Spoturnu

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="lij">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>lijwiki</dbname>
    <base>https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speçiale</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Discûscion</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Utente</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Discûscioîn ûtente</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Discûscioîn Wikipedia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Immaggine</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Discûscioîn immaggine</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Discûscioîn MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Template</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Discûscioîn template</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Agiûtto</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Discûscioîn agiûtto</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categorîa</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Discûscioîn categorîa</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulo</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Discussioni modulo</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Evento</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Discussioni evento</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Spoturnu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1713</id>
    <revision>
      <id>275019</id>
      <parentid>270627</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T11:52:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Carsten Steger</username>
        <id>15816</id>
      </contributor>
      <comment>Aerial image of Spotorno inserted.</comment>
      <origin>275019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6490" sha1="2dzxlyv83h0jgcv3chteppt281bihmh" xml:space="preserve">{{Savuneize}}
{{Divisione amministrativa
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[Comun|cumüne]]
|Nome = Spoturnu
|var-localizaçión = Lucalizaçiùn
|var-stâto = Stätu
|Stato = ITA
|Panorama = Aerial image of Spotorno (view from the southeast).jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuràmma de Spoturnu&lt;/div&gt;
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Liguria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|var-aministraçión = Aministraçiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Mattia Fiorini
|Partito = lista çivica Progetto Spotorno
|Data elezione = 6-6-2016
|Data rielezione = 4-10-2021
|Mandato = 2
|var-instituçión = Istituçiùn
|Data istituzione = 1861
|var-teritöio = Teritoju
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Artessa
|Altitudine = 
|var-superfìcce = Süperficie
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 3650
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&amp;lingua=ita Dato Istat] - Populaçiun rexidente a- 30 de zügnu d'u 2019.
|Aggiornamento abitanti = 30-6-2019
|var-denscitæ = Denscitè
|Sottodivisioni = 
|var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Berzezzi]], [[Nöi]], [[Vessi e Portiu]], [[Vuè]]
|var-âtre_informaçioìn = Ätre infurmaçiuìn
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füzu uräju
|var-cod._cadàstro = Cod. catastu
|var-tàrga = Targa
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1440
|Nome abitanti = spoturneixi
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = Santiscima Nonçiâ
|var-festîvo = Festivu
|Festivo = 25 marsu
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Spotorno (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Poxiçiùn d'u cumün de Spoturnu int'a pruvinsa de Sann-a
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufiçiäle
|Diffusività = 
}}
'''Spoturnu''' (ascì ''Sputurnu''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}&lt;/ref&gt;, scrîtu ascì ''Spotórno'' in [[zenéize]], ''Spotorno'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) o l'è in cumüne de 4.171 abitanti inta [[Pruvincia de Sann-a|Pruvinsa de Sann-a]].
{{Çitaçión|Spôturnu, avèrta a l'orizunte,&lt;br /&gt;mà, sù, oìve e frunde...|Spôturnu, de Giuliano Meirana&lt;ref&gt;Poexîa cuntegnüa in {{Çitta lìbbro|outô=Giuliano Meirana|tìtolo=L'aja ch'a recamma. Poesie in vernacolo spotornese|ànno=2022|editô=Circolo Socio Culturale Pontorno|çitæ=Spoturnu|léngoa=LIJ, IT|url=https://www.spesturno.it/menu-poeti/meirana/provalibro1/index.html|p=3}}&lt;/ref&gt;}}

== Geògrafia ==
O comüne l'è situòu int'a Rivèa de Punente, tra Punta do Maiolo e Punta do Vescovado, e o sö territòrio o fa parte da Comunitæ Montan-a Pollupice. Dista da Sann-a çirca 13 km e 40 km da [[Zena]]. A çitæ l'e stèa insignîa int'o [[2007]] da Bandèa Blö pe a qualitè de e sö spiaxe.

== Stòia ==
Spoturnu secunda l'Eneide l'è stèu fundòu da [[Turno]], Re dei Rutuli, nemigu du [[Enea]]. Int'u [[1227]] Nöi, alleà de Zena cùntru Sann-a, ö l'ha destrûttu. Int'u [[1385]] divegne parte da [[Repubbrica de Zena]]. Int'u [[1872]] ü seu territoriu l'ha attraversòu a ferruvîa tra Zena e [[Nissa|Nizza]] e all'inizio du [[XX secolo|XX secolu]] s'è sviluppou u turismu e sun stæti edifichè multi alberghi. Int'o [[1953]] [[Alberto Lattuada]] u l'ha piggiou a spiaxa de Spoturnu pe giäghe o seu film ''A spiaxa''.

== Pòsti de interesse ==
=== Castelli e Ture ===
* O ''Castellu vescovile'' (du [[XII secolo|XII seculu]]). Destrûttu int'o 1227 e ricostruîu int'o XIV-XVI secolo), ancheu u l'è in ruinn-a. U se trœa in-scia culinn-a che a dòmina u paize.
* E ''Ture'' de avvistamentu du [[XVI secolo|XVI seculu]].
=== Architettûe religiuse ===
* ''Geixa parrocchiale da a Santissima Annunziata'', costruîa int'u [[1585]], cun una sula navata e cun e cappelle laterali. A gh'a diversi dipinti [[XVII secolo|seicenteschi]] e [[XVIII secolo|settecenteschi]]:
** ''Immaculata Cunceçiun'', du [[Giovanni Lorenzo Bertolotto]].
** ''Appariçiun du Bambin Gesù a San Feipo Neri'' ([[1687]], du [[Zan Andria Carlon|Zan Andria Carlun]].
** ''Batteximo de Cristo a presenza de [[Santa Lucia]]'', du [[Bernardo Castello|Bernardu Castellu]].
** ''A Madonna cun u Bambin Gesù e i santi [[San Pê]] e San Paulu'', du [[Zan Andria De Ferræ]].
** ''A Madonna cun u Bambin Gesù e i santi San Pê, San Benardu, Giuxeppe, Emu, Ciæa e anime purganti'', du [[Gioân Batista Merano|Giuvanni Battista Meranu]].
** ''A Madonna cun u Bambin Gesù tra i santi Antoniu da Padoa e Francescu'' ([[1667]]), du [[Domenego Piola|Domenegu Piola]].

== Economia ==
L'ecunumia a se basava in-sciu cûmmerciu marittimu versu a [[Fransa]], a [[Sicilia]], a [[Sardegna]] e in-scia produçiun de caçin-a, di cui se cunservan i resti de e antiche fornxe. Ancheu a prinçipale furma de l'ecunumia a l'è u turiximo.

== Abitanti ==
{{Demografia/Spotorno}} 
Spoturnu per via du sö aumentu du turìximu a l'ha subìu un aumentu de populaçiun int'i ûrtimi decenni, arrivando a çirca 4000 abitanti.
U cõ du centro stoicû de Spotorno röa attornu a ciassa Aonzo e a vixinn-a via De Maestri, pinn-a de caruggi trasversali.
&lt;gallery widths=&quot;250&quot;&gt;
Immaggine:Spotorno-IMG 1792.JPG|Çentro stôicu de Spoturnu.
Immaggine:Spotorno-IMG 1760.JPG|A spiaxa de Spoturnu.
Immaggine:Spotorno-IMG 1756.JPG|U mâ in frunte a Spoturnu
&lt;/gallery&gt;

== Coltûa ==
=== Musei ===
* Pinacoteca [[Gigetto Novaro]], a raccöggie dipinti e disegni de l'artista. ([[XX secolo]])

== Manifestaçioin ==
Tûtti i anni gh'è 'n campiunòu de fumetti e ghe sun varie cumpetiçuin. Addirittûa ghe n'è unn-a pe cæn che a l'è ciamâ ''Bagnin a quattro sampe''.

== Trasporti ==
=== Autostradde ===
Spoturnu a l'è situâ lungo a Stradda Provinciale 1 [[Aurelia]] (a l'ea già Strada Statale). Inoltre u l'è razunzibile anche grassie a-u propriu casellu autostradale in-scia [[Autostradda A10]].

=== Ferruvie ===
Spoturnu g'ha una staçiun ferruviaria in-scia [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia]], vixin a Sann-a, fra a staçiun de Noi e de Voœ.

== Amministrasiùn ==
{{Seçión vêua}}

== Comunicaçioin ==
{{Seçión vêua}}

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;

== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Spoturnu| ]]</text>
      <sha1>2dzxlyv83h0jgcv3chteppt281bihmh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berzezzi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1719</id>
    <revision>
      <id>275005</id>
      <parentid>274321</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:27:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Carsten Steger</username>
        <id>15816</id>
      </contributor>
      <comment>Aerial image of Bergeggi inserted.</comment>
      <origin>275005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31263" sha1="hagbnzx5fn7m100wrdm0i34zaknsla0" xml:space="preserve">{{Berzezìn}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Aerial image of Bergeggi (view from the southeast).jpg
|Didascalia = 
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stätu
|Stato = ITA
|stâto_a_màn= {{Bandêa|ITA}} [[Italia]]
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista cìvica de centru-sinistra &quot;Ünìi pe Berzezzi&quot;
|Data elezione = 4-10-2021
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|var-teritöio = Teritoju
|var-superfìcce = Superficce
|var-cordinæ = Cuurdinè
|var-altitùdine = Altitüdine
|var-denscitæ = Densitè
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fraçiuìn]]
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu|Spôtùrnu]], [[Vuè]]
|var-âtre_informaçioìn = Ätre infurmasiuìn
|var-prefìsso = Prefìssu
|var-fûzo_orâio = Füzu orariu
|var-cod._statìstico = Códice [[ISTAT]]
|var-cod._cadàstro = Códice catastäle
|var-cl._scìsmica = Cl. sìsmica
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = Berzezìn
|var-patrón = Santu patrùn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|var-festîvo = Giurnu festivu
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|var-tàrga = Tärga
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puzisiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
|var-scîto_ofiçiâ = Scîtu istitusiunäle
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. 

== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea Lìgure de Punente]], a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa vèrsu a màina.

Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].

L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunsèrvä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u [[2007]] a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.

=== A scügêa ===
Chi n'ha precedüu u l'ha sentìu u bezöĝn̂u de atribuì di nummi specìfici a d'i punti ben precizi d'a scügêa ch'a và da-a fin d'a spiaggia de frunte a Berzezzi a l'inissiu de quella de Ture d'u Mä, in moddu da pureili individuä sübbitu sensa prublemi.
* '''A Ciapella''': grande scöggiu ciattu a-a fin d'a spiaggia duv'u cumensa a scügêa.
* '''U Sciüscéttu''': a meitè stradda tra “A Ciapella” e “A Punta d'a Madunetta” u gh'è “U Sciüscéttu”. U̇n gärbu int'a roccia ch'u riva int'e prufunditè marine e quande u mä, 'nsc'ou fundu, u l'è agitä u se asciste a 'n sugestivu fenómenu: da-u gärbu u sciorte u̇n grossu sprussu acunpagnä da-u caraterìsticu sciüŝĉiu.
* '''A Punta d'a Madunetta''': prupàggine ruciuza primma de rivä a-a Grotta. U l'ea, int'u dopuguèra, u segundu riferimentu p'â müzêa, scistêma praticä a Berzezzi p'â pesca d'i müzei.
* '''A Grotta:''' a Grotta Marina a l'è a prinçipäle cavitè càrscica de l'àrea, 'n anbiente de nutévule interèsse archeológicu e naturalìsticu. A-a giurnä d'ancö u se pö ancùn vedde, anche se mudèsta, 'na créscita de cuncresiuìn calcaree.
* '''A Punta d'a Grotta''': sübbitu doppu “A Grotta” a scügêa a gh'ha 'n'ätra prupàggine: “A Punta d'a Grotta”.
* '''A Punta d'i Preni''' e '''A Cruxe:''' u prumuntoju u intra in mä finindu cun 'na riga de scöggi che spuntan da l'ègua e quandu u gh'è u mä grossu se crovan de sc-ciümma gianca: i Preni. Sti scöggi se pöan atravèrsä cu'e bärche a remme inte duì pasaggi, standu atenti de pasä a-u centru d'u pasaggiu e ch'u nu ghe segge e ègue secche. Int'u [[1922]], çinque anni doppu l'afundamentu d'u [[SS Transylvania (1914)|Transylvania]] cun ciü de 400 vìttime, u Guvèrnu Britànnicu u l'ha fètu custruì, 'nsc'â scügêa d'a Punta d'i Preni &quot;A Cruxe&quot;: pe cumemurä e testimugnä a-i pósteri sta tragedia avegnüa int'u trètu de mä davanti a Berzezzi
* '''A Rîùndella''': a scügêa a-u fundu d'a spiaggia davanti a l'îzua, ex stabilimentu Lido delle Sirene, a l'ha 'na furma ariundä e da chì “Rîùndella”.
* '''A Punta d'u Maé''': U l'è u puntu d'a costa ciü vixìn a l'îzua. Prubabilmente Maé, in italiàn ''Maiolo'', u tröva 'na spiegasiùn int'a prezensa d'i fratti de Lérins insce l'îzua, cun riferimentu a ''San Maiolo'', abäte de Cluny ch'u l'ha cuntribuìu a-a rifurma cluniacense, a-a quäle aveivan aderìu ascì i fratti de l'abasìa.
* '''U Bendormi''': sübbitu doppu “A Punta d'u Maé” u mä u se infìa inte 'n'insenatüa int'a roccia furmandu u̇n postu riparä duvve i gussi di pescói surpreizi da 'n'inpruviza ventuladda de gregä, pureivan truvä ricóveru e ripuzäse u̇n po'.
* '''U Caseize''': chì a scügêa a l'è a straciungiu insc'ou mä. Da l'Aurelia, mîàndu vèrsu u bassu, u se vedde dirètaménte i scöggi a fì d'ègua. “U Caseize” u l'ea cunsciderä u riferimentu priçipäle, u puntu ciü favurévule p'â müzêa, pesca d'i müzei.
=== Spiagge ===
A spiaggia de Berzezzi a l'ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di [[Anni 1960|anni '60]] cu'u scàregu in mä, zona Prìa d'u Menu (scöggiu ch'u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre 'n migliùn de metri cübbi de tèra de 'n brichettu sc-cianä p'â realizasiùn d'a [[Centräle elettrica de Vuè|Centräle ENEL]] de [[Vuè]].  
     
Primma de alùa u gh'ea 'na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l'atuäle, ch'andäva da l'albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d'u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme &quot;a spiaggia d'a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d'a feruvìa ch'a se tröva dederé apena travèrsä l'Aurelia. Questa a l'ea cunsciderä &quot;a spiaggia d'i bagnanti” e, aredossu d'a scügêa, d'i vadeixi. Chì u gh'ea l'ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i &quot;Baĝn̂i Italia” oua La Bussola.

Pe dä 'n'idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut'a-u cazegiätu, u s'ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d'a veranda d'u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh'ea u mä grossu.

Sübbitu doppu u gh'ea a spiagetta d'u Scöggiu d'u Pussu (u̇n scöggiu ch'a-u centru u l'aveiva 'na spece de pussu) e a l'ea cunsciderä a spiaggia d'i berzezìn. Spiagetta ch'a l'aveiva u frunte de l'atuäle lìbera atresä, ma cun 'na prufunditè màŝĉima ch'a nu superäva i 10/12 metri.

U trètu da-u scöggiu d'u pussu a-a &quot;cazetta russa” (cà cantunea), ancö ciü o u menu a l'altessa di baĝn̂i Stella Maris, u nu gh'ea spiaggia ma 'n tapêtu de aiga spiagiä, in particular moddu posidonia, che de votte u l'ea spessu ciü de mezu metru e lì sutta i pescói da canna andävan a çercä a &quot;tremuiza”, u̇n vèrméttu ch'u se döviäva cumme lesca, ünna de quelle preferìe da-i peŝĉi.

'N'ünica picaggia de sabbia, che a malapena a tegniva testa a-e nostre debulìŝĉime maree, a se truväva ciü o u menu tra i atuäli baĝn̂i La Caletta e Stella Maris. Int'e sta zona pina de scöggi se distìngueivan &quot;a Prìa d'u Menu”, a &quot;Prìa Sèa” e i &quot;Tréi Frè”, tréi scögétti vixìn tra de lù e puzisiunè a çèrciu.

A cunfurmasiùn atuäle d'a spiaggia a l'ha pigiä furma cu'a realizasiùn, a-a fin d'i [[Anni 1970|anni '70]], d'u penellu da-i baĝn̂i Il Gabbiano e, a-a fin d'i anni '80 e inissiu '90, d'u grande penellu custruìu a difeiza de l'avansamentu de l'àrea purtuäle.

A spiaggia de Ture d'u Mä vêi spiaggia d'u Merellu, ch'a piggia u numme da l' Istitütu Merellu sübbitu urtre a Via Aurelia, u se pö dì ch'a l'è restä custante int'i anni cun u̇n legêru aumentu d'a prufunditè, tantu da ese cunsciderä zà int'i anni '60, insemme a-u lungu trètu int'u cumüne de Spôtùrnu, ünna d'e ciü bèlle spiagge d'a Ligüria ascì perché a regalla a vista 'nsce l'îzua de Berzezzi.      

A-a fin a spiagetta d'i &quot;Preni” aredossu d'a &quot;Punta d'i Preni” restä custante int'u tenpu e quella de l'ex stabilimentu Lido delle Sirene, proppiu davanti a l'îzua, creä da-u ninte a-a fin di anni '50 da-u materiäle d'i scävi p'â custrusiùn d'e stradde de Ture d'u Mä e d'e primme ville.

== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre orìgini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da ''Bergensis'', d'a bäse lìgure ''bergo'', munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.

Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, prupietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn p'ou sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte reliquje de Sant'Eugeniu.

Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.

Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.

Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].

Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].

Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.

A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.

U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.

In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refüävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè inte stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de stèrmìniu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.

Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Berzézzi}}
=== Cugnummi ch'u ghe n'è de ciü ===
I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü a Berzezzi i sun: ''Griffo'', ''Zunino'', ''Bruzzone'', ''Rovere ''e ''D'Antonio''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü cumüne pe cumüne, Berzezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}&lt;/ref&gt;

=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu &quot;chansonnier&quot; parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.

* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme &quot;cantu melódicu a l'italiäna&quot;, infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan &quot;u canta a-a Buti&quot;. Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä &quot;Primmu amù&quot; int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].

* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a-a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia &quot;Michelangelo&quot;, ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a [[Rumma]], frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.

== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:

* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.

* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.

Insc'ê âtüe:

* '''Capella de San Steva''': antigu âtóju zà citä inte 'n ducumentu nutarile d'u [[1179]]. Ancö, inte 'na puzisiùn divèrsa rispèttu a-e orìgini, senpre insc'ê âtüe ma ciü vixìn a-u paize, a capella a vèrsa inte 'n stätu de abandùn.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Rosella Ricci|tìtolo=Bergeggi: un'isola davanti a un'isola|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0009175|ànno=1997|editô=Omega Edizioni|léngoa=IT|p=126|capìtolo=Oratorio di Santo Stefano}}&lt;/ref&gt;

* '''Capeletta de San Bastiàn''': a cunpäre zà int'a relasiùn de Mons. Mascardi d'u [[1585]] cumme âtóju canpèstre de San Bastiàn, a-a giurnä d'ancö identificä cun quella che a Berzezzi a l'è cumunemente ciamä “Capeletta de San Bastiàn”.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Rosella Ricci|tìtolo=Bergeggi: un'isola davanti a un'isola|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0009175|ànno=1997|editô=Omega Edizioni|léngoa=IT|p=125|capìtolo=Oratorio di San Sebastiano}}&lt;/ref&gt;

Insce l'îzua:

* Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvegnenti da Lérins.

=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vuŝĉiüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.

U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custrusiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.

L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimugnansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilüpä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfètta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estétiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.

Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn &quot;Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä&quot; e 'na Cartina temàtica.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militäri ===

* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.

* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.

* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö &quot;A Baterìa&quot;, a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.

* '''[[U Lantèrnìn (Berzezzi)|U Lantèrnìn]]''', ai cunfìn cun [[Vuè]]. L'inpiantu u l'è cunpostu da 'na ture äta 34 metri custruìa int'i ürtimi anni de l'[[XIX secolo|Öttuçéntu]]. A ture a l'è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch'u gh'è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d'u guardiàn. L'architetüa a se sumeggia a quella d'i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. U funçiuna pe-i naveganti cumme puntu de riferimentu, scicumme ch'u gh'ea 'na grossa distansa da cruvì fra u [[Còvu de Mée|Cävu de Meĵe]] ([[Andôa|Andöa]]) e a [[Lanterna de Zena|Lantèrna de Zena]].
=== U castelä ===

U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu.

Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}&lt;/ref&gt;

Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}&lt;/ref&gt; Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn.

=== Turi ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot;&gt;
File:Torre d'Ere.jpg|A Ture d'Èa
File:Bergeggi-IMG 1635.JPG|A Ture Ruvie
&lt;/gallery&gt;
* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn p'ou portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.

* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.

* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.

* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].

== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju de ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.

== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; ===
A bibliuteca cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli.

A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche.

A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). 

A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu &quot;L'Îzua&quot;, 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI &quot;F.lli Faggi&quot;. A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de partecipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi.

== Fèste e fêe ==

E sägre estive de Berzezzi sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu.

U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun pasciùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Cìrculu u l'è u muture instancàbile ch'u porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun zlanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. 

Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte u mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa.

== Sport ==
{{Seçión vêua}}

== Aministrasiùn ==
[[File:Bergeggi - municipio.jpg|thumb|U cumüne de Berzezzi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Perìudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu çitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}}
{{ComuniAmminPrec|1975|3 züĝn̂u 1985|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|3 züĝn̂u 1985|21 mazzu 1990|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|21 mazzu 1990|24 arvì 1995|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|Riccardo Borgo|lista cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|Riccardo Borgo|Indipendente|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|Gianluigi Galesso|lista cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 züĝn̂u 2009|26 mazzu 2014|Riccardo Borgo|Ünìi pe Berzezzi
(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi
(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|5 nuvenbre 2020|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi&lt;br/&gt;(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|&lt;ref&gt;U se dimette da-a càrega aministrativa scicumme ch'u vegne elezüu cunsegé regiunäle&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|11 dixenbre 2020|4 otubre 2021|Adolfo Bormida|Ünìi pe Berzezzi&lt;br/&gt;(lista cìvica di centru-sinistra)|Vicescìndicu|&lt;ref&gt;{{çitta web|url=http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2021/20210001/20A07223.htm|tìtolo=U munta in càrega cun Decretu du Prexidente da Repübbrica di 11 de dixenbre du 2020, pübblicä insc'a Gazetta Uficiäle n. 1 di 2 de zenä du 2021}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Maria Rebagliati|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica di centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Cumunicasiuìn ==
[[File:Bergeggi - ex stazione ferroviaria.jpg|thumb|A vêgia stasiùn de Berzezzi, a-a giurnä d'ancö]]
Berzezzi, antigamente u l'è senpre stètu u̇n paize izulä u̇n po' föa man, e stradde
custruìe da-i rumäni pasävan ciü in èrtu: a [[via Julia Augusta]] a tranxitäva sutta a-u Castelä. Pe tüttu u Mediuevu fina a l'inissiu de l'etè cuntenpuranea da Berzezzi pe andä a [[Spoturnu|Spôtùrnu]] o in [[Vuè]] u gh'ea sulu d'i senté e d'e streite müatée.

Duì i sun stèti i avenimenti ch'han fètu sciurtì u paize da l'izulamentu, a stradda custêa (l'atuäle via Aurelia) vuŝĉiüa da Napuliùn Bunapärte int'u [[1809]] e ciü de mezu sécculu doppu, a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa (lìnia Sann-a-Vintimiggia)]], inaugurä int'u [[1872]]. Inte l'annu [[1967]] a l'è avegnüa l'ürtima fermäta de 'n trenu int'a [[stasiùn de Berzezzi]]. Ancö chi vö rivä a Berzezzi in trenu u pö chinä in Vuè o a Spôtùrnu e pigiä 'na curiera lucäle.

Pe rivä cu'a màcchina bezöĝn̂a pigiä l'autustradda A10, sciurtì a Sann-a (pe chi vegne da nord e da levante) o a Spôtùrnu (da punente) e pruseguì insc'â SS1 Aurelia. Vìa mä, i porti de riferimentu sun quelli de Sann-a, Vuè e Finä, mentre l'areuportu ciü vixìn u l'è quellu de Zena.

== Notte ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}

== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi| ]]</text>
      <sha1>hagbnzx5fn7m100wrdm0i34zaknsla0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Côrxi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1725</id>
    <revision>
      <id>275013</id>
      <parentid>273702</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T18:47:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>275013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28024" sha1="sk3mhl59z3w99jc3wosabe6mvavznnh" xml:space="preserve">{{Finarìn|variànte=, in-tu parlô du postu}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Côrxi
|Tipo = [[comùn|cumüne]]
|Panorama = Calice Ligure-municipio.jpg
|Didascalia = &lt;div align=&quot;center&quot;&gt;U municipiu de Côrxi&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalis̠asiùn
|var-stâto = Stôtu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Alessandro Comi
|Partito = lista cìvica &quot;Condividere Calice&quot;
|Data elezione = 6-6-2016
|Data rielezione = 4-10-2021
|Mandato = 2
|var-teritöio = Teritoriu
|var-cordinæ = Curdiné
|var-altitùdine = Artéssa
|var-superfìcce = Süperficie
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 1699
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dètu Istat] - Pupulasiùn res̠idénte a-i 31 d'otubre du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 30-10-2023
|var-denscitæ = Denscité
|var-sotodivixoìn1 = Frasiùi
|Sottodivisioni = [[Carbüa]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Bormia|Burmia]], [[Finô]], [[Màllae|Màllare]], [[Orcu Feìn]], [[Riôtu]], [[U Tû]]
|var-âtre_informaçioìn = Ôtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füs̠u urôriu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastu
|var-tàrga = Targa
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1437
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = de Côrxi
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = [[San Nichioso|San Nicolla de Bari]]
|var-festîvo = Festivu
|Festivo = primma duménega de mas̠u
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Calice Ligure (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pus̠isiùn du cumüne de Côrxi in-ta pruvinsa de Savuna.
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu uficiô
}}
'''Côrxi''' (''Càrxi'' in [[Lengoa zeneize|s̠enéis̠e]], ''Calice Ligure'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è ün [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgüre]] de 1.699 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; in-ta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]].

== Geugrafia ==
[[Immaggine:Alpi Liguri a Calice Ligure.jpg|sinistra|miniatura|250x250px|Vista da canô de Carbüa cun-a [[Rocca de Pèrti]] in-sciu sfundu.]]
Côrxi u se truva in-te üna de valè a munte de [[Finô]], cun-u sö céntru che u l'è in-scia cunfluénsa da [[Carbüa (sciüméra)|sciüméra de Carbüa]] in-ta [[Pora (sciüméra)|Pora]]. U sö teritoriu u s'esténde tra-a média canô du Pora e a valô ciü picenina und'a se truva a frasiùn de [[Carbüa]]. De Côrxi a fa parte ascì a ciü picina valô d'Es̠e, ch'a se truva a punénte du céntru, in-scia stradda pe [[Gura]].

A parte ciü ôta da canô du Pora a l'è pe cuntra in-tu cumüne de [[Riôtu]] méntre, in-te cuélla de Carbüa, i teritori de Côrxi i rivan fìn a-a custéra di munti, che chi a se issa fina a-a simma du [[Bric da Cöggia]] (1041&amp;nbsp;m). A setentriùn da custéra, in-ta [[Burmia (valä)|Burmia]], u cumüne de Côrxi u s'esténde fina in-ta picina canô dund'u gh'è u pais̠e de Cravarés̠s̠a, d'ancö abandunô.

Cumme mensunó dedôtu, u cursu d'ègua ciü inpurtante ch'u passa in-tu teritoriu de Côrxi u l'è a [[sciüméra Pora]], ch'a u travèrsa in diresiùn nord-ovèst/süd-èst pe fenî a caciôse in-tu [[Mâ Ligure|Mô Lìgüre]] a-[[A Marina (Finô)|a Marina]]. In-ta sö pursiùn a Côrxi a Pora a cöie l'ègua de ciü rién, ma survatüttu da [[Carbüa (sciüméra)|sciüméra de Carbüa]], ch'a se ghe caccia d'in-sciu sö fiancu scinistru e, da-a drita, u Riàn Gerìn, ch'u scure in-ta canô d'Es̠e.

=== Frasiùi ===
In-tu cumüne de Côrxi a l'è recunusciüa sulu che üna frasiùn, [[Carbüa]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://comune.calice-ligure.sv.it/Portals/1946/SiscomArchivio/Statuto/2341Statuto_comunale.pdf|tìtolo=Statuto|outô=Cumüne de Côrxi|léngoa=IT|vìxita=2025-03-03}}&lt;/ref&gt;, ch'a l'à fètu cumüne pe sö cuntu fìn du [[1805]]. A sö otta, Cabüa a l'è spartia in-te ciü cuntrè, ch'i sùn Cà di Bèrti, Cà di Buretti, Cà di Ciri, Cà di Richeri, Cà di Ramundi, u Cantu de Surva e de Sutta, Inubriccu e San Benôrdu. Föra di dui céntri i ghe sùn ascì de ôtre cuntrè, cumme Es̠e, méssa in-ta picina canô a punénte de capulögu e furmô da ciü grüppi de cà, a Costa in-sci cunfìn cun [[Riôtu]] e Canpu Gréndu in-sce cuélli cun [[Finô]].

=== Cunfìn ===
Côrxi u cunfina cun [[Bormia|Burmia]] e [[Màllae|Màllare]] a setentriùn, cun [[Orcu Feìn]] a levante, cun [[Finô]] e [[U Tû]] a meridiùn e cun [[Riôtu]] a punénte.

== Storia ==
=== Antighité e Eté de Més̠u ===
L'area de Côrxi e di cumüni vexìn a l'éra s̠a abitô in-tu [[Paleolitico|Paleulìticu]], cun pupulasiùi ch'i se sùn delungu dedichè a l'agricultüra, cumme testimunió da-a grénda difus̠iùn de pais̠i picìn, pe méiu cuntrulô u teritoriu. Sulu in-te di tenpi ciü resénti, pe-a sö pus̠isiùn in-ta valô e in-scia stradda pe-u mô, a cuntrô de Côrxi a l'è vegnüa cuélla ciü inpurtante. A ogni moddu, a s̠öna a l'éra de següru s̠a abitô ciü o menu 8000 agni fa, cuand'u l'éra abitó u vilàggiu truvó vexìn a-a géxa de San Bastianìn a Pèrti, d'ancö in-tu cumüne de Finô. Du periudu di [[Liguri Antighi|Lìgüri antighi]] a testimuniansa ciü famus̠a a l'è però cuélla du &quot;Vilàggiu de Agnime&quot;, ch'u remunta a l'[[Etæ do færo|Eté du Féru]] e ch'u l'è scìnbulu de l'inpurtansa du Finô cumme cunfìn tra-i teritori di Lìgüri ''[[Sabates]]'' e di ''[[Ingauni]]''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.calice-ligure.sv.it/Guidaalpaese?IDDettaglio=49169|tìtolo=Cenni Storici|outô=Cumüne de Côrxi|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

In-te l'eté rumôna i nu gh'éran di gréndi céntri, cun-a ciü parte di retruvaménti ch'i sùn lighè a l'inpurtante ''[[via Julia Augusta]]'', durbia du [[12 a.C.|12]]-[[13 a.C.]], che foscia a pasôva ascì in-tu teritoriu de Côrxi. In-tu detaggiu i sùn stèti truvòi i rèsti de ün punte in-ta lücalité de Mordeglia, cunusciüu cumme ''Pons Paule'' in-te l'[[Etæ de Mëzo|Eté de Més̠u]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

De tüttu u periudu sucesivu i nu ghe sùn de grénde testimunianse da Côrxi, che, cumme u rèstu du Finô, u l'è pasó da-a [[Marca Aleramica|môrca Aleràmica]] a cuélla de [[Marca de Sann-a|Savuna]], pe fenî in-tu növu stètu du [[Marchexùn de Finô]] a-a sö creasiùn du [[1162]] cun-u [[Rìcco I Do Carétto|Riccu I Du Caréttu]]. In-ta [[guéra du Finô]] u burgu de Côrxi u l'à dètu pröva da sö federté a-u marchéis̠e [[Galioto do Caretto|Galiottu I]] tantu che lé, du [[1449]], u l'à regaló a-a parocchia üna ricca cuppa d'argentu decurô cun-u stemma di [[Do Carétto (famìggia)|Du Caréttu]] e e rapres̠entasiùi de San Nicolla e San Martìn, i patrùi de parocchie de Côrxi e de Carbüa&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Eté mudèrna e cuntenpuranea ===
Però, du [[1546]], u guvèrnu du marchéis̠e [[Arfunsu II du Carettu|Arfunsu II]] u l'è stètu tantu mô e opresivu da fô partî propriu da Côrxi üna sulevasiùn. Segundu üna tradisiùn du postu sta revurta a l'è stèta incuménsô da-u Tognu Capelìn, ün poveru cuntadìn, che u giurnu primma du mariés̠s̠u, a-u postu da sö muié, pe-u ''ius primae noctis'' u l'axéva purtó ün ôs̠e, marciandu in tésta a üna senténa de ribelli. In realté a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de S̠éna]], delungu interesô a ciapô u cuntrullu du Marchexùn, a l'axéva mandó di mers̠enôri da-a [[Germania]] a giütô a revurta. Però, cun-a morte de l'urtimu marchés̠e [[Sforsa Dria du Carettu|Sforsa Dria]] du [[1602]], u Finô u l'è pasó sutta a l'[[Inpêro spagnòllo|inperu spagnollu]], pe fenî da-u [[1713]] sutta [[Zena|S̠éna]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

In-te guére napuleòniche u frunte tra-i franséis̠i e austru-piemuntéis̠i pe varie otte u l'è pasó pe Côrxi, cun üna primma deschinô de trüppe di [[Savoia]], pe ciü o menu déxemilla ommi, in-te l'avrî du [[1794]], p'ése i però batüi da-i francés̠i, che inte l'otubre du méximu annu i l'àn saches̠ó u pais̠e. A scituasiùn a l'è cangiô de pocu in-te l'annu de doppu, fìn a-u rivu du s̠enerô [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] e a sö vitöria in-ta [[Batàggia de Lêua|battaia de Löa]], in-tu nuvénbre du [[1795]]. De ciü, in-te l'avrî du [[1796]], u l'è pasó propriu pe-a canô du Pora, pe Côrxi e dunca pe [[Riôtu]], a culonna du s̠enerô [[Pierre François Charles Augereau|Augereau]] che, cun-u giütu de ün cuntadìn da s̠öna - in cangiu de üna lira - u l'è muntó fìn a-a [[Colla de San Giacumu]] pe poi chinô in-ta [[Burmia (valä)|Burmia]], und'u gh'éra u rèstu de trüppe franséis̠i&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Cun-a creasiùn da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgüre]] u pais̠e u l'è stètu a l'inprinsipiu tacó a-u departiméntu da Maremula, cun capulögu a-[[a Prìa]], ma poi, cun l'anesiùn da [[Liguria|Ligüria]] a l'inperu franséis̠e, Côrxi u l'è stètu inseriu in-tu [[Dipartimentu de Muntenötte|departiméntu de Muntenötte]], sutta a-u cantùn du Finô e in-te l'''arrondissement'' de [[Sann-a|Savuna]]. In-tu méximu annu, u [[1805]], a Côrxi u l'è stètu tacó u cumüne vexìn de Carbüa, d'ancö a sö ünica frasiùn&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

In-tu [[1815]], doppu a cürta speriénsa da [[Repùbrica Zenéize|Repübbrica S̠enéis̠e]], Côrxi e a [[Liguria|Ligüria]] intregu i sùn dèti a-i [[Savoia]], pe decis̠iùn du [[Congresso de Vienna|Cungrèssu de Viénna]] e dunca inserii fìn du [[1927]] in-ta [[Provìnsa de Zêna|pruvinsa de Séna]], pe poi pasô in-ta növa [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]]. U numme uficiô ''Calice Ligure'' u l'è stètu adutó a-i [[9 zûgno|9 de s̠ügnu]] du [[1930]]. In-ta [[Segonda Guæra Mondiâ|segunda guéra mundiô]] a Côrxi i se sùn tegnüi di scuntri tra de trüppe du Batagiùn San Marcu e i partigién, cun üns̠e de sti lì ch'i sùn stèti fucilé in-ta s̠öna de Ciàn di Corsi&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Da-u [[1973]] a-u [[2011]] u l'à fètu parte da [[Comunitæ montagnìnn-a Pollupice|Cumünité Muntôna Pollupice]], che però a l'è stèta derfô&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.federalismi.it/ApplOpenFilePDF.cfm?artid=10598&amp;dpath=document&amp;dfile=15072008190233.pdf&amp;content=LIGURIA,+L.R.+n.+24/2008,Disciplina+di+riordino+delle+comunit%25C3%25A0+montane,+disposizioni+per+lo+sviluppo+della+cooperazione+intercomunale+e+norme+a+favore+dei+piccoli+comuni+-++-++-+|tìtolo=L.R. 4 lüu 2008, n. 24|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Càrxi}}

=== Minuranse fulône ===
Segundu l'ISTAT, a-i 31 de dixénbre du 2023, a Côrxi i gh'éran 50 rexidénti fulén.

=== Cugnummi ciü difüs̠i ===
I cugnummi ciü difüs̠i a Côrxi i sùn ''Olivieri'', ''Pampararo'', ''Massa'', ''Bertone'' e ''Canepa''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=Classifiche dei Cognomi Italiani|léngoa=IT|vìxita=2025-03-07}}&lt;/ref&gt;.

=== Persune lighè cun Côrxi ===
* [[Vincenzo Richeri]] (Côrxi, [[11 marso|11 de môrsu]] du [[1852]] - [[Finô]], [[21 dexénbre|21 de dixénbre]] du [[1936]]): capitàn de marina e poi amiraggiu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.enciclopediabresciana.it/enciclopedia/index.php?title=RICHERI_Vincenzo|tìtolo=RICHERI Vincenzo|outô=Antonio Fappani|léngoa=IT|vìxita=2025-03-02}}&lt;/ref&gt;.
* [[Nicolò Massa]] (Côrxi, 26 d'otubre du [[1854]] - [[Zena|S̠ena]], [[24 zenâ|24 de zenô]] du [[1894]]): cunpuxitû, pianista e diretû d'orchèstra&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Flavio Menardi Noguera|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/nicolo-massa_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2008|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 71|capìtolo=MASSA, Nicolò}}&lt;/ref&gt;.
* [[Emilio Scanavino]] ([[Zena|S̠ena]], [[28 frevâ|28 de frevô]] du [[1922]] - [[Milan|Milàn]], [[28 novénbre|28 de nuvénbre]] du [[1986]]): pitû e scurtû, u l'à arbiu ün ''atelier'' a Côrxi&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Santaniello|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/emilio-scanavino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2018|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 91|capìtolo=SCANAVINO, Emilio}}&lt;/ref&gt;.

== Sciti de interesse ==
=== Architetüe religius̠e ===
U teritoriu de Côrxi u l'è spartiu, da-u [[3 agosto|3 d'agustu]] du [[1465]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.caliceligure.org/public/calice/index.php/carbuta|tìtolo=Carbuta|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;, tra-i prévi de due parocchie, ch'i se truvan sutta a-a [[Diocexi de Sann-a-Noi|dioces̠i de Savuna-Nori]]. Defèti i ghe sùn a parocchia du pais̠e, che a l'à a sö séde in-ta géxa de San Nicolla, e cuélla da frasiùn ciü grénda, [[Carbüa]], sutta a-a géxa de San Martìn.
;Parocchia de Côrxi
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Calice Ligure-chiesa san nicolò-facciata.jpg|A géxa de San Nicolla
Calice Ligure-chiesa santa libera.jpg|A capélla de Santa Lìbera
Calice Ligure-oratorio san carlo borromeo-facciata.jpg|L'uratoriu de San Carlu
&lt;/gallery&gt;
* Géxa de San Nicolla: custruia du [[XIII secolo|Duxéntu]], a l'è a séde da parocchia de Côrxi. A l'è stèta mensunô pe-a primma otta in-te ün papé du [[1356]] e a l'è stèta interesô da ciü largaménti. U sö spétu d'ancö u remunta a üna recustrusiùn fèta tra-u [[1773]] e u [[1785]], segundu ün stile ''rococò'' ch'u regurda cuéllu de l'arénte oratoiu, de vint'agni ciü végiu.
* Oratoiu de San Carlu: séde da cunfratèrnita da-u mèximu numme, u se truva acostu a-a géxa de San Nicolla. A l'inprinsipiu l'oratoiu u l'éra dedicó ascì a San Nicolla, pe poi cangiô de titulu tra-u [[XVI secolo|Sincueséntu]] e u [[XVII secolo|Séiséntu]]. U sö spétu d'ancö u l'è cuéllu da custrusiùn realis̠ô tra-u [[1756]] e u [[1763]], doppu che cuélla ciü antiga a l'éra stèta tacô a-a géxa, ancura in recustrusiùn.
* Santuôriu da Madonna da Guôrdia: u l'è scituó in scia riva du briccu surva a-a lücalité d'Es̠e, ch'a se truva a punénte du céntru du pais̠e. U l'è stètu custruiu tra-u [[1859]] e l'annu doppu, pe poi ése ancura largó du [[1926]] e ün ôtra otta du [[1960]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.caliceligure.org/public/calice/index.php/notizie-religiose/16-cappelle-campestri/40-santuario-di-nostra-signora-della-guardia|tìtolo=Santuario di Nostra Signora della Guardia|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla de Santa Lìbera: fundô du [[1550]] in-scia stradda pe [[Riôtu]] cumme capélla da Madonna da Rocca, a l'è stèta recustruia in-te sö furme d'ancö tra-u [[1722]] e u [[1723]] in-sce prugèttu du [[Francesco Bagutti]]. Dutô de ün pòrtegu, a gh'à üna cianta scuadrô cun due capelétte in-sci fianchi de l'artô, cun-e decurasiùi du dréntu ch'i sùn in-tu stile ''rococò''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/55475|tìtolo=Cappella di Santa Libera|léngoa=IT|vìxita=2025-03-02}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla de San Benôrdu: in-ta cuntrô de San Benôrdu d'Es̠e.
* Capélla du Bùn Cunséiu: de proprieté in-te l'[[XIX secolo|Öttuséntu]] da famia Giacheri, a se truva a Es̠e&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.caliceligure.org/public/calice/index.php/notizie-religiose/16-cappelle-campestri/36-cappella-del-buon-consiglio-eze|tìtolo=Cappella del Buon Consiglio|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla de San Gius̠éppe: capélla ch'a se truva in-ta cuntrô de Canpu Gréndu.
* Capélla da Madonna da Mis̠ericordia: in-ta frasiùn d'Es̠e, de sutta du stradùn.

;Parocchia de Carbüa
* Géxa de San Martìn: a géxa da parocchia de Carbüa, a sö custrusiùn a l'è cumensô a-i 24 de s̠ügnu du [[1699]] in-sce prugèttu de maestranse ch'i ne vegnivan da-e parte de [[Commo|Comu]], p'ése dunca benedia a-i 24 de lüu du [[1707]]&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://digilander.libero.it/galma/Carbuta_relill.pdf|tìtolo=Oratorio di Carbuta dei Santi Cosma e Damiano|léngoa=IT|vìxita=2025-03-07}}&lt;/ref&gt;.
* Géxa de San Roccu: scituô in-ta lücalité de Cà de Ramundi, a se truva in simma a-a colla d'unde a china a SP27 vèrsu a canô de [[Orco e Fegin|Feìn]].
* Oratoiu di Santi Cosma e Damiàn: oratoiu da parocchia de Carbüa, u se truva arénte a-a géxa, dund'u l'è stètu tiró sciü du [[1753]]&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
* Capélla de San Benôrdu: in-ta cuntrô de San Benôrdu de Carbüa, faciô in-scia via végia.
* Capélla de San Giàcumu: a l'è a capélla da cuntrô de Cà di Ciri, a ciü bassa tra cuélle de Carbüa&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.caliceligure.org/public/calice/index.php?option=com_phocagallery&amp;view=category&amp;id=5%3Ai-disegni-di-qbazarq&amp;itemid=12|tìtolo=Calice Ligure - I disegni di &quot;Bazar&quot;|outô=Angelo Tortarolo|léngoa=IT|vìxita=2025-03-09}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla de San Giuanne Batista: a se truva in-tu pais̠e abandunô de Cravarés̠s̠a, s̠untô a-a regiùn du Ciàn di Corsi sulu cun di senté.
* Capélla da Madonna de Grasie: in-sciu stradùn de Ciàn di Corsi.
* Capélla de Santa Rus̠alia: in-ta cuntrô du Cantu de Surva, a Carbüa.

=== Architetüe civili ===
* Palassu du Cumüne: a séde du munisipiu fìn a-a giurnô d'ancö, u l'è stètu tiró sciü tra-u [[1936]] e u [[1938]]. Fìn a-u [[1962]] chi i gh'éran ascì e scöre elementôri&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.caliceligure.org/public/calice/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=11:il-palazzo-comunale&amp;catid=3:storia-del-paese&amp;Itemid=14|tìtolo=Il Palazzo Comunale|outô=Angelo Tortarolo|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
* Palassu di Bas̠adonne: a Carbüa, in-scia via végia ch'a traversôva a frasiùn, u l'è üna custrusiùn du [[XVII secolo|Seiséntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700112017|tìtolo=Palazzo Basadonne|léngoa=IT|vìxita=2025-03-02}}&lt;/ref&gt;.
* Palassu Bolla: mensunó s̠a de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]], u pia u numme da l'urtimu prupietôriu, méntre a l'inprinsipiu u l'éra üna proprieté da famia Cesio, pasô poi a-i Panparôtu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.caliceligure.org/public/calice/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=24:palazzo-bolla&amp;catid=3:storia-del-paese&amp;Itemid=14|tìtolo=Palazzo Bolla|outô=Angelo Tortarolo|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
* Palassu Cesio: u l'è üna de ciü antighe custrusiùi de Côrxi, ch'a remunta a primma du [[XVII secolo|Seiséntu]]. Da-u [[1906]] fìn a-u [[1938]] u l'è stètu u municipiu du pais̠e&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.caliceligure.org/public/calice/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=25:palazzo-cesio&amp;catid=3:storia-del-paese&amp;Itemid=14|tìtolo=Palazzo Cesio|outô=Angelo Tortarolo|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
* Palassu di Raimundi: in-ta cuntrô da Costa, a munte du pais̠e, u l'è üna cà da scignuri de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]] ch'a l'è stèta abandunô. A cunprénde ascì üna capelétta patrissia&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700112016|tìtolo=Palazzo dei Raimondi|léngoa=IT|vìxita=2025-03-02}}&lt;/ref&gt;, dedicô ai Santi Angeri Cüstodi&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.
* Cà du Cunsure: custrusiùn in-scia via végia de Finô, de prupieté da-i primmi de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]] da famìa di Massa. Tra-i sö prupietôri, a l'è stèta a cà du Nicolò Massa, diplumàticu cun l'incàregu de cunsure in Bras̠î, ch'u gh'à dètu cuscì u numme. Da-u [[1982]] a l'è vegnüa a séde de ün céntru cultürôle e, nu guéri doppu, du müs̠éu d'arte cuntenpuranea da Cà du Cunsure&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00208379.pdf|tìtolo=Casa del Console - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-03-02}}&lt;/ref&gt;.
* Cà de Richeri: antiga prupieté da famìa di Cesio, a se faccia in-scia via végia de Finô. A l'è üna custrusiùn a trèi cién e podôse che e sö fundasiùi i remuntan a-u [[XIV secolo|Trexéntu]]-[[XV secolo|Cuattruséntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700210745|tìtolo=Richeri ex Cesio|léngoa=IT|vìxita=2025-03-02}}&lt;/ref&gt;.
* Cà di Scanavìn: tiró sciü in-ta segunda meité de l'Öttuséntu, insemme a-e ôtre cà da scignuri faciè in-scia növa via de Finô. A custrusiùn, a trèi cién, a l'è ün réru es̠énpiu de cà cun ortu supravisciüu tostu pe intregu fìn a-a giurnô d'ancö&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00208378.pdf|tìtolo=Casa Scanavino - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-03-02}}&lt;/ref&gt;.

=== Müs̠ei ===
* Müs̠eu de arte cuntenpuranea da Cà du Cunsure: creó in-ti agni Settanta in-ta custrusiùn da-u mèximu numme, u l'è ligó a-u pitû [[Emilio Scanavino|Miliu Scanavìn]], che du [[1964]] u l'éra vegnüu a stô a Côrxi, purtandu cun lé üna picina culonia de artisti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.calice-ligure.sv.it/Guidaalpaese?IDDettaglio=49162|tìtolo=Il museo|outô=Cumüne de Côrxi|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

== Ecunumia ==
L'agricultüra a l'è stèta, fina a ténpi resénti, l'ativité ecunòmica ciü inpurtante pe Côrxi, survatüttu a cultivasiùn de èrburi da früta cumme [[Pèrsego|pèrseghi]] e [[Çetron|setrùi]], [[U(r)iva|orive]] e [[Vìgna|vigne]]. Pe l'inpurtanssa de l'agricultüra u l'è stètu realisó in-tu pasó u scistema de cané, dite bealére o béi, ch'u l'è ancura in funsiùn. I gh'éran de ativité lighè a-a lavurasiùn du [[Légno|légnu]] e a üna côva de [[grafite]], ch'a se truvôva in-ta lücalité de Cravarés̠s̠a e a-a giurnô d'ancö du tüttu abandunô. Tanti i l'éran i abitanti de Côrxi ch'i travaiôvan in-te industrie de Finô ascì, pe-u ciü in-tu stabiliméntu da ''[[Piaggio Aerospace]]'' a-[[A Marina (Finô)|a Marina]].

A Côrxi u gh'è ün parcu de pôre eoliche ascì, tra-i primmi da [[Liguria|Ligüria]], scituó in simma a-a custéra di munti tra-u Ciàn di Corsi e u Bric da Cöggia e furmó da sincue inpianti, pe üna puténsa de ciü o menu 2,5 MW.

== Cultüra ==
=== Dialettu ===
{{Véddi ascì|Dialéttu finarìn|càngio variànte=U mèximu arguméntu in detaggiu}}
A Côrxi a l'è parlô üna variante du [[Dialéttu finarìn|finarìn]], parte du gruppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgüre de céntru-punénte]] e parló survatüttu a [[Finô]], cun de diferénse da-e parlè da rivéra.

== Manifestasiùi ==
* Sagra du pésciu: a s̠ügnu, a l'è organis̠ô da l'asuciasùn du postu i &quot;''Zueni de Corxi''&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20211027152834/https://www.liguriainfesta.com/sagre/sagra-del-pesce-a-calice-ligure.htm|tìtolo=Sagra del pesce a Calice Ligure|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

== Fèste e fére ==
* Fèsta de San Nicolla: due otte l'annu, u [[6 dexénbre|6 de dixénbre]] e a primma duménega de mas̠u. A primma dôta a l'è cuélla da fèsta religius̠a, celebrô da tütta a [[Gexa (organizzaçion)|Géxa]], cun-a segunda ch'a l'è üna fèsta sulu de Côrxi e und'a gh'è a s̠elebrasiùn sulénne. St'üs̠ansa chi a l'è incuménsô du [[1872]], annu cuand'a l'è stèta realis̠ô a növa statua du santu (dita &quot;di ricchi&quot;) bénben ciü grénda de cuélla végia, decidendu che dixénbre u fusse però ün méis̠e da-u ténpu troppu grammu pe-a fèsta ciü inpurtante du pais̠e e che dunca a se duvéisse celebrô ciü tardi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.caliceligure.org/public/calice/index.php/notizie-religiose/14-feste-religiose/27-festa-patronale-si-san-nicolo|tìtolo=Festa patronale di San Nicolò|outô=Angelo Tortarolo|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta de San Giuanne Batista: a se tegne tütti i anni u [[29 agosto|29 d'agustu]], in-ta gexétta da lücalité de Cravarés̠s̠a. A l'è u sulu giurnu cuande sta frasiùn chi, abandunô du [[1964]] doppu ch'a l'è stèta serô a minéra de grafite, a turna a vive e a incise de génte&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2019/09/03/news/il-paese-che-non-c-e-piu-e-rivive-una-volta-l-anno-per-il-patrono-1.37407593|tìtolo=Il paese che non c'è più e rivive una volta l'anno per il patrono|outô=Pier Paolo Cervone|dæta=2019-11-03|léngoa=IT|vìxita=2021-06-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.paesifantasma.it/Paesi/cravarezza.html|tìtolo=Cravarezza - La grafite per sfamarsi|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

== Aministrasiùn ==
[[Immaggine:Calice Ligure-centro storico.jpg|miniatura|250x250px|Ün caruggiu de Côrxi, in-scia via veggia de Finô.]]

=== Scindici de Côrxi ===
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partiu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nute}}
{{ComuniAmminPrec|3=Filippo Cesio|1831|1836|5=[[Scindico|Scìndicu]]|4=|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Giuseppe Cesio|1844|1847|5=Scìndicu|4=|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Giovanni Cesio|1848|1850|5=Scìndicu|4=|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Giacomo Massa|1850|1877|5=Scìndicu|4=|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=-|-|-|5=-|4=|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Luigi Bianchi|6 s̠ügnu 1985|8 s̠ügnu 1990|5=Scìndicu|4=[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Luigi Bolla|8 s̠ügnu 1990|24 avri 1995|5=Scìndicu|4=DC|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Enrico Richeri|24 avri 1995|14 s̠ügnu 1999|5=Scìndicu|4=lista cìvica de céntru-sinistra|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Enrico Richeri|14 s̠ügnu 1999|14 s̠ügnu 2004|5=Scìndicu|4=DS|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Gio Batta Decia|14 s̠ügnu 2004|8 s̠ügnu 2009|5=Scìndicu|4=''Insieme per Calice''&lt;br/&gt;(lista cìvica de céntru-scinistra)|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Livio Sterla|8 s̠ügnu 2009|26 mas̠u 2014|5=Scìndicu|4=''Nel cuore Calice''&lt;br /&gt;(lista cìvica de céntru-drita)|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Salvatore Paonessa|26 mas̠u 2014|5 frevô 2016|5=Scìndicu|4=''Nel cuore Calice''&lt;br /&gt;(lista cìvica de céntru-drita)|6=&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;Mortu in càrega&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Livio Sterla|24 frevô 2016|6 s̠ügnu 2016|5=[[Vicescindico|Vicescìndicu]]|4=''Nel cuore Calice''&lt;br /&gt;(lista cìvica de céntru-drita)|6=&lt;ref&gt;[http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2016/20160058/16A01832.htm Subentró cun D.P.R 24 frevô 2016, publicó in-scia G.U. n. 58 du 10 marsu 2016]&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Alessandro Comi|6 s̠ügnu 2016|4 otubre 2021|5=Scìndicu|4=''Condividere Calice''&lt;br /&gt;(lista cìvica)|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Alessandro Comi|4 otubre 2021|''in càrega''|5=Scìndicu|4=''Condividere Calice''&lt;br /&gt;(lista cìvica)|6=}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vie de comunicasiùn ==
=== Stradde ===
Côrxi u l'è s̠untó a-i cumüni vexìn da varie stradde: a ciü inpurtante a l'è a SP17, ch'a s̠unta u pais̠e cun [[Riôtu]], a setentriùn, e cun [[Finô]], a meridiùn. I ghe sùn ascì a SP46 pe [[Gura]], a punénte, e a SP23 che, pasandu pe-a frasiùn de [[Carbüa]], a va primma versu [[Orco e Fegin|Feìn]] - cangiandu de numme in-te l'urtimu töccu in SP27 - e poi a segue a custéra di munti fìn a-u cunfin cun [[Bormia|Burmia]].

In-ta valô de Côrxi u gh'è ün cas̠ellu in-sce l'[[Outostràdda A10|autustradda A10]] ascì, ciü o menu 2&amp;nbsp;km a meridiùn du céntru du pais̠e.

== Nute ==
;Nute a-u tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nute bibliugràfiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Ôtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föra ==
* {{Çitta web|url=http://www.comune.calice-ligure.sv.it/|tìtolo=Scitu uficiô|léngoa=IT|vìxita=2021-06-11}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Côrxi| ]]</text>
      <sha1>sk3mhl59z3w99jc3wosabe6mvavznnh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Riôtu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1737</id>
    <revision>
      <id>275014</id>
      <parentid>274930</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T18:48:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>wl</comment>
      <origin>275014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19498" sha1="fkr0s6ovxt85o0i4uz3u1y26gbxt41u" xml:space="preserve">{{Finarìn|variànte=, in-tu parlô du postu}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Riôtu
|Tipo = [[comùn|cumüne]]
|Panorama = Veduta di Rialto.jpg
|Didascalia = &lt;div align=&quot;center&quot;&gt;Vista de l'ôta canô du Pora&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalis̠asiùn
|var-stâto = Stôtu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Valentina Doglio
|Partito = lista cìvica &quot;Rialto Passione Comune&quot;
|Data elezione = 10-6-2018
|Data rielezione = 14-5-2023
|Mandato = 2
|var-teritöio = Teritoriu
|var-cordinæ = Curdiné
|var-altitùdine = Artéssa
|var-superfìcce = Süperficie
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 537
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&amp;lingua=ita Dètu Istat] - Pupulasiùn res̠idénte a-i 31 d'otubre du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|var-denscitæ = Denscité
|var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Bormia|Burmia]], [[Carizan|Carisàn]], [[Côrxi]], [[Magiö|Maiö]], [[Oseria|Os̠éria]], [[U Tû]]
|var-âtre_informaçioìn = Ôtre infurmasiòi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füs̠u urôriu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastu
|var-tàrga = Targa
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 2338
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = de Riôtu
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = [[Sàn Pê|San Péru]]
|var-festîvo = Festivu
|Festivo = [[29 zûgno|29 de s̠ügnu]]
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Rialto (Savona, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pus̠isiùn du cumüne de Riôtu in-ta pruvinsa de Savuna.
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu uficiô
}}
'''Riôtu''' (''Riâto'' in [[Lengoa zeneize|s̠enéis̠e]], ''Rialto'' in [[Lengoa zeneize|italiàn]]) u l'è ün [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgüre]] de 537 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; in-ta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]].

== Geugrafia ==
[[Immaggine:Rialto-torrente Pora.jpg|sinistra|miniatura|A cascôta de Ferere, furmô da-u Pora.|250x250px]]
U teritoriu du cumüne de Riôtu u se truva pe-a ciü parte in-te l'ôta valô da [[Pora (sciüméra)|sciüméra Pora]], ch'a fenisce pe caciôse in-tu [[Mâ Ligure|Mô Lìgüre]] a-[[A Marina (Finô)|a Marina]] doppu ch'a l'à pasó u cumüne de [[Côrxi]]. U cumüne u l'è furmó da ciü cuntrè spanteghè in-scia riva di munti ch'i se faccian da setentriùn in-scia valô, méntre l'ôtra riva, au lüvegu, a l'è scuéxi du tüttu cuvèrta de boschi&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.comune.rialto.sv.it/detail.php?ID=56|tìtolo=La nostra Storia|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

A setentriùn, teritoriu de Riôtu u munta fìn a-a custéra di munti ch'i u spartiscian da [[Côrxi]] e [[Bormia|Burmia]], cun-u cunfìn ch'u travèrsa, in-te l'urdine, u [[Bric da Cöggia]] (1041&amp;nbsp;m), u [[Munte Ôtu]] (1048&amp;nbsp;m), u [[Briccu di Proei]] (1016&amp;nbsp;m), u [[Bric Pelassa]] (1220&amp;nbsp;m). L'estremitè de punénte du sö teritoriu a riva scuéxi fìn a-a simma du [[Mónte Settepani|Munte Settepani]] (1386&amp;nbsp;m), cun-a végia bôse militô de l'[[Arionàotica Militâre|aeronàutica]] ch'a se truva propriu in-tu cumüne de Riôtu. A levante u cunfìn cun Côrxi u l'è segnó da-a [[Carbüa (sciüméra)|sciüméra de Carbüa]] méntre cuéllu cun [[Magiö|Maiö]], a meridiùn e a punénte, u passa turna pe-a custéra di munti, che chi a cunprénde u [[Bric Gettina]] (1025&amp;nbsp;m) und'i ghe sùn e minére du Purìn, ancö abandunè ma che, a-i ténpi du [[Marchexâto de Finâ|Marchexùn de Finô]], i l'éran tantu inpurtanti pe l'estrasiùn de l'argéntu.

=== Cuntré ===
U cumüne Riôtu u l'è furmó da benbén de cuntré, spanteghè pe-u sö teritoriu. Levô a lucalité du capulögu, a ciü inpurtante a l'è cuélla de Véne, séde de parocchia pe sö cuntu. U cö du cumüne u l'è furmó da-e burghé de Cheiràn, da Villa e de Crevegiùn, cun-e rispetive tère ch'i sùn stète delungu separè da-i rién ch'i chinan vèrsu u Pora&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

A ogni moddu, in-tu statütu du cumüne i sùn aura recunusciüe e cuntré de Berea, Carvi, Cheiràn, Chias̠s̠ari, Crevegiùn, Ciassa Végia, Gianchi, Murìn, Nunsiô, Vene e Villa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://municipium-images-production.s3-eu-west-1.amazonaws.com/s3/5711/allegati/statuto-comune-sv-rialto.pdf|tìtolo=Statuto|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20211227011252/http://www.comune.rialto.sv.it/detail.php?ID=62|tìtolo=Località|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

=== Cunfìn ===
Riôtu u cunfina cun [[Bormia|Burmia]] e [[Oseria|Os̠éria]] a setentriùn, cun [[Côrxi]] a levante, cun-[[u Tû]] a meridiùn e cun [[Magiö|Maiö]] e [[Carizan|Carisàn]] a punénte.

== Storia ==
=== Antighité e Eté de Més̠u ===
U numme de Riôtu u l'ö dî &quot;riàn ch'u nasce in ôtu&quot;, de prubabile cun referiméntu a-a [[Pora (sciüméra)|sciüméra Pora]], e u remunta a l'Eté de Més̠u. Segundu üna tradisiùn du postu, che però a mônca de pröve següre, a l'è stèta üna famia du [[Venneto|Vénetu]], i ''Fugardo'', ch'a l'averèiva fundó u pais̠e doppu ch'a l'è stèta scuria d'in [[Venessia|Venésia]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/borghi/rialto/|tìtolo=Rialto|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

Da l'eté ciü antighe nu gh'è de grénde testimunianse in-tu teritoriu de Riôtu, ma de següru u l'éra s̠a frecuentó da pupulasiùi de [[Liguri Antighi|Lìgüri antighi]], ch'i l'axévan ün [[Castelâ (fortificaçión)|castelô]] inpurtante in-scia [[Rocca de Pèrti]], a-a giurnô d'ancö cunusciüu cumme u [[Vilàggiu de Agnime]], ch'u remunta a l'[[Etæ do færo|Eté du Féru]] e ch'u l'è u scìnbulu de l'inpurtansa du Finô cumme cunfìn tra-e tère di Lìgüri ''[[Sabates]]'' e di ''[[Ingauni]]''. I môncan ascì di rèsti de l'eté rumôna scicumme che a stradda ciü inpurtante da regiùn, a ''[[Via Julia Augusta]]'', a pasôva ciü vixìn a-u mô&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ancura pe tüttu l'[[Etæ de Mëzo|Ôtu Mediuévu]], da-a s̠öna de Riôtu i nu ghe sùn de testimunianse de frecuentasiùn, cun ste tère, cumme pe-u restu du Finô, ch'i l'éran pasè da-a [[Marca Aleramica|Môrca Aleramica]] a cuélla de [[Marca de Sann-a|Savuna]], pe fenî dunca in-tu [[Marchexâto de Finâ|Marchexùn de Finô]] du [[1162]], a-a sö fundasiùn cun-u [[Rìcco I Do Carétto|Riccu I Du Caréttu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Eté mudèrna e cuntenpuranea ===
Cun-a morte de l'urtimu marchéis̠e, u [[Sforsa Dria Du Carettu|Sforsa Dria]], du [[1602]], u Finô u l'è pasó sutta a l'[[Inpêio spagnòllo|inpéru spagnollu]], pe fenî da-u [[1713]] sutta [[Zena|S̠éna]]&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20230530033353/https://www.comune.calice-ligure.sv.it/Home/Guida-al-paese?IDPagina=28540|tìtolo=Cenni Storici|outô=Cumüne de Côrxi|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;. In-te guére napuleòniche u frunte tra-i francéis̠i e austru-piemuntéis̠i pe ciü otte u l'è pasóu pe Riôtu, cun di scuntri viulenti tra-u [[1794]] e u [[1796]] survatüttu in-scia custéra tra-u [[S̠ü du Merögno]] e i munti vexìn. In-te sti anni chi a statua da Madonna da Néive a l'è stèta spustô in-tu pais̠e pe de raxùi de següressa&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Cun-a creasiùn da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgüre]] u pais̠e u l'è stètu a l'inprinsipiu tacó a-u departiméntu du [[Letimbru|Letinbru]], cun capulögu a [[Sann-a|Savuna]], ma poi, cun l'anesiùn da [[Liguria|Ligüria]] a l'[[Prìmmo Inpêio françéize|inperu francése]], Riôtu u l'è inserìu in-tu [[Dipartimentu de Muntenötte|departiméntu de Muntenötte]], sutta a-u cantùn du Finô e in-te l'''arrondissement'' de [[Sann-a|Savuna]]. Du [[1815]], doppu a cürta speriénsa da [[Repùbrica Zenéize|Repübbrica S̠enéis̠e]], Riôtu e a [[Liguria|Ligüria]] intrega i sùn dèti a-i [[Savoia]], pe decis̠iùn du [[Congresso de Vienna|Cungrèssu de Viénna]], e dunca inserìi fìn a-u [[1927]] in-ta [[Provìnsa de Zêna|pruvinsa de S̠éna]], pe poi pasô in-ta növa [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

U pais̠e u cuntribuiu a-a [[Primma Goæra Mondiâ|primma guéra mundiô]] cun bén settantadui ommi. In-ta [[Segonda Guæra Mondiâ|segunda]], versu a sö fìn, l'area a l'è vegnüa ün céntru inpurtante pe l'ativité di partigién e asci di repübrichìn e di tedeschi, che, a-i [[2 frevâ|2 de frevô]] du [[1945]] i l'àn tacó u canpu di partigién a Ciàn di Corsi, masandune ünse, a-i cuôli u l'è dedicó ün munuméntu&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Da-u [[1973]] a-u [[2011]], Riôtu u l'à fètu parte da [[Comunitæ montagnìnn-a Pollupice|Cumünité Muntôna Pollupice]], che però a l'è stèta derfô&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.federalismi.it/ApplOpenFilePDF.cfm?artid=10598&amp;dpath=document&amp;dfile=15072008190233.pdf&amp;content=LIGURIA,+L.R.+n.+24/2008,Disciplina+di+riordino+delle+comunit%25C3%25A0+montane,+disposizioni+per+lo+sviluppo+della+cooperazione+intercomunale+e+norme+a+favore+dei+piccoli+comuni+-++-++-+|tìtolo=L.R. 4 lüu 2008, n. 24|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Riâto}}

=== Minuranse fulône ===
Segundu l'ISTAT, a-u 31 de dixénbre du 2023, a Riôtu i gh'éran 16 rexidénti fulén.

=== Cugnummi ciü difüs̠i ===
I cugnummi ciü difüs̠i a Côrxi i sùn ''Bianchi'', ''Brunetto'', ''Chiazzaro'', ''Mallarino'' e ''Casanova''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=Classifiche dei Cognomi Italiani|léngoa=IT|vìxita=2025-03-07}}&lt;/ref&gt;.

== Sciti de interesse ==
=== Architetüe religius̠e ===
;Parocchia de Riôtu
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Rialto-chiesa san pietro.jpg|A géxa de San Péru
Oratoriosansebastianorialto2.jpg|L'oratoriu
Madonna della Neve - panoramio.jpg|A Madonna da Néive
&lt;/gallery&gt;
* Géxa de San Péru: a l'è a géxa da parocchia de Riôtu e a se truva in-ta lücalité de Riôtu in &quot;sensu stréitu&quot;. U nu l'è guéri céru u muméntu da sö custrusiùn, cun-a primma testimuniansa scrita ch'a remunta a-u [[1356]], scibén che a géxa a ségge foscia du [[XIII secolo|Duxéntu]]. U sö spétu d'ancö u l'è u frütu de recustrusiòi ciü mudèrne, cun l'urtima ch'a l'è stèta du [[XVII secolo|Seiséntu]] segundu u stile baroccu, cunservandu però u canpanìn goticu&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20230922145622/http://comune.rialto.sv.it/detail.php?ID=89|tìtolo=Edifici religiosi|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
* Oratoriu de San Bastianìn: scituó arénte a-a géxa de San Péru, u l'è l'oraturiu da parocchia e séde da cunfratèrnita dedicô a-u mèximu santu. U l'è stètu custruiu tra-u [[1751]] e u [[1753]] surva a üna custrusiùn ciü antiga&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* Capélla du Santìscimu Numme de Maìn: a se truva in-ta lücalité de Tagiéu e a l'è cunusciüa cumme a capélla de San Benôrdu asci&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* Capélla da Nunsiô: in-ta cuntrô di Scotti&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* Capélla de Nostra Scignura da Cunsulasiùn: scituô in-ta cuntrô di Carvi, a l'éra a l'inprinsipiu dedicô a San Bastianìn&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* Capélla de San Benôrdu: a l'è a capélla da cuntrô de Cheiràn, a l'inprinsipiu dedicô a-a Madonna&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* Capélla da Madonna da Néive: a se truva in simma a-a custéra di munti in-sci cunfìn de setentriùn du pais̠e, in-ta lücalité de Merögno, e a l'è stèta custruia du [[1666]] pe dumanda di abitanti de Riôtu. Derucô da-i tedeschi du [[1944]] a l'è recustruia dex'agni doppu&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.caliceligure.org/public/calice/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=43:madonna-della-neve&amp;catid=3:storia-del-paese&amp;Itemid=14|tìtolo=Madonna della Neve|outô=Angelo Tortarolo|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

;Parocchia de Véne
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Rialto-chiesa san lorenzo.jpg|A géxa de San Lurénsu
Oratoriosanbernardorialto.jpg|L'oratoriu
&lt;/gallery&gt;
* Géxa de San Lurénsu: a géxa da parocchia de Véne, a sö urigine a no l'è guéri céra, pe-a destrusiùn di papé da géxa. A l'è stèta custruia in-tu stile baroccu&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* Oratoriu de San Benôrdu: u l'è oratoriu da parocchia de Véne e séde da cungregasiùn religius̠a da-u mèximu numme. U se truva arénte a-a géxa de San Lurénsu e u l'è stètu recustruiu du [[1727]] cun-u sö spétu d'ancö&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* Capélla de San Bastianìn: scituô in-ta lücalité de Cà de Cain&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* Capélla du Santìscimu Numme de Maìn: in-ta lücalité de Chias̠s̠ari, s̠a dita Santa Maìn de Rocche&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Architetüe civili ===
* Canpu de balùn: canpu da s̠ögu pe-u [[Balùn (zögu)|balùn]], u se truva in-ta frasiùn de Véne, vexìn a-a parocchia.

=== Müs̠ei ===
* Müs̠eu da civilté cuntadina: müs̠eu scituó vexìn a-a parocchia de Riôtu, u mustra vari eleménti da vitta in-ti canpi e de tradisiùi du postu&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20211227004629/http://www.comune.rialto.sv.it/detail.php?ID=83|tìtolo=Il museo della civiltà contadina|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;. 

=== Natura ===
Parte du teritoriu du cumüne u se truva in-tu scitu de interesse comunitario (SIC) du [[Munte Carmu]] - [[Mónte Settepani|Munte Settepai]], creó da-u prugèttu [[Natûa 2000|Natura 2000]] pe prutegge de ciante e di agnimè ch'i se truvan sulu chi, cumme a ''[[Campanula sabatia]]'' (canpanula de Savuna) o a ''[[Gentiana ligustica]]'' (gensiôna lìgüre), ciü che di [[Oxelli|oxélli]] cumme l'ôvia reô (''[[Aquila chrysaetos]]'').

== Ecunumia ==
L'agricultüra a l'è delungu stèta l'ativité ecunòmica ciü inpurtante pe Riôtu, in-tu detaggiu pe-a de [[Vìgna|vigne]] e de [[U(r)iva|orive]], insemme a l'alevaméntu, a-a lavurasiùn du [[Légno|légnu]] e a-a cultüra de castagne. In-tu pasó a gh'éra ascì üna fériera und'u se travagiôva u féru ch'u ne vegniva da l'[[Îzoa d'Elba|is̠ura d'Elba]], ciü che ün'ôtra pe-a lavurasiùn de l'argentu de minére du Purìn, serè in-te l'[[XIX secolo|Öttuséntu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

In-ta lücalité de Ciàn di Corsi, in-sci cunfìn a setentriùn du cumüne, und'u gh'è ün curinô furestôle da regiùn asci, da-i [[30 òtôbre|30 d'otubre]] du [[2010]] u gh'è in funsiùn ün parcu de pôre eòliche, furmó da tréi inpianti pe üna puténsa de ciü o menu 2,4&amp;nbsp;MW&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20230608110424/http://www.comune.rialto.sv.it/detail.php?ID=109|tìtolo=Taglio del nastro per il nostro parco eolico|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2021-06-13}}&lt;/ref&gt;.

== Cultüra ==
=== Dialettu ===
{{Véddi ascì|Dialéttu finarìn|càngio variànte=U mèximu arguméntu in detaggiu}}
A Riôtu se pôrla üna varieté du [[Dialéttu finarìn|finarìn]], ch'u l'è parte du gruppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgüre de céntru-punénte]] e ch'a se truva a [[Finô]] e in-ti pais̠i vexìn, cun di trèti che a Riôtu i se fan ciü cunservativi che in-te varieté da Rivéra.

== Fèste e fére ==
* Fèsta du Massu: fèsta pe-u [[Prìmmo de màzzo|primmu de mas̠u]], a se tegne in-ta capélla da Madonna da Néive. Pe l'ucaxùn se porta ün massu de sciure da-u paise fìn a sta capélla, und'u l'è vendüu a l'incantu in beneficénsa&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210613212850/http://comune.rialto.sv.it/detail.php?ID=95|tìtolo=Festa du Massu|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta de San Péru: a-i 29 de s̠ügnu, a l'è a fèsta du santu patrùn de Riôtu.
* Fèsta da Madonna da Néive: a-i 5 d'agustu, a se tegne in-ta capélla a-u Merögnu, festegiô insemme a-i cumüni vexìn&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210613212852/http://comune.rialto.sv.it/detail.php?ID=104|tìtolo=Festa della Madonna della Neve|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

== Aministrasiùn ==
[[Immaggine:Rialto-municipio.jpg|miniatura|250x250px|U municipiu de Riôtu]]

=== Scindici de Riôtu ===
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partiu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nute}}
{{ComuniAmminPrec|3=Marisa Brunetto|30 mas̠u 1985|30 mas̠u 1990|5=[[Scindico|Scìndicu]]|4=[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Marisa Brunetto|30 mas̠u 1990|24 avrî 1995|5=Scìndicu|4=DC|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Marisa Brunetto|24 avrî 1995|14 s̠ügnu 1999|5=Scìndicu|4=Lista cìvica|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Andrea Quaglia|14 s̠ügnu 1999|14 s̠ügnu 2004|5=Scìndicu|4=Rialto verso il 2000&lt;br /&gt;(lista cìvica)|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Andrea Quaglia|14 s̠ügnu 2004|7 mas̠u 2007|5=Scìndicu|4=Rialto verso il 2000&lt;br /&gt;(lista cìvica)|6=&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;Mortu in càrega&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Silvio Casanova|24 lüu 2007|14 avrî 2008|5=[[Vicescindico|Vicescìndicu]]|4=Uniti per Rialto&lt;br /&gt;(lista cìvica)|6=&lt;ref&gt;[http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2007/20070183/07A07154.htm Subentró cun D.P.R du 24 lüu 2007 publicó in-scia G.U. n. 183 de l'8 agustu 2007]&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Silvio Casanova|15 avrî 2008|27 mas̠u 2013|5=Scìndicu|4=Uniti per Rialto&lt;br /&gt;(lista cìvica)|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Silvio Casanova|13 s̠ügnu 2013|10 s̠ügnu 2018|5=Scìndicu|4=Uniti per Rialto&lt;br /&gt;(lista cìvica)|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Valentina Doglio|10 s̠ügnu 2018|14 mas̠u 2023|5=Scìndicu|4=Per Rialto continuità e innovazione&lt;br /&gt;(lista cìvica)|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Valentina Doglio|14 mas̠u 2023|''in càrega''|5=Scìndicu|4=Rialto Passione Comune&lt;br /&gt;(lista cìvica)|6=}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

=== Binellaggi ===
U cumüne de Riôtu u l'è binéllu cun cuélli de:
* {{Binelàggio|CUB|Cauto Cristo}}&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20230922153416/http://comune.rialto.sv.it/detail.php?ID=85|tìtolo=Gemellaggio Rialto - Cuba|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;

== Vie de comunicasiùn ==
=== Stradde ===
A stradda prinsipô de Riôtu a l'è a SP17 che, pasandu a-u fundu da canô du Pora, a s̠unta u pais̠e cun Côrxi, ciü vèrsu u mô. Pe-u cumüne de Riôtu u ghe passa ascì a SP23, ch'a riva d'in [[Côrxi]] e a cure lungu i cunfìn du pais̠e a setentriùn, pe tacôse dunca a-a SP490, che a munta fìn a-u S̠ü du Merögnu.

Intu cumüne de Côrxi, üna déxena de chilòmetri ciü a valle, u gh'è u cas̠éllu de l'[[Outostràdda A10|autustradda A10]] ciü vexìn a Riôtu, s̠untó a-a SP17&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

== Nute ==
;Nute a-u tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nute bibliugràfiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Ôtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föra ==
* {{Çitta web|url=http://www.comune.rialto.sv.it/|tìtolo=Scitu uficiô|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}

[[Categorîa:Riôtu| ]]</text>
      <sha1>fkr0s6ovxt85o0i4uz3u1y26gbxt41u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Çelle</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2188</id>
    <revision>
      <id>275012</id>
      <parentid>273518</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T18:47:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>wl</comment>
      <origin>275012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11735" sha1="5pm9zw8k3e9rh0w947jg3vg7qcp0dne" xml:space="preserve">{{Savuneize}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Çelle
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;{{It}} ''Celle Ligure''&lt;/div&gt;
|Panorama = CelleLigure veduta.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma d'a maina de Çelle&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizaçiùn
|var-stâto = Stätu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[Comun|cumüne]]
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Liguria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|var-aministraçión = Aministraçiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Marco Beltrame
|Partito = lista civica &quot;SiAmo Celle&quot;
|Data elezione = 10-6-2024
|var-instituçión = Istituçiùn
|Data istituzione = [[1861]]
|var-teritöio = Teritoju
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Artessa
|var-superfìcce = Süperficie
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 9787
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&amp;lingua=ita Dæto Istat] - Popolaçión rescidénte a-o 2020.
|Aggiornamento abitanti = 2020
|var-denscitæ = Denscitè
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fraçiuìn]]
|Sottodivisioni = Boschi, Brasi, Cassisi, Costa, Ferrari, Natta, Piani, Pecorile, Sanda, Terrenin
|var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[A Steja]], [[D'Ätu d'Arbissöa]], [[Väze]]
|var-âtre_informaçioìn = Ätre infurmaçiuìn
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füzu uräju
|var-cod._cadàstro = Cod. catastu
|var-tàrga = Targa
|Zona sismica = 4
|Gradi giorno = 1490
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = Çelaschi&lt;br /&gt;(it) ''Cellesi'' o ''Cellaschi''
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = [[San Michê|San Michê Arcàngiou]]
|var-festîvo = Festivu
|Festivo = 29 setenbre
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Celle Ligure (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pusiçiùn d'u cumüne de Çelle int'a pruvincia de Sann-a.
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufiçiäle
}}
'''Çelle''' (''Çélle'' in [[Lengoa zeneize|zeneize]], ''Celle Ligure'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'è 'n cumüne de 5.171 abitanti ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. A l'é a [[patria]] d'u [[Pàppa Sisto IV|Pappa Sisto IV]], Françesco della Rovere.

== Geugrafia ==
{{Seçión vêua}}

== Stoja ==
I çelaschi nu gh'an in riccu patrimòniu storicu da vantä, perchè a stoja ciü antiga d'u paize a se cunfunde cun quella d'u rèstu da [[Liguria|Ligüria]]. A cunträ de Sanda, insce-i bricchi deré a-u paize d'ancö, saieiva steta fundä da di rumen che scapavan da-i [[Longobardi]]. 

Doppu ese intróu int'a [[Màrca aleramica|marca aleramica]], u paize u vegne pruprietè d'i [[Marchéizi de Bosco e Ponzone|marcheixi de Boscu e Punzun]]. Int'u [[1389]] a devegne liberu cumüne int'a pudestaria de [[Väze]]. Doppu che [[Dria Doia|Dria Döia]] u fa déruä [[Sann-a]] e u sö centru insc'ou briccu d'u [[Priamä|Priamàr]], Çelle intra int'u [[Repùbrica de Zena|stattu Zeneze]], unde a resta scinn-a che a mêxima [[Zena]] è tacä a-u dücóu de [[Savoia]] e a-u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]]. Ancö 'stu paize chi, negóu da-u çimento e da-i troppi abitanti, u recalca u destìn da Ligüria, privóu da sö natüa e cultüa&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Abitanti ==
=== Evuluçiùn demugrafica ===
{{Demografia/Çélle}}

=== Minuranse furèste ===
Segundu l'ISTAT, a-i 31 dixenbre 2017, a Çelle ghe sun 191 rexidenti furèsti.

=== Persunn-e lighè cun Çelle ===
* [[Pàppa Sisto IV|Pappa Sisto IV]] (Çelle, 1414 - [[Romma|Rumma]], 1484), puntefice
* [[Giuseppe Olmo]] (Çelle, 1911 - [[Milan]], 1992), ciclista e inprenditù
* [[Carlo Russo]] ([[Sann-a]], 1920 - Sann-a, 2007), politicu
* [[Giovanni Russo]] ([[Sann-a]], 1932), politicu

== Löghi de 'nteresse ==
=== Architetüe religiuse ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Celle Ligure-chiesa san michele1.jpg|A paruchiäle de San Michê Arcàngiou, int'u centru d'u paize.
Immaggine:Celle Ligure-IMG 1454.JPG|A gexa de Nostra Scignùa d'a Cunsulaçiùn, d'u [[1454]]
Immaggine:Sanda (Celle Ligure)-chiesa san giorgio.jpg|A gexa paruchiäle de Sanda, dedicä a San Zorzu
Immaggine:Sanda (Celle Ligure)-oratorio san tommaso.jpg|L'âtóiu de San Tumäxu, a Sanda
&lt;/gallery&gt;
* Gexa paruchiäle de San Michê Arcàngiou e u sö âtóiu
* Gexa de Nostra Scignùa d'a Cunsulaçiùn
* Gexa paruchiäle de Nostra Scignùa Sùnta, int'a fraçiùn de Cian de Çelle
* Gexa paruchiäle de San Zorzu, int'a fraçiùn de Sanda, e u sö âtóiu dedicòu a San Tumäxu

=== Architetüe militäri ===
* A Ture Bregàlla
* A Ture d'i Bacci
* A Ture &quot;Camilla&quot;
* A Ture &quot;de Babele&quot;

== Ecunumia ==
[[Immaggine:17015 Celle Ligure, Province of Savona, Italy - panoramio.jpg|miniatura|250x250px|Di ouvivéi insce-i colli de Çelle.]]
L'ativitè storica d'u paize a l'êa u cummersu cu-a [[Provensa]] pe mä, u trasportu d'e mercansìe a-u zovu e int'u [[Piemonte]] (ascì u minérale de [[færo|fèru]] da l'[[isoa d'Elba|îzua d'Elba]] vèrsu e feree de [[Sascê|Sascello]], vìa a muattea di Ferrè ch'a-u dì d'ancheu a l'è devegnua in senciu senté), poca agricultûa e a pesca. 

Doppu a costruçiùn d'e stradde int'u [[XIX secolo|seculu XIX]], l'ativitè prinçipäle a l'ê a cultivaçiùn de l'[[U(r)iva|ouvivu]]. A destruçiùn d'u paizaggiu cu'u çimento d'i [[Anni 1960|anni '60]] e [[Anni 1970|'70]], ch'a cuntinua d'ancö, a levóu a-u paize a sö ciü grande ricchessa, u turismu de lüsso. 'Sta deciziùn chi de trasformâ Çelle inte'n durmitoriu pe-i pendolari de Zena e de Sann-a, pigiä da-u cumüne inti anni setanta, se tradüe inte na cazüa d'u 52% d'u turismu int'u periudu tra i anni '70 e i [[Anni 1990|anni '90]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Testa|tìtolo=Celle e cellaschi in ta stöia e in te memöie|ànno=1997|editô=Compagnia dei Librai|çitæ=Zena|léngoa=IT|ISBN=88-86-62017-9}}&lt;/ref&gt;. Restan di bagnanti che végnan a duménega da Zena e d'i milaneizi che han catóu de cè inti anni pasè.

=== Cultüa ===
A litteatüa storica in vernaculu a l'è asè ricca inti anni a cavallu tra a fin d'u XIX e l'inprinçippiu d'u [[XX secolo|secolo XX]]. Ripurtemmu chi - int'a grafìa uriginäle - ''Meodinn-a'' (inspirà da 'na puexìa d'u [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]]) de [[Domenego Silvio Volta]], l'autù da ''Commédia Çelasca'' ascì&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Silvio Volta|outô2=(a cüa de) Massimo Morasso|tìtolo=La Çellasca e altri scritti|url=https://books.google.com/books?id=UfHTxgEACAAJ|ànno=1993|editô=Coop. Tipograf|çitæ=Çelle|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;, [[Poêma épico|poema épico]] in d'e quartìne, dedicóu a-e sö gente e a-u sö paize natìo.  
{{Çitaçión|Chi l'è chi cavarca da nêutte, cö vento&lt;br /&gt;
In mëzo d'ûn bosco ch'o mette spavento?&lt;br /&gt;
Un ommo ch'o porta con lê o sêu figgeû&lt;br /&gt;
Ou tegne in te braççe, ciù cädo ch'o pêu.&lt;br /&gt;

- Papà, dixe o figgio con voze tremante&lt;br /&gt;
Ho visto Meodinn-a, lassù in mezo a-e ciante.&lt;br /&gt;
- Sta bravo, pestûmmo, o risponde sêu poaê:&lt;br /&gt;
I son fêugge secche, da-o vento ammûggiaê.&lt;br /&gt;

- Bambin, ti ghe vegni a demoâte con mi?&lt;br /&gt;
G-ho un bello giardin, te faiò divertì.&lt;br /&gt;
- Papà ti è sentio? A Meodinn-a me ciamma!&lt;br /&gt;
- Sta queto ! O l-è staèto o scruscî de unn-a ramma.&lt;br /&gt;

- Ho misso da parte e ciù belle demôe,&lt;br /&gt;
Ghirlande e coronne faiemo coe sciôe.&lt;br /&gt;
- Papà, ti no senti? A continua a ciammâ,&lt;br /&gt;
A veu che me vagghe con le a demoâ!&lt;br /&gt;

O spronn-a o cavallo, a galoppo serrôu&lt;br /&gt;
Pe andasene fito da-o bosco incantou.&lt;br /&gt;
Ma intanto o s'accorze, strenzendolo a-o chêu&lt;br /&gt;
Che morto in te braççe o portava o figgiêu.}}

Int’a mudernitè a gh’è na canzun dedicä a Çèlle &lt;ref&gt;{{https://www.savonanews.it/2023/05/17/amp/argomenti/attualit/articolo/un-brano-rimasto-inedito-da-41-anni-poi-la-reunion-e-la-pubblicazione-tutto-lamore-per-celle-in-un.html&lt;/ref&gt; d’o çitadin çelascu [[Alfredo Spina]] insemme a-o [[Gruppo Musicale del Rione]].

=== Dialettu ===
{{Seçión vêua}}

== Manifestaçiuìn ==
{{Seçión vêua}}

== Fèste e fêe ==
O santu patrùn de Çelle u l'è San Michê Arcàngiou ch'u se festeza a-i 29 setenbre cu'a processiôn d'e [[Cazàsse|Cazasse]] cu'e casce che se treuvan inte l'âtóiu omonimu, vixìn a-a paruchiäle.

== Cumunicaçiuìn ==
=== Stradde ===
Çelle a se tröva insc'ä [[Stràdda statâle 1 Vîa Aurelia|Stradda Statäle n° 1 Aurelia]] ch'a culega cun [[D'Ätu d'Arbissöa|D'Ätu]] a punente e cun Väze a levante. A se pö razzunze ascì da l'[[Outostràdda A10|autustradda A10]], sciurtindu a-u sö casellu.

=== Fêruvia ===
A Çelle a gh'è na [[Staçiùn de Çélle|staçiùn fêruviaria]] insc'ä liĝn̂a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|Zena-Vintimiggia]].

== Aministraçiùn ==
=== Scìndichi de Çelle ===
[[Immaggine:Celle_Ligure-municipio2.jpg|miniatura|250x250px|U palassiu d'u Cumüne]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu çitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Carega|var-nòtte=Notte}}
{{ComuniAmminPrec|3=Renato Zunino|26 züĝn̂u 1985|25 mazzo 1990|5=[[Scindico|Scìndicu]]|4=[[Partio Comunista Italian]]}}
{{ComuniAmminPrec|3=Renato Zunino|28 züĝn̂u 1990|18 lüggiu 1992|5=Scìndicu|4=Partio Comunista Italian}}
{{ComuniAmminPrec|3=Maria Carbone|29 agustu 1992|10 zenä 1995|5=Scìndicu|4=Partio Democràtico da Scinìstra}}
{{ComuniAmminPrec|3=Andrea Santonastaso|10 zenä 1995|24 arvì 1995|5=Comm. straord.|4=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Sergio Acquilino|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|5=Scìndicu|4=Alliansa d'i Prugrescìsti}}
{{ComuniAmminPrec|3=Remo Zunino|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|5=Scìndicu|4=Lìsta cìvica de centru-mancinn-a}}
{{ComuniAmminPrec|3=Remo Zunino|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|5=Scìndicu|4=Lìsta cìvica de centru-mancinn-a}}
{{ComuniAmminPrec|3=Renato Zunino|8 züĝn̂u 2009|26 mazzo 2014|5=Scìndicu|4=Lìsta cìvica de centru-mancinn-a}}
{{ComuniAmminPrec|3=Renato Zunino|26 mazzo 2014|27 mazzo 2019|5=Scìndicu|4=Insieme per Celle&lt;br /&gt;(lìsta cìvica de centru-mancinn-a)}}
{{ComuniAmminPrec|3=Caterina Mordeglia|27 mazzo 2019|''in carega''|5=Scìndicu|4=''Aria nuova''&lt;br /&gt;(lista civica)}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

=== Binelaggi ===
Çelle a l'è binellä cun:
* {{Binelàggio|DEU|Celle|2001|Celle (Germània)|var-da-o=da-u}}

== Notte ==
&lt;references/&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Testa|tìtolo=Celle e cellaschi in ta stöia e in te memöie|ànno=1997|editô=Compagnia dei Librai|çitæ=Zena|léngoa=IT|ISBN=88-86-62017-9}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Gian Luigi Bruzzone|tìtolo=Personaggi di Celle. Tomo I, secc. XV-XIX|ànno=Brigati|editô=2009|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Gian Luigi Bruzzone|tìtolo=Personaggi di Celle. Tomo II, secc. XVIII-XX|ànno=Brigati|editô=2010|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Gian Luigi Bruzzone|tìtolo=Personaggi di Celle. Tomo III, secc. XVIII-XX|ànno=Brigati|editô=2013|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Gian Luigi Bruzzone|tìtolo=Personaggi di Celle. Tomo IV, secc. XIX-XX|ànno=Coop. Tipograf|editô=2017|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Furio Ciciliot|outô2=Francesco Murialdo|outô3=‎Giovanni Venturi|tìtolo=Toponimi del Comune di Celle Ligure|url=https://books.google.com/books?id=WHZ2AQAACAAJ|ànno=2012|editô=Società Savonese Storia Patria|çitæ=|léngoa=IT|volùmme=4|òpera=Progetto toponomastica storica|ISBN=88-85-86603-4}}

== Ätri prugètti == 
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Çelle| ]]</text>
      <sha1>5pm9zw8k3e9rh0w947jg3vg7qcp0dne</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Impêo Roman</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3552</id>
    <revision>
      <id>275011</id>
      <parentid>259692</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T18:46:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>wl</comment>
      <origin>275011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5015" sha1="mt39kmgk87zfurrobuw8kqgf2h9azx8" xml:space="preserve">{{Stâto antîgo
|nómme corénte = Inpêro Romàn
|nómme ofiçiâ = (LA) ''Imperium Romanum''&lt;br&gt;(GRC) ''Βασιλεία Ῥωμαίων''&lt;br&gt;''Basileía Rhōmaíōn''
|link localizaçión = Map of the Roman Empire at its height.svg
|didascalîa localizaçión = L'Inpêro Romàn a-a sò màscima espansción sótt'a [[Traiàn]], 117 d.C.
|léngoa ofiçiâ = [[Léngoa latìnn-a|Latìn]] inte l'òcidénte, [[Lengoa grega|Grêgo]] e [[Léngoa latìnn-a|Latìn]] inte l'òriénte
|léngoa = [[Léngoa latìnn-a|Latìn]], [[Lengoa grega|Grêgo]]
|capitâle prinçipâ = [[Romma|Rómma]]
|âtre capitâli = * [[Milan|Milàn]] &lt;small&gt;(286-395, pe l'òcidénte)&lt;/small&gt;
* [[Nicomedia]] &lt;small&gt;(286-330, pe l'òriénte)&lt;/small&gt;
* [[Costantinopoli|Costantinòpoli]] &lt;small&gt;(330-395, pe l'òriénte)&lt;/small&gt;
|dipendénse = [[Régno d'Arménia]]
|fórma de stâto = [[Inpêro]]
|govèrno = * [[Res Publica]] &lt;small&gt;(27 a.C.-284, ''de iure'')&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Prinçipâto]] &lt;small&gt;(''de facto'')&lt;/small&gt;
* [[Dominâto]] &lt;small&gt;(284-395)&lt;/small&gt;
|tìtolo càppi de stâto = Inperatô
|elénco càppi de stâto = [[Lista di Imperatoî Romen|Inperatoî Romén]]
|òrgani deliberatîvi = [[Senâto romàn]]
|inìçio = [[27 a.C.]] con [[Aogusto]]
|fæto iniçiâle = [[Goæra civîle romànn-a (44-31 a.C.)]]
|fìn = [[395]] con [[Teodosio I]]
|fæto finâ = Mòrte de [[Teodosio I]] e divixón de l'Inpêro tra [[Onorio]] e [[Arcadio]].
|superfìcce màscima = 5.300.000 km²
|perîodo màscima espansción = [[117]]-[[140]]
|popolaçión = 70-90 milioîn de abitànti
|perîodo popolaçión = [[I secolo|I sécolo]]
|vôxe sudivixoîn aministratîve = Provìnse
|monæa = [[Monetaçión inperiâle romànn-a]]
|vivàgne = [[öo]], [[argento|argénto]], [[færo]], [[Stagno (metallo)|stàgno]], [[ànbra]], [[cereâli]], [[pésca (ativitæ)|pésca]], [[U(r)iva|oîvo]], [[vìgna]], [[màrmo]]
|produçioîn = [[vâzo|teràggie]], [[prodûti da fràvego]], [[àrma|àrme]]
|comèrci con = [[Inpêro partìco|Parti]], [[Africa|Àfrica Subsahariànn-a]], [[India|Ìndia]], [[Penîzoa arabìca|Aràbia]], [[Sri Lanka|Tabropane]], [[Cinn-a|Cìnn-a]]
|esportaçioîn = [[öo]], [[vin|vìn]], [[êuio d’oîva]]
|inportaçioîn = [[Scciavìsmo|scciâvo]], [[Animalia|béstie]], [[sæa]], [[spéçie]]
|religioîn prinçipæ = [[Religión romànn-a]], [[Crestianêximo|Religión crestiànn-a]], [[Mîtologîa egiçiànn-a|Religión egiçiànn-a]],  [[Mîtologîa fenîcia|Religión fenîcia]], [[Cibele|Religión anatolìca]], religioîn celtìche e germanìche, [[Mitraîsmo]], [[Sol Invictus]], [[Zoroastrîsmo]], [[Manicheîsmo]]
|religión de stâto = [[Religión romànn-a]] scìnn-a-i [[27 frevâ|27 de frevâ]] [[380]], pöi [[Crestianêximo|Religión crestiànn-a]]
|âtre religioîn = [[Ebraiximo|Ebraîsmo]], religioîn di bàrbari
|clàsse sociâli = [[çitadinànsa romànn-a|çitadìn romén]], ''nobilitas'' e ''populus'' (''senatores'', ''equites'' e o rèsto do ''populus'')&lt;br&gt;Da-o [[III secolo|III sécolo]] ''honestiores'', ''humiliores'', ''peregrinus'', ''ius gentium'', ''liberti''
|stâto precedénte = [[Repùbrica Romànn-a]]
|stâto sucesîvo = {{Scìnbolo|Labarum_of_Constantine_the_Great.svg}} [[Inpêro Romàn d'òcidénte]]&lt;br&gt;
{{Scìnbolo|Byzantine imperial flag, 14th century according to portolan charts.png}} [[Inpêro bizantìn]]
|stâto atoâle = {{ABH}}&lt;br&gt;{{ALB}}&lt;br&gt;{{DZA}}&lt;br&gt;{{AND}}&lt;br&gt;{{SAU}}&lt;br&gt;{{ARM}}&lt;br&gt;{{AUT}}&lt;br&gt;{{AZE}}&lt;br&gt;{{BEL}}&lt;br&gt;{{BIH}}&lt;br&gt;{{BGR}}&lt;br&gt;{{CYP}}&lt;br&gt;{{KKTC}}&lt;br&gt;{{VAT}}&lt;br&gt;{{CRO}}&lt;br&gt;{{EGY}}&lt;br&gt;{{FRA}}&lt;br&gt;{{GEO}}&lt;br&gt;{{DEU}}&lt;br&gt;{{JOR}}&lt;br&gt;{{GRC}}&lt;br&gt;{{IRN}}&lt;br&gt;{{IRQ}}&lt;br&gt;{{ISR}}&lt;br&gt;{{ITA}}&lt;br&gt;{{KOS}}&lt;br&gt;{{KWT}}&lt;br&gt;{{LBN}}&lt;br&gt;{{LBY}}&lt;br&gt;{{LIE}}&lt;br&gt;{{LUX}}&lt;br&gt;{{MKD}}&lt;br&gt;{{MLT}}&lt;br&gt;{{MAR}}&lt;br&gt;{{MDA}}&lt;br&gt;{{MCO}}&lt;br&gt;{{MNE}}&lt;br&gt;{{NLD}}&lt;br&gt;{{RSO}}&lt;br&gt;{{PSE}}&lt;br&gt;{{PRT}}&lt;br&gt;{{GBR}}&lt;br&gt;{{ROU}}&lt;br&gt;{{RUS}}&lt;br&gt;{{SMR}}&lt;br&gt;{{SRB}}&lt;br&gt;{{SYR}}&lt;br&gt;{{SVK}}&lt;br&gt;{{SVN}}&lt;br&gt;{{ESP}}&lt;br&gt;{{SDN}}&lt;br&gt;{{CHE}}&lt;br&gt;{{TUN}}&lt;br&gt;{{TUR}}&lt;br&gt;{{UKR}}&lt;br&gt;{{HUN}}
}}
L''''Inpêro Roman''' o l'è stæto o Stâto di [[Popolo roman|Romani]] de l'[[Etæ Classica|Etæ Clascica]]. O l'êa nasciûo da-a [[Repubblica Romann-a (antichitæ)|Repubblica Romann-a]] pe òpera do [[Giulio Cesare|Giulio Çesare]] e o l'à dominòu a scêna mondiâ da-o [[I secolo a.C.|I sécolo a.C.]] scin'a-o [[IV secolo]] d.C.
Inte l'anno 395 gh'é stæta a spartiçion de l'Inpêro Romàn. Dòppo a mòrte do Teodòxio, l'Inpêro Romàn o l'é stæto spartîo inte dôe parte, quella de Levante e quella de Ponente, assegnæ rispetivamente a-i seu doî figgi, Arcàdio e Onörio. O generâle vàndalo Stilicho (che, comme reconoscimento di seu succèsci, o l'ea stæto spozòu co-a seu nessa Serena da-o mæximo Teodòxio I) o l'é stæto nominòu, insemme à seu mogê, guardiàn do zoêno Inperatô de Ponente, Ònörius, ch'o l'à asonto de fæto o governo de l'Inpêro.
{{S}}
{{Clear}}
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Stati do passòu]]
[[Categorîa:Çiviltæ romànn-a]]</text>
      <sha1>mt39kmgk87zfurrobuw8kqgf2h9azx8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Isoe Baleari</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5061</id>
    <revision>
      <id>275010</id>
      <parentid>260173</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T18:46:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>275010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6463" sha1="jt3dka2myz33w3uj53aj6lxa9isuhl0" xml:space="preserve">{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Îzoe Baleâri
|Nome ufficiale = (CA) ''Comunitat Autònoma de les Illes Balears''&lt;br /&gt;(ES) ''Comunidad Autónoma de las Islas Baleares''
|Panorama = 066 Consolat de Mar, actual Govern de les Illes Balears, pg. de Sagrera (Palma).jpg
|Didascalia = O ''Consolat de Mar'', sêde da comunitæ outònoma
|Stato = ESP
|Grado amministrativo = 1
|Capoluogo = {{Scìnbolo|Coat of Arms of the City of Palma, Majorca.svg}} [[Pàrma de Maiòrca]]
|Amministratore locale = Margalida Prohens Rigo
|Partito = [[Partîo Popolâre|PP]]
|Data elezione = 07-07-2023
|Data istituzione = 1º de màrso do [[1983]]
|Superficie = 4992
|Abitanti = 1176254
|Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.ine.es/prensa/pad_2022_p.pdf|tìtolo=Población inscrita en el Padrón Continuo por comunidades y ciudades autónomas|editô=INE|léngoa=ES}}
|Aggiornamento abitanti = [[2022]]
|Sottodivisioni = 1
|Sottosottodivisioni = 67
|Lingue = [[Lengua catalann-a|Catalàn]], [[Lengua spagnòlla|Spagnòllo]]
|Fuso orario = +1
|Codice ISO = IB
|Nome abitanti = (ca) ''baleàric'' ò ''balear''&lt;br /&gt;(es) ''balear'' ò ''baleárico/a''
|Parlamentari = 8 congrescìsti, 7 senatoî
|Immagine localizzazione = Islas Baleares in Spain (including Canarias).svg
|Mappa = Baleares-rotulado.png
|Didascalia mappa = Màppa fìxica de Îzoe Baleâri
|PIL = 30.321 mln de [[Euro (Œüro)|€]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://datosmacro.expansion.com/pib/espana-comunidades-autonomas/islas-baleares|tìtolo=PIB de las Islas Baleares|léngoa=ES|vìxita=2023-07-06}}&lt;/ref&gt;
|PIL procapite = 24.866 [[Euro (Œüro)|€]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
}}
E '''Îzoe Baleâri''' (''Illes Balears'' in [[Lengua catalann-a|catalàn]] e ofiçialménte&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.boe.es/eli/es/lo/2007/02/28/1|tìtolo=Ley Orgánica 1/2007, de 28 de febrero, de reforma del Estatuto de Autonomía de las Illes Balears, artículo 4 - La lengua propia|dæta=2007-03-01|léngoa=ES|vìxita=2023-07-06}}&lt;/ref&gt;, ''Islas Baleares'' in [[Lengua spagnòlla|spagnòllo]]) són 'na [[Comunitæ outònome da Spàgna|comunitæ outònoma]] da [[Spagna|Spàgna]] de 'na sôla [[Provìnse da Spàgna|provìnsa]], formâ da-e îzoe de l'[[arçipélago]] co-o mæximo nómme. Són scitoæ into [[Mâ Mediterraneo|Mâ Mediterànio]], in fàccia a-a còsta de levànte da [[Penîzoa Ibérica]]. A capitâle a l'é a [[Pàrma de Maiòrca]] e a sò popolaçión a l'é, a-o [[2022]], de 1.176.254 abitànti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt;.

L'arçipélago o l'é formòu de doî grùppi de îzoe e bén bén de izoöti ciù picìn, sàiva a dî e [[îzoe Gimnèsies]] ([[Maiòrca]], [[Menòrca]], [[Cabrêra]] e di îzoöti d'in gîo cómme [[Dragonera]], l'[[Îzoa di Conìggi]], l'[[Îzoa de l'Âia]] o l'[[Îzoa de Colom]], de propiêtæ privâ) e-e [[îzoe Pitiüses]] ([[Ibîza]] e [[Formentêa]] ciù i îzoöti de [[Espalmador]], de propiêtæ privâ, e de [[Espardell]]).

== Giögrafîa ==
L'arcipélago de Îzoe Baleâri o conprénde, in particolâ, e îzoe de [[Maiòrca]], [[Cabrêra]], [[Menòrca]], [[Ibîza]] e [[Formentêa]]. A sò superfìcce totâle a l'é de 4992&amp;nbsp;km² e o se svilùppa da-o livéllo do mâ scìnn-a 1.445&amp;nbsp;m d'artèssa co-o [[Puig Major]], inta [[Serra de Tramuntana]] de Maiòrca. L'arçipélago o l'é do tùtto conpréizo tra e cordinæ 40º5'48' N e 38º40'30' N de latitùdine e 1º12'47' E e 4º19' E de longitùdine. Ibîza a l'é separâ da-a còsta da [[Pàize Valençiàn|Comunitæ Valençiànn-a]] da 75&amp;nbsp;km de mâ, a mæxima distànsa ch'a gh'é tra Maiòrca e Ibîza. A distànsa mìnima tra e îzoe de Maiòrca e Menòrca a l'é de 35&amp;nbsp;km. L'îzoa ciù vixìnn-a a-o [[Euròpa|continénte eoropêo]], sénsa consciderâ a Penîzoa Ibérica, a l'é quélla de Menòrca, separâ da-a [[Fransa|Frànsa]] sôlo da-o [[Górfo do Lión]], méntre Ibîza e Formentêa són e dôe îzoe ciù vixìnn-e a-o [[Africa|continénte africàn]].

Tra e îzoe gh'é de bèlle diferénse de natûa e paizàggi: Menòrca e Maiòrca són ciù rìcche de ciànte, con di bòschi d'[[U(r)iva|oîvi]] sarvæghi e d'[[Èrxo|èrxi]], e de bèstie, spécce de mamìferi, gràçie a-o sò clìmma ciù frésco e ùmido. Pe cóntra, Ibîza e Formentêa gh'àn 'n clìmma ciù sécco, co-ina vegetaçión che no gh'à goæi de bezéugno d'ægoa, cómme [[pìn]], [[Ciànta gràssa|ciànte gràsse]] e [[Zenéivio|zenéivi]], e 'na [[Fauna|fòuna]] ch'a l'é formâ sorviatùtto de [[Aves|öxélli]].
{| class=&quot;wikitable&quot;
|Îzoa
|Poxiçión
|Màppa
|Bandêa
|Superfìcce (km²)
|Popolaçión
|-
|[[Menòrca]]
|[[Immaggine:Localització de Menorca.png|80px]]
|[[Immaggine:Menorca.jpg|70px]]
|[[Immaggine:Bandera de Menorca.svg|80px]]
|696,73 
|91&amp;nbsp;920
|-
|[[Maiòrca]]
|[[Immaggine:Localització de Mallorca.png|80px]]
|[[Immaggine:Mallorca.jpg|70px]]
|[[Immaggine:Flag of Mallorca.svg|80px]]
|3639,99
|880&amp;nbsp;113
|-
|[[Cabrêra]]
|[[Immaggine:Localització de Cabrera.png|80px]]
|[[Immaggine:Archipiélago de Cabrera.jpg|70px]]
|[[Immaggine:Flag of Mallorca.svg|80px]]
|15,61
|20
|-
|[[Ibîza]]
|[[Immaggine:Localització d'Eivissa.png|80px]]
|[[Immaggine:Ibiza.jpg|70px]]
|[[Immaggine:Ibiza flag.svg|80px]]
|571,01 
|144&amp;nbsp;659
|-
|[[Formentêa]]
|[[Immaggine:Localització de Formentera.png|80px]]
|[[Immaggine:Formentera sat.png|70px]]
|[[Immaggine:Bandera de Formentera.svg|80px]]
|83,27
|12&amp;nbsp;216
|-
|}

== Stöia ==
{{Seçión vêua}}

== Pòsti de interèsse ==
{{Seçión vêua}}

== Economîa ==
{{Seçión vêua}}

== Coltûa ==
{{Seçión vêua}}

== Manifestaçioìn ==
{{Seçión vêua}}

== Fèste e fêe ==
{{Seçión vêua}}

== Comunicaçioìn ==
{{Seçión vêua}}

== Aministraçión ==
[[Immaggine:Islas Baleares - Mapa municipal.svg|centro|miniatura|600x600px|Màppa di comùn de Îzoe Baleâri]]

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;

== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligàmmi de fêua ==
* {{Çitta web|url=http://www.caib.es/govern/index.do?lang=ca|tìtolo=Scîto ofiçiâ|léngoa=CA, ES|vìxita=2023-07-06}}
* {{Çitta web|url=https://www.illesbalears.travel/ca/baleares/|tìtolo=Scîto turìstico ofiçiâ|léngoa=CA, ES, EN, DE|vìxita=2023-07-06}}
* {{Çitta web|url=https://portalpueblos.com/pueblos-de-illes-balears|tìtolo=Comùn de Îzoe Baleâri|léngoa=ES|vìxita=2023-07-06}}

{{Comunitæ outònome da Spàgna}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Îzoe Baleâri| ]]</text>
      <sha1>jt3dka2myz33w3uj53aj6lxa9isuhl0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rivêa de Ponénte</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5349</id>
    <revision>
      <id>275007</id>
      <parentid>271853</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T18:45:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>wl</comment>
      <origin>275007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54817" sha1="hqesj1dhegbvyrg20q6whgte6dkbocb" xml:space="preserve">{{Grafîa ofiçiâ}}
[[File:Map-of-liguria-map-en-wiki.gif|thumb|250x250px|Màppa da Ligùria.]]
A '''Rivêa de Ponénte''' a l'é a pàrte da còsta da [[Liguria|Ligùria]] in sciô [[Mâ Ligure|Mâ Lìgure]], pe intrêgo conosciûa co-o nómme de [[Rivêa]], ch'a s'esténde tra [[Zena|Zêna]] e o confìn co-a [[Fransa|Frànsa]], a ponénte da çitæ de [[Ventemiglia|Vintimìggia]]&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/riviera-di-ponente_(Enciclopedia-Italiana)/|tìtolo=Riviera di Ponente - Enciclopedia Italiana|outô=Claudia Merlo|dæta=1936|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;, dónde coménsa a coscì dîta [[Còsta Azûra]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://italian-riviera.com/riviera-di-ponente/|tìtolo=Riviera di Ponente|léngoa=EN, IT, FR, DE|vìxita=2024-06-13}}&lt;/ref&gt;.

== Giögrafîa ==
[[Immaggine:Mar Ligure, isola Gallinara e costa di Ponente verso Imperia visti da Strada Napoleonica della Caprazoppa - Borgio Verezzi.jpg|miniatura|250x250px|Panoràmma pigiòu da-o [[Còu da Crâvasóppa]] ([[Finô|Finâ]]) co-o górfo de Lêua.|sinistra]]
A pàrte de còsta lìgure conpréiza inta Rivêa de Ponénte a l'é quélla tra o pónto ciù setentrionâle do [[Mâ Ligure|Mâ Lìgure]], scitoòu into teritöio de [[Ôtri]] a-a fôxe do [[torénte Cerûza]], e a sò fìn in corispondénsa do confìn co-a [[Fransa|Frànsa]]&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Zanini, 2012|p. 10}}&lt;/ref&gt;. De ræo, cómme confìn vèrso ponénte l'é conscideròu quéllo, pe convençión, do Mâ Lìgure, sàiva a dî o promontöio de [[Còu Martìn]], into comùn françéize da [[Rocabrüna|Ròcca Brùnn-a]].

Pe de ciù, pe raxoìn de génere sorviatùtto turìstico, a Rivêa de Ponénte a peu êse spartîa inte dôe pàrte: 
* [[Rivêa de Pàrme]]: a l'é a pàrte da Rivêa conpréiza inta [[Pruvincia de Sann-a|provìnsa de Sànn-a]], ch'a và dónca da [[Väze|Vâze]], a levànte, scìnn-a-a [[Andôa|Andöra]], a ponénte&lt;ref&gt;{{Çitta|Zanini, 2012|p. 30}}&lt;/ref&gt;. A seçión da Rivêa de Pàrme a ponénte de Sànn-a a l'é conosciûa co-o nómme de Rivêa do Béigoa ascì&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitriviera.info/guide/riviera-del-beigua/|tìtolo=La Riviera del Beigua|léngoa=IT|vìxita=2024-06-13}}&lt;/ref&gt;.
* [[Rivêa de Scioî]]: a l'é a pàrte ciù a ponénte da Rivêa intrêga, conpréiza into teritöio da [[Provinsa de Imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)|Pruvincia de Imper̂ia]], ch'a và da-o [[U Sèrvu|Çèrvo]] scìnn-a [[Ventemiglia|Vintimìggia]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://rivieradeifiori.travel/|tìtolo=Riviera dei Fiori|léngoa=EN, IT, FR, DE|vìxita=2024-06-13}}&lt;/ref&gt;.

=== Còsta ===
Cómme pò-u rèsto da Rivêa, into Ponénte a còsta a l'é màscime èrta e iregolâ, a ògni mòddo de mêno che inta [[Rivêa de Levànte]]. Defæti, a gh'à bén bén de górfi e d'insenatûe, con de mænn-e che, gràçie a l'intervénto de l'òmmo ascì, són ciutòsto estéize. Inta Rivêa de Ponénte gh'é bén bén de còi, che de spésso ségnan o confìn tra i pàixi riveàschi. Tra i còi ciù inportànti, partìndo da Zêna p'anâ vèrso ponénte, gh'é o [[Còu Sàn Martìn]] ([[Rensén]]), a [[Pónta de l'Órmo]] e a [[Pónta da Madonétta]] ([[Çelle|Çélle]]), o [[Còu de Voæ]] ([[Vuè|Voæ]], con fâro), a [[Punta Predâni|Pónta Predâni]] e a [[Punta d'u Maé|Pónta do Maé]] ([[Berzezzi|Berzézzi]]), o [[Càu de Noi|Còu Nöi]] ([[Nöi]]), a [[Pónta Crénn-a]], o [[Côu San Dunôtu|Còu Sàn Donòu]] e o [[Côu da Crôvas̠òppa|Còu da Crâvasóppa]] ([[Finô|Finâ]]), o [[Câvu du Sejà|Còu d'Ànsio]] ([[U Burghettu (Santu Spiritu)|O Borghétto]]), o [[Câu da Lêna|Còu Lêna]] ([[Arbenga|Arbénga]]), a [[Punta Murena|Pónta Moénn-a]] e o [[Covu de Santa Cruxe|Còu de Sànta Crôxe]] ([[Arasce|Aràsce]]), o [[Còvu de Mée|Còu de Méie]] ([[L'Aigheuja|Leighéuia]], con fâro), o [[Còvu Mimoẑa|Còu Mimôza]] ([[Andôa|Andöra]]), o [[Câu de Bèrta|Còu Bèrta]] ([[A Maina de Dian|Diàn]]), o [[Còu Vèrde]] (ò Pónta de l'Àrma, con fâro, a [[Tàgia (cumüna)|Àrma de Tàggia]]), o [[Còu Néigro]] ([[Sanremu|Sanrémmo]]), o [[Còu Sant'Anpêgi]] ([[A Burdighea|Bordighêa]]), o [[Còu Mórtora]] ([[Ventemiglia|Vintimìggia]]) e o [[Còu Martìn]] ([[Rocabrüna|Ròcca Brùnn-a]]).

=== Îzoe ===
[[Immaggine:Torre del Mare e isola di Bergeggi - panoramio.jpg|miniatura|250x250px|Vìsta de l'[[Îzua de Berzezzi|Îzoa de Berzézzi]] co-a [[Punta d'u Maé|Pónta do Maé]].]]
Inta Rivêa de Ponénte se trêuva sôlo dôe îzoe propiaménte dîte, sàiva a dî l'[[Ìsua Gainâa|Îzoa Galinæa]] e l'[[Îzua de Berzezzi|Îzoa de Berzézzi]], tùtte dôe a-o moménto sénsa abitànti ma co-a prezénsa de cazaménti e âtre construçioìn. De ciù, lóngo e còste gh'é bén bén de schéuggi ciù picìn.
* [[Ìsua Gainâa|Îzoa Galinæa]] (''A Gainâa'' ò ''L'Iṡuȓa'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganéize]]): a se trêuva ciù ò mêno in chilòmetro e mêzo da-a mænn-a d'[[Arbenga|Arbénga]] e, co-i sò 0,21 km² de superfìcce, a l'é a segónda îzoa da Ligùria p'estensción, dòppo [[A Parmàia|a Parmæa]]. A l'é protètta da-a [[Risèrva natürale regiunâle de l'ìsua Gainâa|risèrva naturâle regionâle da-o mæximo nómme]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic39/index.htm|tìtolo=SIC Isola di Bergeggi - Punta Predani|léngoa=IT|vìxita=2024-06-13}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ìsua de Berzezzi|Îzoa de Berzézzi]] (''L'Îzua'' in berzezìn): a segónda îzoa da Rivêa de Ponénte, a l'é a quàrta îzoa lìgure pe superfìcce, co-în'àrea de ciù ò mêno 0,03&amp;nbsp;km². A se trêuva in fàccia a-a [[Punta d'u Maé|Pónta do Maé]], o còu ch'o spartìsce [[Nöi]] da [[Berzezzi|Berzézzi]], e a l'é conpréiza lê ascì inte 'na risèrva naturâle regionâle, a [[risèrva naturâle de Îzoa de Berzézzi - Pónta Prêni]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic46/index.htm|tìtolo=SIC Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2021-06-24}}&lt;/ref&gt;.

=== Sciùmmi ===
[[Immaggine:Confluenza Neva Arroscia.png|miniatura|250x250px|A confloénsa di torénti [[Aróscia]] e [[Turénte Nêva|Nêva]], dónde nàsce a Çénta.|sinistra]]
Pe caxón de caraterìstiche morfològiche do teritöio lìgure l'é mâi pöchi i córsci d'ægoa ch'àggian in regìmme squæxi perénne, fæto ch'o se trêuva tra quélli da Rivêa de Ponénte ascì. I doî riæ ciù inportànti, i ùnichi che se pêuan consciderâ cómme sciùmmi ascì, són o [[Scciümàira Roia|Röia]] e a [[Scciümmàia Sènta|Çénta]]:
* [[Scciümàira Roia|Röia]]: lóngo ciù ò mêno 59&amp;nbsp;km, o nàsce in [[Fransa|Frànsa]] da-e [[Àrpi Marìtime]], da-o [[Còlle de Ténda]], p'intrâ in Ligùria inte l'ùrtima pàrte do sò camìn, pe caciâse into mâ in corispondénsa da çitæ de [[Ventemiglia|Vintimìggia]].
* [[A Sènta|Çénta]] (''A Sènta'' in arbenganéize): o l'é sciùmme cùrto, de sôlo 3&amp;nbsp;km d'estensción, ch'o se fórma da l'unión di [[Turènte Aroscia|torénti Aróscia]] e [[Turénte Nêva|Nêva]] pe traversâ coscì a cianûa ciù inportànte da Ligùria, a [[Ciâna d'Arbenga|Ciànn-a d'Arbénga]]. 

I âtri riæ de 'na çèrta inportànsa àn inte tùtti i câxi di regìmmi da torénti, co-ina portâ ch'a càngia do bèllo da-i derlûi che se concéntran tra l'[[Aotùnno|ötùnno]] e a [[primavéia]] a-i méixi de sécca de [[Estæ|stæ]]. I rién ciù inportànti a caciâse into [[Mâ Ligure|Mâ Lìgure]], da Zêna vèrso ponénte, són: o [[Cerûza]] (a [[Ôtri]], a-o coménso da Rivêa de Ponénte), o [[Lerón]] (tra [[Rensén]] e [[Cogoeuo|Coghêuo]]), l'[[Arèstra]] (tra [[Cogoeuo|Coghêuo]] e [[Väze|Vâze]]), o [[Téiro]] (a [[Väze|Vâze]]), o [[Sensòggia]] (a-a [[A Moenn-a d'Arbisseua|Mænn-a d'Arbisêua]]), o [[Letimbru|Letìnbro]] (a [[Sann-a|Sànn-a]]), o [[Cugén (torénte)|Cugén]] (tra [[Sann-a|Sànn-a]] e [[Vuè|Voæ]]), o [[Ségno (torénte)|Ségno]] (a [[Vuè|Voæ]]), o [[Susà|Sciusà]] (a [[Finô|Finâ]]), o [[Pora|Pöra]] (a [[Finô|Finâ]]), o [[Marémoa]] (a-[[A Prìa|a Prîa]]), o [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]] (a-o [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Borghétto]]), [[A Sènta|a Çénta]] (a [[Arbenga|Arbénga]]), a [[Merula]] (a [[Andôa|Andöra]]), l'[[Inpêro (torénte)|Inpêro]] (a [[Imperia|Inpéria]]), o [[Prino]] (a [[Imperia|Inpéria]]), l'[[Argentìnn-a (torénte)|Argentìnn-a]] (tra [[Tàgia (cumüna)|Tàggia]] e [[A Riva (cumüna)|A Rîva]]), l'[[Armea|Armêa]] (a [[Sanremu|Sanrémmo]]), o [[Nèrvia]] (tra [[Campurussu|Canporósso]] e [[Ventemiglia|Vintimìggia]]) e o [[Scciümàira Roia|Röia]] (a [[Ventemiglia|Vintimìggia]]).

== Stöia ==
=== Antighitæ ===
[[Immaggine:Regio IX Liguria.jpg|miniatura|250x250px|Màppa da ''[[Regio IX Liguria]]''.]]
A prezénsa de l'òmmo inta zöna a remónta a di ténpi bén bén antîghi, cómme testimoniòu da-e tànte descovèrte archiològiche fæte inte tùtta a Rivêa. Tra i ciù inportànti gh'é, prezénpio, i scîti di ''[[Bàussi Russi]]'', a [[Ventemiglia|Vintimìggia]], quéllo de [[Grotte de Tuiran|Gròtte de Toiàn]] e a [[Armassa|Cavèrna de Ænn-e Càndide]], ò ''Armassa'', a [[Finô|Finâ]], con di rèsti vêgi ciù de 25.000 ànni.

E prìmme popolaçioìn conosciûe inta zöna són però quélle di [[Liguri Antighi|Lìguri Antîghi]] che, inta Rivêa de Ponénte, se spartîvan o teritöio tra e quàttro tribù di ''[[Docilii]]'', che stâvan tra [[D'Ätu d'Arbissöa|Arbisêua]] e [[Väze|Vâze]], di [[Sabaççi|''Sabates'']], a [[Sann-a|Sànn-a]] e inti pàixi da-arénte, di ''[[Ingauni]]'' tra [[A Maina de Dian|Diàn]] e o [[Côu da Crôvas̠òppa|Còu da Crâvasóppa]] e di ''[[Intemelii]]'', a l'estremitæ de ponénte da Ligùria d'ancheu. A sti ténpi chi remónta a fondaçión di prìmmi insediaménti che inti sécoli aprêuvo da dominaçión romànn-a àn continoòu a desvilupâse, cómme ''Albintimilium'' ([[Ventemiglia|Vintimìggia]]), ''Villa Matutiæ'' ([[Sanremu|Sanrémmo]]), ''[[Albingaunum]]'' ([[Arbenga|Arbénga]]), ''Savo'' ([[Sann-a|Sànn-a]]), ''Alba Docilia'' ([[D'Ätu d'Arbissöa|Arbisêua]]) e ''Ad Navalia'' ([[Väze|Vâze]]). In particolâ, a conquìsta romànn-a a l'é capitâ tra i sécoli [[III secolo a.C.|III]] e [[II secolo a.C.|II prìmma de Crìsto]], pe caxón da sconfìtta di [[Cartàgine|cartaginéixi]], aleæ co-e tribù lìguri do Ponénte inta [[segónda goæra punìca]], con quélla de Levànte che in càngio a l'êa za sótta a Rómma. Do [[181 a.C.|181 prìmma de Crìsto]] gh'é stæto chéita into moén de Rómma da çitæ de ''[[Albingaunum]]'', capitâle di ''Ingauni'', conquistâ da-o pro-cónso [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus]] insémme a ''Savo'', òcupâ de lóngo inte quélli ànni. L'ùrtima çitæ di Lìguri riveàschi a conservâ a sò indipendénsa a l'é stæta ''Albintimilium'', capitâle di [[Intermeli]], préiza a-a fìn do [[II secolo a.C.|sécolo II prìmma de Crìsto]].

Inte l'etæ romànn-a o Ponénte, insémme o rèsto da Lìguria, o l'é a-o coménso inclûzo inta provìnsa da [[Gallia Cisalpina|''Gallia Cisalpina'']] pe pöi pasâ, co-a rifórma do [[7|7 d.C.]] vosciûa da l'inperatô [[Aogusto|Cézare Ougùsto]], inta [[Regio IX Liguria|''Regio IX'' ''Liguria'']]. Testimoniànsa ciù inportànte de l'época a l'é quélla da ''[[Via Julia Augusta]]'', constrûta dòppo a conquìsta da [[Provensa|Provénsa]] do [[Giulio Cesare|Giùlio Cézare]] pe ligâ ''Piacentia'' ([[Piaçensa|Piaxénsa]]) con ''Arelate'' ([[Arles]]). Di tòcchi do sò percórso se pêuan ancón védde a-a giornâ d'ancheu, spécce into træto tra [[Arbenga|Arbénga]] e [[Arasce|Aràsce]].

=== Etæ de Mêzo ===
[[Immaggine:Castel Gavone (Finale Ligure) - panoramio.jpg|miniatura|250x250px|O Castéllo Gavón, prìmma rescidénsa di marchéixi de Finâ.|sinistra]]
Co-a chéita de l'[[Impêo Roman|inpêro romàn]] l'àrea a l'é pasâ sott'a-o contròllo do [[régno ostrogöto]] scìnn-a-o [[538]], quànde, co-a [[Goæra gòtica|goæra cóntra i göti]] vosciûa da l'inpeatô [[Giustiniàn I]], a pàssa a l'[[Inpêro bizantìn]]. A despêto da deschinâ di [[Longobàrdi]] inta do [[568]], a ''[[Provincia Maritima Italorum]]'', nómme d'alôa da Ligùria bizantìnn-a, a l'à rexistîo a l'invaxón di bàrbari pe tòsto 'n sécolo de ciù, vegnìndo conquistâ da sti chi sôlo co-o rè [[Rotari]], inti [[Anni 640|ànni quarànta do sécolo VII]], pe finî do [[774]] sótta a l'[[inpêro di Frànchi]] do [[Carlomagno|Càrlo Màgno]].

Pasòu i ànni ciù scûi de l'[[Èrta Etæ de Mêzo]], quànde i pàixi da Rivêa són stæti sachezæ ciù vòtte da-i pirâti saracìn, pe 'na mêgio òrganizaçión da sò diféiza a región a l'é spartîa da-o rè d'Itàlia [[Berengâio II d'Ivrêa]] tra a [[màrca Aleràmica]] e [[Marca ardüinica|quélla Ardoìnica]], co-a prìmma ch'a conprendéiva [[Sann-a|Sànn-a]] e o [[Monferòu]], méntre o rèsto da còsta o l'êa inta segónda.

Con l'indebolîse de l'outoritæ inperiâle, drénto a-e dôe màrche l'é nasciûo bén bén de stâti e lìberi comùn cómme, prezénpio, o lìbero comùn de [[Arbenga|Arbénga]], a [[Contêa de Vintimìggia]] e [[Contêa de Lêua|quélla de Lêua]], a [[Marca de Sann-a|Màrca de Sànn-a]] (creâ do [[1085]], vegnûa dòppo 'n lìbero comùn) e o [[Marchexâto de Finâ]] (creòu do [[1162]]). A ògni mòddo, a ciù pàrte de ste tære chi a l'é pasâ co-o ténpo sott'a-a nêuva poténsa regionâle, a [[Repùbrica de Zena|Repùbrica de Zêna]], che, terminòu a conquìsta da [[Rivêa de Levànte]], a l'à comensòu l'unificaçión de l'âtra meitæ da Ligùria. Pe sta raxón chi, gh'é stæto di fòrti scóntri tra Zêna e o comùn de Sànn-a, l'ùnico in gràddo de fâ concorénsa a-o [[pòrto de Zêna]], che in sciâ fìn o l'é stæto sotomìsso do [[1528]]. Âtre conquìste inportànti són stæte quélle de [[Arbenga|Arbénga]] do [[1251]], de [[Tàgia (cumüna)|Tàggia]] do [[1228]] e de [[Ventemiglia|Vintimìggia]] do [[1221]]. Pe cóntra, o [[Marchexâto de Finâ]] e âtri féodi ciù picìn són ariêscîi a conservâ a sò indipendénsa scìnn-a-o [[XVIII secolo|sécolo XVIII]].

=== Etæ modèrna e contenporània ===
[[Immaggine:Battle of Loano.jpg|miniatura|250x250px|[[Hippolyte Bellangé]], ''A batàggia de Lêua'']]
A Rivêa de Ponénte a l'é coscì restâ pi-â ciù pàrte sott'a-a [[Repùbrica de Zena|Repùbrica de Zêna]] pe vàrri sécoli, levòu di pòsti cómme [[Inéia|Onêgia]] (òcupâ da-i [[Savoia|Savöia]] do [[1576]]) e âtri pàixi, patìndo do [[1746]] 'n'invaxón oustrìaca e ciù vòtte quélle di piemontéixi. Co-a [[Rivoluçion françeize|rivoluçión françéize]] e o sccéuppo da goæra da [[prìmma coaliçión]], a Rivêa a l'é stæta o tiâtro de gréndi scóntri tra e armæ oustro-piemontéixi e quélla di françéixi (tra i ciù inportànti se peu mensonâ a [[batàggia de Lêua]], do [[1795]]), co-a scitoaçión ch'a s'é giustâ in mêgio con l'arîvo do zóveno generâle còrso [[Napolion Bonaparte|Napolión Bonapàrte]], vitoriôzo inta sò [[canpàgna d'Itàlia]].

Co-a chéita da Repùblica aristocràtica e a creaçión da [[Repùbrica Lìgure]], do [[1797]] gh'é stæta a rifórma de l'òrganizaçión do teritöio lìgure co-a sopresción di antîghi féodi e a creaçión de dipartiménti. O Ponénte o l'é stæto coscì spartîo tra i çìnque dipartiménti de Pàrme, do Còu Vèrde, do Marémoa, do Letìnbro e da Cerûza. Do [[1805]] a Repùbrica a l'é stæta però unîa diretaménte a l'[[inpêro françéize]], dond'a l'é restâ scìnn-a-a sò chéita do [[1814]], co-o Ponénte ch'o l'êa aministròu da-o [[Dipartimentu de Muntenötte|dipartiménto de Montenéutte]].

Do [[1815]], pasòu a cùrta esperiénsa da [[Repùbrica Zenéize]], a Rivêa de Ponénte co-o rèsto da [[Liguria|Ligùria]] a l'é dæta a-i [[Savoia|Savöia]] pe decixón do [[Congresso de Vienna|Congrèsso de Viénna]], vegnìndo coscì inclûza inte dôe provìnse [[Provìnsa de Zêna|de Zêna]] e [[Pruvinsa du Portu|do Pòrto]]. Do [[1923]] a provìnsa do Pòrto a l'à cangiòu de nómme a [[Pruvincia de Imper̂ia|provìnsa de Inpêia]] e, do [[1926|1927]], l'é stæto creòu a nêuva [[Pruvincia de Sann-a|provìnsa de Sànn-a]], destacàndo i dôi circondâi [[Circundäju de Sann-a|de Sànn-a]] e [[Sircundâiu d'Arbenga|d'Arbénga]] da quélla de Zêna.

== Pòsti de interèsse ==
=== Architetûe religiôze ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Savona Cathedral 2010.jpg|A catedrâle de Sànn-a
Concattedrale di San Pietro con pioggia - Noli.jpg|Nöi, a concatedrâle de Sàn Pê
Cattedrale di San Michele Arcangelo, Albenga 02.jpg|A catedrâle de Sàn Michê Arcàngiou d'Arbénga
Duomo San Maurizio-2.jpg|A concatedrâle de Sàn Maorìçio a-o Pòrto, a ciù grànde da Ligùria intrêga.
Sanremo, concattedrale di san siro, esterno, 00.jpg|A concatedrâle de Sàn Scî, Sanrémmo
Ventimiglia cathedral seen from south-west.jpg|A catedrâle de Vintimìggia, dedicâ a-a Sónta
&lt;/gallery&gt;
Da-o pónto de vìsta da Gêxa catòlica, i pàixi da Rivêa de Ponénte són conpréixi inta [[región eclesiàstica Ligùria]] e, in particolâ, inte quàttro diòcexi [[arçidiòcexi de Zêna|de Zêna]] (ch'a l'arîva scìnn-a [[Rensén]]), [[Diocexi de Sann-a-Noi|Sànn-a-Nöi]] (da [[Cogoeuo|Coghêuo]] a [[Finô|Finâ]]), d'[[Diocexi de Arbenga e Impeia|Arbénga-Inpéria]] (da [[Borṡi e Veressi|Bórxi e Verézzi]] a [[Imperia|Inpéria]]) e de [[Diòcexi de Vintimìggia-Sanrémmo|Vintimìggia-Sanrémmo]] (da [[San Luensu (cumüna)|Sàn Loénso a-o Mâ]] a [[Ventemiglia|Vintimìggia]]). E gêxe ciù inportànti, e catedrâle de quéste diòcexi, són:

* [[Catedrâle de Nòstra Scignôa Sónta (Sànn-a)|Catedrâle de Nòstra Scignôa Sónta]]: do [[XVI secolo|sécolo XVI]] e fæta segóndo o gùsto baròcco, a l'é a catedrâle de Sànn-a. Da-arénte a gh'à a capélla Scistìnn-a, vosciûa da-o mæximo pàppa, o [[Pàppa Scìsto IV|Scìsto IV]], ch'o l'à comiscionòu [[Cappélla Sistinn-a|quélla de Rómma]].
* [[Concatedrâle de Sàn Pê (Nöi)|Concatedrâle de Sàn Pê]]: a Nöi, inandiâ do [[XIII secolo|sécolo XIII]] e finîa do [[XVI secolo|sécolo XVI]] in stîle baròcco, a l'é a catedrâle da sò diòcexi insémme a quélla de Sànn-a.
* [[Catedrâle de Sàn Michê Arcàngiou (Arbénga)|Catedrâle de Sàn Michê Arcàngiou]]: fondâ do [[XII secolo|sécolo XII]] e tiâ sciù segóndo o stîle romànico, a l'é a catedrâle d'Arbénga.
* [[Concatedrâle de Sàn Maorìçio (O Pòrto)|Concatedrâle de Sàn Maorìçio]]: catedrâle da sò diòcexi insémme a quélla d'Arbénga, a se trêuva a-o Pòrto, inta çitæ d'Inpêia, dond'a l'é stæta tiâ sciù tra o [[1781]] e o [[1838]] segóndo o stîle neoclàscico.
* [[Concatedrâle de Sàn Scî (Sanrémmo)|Concatedrâle de Sàn Scî]]: a Sanrémmo, do [[XII secolo|sécolo XII]] e constrûta segóndo o stîle romànico, a l'é a catedrâle da sò diòcexi insémme a quélla de Vintimìggia.
* [[Catedrâle de Sànta Màia Sónta (Vintimìggia)|Catedrâle de Sànta Màia Sónta]]: a Vintimìggia, a remónta a-o [[XI secolo|sécolo XI]] e a l'é stæta realizâ in stîle romànico.

=== Architetûe civîli ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Particolare Monumenti funerari della via Julia Augusta (2).jpg|Arbénga, tónbe romànn-e in sciâ ''Via Julia Augusta''
Anfiteatro alla fine dello scavo.jpg|Scâvi archiològici a l'anfitiâtro romàn d'Arbénga
Pontelóngo (Arbénga) - vìsta (4).jpg|O Pontelóngo d'Arbénga
Taggia007.jpg|O pónte romànico de Tàggia.
Sanremo, casinò, 01.jpg|O Cazinò de Sanrémmo
&lt;/gallery&gt;
* Rèsti da ''[[Via Julia Augusta]]'': spantegæ inte tùtta a Rivêa tra Sànn-a e o confìn co-a Frànsa, ma mêgio conservâ into sò tòcco tra Arbénga e Aràsce.
* [[Anfiteâtro rumàn d'Arbenga|Anfitiâtro romàn d'Arbénga]]: tiòu sciù sce 'n'artûa a ponénte da çitæ romànn-a de ''[[Albingaunum]]'', o remónta a-o [[II secolo|sécolo II d.C.]]
* [[Pontelongu|Pontelóngo]]: a Arbénga, o l'é stæto constrûto tra a fìn de l'etæ romànn-a e o coménso de l'Etæ de Mêzo. Dòppo a deviaçión do córso da [[Scciümmàia Sènta|Çénta]], fæta da-i zenéixi into [[XII secolo|sécolo XII]], o l'é restòu a-o sciûto.
* [[Punte rumanicu (Tagia)|Pónte romànico]]: pónte ch'o travèrso o [[Giaira Argentìna|torénte Argentìnn-a]] a Tàggia, o l'é 'na costruçión notévole comensâ into [[XIII secolo|sécolo XIII]] e anpliâ ciù vòtte p'anâ aprêuvo a-i mesciaménti do córso do torénte.
* [[Casinò de Sanremmu|Cazinò de Sanrémmo]]: o l'é l'ùnico cazinò de tùtta a Ligùria, mìsso inte 'n cazaménto do [[1905]] fæto segóndo o stîle liberty. O l'é stæto progetòu da l'architétto françéize [[Eugène Ferret]].

=== Architetûe militâri ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Priamar.jpg|O Priamâ a Sànn-a.
Castello di Monte Ursino,jpg.jpg|O castéllo de Mónte Ursìn a Nöi
Castel San Giovanni. In primo piano la Porta della Mezzaluna lungo la Strada Beretta.jpg|O Castéllo Sàn Zâne, un di fòrti de Finâ
Forte di Santa Tecla.jpg|O Fòrte de Sànta Técla de Sanrémmo
Fortezza dellAnnunziata.jpg|Vintimìggia, a Fortéssa da Nonçiâ
&lt;/gallery&gt;
* [[Priamä|Fortéssa do Priamâ]]: a Sànn-a, fortéssa inponénte constrûta da-i zenéixi tra o [[1542]] e o [[1544]] dòppo a sò conquìsta definitîva da çitæ. A se trêuva a-o pòsto do nùcleo ciù antîgo de Sànn-a, caciòu zu do tùtto pi-â sò realizaçión.
* [[Castéllo de Mónte Ursìn]]: fortificaçión ch'a svétta in sciô o pàize de Nöi, da chi a pàrte 'na miâgia ascì, ch'a særa tùtto o céntro stòrico.
* [[Castéllo Gavón]], [[Castéllo Sàn Zâne]] e [[Castelfrànco]]: fortificaçioìn de Finâ, realizæ into córso di sécoli da-i marchéixi da famìggia di [[Do Carétto (famìggia)|Do Carétto]] pe protézze a capitâle do sò [[Marchexâto de Finâ|Marchexâto]].
* [[Fòrte de Sànta Técla]]: costroîo da-arénte a-o pòrto de Sanrémmo, comiscionòu da-i zenéixi into [[XVI secolo|Sèteçénto]].
* [[Fortéssa da Nonçiâ]]: pàrte do scistêma difensîvo da çitæ de Vintimìggia, o l'é stæto comensòu da-i zenéixi e finîo, inta sò fórma d'ancheu, into [[XIX secolo|sécolo XIX]].

=== Musêi ===
* Musêo da Ceràmica: a Sànn-a
* Musêo stòrico-archiològîco: a Sànn-a
* Pinacotêca de Sànn-a
* Musêo diocezàn: a Arbénga
* Musêo cìvico ingàono: a Arbénga
* [[Müseu Navâle Rumàn|Musêo navâle romàn]]: a Arbénga
* Pinacotêca cìvica: a Inpéria
* Pinacotêca Rambaldi: a Sanrémmo
* Musêo cìvico archiològico &quot;Girolamo Rossi&quot;: a Vintimìggia
* Giardìn botànico Hanbury: a Vintimìggia

=== Âtro ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Caverna delle Arene Candide - Finale Ligure.jpg|A cavèrna de Ænn-e Càndide
Grotte di Borgio Verezzi P1294283 pano b.jpg|'Na sâla de gròtte de Vâdemìn
Grotte di Toirano 110.jpg|E gròtte de Toiàn
Alassio - Muretto di Alassio.jpg|A Miâgétta de Aràsce
Teatro di Ventimiglia 2.JPG|''Albintimilium'', o tiâtro romàn
Balzi Rossi.jpg|I ''Bàussi Russi''
&lt;/gallery&gt;
* [[Armassa|Cavèrna de Ænn-e Càndide]]: mìssa in sciâ rîva de ponénte do [[Còu da Crâvasóppa]], a Finâ, a l'é un di scîti archiològichi ciù inportànti da Ligùria. Defæti, con ciù canpàgne de scâvi gh'é stæto trovòu bén 19 seportûe de l'etæ paleolitìca, inclûzo quélla avoxâ do coscì dîto &quot;zoêno prìnçipe&quot;, d'ancheu conservâ a-o [[musêo de archiologîa lìgure]] a [[Pêgi]].
* [[Grotte de Vâdemìn|Gròtte de Vâdemìn]]: conplèsso de cavitæ càrsciche che se peu vixitâ, o se trêuva into comùn de [[Borṡi e Veressi|Bórxi Verézzi]].
* [[Grotte de Tuiran|Gròtte de Toiàn]]: in sciâ rîva de levànte da [[Valle du Varatella|valàdda do Varatèlla]], o l'é o conplèsso càrscico ciù avoxòu da Ligùria intrêga. Descovèrto do [[1950]], se peu vixitâ co-o percórso turìstico ch'o gh'é stæto inandiòu. Inte gròtte, l'é stæto trovòu bén bén de rèsti de béstie preistòriche cómme l'[[órso de cavèrne]], ciù che de testimoniànse da prezénsa de l'òmmo 12.000 ànni fa.
* [[Miaiétta d'Ar̂asce|Miâgétta de Aràsce]]: instalaçión artìstica avoxâ da çitæ de Aràsce, a l'é 'na miâgétta covèrta da ciapélle de ceràmica co-e fìrme de personàggi famôxi ch'àn vixitòu o pàize.
* Rèsti da çitæ de ''[[Albintimilium]]'': a Vintimìggia, scîto archiològico scitoòu lóngo o córso do sciùmme [[Röia]], a-i pê da çitæ &quot;nêuva&quot;.
* I ''[[Bàussi Russi]]'': vixìn a-o confìn co-a Frànsa, o l'é 'n grùppo de recànti e gròtte dónde l'é stæto trovòu di rèsti umâni de l'etæ paleolitìca.

== Anbiénte ==
=== Flöra ===
[[Immaggine:Arenzano-IMG 0632.JPG|miniatura|250x250px|O longomâ de [[Rensén]] con di ezenplâri de [[pàrma de Canaîe|pàrma de Canàie]] (in sciâ mancìnn-a) e de [[pàrma nâna do Mediterànio]] ò de Sàn Pê (in sciâ drîta).]]
A flöra ch'a se peu trovâ lóngo a Rivêa, ségge inte quélla de Ponénte che a Levànte, a l'é pò-u ciù de tîpo mediterànio, scibén che gh'é stæte introdûte da l'òmmo tànte âtre spêce, ciù che-e [[Plantae|ciànte]] domèsteghe da sécoli prezénti inta zöna cómme o [[castàgno]], o [[pìn domèstego]] e l'[[U(r)iva|oîvo]]. Tra e ciànte coltivæ, l'é difûzo sorviatùtto i [[U(r)iva|oîvi]], i [[Frûta|èrboi da frûta]] e a [[vìgna]], e, ciù de ræo, i [[agrùmmi]], sorviatùtto [[Limon|limoìn]]. Tra i agrùmmi gh'é un di prodûti tìpichi da [[Rivêa de Pàrme]] ascì, sàiva a dî o [[Chinottu de Sann-a|chinòtto de Sànn-a]]. Inta [[Rivêa de Scioî]] l'é asæ inportànte a coltivaçión de ciànte da sciô, fæto ch'o l'à pròpio dæto o nómme a sta pàrte chi da Rivêa de Ponénte.

A flöra òriginâia da fàscia costêa, mêno difûza pe caxón da fòrte urbanizaçión da Rivêa, a l'é formâ da ciànte tìpiche da [[màccia mediterània]] cómme e [[Ciantagallettu|zenèstre]], o [[latèrno]], o [[lentìsco]], o [[mortìn]], l'[[Murta|armón]] e l'[[èrxo]], èrbo che into pasòu o formâva de grénde forèste ch'anâvan da-a còsta scìnn-a 600-700&amp;nbsp;m in sciô livéllo do mâ. L'é ciù ræo de asociaçioìn vegetâli, prezénti sorviatùtto inti pòsti ciù câdi e arsoîi, formæ da l'olivàstro (a variêtæ sarvæga de l'[[U(r)iva|oîvo]]) ò da-o [[caróbbo]], che de vòtte se trêuvan asociæ a l'[[eofòrbia arbòrea]]. Tra i [[Arbùsto|arbùsti]] e-e [[Ciànta aromàtica|aromàtiche]] gh'é o [[tùmou]], l'[[Auföggio|öféuggio]] e o [[romanìn]], ciànte che, insémme a âtri arbùsti, són a sôla vegetaçión di pòsti ciù ventôxi, fæto ch'o pòrta a-o svilùppo da coscì dîta [[garîga]], 'n tîpo de màccia mediterània caraterizòu da-a fàrta de ciànte a âto fùsto. Inta fàscia costêa e quélla de prìmme colìnn-e i èrboi ciù comùn són sorviatùtto o [[pìn marìtimo]] e, ciù de ræo, o [[pìn d'Aléppo]] ascì.

A ògni mòddo, conscideròu o fòrte inpàtto de l'òmmo inti pòsti ciù vixìn a-o mâ, inta fàscia costêa se peu trovâ vàrie spêce de [[Ciànta òrnamentâle|ciànte òrnamentâli]] inportæ, a partî da-o [[XIX secolo|sécolo XIX]], da-o [[Nordàfrica]] e da-e regioìn sub-tropicâli de [[America do Nòrd|América setentrionâle]], [[Asia|Àzia]] e [[Oçeania|Òceània]]. Prezénpio, se peu aregordâ e spêce de pàrme, màscime [[pàrma da dàtai|quélla da dàtai]] e a [[pàrma de Canaîe|pàrma de Canàie]], che són vegnûe tànto comùn da dâ o nómme a-o tòcco de Rivêa inta [[Pruvincia de Sann-a|provìnsa de Sànn-a]], conosciûo pròpio co-o nómme de [[Rivêa de Pàrme]]. Âtre ciànte arivæ de fêua e comùn a-a giornâ d'ancheu inta Rivêa són a [[magnòlia]], òriginâia de l'Àzia, e o [[fîgo d'Ìndia]], ch'o vêgne da-o [[Méscico]].

=== Fàona ===
[[Immaggine:BK1D 5787.jpg|miniatura|250x250px|Ezenplâre de ''[[Malpolon monspessulanus]].''|sinistra]]
A fàona da fàscia costêa, scibén ch'a patìsce 'na fòrte presción da-e ativitæ de l'òmmo, a prezénta ancón 'na çèrta variàbilitæ, con de béstie ànche endémiche da zöna, da l'areâle che de sòlito o và d'inta Rivêa de Ponénte a-a [[Provensa|Provénsa]]. Tra quésti i câxi ciù conosciûi són quéllo da bìscia laxertìnn-a, ''[[Malpolon monspessulanus]]'', spantegâ inte tùtta a Ligùria de ponénte, inclûzo l'[[Ìsua Gainâa|Îzoa Galinæa]], e into [[Nisàrdo]], ch'a l'é o ciù grànde serpénte d'[[Euròpa|Eoröpa]]. Sta spêce chi a peu arivâ a-i 220&amp;nbsp;cm de longhéssa, co-i màscci bén bén ciù gràndi de fémine, e a l'é velenôza, scibén chò-u venìn o no ségge goæi pericolôzo pe l'òmmo. Tra i serpénti, inta Rivêa se peu trovâ de âtre spêce de bìsce, cómme ''[[Coronella girondica]]'' e ''[[Hierophis viridiflavus]]'', ciù che di ménbri do génere de [[Vipera|vìpere]]. Tra i [[Reptilia|rètili]], 'n'âtra spêce endémica a l'é a coscì dîta grîgoa ''ocellata'', ''[[Timon lepidus]]'', da-a caraterìstica livrêa vèrde con de strìsce e de màcce néigre, i coscì dîti ''ocelli''.

Bén bén ciù comùn són i öxélli, sorviatùtto o [[mèrlo]], o [[frengoéllo]], a [[sîa]] e o [[pecétto]], prezénti co-in gràn nùmero di ezenplâri, ciù che i [[Ochin de mâ|öchìn de mâ]] e i [[Cónbo|cónbi]]. Âtri öxélli són a [[pàsoa solitâia]], l'[[éuggiochéutto]], a [[sterpassolinn-a]], o [[picónso]], o [[pitaformîgoe]], o [[cùcco]] e o [[coarosön]]. Gh'é de spêce d'öxélli da rapìnn-a ascì, ségge da néutte (cómme l'[[alochétto]], a [[çivétta]], a [[barbanèlla]], l'[[alòcco]], a [[tésta de gàtto]] e o [[dûgo]]) che da giórno (cómme l'[[Agugia|àgogia]], l'[[Agugia neigra|àgogia néigra]], o [[farchétto]], o [[nìbio]] e o [[fàrco]]).

Tra i [[Amphibia|anfìbbi]] un di ciù caraterìstici a l'é o [[scilvèstro]], ''Salamandra salamandra'', néigro e a màcce giâne, béstia ch'a se peu trovâ sorviatùtto inte gròtte e inti pòsti ùmidi.

=== Àree naturâli ===
[[Immaggine:E5949-Camporosso-swan.jpg|miniatura|250x250px|A fôxe do [[Rivàira Nèrvia|torénte Nèrvia]], pàrte do SIC da-o mæximo nómme.]]
Inta Rivêa de Ponénte a [[Liguria|región Ligùria]] a l'à creòu dôe risèrve naturâli, che coincìddan co-e sò dôe îzoe. Co-a creaçión, da pàrte de l'[[Union Europea|Unión Eoropêa]], do progètto [[Natûa 2000]] l'é stæto inandiòu 'na ræ inportànte de [[Scîto d'Interèsse Comunitâio|Scîti d'Interèsse Comunitâio]], ch'a l'inclùdde e zöne ciù rìcche de biodiverscitæ.
* Risèrva naturâle regionâle Îzoa de Berzézzi (SIC ascì&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;)
* Risèrva naturâle regionâle Îzoa Galinæa (SIC ascì&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;)
* Pàrco regionâle Giardìn botànico Hanbury&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://giardinihanbury.com/|tìtolo=Scîto ofiçiâ|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-24}}&lt;/ref&gt;
* Scîto d'Interèsse Comunitâio O Finâ - Còu Nöi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic38/index.htm|tìtolo=SIC Finalese - Capo Noli|léngoa=IT|vìxita=2021-06-24}}&lt;/ref&gt;
* Scîto d'Interèsse Comunitâio Torénti Aróscia e Çénta&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic47/index.htm|tìtolo=SIC Torrenti Arroscia e Centa|léngoa=IT|vìxita=2021-06-24}}&lt;/ref&gt;
* Scîto d'Interèsse Comunitâio Còu de Méie&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic49/index.htm|tìtolo=SIC Capo Mele|léngoa=IT|vìxita=2021-06-24}}&lt;/ref&gt;
* Scîto d'Interèsse Comunitâio Còu Bèrta&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic22/index.htm|tìtolo=SIC Capo Berta|léngoa=IT|vìxita=2021-06-24}}&lt;/ref&gt;
* Scîto d'Interèsse Comunitâio Ponpiâna&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic21/index.htm|tìtolo=SIC Pompeiana|léngoa=IT|vìxita=2021-06-24}}&lt;/ref&gt;
* Scîto d'Interèsse Comunitâio Bàssa Valàdda Armêa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic19/index.htm|tìtolo=SIC Bassa Valle Armea|léngoa=IT|vìxita=2021-06-24}}&lt;/ref&gt;
* Scîto d'Interèsse Comunitâio Torénte Nèrvia&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic18/index.htm|tìtolo=SIC Torrente Nervia|léngoa=IT|vìxita=2021-06-24}}&lt;/ref&gt;
* Scîto d'Interèsse Comunitâio Roverìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic15/index.htm|tìtolo=SIC Roverino|léngoa=IT|vìxita=2021-06-24}}&lt;/ref&gt;
* Scîto d'Interèsse Comunitâio Sciùmme Röia&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic18/index.htm|tìtolo=SIC Fiume Roia|léngoa=IT|vìxita=2021-06-24}}&lt;/ref&gt;
* Scîto d'Interèsse Comunitâio Còu Mórtora&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic23/index.htm|tìtolo=SIC Capo Mortola|léngoa=IT|vìxita=2021-06-24}}&lt;/ref&gt;

== Economîa ==
=== Primâio ===
[[Immaggine:Ceriale DSCF4261.JPG|sinistra|miniatura|250x250px|Vìsta da [[Ciâna d'Arbenga|Ciànn-a d'Arbénga]], o ciù inportànte céntro agrìcolo lìgure.]]
Ciù chò-u turìsmo, l'ativitæ econòmica ciù inportànte da Rivêa de Ponénte, coscì cómme into rèsto da Ligùria, a l'é stæta de lóngo l'agricoltûa. A-a giornâ d'ancheu e dôe coltûe prinçipæ sòn quélla de scioî, màscime into ponénte estrêmo, e-e coltivaçioìn do pölo agrìcolo da [[Ciâna d'Arbenga|Ciànn-a d'Arbénga]], o ciù inportànte da región e specializòu sorviatùtto inti òrtàggi inte ciànte in vâzo. Inta Rivêa gh'é vàrie coltûe tìpiche, spécce da zöna d'[[Arbenga|Arbénga]] ma ascì da âtri pàixi: tra quésti prodûti gh'é, prezénpio, i coscì dîti &quot;quàttro d'Arbénga&quot; ([[Articiocca viu&quot;etta spinuṡa d'Arbenga|articiòcca viovétta spinôza d'Arbénga]], [[Spa&quot;egu viu&quot;ettu d'Arbenga|spægo viovétto d'Arbénga]], [[Sücca trumbetta|sùcca tronbétta]] e [[Tumata coeu de boeu d'Arbenga|tomâta cheu de beu d'Arbenga]]), l'[[Armugnìn Valleggia|armognìn Valézza]] e o [[Chinòtto de Sànn-a|chinòtto]] a [[Sann-a|Sànn-a]], a [[Méira Carlu|Méia Càrlo]] ò &quot;Finarìn-a&quot; de [[Finô|Finâ]] e tànte âtre.

Inta región a l'é inportànte a pésca ascì, con de bàrche de pescoéi ch'én prezénti inte ciù ò mêno in tùtti i pòrti da Rivêa.

=== Secondâio ===
L'ativitæ industriâle inta Rivêa a no l'é mâi stæta goæi desvilupâ, co-e pöche inpréize che se trêuvan sorviatùtto inte l'àrea conpréiza tra [[Sann-a|Sànn-a]] e [[Vuè|Voæ]], ligæ pò-u ciù a-a prezénsa di dôi pòrti de ste localitæ chi.

Pi-â produçión d'energîa elétrica, ciù che di inpiànti de pâe mesciæ da-a fòrsa do vénto instalæ in scî brìcchi, a centrâle ciù inportànte a l'é [[Centräle elettrica de Vuè|quélla de Voæ]], alimentâ a gàzzo naturâle e co-ina poténsa de ciù ò mêno 795&amp;nbsp;MW.

=== Tersiâio ===
A-a giornâ d'ancheu, l'ativitæ econòmica prinçipâ pi-â Rivêa de Ponénte a l'é sorviatùtto quélla ligâ a-o turìsmo, ségge intèrno che internaçionâle e d'antîga tradiçión, remontàndo a-a prìmma meitæ do [[XIX secolo|sécolo XIX]].

== Comunicaçioìn ==
=== Stràdde ===
[[Immaggine:Riviera del Beigua - Via Aurelia.JPG|miniatura|250x250px|A SS1 Aurelia tra [[A Moenn-a d'Arbisseua|Arbisêua]] e [[Çelle|Çélle]].]]
A Rivêa de Ponénte a l'é ligâ a-e regioìn in gîo e a-a [[Fransa|Frànsa]] da-e outostràdde elencæ chi de sótta:

* [[Outostràdda A10|A10]]: comuneménte conosciûa cómme &quot;l'Outostràdda de Scioî&quot;, a l'é a vîa outostràddâle ciù inportànte da Rivêa de Ponénte. A và d'into confìn de stâto co-a repùbrica françéize scìnn-a [[Zena|Zêna]], pe 'na longhéssa de 158,1&amp;nbsp;km e 22 cazélli in tùtto.
* [[Outostràdda A6|A6]]: dîta a &quot;Vèrdemâ&quot;, a s'é tàcca a l'A10 in corispondénsa da çitæ de [[Sann-a|Sànn-a]] e a l'é o ligàmme prinçipâ tra a Rivêa e o [[Piemonte|Piemónte]].
* [[Outostràdda A26|A26]]: conosciûa cómme &quot;l'Outostràdda di Traföri&quot;, a s'esténde tra [[Zena|Zêna]] (da [[Ôtri]]) e Piemónte de levànte, de dónde a mónta scìnn-a [[Gravellona Toce]], inta [[Provinsa do Verbàn Cûsio Òssola|provìnsa do Verbàn Cûzio Òsola]].
* [[Outostràdda A7|A7]]: dîta a &quot;Seravàlle&quot;, a l'é l'outostràdda ch'a permétte d'arivâ inte tùtte dôe e Rivêe deschinàndo da-a [[Screivia|valàdda do Scréivia]] e da-a [[Lombardïa|Lonbardîa]].

Tra e stràdde d'âtro génere, a ciù inportànte da región a l'é de lóngo a [[Stràdda Statâle 1 Aurelia|SS1 Aurelia]], ch'a travèrsa tùtta a Rivêa da levànte a ponénte. E âtre stràdde da Rivêa de Ponénte che, partindo da l'Aurelia, móntan vèrso a Cianûa Padànn-a, són:

* SP456: a stràdda do [[Passo do Turchin|pàsso do Turchìn]], a l'à 'n percórso scìmile a quéllo de l'outostràdda A26, a-o mêno scìnn-a [[Uà|Oâ]].
* SP29: a stràdda do [[Còlle de Cadebonn-a|Còlle de Cadebónn-a]], into pasòu consciderâ stràdda statâle, a và aprêuvo a-a A6 scìnn-a [[Còrcre|Càrcae]] pe pöi gjâ vèrso nòrd, inta [[Burmia (valä)|Bórmia]].
* SP490: a l'é a stràdda do [[Còlle do Melogno]]. A pàrte da Finâ e a monta scìnn-a-a Bórmia, dónde a l'ìntra in corispondénsa [[Carizan|Calisàn]], pe pöi pasâ inta [[valàdda do Tànao]] a [[Bagnasco|Bagnàsco]], traversàndo o [[Còlle di Zovétti]].
* SP582: a lîga a [[Ciâna d'Arbenga|Ciànn-a d'Arbénga]] con [[Garesce|Garésce]], pasàndo pi-â [[Colla de San Benàrdu|Còlla de Sàn Benàrdo]].
* SS28: tra e stràdde ciù inportànti da [[Pruvincia de Imper̂ia|provìnsa de Inpéria]], a và da-o [[Imperia|capolêugo]] scìnn-a-a valàdda do Tànao montàndo da-o [[Còlle de Nava|Còlle de Nâva]].
* SS20: spartîa inte doî tòcchi separæ da 'na pàrte de teritöio françéize mìsso into mêzo, a lîga [[Ventemiglia|Vintimìggia]] co-o [[Piemonte|Piemónte]], pasàndo pò-u [[Còlle de Ténda]] e a [[valàdda do Röia]].

=== Ferovîe ===
[[Immaggine:FS E 444 084 Cervo - Andora.jpg|miniatura|250x250px|O tòcco da [[ferovîa Zêna-Vintimìggia]] tra [[Andôa|Andöra]] e [[U Sèrvu|Çèrvo]], seròu a-i [[11 dexénbre|11 de dexénbre]] do [[2016]] con l'avertûa do radópio.|sinistra]]
{{Véddi ascì|Ferovîa Zêna-Vintimìggia|Feruvîa Turìn-Sann-a|Feruvìa Cuni - Vëntëmigl'}}
Lóngo a Rivêa de Ponénte, ciù chi-â SS1 e l'A10, ghe pàssa ascì o ligàmme feroviàio da [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|lìnia Zêna-Vintimìggia]], che da-o céntro da región a l'arîva scìnn-a a-o confìn co-a Frànsa. Realizâ inta segónda meitæ do [[XIX secolo|sécolo XIX]], sta ferovîa chi a l'à de lóngo patîo a fàrta da dóggia colìssa che, inta træta tra [[Andôa|Andöra]] e [[Finô|Finâ]], a l'é dêuviâ ancón a-a giornâ d'ancheu.

Da-a Zêna-Vintimìggia se destàccan âtre dôe lìnie feroviàrie, da l'inportànsa ciù contegnûa, che lìgan o mâ a-o [[Piemonte|Piemónte]], sàiva a dî a [[Feruvîa Turìn-Sann-a|ferovîa Turìn-Sànn-a]] e a [[Feruvìa Cuni - Vëntëmigl'|Cùnio-Vintimìggia]]. A prìmma a pàrte da Sànn-a pe arivâ inta çitæ piemontéize dòppo avéi traversòu i Apenìn da-arénte a-o [[Còlle de Cadebonn-a|Còlle de Cadebónn-a]]. A segónda a-a giornâ d'ancheu a gh'à 'na fonçión ch'a l'é sorviatùtto turìstica, co-o trêno ch'o l'é dêuviòu p'amiâ a beléssa di paizàggi da [[valàdda do Röia]].

=== Pòrti ===
[[Immaggine:Savona - panoramio.jpg|miniatura|250x250px|Vìsta do pòrto de Sànn-a con, ciù lontàn, quéllo de Voæ.]]
Inta Rivêa de Ponénte se trêuva i pòrti de [[Sann-a|Sànn-a]] e de [[Vuè|Voæ]], co-o prìmmo ch'o l'é specializòu sorviatùtto in scê croxêe méntre o segóndo o travàggia màscime con mèrçe unitizæ in [[Contàiner|TEU]]. Tùtti doî fàn pàrte de l'Aotoritæ de Scistêma Portoâle do Mâ Lìgure de Ponénte, a prìmma da penîzoa pe volùmmi de tràfego, ségge mèrçe che pasagê&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.portsofgenoa.com/it/|tìtolo=Ports of Genoa - scîto ofiçiâ|léngoa=IT, EN, ES, FR, ZH|vìxita=2021-06-24}}&lt;/ref&gt;.
[[Immaggine:Porto di Finale Ligure, telefoto - panoramio.jpg|miniatura|250x250px|A mænn-a de Còu Sàn Donòu, a Finâ.]]
Insémme a-i pòrti comerciâli, gh'é bén bén de pòrti turìstichi pe l'òrmézzo de inbarcaçioìn da dipòrto. Inte l'órdine pe nùmero de pòsti bàrca disponìbili, gh'é in particolâ quélli de&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ligurianautica.com/categorie-porti/porti-riviera-di-ponente/|tìtolo=Porti Riviera di Ponente|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-24}}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Nòmme do pòrto
!Comùn
!Pòsti bàrca
!Max l.o.a
!Redòssi
!Traverscîe
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Pòrto Maorìçio
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Imperia|Inpéria]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1 278
| style=&quot;text-align:right;&quot; |90&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Lebéccio, Ponénte e Meistrâ
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Mainàsso
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Mænn-a de Lêua
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Löa|Lêua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1 000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |77&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Mainàsso
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Mænn-a di Aregài
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[San Steva a Mâ|Sàn Stêva a-o Mâ]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |980
| style=&quot;text-align:right;&quot; |50&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Levànte
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Pòrto de Andöra
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Andôa|Andöra]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |862
| style=&quot;text-align:right;&quot; |20&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Tramontànn-a
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Lebéccio
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Mænn-a de Vâze
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Väze|Vâze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |800
| style=&quot;text-align:right;&quot; |35&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Lebéccio
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Meistrâ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Pòrtosô
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Sanremu|Sanrémmo]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |776
| style=&quot;text-align:right;&quot; |90&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Da tùtti i quadrànti
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Levànte
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Mænn-a de Còu Sàn Donòu
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Finô|Finâ]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |590
| style=&quot;text-align:right;&quot; |17&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Tramontànn-a
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Mainàsso
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Mænn-a de Aràsce - Pòrto &quot;Luca Ferrari&quot;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Arasce|Aràsce]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |550
| style=&quot;text-align:right;&quot; |35&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Lebéccio, Ponénte e Meistrâ
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Ponénte
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Pòrto pùblico de Sanrémmo
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Sanremu|Sanrémmo]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |450
| style=&quot;text-align:right;&quot; |30&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Levànte
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Mænn-a de Sàn Loénso
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[San Luensu (cumüna)|Sàn Loénso a-o Mâ]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |365
| style=&quot;text-align:right;&quot; |20&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Lebéccio
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Pòrto Câa do Fòrte
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Ventemiglia|Vintimìggia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |323
| style=&quot;text-align:right;&quot; |60&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Meistrâ, Tramontànn-a e Gregâ
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Lebéccio
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Pòrto pùblico de Diàn
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[A Maina de Dian|Diàn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |250
| style=&quot;text-align:right;&quot; |15&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Gregâ e Meistrâ
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Oustrâle
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Pòrto de Bordighêa
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[A Burdighea|A Bordighêa]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |210
| style=&quot;text-align:right;&quot; |20&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Ponénte e Meistrâ
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Levànte e Mainàsso
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Pòrto de Rensén
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Rensén]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |185
| style=&quot;text-align:right;&quot; |20&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Lebéccio
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Gregâ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Pòrto de Sàn Bertomê
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[San Bertumê (cumüna)|Sàn Bertomê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |170
| style=&quot;text-align:right;&quot; |15&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Tramontànn-a
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Lebéccio
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Vêgia Dàrsena
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Sann-a|Sànn-a]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |140
| style=&quot;text-align:right;&quot; |20&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Tramontànn-a
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gregâ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Pòrto d'Onêgia
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Imperia|Inpéria]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |100
| style=&quot;text-align:right;&quot; |15&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Meistrâ, Tramontànn-a e Gregâ
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Lebéccio
|}

=== Ariopòrti ===
{{Véddi ascì|Campu pé l'aviasiùn di aparecchi de Villanöva}}
Inta Rivêa de Ponénte, scibén ch'o no ségge goæi estéize, gh'é 'n [[Campu pé l'aviasiùn di aparecchi de Villanöva|ariopòrto]] ascì, mìsso into comùn de [[Villanöva|Vilanêuva d'Arbénga]]. Ciamòu ''Riviera Airport'', o no l'é ligòu da nisciùn servìçio de lìnia, ma o l'é dêuviòu sorviatùtto da l'aeroclub ch'o gh'à a sò sêde ciù che cómme pìsta pe-e prêuve di aparécchi da ''[[Piaggo Aerospace]]''.

== Comùn ==
[[Immaggine:Varazze.png|miniatura|250x250px|Vìsta da l'aéreo de [[Väze|Vâze]].]]
[[Immaggine:Aerial view of Borghetto Santo Spiritto &amp; Loano.jpg|miniatura|250x250px|Vìsta da l'aéreo de [[Löa|Lêua]], [[Buinzan|Boisàn]] e o [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Borghétto]].]]
[[Immaggine:From Ospedaletti to Sanremo.jpg|miniatura|250x250px|Vìsta da l'aéreo de [[Sanremu|Sanrémmo]] e [[I Spiareti|Spiarêti]].]]
[[Immaggine:Aerial view of Ventimiglia and Bordighera.jpg|miniatura|250x250px|Vìsta da l'aéreo da [[A Bordighea|[[A Burdighea|Bordighêa]]]] e [[Ventemiglia|Vintimìggia]].]]
In sciô Mâ Lìgure, lóngo a Rivêa de Ponénte, s'avànsan 38 comùn, pàrte de træ provìnse diferénti. Inte l'órdine, da [[Zena|Zêna]] vèrso ponénte, gh'é:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!N°
!Pàize
!Provìnsa
!Popolaçión&lt;br&gt;(31/03/2024)&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=D7B|tìtolo=Balànso demogràfico mensîle|outô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2024-06-13}}&lt;/ref&gt;
!Superfìcce&lt;br&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Zena|Zêna]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-GE}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |562.143
| style=&quot;text-align:right;&quot; |240,29
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Rensén]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-GE}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |11.145
| style=&quot;text-align:right;&quot; |24,30
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |3
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Cogoeuo|Coghêuo]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-GE}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |8.376
| style=&quot;text-align:right;&quot; |20,72
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |4
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Väze|Vâze]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-SV}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |12.538
| style=&quot;text-align:right;&quot; |47,97
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |5
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Çelle|Çélle]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-SV}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |4.835
| style=&quot;text-align:right;&quot; |9,56
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |6
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[D'Ätu d'Arbissöa|D'Âto d'Arbisêua]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-SV}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |9.608
| style=&quot;text-align:right;&quot; |28,68
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |7
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[A Moenn-a d'Arbisseua|A Mænn-a d'Arbisêua]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-SV}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |5.139
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,25
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |8
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Sann-a|Sànn-a]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-SV}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |58.636
| style=&quot;text-align:right;&quot; |65,32
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |9
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Vuè|Voæ]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-SV}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |7.982
| style=&quot;text-align:right;&quot; |23,79
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |10
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Berzezzi|Berzézzi]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-SV}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.045
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,69
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |11
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Spotorno|Spötórno]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-SV}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3.384
| style=&quot;text-align:right;&quot; |8,02
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |12
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Nöi]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-SV}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2.453
| style=&quot;text-align:right;&quot; |9,67
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |13
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Finô|Finâ]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-SV}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |11.065
| style=&quot;text-align:right;&quot; |35,53
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |14
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Borṡi e Veressi|Bórxi Verézzi]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-SV}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2.108
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2,73
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |15
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[A Prìa|A Prîa]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-SV}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |8.282
| style=&quot;text-align:right;&quot; |9,88
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |16
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Löa|Lêua]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-SV}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |10.658
| style=&quot;text-align:right;&quot; |13,48
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |17
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[U Burghettu (Santu Spiritu)|Borghétto]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-SV}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |4.606
| style=&quot;text-align:right;&quot; |5,39
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |18
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[U Sejô|O Çeiâ]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-SV}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |5.321
| style=&quot;text-align:right;&quot; |11,15
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |19
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Arbenga|Arbénga]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-SV}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |23.551
| style=&quot;text-align:right;&quot; |36,58
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |20
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Arasce|Aràsce]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-SV}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |10.024
| style=&quot;text-align:right;&quot; |17,25
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |21
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[L'Aigheuja|Leighéuia]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-SV}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.710
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2,72
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |22
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Andôa|Andöra]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-SV}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |7.249
| style=&quot;text-align:right;&quot; |31,80
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |23
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[U Sèrvu|Çèrvo]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-IM}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.065
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,59
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |24
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[San Bertumê (cumüna)|Sàn Bertomê]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-IM}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2.968
| style=&quot;text-align:right;&quot; |10,85
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |25
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[A Maina de Dian|Diàn]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-IM}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |5.583
| style=&quot;text-align:right;&quot; |6,67
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |26
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Imperia|Inpéria]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-IM}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |42.412
| style=&quot;text-align:right;&quot; |45,38
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |27
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[San Luensu (cumüna)|Sàn Loénso a-o Mâ]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-IM}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.215
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,29
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |28
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[A Còsta|Costarainêa]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-IM}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |785
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2,52
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |29
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[A Sipressa|Çiprèssa]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-IM}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.191
| style=&quot;text-align:right;&quot; |9,39
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |30
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[San Steva a Mâ|Sàn Stêva a-o Mâ]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-IM}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.999
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2,69
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |31
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[A Riva (cumüna)|A Rîva]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-IM}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2.791
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2,07
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |32
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Tàgia (cumüna)|Tàggia]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-IM}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |13.782
| style=&quot;text-align:right;&quot; |31,36
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |33
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Sanremu|Sanrémmo]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-IM}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |52.999
| style=&quot;text-align:right;&quot; |55,96
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |34
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[I Spiareti|Spiarêti]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-IM}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3.178
| style=&quot;text-align:right;&quot; |5,45
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |35
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[A Burdighea|A Bordighêa]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-IM}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |10.169
| style=&quot;text-align:right;&quot; |10,65
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |36
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Valecrösa|Vàllecrêuza]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-IM}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |6.755
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,68
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |37
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Campurussu|Canporósso]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-IM}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |5.616
| style=&quot;text-align:right;&quot; |17,94
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |38
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Ventemiglia|Vintimìggia]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-IM}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |22.919
| style=&quot;text-align:right;&quot; |53,73
|}

== Nòtte ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliografîa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Zanini|tìtolo=Un secolo di turismo in Liguria: dinamiche, percorsi, attori|url=https://books.google.com/books?id=4f9nmsP7GxAC|ànno=2012|editô=FrancoAngeli|çitæ=Milàn|léngoa=IT|cid=Zanini, 2012|ISBN=88-20-41351-5}}

{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Giögrafîa da Liguria]]</text>
      <sha1>hqesj1dhegbvyrg20q6whgte6dkbocb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Orcu Feìn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18334</id>
    <revision>
      <id>275015</id>
      <parentid>273061</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T18:48:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>wl</comment>
      <origin>275015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25118" sha1="jfo5w4s0zhh7wijs5xzp3qdn2h2ivxx" xml:space="preserve">{{Finarìn|variànte=, in-tu parlô du postu}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Orcu Feìn
|Tipo = [[comùn|cumüne]]
|Panorama = Orco Feglino-panorama Feglino1.jpg
|Didascalia = &lt;div align=&quot;center&quot;&gt;Vista de Feìn da-a stradda pe Orcu&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalis̠asiùn
|var-stâto = Stôtu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Liguria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Simone Durante
|Partito = lista cìvica &quot;Progetto comune&quot;
|Data elezione = 10-6-2024
|Data rielezione = 
|Mandato = 
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = 7 lüu [[1869]]
|var-teritöio = Teritoriu
|var-cordinæ = Curdiné
|var-altitùdine = Artéssa
|var-superfìcce = Süperficie
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 926
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dètu Istat] - Pupulasiùn res̠idénte a-i 31 d'otubre du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 26-5-2014
|var-denscitæ = Denscité
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|Sottodivisioni = [[Orcu]], [[Feìn]]
|var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Côrxi]], [[Finô]], [[Màllae|Màllare]], [[Vessi e Portiu|Véssi e Portiu]], [[Cuggiæn|Cügén]]
|var-âtre_informaçioìn = Ôtre infurmasiòi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füs̠u urôriu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastu
|var-tàrga = Targa
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1694
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = d'Orcu e de Feìn
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = [[San Loenso (personn-a)|San Lurénsu]]
|var-festîvo = Festivu
|Festivo = [[10 agosto|10 d'agustu]]
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Orco Feglino (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pus̠isiùn du cumüne d'Orcu Feìn in-ta pruvinsa de Savuna.
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu uficiô
}}
'''Orcu Feìn''' (''Òrcu Fögìn'' a-a [[Dialéttu priéze|Prìa]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=Giulia Petracco Sicardi|tìtolo=Disiunâiu de Prîa|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=12}}&lt;/ref&gt;, ''Òrco Feìn'' in [[Lengoa zeneize|s̠enéis̠e]], ''Orco Feglino'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è ün [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgüre]] de 926 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; in-ta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]].

== Geugrafia ==
[[Immaggine:Monte Alto da Rocche Bianche.png|sinistra|miniatura|250x250px|Vista du [[Munte Ôtu]]]]
U teritoriu du cumüne d'Orcu Feìn, a munte de Finô, u se truva in-ta parte ciü ôta de valô da [[Susà (sciüméra)|sciüméra Susà]] e in-ta riva de punénte da valô de l'[[Aquila (sciüméra)|Aquila]], due sciümére che, doppu ch'àn traversó Finô, i se caccian in-tu [[Mâ Ligure|Mô Ligüre]]. In-ta valô da Susà u teritoriu cumünôle u riva fìn a-a custéra di munti, cun-u sö puntu ciü èrtu ch'u l'è u [[Bric do Zovasso|Briccu du S̠uvassu]] (998&amp;nbsp;m).

I cunfìn cu-i pais̠i vexìn i passan pe-a sciüméra Susà, cun [[Vessi e Portiu|Véssi e Portiu]] a levante, e pe-e custére di munti a punénte cun [[Côrxi]] e a setentriùn cun [[Màllae|Màllare]]. U cunfìn de setentriùn u l'è segnó da-u spartiègua tra-i bacìn lìgüri e cuéllu da [[Burmia (valä)|Burmia]], in-tu töccu cunpréis̠u tra u s̠a mensunó Briccu du S̠uvassu, a punénte, e u [[Munte Ôtu]] (956&amp;nbsp;m) a levante. In-sciu cunfìn cun [[Màllae|Màllare]], a setentriùn, u gh'è ascì a [[Colla de San Giacumu]] (796&amp;nbsp;m), traversô da üna stradda de tèra batüa, e a-i pé du Munte Ôtu.

E due lücalité ciü inpurtanti du cumüne, [[Feìn]] e [[Orcu]], i se truvan, rispetivaménte, a-u fundu da valô da Susà e in simma a-u briccu ch'u a spartisce da cuélla de l'Aquila.

=== Frasiùi ===
U cumüne de Orcu Feìn u l'è u frütu de l'uniùn di dui pais̠i d'Orcu e de Feìn, nasciüa a-i [[7 lûggio|7 de lüu]] du [[1869]]&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1869-07-07;5212!vig=|tìtolo=R.D. 7 lüu 1869, n. 5212, art. 1|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;, che ancura a-a giurnô d'ancö i sùn i dui céntri ciü inpurtanti du cumüne. I ghe sùn ascì de lücalité ciü picine, cumme Cia, in-te üna canô a punénte de Feìn, e Buragni, vexìn a-u cunfìn cun-u cümune de [[Vessi e Portiu|Véssi e Portiu]].

=== Cunfìn ===
Orcu Feìn u cunfina cun [[Màllae|Màllare]] e [[Cuggiæn|Cügén]] a setentriùn, cun [[Vessi e Portiu|Véssi e Portiu]] a levante, cun [[Finô]] a meridiùn e cun [[Côrxi]] a punénte&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://comune.orcofeglino.sv.it/wp-content/uploads/sites/158/2021/10/001-statuto.pdf|tìtolo=Statuto|outô=Cumüne de Orcu Feìn|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

== Storia ==
U numme &quot;Feìn&quot; u vegne foscia da-u [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''Ad figulinas'', dunca &quot;u postu und'a l'è fèta a [[Çeramica|ceramica]]&quot;. U numme da lücalité d'Orcu u nu l'à pe cuntra ün'origine guéri céra, da truvô foscia in-tu latìn ''Orca'' in-tu sensu ségge da [[Òrca|béstia marina]] o du numme ch'u se döverôva pe di tipi de butti, o ancura ciü antigu, foscia da-a [[Lèngoa ligure antiga|léngua di Lìgüri Antighi]].

=== Antighité e Eté de Més̠u ===
De eté ciü antighe i nu ghe sùn de grénde testimunianse in-tu teritoriu d'Orcu Feìn ma de següru u l'éra s̠a frecuentó da de pupulasiùi de [[Liguri Antighi|Lìgüri Antighi]], ch'i l'axévan ün inpurtante vilàggiu in-scia [[Rocca de Pèrti]], a-a giurnô d'ancö cunusciüu cumme u &quot;Vilàggiu de Agnime&quot;, ch'u remunta a l'[[Etæ do færo|Eté du Féru]] e ch'u l'è scìnbulu de l'inpurtansa du Finô cumme cunfìn tra-i teritori di Lìgüri ''[[Sabates]]'' e di ''[[Ingauni]]''. I nu ghe sùn mancu di gréndi rèsti de l'eté rumôna scicumme che a stradda ciü inpurtante da regiùn, a ''[[Via Julia Augusta]]'', a pasôva in-ta canô a punénte de cuélla sutta a Orcu, a valô di Punci, und'i ghe sùn sincue punti rumôni du [[I secolo|I]]-[[II secolo|II séculu d.C.]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://comune.orcofeglino.sv.it/vivere-il-comune/il-territorio/la-nostra-storia/|tìtolo=La nostra storia|outô=Cumüne de Orcu Feìn|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;

Doppu i séculi ciü scüri de l'ôtu mediuévu, a primma testimuniansa scrita de stu teritoriu a remunta a-u [[967]], cuande l'inperatö [[Ötón I de Sassonia|Otùn I]] u l'à cunsegnó a l'[[Aleramo do Monferòu|Aléramu du Munferùn]] e tère &quot;''in desertis locis''&quot; da cuscì dita [[Marca Aleramica|môrca Aleramica]], cunpréis̠u cuéllu ch'u l'éra indicó cumme u castéllu de Orcu, ditu ''Castrum Orche'' e scituó in simma a-a colla de San Lurensìn. Du [[1162]], cun ün dipluma de l'inperatû [[Federigo Barbarossa|Federiccu Bôrbarussa]], u castéllu de Orcu u l'è détu a-u [[Riccu I du Caretto|Riccu du Caréttu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&amp;Chiave=28024&amp;RicFrmRicSemplice=Orco%20Feglino&amp;RicSez=produttori&amp;RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Comune di Orco Feglino|outô=SIUSA|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

Feìn, antigaménte ditu &quot;Pös̠s̠u da Géxa&quot; u l'è mensunô pe-a primma otta in-te ün papé du [[1351]] e in-te di ôtri sucesivi, ma u l'è stètu pe ciü séculi ün teritoriu sutta a cuéllu de Orcu, In-tu detaggiu, cu-i sö ''Castrum, compagna et territorium'', Orcu u l'éra üna de cunpagne ch'i furmôvan u teritöriu du [[Marchexùn de Finô]]. Sulu che doppu tantu ténpu, in-tu [[XV secolo|Cuattruséntu]], a parocchia de Feìn a l'è stèta separô da Orcu, ségnu da definitiva afermasiùn da növa cumünité&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Eté mudèrna e cuntenpuranea ===
Sutta a-u Marchexùn, in-tu [[XVI secolo|Sincueséntu]], u paise de Orcu u l'è rivó a ciü o menu séntu &quot;föghi&quot;, pe 500 abitanti, ch'i l'éran ciü de cuélli da giurnô d'ancö; scibén che di ténpi scüri i s'arentôvan. U guvèrnu du marchéis̠e [[Arfunsu II du Carettu|Arfunsu II]], incuménsô du [[1546]], u l'è stètu defèti benbén opresivu e a Orcu s'è dumandó pe-a tascia in-scia [[Sâ|sô]] bén 32 scüddi, tantu che, ciü che da [[Côrxi]], ascì da Orcu i sùn partie de sulevasiùi cuntra u marchéis̠e. Però, cun-a morte de l'urtimu marchéis̠e [[Sforsa Dria du Carettu|Sforsa Dria]] du [[1602]], u Finô u l'à perdüu a sö indipendénsa, pasandu sutta a l'[[Inpêio spagnòllo|inpéru spagnollu]]. In-te stu periudu u gh'è stètu ün furte s̠vilüppu di cumèrci in-te tüttu u Marchexùn, dèta a sö inpurtansa stratégica pe-u s̠untaméntu du [[Ducâto de Milàn|Ducôto de Milàn]] a-u [[Mâ Ligure|mô]]. Du [[1632]] ün'epidemia de pèste a l'à curpiu i burghi d'Orcu e de Feìn, cun vari morti cumme i dui che, segundu a tradisiùn, i sùn stèti interè in-te ün scitu vexìn a Orcu unde da cuéllu muméntu u nu saréiva cresciüu ciü ninte. Pe sta raxùn chi i abitanti du pais̠e i l'àn custruiu lì üna picina capélla dedicó a Santa Maìn de Grassie, vegnüa poi, doppu vari largaménti, a parocchia de San Lurénsu&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

U [[2 arvî|2 d'avrî]] du [[1707]] u teritoriu du Marchexùn u l'è pasó sutta a-u cuntrullu de l'[[Inpêio austro-ungarìco|inpéru austriacu]] pe poi, da-u [[20 agosto|20 d'agustu]] du [[1713]], pasô a-a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Séna]]. De cuélli agni chi u végiu Marchexùn u l'éra spartiu in-te sincue cuarté, cumme indicó in-te ün papé du [[2 dexénbre|2 de dixénbre]] du méximu annu, cun Feìn in-tu cuôrtu (cun-u rèstu de ôtre canè daré a Finô, e dunca cun i pais̠i de [[Riôtu]], [[Côrxi]] e [[Pèrti]] ascì) e Orcu in-tu cuintu cuarté (cu-e varie lücalité de [[Vessi e Portiu|Véssi e Portiu]] e cuélle de Pia, [[Lacremô]] e [[Varigotti]] ascì)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

In-te guére napuleòniche u frunte tra-i franséis̠i e austru-piemuntéis̠i pe varie otte u l'è pasó pe Orcu, cun viulénti scuntri survatüttu in-scia custéra di munti, pe-u cuntrollu da [[Colla de San Giacumu]]. A-a giurnô d'ancö i se pöan ancura véi e trincée realis̠è da-e trüppe franséis̠i in-ta s̠öna, in-tu detaggiu in-ta lücalité cunusciüa cumme &quot;A Strô&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Cun-a creasiùn da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgüre]] u pais̠e u l'è stètu a l'inprinsipiu tacó a-u departiméntu du [[Letimbru|Letinbru]], cun capulögu [[Sann-a|Savuna]], ma poi, cun l'anesiùn da [[Liguria|Ligüria]] a l'[[Prìmmo Inpêio françéize|inpéru franséis̠e]], Orcu e Feìn i sùn stèti inserii in-tu [[Dipartimentu de Muntenötte|departiméntu de Muntenötte]], sutta a-u cantùn du Finô e in-te l'''arrondissement'' de [[Sann-a|Savuna]]. Du [[1815]], doppu a cürta speriénsa da [[Repùbrica Zenéize|Repübbrica S̠enéis̠e]], Orcu Feìn (che u l'axéva 1072 abitanti in-te cuéllu annu) e tütta a [[Liguria|Ligüria]] i sùn dèti a-i [[Savoia]], pe decis̠iùn du [[Congresso de Vienna|Cungrèssu de Viénna]], e dunca inserii fìn a-u [[1927]] in-ta [[Provìnsa de Zêna|pruvinsa de S̠éna]], pe poi pasô in-ta növa [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]]. De ciü, a-i [[7 lûggio|7 de lüu]] du [[1869]] a gh'è stèta a definitiva uniùn di dui pais̠i d'Orcu e de Feìn in-tu cumüne da-u méximu teritoriu d'ancö&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Da-u [[1973]] a-u [[2011]] u l'à fètu parte da [[Comunitæ montagnìnn-a Pollupice|Cumünité Muntôna Pollupice]], che però a l'è stèta derfô&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.federalismi.it/ApplOpenFilePDF.cfm?artid=10598&amp;dpath=document&amp;dfile=15072008190233.pdf&amp;content=LIGURIA,+L.R.+n.+24/2008,Disciplina+di+riordino+delle+comunit%25C3%25A0+montane,+disposizioni+per+lo+sviluppo+della+cooperazione+intercomunale+e+norme+a+favore+dei+piccoli+comuni+-++-++-+|tìtolo=L.R. 4 lüu 2008, n. 24|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Òrco Feìn}}

=== Minuranse fulône ===
Segundu l'ISTAT, a-i 31 de dixénbre du 2023, a Orcu Feìn i gh'éran 34 rexidénti fulén.

=== Cugnummi ciü difüs̠i ===
I cugnummi ciü difüs̠i a Orcu Feìn i sùn ''Olivieri'', ''Basso'', ''Rilla'', ''Durante'' e ''Rocca''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=Classifiche dei Cognomi Italiani|léngoa=IT|vìxita=2025-03-07}}&lt;/ref&gt;.

== Sciti de interesse ==
=== Architetüe religius̠e ===
U teritoriu de Orcu Feìn u l'è spartiu tra-i prévi de due parocchie, ch'i se truvan sutta a-a [[Diocexi de Sann-a-Noi|dioces̠i de Savuna-Nori]]. Defèti i ghe sùn a parocchia du pais̠e de Feìn, ch'a l'à a sö séde in-ta géxa de San Lurénsu, e cuélla du pais̠e e végiu cumüne de Orcu, sutta a üna géxa dedicô anche lé a San Lurénsu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.chiesasavona.it/vicaria-di-finale-ligure/|tìtolo=Vicaria di Finale Ligure - Parrocchie|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
;Parocchia de Feìn
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Orco Feglino-chiesa san lorenzo di Feglino-complesso2.jpg|A parocchia de Feìn
Orco Feglino-oratorio chiesa san lorenzo di Feglino-complesso.jpg|L'oratoriu de Feìn
Orco Feglino-santuario di santa maria ausiliatrice.jpg|U santuôriu
Sanroccofeglino.JPG|A géxa de San Roccu
Cappella dell'Immacolata Concezione (Orco Feglino) 01.jpg|A capélla da Maculôta
&lt;/gallery&gt;
* Géxa de San Lurénsu: a l'è a séde da parocchia de Feìn e a remunta a l'[[Etæ de Mëzo|Eté de Més̠u]]. U sö spétu d'ancö u l'è u frütu da recustrusiùn de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]], fèta segundu ün stile baroccu a-u postu du végiu tardu-gòticu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-san-lorenzo-feglino|tìtolo=Chiesa di San Lorenzo|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
* Oratoriu di Santi Carlu e Benôrdu: u l'è l'oratoriu da parocchia de Feìn, scituó da vexìn a-a géxa. U l'è stètu custruiu du [[1858]] doppu che, cun-u largaméntu da parocchia, a ciü végia custrusiùn du [[XVII secolo|Seiséntu]] a l'éra stèta derucô. U l'é a sêde da cungregasiùn religius̠a da-u méximu numme, famus̠a pe-u sö gréndu cristu de Giuanne Maraglian e pe-u sö cristu néigru.
* Santuôriu de Santa Maìn Aus̠iliatrixe: u l'è stètu custruiu doppu üna serie de aparisiùi da Madonna in-te l'area tra-u [[12 mazzo|12 de mas̠u]] e u [[25 òtôbre|25 d'otubre]] du [[1874]] e durbiu du [[1877]]. U gh'à üna strutüa a navôta séncia, de furma a sèrciu, e üna faciôta cun de punte particulè, tipiche de ôtre géxe da s̠öna de [[Nissa|Nissa]]. Vexìn a-u santuôriu a l'è stèta custruia üna picina capélla, in-sciu puntu de aparisiùi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/santuario-maria-ausiliatrice|tìtolo=Santuario Maria Ausiliatrice|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
* Géxa de San Roccu: a l'è stèta custruia du [[XVII secolo|Seiséntu]] in-sce üna de stradde pe intrô in-tu pais̠e. A l'à üna strutüa e üna faciôta séncia, cun ün picìn canpanìn a vèira&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-san-rocco|tìtolo=Chiesa di San Rocco|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla da Maculôta: a l'è üna picina custrusiùn du [[XVIII secolo|Setteséntu]], scituô a setentriùn du céntru du pais̠e&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-dellimmacolata|tìtolo=Chiesa dell'Immacolata Concezione|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
;Parocchia de Orcu
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Orco Feglino-chiesa san lorenzo di Orco-complesso.jpg|A géxa de San Lurénsu
Chiesa di San Lorenzino, facciata (Orco Feglino).JPG|Géxa de San Lurensìn
Orco Feglino-oratorio san lorenzo di Orco-complesso.jpg|L'oratoriu d'Orcu
Ex oratorio orco.JPG|L'uratoriu végiu
Chiesa del Santo Nome di Gesù e Maria - Boragni (Orco Feglino).jpg|A capélla de Buragni
&lt;/gallery&gt;
* Géxa de San Lurénsu: séde da parocchia de Orcu, a l'è stèta custruia üna primma otta du [[1632]], dedicô a-a Madonna de Grassie, vegnindu a parocchia du [[1674]] a-u postu da géxa de San Lurensìn. Cun di largaménti sucesivi a l'è stèta tacô a-u végiu oratoriu e, du 1714, u l'è dutô de canpanìn ascì. A faciôta, realis̠ô cun-a pria du Finô, a l'è stèta finia sulu du [[1933]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-san-lorenzo-martire|tìtolo=Chiesa di San Lorenzo Martire|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
* Géxa de San Lurensìn: a l'è üna de custrusiùi ciü antighe de Orcu, dètu ch'a remunta a-u [[XI secolo|XI]]-[[XII secolo|XII séculu]], mensunô pe-a primma otta in-te ün papé du [[1195]]. U sö spétu d'ancö u l'è cuéllu da recustrusiùn du [[XIV secolo|Trexéntu]], cun di ricchi afreschi fèti foscia du [[1493]]. A l'inprinsipiu a l'éra dita a géxa de San Lurénsu ma, cun-a custrusiùn da növa e ciü grénda parocchia dedicô a-u méximu santu, a l'à pió u numme de géxa de San Lurensìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-san-lorenzino|tìtolo=Chiesa di San Lorenzino|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
* Oratoriu de Santa Maìn Manéna: végiu oratoriu du parocchia de San Lurénsu, u remunta a-u [[XVII secolo|Seiséntu]]. Cun-u largaméntu da parocchia u l'è vegnüu parte da géxa, tantu che a cunfratèrnita da-u méximu numme u s'è mesciô in-ta sö növa séde.
* Antigu oratoriu de San Lurensìn: a-a giurnô d'ancö in ruvina, u l'éra l'oratoriu da primma géxa de Orcu, cuélla de San Lurensìn. U l'axéva üna cianta a fegüra séncia de cuattru lôti, cun üna otta a cruxéra.
* Capélla de San Giacumu: a se truva in simma a-u colla da-u méximu numme, in-sci cunfìn du cumüne cun [[Màllae|Màllare]].
* Capélla du Santu Numme de Gesù e Maìn: capélla picina ch'a remunta a-u [[1725]], a se truva in-ta lücalité de Buragni, vexìn a-i cunfìn cun [[Vessi e Portiu|Véssi e Portiu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/borghi/boragni/|tìtolo=Il borgo di Boragni - Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

=== Architetüe militôri ===
[[Immaggine:San lorenzino di orco.png|miniatura|250x250px|U canpanìn da Géxa de San Lurénsin, vistu da-u ruvine du castéllu]]
* Castéllu de Orcu: cunusciüu in latìn cumme ''Castrum Orche'', u se truva in simma a-u briccu a meridiùn du pais̠e de Orcu, und'a gh'è l'antiga géxa de San Lurensìn. U l'è mensunó pe-a primma otta in-te ün diploma du [[1162]], ün di primmi in-scia s̠öna du Finô, unde l'inperatû [[Federigo Barbarossa|Federiccu Bôrbarussa]] u cunsegnôva a-u [[Riccu I du Caréttu]] de tère e di tituli, cunpréis̠u ascì u castéllu de Orcu. A sö pusisiùn a l'éra bénben stratégica, dètu che da chi se cuntrulôvan e canè du riàn Cornei e da [[Susà (sciüméra)|Susà]], e e stradde che da-u mô i muntôvan vèrsu a [[Burmia (valä)|Burmia]] pasandu pe-a [[Colla de San Giacumu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/castello-medievale-di-orco/|tìtolo=Castello di Orco - Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/castello/castrum-orco|tìtolo=Castrum di Orco|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

== Ecunumia ==
L'agricultüra a l'è delungu stèta l'ativité ecunòmica ciü inpurtànte de Orcu e de Feìn, cun l'alevaméntu e lavurasiùn du [[Légno|légnu]] ascì, e in-tu detaggiu a cultivasiùn de èrburi da früta, cumme [[Pèrsego|pèrseghi]] e de [[Armugnìn|bricoculi]], de [[U(r)iva|orive]] e de [[Vìgna|vigne]], cumme a a [[lümassina]], ch'a l'à ötegnüu u certificôtu I.G.T&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://comune.orcofeglino.sv.it/vivere-il-comune/aree-tematiche/le-strade-del-vino-e-dellolio/|tìtolo=Le strade del vino e dell'olio|outô=Cumüne de Orcu Feìn|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

== Cultüra ==
=== Dialettu ===
{{Véddi ascì|Dialéttu finarìn|càngio variànte=U mèximu arguméntu in detaggiu}}
A Orcu Feìn a l'è parlô üna variante du [[Dialéttu finarìn|finarìn]], parte du gruppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgüre de céntru-punénte]] e parló survatüttu a [[Finô]], cun de diferénse da-e parlè da rivéra.

== Manifestasiùi ==
* Sagra da furmagétta: dedicô a-a cuxìna du postu, a se tegne u primmu fìn de setemôna de lüu in-ta frasiùn de Orcu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.liguriainfesta.com/sagre/sagra-della-formaggetta-a-orco-feglino.htm|tìtolo=Sagra della Formaggetta di Orco Feglino|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
* Sagra du vìn lümassina: sagra che a se tégne d'agustu, a l'è dedicô a-u vìn du postu, ch'u l'à u certificùn I.G.T. ascì&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.viaggiareinliguria.it/zona-savona-orco-feglino.php|tìtolo=Sagra del vino Lumassina a Feglino|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
* Castagnôta de Orcu: manifestasiùn ch'a se tégne a segunda duménega d'otubre sutta a-a grénda [[Rôve|rura]] de Orcu, a cunprénde di cuncèrti ascì&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.liguriainfesta.com/sagre/castagnata-a-orco-feglino.htm|tìtolo=Castagnata di Orco Feglino|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
* Pres̠épiu vivénte: a nötte de Dinô, cun tüttu u pais̠e ch'u turna indaré de cuôrche séculu pe mustrô i antighi mesté&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.liguriainfesta.com/eventi/presepe-vivente-di-orco-feglino.htm|tìtolo=Presepe Vivente di Orco Feglino|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

== Fèste e fére ==
* Fèsta de l'Aparisiùn: fèsta de Feìn, a se tégne a-i [[12 mazzo|12 de mas̠u]], in-ta recurénsa de l'aparisiùn de Maìn a-a pegurôia Angera Berruti. Üna setemôna primma da celebrasiùn religius̠a a cassa da Madonna a l'è spustô cun üna prucessiùn da-u santuôriu a-a parocchia de Feìn, und'a gh'è dita a messa a duménega doppu.

== Aministrasiùn ==
[[Immaggine:Orco Feglino-municipio.jpg|miniatura|250x250px|U municipiu de Orcu Feìn]]

=== Scindici de Orcu Feìn ===
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partiu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nute}}
{{ComuniAmminPrec|3=Eugenio Pepe|1945|1946|5=[[Scindico|Scìndicu]]|4=|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Adolfo Toscano|1946|1956|5=Scìndicu|4=|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Antonio Fossati|1956|1965|5=Scìndicu|4=|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Nicola Oliveri|1965|26 s̠ügnu 1985|5=Scìndicu|4=[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Nicola Oliveri|26 s̠ügnu 1985|24 mas̠u 1990|5=Scìndicu|4=DC|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Giacomo Boveri|24 mas̠u 1990|24 avri 1995|5=Scìndicu|4=DC|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Giacomo Boveri|24 aprile 1995|14 s̠ügnu 1999|5=Scìndicu|4=lista cìvica|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Giacomo Boveri|14 s̠ügnu 1999|14 s̠ügnu 2004|5=Scìndicu|4=lista cìvica|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Milena Scosseria|14 s̠ügnu 2004|8 s̠ügnu 2009|5=Scìndicu|4=lista cìvica|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Milena Scosseria|8 s̠ügnu 2009|26 mas̠u 2014|5=Scìndicu|4=Uniti per Orco Feglino&lt;br /&gt;(lista cìvica)|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Roberto Barelli|26 mas̠u 2014|27 mas̠u 2019|5=Scìndicu|4=Idea in comune&lt;br /&gt;(lista cìvica)|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Roberto Barelli|27 mas̠u 2019|10 s̠ügnu 2024|5=Scìndicu|4=Idea in comune&lt;br /&gt;(lista cìvica)|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Roberto Barelli|10 s̠ügnu 2024|''in càrega''|5=Scìndicu|4=Idea in comune&lt;br /&gt;(lista cìvica)|6=}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

=== Binelaggi ===
U cumüne de Orcu Feìn u gh'à ün pattu de culaburasiùn cun cuéllu de:
* {{Binelàggio|FRA|Le Crestet}}

== Vie de comunicasiùn ==
=== Stradde ===
Orcu Feìn u l'è s̠untó a-i cumüni vexìn da varie stradde: a ciü inpurtante a l'è a SP27 ch'a riva da Finô, a meridiùn, pe poi muntô a punénte du céntru de Feìn fìn a-u cunfìn cun Côrxi, und'a se tacca a-a SP23 pe-u S̠u du Merögno. Üna stradda lucôle a s̠unta Feìn cun Orcu, ch'u l'è poi s̠untó cun-a cuntrô de Buragni e a SP8 ([[Finô]] - [[Vessi e Portiu|Véssi e Portiu]]).

In-tu teritöriu cumünôle u gh'è ascì ün picìn cas̠éllu in-sce l'[[Outostràdda A10|autustradda A10]] ch'u se truva a Feìn, che però u l'à a sula sciurtîa in-ta diresiùn de [[Ventemiglia|Vintimîa]] e l'intrô sulu pe andô in diresiùn [[Zena|S̠éna]].

== Nute ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Ôtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föra ==
* {{Çitta web|url=https://comune.orcofeglino.sv.it/|tìtolo=Scitu uficiô|léngoa=IT|vìxita=2025-03-02}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}

[[Categorîa:Orcu Feìn| ]]</text>
      <sha1>jfo5w4s0zhh7wijs5xzp3qdn2h2ivxx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Repùbrica de Nöi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18788</id>
    <revision>
      <id>275008</id>
      <parentid>269732</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T18:46:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>wl</comment>
      <origin>275008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15492" sha1="lsqvpk42j3o82tmt0a2c3irvxavkazc" xml:space="preserve">{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Stâto antîgo
|nómme corénte = Repùbrica de Nöi
|link bandêa = Flag of the Republic of Noli.svg
|link stémma = Coat of Arms of the Republic of Noli.svg
|link localizaçión = Repubblica di Noli.jpg
|didascalîa localizaçión = Màppa da Repùbrica de Nöi
|léngoa ofiçiâ = Nisciùnn-a, i àtti ofiçiæ êan scrîti in zenéize, latìn e italiàn
|léngoa = [[Lengoa ligure|Lìgure]], [[Léngoa latìnn-a|Latìn]], [[Léngoa italiànn-a|Italiàn]]
|capitâle prinçipâ = [[Nöi]]
|govèrno = [[òligarchîa|Repùbrica òligàrchica]]
|elénco càppi de govèrno = [[Poistæ (medioêvo)|Poistæ]]
|òrgani deliberatîvi = Conséggio di Cónsoli ò di Càppi de Câza
|inìçio = [[7 agosto|7 agósto]] [[1192]]
|fæto iniçiâle = Indipendénsa da-o [[Marchexùn de Finô|Marchexâto de Finâ]] con decrétto de [[Rìcco VI de Svevia]]
|fìn = [[2 dexénbre]] [[1797]]
|fæto finâ = [[Canpàgna d'Itàlia (1796-1797)|Canpàgna d'Itàlia]] de [[Napolion Bonaparte|Napolión Bonapàrte]]
|àrea giögràfica = Comùn de [[Nöi]] e pàixi vixìn, de spésso contéixi con [[Sann-a|Sànn-a]] e co-o [[Marchexùn de Finô|Marchexâto de Finâ]]
|teritöio òriginâle = Teritöio do comùn de Nöi d'ancheu
|superfìcce màscima = 4 km²
|perîodo màscima espansción = [[XVIII secolo|XVIII sécolo]]
|popolaçión = 1.500
|perîodo popolaçión = [[XVIII secolo|XVIII sécolo]]
|monæa = Dêuviâ quélla [[Monetaçión zenéize|zenéize]]
|vivàgne = [[Comèrcio]], [[pésca (ativitæ)|pésca]], coltivaçión di [[U(r)iva|oîvi]]
|produçioîn = [[Veddro|Véddro]], nâve da goæra
|comèrci con = [[Inpêro bizantìn]], [[Fransa|Frànsa]], [[Spagna|Spàgna]], [[Inghiltæra]]
|esportaçioîn = [[Spéçie]], [[sâ]], [[Veddro|véddro]]
|inportaçioîn = [[Spéçie]]
|religioîn prinçipæ = [[Catoliceximo|Catolicêximo]]
|religión de stâto = [[Catoliceximo|Catolicêximo]]
|âtre religioîn = [[Gêxa ortodòssa|Ortodoscîa]]
|clàsse sociâli = nobiltæ, clêro, pescoéi, contadìn
|stâto precedénte = {{Scìnbolo|Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg}} [[Régno d'Itàlia (Sàcro Româno Inpêro)|Régno d'Itàlia]]
|stâto sucesîvo = {{Scìnbolo|Flag of Genoa.svg}} [[Repùbrica Lìgure]]
}}
A '''Repùbrica de Nöi''' (''Res Publica Naulensis'' in [[Léngoa latìnn-a|latìn]], ''Repubblica di Noli'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) a l'é stæta 'na naçión Repùbrica sovrànn-a e aleâ da [[Repùbrica de Zena|Repùbrica de Zêna]] da-o [[1202]] scìnn-a-o [[1797]]. A l'é consciderâ, a partî da-o [[1193]], unn-a de [[Repubbriche mainæ|repùbriche mainæ]] do medioêvo.

O stémma da Repùbrica a l'êa 'na ''crôxe giànca scrôxâ in cànpo rósso'', coscì cómme a sò bandêa, co-in ciæo rimàndo a-a [[Bandêa de Zêna|crôxe de Sàn Zòrzo]] ma a tìnte invertîe, de mòddo da distìngoise da-i scìnboli de [[Zena|Zêna]]. O patrón de Nöi e da sò Repùbrica o l'êa [[Eogénio de Cartàgine|Sànt'Eogénio]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Salvarezza, 1891|p. 29}}&lt;/ref&gt;.

== Giögrafîa ==
[[Immaggine:Noli dalla strada del semaforo.jpg|sinistra|miniatura|250x250px|Vìsta do bórgo da Càppo Nöi]]
A picìnn-a Repùbrica mainâ a s'estendéiva tra i doî promontöi de [[Càppo Nöi]] e da pónta do Vescovâdo, conprendéndo vèrso l'entrotæra i pàixi de [[Vôze]] e de [[Tósse]] ascì, d'ancheu de fraçioìn do comùn de [[Nöi]]. Into moménto da sò màscima estensción, faxevân pàrte do sò teritöio i bórghi de [[Vuè|Voæ]], [[Màllae|Màlae]], [[Orcu (Orcu Feìn)|Òrco]] e [[U Segnu (Vuè)|Ségno]], ciù l'[[Îzua de Berzezzi|îzoa de Berzézzi]]. A ponénte a confinâva co-o [[Marchexùn de Finô|Marchexâto de Finâ]], co-o confìn ch'o l'êa segnòu da-a coscì dîta &quot;tôre de strîe&quot; (inta quæ a gh'êa a goarnixón de frontêa), e vèrso nòrd-èst co-a Repùbrica de Zêna (dòppo a conquìsta zenéize do Comùn de [[Sann-a|Sànn-a]]), da quæ a l'avéiva a [[Protetorâto|proteçión]].

A superfìcce totâle a l'êa de ciù mêno 4&amp;nbsp;km², co-în'estensción de quàttro chilòmetri lóngo a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]] e 'n'anpiéssa de un e mêzo vèrso i mónti. Into [[XVIII secolo|Sèteçénto]] a Repùbrica de Nöi a contâva de 1.534 abitànti, di quæ 1.050 rescidénti into bórgo, 184 a Tósse e 300 a Vôze&lt;ref&gt;{{Çitta|AA. VV.|p. 20|AA. VV., 2005|tìtolo=Noli percorsi storici}}&lt;/ref&gt;.

== Stöia ==
[[Immaggine:Palazzo del Comune, Torre del Comune e Loggia della Repubblica Nolese - Noli.jpg|sinistra|miniatura|293x293px|O vêgio Pàlasso do Govèrno, d'ancheu do Comùn, e a tôre comunâle.]]
L'àtto de nascìta da Repùbrica mainâ o l'é stæto sotoscrîto a-i 7 de agósto do [[1192]] inta [[gêxa de Sàn Paragorio]], quànde o [[Rìcco II do Carétto]] o l'à vendûo a-o comùn de Nöi o castéllo de Ségno e di âtri dirìtti scignorîli&lt;ref&gt;{{Çitta|Darchi &amp; Bandini, 2004|p. 19}}&lt;/ref&gt;. Dónca, inte l'ànno [[1196]], l'inperatô e rè de Sicìlia [[Rìcco VI de Svêvia]] co-in sò decrétto o l'à réizo ofiçiâ a separaçión tra Nöi e Finâ, in virtù de 'n diplöma ch'o riconoscéiva a sò outonomîa co-ina fórma de govèrno [[Òligarchîa|òligàrchica]]. I òrgani do nêuvo govèrno êan o [[Poistæ (medioêvo)|poistæ]], o Conséggio di Cónsoli e o Conséggio di Càppi de Câza.

Pe tutelâse da-e minàcce ch'arivivâvan da-e vixìnn-e Sànn-a e Finâ, Nöi, ch'a faxêva pàrte da façión di [[ranpìn]], a s'é aleâ into [[1202]] co-a Repùbrica de Zêna segóndo 'n rapòrto scìmile a 'n [[protetorâto]], scibén che da l'anàlixi di papê se pêu védde cómme quésti rapòrti êan de tîpo paritâio e no de sotomisción&lt;ref&gt;{{Çitta|Vivaldo, 1994|p. 34}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Teofilo Ossian De Negri|tìtolo=Storia di Genova: Mediterraneo, Europa, Atlantico|url=https://books.google.it/books?id=2jCNYMnOdXUC|ànno=2003|editô=Giunti Editore|léngoa=IT|p=320|ISBN=88-09-02932-1}}&lt;/ref&gt;. Nöi a s'é batûa insémme a Zêna cóntra a [[Repùblica de Piza|Repùbrica de Pîza]], pe stabilî o pròpio domìnio in sciô [[Mâ Tirren|Mâ Tirén]], e cóntra a-a [[Repùbrica de Venéçia]] ascì, co-e goære into Levànte. A sò inportànsa a l'êa cresciûa a-o pónto che, into [[1239]], a Nöi a l'é stæta creâ da-o [[pàppa Grigheu IX]] 'na nêuva diòcexi, pöi unîa a quélla de [[Diocexi de Sann-a-Noi|Sànn-a]] a-i 25 de novénbre do [[1820]]. A catedrâle a l'é stæta, scìnn-a-o [[1572]], a gêxa de Sàn Paragorio, co-o tìtolo ch'o l'é stæto pöi trasferîo a quélla de [[Concatedrâle de Sàn Pê (Nöi)|Sàn Pê di Pescoéi]] dæto che, trovàndose quést'ùrtima drénto e miâge da çitæ, a l'êa inte 'na poxiçión ciù segûa&lt;ref&gt;{{Çitta|Gandoglia, 1926|p. 35}}&lt;/ref&gt;.
[[Immaggine:Noli-IMG 1592.JPG|sinistra|miniatura|L'antîga catedrâle de Sàn Paragorio]]
Into [[XIII secolo|XIII sécolo]] a Repùbrica a l'à promulgòu i pròppi statûti, sudivîzi in quàttro lìbbri, un pe ògni ràmmo do dirìtto: [[Dirìtto pùblico|pùblico]], [[Dirìtto civîle|civîle]], [[Dirìtto penâle|penâle]] e [[Dirìtto aministratîvo|aministratîvo]]&lt;ref&gt;{{Çitta|AA. VV.|p. 6|AA. VV., 1993|tìtolo=Statuti di Noli}}&lt;/ref&gt;. O moménto de mascìmo splendô de Nöi, into [[XIV secolo|XIV sécolo]], o coinciddéiva con l'[[òtâva croxâ]], inta quæ a picìnn-a Repùbrica a l'à parteçipòu co-e pròpie inségne e, gràçie a-o ròllo stratégico do sò pòrto, portàndo co-ina sò nâve o rè de Frànsa [[Loîgi IX de Frànsa|Loîgi IX]] scìnn-a [[Tùnixi]]. A quèsto pónto o l'incomensa però o perîodo de decadénsa da çitæ, aprêuvo a-o fæto che o sò pòrto naturâle o no l'êa in gràddo de òspitâ de nâve de ciù grénde dimenscioìn, portàndo coscì a l'izolaménto de Nöi da ræ comerciâle do [[Mâ Mediterraneo|Mâ Mediterànio]]. I çitadìn da repùbrica da rìcchi mercànti àn coscì comensòu a dedicâse a-a [[Pescâa (ativitæ)|pésca]]. Pe de ciù, e vàrie bæghe co-e vixìnn-e [[Finô|Finâ]] e [[Sann-a|Sànn-a]], coscì cómme e contìnoe incurscioìn di spagnòlli e di sabòudi, àn portòu a l'amermâ da stabilitæ e da seguéssa da Repùbrica, za minaciâ da-e lòtte tra e famìggie locâli e da-e epidemîe&lt;ref&gt;{{Çitta|Vivaldo, 1994|p. 50}}&lt;/ref&gt;.

I cònioghi ingléixi Edward e Margaret Berry, studiôzi e viâgiatoî rescidénti a [[A Burdighea|Bordighêa]] da-o [[1891]], into sò lìbbro stòrico-artìstico ''Alla porta occidentale d'Italia'' móstran 'n grànde interèsse vèrso o bórgo de Nöi e o sò pasòu indipendénte&lt;ref&gt;{{Çitta|Berry, 1963|p. 35}}&lt;/ref&gt;. Ànche o scritô e crìtico leterâio torinéize [[Giuseppe Baretti]], into sò ''Viaggio da Londra a Genova'' do [[1770]], o l'à minsonòu a Repùbrica de Nöi, da-o quæ a l'é stæta definîa cómme 'na mâvéggia polìtica aprêuvo a-a bontæ do sò scistêma de govèrno:

{{Çitaçión|&quot;Mi credéiva che a Repùbrica de Sàn Marìn in Romàgna a foîse a ciù sciûta e spìpoa de quànte se n'é mâi registræ inti lìbbri de stöia e de giögrafîa; ma quélla de Nöi a vìnçe ànche l'âtra in fæto d'êse picìn&quot;|3=''&quot;Credevo la Repubblica di San Marino in Romagna fosse la più scarna e mingherlina di quante se ne registrano mai nei libri di storia e geografia; ma quella di Noli vince pur l'altra in picciolezza&lt;ref&gt;{{Çitta|Baretti, 1830|p. 135}}&lt;/ref&gt;.&quot;''|lingua=IT}}

O declìn de Nöi o l'à portòu, insémme a-a Repùbrica de Zêna da-a quæ a l'êa protètta, a çitæ sótt'a-a dominaçión françéize do [[Napolion Bonaparte|Napolión Bonapàrte]]. Defæti, a-i [[2 dexénbre|2 de dexénbre]] do [[1797]], a l'é finîa l'outonomîa da picìnn-a Repùbrica, dòppo che into màzzo do mæximo ànno ànche Zêna a l'avéiva pèrso a sò indipendénsa. A nêuva [[Costituçión da Repùbrica Lìgure|costituçión]] da [[Repùbrica Lìgure]], aprovâ tréi giórni dòppo, a l'à creòu 'na repùbrica giacobìnn-a che però a l'é stæta de brêve duâta, finéndo into [[1805]] anéssa a-o [[Prìmmo Inpêro françéize]]. Dónca, dòppo a cùrta esperiénsa da [[Repùbrica Zenéize]] do [[1815]], Nöi a l'é finîa into [[Regno de Sardegna|Régno de Sardégna]] e pöi, da-o [[1861]], into [[Regno d'Italia (1861-1946)|Régno d'Itàlia]]&lt;ref&gt;{{Çitta|AA. VV.|p. 52|AA. VV., 1982|tìtolo=Notizie storiche su Noli}}&lt;/ref&gt;.

== Economîa ==
Peculiaritæ da Repùbrica de Nöi a l'é che, diversaménte da-i âtri picìn prinçipâti lìguri, a no l'à mâi batûo 'na pròpia monæa, dêuviàndo pe cóntra quélla [[Monetaçión zenéize|zenéize]]: in [[öo]] o gh'êa o [[genovìn]], o sechìn, o scùddo do sô e o ducàtto méntre, d'[[Argento|argénto]], êan dêuviæ dinâ, medàggia, gròsso, södo, [[petachinn-a]], cavalòtto e âtre&lt;ref&gt;{{Çitta|Caorsi, 1999|p. 93}}&lt;/ref&gt;.

Pe-o stòrico [[Loîgi Caorsi]] a motivaçión de quésta mancànsa de outonomîa inta monæa a Nöi a l'êa dovûa prinçipalménte a de caraterìstiche de l'economîa çitadìnn-a, caraterizâ da 'n mercòu da-e dimenscioìn limitæ e da di flùssi monetâi che no êan particolarménte favorévoli a-o svilùppo de 'na monæa locâle, co-a popolaçión ch'a l'êa abitoâ a dêuvia de valûe forèste. Pe de ciù a Zêna a no l'êa de segûo bén vìsta a poscibilitæ de delegâ 'na fraçión do pròpio privilêgio de sécca a 'n âtro pàize&lt;ref&gt;{{Çitta|Caorsi, 1999|pp. 86-87}}&lt;/ref&gt;.

== Nòtte ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliografîa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Baretti|tìtolo=Viaggio da Londra a Genova|url=https://books.google.it/books?id=FzubQIMQwTsC|ànno=1830|editô=Sonzogno|çitæ=Milàn|léngoa=IT|cid=Baretti, 1830}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Bernardo Gandoglia|tìtolo=La Città di Noli: Monografia storica|url=https://books.google.it/books?id=j_nyGwAACAAJ|ànno=1885|editô=Bertolotto &amp; Isotta|çitæ=Sànn-a|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Elvidio Salvarezza|tìtolo=Curiosità storiche sulla repubblica di Noli e sulle relazioni passate nel 1656 fra Genova e Marsiglia|url=https://books.google.it/books?id=VlUvAAAAYAAJ|ànno=1891|editô=Tipografia del Regio Istituto Sordo-Muti|çitæ=Zêna|léngoa=IT|cid=Salvarezza, 1891}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Descalzi|tìtolo=Storia di Noli|url=https://books.google.it/books?id=hJguAAAAYAAJ|ànno=1902|editô=Bertolotto|çitæ=Sànn-a|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Bernardo Gandoglia|tìtolo=In repubblica: vita intima degli uomini di Noli studiata nell'archivio del Comune|url=https://books.google.it/books?id=xbaTMgAACAAJ|ànno=1926|editô=Bolla|çitæ=Finâ|léngoa=IT|cid=Gandoglia, 1926}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Edward Berry|outô2=Margaret Berry|tìtolo=Alla porta occidentale d'Italia: guida storica e artistica della Riviera di ponente|url=https://books.google.it/books?id=FzubQIMQwTsC|ànno=1963|editô=Istituto internazionale di studi liguri|çitæ=A Bordighêa|léngoa=IT|cid=Berry, 1963}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Armando Lodolini|tìtolo=Le repubbliche del mare|url=https://books.google.it/books?id=aTUOAQAAIAAJ|ediçión=2|ànno=1967|editô=Ente per la diffusione e l'educazione storica|çitæ=Rómma|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Carlo Varaldo|tìtolo=La chiesa di San Paragorio a Noli e la zona archeologica|url=https://books.google.it/books?id=T222xgEACAAJ|ànno=1979|editô=Sabatelli|çitæ=Sànn-a|léngoa=IT|volùmme=2|òpera=Monumenti e tesori d'arte del Savonese}}
* {{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Notizie storiche su Noli: ciclo di studi e ricerche|url=https://books.google.it/books?id=lsBdygAACAAJ|ànno=1982|editô=Palazzo del Comune|çitæ=Nöi|léngoa=IT|cid=AA. VV., 1982}}
* {{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Statuti di Noli|url=https://books.google.it/books?id=StJJAQAACAAJ|ànno=1993|editô=Coop Tipograf|çitæ=Sànn-a|léngoa=IT|cid=AA. VV., 1993}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Lorenzo Vivaldo|tìtolo=Storia di Noli|url=https://books.google.it/books?id=x17BngEACAAJ|ànno=1994|editô=Sabatelli|çitæ=Sànn-a|léngoa=IT|cid=Vivaldo, 1994}}
* {{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Sant'Eugenio patrono di Noli|ànno=1998|editô=Centro Storico Culturale Civitas Nauli|çitæ=Nöi|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Caorsi|tìtolo=Noli alla ricerca del passato|ànno=1999|editô=Centro Storico Culturale Civitas Nauli|çitæ=Nöi|léngoa=IT|cid=Caorsi, 1999}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Mauro Darchi|outô2=Francesca Bandini|tìtolo=Noli percorsi storici|url=https://books.google.it/books?id=t_R_CwAAQBAJ|ànno=2004|editô=All’Insegna del Giglio|çitæ=Firénse|léngoa=IT|cid=Darchi &amp; Bandini, 2004|ISBN=88-78-14179-8}}
* {{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Noli percorsi storici|url=https://books.google.it/books?id=-fvxxgEACAAJ|ànno=2005|editô=Centro Storico Culturale Civitas Nauli|çitæ=Nöi|léngoa=IT|cid=AA. VV., 2005}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Alberto Manzino|outô2=Natale Russo|tìtolo=Quinta repubblica marinara di Noli|url=https://books.google.it/books?id=W2OPAAAACAAJ|ànno=2005|editô=Natrusso Communication|çitæ=Sànn-a|léngoa=IT|ISBN=88-89-40610-0}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Marc'Antonio Bragadin|tìtolo=Storia delle repubbliche marinare|url=https://books.google.it/books?id=tRKbSQAACAAJ|ediçión=2|ànno=2010|editô=Odoya|çitæ=Bològna|léngoa=IT|ISBN=88-62-88082-0}}

== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
{{Repùbrica de Zêna}}

[[Categorîa:Noi]]
[[Categorîa:Stöia da Ligùria]]
[[Categorîa:Stati do passòu]]
[[Categorîa:Repùbrica de Zêna]]</text>
      <sha1>lsqvpk42j3o82tmt0a2c3irvxavkazc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rivêa de Levànte</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28160</id>
    <revision>
      <id>275009</id>
      <parentid>271850</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T18:46:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>wl</comment>
      <origin>275009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52426" sha1="4mwyiwcvql9vmn14bimjbs2l1ib6l4v" xml:space="preserve">{{Grafîa ofiçiâ}}
[[Immaggine:Map-of-liguria-map-en-wiki.gif|miniatura|Màppa da Ligùria.]]
A '''Rivêa de Levànte''' a l'é a pàrte de còsta da [[Liguria|Ligùria]] in sciô [[Mâ Ligure|Mâ Lìgure]], pe intrêgo conosciûa co-o nómme de [[Rivêa]], ch'a s'esténde tra [[Zena|Zêna]] e a fôxe da [[Magra|Mâgra]], no goæi distànte da-i confìn co-a [[Toscann-a|Toscànn-a]].

== Giögrafîa ==
[[Immaggine:Tinetto.JPG|miniatura|In tòcco da Rivêa a [[Pòrtivene|Pòrtovénere]], co-e îzoe de l'[[arçipélago spezìn]].|sinistra]]
A Rivêa de Levànte a l'é a pàrte de còsta in sciô [[Mâ Ligure|Mâ Lìgure]] conpréiza pe convençión tra-o pónto ciù a setentrión de sto mâ e a [[Gorfo dea Spèza|Górfo de Spézza]], a levànte&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/riviera-di-levante/|tìtolo=Riviera di Levante - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;. Into detàggio a l'é conpréiza tra-a fôxe do torénte [[Cerûza]], ch'o se càccia into mâ a [[Ôtri]], into teritöio do comùn de [[Zena|Zêna]], e, vèrso a [[Toscann-a|Toscànn-a]], a fôxe da [[Magra|Mâgra]], into teritöio do comùn de [[Mègia|Améggia]]. Pe cónto de 'na definiçión ciù antropològica, da-a Rivêa de Levànte se doviéiva levâ a porçión sott'a-o comùn de Zêna ma, a ògni mòddo, a gh'é tegnûa drénto in acòrdio a-a seu definiçión giögràfica.

Pe de ciù, a Rivêa de Levànte a se peu spartî inte de porçioìn che, da ponénte a levànte, són:
* [[Gorfo Paradîzo|Górfo Paradîzo]]: o corispónde a-a porçión de còsta conpréiza tra-o prìmmo comùn a levànte de Zêna, sàiva a dî [[Boggiasco|Bogiàsco]], e o [[Munte de Portufin|Mónte de Pòrtofìn]].
* [[Górfo do Tigùlio]]: o se spànde da-o Mónte de Pòrtofìn scìn a [[Sestri Levante|Séstri Levànte]].
* Bâie do Levànte: pàrte da Rivêa conpréiza tra Séstri Levànte e o còu de [[Pónta Mésco]].
* [[Çinque Tære|Çìnque Tære]]: región ch'a l'é serâ da Pónta Mésco, a ponénte, e da-[[A Parmàia|a Parmæa]], a levànte.
* [[Gorfo dea Spèza|Górfo de Spézza]]: dîto o Górfo di Poêti ascì, o l'é a porçión da Rivêa ciù a levànte de tùtti, da-a Parmæa a-a fôxe da Mâgra.

=== Còsta ===
[[Immaggine:Punta_Manara_-_panoramio.jpg|miniatura|Vìsta de [[Pónta Manæa]].]]
Cómme into rèsto da Rivêa, into Levànte a còsta a l'é pi-â ciù pàrte èrta e iregolâ, bén che però a l'é rìcca de górfi e de câe. Inta Rivêa de Levànte se ghe peu atrovâ bén bén còi, che de spésso ségnan o confìn tra 'n pàize e l'âtro. Tra-i âtri, in órdine da ponénte vèrso levànte, gh'é i promontöi de [[Pónta Cannétte|Pónta de Canétte]] ([[Camuggi|Camóggi]]), [[Punta Ciappa|Pónta Ciàppa]] ([[Camuggi|Camóggi]]), [[Punta du Büsegu|Pónta do Bùsego]] ([[Camuggi|Camóggi]]), [[Pónta do Béuggio]] ([[Camuggi|Camóggi]]), [[Punta da Turetta|Pónta da Torétta]] ([[Camuggi|Camóggi]]), [[Punta Carega|Pónta Carêga]] ([[Camuggi|Camóggi]]-[[Portofin|Pòrtofìn]]), [[Pónta do Giàsso]] ([[Portofin|Pòrtofìn]]), [[Punta du Cau|Pónta do Còu]] ([[Portofin|Pòrtofìn]]), [[Pónta de l'Ourivêta]] ([[Portofin|Pòrtofìn]]), [[Pónta Manæa]] ([[Sestri Levante|Séstri Levànte]]), [[Pónta Bàffe]] ([[Sestri Levante|Séstri Levànte]]), [[Pónta Monêgia]] ([[Monegia|Monêgia]]), [[Pónta Bàggio]] ([[Monegia|Monêgia]]), [[Pónta Apìcchi]] (a [[Framûa]]), [[Pónta di Màrmi]] ([[Bonasseua|Bonasêua]]), [[Pónta de Mónte Gròsso]] ([[Bonasseua|Bonasêua]]), [[Pónta da Madònna]] ([[Bonasseua|Bonasêua]]), [[Pónta do Carlìn]] ([[Bonasseua|Bonasêua]]), [[Pónta Gone]] ([[Bonasseua|Bonasêua]]), [[Pónta Mésco]] ([[Levanto|Lévanto]]-[[Monterosso|Monterósso]]), [[Pónta Vàgno]] ([[Rimazô]]), [[Pónta Castàgna]] ([[Rimazô]]), [[Pónta Pinêda]] ([[Rimazô]]), [[Pónta do Pèrsego]] ([[Pòrtivene|Pòrtovénere]]), [[Pónta da Castàgna]] ([[Pòrtivene|Pòrtovénere]]), [[Pónta Sànta Màia]] ([[Pòrtivene|Pòrtovénere]]), [[Pónta do Varignàn]] ([[Pòrtivene|Pòrtovénere]]), [[Pónta Sànta Terêza]] ([[Lerze|Lèrxi]]), [[Pónta Galêa]] ([[Lerze|Lèrxi]]), [[Pónta de Tregiàn]] ([[Lerze|Lèrxi]]), [[Pónta Crövo]] ([[Mègia|Améggia]]) e [[Pónta Giànca]] ([[Mègia|Améggia]]).

=== Îzoe ===
[[Immaggine:Palmaria_Island_-_Tellaro,_La_Spezia,_Italy_-_May_29,_2021.jpg|miniatura|E træ îzoe de l'[[arçipélago spezìn]].|sinistra]]
Inta Rivêa de Levànte s'atrêuva sôlo træ îzoe in sénso stréito, sàiva a dî quélle de l'[[arçipélago spezìn]], ciù che di schéuggi bén bén ciù picìn. De ste îzoe, ghe n'é dôe che, a-a giornâ d'ancheu, no gh'àn de abitànti méntre in sciâ Parmæa ghe stà ancón de persónn-e. Into detàggio, e îzoe da Rivêa de Levànte són:
* [[A Parmàia|A Parmæa]] (''A Parmàia'' in [[Dialèto spezin|spezìn]]): co-a seu estensción de 1,89&amp;nbsp;km² a l'é l'îzoa ciù grànde de tùtta a Ligùria. In sciâ Parmæa s'atrêuva vàrie fortificaçioìn, fæte tànto a-o ténpo di zenéixi che da-o [[Regno de Sardegna|régno de Sardégna]] pe protézze l'intrâ do [[Gorfo dea Spèza|Górfo de Spézza]]. Insémme a-e âtre îzoe de l'[[arçipélago spezìn]], a [[Pòrtivene|Pòrtovénere]] e a-e [[Çinque Tære|Çìnque Tære]] a l'é consciderâ da l'[[UNESCO]] cómme un di patrimònni de l'umanitæ&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://whc.unesco.org/en/list/826|tìtolo=Portovenere, Cinque Terre, and the Islands (Palmaria, Tino and Tinetto)|léngoa=EN|vìxita=2026-07-16|outô=[[UNESCO]]}}&lt;/ref&gt;.
* [[O Tin|O Tìn]] (''O Tin'' in spezìn): o l'é grànde 0,13&amp;nbsp;km² e o s'atrêuva a ciù ò mêno çinqueçénto mêtri a meridión da Parmæa. Tra-e costruçioìn in sce st'îzoa gh'é 'n [[Fâro de Sàn Venerio|fâro do sécolo XIX]], i rèsti de l'antîga abaçîa de Sàn Venério e de baterîe de diféiza costêa.
* [[O Tinéto|O Tinétto]] (''O Tinéto'' in spezìn): o l'é a ciù picìnn-a tra-e îzoe de l'arçipélago, co-in'estensción de apénn-a 6.000&amp;nbsp;m² e in'ertéssa de 18 mêtri in sciô livéllo do mâ. In sciâ seu çìmma gh'é i rèsti de de costruçioìn religiôze che remóntan a-o [[V secolo|sécolo V]].

=== Sciùmmi ===
[[Immaggine:Bocca_di_Magra.JPG|miniatura|A fôxe da Mâgra.]]
Pe-e caraterìstiche do teritöio da Ligùria, no gh'é goæi de córsci d'ægoa che móstran 'n regìmme perénne ò squæxi, conpréizo quélli inta Rivêa de Levànte. O sôlo torénte ch'o peu êse conscideròu cómme 'n sciùmme o l'é a [[Magra|Mâgra]]:
* [[Magra|A Mâgra]]: lónga ciù ò mêno 70&amp;nbsp;km, a l'é o sciùmme ciù inportànte da Ligùria tànto pe longhéssa che pe portâ d'ægoa a-a seu fôxe into [[Mâ Ligure|Mâ Lìgure]]. A nàsce in [[Toscann-a|Toscànn-a]], into teritöio do comùn de [[Pontremoli|Pontrémoli]], e, arivâ inta Ligùria, a riçéive l'ægoa do seu afluénte ciù inportànte, sàiva a dî a [[Vâa]], che pe cóntra a l'é o córso d'ægoa ciù lóngo (58&amp;nbsp;km) a corî do tùtto inta Ligùria

I âtri rién de 'na çèrta inportànsa gh'àn, inte tùtti i câxi, 'n regìmme da torénti e che dónca o càngia do bèllo, con di derlûi tra l'[[Aotùnno|ötùnno]] e a [[primavéia]] e di méixi de sciughêa de [[Estæ|stæ]]. I rién ciù inportànti che, da ponénte a levànte, finìscian into [[Mâ Ligure|Mâ Lìgure]] són: a [[Cerûza]] (a [[Ôtri]], pónto de separaçión tra-e dôe Rivêe), a [[Léia]] (a [[Ôtri]]), o [[Brànega]] (a [[Pra]]), a [[Voêna]] (tra [[Pra]] e [[Mortiòu]]), a [[Ciâvàgna]] (a [[Sestri Ponente|Séstri Ponénte]]), a [[Torénte Ponçéivia|Ponçéivia]] (tra [[Cornigén]] e [[San Pê d'Ænn-a|Sàn Pê d’Ænn-a]]), o [[Bezàgno]] (a-[[A Fôxe (Zêna)|A Fôxe]]), o [[Récco (torénte)|Récco]] (into [[Recco|comùn co-o mæximo nómme]]), o [[Boâte]] (a [[Santa Margaita (comun)|Sànta Margàita]]), l'[[Entélla]] (tra [[Ciävai|Ciâvai]] e [[Lavagna|Lavàgna]]), o [[Gròmolo]] (a [[Sestri Levante|Séstri Levànte]]), o [[Petrònio]] (a [[Rîva Trigôzo]], [[Sestri Levante|Séstri Levànte]]) e a [[Magra|Mâgra]] (a [[Mègia|Améggia]]).

== Stöia ==
{{Véddi ascì|Liguria#Stöia}}

=== Antighitæ ===
[[Immaggine:IX_-_LIGURIA.svg|miniatura|Màppa da ''[[Regio IX Liguria]]''.|sinistra]]
A prezénsa de l'òmmo inta Rivêa de Levànte a remónta a di ténpi bén bén antîghi, cómme testimoniòu da-i ritrovaménti archiològichi fæti inta zöna, màscime inta [[Valàdda da Vâa]], ciù che da-e coscì dîte [[Statue stele|stàtoe stêle]]. 

E prìmme popolaçioìn conosciûe inte ste tære êan quélle di [[Liguri Antighi|Lìguri Antîghi]] che, into detàggio, se spartîvan o Levànte tra-e seu tribù di ''[[Genuates]]'' (che stâvan inte bànde de Zêna), di ''[[Tigulli]]'' (inta ciù pàrte do Levànte, scìn a [[Framûa]]) e di ''[[Apuani]]'' (che s'atrovâvan into setentrión da [[Toscann-a|Toscànn-a]] ma a l'estremitæ de levànte da Ligùria ascì). A ste tribù o l'é ligòu a fondaçión di prìmmi pàixi, ciù tàrdi ingrandîi da-i români, cómme l'''oppidum'' do Castéllo (fòscia o prìmmo céntro de [[Zena|Zêna]]), ''Tigullia'' (d'ancheu [[Ciävai|Ciâvai]]) e ''Segesta Tigulliorum'' ([[Sestri Levante|Séstri Levànte]]). Sti teritöi són stæti conquistæ da-i [[Impêo Roman|români]] tra-o [[III secolo a.C.|III]] e o [[II secolo a.C.|II sécolo prìmma de Crìsto]] e, levòu i ''Apuani'' (ch'àn conbatûo cóntra a de gràn canpàgne militâri), a nêuva dominaçión a no l'é comensâ co-e àrme, a diferénsa de quànte o l'é acapitòu inta [[Rivêa de Ponénte]]. Defæti, za a-i ténpi da [[segónda goæra punìca]], i ''Genuates'', a diferénsa di ''[[Sabates]]'', di ''[[Ingauni]]'' e di ''[[Intemelii]]'', êan aleæ con [[Romma|Rómma]] contr'a-e armæ de [[Cartàgine]].

Inte l'etæ romànn-a o Levànte, coscì cómme o rèsto da Ligùria, o l'é stæto a l'inprinçìppio conpréizo inta provìnsa da ''[[Gallia Cisalpina]]'' e, co-a rifórma vosciûa da l'inperatô [[Aogusto|Cézare Ougùsto]] in gîo a-o [[7|7 d.C.]], inta [[Regio IX Liguria|''Regio IX'' ''Liguria'']]. A testimoniànsa ciù inportànte de l'época a l'é raprezentâ da-i rèsti da çitæ de ''[[Luna]]'', vixìn a-o confìn co-a Toscànn-a, che, fondâ into [[177 a.C.|177 prìmma de Crìsto]], a l'é stæta unn-a de çitæ ciù grénde da Ligùria scìnn-a do [[1058]], quand'a l'é stæta abandonâ do tùtto.

=== Etæ de Mêzo ===
[[Immaggine:Fortezza_di_Sarzana.jpg|miniatura|A fortéssa de [[Sarzanéllo]].]]
Co-a chéita de l'[[Impêo Roman|inpêro romàn]] l'àrea a l'é pasâ sott'a-o contròllo di [[régno ostrogòto|ostrogöti]] ma, co-a [[Goæra gòtica|goæra cóntra de sta popolaçión]] vosciûa da l'inpeatô [[Giustiniàn I]], do [[538]] a l'é pasâ a l'[[Inpêro bizantìn]]. Scibén che, do [[568]], l'êa arivòu i [[longobàrdi]], a Ligùria bizantìnn-a, a coscì dîta a ''[[Provincia Maritima Italorum]]'', a l'à rexistîo a l'invaxón di bàrbari pe tòsto 'n âtro sécolo, tànto da êse conquistâ da ste génte sôlo che co-o rè [[Rotari|Ròtari]] do [[643]], pe finî do [[774]] sott'a l'[[inpêro di Frànchi]] do [[Carlomagno|Càrlo Màgno]].

Pasòu i ànni ciù scûi da [[Èrta Etæ de Mêzo|prìmma Etæ de Mêzo]], quànde i pàixi da Rivêa én stæti sachezæ ciù vòtte da-i pirâti saracìn, pe garantî 'na mêgio òrganizaçión a-a diféiza de ste tære, o rè d'Itàlia [[Berengario II d'Ivrea|Berengâio II d'Ivrêa]], o gh'à dæto 'na nêuva spartiçión, con l'inàndio da nêuva [[màrca Oberténga]] ch'a crovîva o ciù tànto de sta Rivêa, levòu a seu estremitæ de levànte ch'a l'êa pe cóntra inta [[màrca de Tuscia]].

Quànde che, de manimàn, l'outoritæ de l'inpeatô a l'é scentâ, a-o pòsto de ste dôe màrche o l'à comensòu a nàsce di lìberi comùn, che tra-i [[XII secolo|sécoli XII]] e [[XIII secolo|XIII]] én chéiti sott'a l'infloénsa e o contròllo da [[Repùbrica de Zena|Repùbrica de Zêna]]. Into detàggio, se peu aregordâ a fondaçión do bórgo de [[Pòrtivene|Pòrtovénere]] do [[1113]], l'acàtto de [[Lerze|Lèrxi]] do [[1152]] e de tære de [[A Spèza|Spézza]] into mæximo perîodo, ciù che a sotomisción de [[Rapallo|Rapàllo]] do [[1229]]. Pe cóntra, o l'é stæto ciù conbatûo o domìnio de [[Sarzànn-a]], finîa a Zêna sôlo quànde, do [[1496]], l'infloénsa da [[Medici|Scignorîa di Medici]] a l'é stæta scaciâ do tùtto.

=== Etæ modèrna e contenporània ===
[[Immaggine:Vallardi_-_Circondari_di_Chiavari_e_Levante.jpg|miniatura|Màppa di circondâi [[Circondâio de Ciâvai|de Ciâvai]] e [[Circondâio de Sànn-a|do Levànte]] fæta a l'in gîo do [[1868]].|sinistra]]
A Rivêa de Levànte a l'é restâ pe di sécoli sott'a-a [[Repùbrica de Zena|Repùbrica de Zêna]], vegnìndone interesâ inte quélli ténpi da l'invaxón di oustrìachi do [[1746]] e da de âtre da pàrte di piemontéixi.

Co-a [[Rivoluçion françeize|rivoluçión françéize]] e a coscì dîta goæra da [[prìmma coaliçión]], do [[1797]] o l'é chéito a Repùbrica aristocràtica e o l'é stæto inandiòu a nêuva [[Repùbrica Lìgure]]. Co-a repùbrica giacobìnn-a o s'é mìsso in pê 'n'òrganizaçión ciù modèrna do teritöio, co-a sopresción di antîghi féodi e l'instituçión de di dipartiménti. Into detàggio, o Levànte o l'é stæto spartîo inti çìnque dipartiménti do Bezàgno, do Górfo do Tigùlio, de l'Entélla, da Vâa e do Górfo de Spézza. Do [[1805]] a Ligùria a l'é però finîa inte l'[[inpêro françéize]], dond'a l'é restâ pe tànto ch'o no l'é chéito do [[1814]], co-a Rivêa de Levànte ch'a l'êa spartîa tra-i [[Dipartiménto de Zêna|dipartiménti de Zêna]], ch'o finîva a levànte con [[Recco|Récco]], e [[Dipartiménto di Apenìn|di Apenìn]].

Do [[1815]], pasòu a cùrta existénsa da [[Repùbrica Zenéize]], pe-e decixoìn do [[Congresso de Vienna|Congrèsso de Viénna]] a Rivêa de Levànte a l'é stæta consegnâ a-o [[Regno de Sardegna|Régno de Sardégna]] insémme a-o rèsto da Ligùria, dond'a l'é stæta scistemâ inta nêuva [[Çittæ metropolitann-a de Zena|provìnsa de Zêna]]. Da sta provìnsa, do [[1926|1927]], o l'é stæto destacòu o [[Circondâio de Sànn-a|circondâio do Levànte]] pe creâ a nêuva [[Provinsa dea Spèza|provìnsa de Spézza]], ch'a conprendéiva cómme ancheu i pàixi de [[Maissann-a|Maisànn-a]] e de [[Vàise|Vàize]] da-o [[circondâio de Ciâvai]], ciù che quélli de [[Calice|Càlice]] e da [[A Rocheta (Vara)|Rochétta]] (da-o [[circondâio de Màssa]]) ascì.

== Pòsti de interèsse ==
=== Architetûe religiôze ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Cattedrale di San Lorenzo Genoa.jpg|A catedrâle de Zêna
Cattedrale di Nostra Signora dell'Orto (Chiavari) - facciata 2 2023-04-22.jpg|Ciâvai, a catedrâle de Nòstra Scignôa de l'Òrto
Concathédrale Santa Maria Assunta - Sarzana (IT42) - 2022-08-28 - 6.jpg|A concatedrâle de Sarzànn-a
Brugnato-cattedrale-facciata.jpg|Brignæ, a concatedrâle di Sànti Pê, Loénso e Conbàn
&lt;/gallery&gt;

Da-o pónto de vìsta da Gêxa catòlica, i pàixi da Rivêa de Levànte són conpréixi inta [[región eclesiàstica Ligùria]] e, in particolâ, inte træ diòcexi [[Arçidiòcexi de Zêna|de Zêna]] (da [[Zena|Zêna]] a [[Camuggi|Camóggi]]), de [[Diòcexi de Ciävai|Ciâvai]] (da [[Portofin|Pòrtofìn]] a [[Monegia|Monêgia]]) e de [[Diòcexi de Spézza-Sarzànn-a-Brignæ|Spézza-Sarzànn-a-Brignæ]] (ch'a coincìdde co-a [[Provinsa dea Spèza|provìnsa de Spézza]]). E gêxe ciù inportànti, e catedrâle de ste diòcexi, són:
* [[Cattedrale de San Loenso|Catedrâle de Sàn Loénso]]: a l'é a catedrâle de l'[[arçidiòcexi de Zêna]], mìssa into céntro stòrico da çitæ, co-a seu costruçión a l'é comensâ into [[XI secolo|sécolo XI]] a-o pòsto de 'na gêxa ciù antîga, pe êse consacrâ do [[1118]] da-o [[Pàppa Gelasio II]]. A costruçión da catedrâle a l'é anæta avànti pe tànto ténpo, pe finî sôlo into [[XIV secolo|Trexénto]], fæto ch'o móstra perché a l'à di eleménti tànto into stîle romànico che gòtico.
* [[Catedrâle de Nòstra Scignôa de l'Òrto (Ciâvai)|Catedrâle de Nòstra Scignôa de l'Òrto]]: a [[Ciävai|Ciâvai]], a l'é stæta tiâ sciù tra-o [[1613]] e o [[1633]] e, a-i [[3 lûggio|3 de lùggio]] do [[1907]], a l'é a stæta elevâ a catedrâle da [[diòcexi de Ciâvai]]. Da-a ricostruçión fæta tra-i [[XIX secolo|sécoli XIX]] e [[XX secolo|XX]] a l'à pigiòu o seu stîle neoclàscico.
* [[Catedrâle de Crìsto Rè (Spézza)|Catedrâle de Crìsto Rè]]: a s'atrêuva a [[A Spèza|Spézza]] e a l'é 'na costruçión bén bén ciù modèrna, realizâ tra-o [[1956]] e o [[1975]] segóndo o stîle raçionalìsta. A-a giornâ d'ancheu a l'é vegnûa a sêde vescovîle da [[diòcexi de Spézza-Sarzànn-a-Brignæ]].
* [[Concatedrâle de Sànta Màia Sónta (Sarzànn-a)|Concatedrâle de Sànta Màia Sónta]]: a [[Sarzànn-a]], a l'é unn-a de dôe concatedrâle da [[diòcexi de Spézza-Sarzànn-a-Brignæ]]. A seu costruçión a l'é comensâ do [[1204]] e, pe tànto ch'a l'é stæta finîa sôlo che do [[XVIII secolo|Seteçénto]], a móstra 'n insémme de eleménti romànichi, gòtichi e baròcchi, che ne vêgnan da ingrandiménti e travàggi fæti into gùsto de etæ che pasâvan.
* [[Concatedrâle di Sànti Pê, Loénso e Conbàn (Brignæ)|Concatedrâle di Sànti Pê, Loénso e Conbàn]]: a l'é 'na gêxa do [[XII secolo|sécolo XII]] ch'a s'atrêuva into pàize de [[Brignê|Brignæ]]. A l'é stæta inandiâ segóndo o stîle romànico ma, ciù tàrdi, a l'é stæta interesâ da di travàggi de gùsto baròcco; a l'é l'âtra concatedrâle da diòcexi insémme a quélla de Sarzànn-a.

=== Architetûe civîli ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Bocca di Magra Villa terme.jpg|E tèrme da vìlla de Bócca de Mâgra
Villa romana del Varignano.jpg|Vìsta da vìlla do Varignàn
&lt;/gallery&gt;
* [[Vìlla romànn-a do Varignàn|Vìlle romànn-e do Varignàn]] e [[Vìlla româna de Bócca de Mâgra|de Bócca de Mâgra]]: én de vìlle romànn-e do [[I secolo a.C.|I sécolo prìmma de Crìsto]] che s'atrêuvan, rispetivaménte, inti comùn de [[Pòrtivene|Pòrtovénere]] e de [[Mègia|Améggia]].

=== Architetûe militâri ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Castello (Rapallo) - facciata e lato sud-ovest 3 2023-04-28.jpg|Vìsta do castéllo de Rapàllo
Portovenere, castello Doria.jpg|O castéllo di Döia a Pòrtovénere
Castello di Lerici Liguria.jpg|Vìsta do castéllo de Lèrxi
Château San Giorgio - La Spezia (IT42) - 2022-09-02 - 13.jpg|Castéllo Sàn Zòrzo de Spézza
Forteresse Castracani - Sarzana (IT42) - 2022-08-28 - 10.jpg|A fortéssa de Sarzanéllo
Forteresse Firmafede - Sarzana (IT42) - 2022-08-28 - 10.jpg|A fortéssa de Firmafêde
&lt;/gallery&gt;
* [[Castéllo de Rapàllo]]: o l'é o scìnbolo da çitæ de [[Rapallo|Rapàllo]], co-a seu costruçión ch'a remónta a-o [[XVI secolo|sécolo XVI]], fæta pi-â necescitæ d'avardâ o pàize da-i atàcchi di pirâti saracìn.
* [[Castéllo de Pòrtovénere]]: o l'é stæto costroîo pi-â prìmma vòtta da-i zenéixi, do [[1161]], sùbito dòppo a fondaçión do pàize. A ògni mòddo, o castéllo o l'é stæto ingrandîo ciù vòtte, pe pigiâ coscì a seu fórma d'ancheu, into [[XVII secolo|sécolo XVII]].
* [[Castéllo de Lèrxi]]: fabricòu a partî da-o [[1152]] in sce 'n promontöio ch'o l'avàrda a bâia ch'a gh'é sótta, o seu contròllo o l'é stæto conbatûo ciù vòtte tra-i zenéixi e i pizén. A seu fórma d'ancheu a ne vêgne da-o [[XVI secolo|sécolo XVI]] e, into detàggio, da-o [[1555]], quànde són finîi i travàggi pe ingrandîlo.
* [[Castéllo Sàn Zòrzo (Spézza)|Castéllo Sàn Zòrzo]]: fortificaçión prinçipâ de [[A Spèza|Spézza]] a-i ténpi da [[Repùbrica de Zena|Repùbrica de Zêna]], a remónta a l'ànno [[1371]], vegnìndone da-a ricostruçión de 'n castéllo ciù antîgo da [[Èrta Etæ de Mêzo|prìmma Etæ de Mêzo]]. A-a giornâ d’ancheu o l'é a sêde do Musêo cìvico archiològico &quot;[[Ubaldo Formentini]]&quot;.
* [[Fortéssa de Sarzanéllo]]: a l'é 'na fortificaçión inponénte scitoâ inta localitæ de [[Sarzànn-a]] co-o mæximo nómme e che, insémme a-a [[Fortéssa de Firmafêde]], a formâva o scistêma de diféiza da çitæ. A seu costruçión a l'é stæta comensâ da-i [[Medici]] inti àni da dominaçión toscànn-a, pe êse finîa da-i zenéixi inti sécoli de dòppo.

=== Musêi ===
[[Immaggine:Arsenal_of_La_Spezia_2.jpg|miniatura|L'arsenâ de Spézza, sêde do musêo ténico navâle.]]
* [[Civicu Müseu du Mà Gio Bono Ferrari (Camuggi)|Cìvico Musêo mainâ &quot;Gio Bono Ferrari&quot;]]: a Camóggi
* [[Müseu Archeulogicu de Camuggi|Sâla Archiològica]]: a Camóggi
* Musêo do pisétto: a Rapàllo
* Musêo diocezàn d'àrte sâcra: a Ciâvai
* Musêo stòrico do risorgiménto: a Ciâvai
* Musêo archiològico de Ciâvai
* Musêo geopaleontològico: a Lèrxi
* Musêo ténico navâle: a Spézza
* Musêo diocezàn: a Spézza
* Musêo naçionâle traspòrti: a Spézza
* Musêo cìvico archiològico &quot;Ubaldo Formentini&quot;: a Spézza
* Céntro d'àrte modèrna e contenporània: a Spézza
* Palasìnn-a de àrte &quot;Lucio Roberto Rosaia&quot;: a Spézza
* Musêo diocezàn: a Sarzànn-a
* Musêo archiològico naçionâle de Lûni

=== Âtro ===
* [[Çinque Tære|Çìnque Tære]]: e Çìnque Tære són unn-a de destinaçioìn pe-i turìsti ciù avoxæ e apresæ a livéllo italiàn e internaçionâle e, da-o [[1997]], én stæte diciaræ cómme patrimònio de l'umanitæ da l'[[UNESCO]] insémme a [[Pòrtivene|Pòrtovénere]] e-e îzoe de l'[[arçipélago spezìn]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* [[Portofin|Pòrtofìn]]: sto pàize o l'é 'n'âtra destinaçión turìstica de livéllo internaçionâle inta Rivêa de Levànte.
* Rèsti da çitæ de ''[[Luna]]'': a-o confìn co-a Toscànn-a, o l'é o pàrco archiològîco ciù grànde de tùtta a región.
* [[Canposànto de Cafàggio]]: o l'é in antîgo çimitêio do [[IV secolo a.C.|sécolo IV prìmma de Crìsto]], ch'o l'êa adêuviòu za da-i ''[[Apuani]]'', ch'o no raprezénta unn-a de testimoniànse ciù inportànti.
* [[Vîa de l'Amô]]: fòscia o camìn ciù avoxòu de Çìnque Tære, o lîga [[Rimazô]] con [[Manaròlla]].
* [[Sentê celestìn]]: âtro sentê inportànte inte Çìnque Tære, ch'o ne lîga insémme tùtti i seu pàixi.

== Anbiénte ==
=== Flöra ===
[[Immaggine:19025_Porto_Venere,_Province_of_La_Spezia,_Italy_-_panoramio_(11).jpg|miniatura|Vìsta da [[A Parmæa|Parmæa]] tra-a [[màccia mediterània]]. Tra-e vàrie ciànte se pêuan riconósce 'n ezenplâre d'[[eofòrbia arbòrea]] (a sx) e di [[Pìn marìtimo|pìn marìtimi]] (a dx).|sinistra]]
A flöra ch'a se peu atrêuvâ lóngo a Rivêa, tànto a Ponénte che a Levànte, a l'é pò-u ciù de tîpo mediterànio, scibén che gh'é stæto portòu da l'òmmo tànte âtre spêce, ciù che-e [[Plantae|ciànte]] domèsteghe prezénti da sécoli inta zöna cómme o [[castàgno]], o [[pìn domèstego]] e l'[[U(r)iva|oîvo]]. Tra-e ciànte coltivæ, l'é difûzo sorviatùtto i [[U(r)iva|oîvi]], i [[Frûta|èrboi da frûta]] e a [[vìgna]], e, ciù de ræo, i [[agrùmmi]], sorviatùtto [[Limon|limoìn]].

A flöra òriginâia da fàscia costêa, mêno difûza pe caxón da fòrte urbanizaçión da Rivêa, a l'é formâ da ciànte tìpiche da [[màccia mediterània]] cómme e [[Ciantagallettu|zenèstre]], o [[latèrno]], o [[lentìsco]], o [[mortìn]], l'[[Murta|armón]] e l'[[èrxo]], èrbo che into pasòu o formâva de grénde forèste ch'anâvan da-a còsta scìnn-a 600-700 m in sciô livéllo do mâ. Ciù de ræo gh'é de asociaçioìn vegetâli, prezénti sorviatùtto inti pòsti ciù câdi e arsoîi, formæ da l'olivàstro (a variêtæ sarvæga de l'[[U(r)iva|oîvo]]) ò da-o [[caróbbo]], che de vòtte s'atrêuvan asociæ a l'[[eofòrbia arbòrea]]. Tra-i [[Arbùsto|arbùsti]] e-e [[Ciànta aromàtica|aromàtiche]] gh'é o [[tùmou]], l'[[Auföggio|öféuggio]] e o [[romanìn]], ciànte che, insémme a âtri arbùsti, són a sôla vegetaçión di pòsti ciù ventôxi, fæto ch'o pòrta a-o svilùppo da coscì dîta [[garîga]], 'n tîpo de màccia mediterània caraterizòu da-a fàrta de ciànte a âto fùsto. Inta fàscia costêa e quélla de prìmme colìnn-e i èrboi ciù comùn són sorviatùtto o [[pìn marìtimo]] e, ciù de ræo, o [[pìn d'Aléppo]] ascì.

A ògni mòddo, conscideròu o fòrte inpàtto de l'òmmo inti pòsti ciù vixìn a-o mâ, inta fàscia costêa se peu atrovâ vàrie spêce de [[Ciànta òrnamentâle|ciànte òrnamentâli]] inportæ, a partî da-o [[XIX secolo|sécolo XIX]], da-o [[Nordàfrica]] e da-e regioìn sub-tropicâli de [[America do Nòrd|América setentrionâle]], [[Asia|Àzia]] e [[Oçeania|Òceània]]. Prezénpio, se peu aregordâ e spêce de pàrme, màscime [[Pàrma da dàtai|quélla da dàtai]] e a [[Pàrma de Canaîe|pàrma de Canàie]]. Âtre ciànte arivæ de fêua e comùn a-a giornâ d'ancheu inta Rivêa són a [[magnòlia]], òriginâia de l'Àzia, e o [[fîgo d'Ìndia]], ch'o vêgne da-o [[Méscico]].

=== Fàona ===
[[Immaggine:Barn_swallow_in_Vernazza_(Italy).jpg|miniatura|Dôe ezenplâri de [[Rundanin-a|rondanìnn-a]] a [[Vernassa|Vernàssa]].]]
A fàona da fàscia costêa, scibén ch'a patìsce 'na fòrte presción da-e ativitæ de l'òmmo, a prezénta ancón 'na çèrta variàbilitæ, con de béstie ànche endémiche da zöna.

Tra-e spêce ciù comùn gh'é sorviatùtto i öxélli cómme o [[mèrlo]], o [[frengoéllo]], a [[sîa]] e o [[pecétto]], prezénti co-in gràn nùmero di ezenplâri, ciù che i [[Ochin de mâ|öchìn de mâ]] e i [[Cónbo|cónbi]]. Âtri öxélli són a [[pàsoa solitâia]], l'[[éuggiochéutto]], a [[sterpassolinn-a]], o [[picónso]], o [[pitaformîgoe]], o [[cùcco]] e o [[coarosön]]. Gh'é de spêce d'öxélli da rapìnn-a ascì, ségge da néutte (cómme l'[[alochétto]], a [[çivétta]], a [[barbanèlla]], l'[[alòcco]], a [[tésta de gàtto]] e o [[dûgo]]) che da giórno (cómme l'[[Agugia|àgogia]], l'[[Agugia neigra|àgogia néigra]], o [[farchétto]], o [[nìbio]] e o [[fàrco]]).

Tra i [[Amphibia|anfìbbi]] un di ciù caraterìstici o l'é o [[scilvèstro]], ''Salamandra salamandra'', néigro e a màcce giâne, béstia ch'a se peu atrovâ sorviatùtto inte gròtte e inti pòsti ùmidi.

=== Àree naturâli ===
[[Immaggine:ESC_large_ISS014_ISS014-E-17038.JPG|miniatura|O Promontöio de Pòrtofìn vìsto da-o spàçio. A seu pàrte de meridión a l'é conpréiza into [[Parcu Natürale Regiunale de Portufin|pàrco naturâle co-o mæximo nómme]].]]
[[Immaggine:BrugnatoVaraRiverPonteRomano1.JPG|miniatura|O sciùmme [[Vâa]] in corispondénsa de l'antîgo pónte romàn. O se tràtta do sôlo habitat lóngo 'n sciùmme da Ligùria a êse restòu a-o seu stâto òriginâle.]]
Inta Rivêa de Levànte són stæte creæ træ risèrve naturâli da pàrte da [[Liguria|región Ligùria]], a-e quæ o va azónto o [[pàrco naçionâle de Çìnque Tære]]. Co-a creaçión da pàrte de l'[[Union Europea|Unión Eoropêa]] do progètto [[Natûa 2000]] a l'é stæta creâ 'n'inportànte ræ de [[Scîto d'Interèsse Comunitâio|Scîti d'Interèsse Comunitâio]], a quæ a l'inclùdde e zöne ciù rìcche de biodiverscitæ.
* Pàrco naçionâle de Çìnque Tære
* Pàrco naturâle regionâle de Pòrtovénere (SIC ascì&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic94/index.htm|tìtolo=SIC Portovenere - Riomaggiore - S.Benedetto|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;)
* Pàrco naturâle regionâle de Móntemarçéllo-Mâgra-Vâa (SIC ascì&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic84/index.htm|tìtolo=SIC Parco della Magra - Vara|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;)
* [[Parcu Natürale Regiunale de Portufin|Pàrco naturâle regionâle de Pòrtofìn]] (SIC ascì&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic68/index.htm|tìtolo=SIC Parco Portofino|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;)
* Scîto d'Interèsse Comunitâio Mónte Fàsce&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic63/index.htm|tìtolo=SIC Monte Fasce|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;
* Scîto d'Interèsse Comunitâio Tôre Quéssi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic61/index.htm|tìtolo=SIC Torre Quezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;
* Scîto d'Interèsse Comunitâio Pinæa - Erxéllo de Ciâvai&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic69/index.htm|tìtolo=SIC Pineta - Lecceta di Chiavari|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;
* Scîto d'Interèsse Comunitâio Riàn Tuia - Montalêgro&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic70/index.htm|tìtolo=SIC Pineta - Rio Tuia - Montallegro|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;
* Scîto d'Interèsse Comunitâio Fôxe e córso do sciùmme Entélla&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic71/index.htm|tìtolo=SIC Foce e medio corso del Fiume Entella|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;
* Scîto d'Interèsse Comunitâio Pónta Bàffe - Pónta Monêgia - Vàl Petrònio&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic72/index.htm|tìtolo=SIC Punta Baffe - Punta Moneglia - Val Petronio|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;
* Scîto d'Interèsse Comunitâio Pónta Manæa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic73/index.htm|tìtolo=SIC Punta Manara|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;
* Scîto d'Interèsse Comunitâio Rócche de Sànta Nétta - Vàlle do Fîgo&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic73/index.htm|tìtolo=SIC Rocche di S. Anna - Valle del Fico|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;
* Scîto d'Interèsse Comunitâio Déiva - Bràcco - Prîa de Vàsca - Mêua&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic80/index.htm|tìtolo=SIC Deiva - Bracco - Pietra di Vasca - Mola|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;
* Scîto d'Interèsse Comunitâio Guaitarola&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic81/index.htm|tìtolo=SIC Guaitarola|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;
* Scîto d'Interèsse Comunitâio Mónte Særo&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic82/index.htm|tìtolo=SIC Monte Serro|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;
* Scîto d'Interèsse Comunitâio Pónta Mesco&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic89/index.htm|tìtolo=SIC Punta Mesco|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;
* Scîto d'Interèsse Comunitâio Còsta de Bonasêua - Framûa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic90/index.htm|tìtolo=SIC Costa di Bonassola - Framura|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;
* Scîto d'Interèsse Comunitâio Còsta Rimazô - Monterósso&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic92/index.htm|tìtolo=SIC Costa Riomaggiore - Monterosso|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;
* Scîto d'Interèsse Comunitâio Ciànn-a da Mâgra&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic95/index.htm|tìtolo=SIC Piana del Magra|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;
* Scîto d'Interèsse Comunitâio O Tìn-O Tinétto&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic96/index.htm|tìtolo=SIC Isole Tino-Tinetto|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;
* Scîto d'Interèsse Comunitâio A Parmæa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic97/index.htm|tìtolo=SIC Isola Palmaria|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;
* Scîto d'Interèsse Comunitâio Móntemarçéllo&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic98/index.htm|tìtolo=SIC Montemarcello|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;
* Scîto d'Interèsse Comunitâio Còsta de Maralónga&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic99/index.htm|tìtolo=SIC Costa di Maralunga|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

== Economîa ==
=== Primâio ===
[[Immaggine:Terrazzi_verso_Manarola.JPG|miniatura|De [[fàsce]] coltivæ inte [[Çinque Tære|Çìnque Tære]], co-o pàize de [[Manaròlla]] de darê.|sinistra]]
Ciù chò-u turìsmo, l'ativitæ econòmica ciù inportànte da Rivêa de Levànte, coscì cómme into rèsto da Ligùria, a l'é stæta de lóngo l'[[agricoltûa]]. O seu teritöio, bén açidentòu, o l'à dæto 'n gràn sponción a-o difóndise de coltivaçioìn in scê rîve di mónti, ch'én stæte dónca arangiæ pe mêzo de [[fàsce]].

Into detàggio, pe inportànsa o seu aregordâ a coltivaçión de [[U(r)iva|oîve]], màscime inta zöna tra [[Lavagna|Lavàgna]] e [[Monegia|Monêgia]], di òrtàggi e, sorviatùtto, de vàrie [[Vìn da Ligùria|vìgne tìpiche de ste tære]]. Tra-e variêtæ tradiçionâli gh'é o [[Bòsco (vitìgno)|bòsco]], l'[[ûga gianchétta]], a [[gianchétta zenéize]] e o [[vermentìn]], tùtte de vìgne a grànn-a giànca, ma o gh'é coltivòu de variêtæ a grànn-a néigra ascì, cómme o [[sangiovéize]], o [[çêxìn]] e o [[canaiô]].

=== Secondâio ===
L'ativitæ industriâle inta Rivêa a no l'é mâi stæta goæi svilupâ, co-e pöche inpréize che gh'àn de sêde che s'én specializæ màscime inte costruçioìn navâli e inta mecànica. Tra-i âtri se peu aregordâ i cantê [[OTO Melara]] de [[A Spèza|Spézza]], de propiêtæ da [[Leonardo (inpréiza)|Leonardo]], e quélli do [[Mugiàn (Spézza)|Mugiàn]] e de [[Rîva Trigôzo]], de propiêtæ de [[Fincantieri]].

Pe cóntra, o gh'à de òrìgine bén bén ciù antîghe l'ativitæ inte minêe pe câvaghe e [[Ciàppa (prîa)|ciàppe]], che into pasòu êan bén spantegæ a l'in gîo de [[Lavagna|Lavàgna]] scibén che, a-a giornâ d’ancheu, e minêe da [[valàdda Fontann-a Bónn-a|Fontànn-a Bónn-a]] én vegnûe e ciù inportànti. 

Pi-â produçión d'energîa elétrica, ciù che de pâe mesciæ da-a fòrsa do vénto ch'én stæte tiæ sciù in scî brìcchi, into [[Gorfo dea Spèza|górfo de Spézza]] o s'atrêuva 'n grànde inpiànto pe trasformâ o [[Gàzzo naturâle deslengoòu|GNL]] inta seu fórma gasôza, o coscì dîto o rigasificatô de ''Panigaglia''.

=== Tersiâio ===
A-a giornâ d’ancheu, unn-a de ativitæ econòmiche de prìmmo cónto pi-â Rivêa de Levànte a l'é quélla ligâ a-o turìsmo, tànto de italién che de vixitatoî internaçionâli, tiæ inta región da-o seu clìmma e da-e belésse da natûa che se gh'atrêuvan. A ciù pàrte di moviménti di turìsti a l'é ligâ a-e seu ciàzze e, in generâle, a-a còsta ma, a ògni mòddo, gh'é de ativitæ inportànti ligæ a-e escurscioìn pe-i bòschi e a-e manifestaçioìn colturâli ascì.

== Comunicaçioìn ==
=== Stràdde ===
[[Immaggine:Viadotto_Sori,_autostrada_A12.jpg|miniatura|O pónte de l'[[Outostràdda A12|A12]] ch'o l'atravèrsa a canâ de [[Söi]].]]
A Rivêa de Levànte a l'é ligâ a-e regioìn vixìnn-e da-e outostràdde chi aprêuvo:
* [[Outostràdda A12|A12]]: conosciûa pe comùn cómme l'Outostràdda Azùrra, a l'é a outostràdda prinçipâ da Rivêa de Levànte. A va d'inti confìn co-a [[Toscann-a|Toscànn-a]] (vegnìndone da [[Pisa|Pîza]]) scìn a [[Zena|Zêna]], pe 'na longhéssa de 210&amp;nbsp;km inte tùtto e 11 cazélli into teritöio da Ligùria, a-o servìçio da ciù pàrte de localitæ in sciô mâ.
* [[Outostràdda A15|A15]]: dîta &quot;''Autocamionale della Cisa''&quot; ascì, a se lîga a l'A12 in corispondénsa de [[A Spèza|Spézza]] e a permétte d'arivâ inta Rivêa pe chi o ne vêgne da-a [[Cianûa padann-a|Cianûa Padànn-a]] e, in particolâ, da [[Parma|Pàrma]].
* [[Outostràdda A7|A7]]: dîta a &quot;Seravàlle&quot;, a l'é l'outostràdda ch'a permétte d'arivâ in tùtte dôe e Rivêe pe chi o ne vêgne sorviatùtto da-a [[Screivia|valàdda da Scréivia]] e da-a [[Lombardïa|Lonbardîa]].

Tra e stràdde d'âtro génere, a ciù inportànte da región a l'é de lóngo a [[Stràdda Statâle 1 Aurelia|SS1 Aurelia]], ch'a travèrsa tùtta a Rivêa da levànte a ponénte. E âtre stràdde che, partindo da l'Aurelia, vàn vèrso i brìcchi, e dónca into [[Piemonte|Piemónte]], inte l'[[Emilia-Romagna|Emìlia Romàgna]] e inta [[Toscann-a|Toscànn-a]], són:
* SS35: a l'é stràdda ch'a pàssa pe-i [[Pàsso di Zôvi|Zôvi]], ch'a ghe mónta anàndo aprêuvo pi-â ciù pàrte a-o mæximo camìn de l'outostràdda A7, a-o mànco scìn a [[Pusö|Poseu]].
* SS45: dîta pe comùn a stràdda da [[Valâ do Trébia]], a pàrte da [[Zena|Zêna]], da-o quartê de [[Strùppa]], e a l'arîva a [[Piaçensa|Piaxénsa]], pasòu ciù ò mêno 120&amp;nbsp;km.
* SS586: ò stràdda da [[Valâ de l'Àveto]], insémme a-a SS225 (ch'a va da [[Ciävai|Ciâvai]] a [[Carasco|Caràsco]]) a lîga a Rivêa con l'Emìlia, pe arivâ a Piaxénsa.
* SS26: a l'é a stràdda ch'a lîga l'estremitæ de levànte da Ligùria co-a Cianûa Padànn-a, pasàndo pò-u pàsso da Cîza co-in percórso scìmile a quéllo de l'A15.

=== Ferovîe ===
Lóngo a Rivêa de Levànte, ciù che a SS1 e a A12, a côre ànche a lìnia feroviària [[Ferovîa Zêna-Pîza|Zêna-Pîza]], fæta tra-o [[1861]] e o [[1874]] pe ligâ a Ligùria co-a Toscànn-a.

Da-a Zêna-Pîza se deràmman âtre dôe lìnie feroviàrie che lîgan o mâ co-a Cianûa Padànn-a, sàiva a dî a [[Ferrovia Milan-Zena|Milàn-Zêna]], tra-a Lonbardîa e a Ligùria, e a [[ferovîa Pàrma-Spézza]], dîta a &quot;Pontremoléize&quot; ascì, che pasàndo pi-â valàdda da [[Magra|Mâgra]] a lîga ste dôe çitæ.

=== Pòrti ===
[[Immaggine:Santa_Margherita_Ligure-IMG_1046.JPG|miniatura|O pòrto de Sànta Margàita.]]
[[Immaggine:Porto_3-Rapallo.JPG|miniatura|Vìsto do pòrto de Rapàllo.]]
[[Immaggine:Porto_di_Lavagna.JPG|miniatura|O pòrto turìstico de Lavàgna.]]
Inta Rivêa de Levànte s'atrêuva l'inportànte pòrto de [[A Spèza|Spézza]], pàrte de l'Aotoritæ de Scistêma Portoâle do Mâ Lìgure de Levànte insémme a-o pòrto de [[Caræa]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.adspmarligureorientale.it/|tìtolo=ADSP Mar Ligure Orientale - Scîto ofiçiâ|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-29}}&lt;/ref&gt;, atresòu pi-â movimentaçión tànto de mèrçe che de pasagê, ciù che êse 'na bâze da [[Marìnn-a Militâre]].

Ciù che i pòrti comerciâli, inta Rivêa se peu atrovâ bén bén de pòrti turìstichi pe l'òrmézzo de inbarcaçioìn da dipòrto. In particolâ, in órdine pe nùmero de pòsti bàrca a dispoxiçión, gh'é i pónti d’ormézzo de&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ligurianautica.com/categorie-porti/porti-a-genova/|tìtolo=Porti a Genova|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ligurianautica.com/categorie-porti/porti-riviera-di-levante/|tìtolo=Porti Riviera di Levante|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-29}}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Nòmme do pòrto
!Comùn
!Pòsti
!Max l.o.a
!Redòssi
!Traverscîe
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Pòrtixeu de Lèrxi
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Lerze|Lèrxi]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.600
| style=&quot;text-align:right;&quot; |14&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Pòrto de Lavàgna
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Lavagna|Lavàgna]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.509
| style=&quot;text-align:right;&quot; |51&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Gregâ, Levànte e Mainàsso
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Oustrâle
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Pòrto ''Mirabello''
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[A Spèza|Spézza]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.100
| style=&quot;text-align:right;&quot; |135&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Da tùtti i quadrànti
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Mainàsso
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Pòrto de Sànta Margàita
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Santa Margaita (comun)|Sànta Margàita]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |600
| style=&quot;text-align:right;&quot; |60&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Meistrâ
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Mainàsso e Lebéccio
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Pòrto Lotti
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[A Spèza|Spézza]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |534
| style=&quot;text-align:right;&quot; |180&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Da tùtti i quadrànti
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Lebéccio
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Mænn-a de Zêna Ariopòrto
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Zena|Zêna]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |500
| style=&quot;text-align:right;&quot; |130&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Tramontànn-a
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Pòrto pùblico comunâle de Rapàllo
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Rapallo|Rapàllo]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |500
| style=&quot;text-align:right;&quot; |12&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Gregâ, Levànte e Mainàsso
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Meistrâ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Pòrto de Lévanto
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Levanto|Lévanto]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |460
| style=&quot;text-align:right;&quot; |8&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Tramontànn-a, Gregâ e Levànte
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Oustrâle, Lebéccio e Ponénte
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Mænn-a de Ciâvai
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Ciävai|Ciâvai]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |459
| style=&quot;text-align:right;&quot; |25&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Da tùtti i quadrànti
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Lebéccio
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Pòrto Carlo Riva
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Rapallo|Rapàllo]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |400
| style=&quot;text-align:right;&quot; |42&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Tramontànn-a e Meistrâ
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Ponénte
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Pòrtixeu Dùcca di Abrùssi
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Zena|Zêna]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |380
| style=&quot;text-align:right;&quot; |25&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Gregâ
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Oustrâle
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Pòrto Antîgo - Mænn-a da Fêa
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Zena|Zêna]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |305
| style=&quot;text-align:right;&quot; |90&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Da tùtti i quadrànti
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Levànte (limitæ)
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Mænn-a do Pòrto Antîgo
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Zena|Zêna]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |270
| style=&quot;text-align:right;&quot; |75&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Tramontànn-a
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Mænn-a de Pòrtofìn
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Portofin|Pòrtofìn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |260
| style=&quot;text-align:right;&quot; |60&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Meistrâ
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Gregâ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Pòrtixeu de Bócca de Mâgra
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Mègia|Améggia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |256
| style=&quot;text-align:right;&quot; |30&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Lebéccio
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Mænn-a do Fezàn
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Pòrtivene|Pòrtovénere]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |250
| style=&quot;text-align:right;&quot; |28&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Mainàsso, Lebéccio e Meistrâ
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Gregâ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Mænn-a do Meu Vêgio
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Zena|Zêna]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |160
| style=&quot;text-align:right;&quot; |90&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Tramontànn-a
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Pòrto de Séstri Levànte
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Sestri Levante|Séstri Levànte]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |150
| style=&quot;text-align:right;&quot; |20&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Ponénte
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Gregâ e Tramontànn-a
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Pòrto Antîga Conpagnîa da Véia
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Mègia|Améggia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |90
| style=&quot;text-align:right;&quot; |20&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Mænn-a do Pónte
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Mègia|Améggia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |85
| style=&quot;text-align:right;&quot; |22&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Dàrsena Ar-Nav
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Mègia|Améggia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |75
| style=&quot;text-align:right;&quot; |30&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Meistrâ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Cecar Nautica
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Zena|Zêna]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |54
| style=&quot;text-align:right;&quot; |12&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Oustrâle
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Tramontànn-a
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Pòrto de Sàn Frutôzo
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Camuggi|Camóggi]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |37
| style=&quot;text-align:right;&quot; |24&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Lebéccio
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Meistrâ e Ponénte
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Pòrto de Pòrtovénere
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Pòrtivene|Pòrtovénere]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |32
| style=&quot;text-align:right;&quot; |50&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Gregâ e Tramontànn-a
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Pòrto de Vernàssa
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Vernassa|Vernàssa]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |15
| style=&quot;text-align:right;&quot; |10&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Tramontànn-a, Gregâ e Levànte
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Oustrâle, Lebéccio e Ponénte
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Pòrto de Gràçie
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Pòrtivene|Pòrtovénere]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |14
| style=&quot;text-align:right;&quot; |70&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Gregâ e Tramontànn-a
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Pòrto Carolìnn-a
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Lerze|Lèrxi]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | -
| style=&quot;text-align:right;&quot; |15&amp;nbsp;m
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
|}

=== Ariopòrti ===
Inta Rivêa de Levànte, bén ch'o no ségge goæi trafegòu, gh'é 'n ariopòrto ascì, scitoòu into teritöio do comùn de [[Sarzànn-a]]. L'[[ariopòrto de Sarzànn-a-Lûni]] o l'é nasciûo do [[1918]] cómme 'n inpiànto militâre ma, a-a giornâ d'ancheu, o l'é a sêde de 'n arioclub civîle ascì, ch'o ghe inàndia de ativitæ cómme córsci de xêuo e de paracadutìsmo.

== Comùn ==
[[Immaggine:Lavagna-Liguria-Italy_-_Creative_Commons_by_gnuckx_(3621305607).jpg|miniatura|Vìsta da l'aéreo de [[Lavagna|Lavàgna]].]]
[[Immaggine:Golfo_di_La_Spezia_Italy_aerial_view.jpg|miniatura|Vìsta da l'aéreo do [[Gorfo dea Spèza|Górfo de Spézza]].]]
[[Immaggine:Palmaria_Tino.jpg|miniatura|Vìsta da l'aéreo de [[Pòrtivene|Pòrtovénere]].]]
In sciô Mâ Lìgure, lóngo a Rivêa de Levànte, s'avànsa 26 comùn, pàrte de dôe provìnse diferénti. Inte l'órdine, da [[Zena|Zêna]] vèrso levànte, gh'é:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Nùmero
!Pàize
!Provìnsa
!Popolaçión
(31/03/2024)&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=D7B|tìtolo=Balànso demogràfico mensîle|outô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;
!Superfìcce
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Zena|Zêna]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-GE}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |562.143
| style=&quot;text-align:right;&quot; |240,29
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Boggiasco|Bogiàsco]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-GE}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |4.309
| style=&quot;text-align:right;&quot; |4,42
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |3
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[A Ceive de Söi|Céive]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-GE}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2.402
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,56
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |4
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Söi]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-GE}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3.977
| style=&quot;text-align:right;&quot; |13,07
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |5
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Recco|Récco]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-GE}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |9.323
| style=&quot;text-align:right;&quot; |9,77
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |6
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Camuggi|Camóggi]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-GE}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |4.901
| style=&quot;text-align:right;&quot; |10,07
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |7
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Portofin|Pòrtofìn]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-GE}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |364
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2,53
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |8
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Santa Margaita (comun)|Sànta Margàita]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-GE}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |8.417
| style=&quot;text-align:right;&quot; |10,04
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |9
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Rapallo|Rapàllo]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-GE}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |29.455
| style=&quot;text-align:right;&quot; |33,61
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |10
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Zoaggi|Zoâgi]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-GE}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2.366
| style=&quot;text-align:right;&quot; |7,79
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |11
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Ciävai|Ciâvai]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-GE}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |27.412
| style=&quot;text-align:right;&quot; |12,23
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |12
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Lavagna|Lavàgna]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-GE}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |12.320
| style=&quot;text-align:right;&quot; |13,88
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |13
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Sestri Levante|Séstri Levànte]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-GE}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |17.259
| style=&quot;text-align:right;&quot; |33,62
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |14
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Monegia|Monêgia]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-GE}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2.508
| style=&quot;text-align:right;&quot; |15,61
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |15
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Deiva|Déiva]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-SP}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.286
| style=&quot;text-align:right;&quot; |14,09
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |16
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Framûa]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-SP}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |558
| style=&quot;text-align:right;&quot; |19,26
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |17
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Bonasseua|Bonasêua]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-SP}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |779
| style=&quot;text-align:right;&quot; |9,19
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |18
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Levanto|Lévanto]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-SP}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |5.089
| style=&quot;text-align:right;&quot; |36,81
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |19
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Monterosso|Monterósso]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-SP}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.323
| style=&quot;text-align:right;&quot; |10,94
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |20
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Vernassa|Vernàssa]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-SP}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |709
| style=&quot;text-align:right;&quot; |12,30
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |21
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Rimazô]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-SP}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.312
| style=&quot;text-align:right;&quot; |10,27
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |22
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Pòrtivene|Pòrtovénere]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-SP}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3.229
| style=&quot;text-align:right;&quot; |7,66
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |23
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[A Spèza|Spézza]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-SP}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |92.619
| style=&quot;text-align:right;&quot; |51,39
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |24
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Lerze|Lèrxi]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-SP}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |9.360
| style=&quot;text-align:right;&quot; |16,01
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |25
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Mègia|Améggia]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-SP}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |4.270
| style=&quot;text-align:right;&quot; |14,17
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |26
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Sarzànn-a]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{IT-SP}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |21.756
| style=&quot;text-align:right;&quot; |34,52
|}

== Nòtte ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Giögrafîa da Liguria]]</text>
      <sha1>4mwyiwcvql9vmn14bimjbs2l1ib6l4v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Castéllo Ràggio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33310</id>
    <revision>
      <id>275004</id>
      <parentid>274884</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:24:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>275004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6893" sha1="puxomiq0h8li8mw76ofq183m766kk64" xml:space="preserve">{{Grafîa ofiçiâ}}
O '''castéllo Ràggio''' de [[Zena|Zêna]] o l'é stæto unn-a de costruçioìn stòriche da çitæ, ch'a s'atrovâva into quartê de [[Cornigén]]. A rescidénsa, chéita inte 'na condiçión d'abandón e degràddo dòppo a [[Segonda Guæra Mondiâ|segónda goæra mondiâle]], a l'é stæta caciâ zu a-i 14 d'arvî do [[1951]] pe lasciâ o pòsto a-a [[fàbrica de l'âsâ &quot;Oscar Sinigaglia&quot;]] de l'[[Italsider]] e a l'[[ariopòrto internaçionâle &quot;Cristòffa Cónbo&quot;]], inouguròu 'na dexénn-a d'ànni ciù tàrdi. O regòrdo do castéllo Ràggio, bén bén vîvo into sentiménto do quartê, o l'é vegnûo o scìnbolo de l'ilùstre pasòu balneâre de Cornigén, spasòu vîa da l'urbanizaçión sarvæga e da-a trasformaçión industriâle.

[[File:Cornigliano (Italië) Het Castello Raggio ten Noorden van Genua, SFA006011524.jpg|thumb|O castéllo Ràggio inte 'n'inmàgine di prìmmi do Nêuveçénto|centro]]

== Stöia e descriçión ==
In sciô schéuggio dónde s'erzéiva o castéllo, dîto de Sant'Andrîa, gh'êa 'na comunitæ religiôza, a-o prinçìpio dedicâ a-o cùlto de [[Benedétto da Norcia]], co-e prìmme tràcce che remóntan a l'[[Etæ de Mëzo|Etæ de Mêzo]]. Inte l'ànno [[1131]] i móneghi àn cangiòu régola con intrâ inte l'Órdine cistercénse e, pöchi ànni dòppo, àn portòu a sêde do monestê inta colìnn-a derê, inte 'na poxiçión apénn-a sorviaelevâ, con tiâ sciù a [[Badîa de Sant'Andrîa]]. Inta badîa e inta gêxa l'à travagiòu e l'é visciûo, into [[XII secolo|XII sécolo]], [[Sàn Bèrto da Zêna]]. 

Do [[1797]] e dôe costruçioìn, co-a fìn da [[Repùbrica de Zena|Repùbrica]] e-a nasción da [[Repùbrica Lìgure|Repùblica Lìgure]] a favô da rivoluçión, són stæte espropiæ cómme tànte âtre propietæ religiôze da región. A badîa a l'êa stæta acatâ da-o dùcca Vivaldi Pasqua, ch'o l'à trasformâ inte 'na vìlla scignorîle, con conservâ inte strutûe l'òriginâio stîlo gòtico, in càngio a gêxa in sciô schéuggio a l'é stæta dêuviâ prìmma cóme poviêa e pöi cómme sêde de 'n destacaménto da Marìnn-a Rêgia (1860-1881). Do [[1885]] l'inprenditô e polìtico lìgure Ràggio o l'à acatòu da-o Govèrno o schéuggio de Sant'Andrîa e o l'à dæto a l'architétto [[Loîgi Rovélli]] l'incàrego de costroîghe o castéllo in [[Art nouveau|stîlo ''liberty'']]. A zöna çernûa a l'é stæta quélla tra-o schéuggio de Sant'Andrîa e-o pòsto dîto Fòssa a Câçinæa, ciamòu do Dezèrto ascì, da-arénte a-a fàbrica de l'âsâ e fonderîa ''Ràggio &amp; Ratto'', de propietæ do mæximo Ràggio. 

[[File:Conte Edilio Raggio 1893.jpg|thumb|Edìlio Ràggio do 1893|223x223px]]

Pe tiâ sciù o castéllo, o Cónte o l'àiva pagòu 50.000 frànchi (ciù ò mêno 175.000 éori d'ancheu) pò-u terén e 660.000 pi-â costruçión. O Gustâvo Dufour o cónta de 'n çèrto mâconténto di cornigiòtti e sorviatùtto di pescoéi do pòsto pi-â costroçión da rescidénsa, dæto chò-u progètto do Rovelli o l'àiva pigiòu sénsa permìsso a ciàzza do portixeu, ch'o l'êa stæto scìnn-a seròu co-ìn rastéllo. Scicómme l'aministraçión do comùn a no l'ariescîva a òpónn-ise a-a poténsa do Cónte Ràggio, i abitànti êan anæti avànti a sforsâ e cadénn-e de néutte fin a che l'intrâ a l'é stæta liberâ&lt;ref&gt;Gustavo Dufour: ''Cornigliano Ligure dalla seconda metà del 1800 ai primi decenni del 1900''&lt;/ref&gt;.

Bén bén aprexòu pe-e seu lìnie architetòniche fìnn-e, pi-â seu costruçión l'é stæto finançiòu a sómma straordenâia pò-u ténpo de seiçentosciusciantamîa frànchi. A seu strutûa a l'êa a mòddo de paralelepìpedo, co-îna tôre a bâze quàddra da sciànco do còrpo prinçipâ, a ricarcâ a fórma - segóndo e intençioìn de l'architétto Rovelli - o castéllo de Miramare a [[Trieste]], fæto costroî ciù ò mêno do [[1860]] da Mascimiliàn d'Asbùrgo. I intèrni êan stæti fæti pituâ a frésco con finéssa.  
 
Inta pàrte de ponénte do còrpo prinçipâ, ciù avertûe portâvan a-o giardìn, inrichîo da 'n òrto picìn, e a-e scuàie. In sciô sciànco de levànte, 'na galerîa a permetéiva d'arivâ a 'n amiâdô co-îna vìsta ch'a l'anâva da-a costêa da [[Rivêa de Ponénte|rivêa lìgure de ponénte]] scìn a-a tôre da [[Lanterna de Zena|Lantèrna]].

In scî tréi cén da rescidénsa gh'êa, de d'âto a-o ciàn terén, o ciàn nòbile, dotòu de 'n grànde pòrtego co-îna vàsca pénsile de crestàllo e destinòu a fonçioìn de reprezentànsa, e stànsie da létto e-i mezanétti. 
 
O castéllo o l'é stæto frequentòu inti ànni a cavàllo do sécolo e scìnn'a-a prìmma goæra mondiâle da tànti esponénti da nobiltæ e do móndo polìtico cómme o rè [[Unbèrto I|Unbèrto I d'Itàlia]] co-a regìnn-a Margàita de Savöia, a contéssa Fiamétta Döia (da poténte cazàdda di Döia), o dùcca de Galêa, o prìnçipe de Nàpoli, o cónte de Torìn e-o prescidénte do Conséggio [[Gioâne Giolìtti]].

A decadénsa do castéllo a l'é comensâ giùsto dòppo a [[Primma Goæra Mondiâ|prìmma goæra mondiâle]] e a l'é anæta aprêuvo a-e dificoltæ che l'Itàlia a l'à afrontòu dòppo êse sciortîa da-o conflìtto. Do 1940 l'Ansàldo a l'à mìsso in sciâ mænn-a da-arénte i canoìn pe coloudâli e cosci i fréschi e-i stùcchi di gréndi saloìn êan stæti goastæ da-e vibraçioìn. 

=== Scîto da Rexisténsa partigiànn-a ===
A-o castéllo Ràggio l'é ligòu ascì 'na pàgina de stöia da segónda goæra mondiâle: a-i 25 d'arvî do [[1945]], o giórno da [[Goæra de liberaçión italiànn-a|Liberaçión]], a zöna de [[Cornigén]] dónde gh'êa o castéllo a l'é stæta tiâtro di ùrtimi scóntri. 

In particolâ, o castéllo - scìn a quéllo moménto controlòu da-e fòrse d'òcupaçión - o l'é stæto pigiòu da-i partigén de [[Squàddre d'Açión Patriòtica]] (SAP) de [[Sestri Ponente|Séstri Ponénte]], mez'ôa prìmma che s'arendéssan ànche e goarnixoìn tedésche ancón atîve a [[Ôtri]] e a [[Pra]]. A zöna de Sant'Andrîa a l'é stæta dónca ùnn-a de prìmme localitæ do ponénte zenéize a sciortî da-a goæra.

=== L'abatiménto e l'inpî da mænn-a ===
Dòppo a segónda goæra mondiâle, do castéllo restâva sôlo e miâgie de fêua, i giardìn êan distrûti e sachezæ e i intèrni êan pezanteménte danezæ. Inte l'ànno [[1950]], Edìlio Ràggio o l'à vendûo o castéllo a-a Finsider pe 12 mioìn de frànchi. Un ànno dòppo, a-i 14 d'arvî do [[1951]], pi-â preçixón a-e ôe 17:50, o castéllo o l'é stæto minòu e fæto sâtâ pe l'âia. O sgoasôzo górfo d'ænn-a che gh'êa li de sótta o saiâ ciù tàrdi asoteròu p'achéugge a [[fàbrica de l'âsâ &quot;Oscar Sinigaglia&quot;]].

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;

== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}

[[Categorîa:Architetûe da Ligùria]]</text>
      <sha1>puxomiq0h8li8mw76ofq183m766kk64</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>U(r)iva</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33322</id>
    <revision>
      <id>275006</id>
      <parentid>274979</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T18:43:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>/* U(r)iva dumèstega */ +</comment>
      <origin>275006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13594" sha1="8zqn3xahhzoeyv991waa8ka58c9poi3" xml:space="preserve">{{Arbenganese}}
{{Tassobox
|nome = ''Olea europaea''
|immagine = Olea europaea - Zeytin.JPG
|didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;U(r)ive inta [[pruvinsa de Adana]], [[Turchia|Türchìa]]&lt;/div&gt;
|var-intervàllo_geològico = Intervallu geulogicu
|intervallo = {{Intervàllo geològico|0.06|0|Tàrdo [[pleistucêne]]-ancöi}}
|var-stâto_de_conservaçión = Stàttu de cunservasiùn
|statocons = LC
|statocons_versione = iucn3.1
|statocons_ref = &lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.iucnredlist.org/species/63005/209128651|tìtolo=Olive - Olea europaea|outô=IUCN|dæta=2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|var-clasificaçión_APG_IV = Clascificasiùn APG IV
|var-domìnio = Duminiu
|dominio = [[Eukaryota]]
|var-régno = Regnu
|regno = [[Plantae]]
|sottoregno = [[Tracheobionta]]
|var-sotorégno = Sutturegnu
|var-superdivixón = Süperdivixùn
|superdivisione = [[Spermatophyta]]
|var-divixón = Divixùn
|divisione = [[Magnoliophyta]]
|var-clàsse = Classe
|classe = [[Magnoliopsida]]
|var-sotoclàsse = Suttuclasse
|sottoclasse = [[Asteridae]]
|var-órdine = Urdine
|ordine = [[Scrophulariales]]
|var-famìggia = Famìa
|famiglia = [[Oleaceae]]
|var-tribù = Trebü
|var-sototribù = Suttutrebü
|var-génere = Genere
|genere = [[Olea]]
|var-spêce = Specie
|specie = '''O. europaea'''
|var-clasificaçión_Cronquist = Clascificasiùn Cronquist
|FIL? = x
|regnoFIL = [[Plantae]]
|clade1 = [[Angiospermae]]
|clade2 = [[Mesangiospermae]]
|clade3 = [[Eudicotidae]]
|clade4 = [[Eudicotidae sentrâli]]
|clade5 = [[Superasteridae]]
|clade6 = [[Asteridae]]
|clade7 = [[Euasteridae]]
|clade8 = [[Lamiidae]]
|ordineFIL = [[Lamiales]]
|famigliaFIL = [[Oleaceae]]
|specieFIL = '''O. europaea'''
|var-nomenclatûa_binomiâle = Numenclatü(r)a binumiâle
|binome = Olea europaea
|biautore = [[Linneo|L.]]
|bidata = 1753
|tribùFIL = [[Oleeae]]
|sottotribùFIL = [[Oleinae]]
|genereFIL = [[Olea]]
|var-scinònimi = Scinonimi&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;
|sinonimi = ''Olea pallida'' &lt;small&gt;Salisb., 1796&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;''Olea sativa'' &lt;small&gt;Hoffmanns. &amp; Link, 1820&lt;/small&gt;
|suddivisione = Suttuspecie
|suddivisione_testo = * ''O. europaea cerasiformis''
* ''O. europaea cuspidata''
* ''O. europaea europaea''
* ''O. europaea guanchica''
* ''O. europaea laperrinei''
* ''O. europaea maroccana''
|mappa_distribuzione = Olea europaea range.svg
|didascalia_distribuzione = {{Legend|#70A800|''O. europaea europaea''}}
{{Legend|#CA7AF5|''O. europaea laperrinei''}}
{{Legend|#FFFF00|''O. europaea maroccana''}}
{{Legend|#0070FF|''O. europaea guanchica''}}
{{Legend|#FF0000|''O. europaea cerasiformis''}}&lt;span style=&quot;color:#FFA800&quot;&gt;&lt;big&gt;&amp;#9650;&lt;/big&gt;&lt;/span&gt;Purtàu da l'òmmu e natü(r)alizàu ([[sinantropìsmo|sinantrupismu]])
}}
L'&amp;#8203;'''u(r)iva'''{{#tag:ref|''Erbo d'oive'', ''erbo d'öive'', ''oivo/oîvo'' o ''öivo'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/olivo#olivo.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - olivo|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=olivo|tìtolo=TIG - olivo|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;|group=n.}} ('''''Olea europaea''''' &lt;small&gt;[[Linneo|L.]], 1753&lt;/small&gt;) a l'è ina [[Spêce|specie]] de [[Plantae|cianta]] da [[Famìggia (tascionomîa)|famìa]] de ''[[Oleaceae]]'', dau purtamèntu a [[Èrbo|èrbe( r)u]] o a [[Cósto|custu]] e spantegâ in natü(r)a fra [[Africa]], [[Asia]] e [[Euròpa|Eurôpa]] faciâ in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Cu'u numme u(r)iva, pe'u ciü, u se fa de riferimèntu aa varietài dumèstega da [[Sotospêce|suttuspecie]] '''''Olea europaea europaea''''', ch'a l'è stâ sernüa da l'òmmu e che, au dì d'ancöi, a l'è curtivâ cumme [[Èrbo da frûto|èrbe(r)u da frütu]] inte regiùi sübtrupicâli de tüttu u mundu, cu'e sò [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] ch'e sun duve(r)ài tantu pe' franzene de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] che pe' êsse mangiài cuscì.

== Descrisiùn ==
[[Immaggine:Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 109) (8232783218).jpg|sinistra|miniatura|To(r)a butanica de l'u(r)iva dumèstega intu ''[[Koehler's Medizinal-Pflanzen]]'', [[1887]]]]

=== Generâle ===
E va(r)ie qualitài de ''Olea europaea'' e sun di custi o di èrbe(r)i ch'i [[Senprevèrde|nu perden e föje]] e ch'i ponen rivà a 'n'artessa de 15 mêtri. E [[Ràmma|ramme]] e sun cuèrte de scaje peltài mèntre e [[Féuggia|föje]], misse a cubbie, e g'han in bòrdu ch'u l'è lisciu e ina furma elittica, ciü o mênu strêta. Ciütòstu dü(r)e, e sun cuèrte d'in pèi a scaje e e g'han ina lunghessa fra i 3 e i 9 citti&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/general-information|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;.

E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche o in sciu gianu, e sun tacài insemme inte carateristiche pâne, ch'e se svilüppan in pusisiùn ascela(r)e. U [[Càlice (botànica)|calice]] da sciu(r)a u l'è tüttu sadàu insemme, ciütòstu cürtu, cun quattru lôbi a triangulu. E [[Coròlla|cu(r)olle e]] furman di tübbi de quattru [[Pétalo|petali]], mèntre i [[Stâme|stâmi]] i sun dui. L'[[Ovâio|ova(r)iu]], supe(r)u, u g'ha ina furma a cônu, ciü o mênu gunfiâ. U [[Frûto|frütu]], l'[[U(r)iva (frütu)|u(r)iva]], u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] carnusa cu'in òssu dü(r)u, daa lunghessa ch'a pò cangià dai 5&amp;nbsp;mm ai 4&amp;nbsp;cm e ch'a vegne negra ina votta ch'a l'è maü(r)a&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== U(r)iva dumèstega ===
L'u(r)iva dumèstega, cumme e âtre va(r)ietài de ''Olea europaea'', a l'è ina cianta [[Senprevèrde|sempreverde]] e ch'a vegne sciü bèn intu [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]]. A g'ha in [[Teu|troncu]] che de sòlitu u mustra in svilüppu inturtignàu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Eddo Rugini, Luciana Baldoni, Rosario Muleo e Luca Sebastiani|tìtolo=The Olive Tree Genome|url=https://books.google.com/books?id=DgDGDQAAQBAJ&amp;pg=PA14+|ànno=2016|editô=Springer|léngoa=EN|p=14|ISBN=978-3-319-48887-5}}&lt;/ref&gt;, ch'u pò muntà sciü fin'a rivà in sci 10 mêtri d'artessa, cu'ina [[Scòrsa (botànica)|scorsa]] ch'a l'è in sciu grixu. E [[Féuggia|föje]] e g'han ina furma tunda lungâ, de cu(r)û grixu-verde a l'indrìtu e giancastru a l'inversu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|tìtolo=Flowers of Europe|ànno=1969|editô=Oxford University Press|çitæ=Lundra|léngoa=EN|pp=312-313|capìtolo=Oleaceae: Olea: Olive}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|outô2=Anthony Huxley|tìtolo=Flowers of the Mediterranean|ànno=1972|editô=Chatto and Windus|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=145|capìtolo=Olea-Olive}}&lt;/ref&gt;.

E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche e picìne, e sciu(r)ìscen pe'u ciü in sce ramme de l'ànnu de primma, misse a pâne drìte ch'e nascen a partì da l'ascella de föje. Ògni sciu(r)a a l'è fâ de quattru [[Pétalo|petali]] in sciu giancu-gianu, tacài insemme au sò fundu, dund'i se ünìscen a 'na base furmâ da quattru [[Sépalo|sepali]] verdi, turna tacài insemme. I [[Bûxo|pummi]] i crescen pôcu pe' votta, pe' 4-6 setemâne, fin'a rivà a 'na lunghessa de ciü o mênu 2 citti, quand'i sciu(r)ìscen. A sciu(r)a a resta tacâ aa cianta pe' 5-6 giurni inte regiùi ciü câde e pe' 2 setemâne inte quelle ciü frèide&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Esmaeil Seifi, Jenny Guerin, Brent Kaiser e Margaret Sedgley|ànno=2015|méize=Zenâ|tìtolo=Flowering and fruit set in olive: a review|revìsta=Iranian Journal of Plant Physiology|volùmme=5|nùmero=2|pp=1263-1272|léngoa=EN|url=https://web.archive.org/web/20250919081522/https://journals.iau.ir/article_539653_140a99eea26c37e6020a694666a7b405.pdf}}&lt;/ref&gt;.

U [[Frûto|frütu]], cumme dìtu, u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] picìna, lunga 1-2,5&amp;nbsp;cm quand'a l'è maü(r)a. Inte qualitài sarvèghe e [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] e sun ancù ciü picìne, cu'ina pélle che, pe' cuntru, a l'è ciü sutì&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Apostolos Kiritsakis|outô2=Fereidoon Shahidi|tìtolo=Olives and Olive Oil as Functional Foods: Bioactivity, Chemistry and Processing|url=https://books.google.com/books?id=J7gfBQAAQBAJ&amp;pg=PA113|ànno=2017|editô=John Wiley &amp; Sons|léngoa=EN|p=129|ISBN=978-1-119-13531-9}}&lt;/ref&gt;.

== Tasciunumìa ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Olea europaea sylvestris (uddastru).jpg|In u(r)ivastru in [[Corsega]]
Olea europaea cuspidata-africana Cape Town.JPG|In èrbe(r)u de ''O. cuspidata'', [[Çittæ do Cavo|Sitài du Câu]]
Olea cerasiformis (Fuerteventura).jpg|''O. guanchica'', [[Fuerteventura]]
Olea europaea subsp laperrinei.jpg|Ina cianta de ''O. laperrinei'' in [[Niger]]
&lt;/gallery&gt;
Aa revixùn du genere ''Olea'', fâ du [[2002]], a specie ''Olea europaea'' a l'è stâ spartìa inte suttuspecie chi sutta, levàu ''O. europaea africana'', ch'a l'é(r)a cunscide(r)â cumme parte da ''cuspidata''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta publicaçión|outô=P. S. Green|ànno=2002|tìtolo=A Revision of Olea L. (Oleaceae)|revìsta=Kew Bulletin|editô=Royal Botanic Gardens|çitæ=Kew|volùmme=Vul. 57|nùmero=1|pp=91-140|léngoa=EN|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F4110824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;:
* ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'', carateristica du bacìn du Mediteraneu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77172513-1|tìtolo=Olea europaea subsp. europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''sylvestris'', varietài sarvèga, u cuscì dìtu [[u(r)ivastru]];
** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''europaea'', varietài dumèstega, l'u(r)iva ch'u se ghe riferìsce pe'u ciü intu parlâ, a ne vegne da 'na [[Seleçión artifiçiâle|selesiùn]] de l'u(r)ivastru;
* ''Olea europaea'' subsp. ''africana'' &lt;small&gt;(&lt;/small&gt;&lt;small&gt;Mill.) P.S.Green, 1979&lt;/small&gt;, a l'è a suttuspecie sarvèga spantegâ inta ciü parte de l'[[Africa]], [[Îzoe Mascarene|ìsu(r)e Masca(r)ene]] cumprese&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887159-1|tìtolo=Olea europaea subsp. africana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''cuspidata'' &lt;small&gt;(Wall. &amp; G.Don) Cif., 1942&lt;/small&gt;, a l'è a suttuspecie sarvèga ch'a se tröva inte tante regiùi secche de l'[[Asia]], da l'[[Arabbia (region)|A(r)abbia]] fina in [[Cinn-a|Cina]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77190043-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cuspidata|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''cerasiformis'', &lt;small&gt;G.Kunkel &amp; Sunding, 1972&lt;/small&gt;, suttuspecie [[Ploidîa|tetraploide]] ch'a l'è endemica de [[Madeira]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887160-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cerasiformis|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''guanchica'' &lt;small&gt;P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. &amp; Kadereit&lt;/small&gt;&lt;small&gt;, 2000&lt;/small&gt;, suttuspecie endemica de [[Îzoe Canâie|Cana(r)ie]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019528-1|tìtolo=Olea europaea subsp. guanchica|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''laperrinei'' &lt;small&gt;(Batt. &amp; Trab.) Cif., 1942&lt;/small&gt; a se tröva in sce de muntagne du [[Sahara]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''maroccana'' &lt;small&gt;(Greuter &amp; Burdet) P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. &amp; Kadereit, 2000&lt;/small&gt;, suttuspecie [[Poliploidîa|esaploide]] rapresentâ da 'na pupulasiùn daa parte in sce l'[[Âto Atlànte|Âtu Atlante]], intu [[Maròcco|Maròccu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;.

De ciü, u l'è segnalàu de pupulasiùi invasive inte l'[[Australia]] e inte de ìsu(r)e du [[Oçeano Paciffico|Pacificu]]. E analisi genetiche e l'han mustràu cumme ste pupulasiùi e gh'aggen due u(r)igine dife(r)ènti: quelle inte l'Australia de meridiùn e ne vegnen dae varietài dumèsteghe du Mediteraneu, mèntre e âtre (cumme inte l'Australia de levante e inte [[Hawaii]]) e sun derivài dae furme sarvèghe da suttuspecie ''cuspidata'' de l'Africa du süd. U s'è marcàu fina a puscibilitè ch'i nascen di ibridi fra ste due furme&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Henry, L. Wille, D. Cooke e E. Chapuis|tìtolo=On the origin of the invasive olives (Olea europaea L., Oleaceae)|ànno=2007|editô=Heredity 99|léngoa=EN|pp=608-619}}&lt;/ref&gt;.

== Sto(r)ia ==
{{Seçión vêua}}

== Curtivasiùn ==
{{Seçión vêua}}

== Prudusiùn ==
{{Seçión vêua}}
{{Clear}}
== Nòtte ==
;Nòtte au tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòtte bibliugrafiche
&lt;references responsive /&gt;

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}

{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Plantae]]
[[Categorîa:Agricoltua]]</text>
      <sha1>8zqn3xahhzoeyv991waa8ka58c9poi3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>275016</id>
      <parentid>275006</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T18:54:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+</comment>
      <origin>275016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14162" sha1="0ldlw38dl29rscs6cv01p76e8h0bxs8" xml:space="preserve">{{Arbenganese}}
{{Tassobox
|nome = ''Olea europaea''
|immagine = Olea europaea - Zeytin.JPG
|didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;U(r)ive inta [[pruvinsa de Adana]], [[Turchia|Türchìa]]&lt;/div&gt;
|var-intervàllo_geològico = Intervallu geulogicu
|intervallo = {{Intervàllo geològico|0.06|0|Tàrdo [[pleistucêne]]-ancöi}}
|var-stâto_de_conservaçión = Stàttu de cunservasiùn
|statocons = LC
|statocons_versione = iucn3.1
|statocons_ref = &lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.iucnredlist.org/species/63005/209128651|tìtolo=Olive - Olea europaea|outô=IUCN|dæta=2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|var-clasificaçión_APG_IV = Clascificasiùn APG IV
|var-domìnio = Duminiu
|dominio = [[Eukaryota]]
|var-régno = Regnu
|regno = [[Plantae]]
|sottoregno = [[Tracheobionta]]
|var-sotorégno = Sutturegnu
|var-superdivixón = Süperdivixùn
|superdivisione = [[Spermatophyta]]
|var-divixón = Divixùn
|divisione = [[Magnoliophyta]]
|var-clàsse = Classe
|classe = [[Magnoliopsida]]
|var-sotoclàsse = Suttuclasse
|sottoclasse = [[Asteridae]]
|var-órdine = Urdine
|ordine = [[Scrophulariales]]
|var-famìggia = Famìa
|famiglia = [[Oleaceae]]
|var-tribù = Trebü
|var-sototribù = Suttutrebü
|var-génere = Genere
|genere = [[Olea]]
|var-spêce = Specie
|specie = '''O. europaea'''
|var-clasificaçión_Cronquist = Clascificasiùn Cronquist
|FIL? = x
|regnoFIL = [[Plantae]]
|clade1 = [[Angiospermae]]
|clade2 = [[Mesangiospermae]]
|clade3 = [[Eudicotidae]]
|clade4 = [[Eudicotidae sentrâli]]
|clade5 = [[Superasteridae]]
|clade6 = [[Asteridae]]
|clade7 = [[Euasteridae]]
|clade8 = [[Lamiidae]]
|ordineFIL = [[Lamiales]]
|famigliaFIL = [[Oleaceae]]
|specieFIL = '''O. europaea'''
|var-nomenclatûa_binomiâle = Numenclatü(r)a binumiâle
|binome = Olea europaea
|biautore = [[Linneo|L.]]
|bidata = 1753
|tribùFIL = [[Oleeae]]
|sottotribùFIL = [[Oleinae]]
|genereFIL = [[Olea]]
|var-scinònimi = Scinonimi&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;
|sinonimi = ''Olea pallida'' &lt;small&gt;Salisb., 1796&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;''Olea sativa'' &lt;small&gt;Hoffmanns. &amp; Link, 1820&lt;/small&gt;
|suddivisione = Suttuspecie
|suddivisione_testo = * ''O. europaea cerasiformis''
* ''O. europaea cuspidata''
* ''O. europaea europaea''
* ''O. europaea guanchica''
* ''O. europaea laperrinei''
* ''O. europaea maroccana''
|mappa_distribuzione = Olea europaea range.svg
|didascalia_distribuzione = {{Legend|#70A800|''O. europaea europaea''}}
{{Legend|#CA7AF5|''O. europaea laperrinei''}}
{{Legend|#FFFF00|''O. europaea maroccana''}}
{{Legend|#0070FF|''O. europaea guanchica''}}
{{Legend|#FF0000|''O. europaea cerasiformis''}}&lt;span style=&quot;color:#FFA800&quot;&gt;&lt;big&gt;&amp;#9650;&lt;/big&gt;&lt;/span&gt;Purtàu da l'òmmu e natü(r)alizàu ([[sinantropìsmo|sinantrupismu]])
}}
L'&amp;#8203;'''u(r)iva'''{{#tag:ref|''Oriva'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|pp=92, 186}}&lt;/ref&gt;, ''oiva'' a [[Varigotti|Va(r)igotti]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=92}}&lt;/ref&gt;, ''erbo d'oive'', ''erbo d'öive'', ''oivo/oîvo'' o ''öivo'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/olivo#olivo.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - olivo|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=olivo|tìtolo=TIG - olivo|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;|group=n.}} ('''''Olea europaea''''' &lt;small&gt;[[Linneo|L.]], 1753&lt;/small&gt;) a l'è ina [[Spêce|specie]] de [[Plantae|cianta]] da [[Famìggia (tascionomîa)|famìa]] de ''[[Oleaceae]]'', dau purtamèntu a [[Èrbo|èrbe( r)u]] o a [[Cósto|custu]] e spantegâ in natü(r)a fra [[Africa]], [[Asia]] e [[Euròpa|Eurôpa]] faciâ in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Cu'u numme u(r)iva, pe'u ciü, u se fa de riferimèntu aa varietài dumèstega da [[Sotospêce|suttuspecie]] '''''Olea europaea europaea''''', ch'a l'è stâ sernüa da l'òmmu e che, au dì d'ancöi, a l'è curtivâ cumme [[Èrbo da frûto|èrbe(r)u da frütu]] inte regiùi sübtrupicâli de tüttu u mundu, cu'e sò [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] ch'e sun duve(r)ài tantu pe' franzene de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] che pe' êsse mangiài cuscì.

== Descrisiùn ==
[[Immaggine:Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 109) (8232783218).jpg|sinistra|miniatura|To(r)a butanica de l'u(r)iva dumèstega intu ''[[Koehler's Medizinal-Pflanzen]]'', [[1887]]]]

=== Generâle ===
E va(r)ie qualitài de ''Olea europaea'' e sun di custi o di èrbe(r)i ch'i [[Senprevèrde|nu perden e föje]] e ch'i ponen rivà a 'n'artessa de 15 mêtri. E [[Ràmma|ramme]] e sun cuèrte de scaje peltài mèntre e [[Féuggia|föje]], misse a cubbie, e g'han in bòrdu ch'u l'è lisciu e ina furma elittica, ciü o mênu strêta. Ciütòstu dü(r)e, e sun cuèrte d'in pèi a scaje e e g'han ina lunghessa fra i 3 e i 9 citti&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/general-information|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;.

E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche o in sciu gianu, e sun tacài insemme inte carateristiche pâne, ch'e se svilüppan in pusisiùn ascela(r)e. U [[Càlice (botànica)|calice]] da sciu(r)a u l'è tüttu sadàu insemme, ciütòstu cürtu, cun quattru lôbi a triangulu. E [[Coròlla|cu(r)olle e]] furman di tübbi de quattru [[Pétalo|petali]], mèntre i [[Stâme|stâmi]] i sun dui. L'[[Ovâio|ova(r)iu]], supe(r)u, u g'ha ina furma a cônu, ciü o mênu gunfiâ. U [[Frûto|frütu]], l'[[U(r)iva (frütu)|u(r)iva]], u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] carnusa cu'in òssu dü(r)u, daa lunghessa ch'a pò cangià dai 5&amp;nbsp;mm ai 4&amp;nbsp;cm e ch'a vegne negra ina votta ch'a l'è maü(r)a&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== U(r)iva dumèstega ===
L'u(r)iva dumèstega, cumme e âtre va(r)ietài de ''Olea europaea'', a l'è ina cianta [[Senprevèrde|sempreverde]] e ch'a vegne sciü bèn intu [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]]. A g'ha in [[Teu|troncu]] che de sòlitu u mustra in svilüppu inturtignàu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Eddo Rugini, Luciana Baldoni, Rosario Muleo e Luca Sebastiani|tìtolo=The Olive Tree Genome|url=https://books.google.com/books?id=DgDGDQAAQBAJ&amp;pg=PA14+|ànno=2016|editô=Springer|léngoa=EN|p=14|ISBN=978-3-319-48887-5}}&lt;/ref&gt;, ch'u pò muntà sciü fin'a rivà in sci 10 mêtri d'artessa, cu'ina [[Scòrsa (botànica)|scorsa]] ch'a l'è in sciu grixu. E [[Féuggia|föje]] e g'han ina furma tunda lungâ, de cu(r)û grixu-verde a l'indrìtu e giancastru a l'inversu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|tìtolo=Flowers of Europe|ànno=1969|editô=Oxford University Press|çitæ=Lundra|léngoa=EN|pp=312-313|capìtolo=Oleaceae: Olea: Olive}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|outô2=Anthony Huxley|tìtolo=Flowers of the Mediterranean|ànno=1972|editô=Chatto and Windus|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=145|capìtolo=Olea-Olive}}&lt;/ref&gt;.

E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche e picìne, e sciu(r)ìscen pe'u ciü in sce ramme de l'ànnu de primma, misse a pâne drìte ch'e nascen a partì da l'ascella de föje. Ògni sciu(r)a a l'è fâ de quattru [[Pétalo|petali]] in sciu giancu-gianu, tacài insemme au sò fundu, dund'i se ünìscen a 'na base furmâ da quattru [[Sépalo|sepali]] verdi, turna tacài insemme. I [[Bûxo|pummi]] i crescen pôcu pe' votta, pe' 4-6 setemâne, fin'a rivà a 'na lunghessa de ciü o mênu 2 citti, quand'i sciu(r)ìscen. A sciu(r)a a resta tacâ aa cianta pe' 5-6 giurni inte regiùi ciü câde e pe' 2 setemâne inte quelle ciü frèide&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Esmaeil Seifi, Jenny Guerin, Brent Kaiser e Margaret Sedgley|ànno=2015|méize=Zenâ|tìtolo=Flowering and fruit set in olive: a review|revìsta=Iranian Journal of Plant Physiology|volùmme=5|nùmero=2|pp=1263-1272|léngoa=EN|url=https://web.archive.org/web/20250919081522/https://journals.iau.ir/article_539653_140a99eea26c37e6020a694666a7b405.pdf}}&lt;/ref&gt;.

U [[Frûto|frütu]], cumme dìtu, u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] picìna, lunga 1-2,5&amp;nbsp;cm quand'a l'è maü(r)a. Inte qualitài sarvèghe e [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] e sun ancù ciü picìne, cu'ina pélle che, pe' cuntru, a l'è ciü sutì&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Apostolos Kiritsakis|outô2=Fereidoon Shahidi|tìtolo=Olives and Olive Oil as Functional Foods: Bioactivity, Chemistry and Processing|url=https://books.google.com/books?id=J7gfBQAAQBAJ&amp;pg=PA113|ànno=2017|editô=John Wiley &amp; Sons|léngoa=EN|p=129|ISBN=978-1-119-13531-9}}&lt;/ref&gt;.

== Tasciunumìa ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Olea europaea sylvestris (uddastru).jpg|In u(r)ivastru in [[Corsega]]
Olea europaea cuspidata-africana Cape Town.JPG|In èrbe(r)u de ''O. cuspidata'', [[Çittæ do Cavo|Sitài du Câu]]
Olea cerasiformis (Fuerteventura).jpg|''O. guanchica'', [[Fuerteventura]]
Olea europaea subsp laperrinei.jpg|Ina cianta de ''O. laperrinei'' in [[Niger]]
&lt;/gallery&gt;
Aa revixùn du genere ''Olea'', fâ du [[2002]], a specie ''Olea europaea'' a l'è stâ spartìa inte suttuspecie chi sutta, levàu ''O. europaea africana'', ch'a l'é(r)a cunscide(r)â cumme parte da ''cuspidata''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta publicaçión|outô=P. S. Green|ànno=2002|tìtolo=A Revision of Olea L. (Oleaceae)|revìsta=Kew Bulletin|editô=Royal Botanic Gardens|çitæ=Kew|volùmme=Vul. 57|nùmero=1|pp=91-140|léngoa=EN|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F4110824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;:
* ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'', carateristica du bacìn du Mediteraneu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77172513-1|tìtolo=Olea europaea subsp. europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''sylvestris'', varietài sarvèga, u cuscì dìtu [[u(r)ivastru]];
** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''europaea'', varietài dumèstega, l'u(r)iva ch'u se ghe riferìsce pe'u ciü intu parlâ, a ne vegne da 'na [[Seleçión artifiçiâle|selesiùn]] de l'u(r)ivastru;
* ''Olea europaea'' subsp. ''africana'' &lt;small&gt;(&lt;/small&gt;&lt;small&gt;Mill.) P.S.Green, 1979&lt;/small&gt;, a l'è a suttuspecie sarvèga spantegâ inta ciü parte de l'[[Africa]], [[Îzoe Mascarene|ìsu(r)e Masca(r)ene]] cumprese&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887159-1|tìtolo=Olea europaea subsp. africana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''cuspidata'' &lt;small&gt;(Wall. &amp; G.Don) Cif., 1942&lt;/small&gt;, a l'è a suttuspecie sarvèga ch'a se tröva inte tante regiùi secche de l'[[Asia]], da l'[[Arabbia (region)|A(r)abbia]] fina in [[Cinn-a|Cina]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77190043-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cuspidata|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''cerasiformis'', &lt;small&gt;G.Kunkel &amp; Sunding, 1972&lt;/small&gt;, suttuspecie [[Ploidîa|tetraploide]] ch'a l'è endemica de [[Madeira]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887160-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cerasiformis|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''guanchica'' &lt;small&gt;P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. &amp; Kadereit&lt;/small&gt;&lt;small&gt;, 2000&lt;/small&gt;, suttuspecie endemica de [[Îzoe Canâie|Cana(r)ie]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019528-1|tìtolo=Olea europaea subsp. guanchica|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''laperrinei'' &lt;small&gt;(Batt. &amp; Trab.) Cif., 1942&lt;/small&gt; a se tröva in sce de muntagne du [[Sahara]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''maroccana'' &lt;small&gt;(Greuter &amp; Burdet) P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. &amp; Kadereit, 2000&lt;/small&gt;, suttuspecie [[Poliploidîa|esaploide]] rapresentâ da 'na pupulasiùn daa parte in sce l'[[Âto Atlànte|Âtu Atlante]], intu [[Maròcco|Maròccu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;.

De ciü, u l'è segnalàu de pupulasiùi invasive inte l'[[Australia]] e inte de ìsu(r)e du [[Oçeano Paciffico|Pacificu]]. E analisi genetiche e l'han mustràu cumme ste pupulasiùi e gh'aggen due u(r)igine dife(r)ènti: quelle inte l'Australia de meridiùn e ne vegnen dae varietài dumèsteghe du Mediteraneu, mèntre e âtre (cumme inte l'Australia de levante e inte [[Hawaii]]) e sun derivài dae furme sarvèghe da suttuspecie ''cuspidata'' de l'Africa du süd. U s'è marcàu fina a puscibilitè ch'i nascen di ibridi fra ste due furme&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Henry, L. Wille, D. Cooke e E. Chapuis|tìtolo=On the origin of the invasive olives (Olea europaea L., Oleaceae)|ànno=2007|editô=Heredity 99|léngoa=EN|pp=608-619}}&lt;/ref&gt;.

== Sto(r)ia ==
{{Seçión vêua}}

== Curtivasiùn ==
{{Seçión vêua}}

== Prudusiùn ==
{{Seçión vêua}}
{{Clear}}
== Nòtte ==
;Nòtte au tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòtte bibliugrafiche
&lt;references responsive /&gt;

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}

{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Plantae]]
[[Categorîa:Agricoltua]]</text>
      <sha1>0ldlw38dl29rscs6cv01p76e8h0bxs8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oriva</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33329</id>
    <redirect title="U(r)iva" />
    <revision>
      <id>275017</id>
      <timestamp>2026-10-24T18:55:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+ rdr</comment>
      <origin>275017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21" sha1="lwjo2mywmc7zxhobkhpbeb17m5q1waa" xml:space="preserve">#REDIRECT [[U(r)iva]]</text>
      <sha1>lwjo2mywmc7zxhobkhpbeb17m5q1waa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oiva</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33330</id>
    <redirect title="U(r)iva" />
    <revision>
      <id>275018</id>
      <timestamp>2026-10-24T18:55:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+ rdr</comment>
      <origin>275018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21" sha1="lwjo2mywmc7zxhobkhpbeb17m5q1waa" xml:space="preserve">#REDIRECT [[U(r)iva]]</text>
      <sha1>lwjo2mywmc7zxhobkhpbeb17m5q1waa</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>