Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 1717 275041 270585 2026-10-26T07:45:29Z N.Longo 12052 /* Ecunumia */ + wl 275041 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=, inta varietæ barestea|càngio variànte=Sta pagina chi a l'è scriccia in '''[[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]'''}} {{Divisione amministrativa |Nome = Barestin |Panorama = Balestrino - panorama.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuramma du Burgu</div> |Tipo = [[Comun|cumün]] |var-localizaçión = Lucaliżaziun |var-stâto = Stætu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiun]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministraziun |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Stefano Saturno |Partito = lista civica de centru-driccia "Balestrino oggi" |Data elezione = 4-12-2021 |var-teritöio = Teritoriu |var-cordinæ = Curdinae |var-altitùdine = Ætezza |var-superfìcce = Süperficie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 532 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Varù Istat] - Pupulaziun reṡidente ai 31 d'utubre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-denscitæ = Densitæ |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fraziui]] |Sottodivisioni = Bergalla, U Burgu, U Cugnu, U Pöżżu<ref name=":1" /> |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Castrevegliu]], [[Cixan]], [[Tuiran|Türan]], [[U Sejô|U Zeriæ]], [[Süccaellu|Züccarellu]] |var-âtre_informaçioìn = Ætre infurmaziui |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füṡu urariu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 2190 |var-nómme_abitànti = Nomme abitanti |Nome abitanti = Barestei<br />Barestinolli <small>(in [[Carpe]])</small> |var-patrón = Patrun |Patrono = [[Andrîa (apòstolo)|Sant'Andrea]] |var-festîvo = Festivu |Festivo = [[30 novénbre|30 de nuvembre]] |var-cartografîa = Cartugrafia |Mappa = Map of comune of Balestrino (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puṡiziun du cumün de Barestin inta pruvincia de Savuna |var-scîto_ofiçiâ = Scitu uficiæle }} '''Barestin'''{{#tag:ref|Dicciu {{IPA|[bareʃ'tiŋ]|lij}}; {{IPA|[bares'tiŋ]|lij}} a [[Tuiran|Türan]] e in [[Carpe]]; {{IPA|[baɹεʃ'tiŋ]|lij}} in [[Èrli|Erli]] e a [[Castrevegliu]], ''Bæistrìn'' a [[Löa]] e a[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghettu]], ''Baestìn'' a[[U Sejô|u Zeriæ]] e inti Pregiai, ''Balèstrìn'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe d'Arbenga]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=120|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Balestrìn'' o ''Barestrìn'' in [[Lengoa zeneize|żeneṡe]], [[Dialettu savuneize|savuneṡe]] e versu [[Finô|Finæ]]|group=n.}} (''Balestrino'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligüre]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] ch'u g'ha ina pupulaziun de 532 abitanti (au 31 d'utubre du 2023)<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />. == Geugrafia == <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Péuzzo Grànde.jpg|L'[[Arexea]] miræ dau [[Munte de San Pêru|Munte de San Peru]] Ròcca Ciàn de Proéi (Castrevêgio) - vìsta da-o Péuzzo Grànde (1).jpg|[[Rocca de Cian de Prai|Cian de Prai]] dai Dui Frei, cu'[[Rocca Barbena|a Rocca]] de daré Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Péuzzo de l'Àrpe.jpg|L'[[Pöżżu de l'Arpe|Arpe de Barestin]] miræ d'in San Peru Còlla de Balestrìn - vìsta (6).jpg|A [[Colla de Barestin]] Riàn do Pónte (Balestrìn) - vìsta inte Bandiazze (1).jpg|U [[Rian du Ponte]] inte Bandiazze </gallery> U cumün de Barestin u se tröva inte l'entrutæra da [[Rivêa de Ponénte|Rivera de Punente]], a ciü o menu 7 chilometri dau [[Mâ Ligure|mæ]], int'ina valle lateræle de [[Valle du Varatella|chella du Varatella]], traversæ dau [[Rian du Ponte]]<ref group="n.">A Türan cunusciüu cumme Rian de Baresciun</ref>, e p'ina parte ascì inte chella du [[Rian de Carpe]], cu'ina superfice ch'a riva a 11,26&nbsp;km² in tüttu<ref>{{Çitta|Zunino, 2015|p. 12}}</ref>. A valle de Barestin a l'è seræ sciü træi fianchi da cadene de munti ch'i sun intu grüppu du [[Munte Carmu de Löa|Munte Carmu]]: a cresta ciü æta a l'è chella ch'a cæra żü da[[Rocca Barbena|a Rocca]] e, rivæ inte tære de Barestin aa [[Rocca de Cian de Prai]] (827&nbsp;m), a passa pe a [[Rocca Cüraira]] (721&nbsp;m), a [[Colla de Barestin]] (660&nbsp;m) e l'Arexea (o Erexea, 813&nbsp;m), pe rivæ au cunfin cun Türan, de dunde a cæra żü fina a[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghettu]], in curispundenza de [[Munte Aü]] (748&nbsp;m) e a Punta Bareste. Da pöi, i ghe sun ancù i munti ciü bassi ch'i særa u valun a nord, cu'a cresta che da Cian de Prai a se ṡvilüppa versu levante passandu pe u [[Pöżżu de l'Arpe]] (614&nbsp;m) e u [[Pöżżu de Barestin]] (539&nbsp;m), cu'ina diramaziun a nord inti scögli di Spettari e du [[Bæzu Mercöiru]] (491&nbsp;m)<ref>{{Çitta|Zunino, 2015|p. 13}}</ref><ref name=":0">{{Çitta|Gallea & Lertora, 2005|pp. 10-11}}</ref>. I riai du valun i sun mesci grossu moddu de traversu au Rian du Ponte, tantu ch'i l'han scavou e rive di munti au reundu cun de furme ch'i se ripete, dae zotte ciü ṡvilüpæ intu fiancu au sciuriu, dund'u gh'è u paiże. Intu teritoriu de Barestin u ghe nasce ascì di riai ch'i cæra versu nord pe fenì intu Rian de Carpe o inta [[Scciumêa Varatella|Varatella]], cumme u Rian da Funtæna Grossa, chellu de Caranche e chellu de l'Uriva<ref name=":0" /><ref>{{Çitta|Zunino, 2015|pp. 12-13}}</ref>. === Fraziui e burgæ === <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Bergàlla (Barestìn)-Panuràmma.jpg|Panuramma de Bergalla Suttæna, l'antigu Vilæru O Cùnio (Barestìn) - vìsta da-o Péuzzo Grànde.jpg|Panuramma du Cugnu dai Dui Frei Barestìn-Panuràmma du Pözzu daa SP44.jpg|Panuramma du Pöżżu Sruan e Suttan Balestrino - panorama.jpg|Panuramma du Burgu U Fussou (Balestrìn) - vìsta (12).jpg|E ruine du Fussou </gallery> U cumün de Barestin u se cumpune de quattru fraziui, de lucalitæ recunusciüe dau sò statütu e de burgæ tostu sparie da Fasciöra e du Fussou<ref name=":1" />. In particulæ, da munte a valle, e quattru fraziui de Barestin i sun chelle de: * Bergalla (''Bergalla''): a fraziun ciü a munte, a l'è furmæ dae burgæ de Bergalla Suttæna e Sruæna, spartie intu meżżu dau stradun pe [[Castrevegliu]]. A burgæ de sutta, antigamente diccia Vilæru, a se tröva intu scitu dund'i se tacca e due vie ch'i traversa a valæ e a s'è ṡvilüpæ int'ina furma a prumuntoriu; chella Sruæna a l'è int'in cian srua au stradun e a se preṡenta cumm'ina riga de cà mescie in parallelu aa via. In curispundenza du stradun a gh'è ascì a capella da burgæ, intitulæ a Sant'Apulonia<ref name=":2">{{Çitta|Zunino, 2015|p. 16}}</ref>. * U Cugnu (''Cuneo'', in antigu ''Conio''): fraziun mescia a meżża costa, appena sutta au stradun, a s'è ṡvilüpæ a valle da via veggia pe Bergalla, in sci fianchi d'in rizö perpendiculære a sta lì ch'u cæra żü pe i campi sutta ae cà, facciu ch'u g'ha dou ina furma alungæ versu u bassu. A capella du Cugnu, ch'a se tröva ciü a punente, a l'è dedicæ a Sant'Antoniu<ref name=":2" />. * U Pöżżu (''Poggio''): a zinquezentu metri a munte du Burgu, u l'è spartiu inte due burgæ du Pöżżu Suttan e du Pöżżu Sruan, destacæ dau stradun che chi u piglia u camin da via veggia. U Pöżżu Suttan, ciü picenin, u se tröva in zimma a in briccu e u l'è liou aa via da valle da l'antigu rizö da Muntaella; a burgæ sruæna a l'è pe contru ciü ṡvilüpæ, cu'e sò cà ch'i se tröva in sci dui fianchi de Via Piemunte, ch'a munta versu l'Arpe de traversu au stradun. Intu Pöżżu, cresciüu du bellu cun l'abandun du Burgu, a gh'è a [[Gexa de Sant'Andrea (U Pöżżu, Barestin)|gexa növa de Sant'Andria]], a parocchia de Barestin<ref name=":2" />. * U Burgu (''Borgo''): sede da cumüna e fraziun ciü impurtante primma de l'abandun da sò parte veggia, a l'è custruia au reundu d'in bæzu dund'u gh'è, in scia zimma, u casté di marchexi de Barestin. Intu burgu veggiu, in ruina, i se tröva ancù di ætri edifizzi storici, cumme a gexa veggia de Sant'Andria, u Tribunæ, l'Uspiæ e, dau stradun, l'uratoriu de San Carlu e a Frabbica<ref name=":2" />. === Cunfin === U cumün de Barestin u g'ha di cunfin cun chellu de [[Tuiran|Türan]] a nord e a levante, cu'[[U Sejô|u Zeriæ]] a süd-est, [[Cixan]] a süd, [[Süccaellu|Züccarellu]] a süd-ovest e [[Castrevegliu]] a punente<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://dait.interno.gov.it/documenti/statuti/statuto-comune-sv-balestrino.pdf|tìtolo=Statuto|outô=Cumüna de Barestin|léngoa=IT|vìxita=2024-04-07}}</ref>. == Storia == === Urigine du nomme === U nomme de Barestin u g'ha de urigine ch'i nu sun ben ciaire: pe'u [[Nino Lamboglia]] u ghe sereva a stessa raixe de chella di tuponimi, ciütostu vixin, de [[Baresciun]], burgæ de [[Tuiran|Türan]], e de Barestre, scitu inte chellu cumün. Sti sciti, cuscì cumme pe'u ''mons Balista'' mensünou inta [[Rivêa de Levànte|Rivera de Levante]] fina dau [[Titu Liviu]], pe'u studiuṡu i sereva ducca da liæ au [[Lèngoa ligure antiga|ligüre antigu]] ''bala'', "muntagna"<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''Capitolo II. Romani di passaggio'', p. 26}}</ref>. In'ætra pruposta a vegghe de contru l'urigine du nomme intu latin ''ballista'', balestra, da liæ aa preṡenza d'ina furtificaziun in sciu bæzu du Casté. Stu scitu, dutou de bareste e barestei ai tempi di rumai o ancù inte l'etæ de meżżu<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''Capitolo II. Romani di passaggio'', pp. 25-26}}</ref><ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''II. Le prime case'', p. 17}}</ref>, u l'avereva ducca dou u nomme au ''Burgus Plebis'', U Burgu, ch'u gh'è nasciüu dapè inti seculi de doppu. Cumme pröa de stu facciu u ghe sereva fina u nomme de sò gente, ch'i sun dicce propriu i barestei<ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''III. Dal Burgus al Castrum'', p. 21}}</ref>. === Preistoria === [[Immaggine:Tæna da Bösa (Balestrìn) - vìsta (9).jpg|sinistra|miniatura|A tæna da Bösa, cun di resti de müraglie]] Di tempi da preistoria, inta valæ de Barestin u s'è truvou numà che ina testimunianza, ina prea verde de 10 citti ch'a l'è stæ lauræ pe vegnì ina lamma da picozza, d'ancöi cunservæ inti maṡaghin da [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendenza]], che però u nu se sà de preciṡu de che tæna a ne sciorte. Ben ch'u manche de pröe següre, cumme intu restu [[Valle du Varatella|da Varatella]] e tæne i sun stæ de prubabile a cà de primme gente ch'i staxeva inte sti sciti. Fra de ste lì, u ghe pureva ben esse a [[Tæna da Bösa]], faciæ in sciu [[Rian du Ponte]] sutt'au Burgu, dunde pe'a tradiziun u ghe sereva stou de gente fin'aa fin de l'[[Etæ de Mëzo|etæ de meżżu]]<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''Capitolo I. Caverne e dintorni'', pp. 15-16, 19}}</ref><ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''II. Le prime case'', p. 15}}</ref><ref>{{Çitta|Bogliorio, 2010|''Capitolo II. I balestrinesi e i feudatari'', p. 13}}</ref>. === Antighitæ === Passou a [[Guère rumàn-lìgü(r)i|cunquista rumæna]] de tære di [[Ingauni]] du [[181 a.C.|181 primma de Cristu]], u nu gh'è væri de testimunianze de sta növa duminaziun. D'intu teritoriu de Barestin u ne vene numà che ina munea, de l'etæ du [[Neron|Nerun]], descuerta du [[1885]] mentre ch'u se traciæva u stradun, nu væri distante dae tumbe rumæne in scia Cruxæ, intu cumün de Türan. U l'è puscibile, ma u manca de pröe següre, che ai tempi di rumai u ghe fusse żà ina furtificaziun, in ''[[oppidum]]'', in zimma au bæzu du Casté, cuscì cumme a preṡenza d'ina via ch'a traversasse stu valun, pe muntæ versu [[Castrevegliu]] o in [[Burmia (valä)|Burmia]]<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''Capitolo II. Romani di passaggio'', pp. 20-24}}</ref>. === Etæ de meżżu === Ancù pe tanti seculi i manca de menziui e de testimunianze da Barestin; de prubabile sti sciti i l'era de l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abazia de San Peru]], dunai ai [[Órdine de Sàn Benéito|benedetin]] ch'i ghe staxeva, pe'a tradiziun da ''[[Crunaca de San Peru|Cronaca de San Peru]]'', dau [[Carlomagno|Carlu Magnu]] inte l'[[VIII secolo|VIII seculu]]<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''Capitolo IV. Santi, monaci e imperatori'', pp. 33-35}}</ref>. Segundu a tradiziun, a primma burgæ intu teritoriu de Barestin a sereva stæ chella da Fasciöra, au dì d'ancöi abandunæ, e cun sta lì a dev'esse cumenzæ a custruziun de primme fasce au fundu du valun, in sce rive de l'[[Arexea]] e longu u [[rian du Ponte]], cuscì cumme du primmu ponte ch'u g'ha dou de nomme<ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''II. Le prime case'', pp. 18-19}}</ref>. De doppu da Fasciöra u dev'esse nasciüu a burgæ du Fussou, turna ciü bassa de chelle d'ancöi, dund'u se ghe tröva fina i resti d'ina capeletta, diccia de San Moru, che forscia a l'è stæ u primmu scitu sæcru du paiże<ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''III. Dal Burgus al Castrum'', p. 21}}</ref>. Fra e custruziui ancù dueræ, üna de ciü antighe a l'è a [[Gexa de San Żorżu (Barestin)|gexa de San Żorżu]], ch'a ne vegnereva daa primma metæ du [[XIV secolo|Trexentu]], quand'i l'han tiræ sciü au postu d'ina gexa ciü antiga. A [[Gexa de Sant'Apulonia (Barestin)|gexa de Sant'Apulonia]], faccia au postu de üna dedicæ a [[San Calòcciu de Brescia|San Calocceru]], a g'ha turna de urigine ciütostu antighe, cu'a sò puṡiziun inta burgæ de Bergalla, in scia via pe [[Castrevegliu]] e vixina ae ruine che a tradiziun a dixe du casté di Bæva. I cunti Bæva i sun stai i primmi scignuri ch'u se cunusce pe Barestin, vasalli di [[Marchesau de Clavesana|marchexi de Claveṡæna]] e ch'i l'axeva pigliou ascì u postu di benedetin de San Peru. U pæ che sta famiglia a ne vegnisse dau [[Piemonte|Piemunte]], dund'i l'era forscia parenti cu'i Rubaldin de [[Garesce]], e i sun menzunai pe'a primma vota int'in attu du 27 d'austu du [[1295]], dund'i l'han vendüu gumbu e murin de Canteraina aa Cumünitæ de Barestin<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''V. Torri e campanili'', pp. 38-40}}</ref><ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''III. Dal Burgus al Castrum'', pp. 21-22}}</ref><ref>{{Çitta|Bogliorio, 2010|''Capitolo II. I balestrinesi e i feudatari'', p. 13}}</ref>. Pe de questiui, de sti tempi u s'è rivou a marcæ i cunfin de Barestin versu [[Rocca Barbena|a Rocca]], cu'in papé du [[1302]] ch'u mette in ciairu i termi fra [[Süccaellu|Züccarellu]], [[Castrevegliu]] e Barestin pe'i sciti de Carpenè, dunde Barestin u rivæva ai ''[[Rian de Carpe|fossati Lavagnino e Carpio]]'' e fina in scia zimma da Rocca<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''VII. La castellana di Zuccarello'', pp. 54-56}}</ref><ref>{{Çitta|Amici del Borgo, 2011|''Le origini del Marchesato di Balestrino'', p. 15}}</ref>. U duminiu di Bæva e di muneghi de San Peru u l'era però feniu in criṡi e, pe sta raxun lì, a l'è vegnüa de longu ciü impurtante a preṡenza da famiglia di [[Du Carettu (famìa)|Du Carettu]], che ai primmi du Trexentu a l'ha rizevüu in quartu du feudu. De ciü, du [[1361]], a marcheṡa [[Venezia Du Carettu]], scignura de [[Bardenèi|Bardenei]], a mesciu pæxe int'ina ratella tra i fratti da [[Certussa de Tuiran|Certussa]] e i türanin propriu d'intu ''castrum'' de Barestin, segnu ch'a ghe vantæva di diritti. Cun attu du 20 de setembre du [[1410]], i Bæva i l'han vendüu ina parte di sò diritti ai Du Carettu, e u [[Carlu I Du Carettu|Carlu I de Züccarellu]] u l'è dicciu pe'a primma vota scignuru de Barestin. Inte st'attu lì, doppu ch'u l'axeva catou tære e ommi dai Bæva, pe fæse ben vegghe u l'axeva ṡbasciou e roide da quattru a trei dì. Ai 29 d'utubre du [[1422]] u Carlu I u l'ha catou ascì a villa de Bergalla, ch'a l'era ancù di Bæva, e u l'ha turna facciu de cuncesciui ae sò gente, cumme acurdæghe u dirittu de druvì di furni pe'u pan, ciü tardi cunfermou ai 20 de żenæ du [[1485]]. I Bæva, ch'i s'era tegnüi ancù carche dirittu e di ommi, i l'han feniu pe venderi au [[Carlu II Du Carettu|Carlu II]] ai 20 de setembre du [[1450]], ch'u l'è ducca vegnüu l'ünicu scignuru da valæ<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''VII. La castellana di Zuccarello'', pp. 53-55}}</ref><ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''III. Dal Burgus al Castrum'', p. 26}}</ref><ref>{{Çitta|Bogliorio, 2010|''Capitolo II. I balestrinesi e i feudatari'', pp. 14}}</ref><ref>{{Çitta|Amici del Borgo, 2011|''Le origini del Marchesato di Balestrino'', p. 14}}</ref>. A ogni moddu, Bergalla a nu l'era ciü a primma villa de Barestin pe impurtanza, scicumme che a l'in giru du ''castrum'', żà du [[1302]], u gh'è menziunou u ''burgus plebis'', ch'u l'è cresciüu ancù de ciü cumme che i Du Carettu i l'han zernüu cumme sede da sò duminaziun<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''VII. La castellana di Zuccarello'', pp. 54-55}}</ref>. === Etæ muderna === U ricunuscimentu au guernu di [[Du Carettu (famìa)|Du Carettu]], che fina du [[1503]] i l'han cunfermou e cunvenziui cu'i Bæva, u l'è rivou cu'a sò investitüra a scignuri de Barestin da parte de l'imperatù [[Mascimiliàn I d'Asbùrgo|Mascimilian]], faccia ai 16 de mażżu du [[1509]]. A l'imprinzippiu sta valæ a l'era sutta au [[Marchesàu de Süccaellu|marcheṡe de Züccarellu]], l'[[Antognu II Du Carettu|Antognu II]], ma quand'u l'è mortu, du [[1545]], u l'ha spartiu i sò pusedimenti fra i dui figli, cu'u [[Pirru II Du Carettu|Pirru II]] ch'u l'è cuscì vegnüu u primmu [[Marchesau de Barestin|marcheṡe de Barestin]], ciü che cun-scignuru de [[Bardenèi|Bardenei]]<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''VII. La castellana di Zuccarello'', p. 55}}</ref><ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''III. Dal Burgus al Castrum'', pp. 26-27}}</ref><ref>{{Çitta|Amici del Borgo, 2011|''Le origini del Marchesato di Balestrino'', p. 16}}</ref>. U növu scignuru u l'ha ducca spunciou i gran travagli pe'u [[Casté de Barestin|casté]], facciu in zimma au bæzu du veggiu ''castrum'' a cumenzæ da in bandu du [[1515]], dund'u se cumandæva ''mano et opera'' di barestei pe frabicæru. Sti travagli i sun andai avanti pe ciü de trent'agni e pe meżżu de paregge roide, tantu che du [[1559]], tempu de di ætri interventi au casté, e gente de Barestin i g'han facciu de cauṡa. Du restu, pe'a difeṡa du Burgu u gh'era ascì in giru de müraglie, furmæ in parte dae cà mæxime, ch'i se druviva inte de porte fiancæ da de cà a ture. E preteṡe du Pirru e di ætri interessi i l'han prestu purtou a de cuspiraziui, cu'u Carlu e u Giüliu, sò figli ch'u nu ricunusceva, che inta nöcce fra u 16 e u 17 de marzu i l'han cumandou l'ataccu au casté e l'asasciniu du paire, mazzou insemme aa maire di dui frei, a Catina Barla, e au Prosperu, ommu du marcheṡe<ref group="n.">Giovanni Berruto de [[Sêva|Zeva]], agente du marcheṡe, dicciu u Prosperu.</ref><ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''VIII. Dal Burgus al castrum'', pp. 59-60}}</ref><ref>{{Çitta|Bogliorio, 2010|''Capitolo II. I balestrinesi e i feudatari'', p. 15}}</ref><ref>{{Çitta|Amici del Borgo, 2011|''Le origini del Marchesato di Balestrino'', p. 15; ''Da Pirro II alla fine del secolo XVI'', pp. 18-19}}</ref>. Mentre che a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Żena]], a despetu de speranze di barestei e du Bartolomeo Anero, [[Pudesterìa da Prìa|pudestæ da Pria]], a nu l'axeva usciüu prufitæ de situaziun, u l'è rivou da [[Castrevegliu]] i ommi du [[Gio Bertumé Du Carettu]], frè du Pirru e marcheṡe de Züccarellu, insemme a di vuruntai d'Arbenga, cun sti trexentu armai ch'i l'han pigliou u casté e brüxou u Burgu. A villa de Bergalla a l'ha patiu ascì di danni, tantu che a sti tempi u remuntereva u derucamentu da Costa, ina burgæ picenina ataccu au casté di Bæva, e di sciti d'ina Schiva, du Puzzu e di Rivai. Mentre che e gente de Barestin i l'era scapæ a Türan u l'è rivou u Giüliu insemme au [[Gio Antognu Du Carettu]], erede legittimu, ch'u l'ha pigliou in man u paiże e cumandou in prucessu pe truvæ i asciascin, cuscì da turnæ a l'urdine<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''IX. "Idi di marzo" a Balestrino'', pp. 62-68}}</ref><ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''IV. La notte dei pugnali'', pp. 31-36}}</ref><ref>{{Çitta|Amici del Borgo, 2011|''Da Pirro II alla fine del secolo XVI'', pp. 19-20}}</ref>. Ai 6 de żügnu u gh'è stou l'attu de suttumisciun di cappi de famiglie au növu scignuru, cu'a cumünitæ ch'a l'ha persu pareggi diritti in cangiu du perdun du marcheṡe. A ogni moddu, a minaccia di figli ilegittimi a nu l'era passæ, tantu che, de longu du [[1561]], i l'han atacou [[Bardenèi|Bardenei]] e pigliou u casté de Barestin cun l'agiüttu di ommi mandai dai [[Savöia (famìggia)|Savoia]], ch'i sun stai scurii dau Gio Antognu cun di surdatti ciamai au guernatù de [[Milan]]<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''X. Sottomissione e perdono'', pp. 70-73}}</ref><ref>{{Çitta|Bogliorio, 2010|''Capitolo II. I balestrinesi e i feudatari'', pp. 15-16}}</ref><ref>{{Çitta|Amici del Borgo, 2011|''Da Pirro II alla fine del secolo XVI'', p. 20}}</ref>. [[Immaggine:Matteo Vinzoni, Tipo geometrico di parte della Riviera di Ponente, 1750 (Balestrino).jpg|miniatura|Detagliu de Barestin in sciu ''Tipo Geometrico di Parte della Riviera di Ponente [...]'', travagliu du [[Matteo Vinzoni]] du [[1750]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Matteo Vinzoni|tìtolo=Tipo Geometrico di Parte della Riviera di Ponente [...]|ànno=Setembre 1750|editô=Archiviu de Statu de Zena|léngoa=IT}}</ref>]] A partì daa cunvenziun du [[1561]], du [[1592]] u gh'è stou in primmu cangiamentu ai statüi de Barestin, spartii inti dui libbri de leżże criminæli e civili<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XI. Convenzioni e statuti'', pp. 74-75}}</ref>. Daa fin du [[XVI secolo|Zinquezentu]] i ne vene i travagli pe'a [[Gexa de Sant'Andrea (U Burgu, Barestin)|gexa de Sant'Andrea]], faccia au postu d'ina capella ciü antiga, du marcheṡe. A gexa, tiræ sciü dau [[1594]] pe vuruntæ du marcheṡe [[Gio Enricu II Du Carettu|Gio Enricu II]], a l'è stæ faccia cun de sustanze di frei De Negri, banchei in [[Spagna]] ch'i ne vegniva da Barestin<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XII. I banchieri spagnoli'', pp. 85, 89}}</ref><ref>{{Çitta|Amici del Borgo, 2011|''Il territorio del Marchesato nel secolo XVI'', p. 26; ''I De Negri'', pp. 37-41}}</ref>. Du [[XVII secolo|Seizentu]], a Barestin u nu gh'è capitou di gran remesci, che pe contru i l'han tucou u marcheṡou de Züccarellu, curpiu dae invaxui di piemuntexi<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XIV. Rumori di guerra'', pp. 99-100}}</ref>. De impurtante, aa fin d'in longu prucessu in sciu pagamentu de decime aa gexa de Barestin, a cunvenziun du 6 de setembre du [[1728]] a l'ha ricunusciüu u destaccu cumpletu da cumünitæ de [[Carpe]], parte du mæximu feudu, da chella de Barestin, ch'a l'ha ducca cumenzou a numinæ di sò scindici e cunsegliei, mentre pe'a gexa a l'era parocchia pe sò contu dau [[1609]]<ref>{{Çitta|Bogliorio, 2010|''Capitolo III. I grandi e i piccoli avvenimenti del 1700'', pp. 21-23}}</ref>. A ogni moddu, pe'e cunseguenze da [[Goæra de sucescion polacca|guæra de sücesciun pulacca]], u marcheṡe de Barestin u l'è vegnüu in vasallu du ré de Sardegna, cumme i ætri pusedimenti de l'[[Sacro Impêo Roman|Imperu]] inta regiun. Passou carch'annu, du [[1754]] u gh'è stou u "Cunsegnamentu" da tære du marcheṡe [[Utavian Tumaxu Costa-Du Carettu|Utavian Tumaxu III]], che pe'u ciü u staxeva intu sò palazziu a [[Zena|Żena]], dund'u l'è feniu mazzou du [[1779]]. U növu marcheṡe [[Gio Enricu IV Du Carettu|Gio Enricu IV]], u s'è turna interesou a Barestin pe recampæ paregge tasce ch'i gh'era restæ e pe stu facciu, insemme ae tante questiui cu'u marcheṡe<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XVI. Il consegnamento'', pp. 114, 118}}</ref><ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''V. Ottaviano il Magnifico'', p. 46; ''VI. Un altro marchese assassinato'', pp. 49-50}}</ref>, i barestei i sun stai ben cuntenti quandu, ai 21 d'avrì du [[1794]], u l'è rivou ina delegaziun de franzexi da [[Rivoluçion françeize|rivuluziun]], dund'u gh'era l'[[Antoine Christophe Saliceti]] e l'[[Augustin de Robespierre]]<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XVII. Odio ai tiranni pace alle campagne'', p. 124}}</ref>. === Etæ cuntempuranea === ==== Tempu di franzexi ==== U dì de doppu, a Barestin u l'è rivou 2.500 surdatti, ch'i l'han pigliou casté e pruprietæ du marcheṡe, cunsciderou ommu piemunteṡe e ducca nemigu de guæra, pe pöi parti versu levante e cumbatte inta [[Primma bataggia de Degu|spediziun de Degu]]. De ciü, de ste parte u l'era rivou u [[Filippo Buonarroti]], ommu da rivuluziun giacubina, ch'u l'ha atacou u marcheṡe cumme tirannu e pigliou e difeṡe di barestei, cun di descursci e pruclammi apexi intu paiże. A ogni moddu, cu'u [[curpu de statu du 9 de termidoru|curpu de stætu du 9 de termidoru]] e a fin de pulitiche giacubine, u [[Gio Enricu IV Du Carettu|Gio Enricu IV]] u l'ha cumenzou in prucessu pe fæse ricunusce i sò diritti e i danni e, cun sentenza du 6 de żügnu du [[1795]], u s'è vistu dæ raxun<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XVII. Odio ai tiranni pace alle campagne'', pp. 124-131}}</ref>. Inte l'estæ du [[1795]], scurii da [[Sann-a|Savuna]] dae armæ de l'[[Inpêro asbùrgico|imperu d'Austria]], i franzexi i sun turnæ versu a Barestin, cu'a cresta de l'[[Arexea]] ch'a l'era stæ zernüa dau generæle [[François Étienne de Kellermann|Kellermann]] cumme linea de difeṡa, a cuscì diccia "linea du Burghettu", prestu dutæ de trincee e furtificaziui. I austriaci, ch'i l'axeva ciantou lì de atacæ, i s'era fermai in sci [[Arsabecchi|Azabecchi]] e in scia senestra du [[Scciumêa Varatella|Varatella]], cun Barestin ch'u l'era feniu intu meżżu fra e due armæ e, pe in zertu tempu, föra di cumbatimenti, ben ch'u pativa e requiṡiziui di franzexi. Però, ai 19 de setembre, i austriaci i l'han pruou a passæ e linee di nemixi, senza sciurtighe, ma pigliandu pareggi sciti a Barestin, cumpreṡu u paiże, u [[Buchin du Sambüu|Sambüu]] e [[Cian de Prai]]<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XVIII. La battaglia di Loano'', pp. 134-136}}</ref>. [[Immaggine:Battle of Loano.jpg|miniatura|[[Hippolyte Bellangé]], ''A bataglia de Löa'', [[1838]]. Quaddru cunservou au [[Müṡeu Massena]] de [[Nissa|Nizza]]|sinistra]] Cu'u rivæ de l'invernu, segundu i üṡanze d'alantù, inta nöcce fra i 16 e i 17 de nuvembre i austriaci i l'han cumenzou a retiræse dae pustaziui ciü avanzæ, pe lasciæ a Barestin 500 ungherexi sutt'au capitagnu Redewen. I franzexi, ch'u gh'era rivou de pruviste, i l'han però atacou quandu ch'i se bugiæva cu'ina meżża bregà, pigliandu e Tære Gianche, u [[Munte Vardiöra|Guardiöra]] e u [[Buchin du Sambüu|Sambüu]], dund'i l'han catürou ina quarantena de prexunei e trei canui picenin. In ætru batagliun u l'è stou spediu a pigliæ dae spalle i surdatti ch'i gh'era in Casté, ma u l'è introu in cuntattu cu'ina culonna de austriaci ch'a ne vegniva dau [[U Castelâ (U Burghettu)|Castelæ]] e u l'ha avüu da retiræse p'avé feniu e muniziui. I franzexi i l'han ducca pigliou e ville de Bergalla, du Cugnu e du Pözzu, faxendughe 130 prexunei cruæti, mentre u Burgu e u [[Casté de Barestin|casté]], difeṡu dai ungherexi, u nu l'è caücciu, tantu che de nöcce, quandu che i primmi i se sun retirai in sce l'Arexea, u Redewen u l'ha facciu sciurtì i sò ommi e u l'è turnou dau restu de l'eṡercitu. Barestin u l'è ducca feniu tüttu au saccu di franzexi, ch'i l'han scciappou tütte e porte e dou föu a Bergalla, cun chinże abitanti mazzai fra Bergalla e U Burgu sciben che u ciü de gente u l'era sciurtiu a scapæ, spantiou fra [[Tuiran|Türan]], [[Löa]] e [[Buinzan|Buizan]]. Passou pareggi dì, ai 23 de nuvembre u l'è partiu u gran ataccu passou aa storia cumme a [[Bataja de Löa|bataglia de Löa]], e i franzexi i l'han lasciou Barestin, in ruina, pe purtæse ciü a levante, in scia növa linea du frunte<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XVIII. La battaglia di Loano'', pp. 136-139}}</ref><ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''VIII. Sei ore di morte'', pp. 59-71}}</ref>. De de lì, ben che cu'i cangi de duminatù, daa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]] a l'[[Prìmmo Inpêro françéize|Imperu franzeṡe]] e turna ai [[Savöia (famìggia)|Savoia]], a vitta a Barestin a nu l'è cangiæ væri, ben che l'auturitæ du marcheṡe, ch'u l'axeva rizevüu carche sustanza in riparaziun dai franzexi, a nu l'era ciü vista cuscì forte<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XVIII. La battaglia di Loano'', pp. 137-138}}</ref> Intu detagliu, doppu de l'ucüpaziun militære u paiże u l'è feniu inta [[Repübbrica Piemuntese|Repübbrica Piemunteṡe]] e numà che du [[1801]] u l'è passou aa Ligüre, dund'u l'era u terzu cumün du cantun de Löa, inta giüriṡdiziun de Curumbu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Costituzione della Repubblica ligure (1802)|url=https://books.google.com/books?id=lpBlIJbiu2oC|ànno=1802|editô=Stamperia Nazionale Strada Giulia|çitæ=Żena|léngoa=IT|p=156}}</ref>. Du [[1805]], insemme au restu da Ligüria, u l'è ducca feniu aa [[Fransa|Franza]], intu cantun de Löa du [[Dipartimentu de Muntenötte|dipartimentu de Muntenöcce]], tacou insemme au cumün de [[Carpe]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüra de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixembre 1993 [1824]|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|p=286|volùmme=Vul. I}}</ref>. ==== Dau regnu au dì d'ancöi ==== Tempu de pareggi agni u s'è dou recattu aa [[Gexa de Sant'Andrea (U Burgu, Barestin)|gexa]], scurzæ de quattru metri perché a periculu de derucæ, au [[Casté de Barestin|casté]], che alantù u l'ha pigliou e furme d'ancöi, e aa ciazza de l'[[Uratoriu de San Carlu (Barestin)|uratoriu]], dunde du [[1888]] u s'è tirou sciü [[A Fabbrica (Barestin)|a Frabbica]]<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XIX. Il nuovo comune'', pp. 142-144}}</ref><ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''XII. Lo stradone'', pp. 95-100}}</ref>. U travagliu ciü impurtante de l'[[XIX secolo|Öttuzentu]], ch'u l'ha portou a tante discusciui, u l'è stou chellu du stradun: u prugettu d'ina via ch'a liasse a [[Rivêa de Ponénte|Rivera]] cun [[Bardenèi|Bardenei]] u vegheva i dui percursci pe Barestin o pe Carpe, cu'u segundu ch'u l'era spunciou dau cumün de [[Tuiran|Türan]]. Se pe rivæ in Burmia, aa fin, u s'è zernüu a via de Carpe, u stradun fina a Türan u l'è stou avertu primma, scicumme che, quandu a pratica a s'era fermæ, i barestei i l'han tagliou ina nöcce tütte e urive ch'i l'era in sciu toccu fra Türan e Barestin<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XIX. Il nuovo comune'', pp. 145-147}}</ref><ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''XII. Lo stradone'', pp. 93-95}}</ref>. Cu'i danni du [[Teramottu de Dian du 1887|teremotu du 1887]], derucæ e canoniche, du [[1889]] u s'è frabicou a Cumüna e e scöre intu Burgu; de sti agni Barestin, cumme i ætri paixi de l'entrutera, u l'ha patiu ina forte emigraziun versu e [[Americhe]]<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XIX. Il nuovo comune'', pp. 147-149}}</ref><ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''XIII. Il terremoto dell'87'', pp. 101-102}}</ref>. [[Immaggine:Monuménto a-i Cadûti (O Bórgo, Balestrìn) - vìsta (1).jpg|miniatura|U munümentu ai cadüti de Barestin inte tütte e guære, rangiou du [[1997]]]] Cun regiu decretu du 23 de marzu du [[1905]] u paiże de [[Carpe]], che dau [[1869]] u l'era fraziun de Barestin, u l'è passou au cumün de Türan, tirou lì dau prugettu d'in stradun ch'u ghe passasse. Cu'u [[XX secolo|Növezentu]] u l'è nasciüu fina de asuciaziui, ch'i sun vegnüe u centru da vitta du paiże: fra ste lì u gh'è stou a Cungregaziun de Caritæ (du [[1909]]), a Sucietæ de asegüraziun in sciu bestiamme ([[1912]]) e, doppu da guæra, a Seziun Cumbatenti e a Sucietæ Filarmonica de Santa Cecilia, ciü che i növi statüi di fradelli. Tempu du [[Primma Goæra Mondiâ|'15-'18]], Barestin u l'ha patiu pareggi morti in guæra, cun tante de sò gente ch'i l'era sutt'ae arme cumme surdattu, artiglié, arpin o bersaglié. Inta [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guæra]] u paiże u l'è rivou a tostu u duggiu da pupulaziun, cun tütte e gente ch'i gh'era vegnüe a stæ daa [[Rivêa de Ponénte|Rivera]] pe'a puira di bumbardamenti, cumme [[Bumbardamentu de Tuiran|chellu de Türan]] du [[1944]]<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XIX. Il nuovo comune'', pp. 166-171}}</ref>. Sübitu passou a guæra, dau [[1949]], u gh'è stou ina serie de apariziui da Madonna a ina figliöra de Bergalla, nu ricunusciüe daa Gexa ma ch'i l'han tirou tante gente a Barestin, ai 5 d'ogni meṡe. Pe'a preghera, du [[1953]] u s'è inaugürou [[Santuæriu de Munte Cruxe (Barestin)|ina capella]] da vixin au [[Forte di Dui Frei (Barestin)|forte di Dui Frei]], in sce l'[[Arexea]]. A l'ürtimu, pe'u vegnì peżżu de luzze che da seculi i curpiva u Burgu, cun decretu di 9 d'avrì du [[1953]] u s'è cumandou u sò abandun, cu'e ciü tante cà növe, cuscì cumme a [[Gexa de Sant'Andrea (U Pöżżu, Barestin)|gexa növa de Sant'Andrea]], ch'i l'han truvou de postu au Pöżżu e longu a pruvinciæle. U Burgu veggiu, ben ch'u se secce pensou ciü vote de sarværu, u l'è restou pe'u ciü in abandun e u l'è feniu du tüttu in ruina<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XXII. Addio vecchio Borgo'', pp. 174-181}}</ref><ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''XXXII. Una speranza per il vecchio Borgo'', pp. 267-272; ''XXXIII. Il Pizzo Ciresa e i "Sacri Monti"'', pp. 279-285}}</ref>. Barestin, dau [[1973]] ai 31 de dixembre du [[2008]], u l'ha facciu parte da [[Cumünitè muntâna "Pollupice"|Cumünitæ muntæna "Pollupice"]], pe pöi passæ fina du [[2011]] inta [[Cumünitè muntâna "Punente Savunese"|Cumünitæ muntæna "Punente Savuneṡe"]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.federalismi.it/ApplOpenFilePDF.cfm?artid=10598&dpath=document&dfile=15072008190233.pdf&content=LIGURIA,+L.R.+n.+24/2008,Disciplina+di+riordino+delle+comunit%C3%A0+montane,+disposizioni+per+lo+sviluppo+della+cooperazione+intercomunale+e+norme+a+favore+dei+piccoli+comuni+-++-++-+|tìtolo=Legge Regionale n° 24 del 4 luglio 2008|léngoa=IT|vìxita=2026-03-03}}</ref>. Dau 4 de dixembre du [[2014]] aa primma du [[2015]] u l'ha facciu parte de l'[[Uniun di cumüi da Rivera de Parme e de Urive]]. === Scimbuli === ;Stemma [[File:Balestrino-Stemma.svg|link=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Balestrino-Stemma.svg|bordo|192x192px|destra]]{{Çitaçión|Truncou: intu primmu d'argentu, au leun de neiru, ch'u g'ha ina balestra blö, ch'u a tegne pe l'ercu cu'a zampa senetra de davanti e pe'u legnu cu'a zampa davanti de driccia; intu segundu de russu, au castellu iṡulou, d'oru, mürou e serou de neiru, facciu de due ture, cun barcui de neiru e trei merli aa guelfa, tacæ insemme daa curtina de müraglia, senza de merli. I paramenti a l'in giru i sun da Cumün.|3=Troncato: nel primo di argento, al leone di nero, munito di balestra di azzurro, di cui afferra con la zampa anteriore sinistra l'arco e con la zampa anteriore destra il fusto; nel secondo di rosso, al castello isolato, d'oro, murato e chiuso di nero, esso castello formato da due torri, finestrate di nero, merlate alla guelfa di tre, riunite dalla cortina di muro, priva di merli. Ornamenti esteriori da Comune.<ref name="Araldica Civica">{{Çitta web|url=https://www.araldicacivica.it/comune/balestrino/|tìtolo=Balestrino|léngoa=IT|vìxita=2026-03-20}}</ref>|lingua=IT}} U stemma, cuscì cumme u gunfarun, u l'è stou cuncessu cun decretu du prescidente da Repübbrica du 4 d'arvì du [[1990]]<ref name="Araldica Civica" /><ref>{{Çitta web|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.printDetail.html?4987|tìtolo=Balestrino|outô=Archivio Centrale dello Stato|léngoa=IT|vìxita=2026-03-20}}</ref>. == Abitanti == === Evuluziun demugrafica === {{Demografia/Balestrìn}} === Minuranze fureste === Pe l'[[ISTAT]], ai 31 de dixembre du [[2024]], a Barestin u gh'è 21 reṡidenti furesti<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&a=2024|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2024|léngoa=IT|vìxita=2026-02-13}}</ref>. === Cugnommi ciü difüxi === I cugnommi ciü difüxi a Barestin i sun: ''Panizza'' (Panizza), ''Rosso'' (Russu), ''Richero'' (Richeru), ''Ronco'' (Runcu) e ''Pastorino'' (Pastürin)<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnommi ciü difüxi cumün pe cumün, Barestin|léngoa=IT|vìxita=2024-04-11}}</ref>. === Persune ligæ cun Barestin === * Adolfo Panizzi (Barestin, 24 de nuvembre du [[1876]] - Munte Ortigara, [[1917]]), magiù di Arpin decurou cun quattru medaglie au varù militære<ref>{{Çitta web|url=https://www.chieracostui.com/costui/docs/search/schedaoltre.asp?ID=10300|tìtolo=Adolfo Panizzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-02}}</ref>. * Francesco Ronco (Barestin, 3 de dixembre du [[1894]] - [[Tuiran|Türan]], 9 de nuvembre du [[1978]]), ommu d'arme e generæle<ref>{{Çitta web|url=https://www.edizionihelicon.it/index.php/catalogo-completo/autori/category/93-ronco-francesco|tìtolo=Ronco Francesco|léngoa=IT|vìxita=2026-04-02}}</ref>. * Antonino Ronco ([[Piaçensa|Piacenza]], 4 de żenæ du [[1925]] - [[Zena|Żena]], 16 de mażżu [[2019]]), giurnalista e storicu<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitgenoa.it/it/antonino-ronco-giornalista-e-storico-100-anni-dalla-nascita|tìtolo=Antonino Ronco giornalista e storico a 100 anni dalla nascita|léngoa=IT|vìxita=2026-04-02}}</ref>. * Giuseppe Richero (Barestin, 11 de lügliu du [[1929]] - [[Romma|Rumma]], marzu du [[2021]]), generæle di carabinei<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2021/03/30/news/lutto-a-balestrino-morto-il-generale-dei-carabinieri-giuseppe-richero-1.40090066/|tìtolo=Lutto a Balestrino: morto il generale dei carabinieri Giuseppe Richero|outô=Valeria Pretari|dæta=30 marzu 2021|léngoa=IT|vìxita=2026-04-02}}</ref>. * Lino Panizza Richero (Barestin, 14 de żenæ du [[1945]]), vescu de Carabayllo<ref>{{Çitta web|url=https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bpanric.html|tìtolo=Bishop Lino Panizza Richero, O.F.M. Cap.|léngoa=EN|vìxita=2026-04-02}}</ref>. == Posti de interesse == === Architetüre religiuṡe === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-Faciâ.jpg|A gexa növa de Sant'Andrea Balestrino-ruderi chiesa Sant'Andrea1.jpg|Sant'Andrea au Burgu Uatòiu de San Carlu (U Burgu, Barestìn) 02.jpg|L'uratoriu da Nunziæ Capeletta de Sant'Antôniu (Cuneu, Barestìn) 03.jpg|Sant'Antognu au Cugnu Capélla de Sant'Apulônia (Bergàlla, Barestin) 02.jpg|Sant'Apulonia de Bergalla Santoâio de Mónte Crôxe (Barestìn) - vìsta da-o Péuzzo Grànde (1).jpg|Munte Cruxe dai Dui Frei </gallery> * [[Gexa de Sant'Andrea (U Pöżżu, Barestin)|Gexa növa de Sant'Andrea]]: a l'è a gexa növa da parocchia de Barestin, tiræ sciü au Pöżżu fra u [[1956]] e u [[1960]] doppu che U Burgu, cu'a gexa veggia, u l'è feniu in abandun. A sò strutüra a l'è muderna, cu'ina cianta a öttu læti e, in scia driccia, a g'ha in ætu campanin a tré facce. De drentu u gh'è cunservou pareggi aredi e opere d'arte ch'i se truvæva inta gexa du Burgu, cun quaddri e atai ch'i sun pe'u ciü du [[XVII secolo|Seizentu]] e du [[XVIII secolo|Settezentu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20679/|tìtolo=Chiesa di Sant'Andrea|léngoa=IT|vìxita=2026-03-23}}</ref><ref>{{Çitta|Di Gangi, 2021|''Chiesa di Sant'Andrea nel Borgo'', pp. 116-117}}</ref>. * Gexa veggia de Sant'Andrea: intu Burgu, a l'è stæ a gexa da parocchia fin'a che u s'è duvüu seræra pe'u periculu che e luzze i a derucasse cu'u paiże. Sta gexa a l'è stæ faccia, fra u [[1618]] e u [[1624]], au postu d'ina capella du marcheṡe e grazzie a ina dunaziun di frei De Negri, di banchei in [[Spagna]] ch'i ne vegniva da Barestin. De drentu a g'ha ina cianta a retangulu, cun due nicchie ch'i fianca l'atæ grossu e due capelle pe parte inte müraglie longu i fianchi da gexa. A l'è cuerta da ina vota a butte, cu'u teitu ch'u l'è facciu de ciappe. Ataccu aa gexa u gh'è u campanin, in scia senestra, e a sacrestia, ciü a levante<ref>{{Çitta|Di Gangi, 2021|''Chiesa di Sant'Andrea nel Borgo'', pp. 85-89}}</ref>. * Gexa de San Żorżu: intu semiteriu, a l'è a gexa ciü antiga de Barestin, faccia a l'imprinzippiu du [[XIV secolo|Trexentu]] pe vuruntè di [[Abasia de San Pêru in Varatella|fratti benedetin de San Peru]]. Sede da parocchia fina du [[1632]], a l'è de güstu rumanicu, cu'ina cianta a retangulu e, in scia driccia, in bassu campanin squadrou. De drentu u se tröva i resti de pitüre du Trexentu, che pe ina parte i se semeglia strecciu a chelle de San Niculò a [[Bardenèi|Bardenei]] e pe l'ætra ai travagli di pitui piemuntexi in te l'Ingaunia, da metæ de stu seculu<ref>{{Çitta|Di Gangi, 2021|''Chiesa di San Giorgio campestre'', pp. 64-85}}</ref>. * Uratoriu da Nunziæ: u l'è l'uratoriu di fradelli de Barestin, ch'i sun sutt'au titulu de San Carlu. U l'è stou custruiu du [[1741]] int'in scitu cuncessu dau marcheṡe e u l'ha pigliou a sò furma d'ancöi cun di travagli ch'i sun andai avanti fina aa fin de l'[[XIX secolo|Öttuzentu]]. U g'ha ina cianta a öttu læti, cuerta da ina vota a veira e cun due capelle ch'i se dröve in sci fianchi; inte chella in scia driccia u se tröva l'atæ de San Veran, ch'u ne vene daa catedræle d'Arbenga<ref>{{Çitta|Di Gangi, 2021|''Oratorio della SS. Annunziata (o di San Carlo)'', pp. 125-142}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20678/|tìtolo=Oratorio di San Carlo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-24}}</ref>. * Gexa de Sant'Apulonia: a l'è a capella da burgæ de Bergalla, dund'a l'è stæ faccia au postu de chella, ciü antiga, de San Calocceru, ch'a l'era üna de ciü veggie da valæ. A capella, tiræ sciü passou a primma metæ du [[XVI secolo|Zinquezentu]], de l'[[XIX secolo|Öttuzentu]] a l'ha pigliou e sò furme d'ancöi, cu'ina cianta squadræ, in fundu reundu e poche decuraziui. L'atæ grossu, facciu tra u [[XVIII secolo|Settezentu]] e l'[[XIX secolo|Öttuzentu]], u g'ha de daré ina ''Madonna cu'u Bambin e Sant'Apulonia'', de l'[[XIX secolo|Öttuzentu]]; inta müraglia in scia senestra u se dröve pe contru a nicchia da Madonna de Lourdes<ref>{{Çitta|Di Gangi, 2021|''Chiesa di Santa Apollonia'', pp. 118-125}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20677/|tìtolo=Cappella di Sant'Apollonia|léngoa=IT|vìxita=2026-03-25}}</ref>. * Gexa de Sant'Antognu: a se tröva au Cugnu, tiræ sciü tempu du [[1672]] au postu d'ina custruziun ciü antiga, cu'in atæ ch'u l'è di primmi du [[XVIII secolo|Settezentu]], dau paliottu ch'u l'è cin de intarsci e cu'i stemmi di marchexi. Sta capella, ch'a l'era sutta patrunou de di Panizza, a g'ha in cianta a retangulu e faciæta a capanna; u campanin, in scia senestra, u g'ha in zimma in capé a zeulla. L'opera ciü impurtante ch'u se tröva inta capella a l'è u quaddru cun ''Sant'Antognu, a Madonna e San Biæxu'', dicciu du pitù [[Giuanni Maria Brüscu]]<ref>{{Çitta|Di Gangi, 2021|''Chiesa di Sant'Antonio da Padova'', pp. 143-147}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90357/|tìtolo=Cappella di Sant'Antonio|léngoa=IT|vìxita=2026-03-26}}</ref>. * Santuæriu da Madonna: dicciu ascì a Capeletta, u se tröva in sce [[l'Arexea]], tirou sciü fra u [[1951]] e u [[1953]] intu scitu de apariziui du [[1949]]. Ricunusciüu daa diocexi cumme scitu de preghera du [[1991]], inti agni u l'è stou ṡlargou fin'ae strutüre d'ancöi. A capella picenina intu centru du santuæriu a g'ha ina cianta a retangulu cun davanti in portiu, cu'u fundu reundu e ina vota a butte ch'a a cröve. De d'ætu a l'atæ u se dröve ina nicchia ch'a g'ha drentu ina statua da Madonna<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90358/|tìtolo=Santuario di Monte Croce|léngoa=IT}}</ref>. === Architetüre civili === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Balestrino-ruderi2.jpg|A Ciazza du Burgu cu'u Pilun e, a fiancu de stu lì, u Tribünæ U pilun (U Burgu, Barestin) 01.jpg|Detagliu du Pilun A Fàbrica (O Bórgo, Balestrìn) - vìsta (8).jpg|Vista da Frabbica Fontànn-a da Còlla (O Bórgo, Balestrìn) - vìsta (1).jpg|A funtæna da Colla Gumbu de Canteraina (Balestrìn) - vìsta (9).jpg|U gumbu de Canteraina Ponte de la Utra (Balestrìn) - vìsta (3).jpg|U ponte de la Utra dau rian </gallery> * L'Uspeæ: intu Burgu u se truvæva, fina du [[XVI secolo|Zinquezentu]], in uspeæ pe'i pelegrin, ch'u gh'axeva ina camera cun dui letti. Ciü o menu au tempu da vixita du [[Niccolò Mascardi|Mascardi]], du [[1585]], u s'è custruiu u protiru in zimma au purtæ, dund'i se vegghe i resti d'ina pitüra cu'u Segnù<ref>{{Çitta|Di Gangi, 2021|''Il patrimonio'', pp. 47-49}}</ref><ref>{{Çitta|Amici del Borgo|''L'Ospitale'', p. 20}}</ref>. * A Caṡetta: sta custruziun, inta parte de levante du Burgu, a l'è stæ u primmu uratoriu di fradelli de Barestin, dedicou aa Nunziæ. De drentu u g'ha de pitüre ch'i marcæva pe annu u [[1474]] ma, cu'a custruziun de l'uratoriu dau Puntettu, u l'è passou du [[1735]] a l'Opera de l'Uspeæ di Poveri, ch'a u l'ha facciu issæ d'in cian. St'uspeæ u l'ha serou inta segunda metæ de l'Öttuzentu, pe vegnì a l'ürtimu due cà privæ<ref>{{Çitta|Di Gangi, 2021|''Il patrimonio'', pp. 46-48}}</ref><ref>{{Çitta|Amici del Borgo|''Oratorio vecchio dei Disciplinanti - poi ospedale'', p. 18; ''Da oratorio dei Disciplinanti a ospedale dei Poveri'', p. 19}}</ref>. * U Tribünæle: u tribünæle du marcheṡou u se truvæva int'in palazziu du Burgu, ætu trei ciai e cu'u stemma di Du Carettu in scia faciæta. Facciu pe vuruntæ du marcheṡe Gio Antognu e serou primma du [[1736]], intu cian interou u gh'axeva e prexui e, au cian teren, u ghe dixeva esse l'archiviu. A parte ciü aa vista de sta custruziun a l'è u cuscì dicciu Pilun, ina strutüra cu'ina punta a cupula ch'a l'era a fundaziun da furca dund'u se pendeva i cundanai a morte e ch'a funziunæva fina cumme strümentu pe'a turtüra du "strosciu"<ref>{{Çitta|Amici del Borgo|''Il Tribunale col Pilone'', pp. 10, 15}}</ref>. * U Palazziu du Marcheṡe: u l'è ina custruziun intu Burgu che, tra u [[XVIII secolo|Settezentu]] e u [[XX secolo|Növezentu]], a l'ha funziunou cumme Cumüna de Barestin, che primma a gh'axeva de sede intu Tribünæle, e dapöi u s'è bugiou lì fina l'aministraziun da giüstizia. Pe'i danni facci dai franzexi in Casté, cumme ch'u l'è turnou a Barestin u marcheṡe u l'ha duverou stu palazziu cumme sò rexidenza, avanti de dæru indaré aa Cumünitæ, ch'a g'ha tegnüu e scöre fina du [[1887]]<ref>{{Çitta|Amici del Borgo|''Il Palazzo'', pp. 9-10}}</ref>. * A Frabbica: u gran cumplessu da Frabbica u se tröva dau Puntettu, faciou in sciu stradun, e u se cumpune de dui corpi longhi, mesci in paralelu e cu'in'aira intu meżżu. Pe'u primmu u s'è tirou sciü u corpu de daré, dund'u gh'era e scuderie e a fenera, cumisciunou dau marcheṡe cu'e sustanze da riparaziun di franzexi. A manega de davanti, dund'u gh'era e cà di serventi e in'ætra fenera, a l'è pe contru du [[1888]], cun prugettu de l'inṡegné Ravioli<ref>{{Çitta|Di Gangi, 2021|''Antiche Scuderie del marchese'', pp. 62-64}}</ref><ref>{{Çitta|Amici del Borgo|''Le scuderie o la Fabbrica'', pp. 3-4}}</ref>. * Funtæna da Colla: sta funtæna a se tröva a munte du Burgu, intu scitu dicciu da Colla, dund'i passæva e vie pe'e ætre fraziui. A l'existeva fina du [[XVII secolo|Seizentu]], tantu ch'a l'era pitüræ int'in quaddru du [[Benardu Raibadu|Bernardu Raibadu]] du [[1630]], cu'u sò teitu che alantù u l'axeva due venti. De doppu u s'è custruiu i lai ch'u gh'è dapè, dicci i lai da Colla<ref>{{Çitta|Amici del Borgo|''L'Ospitale'', p. 1}}</ref>. * Murin e gumbu de Canteraina: u gran cumplessu du [[gumbu]] e murin de Canteraina u g'ha de urigine ch'i sun du bellu antighe, tantu ch'u l'è menzünou fina int'in attu du [[1295]], dunde i cunti Bæva i l'han vendüu aa Cumünitæ de Barestin. U gumbu u se mustra cu'in ætu portiu davanti aa faciæta, dund'i se fermæva i cæri pe descariæ e urive, e de drentu u g'ha in gran camerun, dund'u se faxeva tütti i travagli pe maxinæ l'öriu<ref name=":3" /><ref name=":4" />. * Ponte de la Utra: u ponte de la Utra u traversa u [[Rian du Ponte]], che da stu lì u piglia de nomme, ciü in bassu du Burgu, versu i sciti de la Utra, ai pei de [[L'Arexea (Barestin)|l'Arexea]]. U l'è stou facciu in scia via ch'a menæva a [[Tuiran|Türan]] inta segunda metæ du [[XVII secolo|Seizentu]], tantu ch'u l'è l'opera pübbrica ciü antiga da valæ<ref name=":3">{{Çitta|Di Gangi, 2021|''Il patrimonio'', p. 49}}</ref>. === Architetüre militæri === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Balestrino-castello3.jpg|U Casté mirou dau Pöżżu Fòrte di Doî Fræ (Sucælo) - intrâ (2).jpg|U purtæ du forte di Dui Frei </gallery> * U Casté: u casté de Barestin u l'è mesciu in zimma au bæzu ch'u ṡvetta in sciu Burgu, dunde forscia u gh'era żà ina furtificaziun ciü antiga. U l'è stou facciu pe contu di marchexi [[Du Carettu (famìa)|Du Carettu]] du [[XVI secolo|Zinquezentu]] e u l'ha pigliou e furme ch'i se vegghe tempu de l'[[XIX secolo|Öttuzentu]], doppu che i franzexi i l'axeva derucou. Au dì d'ancöi u Casté u g'ha ina cianta a "L", a trei ciai, cu'a veggia ture centræle ch'a l'è fenia pe'u ciü drentu ae sò müraglie. Pe contru, u nu se vegghe ciü a segunda ture ch'a gh'era, l'aira e u ponte in sciu fussou, ch'i l'era mustrai ancù int'in quaddru du [[XVIII secolo|Settezentu]] e ch'i sun scentai cu'i tanti travagli facci de doppu<ref>{{Çitta|Di Gangi, 2021|''Il castello'', pp. 50-55}}</ref>. * Casté di Bæva: i cunti Bæva, tempu ch'i l'era scignuri de Barestin, i gh'axeva a sò rexidenza de d'ætu de Bergalla, inta regiun diccia dau Casté, cun de ruine ch'i se tröva lì che, segundu a tradiziun, i sereva propriu chelle du casté. Dae poche müraglie ch'u gh'è restou, u casté di Bæva u pæ ina custruziun ciütostu rüstega e gruscera, cun de camere streccie e di barcunetti picenin<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''V. Torri e campanili'', p. 40}}</ref><ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2005|''I Borghi abitati'', p. 115}}</ref>. De doppu de stu casté, u se dixe che l'ürtima rexidenza di Bæva a sereva stæ "A Cascina", ina cà cun de furtificaziui ch'a se tröva a Bergalla Sruæna<ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2005|''L'ambiente e il territorio della Valle'', p. 36}}</ref>. * Forte di Dui Frei: u forte di Dui Frei, dicciu numà che dau Forte ascì, u l'è ina furtezza de l'[[XIX secolo|Öttuzentu]] ch'a l'è stæ faccia in scia zimma de [[l'Arexea]], in sci cunfin cun [[Süccaellu|Züccarellu]] e [[Cixan]]<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XXII. Addio vecchio Borgo'', p. 182}}</ref>. Frabicou du [[1897]], u g'ha ina furma a ciü læti, in parte suttutæra e cu'in fussou tütt'a l'in giru. Stu forte u faxeva parte du cuscì dicciu "sbaramentu de Züccarellu", pensou pe blucæ in'invaxun ch'a ne vegnisse dau mæ, cun sbarcu inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciæna d'Arbenga]]<ref>{{Çitta web|url=https://leo-trekking.blogspot.com/2019/03/il-forte-di-poggio-grande-e-poggio.html|tìtolo=Poggio Grande, Poggio Ceresa e Santuario di Monte Croce|dæta=8 marzu 2019|léngoa=IT|vìxita=2026-04-04}}</ref>. === Natüra === * [[Munte Raviné - Rocca Barbena|SIC Munte Raviné - Rocca Barbena]]: u [[Scîto d'interèsse comunitâio|scitu d'interesse cumünitæriu]] du [[Munte Raviné|Raviné]] e da [[Rocca Barbena|Rocca]] u l'è in'area prutetta de 2.576&nbsp;ha inandiæ du [[1995]], ch'a cumprende de purziui du teritoriu de Barestin, [[Buinzan|Buizan]], [[Castrevegliu]], [[Löa]] e [[Tuiran|Türan]]. Inte stu scitu u se tröva in paiṡaggiu sarvairu che, pe'a preṡenza de [[Dolòmia|dulomie]] de San Peru, l'aiva a g'ha scavou paregge grotte e tæne. Stu SIC u dà pruteziun a tante ciante e bestie in periculu, cumme a [[Genziànn-a ligùre|genziæna ligüre]], a [[Canpanòla de Sànn-a|campanula de Savuna]] e u [[Gànbou de sciùmme|gamberu de rian]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic43/index.htm#|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Monte Ravinet - Rocca Barbena|léngoa=IT|vìxita=2026-04-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324011|tìtolo=Monte Ravinet - Rocca Barbena|léngoa=EN|vìxita=2026-04-07}}</ref>. * [[Munte Aü - Arixea - Rian Turseru|SIC Munte Aü - Arexea - Rian du Tursé]]: ætru scitu de interesse cumünitæriu che, dau [[1995]], u cröve 2.420&nbsp;ha tra i cumüi d'[[Arbenga]], Barestìn, [[Cixan]], [[Süccaellu|Züccarellu]], [[Tuiran|Türan]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], [[U Sejô|U]] [[U Sejô|Zeriæ]]. Da l'estensciun tostu pareggia a l'[[Area prutetta pruvinciâle Arixea, Munte Aü e Valle Ibà|area prutetta pruvinciæle de l'Arexea, du Munte Aü e da Valle Ibà]], stu SIC u cumprende di ambienti ben diferenti, cun de ciante de muntagna e da maccia ch'i cresce insemme, cumme ben 34 qualitæ de [[Orchidêa|urchidee]] e tostu in terzu de tütte e ciante prutette ch'u se pò truvæ in Ligüria<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic48/index.htm|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2026-04-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324910|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=EN|vìxita=2026-04-07}}</ref>. == Ecunumia == {{Çitaçión|[...] E gente i sun forti, de carattere carmu, e ciamæ a l'agricultüra.|Goffrado Casalis, ''Dizionario [...] degli stati di S.M. il re di Sardegna'', 1834<ref name="Casalis" />|[...] Gli abitanti sono robusti, d'indole quieta, ed inclinati alla agricoltura.|lingua=IT}}L'ativitæ ciü impurtante pe Barestin a l'è de longu stæ a curtivaziun da tæra, ben che i sciti intu sò teritoriu i nu secce fra i ciü boi da valæ. E primme infurmaziui de detagliu in sce cundiziui de vitta di barestei i ne vene dau stüddiu cumandou dau [[Dipartimentu de Muntenötte|prefettu de Muntenöcce]], u [[Gaspard de Chabrol]], a l'imprinzippiu de l'[[XIX secolo|Öttuzentu]]. De chelli tempi u se dixe che, ben che a tæra a fusse gramma, u se sciurtiva a fæ au meximu abastanza de vin e d'öriu, ciü che essighe de bandie dund'u se tagliæva de legne da föu o da custruziun, viagiæ versu a Marina<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüra de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixembre 1993 [1824]|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|p=286|volùmme=Vul. I}}</ref>. Du [[1834]] u [[Goffredo Casalis|Casalis]] u scrive che dai campi de Barestin u se campæva gran, orżu, legümmi e urive, ciü che cheglì de l'üa e de l'ætra früta, sciben che int'ina meṡüra ch'a nu bastæva che pe trei mexi l'annu, mentre intu [[Rian du Ponte]] u gh'era paregge anghille<ref name="Casalis">{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/BGcPAAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&pg=PA33|ànno=1834|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|p=33|volùmme=Vul. II}}</ref>. Ciü che a curtivaziun da tæra, u l'era ben impurtante fina l'alevamentu, pe tantu ch'u permeteva de vende di furmaggi, du bitiru e da læna, cuscì da vagnæ quarche sustanza cu'i cumerci. Intu detagliu, intu meṡe de żenæ du [[1846]] a Barestin u gh'era 241 vacche, 65 fra æxi e mü, 109 pegure e 374 cræve<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi de Bartolomeis|tìtolo=Notizie topografiche e statistiche sugli Stati Sardi|url=https://books.google.com/books?id=xAUrKIDNlR0C&pg=PA1270|ànno=1847|editô=Tipografia Chirio e Mina|çitæ=Türin|léngoa=IT|p=1270}}</ref>. Fra e ativitæ d'ætru genere u gh'era ancù de [[Gumbu|gumbi]] e de murin, cumme chellu de Canteraina, ch'u l'existeva armenu dau [[XIII secolo|Duxentu]], e chellu du Muriné<ref name=":4">{{Çitta|Ronco, 2009|''XVII. Le opere e i giorni'', pp. 130-132}}</ref><ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2005|''I vecchi mulini'', pp. 38-39}}</ref>; ciü che ina frabbica picenina de saun daré de l'uratoriu, fenia derucæ quand'u s'è inciu a ciazza<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XIX. Il nuovo comune'', p. 144}}</ref>. Au dì d'ancöi u nu gh'è ciü væri d'alevamentu, ma a curtivaziun da tæra a g'ha ancù de l'impurtanza, pe'u ciü cun ciante da ortu, sciure e [[U(r)iva|urive]], cu'in gumbu a curente ch'u travaglia ancù. U gh'è pöi tante gente ch'i travaglia in Rivera; pe contru, fra e ativitæ a Barestin, u gh'è pe'u ciü di posti dunde mangiæ<ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2005|''Economia e società'', pp. 121-131}}</ref>. == Cultüra == === Istruziun === [[Immaggine:Veggiu asilu (Burgu de Barestin) 01.jpg|miniatura|267x267px|A scæra de l'aṡilu intu Burgu]] ;Bibliuteche U cumün de Barestin u g'ha de bibliuteca, inandiæ du [[1988]] cumme Bibliuteca Civica e, au dì d'ancöi, intitulæ aa Maria Ferrua Testore. A bibliuteca de Barestin a g'ha ina culeziun de 6.750 ünitæ inte tüttu e a l'è parte du scistema da valæ du Varatella, insemme a chelle de [[Buinzan|Buizan]], [[Tuiran|Türan]] e [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]]<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0009|tìtolo=Biblioteca civica "Maria Ferrua Testore"|léngoa=IT|vìxita=2026-04-01}}</ref>. ;Scöre Au dì d'ancöi u nu gh'è ciü de scöre a Barestin, cun l'aṡilu e e scöre elementæri ch'i l'han seræ inti [[Anni 1990|agni Nuvanta]], e e ciü vixine ch'i sun ducca chelle de Türan<ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2005|''Economia e società'', pp. 133-135}}</ref>. Da ürtimu e scöre i se truvæva au Pöżżu ma, a l'imprinzippiu, i l'era intu Burgu, drentu au palazziu ch'u faxeva ascì da cumüna<ref>{{Çitta|Amici del Borgo|''Il Palazzo'', p. 10}}</ref>. De de lì, a periculu de vegnì żü pe'i danni du [[Teramottu de Dian du 1887|teremotu du 1887]], i l'era stæ bugiæ int'in capanun ch'u l'era mesciu de daré de l'uratoriu, che però u l'era facciu aa bona e ben freggiu d'invernu. Stu facciu u l'ha spunciou i travagli pe'a növa cumüna de Barestin, cumenzai du [[1889]], cu'e scöre ch'i sun restæ lì drentu, inte due aule au cian teren, fina a l'ürtimu doppu guæra<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XIX. Il nuovo comune'', p. 149}}</ref><ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''XXV. Qualcuno tra molti'', p. 196}}</ref>. === Parlæ de Barestin === A Barestin u se parla ina varietæ du [[Lengoa ligure|ligüre]] ch'a fa parte du scistema dicciu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de centru-punente]], dund'u l'è fra de chelle ch'i l'han megliu cunservou de carateristiche antighe, ciü che aveghe fina de sciurtie ben raire<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=Balestrino: una valle, un feudo, una civiltà|ànno=Lügliu 2000|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Żena|léngoa=IT|pp=185-191|capìtolo=Glossario dialettale e fraseologia}}</ref>. * cunservaziun di soi {{IPA|[t͡s]|lij}} (z) e {{IPA|[d͡z]|lij}} (ż), che inte ciü tante varietæ du ligüre i sun passai pe leniziun a {{IPA|[s]|lij}} (s) e {{IPA|[z]|lij}} (ṡ). Da vixin a Barestin sti soi i se tröva numà che a [[Buinzan|Buizan]] ciü che a [[Bardenèi|Bardenei]], dunde però u se parla żà de [[Burmia (valä)|Burmia]]. * cunservaziun da -r- tra e vucæle che, cumme inta ciü parte da [[Valle du Varatella|valæ du Varatella]], a l'ha ciantou lì d'esse giasciæ - cu'a sciurta solita de [[Dialettu arbenganese|varietæ arbenganexi]] ch'a l'è in {{IPA|[ɹ]|lij}} e variaziui - pe vegnì düra. * u [[Léngoa latìnn-a|latin]] -CT- che, passou ina primma furma in ''-yt-'', u s'è füṡu inte {{IPA|[cˑ]}}, pe ina prubabile infruenza ch'a l'è caræ de de là da Żuvu. A l'in giru, a l'è ina sciurtia ch'a se tröva inti paixi ciü æti de ste valæ, cumme in [[Carpe]], a [[Castrevegliu]] e in [[Èrli|Erli]], ciü che inta [[Burmia (valä)|Burmia]]<ref name=":5">{{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Castelvecchio di Rocca Barbena. Vita e storia di un borgo millenario nell'alta Val Neva|ànno=2022|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|pp=153-159|capìtolo=Il dialetto di Castelvecchio}}</ref>. * a -g- fra e vucæle, pe in'antiga infruenza piemunteṡe inte l'entrutæra de l'[[Ingaunia]], a fenisce pe cażże de spessu. Au meximu moddu u ''gu-'' a l'imprinzippiu de parolle e vene "v-"<ref name=":5" />. * u nessu [[Léngoa latìnn-a|latin]] -LJ- u l'è sciurtiu inte {{IPA|[ʎ]|lij}} (-gli-), cu'in'evuluziun ciütostu raira intu [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de centru-punente]] che a l'in giru a se tröva numà che a [[Castrevegliu]]<ref name=":5" />. * sciurtia ünica fra e varietæ da żona, a Barestin u se tröva u son {{IPA|[ɛˑ]|lij}} (æ) au postu de di ætri, pe'u ciü da "a" tonica lungæ, inte tütte e puṡiziui, ma ascì che cumme riduziun de ''-àe''. == Manifestaziui == * ''Balestrino Unplugged'': manifestaziun de müxica de ciü generi che, dau [[2012]], a l'è inandiæ inta Frabbica, intu meṡe de lügliu<ref>{{Çitta web|url=https://visitbalestrino.it/balestrinounplugged/|tìtolo=Balestrino Unplugged|outô=Proloco de Barestin|léngoa=IT|vìxita=2026-04-01}}</ref>. * ''Storica Sagra di Balestrino'': a l'è a sægra ciü impurtante ch'a se tegne ancù a Barestin, faccia tütti i agni d'austu e cun da müxica dau vivu<ref>{{Çitta web|url=https://visitbalestrino.it/storica-sagra-di-balestrino/|tìtolo=Storica Sagra di Balestrino|outô=Proloco de Barestin|léngoa=IT|vìxita=2026-04-01}}</ref>. == Feste e fere == * Festa de San Giüṡeppe: pe'a ricurenza de [[San Giuxeppe|San Giüṡeppe]], doppu ch'u s'è purtou in prucesciun a stattua du santu, u se zende in gran farò in sciu Prou du Giardin che, ina vota, u l'era in gæra cu'i faroi de ætre burgæ a chi u ne faxeva u ciü bellu<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=XJ_CVt-LqSY|tìtolo=Balestrino Festa di San Giuseppe con falò|léngoa=IT|vìxita=2026-04-07}}</ref>. Pe San Giüṡeppe, segundu in lascitu a l'uratoriu da scià Carlotta Bazzani, i fradelli i dæva in pan giancu a ogni baresté, cöcciu intu furnu ch'u gh'era dapè du Casté, inta cà du Pin da Netta<ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''XXV. Qualcuno tra molti'', p. 192}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://visitbalestrino.it/storia-e-cultura/le-memorie-di-balestrino/|tìtolo=Le Memorie di Balestrino|outô=Proloco de Barestin|léngoa=IT|vìxita=2026-04-07}}</ref>. * Festa da Madonna da Guardia: a ricurenza da [[Madonna da Guardia]] a l'è rivæ a Barestin inti [[Anni 1920|agni Vinti]] pe vuruntæ du præ Mexea, ch'u n'ha facciu fæ du [[1929]] ina stattua cun de dunaziui fina da l'[[America do Sud|America du Süd]]<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XXI. La "Belle Époque" e il Novecento'', p. 170}}</ref>. Au dì d'ancöi, pe sta festa, a stattua da Madonna a l'è ancù purtæ in prucesciun pe'e vie du paiże, a partì d'in gexa<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/08/balestrino-celebra-la-madonna-della-guardia/|tìtolo=Balestrino celebra la Madonna della Guardia|dæta=30 austu 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-04-07}}</ref>. == Aministraziun == === Scindichi de Barestin === [[File:Palàçio do Comùn (O Bórgo, Balestrìn) - vìsta (1).jpg|miniatura|A cumüna de Barestin]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu citadin|var-partîo=Partiu|var-càrega=Carega|var-nòtte=Notte}} {{ComuniAmminPrec|1945|1946|Francesco Richero||[[Scindico|Scindicu]]|<ref name="Scindichi">{{Çitta|Ronco, 2000|''XXII. Addio vecchio Borgo'', p. 183}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1946|1951|Luigi Ronco||Scindicu|<ref name="Scindichi" />}} {{ComuniAmminPrec|1951|1956|Alfredo Scrivano||Scindicu|<ref name="Scindichi" />}} {{ComuniAmminPrec|1956|1960|Angelo Pastorino||Scindicu|<ref name="Scindichi" />}} {{ComuniAmminPrec|1960|1960|Luigi Richero||Scindicu|<ref name="Scindichi" />}} {{ComuniAmminPrec|1960|1970|Leone Damiano||Scindicu|<ref name="Scindichi" />}} {{ComuniAmminPrec|1970|1972|Luigi Saturno||Scindicu|<ref name="Scindichi" />}} {{ComuniAmminPrec|1972|1973|Bernardino Zavattaro||Scindicu|<ref name="Scindichi" />}} {{ComuniAmminPrec|1973|1983|Carlo De Francesco||Scindicu|<ref name="Scindichi" />}} {{ComuniAmminPrec|1983|5 d'avrì du 1990|Pietro Beccaria|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|<ref name="Scindichi" /><ref group="n.">U s'è dimesciu daa carega</ref>}} {{ComuniAmminPrec|5 d'avrì du 1990|7 de żügnu du 1993|Carlo Ismarro|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|7 de żügnu du 1993|28 d'avrì du 1997|Carlo Ismarro|[[Partîo Popolâre Italiàn (1994)|PPI]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 d'avrì du 1997|14 de mażżu du 2001|Carlo Ismarro|PPI|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 de mażżu du 2001|30 de mażżu du 2006|Ubaldo Pastorino|lista civica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 de mażżu du 2006|16 de mażżu du 2011|Italo Panizza|lista civica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|16 de mażżu du 2011|6 de żügnu du 2016|Gabriella Ismarro|"Un futuro per Balestrino"<br />(lista civica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|6 de żügnu du 2016|4 d'utubre du 2021|Gabriella Ismarro|"Un futuro per Balestrino"<br />(lista civica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|4 d'utubre du 2021|''in carega''|Stefano Saturno|"Balestrino oggi"<br />(lista civica de centru-driccia)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vie de cumünicaziun == === Stradde === <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Immaggine:Vîa Adolfo Panizzi (O Bórgo, Balestrìn) - vìsta (2).jpg|U stradun intu Burgu, intitulou a l'Adolfo Panizzi Immaggine:Vîa Provinciale (O Bórgo, Balestrìn) - vìsta (1).jpg|U stradun fra U Burgu e U Pöżżu Immaggine:Rizöi inta Ramæ (Balestrìn) - vìsta (2).jpg|U rizö ch'u munta dau Ponte de la Utra, du [[XVII secolo|Seizentu]] Immaggine:U Duxen (Balestrìn) - muatêa (2).jpg|U rizö ch'u cæra in Canteraina e, de lì, a [[Tuiran|Türan]] </gallery> Au dì d'ancöi a stradda ciü impurtante de Barestin a l'è u sò stradun, spartiu fra a [[Stradda pruvinciæle 34 Türan-Barestin|pruvinciæle 34]], che dau Pöżżu a cæra fina in [[Tuiran|Türan]], e a [[Stradda pruvinciæle 44 Barestin-Castrevegliu|pruvinciæle 44]], che de de lì a va avanti pe [[Veserxe|Vezerxe]] e [[Castrevegliu]]. U stradun pe Türan u l'è stou facciu aa fin de l'[[XIX secolo|Öttuzentu]], passou tanti agni de discusciui scicumme ch'u sereva duvüu muntæ fina in [[Burmia (valä)|Burmia]], cu'i travagli ch'i sun partii quandu e gente de Barestin i l'ha tagliou ina nöcce tütte e urive ch'u gh'era in sciu percursu du prugettu, tempu ch'u l'era tüttu blucou<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XIX. Il nuovo comune'', pp. 146-147}}</ref>. Pe feniru u gh'è usciüu ancù ina chinṡena d'agni, cu'i travagli ch'i l'han tacou d'intu Burgu pe caræ in żü de de lì<ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''XII. Lo stradone'', pp. 93-95}}</ref>, ma u l'è numà che dai [[Anni 1950|agni Zinquanta]] ch'u s'è andou avanti in direziun de Castrevegliu, de dunde u se deramma a via pe'a Madonna<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XXII. Addio vecchio Borgo'', p. 175}}</ref>. Fra e vie antighe, a ciü impurtante a l'era chella ch'a passæva au fundu da valæ, vegnindune da Baresciun pe andæ avanti pe'u [[Piemonte|Piemunte]]. Nasciüa cumme via de passu, ch'a curiva pe'a valæ longu a riva de driccia du [[Rian du Ponte]], tempu du [[XVII secolo|Seizentu]] u s'è tirou sciü u ponte de la Utra, ch'u l'ha permesciu de rivæghe ciü fazzile e inte tütte e cundiziui dae burgæ de Barestin, ch'i se tröva in scia riva de senestra. Cu'u cresce du Burgu a via in scia senestra a l'è vegnüa a ciü impurtante e ducca daa Cà du Tanu, dund'u gh'era u semiteriu du Fussou, u s'è muntou sciü fin'au Burgu cun di giri da via ch'a l'è diccia di Rizöi. D'intu Burgu a via di Rizöi a l'andæva avanti pe'u Pöżżu, dund'a se tacæva cu'a Via de Rocche che, sciurtia dau Burgu, a passæva ciü bassa pe [[Gexa de San Żorżu (Barestin)|San Żorżu]]. Dau Pöżżu u partiva a via pe'e burgæ du Cugnu, de Bergalla e de Vilæru, e ancù in'ætra ch'a muntæva au [[Buchin du Sambüu|Sambüu]], pe menæ in [[Burmia (valä)|Burmia]]. Pe'u Buchin du Praé u passæva [[L'Arpe (Barestin)|l'Arpe]] a via de [[Carpe]], e ciü u gh'era ancù a via pe Gröa e Cian Marin e a scürza pe Türan ch'a passæva d'in San Moru e pe'a cascina di Valui<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XV. Opere pie e lavoro festivo'', pp. 109-110}}</ref>. U paiże de Barestin u l'è ligou a [[Tuiran|Tüiran]], [[Buinzan|Buizan]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]] e [[Löa]] dae curiere da [[TPL Linea|TPL]] ch'i cure pe'u servizziu nümeru 80. Ste lì i munta sciü pe'a valæ de Barestin fina aa burgæ de Bergalla, de dund'i ne vene turna indaré<ref>{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/80-%E2%80%93-CALIZZANO-%E2%80%93-BALESTRINO-%E2%80%93-TOIRANO-%E2%80%93-FINALE-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 80: Finale Ligure - Toirano - Balestrino - Bardineto - Calizzano|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-21}}</ref>. == Notte == ;Notte au testu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafia == * {{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=Balestrino: una valle, un feudo, una civiltà|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0513213|ànno=Lügliu 2000|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Żena|léngoa=IT|cid=Ronco, 2000}} * {{Çitta lìbbro|outô=Francesco Gallea|outô2=Eugenio Lertora|tìtolo=Balestrino. Il Castello e le sue Borgate|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA19934|ànno=Nuvembre 2005|editô=Tipolitografia Natgraf|çitæ=Löa|léngoa=IT|cid=Gallea & Lertora, 2005|ISBN=978-88-7172-299-3}} * {{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=Un paese tra due secoli. Storie, vita e leggende balestrinesi|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0460182|ànno=Lügliu 2009|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Żena|léngoa=IT|cid=Ronco, 2009|ISBN=978-88-6405-084-3}} * {{Çitta lìbbro|outô=Pierluigi Bogliorio|tìtolo=I Balestrinesi e i Marchesi Del Carretto: vicissitudini e liti|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA33584|ànno=2010|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bogliorio, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=Associazione Amici del Borgo|tìtolo=Balestrino. Osservazioni, storia e segreti|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA34707|ànno=2011|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Amici del Borgo, 2011}} * {{Çitta lìbbro|outô=Associazione Amici del Borgo|tìtolo=Un percorso nel vecchio borgo di Balestrino|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0140513|ànno=s.d|editô=s.e.|çitæ=Barestin|léngoa=IT|cid=Amici del Borgo}} == Ætri prugetti == {{Interprogetto}} == Liammi de föra == * {{Çitta web|url=https://www.comune.balestrino.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumün|outô=Cumün de Barestin|léngoa=IT|vìxita=2026-03-04}} * {{Çitta web|url=https://visitbalestrino.it/|tìtolo=Scitu türisticu|outô=Proloco de Barestin|léngoa=IT|vìxita=2026-03-04}} * {{Çitta web|url=https://balestrino-api.municipiumapp.it/s3/483/allegati/sito/edilizia_urbanistica/piano_recupero_borgo_antico_balestrino/e5_relazione-generale_rev-22-05-15.pdf|tìtolo=Piano di Recupero del Borgo antico di Balestrino|outô=Enrico Zunino|dæta=2015-05-22|léngoa=IT|cid=Zunino, 2015|vìxita=2024-04-07}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Barestìn| ]] h1vjlqx1b4xvf5bkpe1szfqg7nvjsuv 0 1747 275020 270616 2026-10-25T12:46:55Z Carsten Steger 15816 Aerial image of Noli inserted. 275020 wikitext text/x-wiki {{Priéze}} {{Divisione amministrativa |Nome = Noi |Tipo = [[comùn|cumǜn]] |Panorama = Aerial image of Noli (view from the east).jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuramma de Noi</div> |Bandiera = Flag of the Republic of Noli.svg |Stemma = Coat of Arms of the Republic of Noli.svg |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stâtu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Liguria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Sann-a |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Ambrogio Repetto |Partito = lista sivica de sentru-scinistra "Prospettiva Noli" |Data elezione = 13-6-2022 |var-teritöio = Territòiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Ātéssa |var-superfìcce = Süperficie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 2453 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/query.php?lingua=ita&anno=2023&submit=Tavola Dêto Istat] - Pupulasiùn rescidente a-i 31 d'utùbre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-denscitæ = Denscitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = Tusse, Vöze |var-divixoìn_confinànti = Cumǜi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Finô|Finâ]], [[Spoturnu|Sputurnu]], [[Vessi e Portiu|Vessi e Pòrtiu]] |var-âtre_informaçioìn = Âtri infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füzu uràiu |var-cod._cadàstro = Cod. catastu |var-tàrga = Targa |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1379 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = noleixi |var-patrón = Patrùn |Patrono = Sant'Eugeniu |var-festîvo = Festivu |Festivo = segunda duménega de lüggiu |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Noli (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puzisiùn du cumǜn de Noi in-ta pruvinsa de Sann-a |var-scîto_ofiçiâ = Scitu uficiâle }} '''Noi''' (''Nori'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|léngoa=LIJ, IT|p=152|çitæ=Finâ}}</ref>, Nòi in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=50}}</ref>, ''Noli'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è 'n [[Comun|cumǜn]] [[Liguria|ligüre]] de 2.453 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Sann-a]]. == Geugrafìa == Noi u l'è in paîze ch'u se vaccia sciü-u mâ e ch'u resta in-ta Rivêa de Punénte, tra mézzu [[Spoturnu|Sputurnu]], a levante, e [[Finô|Finâ]], a punénte. U se tröva in-ta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Sann-a]], a 15&nbsp;km da sta [[Sann-a|sitê]]. U territòiu u cröve in estensciùn de 9,62 chilometri quaddri, a partî da-u [[Càu de Noi]] (276 m), cu-u cunfìn versu Finâ ch'u se spuncia in drentu versu u Briccu di Crôvi (384 m) e e Tère Russe, u gîa a levante cu-u Casteléttu (410 m) e u Ciàn de Verne, dandu versu [[Vessi e Portiu]]. Ciǜ in sciü u se furma in cüniu a l'ātéssa da frasiùn de Vöze, dund'u turna a chinâ, passandu inte vixinanse da Cà de Badìn. In-te l'ürtimu töccu, versu a maîna, u cunfìn u l'è marcòn da-a fuxe du Riàn ''Chiariventi.'' U prufîlu da costa u nu se mustra guêi regulâre, vistu ch'u l'è bén aspiu, survatüttu da-e parte du càu.<ref name=":0">{{Çitta|Garibaldi, 2006|Noli, p. 99}}</ref> In-tu veggiu u se cunserva l'inpiantu de l'Etê de Mézzu, tantu ch'u l'è spartîu in-te quattru cuntrê: U Purtéllu, A Maîna, U Burgu e A Ciàssa. L'entrutèra u se svilüppa a partî da-e valê de dùi rién ch'i sun a Lüminélla e l'Ēguaviva, ch'i se cunzùnzan pocu primma de sbucâ in-tu mâ a punénte du paîze, in ciü u se ghe tröva ascì e dùe frasiùi de Vöze e de Tusse.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.storiapatriasavona.it/progetto-toponomastica-storica/fascicoli-pubblicati-2/toponimi-del-comune-di-noli/|tìtolo=Toponimi del Comune di Noli|outô=Furio Ciciliot|outô2=Francesco Murialdo|outô3=Giuliano Moggio|dæta=2013|léngoa=IT|vìxita=2025-12-07}}</ref> == Stòja == === Urìgine du numme === U numme de Noi u vegniéva da-u grêgu-bizantìn, tantu che du [[XI secolo|seculu IX]], in-ti papê ciǜ antìghi, u vegne mensönòn cumme ''Naboli'',<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.noli.sv.it/it/page/notizie-storiche-cdd8ec74-51f6-4515-a6cc-cebd03776520|tìtolo=Notizie Storiche|léngoa=IT|vìxita=2025-12-07}}</ref> che pödâse ch'u l'avesse in sénsu de "sitê növa".<ref name=":1" /> Dapö u l'è cangiòn in ''Nauli'', fin a passâ a-e versciùn d'ancö. Noi a faxeva parte de [[Romma|Rumma]] e dunca du so [[Impêo Roman|Imperu]], ch'a ne l'êa 'n municippiu. Pö a l'è divegnüa ina grande aleâ de [[Zena]] e du [[1097]] a l'è stêta fundamentâ pe e cruxê. Du [[1202]] a vegne a [[Repùbrica de Nöi|Repübbrica]], fin a quande du [[1797]] a l'è piggiâ da-i [[Fransa|fransezi]]. A so antiga [[Diocexi de Sann-a-Noi#Diocexi de Noi|diòcexi]] a l'è stêta tacâ a [[Diocexi de Sann-a-Noi#Diocexi de Sann-a|quélla de Sann-a]] du [[1829]], méntre du [[1861]] Noi a l'è intrâ intu [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]]. == Abitanti == {{Template:Demografia/Noi}} {{Seçión vêua}} == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuze === * '''Gêxa de San Paragôiu''': a l'è a ciü antiga gêxa de Nòi, dedicâ a-u santu martire ch'u l'è visciüu tra i [[III secolo|seculi III]] e [[IV secolo|IV]] e che segundu a tradisiùn u sajéva nasciüu propiu chi. L'edifissiu u g'ha ina strutüa originâia paleucristiann-a, ch'a remuntiéva a-i [[VI secolo|seculi VI]]-[[VIII secolo|VIII]] e ch'u gh'è stêtu fêtu in simma di travaggi a-u pinsipiu du [[XI secolo|seculu XI]]. Defêti a strutüa ch'u se vegghe ancö a l'è de stîle rumanicu, cu'u de föa decuròn cun de culunette e di archétti tipichi de quéllu tenpu. Drentu a gêxa a l'è spartîa in-te trê navê, cun l'inpiantu a baxilica. U se cunserva, sciü-a drîta, a véggia carêga du véscu, scicumme che a gêxa a g'ha avüu u titulu de catedrâle fin a-u [[1572]]. Rangiâ in-te l'Öttuséntu, dapö u l'è stêtu fêtu di scâvi ch'i l'han mustròn ch'u ghe fusse da vixìn l'antîga vasca pe-u batêximu e ina necropuli de l'etê tardu antîga. * '''Cuncatedrâle de San Pê''': a resta in-tu Burgu e a l'è du [[XIII secolo|seculu XIII]]. Pagâ da-i pescaûi du paìze, tantu ch'a porta u titulu du santu prutetû de sti-chi. A l'ha pigiòn u titulu de catedrâle dapö ch'u l'è stêtu levòn a quélla de San Paragôiu, scicumme ch'u se pensâva ch'a fusse in-t'ina puzisiùn ciü següa, drentu a-e müàgge. L'inpiantu a l'inprinsipiu u l'êa rumanicu, mentre ancö, a se mustra u ciü tantu cumme gêxa barocca. Defêti mensönâ in-te vixite du Munscignù Mascardi a-a fin du Sinqueséntu, u se ghe inpune di travaggi pe' giüstâla. Tra i vàri ātê ch'u gh'è drentu, u l'è bén de cuntu quéllu dedicòn a Sant'Eugeniu, ch'u l'è u santu prutetû da sitè de Noi e chi e ne sun cunservê e relicchie. Gran parte di dipinti ch'u gh'è drentu i sun stêti fêti da Vincenzo Suarez, pitû spagnollu du Setteséntu, cumme quéllu ch'u resta in simma a l'atâ, ch'u rafigüa Sant'Eugeniu. Sciü-a porte d'intrâ, a statua du santu ch'u tegne in man e ciave, fiancòn da quattru àngei. * '''Atoju de Sant'Anna''', in-tu paìze, u n'è stêtu pusòn a primma prìa a-i 15 de nuvenbre du [[1759]], pe vuluntê du véscu Antonio Maria Arduini, scicumme ch'u l'êa sentîu u bezögnu d'in'âtra gêxa in-tu paìze, ch'a se fianchesse a quélla de San Pê. U cültu da santa a Noi u gh'è da ciü tenpu, scicumme che in antigu in atoju dedicòn a-a santa u se truvava a-i pe du Munte Ursìn, che però u l'êa vegnüu zü propiu de sti periudu. U g'ha in inpiantu baroccu a navâ sencia, cu-u frunte ch'u nu l'è stêtu finî. De drentu i fan mustra despaéggi afreschi, ciü de presiuze casce da prucesciùn, de Sant'Anna, San Giuacchin e da Madonna. Sciü-e müàgge ai fianchi u gh'è ascì i cristi da prucesciùn, scicumme che l'atoju u l'è a sêde da cungrega de Sant'Anna. *U '''munestê de Santa Marìa du Riu''', föa de müàgge, fundòn cu-u titulu de San Fransescu in-tu seculu XIII, u l'ha ospitòn de cumünitê de muneghe fin a-u [[1520]], annu ch'u l'è stêtu seròn. Passòn sutta a-i Benedetìn de Pia. Vegnüi i fransézi, u munestê u l'è cheitu a bandùn, a gêxa a l'è stêta pe du tenpu sutta u titulu de San Benedettu, ma a-i tenpi d'ancö u cunplessu u l'è cunvertìu in abitasiùn<ref name=":1" />, cun di forti cangi in-te l'architetüa.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuliano Moggio|outô2=Gianfranco Uccelli|tìtolo=Le Chiese di Noli|url=http://web.tiscali.it/solesulgolfo/num4/chnoli.htm|dæta=2026-01-30|léngoa=IT}}</ref> * '''Cunplessu de San Fransescu''', cun gêxa ciü cunvéntu, u l'è stêtu tiòn sciü du [[1291]] sciü invìu du véscuvu Leonardo Fieschi. U resta de föa de müàgge e u l'è stêtu rangiòn de grossu in-tu seculu XVII. A gêxa a l'è stêta giâ cun sti travaggi, ma a l'è restâ a ina navâ sula. U de föa u se mustra rubüstu, cun due finte culònne sciü-i fianchi. U canpanìn u cunserva e canpann-e ch'e remuntan üna au [[1362]], l'âtra a mézzu Setteséntu. Fra u Trexéntu e u Seiséntu a gêxa a l'ha funsiunòn da sepürtu pe-e famìgge de cuntu du paìze.<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130829061500/http://www.comune.noli.sv.it/it/noli/turismo/depliant/Noli_percorsi_religiosi.pdf|tìtolo=Noli. Itinerari religiosi|léngoa=IT|vìxita=2026-01-30}}</ref> === Gêxe de Vöze === * '''Gêxa de San Pê e San Paulu''', a l'è de stîle tardu baroccu, erezüa in-ta segunda mitê du Setteséntu in-tu scitu là dund'u se ghe truvava ina capelétta ciü antiga. St'ürtima a l'êa descrîta da-u Mascardi in-te vìxite cumme troppu picina pe-u besögnu da burgâ. A l'è stêta cunsacrâ da-u véscu Arduini in-tu [[1789]], doppu anni de travaggi, finansiê da-a génte du postu.<ref name=":2" /> A-u de drentu u se ghe tröva ina statua dedicâ a-i dùi santi, purtâ in prucesciùn u dì da festa, ch'a cazze a-i 29 de zügnu. * '''Atoju de San Bastian e San Roccu''', ciü picìn, u resta atacòn a-a gêxa e u ne parlâva ascì de stu chi u véscu Mascardi, zà du Sinqueséntu u l'êa a sêde da cungrega du postu. U gh'è stêtu fêtu di travaggi du Setteséntu. * '''Capélla de San Roccu e San Bastiàn''', sciü-a stradda ch'a mena a Véssi e Pòrtiu, a l'ha a faciâ tenzüa de röza, cu-in dipintu surva a-a porte cu-a figüa de San Bastiàn. * '''Capelétta de San Giacumu''', de lungu pe andâ versu Vessi e Pòrtiu, da che poi u se pö chinâ versu a Vâ di Ponci, traversâ da-a Julia Augusta. === Architetüe sivili === U paîze u se mustra cu'i antighi portighi in frunte a-u mâ, in tenpu drîtu in scia ciàzza e ancö vaciê sciü l'Aurelia, i l'êan u sentru da vitta de mâ. ;Palassi * Palassiu du Cumǜn du XIV-XV seculu. * Tûre e Porte Papùn du XIII-XIV seculu. * Tûre di Quattru Canti. === Architetüe militari === * U Castéllu de Munte Ürsìn du seculu XII e i resti de furtificasiùi. == Cultüa == {{Seçión vêua}} == Ecunumia == Noi a se bazava in scia pesca e l'agricultüa. L'ativitê agricula a se baza survatüttu sciü-a prudusiùn du [[vin]] e de l'öiu d’oîva. == Feste e fêe == {{Seçión vêua}} == Sport == {{Seçión vêua}} == Aministrasiùn == {{Seçión vêua}} == Vie de cumünicasiùn == === Stradde === A l'è scituâ lungu l'[[Aurelia]], ciü l'[[autostradda A10|autustradda A10]], cu-a sciurtîa ciǜ da vixin ch'a l'è a Sputurnu. === Feruvìa === [[File:Noli - Panorama con isola di Bergeggi.jpg|thumb|Ina véggia vista du paîze e da feruvìa]] In-tu paîze a se truvâva ina stasiùn feruviâria sciü-a veggiu trêtu tra Finâ e Sann-a, inaugüròn du [[1872]], fêtu ch'u l'axêva purtòn a di sventraménti.<ref name=":0" /> Cu-u stramüu a munte fêtu du [[1977]] Noi a l'ha persu a stasiùn. Ancö a ciǜ vixinn-a a l'è [[Staçiùn de Spoturnu-Nöi|quélla de Sputurnu]], de lungu sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|linia Zena-Ventimiggia]]. == Nòtte == <references /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Leira e Centa: ambiente, popolazione, economia dei comuni tra Voltri e Albenga, in Riviera e Oltregiogo|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0033136|ànno=2006|editô=Associazione Italiana Insegnanti di Geografia, Sezione Provinciale Imperia-Sanremo|çitæ=Imperia|léngoa=IT|cid=Garibaldi, 2006}} == Atri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://www.comune.noli.sv.it/it|tìtolo=Scito do Comüne|léngoa=IT|vìxita=2025-01-25}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Noi| ]] kum26gj4wcq5nqkfy8luzatzk1giqdc 0 1754 275039 274768 2026-10-26T07:42:57Z N.Longo 12052 /* Ecunumìa */ wl 275039 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=, inta varietàe tuiranìna}} {{Divisione amministrativa |Nome = Tuiràn |Tipo = [[comun|cumün]] |Panorama = Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta de Toiràn.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Tuiràn da-u [[Munte de San Pêru|Mùnte de Sàn Pêru]]</div> |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stàtu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvìncia]] |Divisione amm grado 2 = Savùna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]] |Amministratore locale = Marco Bertolotto |Partito = lìsta cìvica "Toirano torna al futuro" |Data elezione = 10-6-2024 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = 1861 |var-teritöio = Teritòriu |var-cordinæ = Curdinàe |var-altitùdine = Artéssa |Altitudine = 38 |var-superfìcce = Süperfìcce |Abitanti = 2710 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&lingua=ita Dâtu Istat] - Pupulasiùn residènte a-u 31 d'utùbre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-denscitæ = Denscitàe |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùn]] |Sottodivisioni = [[Carpe|Càrpe]] |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinànti |Divisioni confinanti = [[Bardenèi]], [[Barestin|Barestìn]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Castrevegliu|Castrevéggiu]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghéttu]], [[U Sejô|U Serià]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefìssu |var-fûzo_orâio = Füzu uràriu |var-cod._cadàstro = Cod. cadàstru |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1333 |var-nómme_abitànti = Nòmme abitànti |Nome abitanti = tuiranìn<br />tuiranéxi (neol.) |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[San Martìn de Tours|Sàn Martìn de Tours]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvèmbre]] |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Toirano (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puzisiùn du cumün de Tuiràn inta pruvìncia de Savùna |var-scîto_ofiçiâ = Scìtu ufisià }} '''Tuiràn'''{{#tag:ref|''Tui(r)àn'' o ''Tüi"àn'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganéze d'Arbénga]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|p=120|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Ti"an'' intu [[Villanöva#Dialettu de Villanöva|parlà de Vilanöva]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Carlo Bartolomeo Usanna|tìtolo=Visione d'altri tempi. Glossario di termini dialettali, modi di dire, proverbi, tradizioni di Villanova d'Albenga|ànno=2000|editô=Amedeo|çitæ=Impéria|léngoa=LIJ, IT|p=97}}</ref>, ''Tuiàn'' o ''Tujàn'' in [[Dialéttu priéze|priéze]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prêa|léngoa=LIJ, IT|p=84}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=Giulia Petracco Sicardi|tìtolo=Dizionario pietrese|url=https://books.google.it/books?id=Qpq0tgAACAAJ|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=14}}</ref>, ''Türan'' in baresté, ''Töi"an'' in bardenòllu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giannino Balbis|tìtolo=Poesie (1970-2000)|url=https://books.google.com/books?id=pN8KoAEACAAJ|ànno=Lüju 2002|editô=TipoLitografia Gambera|çitæ=Miléximu|léngoa=LIJ, IT|p=54}}</ref>, ''Tuïàn'' in imperiéze, ''Tuiran'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, ''Tuiran'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeàscu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Céngiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>, ''Tuiran'' in [[Lengua brigašca|brigàscu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierleone Massajoli|outô2=Roberto Moriani|tìtolo=Dizionario della cultura brigasca: Lessico|url=https://books.google.com/books?id=LD0qAQAAIAAJ|ànno=1991|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Lüsciàndria|léngoa=LIJ, IT|p=49|volùmme=Vol. I|ISBN=88-76-94086-3}}</ref>, ''Toiàn'' in [[Lengoa zeneize|zenéze]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=toirano|tìtolo=TIG - Toirano|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-08-24}}</ref>|group=n.}} (''Toirano'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Liguria|lìgüre]] de 2.710 abitànti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />, inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvìncia de Savùna]]. == Geugrafìa == <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Stràdda Boisàn (Toiràn) - valàdda do Varatèlla.jpg|A fìn da [[Valle du Varatella|vàlle du Varatèlla]], mirà da-a regiùn da Cà de Sappi Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Valón da Vàlle (1).jpg|U valùn da Vàlle da-u [[Munte de San Pêru|mùnte de Sàn Pêru]] Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Valón de Càrpe (1).jpg|U valùn de [[Carpe|Càrpe]] da-u mùnte de Sàn Pêru Grotte di toirano, ambiente attorno alle grotte.jpg|U valùn scavàu da-u Riàn Vêru, a-a senèstra du [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]] Toirano 003.jpg|A Varatèlla a-a Bràia </gallery> U cumün de Tuiràn u l'è inta vàlle da [[Scciumêa Varatella|scciümàira Varatèlla]], cu-u paìze ch'u l'è centràu a-a sö cunfruènsa cu-u [[Riàn du Punte|Riàn de Baresciùn]]<ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2010|p. 12}}</ref>. L'è duminàu da-u [[Munte de San Pêru|mùnte de Sàn Pêru]], âtu 891&nbsp;m srua u livéllu du mà, dùnde, gràsie a-u Riàn Vêru, i se sùn furmàe de gròtte bèn cunusciüe, cùmme [[Grotta da Bazura|quélla da Bàzura]] e [[Grotta du Curumbu|quélla du Curùmbu]]. A pàrte ciü a mùnte u l'è pöi surcà da-a [[Valle du Varatella|vàlle du Varatèlla]] che, a l'artéssa da regiùn du Sâtu du Lüu, a se divìdde inti dùi valùi de Càrpe e da Vàlle<ref name=":2">{{Çitta publicaçión|outô=Furio Ciciliot|ànno=2015|tìtolo=Toponimi del Comune di Toirano|revìsta=Progetto Toponomastica Storica|editô=Società Savonese di Storia Patria|çitæ=Savuna|volùmme=31|léngoa=IT|url=https://www.storiapatriasavona.it/progetto-toponomastica-storica/fascicoli-pubblicati-2/31-toponimi-del-comune-di-toirano/}}</ref>. U teritòriu de Tuiràn u gh'à ina gràn variabilitàe, pasàndu da-a ciâna custêra a sèrte tra e vètte ciü âte da zòna, cu-in'elevasiùn màscima de tòstu millesèntu métri srua u livèllu du mà<ref name=":2" />. A regiùn ciü bàssa, dund'u gh'è u cèntru de paìze, a l'è pròpriu a-a fìn da vàlle du Varatèlla, a l'inprensìpiu da cianüra furmà da-i depòxiti purtài da scciümàira e che, a-u reùndu, a l'è serà da ina série de mùnti. A punènte, pè u chiürtu tòccu a-i cunfìn cu-u Serià, u teritòriu tuiranìn u rìva fìn'a-a crèsta ch'a chìna zü da l'[[Munte Arixea|Arexéa]], dìta ascì Pòzzu Grànde (813&nbsp;m), pè a pàrte cumpréza tra u [[Munte Aü|Mùnte Aü]] (748&nbsp;m) e u [[Munte Srua Tuiràn|Mùnte Srua Tuiràn]] (621&nbsp;m). De chi, traversàu u valùn de Barestìn, u cunfìn u se desvilüppa lòngu tüttu u valùn de Càrpe, muntàndu quâxi in scià pùnta da [[Rocca Barbena|Ròcca]] (1.141&nbsp;m), pè pöi virà lòngu a crèsta du spartiàiva cun [[Burmia (valä)|Bùrmia]], dund'u gh'è [[U Bancu|U Bàncu]] (983&nbsp;m) e u zuvu da-u mèximu nòmme, cunusciüu ascì cùmme [[A Sera (Tuiran)|A Sèra]] (939&nbsp;m). De chi, pasàu u [[Zuvu de Tuiran|Zùvu de Tuiràn]] (801&nbsp;m), u cunfìn u chìna zü pè a Vàlle fìn'a-u Bric Pulènsa (98&nbsp;m), rivàndu quâxi a-[[U Castelâ (U Burghettu)|u Castelà]] (113&nbsp;m). Tra i brìcchi da zòna, se pò ancù mensunà a [[Punta Alsabecchi|Pùnta Alsabècchi]] (784&nbsp;m), l'ünicu ch'u sécce pè intréu intu teritòriu tuiranìn e che, cu-a sö puzisiùn, u svètta in scià frasiùn de [[Carpe|Càrpe]]<ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2010|pp. 12-14}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Daniele Ferrando|tìtolo=I Corsi d'acqua e le Valli delle Alpi Liguri|ànno=Arvì 2019|editô=Grafiche Amadeo|çitæ=Ciusanegu|léngoa=IT|pp=168-169|volùmme=1|capìtolo=Il Torrente Varatella (Varatello) e la sua valle|cid=Ferrando, 2019}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da-o sentê pe Sàn Pê (1).jpg|U [[Munte de San Pêru|mùnte de Sàn Pêru]] da-u senté pè u Zùvu Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Mónte Raviné (2).jpg|U [[Munte Raviné|Mùnte Raviné]], miràu da-u mùnte de Sàn Pêru Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da Ròcca Berlöria (2).jpg|Vìsta du [[Bâsu du Giudeu|Bâsu du Giudéu]], dìtu ascì a Ròcca de Barlörie Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da Pónta Alsabècchi.jpg|A rìva da [[Punta Alsabecchi|Pùnta Alsabècchi]] inta Vàlle Mónte Aû (Toiràn) - vìsta da Boisàn (1).jpg|U [[Munte Aü|Mùnte Aü]], miràu da [[Buinzan|Buisàn]] Giogo toirano lato varatella.jpg|U [[Zuvu de Tuiran|Zùvu]], miràu rivàndu da Tuiràn </gallery> Tuiràn u l'è pöi cumprésu, pè l'intréu sö teritòriu, intu bacìn idrugràficu da [[Scciumêa Varatella|scciümàira Varatèlla]], ch'a càmpa l'àiva de tütti i riài da zòna. Ùltre a-a scciümàira, i riài ciü impurtànti du cumün i sùn i dùi ch'i a fùrma, sarêa a dì u [[Rian de Carpe|Riàn de Càrpe]] e u [[Riàn da Valle|Riàn da Vàlle]], insèmme a-u [[Riàn du Punte|Riàn de Baresciùn]], o du Pònte pè i barestèi, ch'u végne zü da-u valùn de Barestìn e ch'u se càccia inta scciümàira in curispundènsa du cèntru du paìze. A regiùn a l'è caraterizà da-i impurtànti fenòmeni càrsici ch'i se sùn furmài inti sö terén, cu-in gràn nümeru de strutüre ch'i vàn da-e tâne ciü picìne fin'a-e gròtte ciü rinumàe, cùmme quélle, vixitàbili, da [[Gròtta da Bàzura|Bàzura]] e de [[Grotta de Santa Lesia de Srua|Sànta Lesìa de Srua]] e de [[Gròtta de Santa Lesia de Sutta|Sùtta]], e quélle du [[Gròtta du Curumbu|Curùmbu]], da [[Gròtta da Gèra|Gèra]] e da [[Tâna d'Imeruna|Tâna d'Imerùna]]. Caraterìstica da pàrte ciü a mùnte du cumün, inte l'àrea geulògica de l'elemèntu de Càrpe - dùnca de l'ünitàe Castrevéggiu-[[Cirixöa]] - a l'è a prezènsa de in tìpu de gròtte particulà a fùrma de pùssu, cunusciüu cu-u nòmme de buràncu<ref>{{Çitta web|url=http://www.catastogrotte.net/liguria/it/areas/view/31/|tìtolo=Area carsica del Monte Carmo di Loano|léngoa=IT|vìxita=2023-01-20}}</ref>. A l'inprensìpiu stu nòmme u l'éra adueràu pè indicà sùlu quéllu che aù u l'è dìtu u [[Burancu da Cruxe|Buràncu da Crùxe]], u ciü famùzu e tra i ciü prufundi, mensunàu cùmme ''Buranco'' fìna inte in àttu du [[1122]] e zà cùmme ''Burancho Crucis'' a-u catàstu du [[1508]]. Stu sòttu, situàu de d'âtu a-u Zùvu de Tuiràn, u l'à dàitu urìgine a de bèlle fòre e stòrie da tradisiùn du pòstu, ch'i sùn stàite rangiàe e pübricàe inte l'Öttusèntu da-u [[Baccio Emanuele Maineri|Bàcciu Mainêru]] intu sö ''La leggenda del buranco''<ref name=":2" />''.'' === Frasiùi e burgàe === <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Carpe (Toirano) da SP 60.png|Panuràmma de [[Carpe|Càrpe]] pijàu da-u stradùn, a l'artéssa de l'oratòriu Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - vìsta (7).jpg|A vìa ch'a travèrsa a Bràia Certôza (Toiràn) - vìsta da-a Stràdda Canavê.jpg|A burgà da Certùssa mirà d'inti Canavéi Croxâ (Toiràn) - vìsta da-a SP25.jpg|Panuràmma da Cruxà da-u stradùn pè Buisàn Baresción (Toiràn) - panoràmma (1).jpg|Baresciùn da l'âtra zìna du riàn Dâri (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Panuràmma da burgà de Dâri da Vìa Còsta Moìn (Toiràn) - vìsta (1).jpg|A burgà di Murìn mirà da-u pònte sciü u Varatèlla </gallery> ;Càrpe U paìze de [[Carpe|Càrpe]] u se tröva int'in scìtu destacàu da-u cèntru du cumün, inta pàrte ciü âta da [[valle du Varatella|valà du Varatèlla]] a 400&nbsp;m srua u livèllu du mà, in sc'ina rìva du valùn scavàu da-u [[Rian de Carpe|riàn de Càrpe]] ch'a câra d'inti [[Punta Alsabecchi|Arsabècchi]]. Càrpe u l'è spartìu inte parégge burgàe, ch'i sùn méscie a-u reùndu de quélla da Gêxa, dund'a gh'è a [[Gexa de San Benardu (Carpe)|paruchiâle de Sàn Benàrdu]]: intu detàju, ste burgàe i sùn ciamàe A Rùggia, e Cà Scüre, e Cà di Cùxi, e Cantìne, e Cà di Barlétti, e Cà di Garùi e e Cà de Ròcche, ciü che e ruìne de càrche cascìna intu rèstu du valùn<ref name=":3" />. Scibèn che a-u dì d'ancöi u sécce sùtta a-a cumüna tuiranìna, a stòria de Càrpe a l'è stàita bèn diferènte, scicùmme ch'u l'à fàitu pàrte pè de lòngu de tère di marchéxi [[Du Caréttu (famìa)|Du Caréttu]], [[Marchesau de Barestin|scignùri de Barestìn]], quàndu Tuiràn u l'éra pè cùntru guernàu [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zéna]]. Cumünitàe indipendènte da [[Barestin|Barestìn]] da-u [[1728]], u paìze u l'à fàitu cumün pè sö cùntu fìna du [[1868|1869]], pe fùndise de quéllu ànnu cun Barestìn. Du [[1905]] u l'è dùnca pasàu a-u cumün de Tuiràn, dòppu ch'u n'à fàitu dumànda pè spuncià in sce l'inàndiu du [[Stradda pruvinciâle 60 U Burghéttu-Bardenèi|stradùn pè Bardenèi]], bèn necesàriu pè mejurà i tràffeghi vèrsu a [[Rivêa de Ponénte|Rivéra]] e [[Burmia (valä)|Bùrmia]]<ref name=":3">{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/40|tìtolo=Frazione Carpe|léngoa=IT|vìxita=2023-01-24}}</ref>. ;Burgàe * A Bràia: a se tröva a setentriùn du Bùrgu, de là du pònte ch'u travèrsa u [[Riàn du Punte|Riàn de Baresciùn]], tütta facià in scià véggia vìa ch'a ghe pàssa intu mèzzu e che, d'ancöi, a ne pìja u nòmme. Inta burgà, a ciü curpìa da-u [[Bumbardamentu de Tuiran|bumbardamèntu du 1944]], u se ghe tröva a [[Gêxa da Madonna du Ruzâriu (Tuiran)|gêxa da Madònna du Ruzàriu]], pàrte d'in antìgu cunvèntu de frâti dumenicài, e a növa cumüna tuiranìna. D'atàccu a-a Bràia, a levànte, u gh'è ascì a cuntrà du Cantùn, méscia in scià vìa vèggia pè a Certùssa, mèntre a punènte, in scià zìna du Riàn de Baresciùn, u se ghe tröva a Fascétta, fàita a növu dòppu du bumbardamèntu<ref name=":4" />. * A Certùssa: a l'è ina burgà ciü destacà da-u Bùrgu, méscia in sce l'âtra zìna da scciümàira. A l'inprensìppiu cunusciüa cùmme e Cà Növe, a pìja u sö nòmme da l'[[Certussa de Tuiran|abasìa]] che i certuzìn i gh'àn fundàu du [[1495]]. E cà da cuntrà i cunsèrva ancù a ciànta de l'antìgu ciòstru du cunvèntu e d'atàccu a ste lì u se ghe pò végghe e ruìne da gêxa, dedicà a Sàn Pêru in Vìnculi e derucà a-i tèmpi da [[Bataja de Löa|batàja de Löa]]<ref name=":4" />. * A Cruxà: a se tröva de d'âtu da Bràia, de là du stradùn, dùnde a vìa véggia ch'a sciurtìva d'intu Bùrgu a se deramâva fra de quélla ch'a muntâva p'a valà de Barestìn e quélla ch'a l'andaxêva avànti pè l'âta Varatèlla. In scià cruxéra a-u cèntru da burgà, ch'a gh'à fìna dàitu u nòmme, se ghe tröva a [[Capella de Sant'Antognu (Tuiran)|capelétta de Sant'Antògnu]], rangià du [[2015]]<ref name=":4" />. * Baresciùn: u se tröva a punènte du Bùrgu, intu valùn du [[Riàn du Punte|Riàn du Pònte]] che, pijàndune u nòmme, u l'è cunusciüu ascì cùmme u Riàn de Baresciùn. A burgà a l'è in tìpicu paìze de vìa, tüttu custruìu in sciù carùggiu ch'u ghe pàssa intu mèzzu, a vìa véggia pè Barestìn. A-u cèntru da burgà u se ghe dröve ina ciasétta, dund'a se fàccia a [[capella de San Rocco (Tuiran)|capélla de Sàn Ròccu]], dìta ascì di Sànti Pêru e Ròccu, e ina meridiâna. De daré da capélla i ghe sùn ascì i tröggi du paìze e, in scià vìa, a funtâna dìta da Rùggia<ref>{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/37|tìtolo=Barescione|léngoa=IT|vìxita=2023-02-19}}</ref><ref name=":4">{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/images/Outdoor/Giro%20delle%20Borgate/giro%20delle%20borgate%20retro.jpg|tìtolo=Toirano e le sue borgate|léngoa=IT|vìxita=2023-02-19}}</ref>. * Dâri: méscia in scé rìve ciü bàsse du [[Munte Raviné|Mùnte Raviné]], de là du Varatèlla, a se tröva tòstu in scì cunfìn cun [[Buinzan|Buisàn]], traversà da-u stradùn pe quéllu paìze. Dâri a l'è traversà ascì da-a véggia vìa da sà ch'a pàssa pè [[Abasia de San Pêru in Varatella|Sàn Pêru]] e, in scià cruxéra de sti camìn, u se ghe tröva a [[Gêxa de Sant'Anna (Tuiran)|gêxétta da burgà]], dedicà a Sant'Ànna<ref name=":4" />. * E Bengiàe: a burgà ciü a vàlle, a se tröva a-u de föra de müràje du Bùrgu, intu scìtu dund'i se druvìva cu-a pòrta dìta da Purtàssa, ch'a ghe sciurtìva a-a vìa véggia pè u Burghéttu. Sta vìa, ch'a pasâva intu mèzzu a-e Bengiàe, ancöi a l'è dedicà a-u Pêru Mainêru, scìndicu de Tuiràn ch'u l'à fàitu tirà sciü, a-a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], a gràn vìlla ch'a se ghe pò ancù végghe<ref name=":4" />. * I Murìn: a l'è ina burgà picenìna sübitu a-u de là du Varatèlla, in scià vìa che da-u Bùrgu a mêna a-a Certùssa. A l'à pijàu u sö nòmme da-i defìssi ch'i se ghe tröva, vusciüi da-i frâti certuzìn, e fra de sti lì u ghe resâta a gràn custrusiùn du Murìn da Ròcca, aduerà prìmma cùmme papelêra e dapöi cùmme murìn pè u gràn<ref name=":4" />. === Cunfìn === U cumün de Tuiràn u gh'à di cunfìn cun quéllu de [[Bardenèi]] vèrsu nòrd, de [[Buinzan|Buisàn]] da-u nòrd a-u levànte, du [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghéttu]] a süd-èst, du [[U Sejô|Serià]] a süd, de [[Barestin|Barestìn]] a-u süd-òvest e de [[Castrevegliu|Castrevéggiu]] a punènte<ref>{{Çitta web|url=https://dait.interno.gov.it/documenti/statuti/statuto-comune-sv-toirano.pdf|tìtolo=Comune di Toirano - Statuto|léngoa=IT|vìxita=2023-01-19}}</ref>. == Stòria == {{Çitaçión|Toiran ricco e forte <br />doamilia passi <br />vini, grani e olive: <br />Lombardi e Figoneti <br />lì vanno dì e nocte. <br />Monte in guardia <br />a Ciartossini santi <br />mira pianure <br />e bel castel de Lodano <br />D'edifici, galion e suo gran <br />Doria nanti.|Anònimu, ''[[La raxone de la Pasca e de la luna e le feste|La raxone de la Pasca]] [...]'', vv. 98-103, 1473}} === Urìgine du nòmme === Pè cùntu du [[Nino Lamboglia]], u nòmme de Tuiràn u ne vegnerêa da-i tènpi di rumài, pè di liàmmi cu-ina ''gens Thauria'', ''Thuria'' o ''Toira'' ch'a l'averêa avüu di scìti da sta pàrte, ma, a ògni mòddu, nu gh'è de pröve següre de sta teurìa<ref name=":7" />. Da-i tèmpi di [[Inpêro bizantìn|bizantìn]] u nu gh'è de mensiùi ch'i reciàmme u nòmme d'ancöi, cu-u paìze ch'u pà ch'u fùsse dìtu ''Castron Baractelìa'', ch'u vö dì u "castéllu/bùrgu furtificàu da Varatèlla", cùmme se pò léze inta ''Descriptio Orbis Romani'' du geògrafu [[Zòrzo Çìprio|Zòrzu Cìpriu]]<ref name=":8" />; però, pè i stüddi ciü mudèrni, a ''Descriptio'' a farêa chi de riferimèntu a di scìti vèrsu l'[[Mâ Adriatego|Adriàticu]] ciütòstu che a-a ''[[Provincia Maritima Italorum]]''<ref name=":11">{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Petracco|tìtolo=La Descriptio Orbis Romani di Giorgio Ciprio|url=https://books.google.it/books?id=fCaJvwEACAAJ|ànno=2018|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Lüsciàndria|léngoa=IT|p=50|ISBN=88-62-74898-1}}</ref>. In'âtra teurìa, ciü drìta, a végghe pè cùntru in'urìgine [[Lengoa ligure|lìgüre]] du nòmme de Tuiràn, ch'u ne vegnerêa dùnca da-u dìtu "''in tu rian''", a marcà a caraterìstica du scìtu du paìze, pè cangià pöi intu parlà cu-a cöita da prepuzisiùn e u pasàggiu da "i" prìmma da "r"<ref>{{Çitta|Bogliorio, 2022|p. 11}}</ref>. U tupònimu d'ancöi u cumènsa a cumparì inte l'[[Etæ de Mëzo|Etàe de Mèzzu]], inta fùrma ''Toyranum'' ch'a l'è pöi vegnüa ''Toranum'' e ''Tuaranum'', cumm'u fà pröva u sigìllu da cumüna intu [[XVII secolo|Seisèntu]], ch'u mustrâva in tòru cun, a-u reùndu, a scrìta {{Maioscolétto|sigillum comunis taurani}}. U gh'è fìna ina testimuniànsa da fùrma ''Toranno'', cuntegnüa int'ina létera du [[Pàppa Lisciàndro IV|Pàppa Lisàndru IV]] pè a cumüna e u véscu d'Arbénga dund'u prutezêva di sö interèssi intu fèudu de Tuiràn<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 92}}</ref>. === Preistòria === <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Grotte di Toirano 103.jpg|De peâne inta [[Grotta da Bazura|Gròtta da Bàzura]] Orma umana.jpg|Detàju de in'âtra peâna Pròu de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (3).jpg|U pràu de sùtta a-a Ròcca de Barlörie, [[Castelà (furtificasiùn)|castelà]] picìn di [[Liguri Antighi|Ligüri antìghi]] </gallery> A Tuiràn i sùn stàite descruvìe de impurtànti testimuniànse da prezènsa de l'òmmu intu [[Paleolìtico|Paleulìticu]], cu-i prìmmi stüddi de l'[[Arturo Issel]], du [[Nicolò Morelli]], du [[Paolo Bensa]] e de l'[[Alessandro Brian]] ch'i remùnta zà a-a fìn de l'Öttusèntu. A ògni mòddo, a descuvèrta ciü impurtànte a l'è stàita du [[1950]], cun l'avertüa du pasàggiu p'entrà inta [[Grotta da Bazura|gròtta da Bàzura]]<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 11}}</ref> e u retruvamèntu de tràcce d'ativitàe umâne ch'i gh'àn tòstu 14.400 àgni. Tra e tràcce truvàe chi, a gh'émmu e peâne de sìnque persùne, dùi òmmi, in fiö e dùi matétti, descuvèrte inti scìti cunusciüu cùmme a Stànsia di Mistêri e l'Andàme de Ùrme<ref>{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/51|tìtolo=Grotte di Toirano - Le impronte umane|léngoa=IT|vìxita=2023-06-04}}</ref>. E [[Grotte de Tuiran|Gròtte de Tuiràn]] i sùn bèn rinumàe ascì pè tütte e òsse d'[[Órso de cavèrne|ùrsu de tâne]] (''Ursus spelaeus'') ch'i ghe sùn stàite truvàe e ch'i remùnta tra 50.000 e 24.000 àgni fà<ref>{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/50|tìtolo=Grotte di Toirano - L'Orso delle Caverne|léngoa=IT|vìxita=2023-06-04}}</ref>, mèntre i scâvi in cùrsu inta [[Grotta du Curumbu|gròtta du Curùmbu]] i l'àn purtàu a-a lüxe in gràn nümeru de pùnte de prêa<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Daniele Arobba, Giovanni Boschian, Rosanna Caramiello, Alessandra Giampietri, Fabio Negrino e Carlo Tozzi|ànno=2008|méize=Zenà|tìtolo=La grotta del Colombo: Indagini geoarcheologiche, palinologiche e sull'industria litica|revìsta=Toirano e la Grotta della Bàsura. Atti del Convegno|çitæ=A Burdighêra|pp=69-88|léngoa=IT|url=https://www.researchgate.net/publication/298097151_La_grotta_del_Colombo_Indagini_geoarcheologiche_palinologiche_e_sull'industria_litica}}</ref>. Inti séculi prìmma de l'ocüpasiùn rumâna, ai tèmpi di [[Liguri Antighi|Ligüri Antìghi]], a [[Valle du Varatella|valà du Varatèlla]] a l'éra tra e tère dund'i staxêva i [[Ingauni|Ingàuni]], che vèrsu levànte i se spandêva ancù a-u [[Finô (regiùn)|Finà]]. De st'etàe chi, d'inta Vàlle u n'è sciurtìu i rèsti d'in [[Castelà (furtificasiùn)|castelà]] picìn, mésciu in scià còlla a-i pèi da [[Bâsu du Giudeu|Ròcca de Barlörie]], a cuntrulà a véggia vìa du [[Zuvu de Tuiran|Zùvu]]. Da-a datasiùn di scciàppi ch'i ghe sùn stàiti truvài s'è pusciüu dà ina datasiùn de stu castelà a-u [[II secolo a.C.|II séculu prìmma de Crìstu]], inta segùnda [[Etæ do færo|Etàe du Fèru]]<ref name=":5" />. === Antighitàe === Cu-a cunquìsta rumâna de tère di [[Ingauni|Ingàuni]], a l'inprensìpiu du [[II secolo a.C.|II séculu a.C.]], a [[Valle du Varatella|vàlle du Varatèlla]] a l'è pasà lèi ascì sùtta a-a [[Repùbrica Romànn-a|Repübbrica de Rumma]] e, scibèn ch'a nu gh'éra de gròssi paìxi, da ina série de retruvamènti a se pò végghe cumm'a fùsse bèn frequentà. In particulà, intu teritòriu tuiranìn i sùn stàite descruvìe de necròpuli e i rèsti de in vilàggiu: tra e tùmbe a se pò reurdà quélle truvàe inta ''Sala Morelli'', a l'entrà da gròtta da Bàzura, fàite inte de [[Giâra|gère]] cu-ina técnica cumün inta [[Regio IX Liguria|Ligüria]] fin'a-i prìmmi àgni de l'[[Impêo Roman|impêru]] e, sruatüttu, a necròpuli de d'âtu a-a Cruxà, inta regiùn di Canavéi<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309313|tìtolo=Loc. Canavei (necropoli, area ad uso funerario)|léngoa=IT|vìxita=2023-06-05}}</ref>, dund'u l'è stàitu descruvìu in [[Àsse (monæa)|àsse]] de l'imperatù [[Tibeio|Tibériu]] du [[37|37 d.C.]] ch'u n'à dàitu ina següra datasiùn<ref name=":6">{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 39}}</ref>. U retruvamèntu ciü impurtànte u l'è però quéllu, fàitu du [[1955]], di rèsti de ina lucalitàe d'alantù inta regiùn du Pòzzu, vixìn a-i cunfìn cu-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309658|tìtolo=Poggi (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2023-06-05}}</ref>. Chi, int'in ràggiu de 150 mêtri, i sùn stàiti truvài di rèsti de müràje, de ceràmiche lucâli e in tégulu da fàbrica di ''Coccei'' de ''[[Augusta Bagiennorum]]''. L'è prubàbile che stu paizéttu u fùsse in ''[[vicus]]'' bèn svilüpàu<ref name=":6" />, sübitu a mùnte du traciàu da grànde ''[[Via Julia Augusta]]'', cumm'u l'è bèn reurdàu da-i rèsti d[[U Puntassu|u Puntàssu]], ch'u permetéva de traversà u [[Riàn Cazasse|Riàn Cazàsse]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvèmbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|pp=20-21}}</ref>. Pè cùntru, a nu l'è mìa següra a puzisiùn du paìze de ''[[Palmata]]'' (a Parmà), mensunàu fìna inte l'âtu mediuêvu pè pöi sparì du tüttu, che fòscia u sarêa da identificà pròpriu cun l'abitàu du Pòzzu, o cu-a regiùn da Ramà, d'atàccu a-u paìze de Baresciùn<ref name=":7" />. A ògni mòddu, da-i stüddi in scì tupònimi du pòstu a se végghe cumm'u l'è bèn ciü prubàbile che a Parmà a se truvàsse ciü a vàlle, intu teritòriu aù cumprézeu intu cumün du Burghéttu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvèmbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|pp=19-20}}</ref>. Gh'è ascì u prublêma da puzisiùn du paìze de ''[[Pollupice]]'', mensunàu tra ''[[Albium Ingaunum]]'' e ''[[Vada Sabatia]]'' fìna in scià ''[[Tabula Peutingeriana]]'' ma int'in mòddu nu vâri ciàiru e fòscia ciü a punènte da vàlle du Varatèlla<ref name=":7">{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 40}}</ref>. Segùndu ina teurìa du [[Nino Lamboglia]], a l'épuca di rumâni a ghe duvêva ése in'âtra stràdda, ciü luntâna da-u mà e paraléla a-a ''Via Julia Augusta'', ch'a sarêa andà pròpriu d'inta Varatèlla fìna a [[Giüstexine|Giüsténexi]], ma nu gh'è de pröve següre<ref name=":7" />. A ògni mòddu, fìna a-a cöita de l'impêru e ancù dòppo, u teritòriu da Varatèlla u l'è stàitu ina regiùn a caràttere sruatüttu agrìculu, bèn lià a-u ''[[municipium]]'' arbenganéze, ''[[Albingaunum]]'', cùmme estremitàe de levànte du sö distréttu<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 42}}</ref>. === Etàe de Mèzzu === <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Tôre de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (5).jpg|E ruìne da tùre srua a-u [[Bâsu du Giudeu|Bâsu du Giudéu]], du [[XII secolo|XII]]-[[XIII secolo|XIII séculu]] Toirano torre campanaria 002.jpg|A tùre du XIII séculu da paruchiâle véggia Toirano - Palazzo del Marchese D'Aste del Carretto (2).jpg|U [[Palassu D'Aste-Du Carettu|Palàssu D'Àste-Du Caréttu]], cumensàu intu [[XIV secolo|XIV séculu]]. </gallery> Inti prìmmi séculi de l'[[Etæ de Mëzo|Etàe de Mèzzu]], a [[Valle du Varatella|vàlle du Varatèlla]] a l'è andàita aprövu a-u rèstu da ''[[Regio IX Liguria|IX Regio]]'': cunquistà da-i [[Òstrogöti|ostrugòti]], a l'è restà inte [[Régno di Òstrogöti|quéllu régnu]] fìna a-a sö scunfìtta cu-a [[Goæra gòtica (535-553)|guèra gòtica]] e l'inprensìpiu da duminasiùn [[Inpêro bizantìn|bizantìna]], du [[538]]<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 43}}</ref>. De chi, u cuntròllu bizantìn u l'è düràu pè tòstu in séculu e l'è pròpriu a sti àgni ch'a remùnta a prìmma mensiùn de quéllu che, fòscia, u l'è stàitu u prìmmu paìze da valà, u ''Castron Baractelìa''. Sta mensiùn a rìva da-a ''Descriptio Orbis Romani'' du geògrafu [[Zòrzo Çìprio|Zòrzu Cìpriu]], scrìta tra u [[591]] e u [[606]], dund'a gh'è ina lìsta, nu vâri precìza, de sitàe e di castélli ch'i l'éra sutt'a-u cuntròllu de Custantinòpuli. U tupònimu lì mensunàu u l'è bèn impurtànte perché u ne cunterêa da prezènsa de in paìze furtificàu, in ''Castron'', inta vàlle da scciümàira Varatèlla (''Baractelìa''), mésciu a vardà e stràdde vèrsu a [[Valâ du Neva|Nêva]] e a [[Burmia (valä)|Bùrmia]], ch'i l'andaxêva a-e ürtime furtificasiui a-i cunfìn cu-i [[Longobàrdi|lungubàrdi]], spécce quélla de [[Bardenèi]]. Cùmme mensunàu de d'âtu, da-i ürtimi stüddi a parêa però che u Zòrzu Cìpriu u nu se riferìsse pè dabùn a-a Ligüria, e inte stu câxu, l'ùrìgine du paìze a rèsta du tüttu scunusciüa<ref name=":11" />. Pè cùntru, s'a fùsse verificà l'identificasiùn cun l'impurtànte ''Castron Baractelìa'', a sarêa bèn puscibile che u Tuiràn u se sécce desvilüpàu intu scìtu de in ciü antìgu paìze rumânu, che però u nu gh'à lasciàu de rèsti o de memòrie<ref name=":8">{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 46}}</ref>. Cu-a fìn da duminasiùn bizantìna, a regiùn, insèmme a-u rèstu da Ligüria, a l'è pasà a-u [[Régno longobàrdo|régnu lungubàrdu]] de [[Rotari|Ròtari]], ch'u-u l'à cunquistà du [[643]]. De chi, i ghe sùn di séculi ch'i nu gh'àn lasciàu vâri de infurmasiùi e ch'i düra fìna a-a fundasiùn de l'impurtantìscimu [[Abasia de San Pêru in Varatella|munesté de Sàn Pêru in Varatèlla]], ch'u l'éra liàu stréitu a Tuiràn. E ciü tànte testimuniànse de l'épuca i végne da l'antìga [[Crunaca du munesté de San Pêru in Varatella|''Crunaca du munesté de Sàn Pêru in Varatèlla'']], scrìta pè a prìmma vòta intu [[XIV secolo|XIV séculu]] e cunsürtà ascì da-u [[Giovanni Ambrogio Paneri|Paneri]] pè u sö ''[[Sacro, e vago Giardinello]]''. In particulà, u Bùrgu u l'è stàitu sùtta a-u cuntròllu dirèttu di frâti da-u mumèntu da sö dunasiùn, fàita da-u [[Carlomagno|Càrlu Màgnu]], cun Sàn Pêru che, a-u [[IX secolo|IX séculu]], u l'éra tra e ciü impurtànti auturitàe religiùze da Ligüria de Punènte intrêa<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 49-50}}</ref>. De ciü, l'abasìa a l'axêva ina sèrta impurtànsa cumerciâle gràsie a-a sö puzisiùn sciü u camìn de in'antìga [[Stràdda da sâ|stràdda da sà]], ch'a s'è pöi mescià a-u fùndu du valùn sùtta a Sàn Pêru, pè pijà dùnca u nòmme de [[Stradda da Valle|stràdda da Vàlle]]. Sta vìa, ch'a duvêva ése bèn impurtànte, intu teritòriu tuiranìn a l'éra fìna dutà de ina tùre de vàrdia, tirà sciü du [[XII secolo|XII]]-[[XIII secolo|XIII séculu]] in scià sìmma du [[Bâsu du Giudeu|Bâsu du Giudéu]]<ref name=":5" />. Pè ste raxùi chi, inte quélli àgni i gh'éra di fòrti interèssi in scià vàlle du Varatèlla, ch'i rivâva da-a [[Diocexi de Arbenga e Impeia|cüria arbenganéze]], da-e cumüne de Tuiràn e d'Arbénga, da-i [[Du Caréttu (famìa)|Du Caréttu]] e, ciü tàrdi, ascì da-a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zéna]] e da-i [[Cuntea de Löa|Dòria de Löa]], cu-i frâti ch'i l'àn cuscì pèrsu de manimàn e sö pruprietàe. Tuiràn u végne cuscì levàu a-i [[Órdine de Sàn Benéito|benedetìn]], insèmme a [[Cunscènte]], [[Löa]] e [[Borṡi|Bòrzi]], cu-in àttu du véscu [[Lanteru|Lantéru]] du 9 d'utùbre du [[1171]], scibèn che, du [[1184]], a cüria arbenganéze a l'à decìzu de dâghe indaré carchedün di scìti tuiranìn<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 54-55}}</ref>. Tàntu ch'a finìva a duminasiùn di frâti, a cüria a l'à pasàu l'aministrasiùn de tère ''a capite Dancio usque ad Petram'', sarêa a dì da-u [[Cau d'Ansiu|câvu du Serià]] fìna a-[[a Prìa|a Prêa]], a ina növa ma putènte famìja nòbile da sitàe, i [[D'Aste (famïa)|D'Àste]]. A ògni mòddu, inte ste tère chi e pruprietàe di D'Àste i l'éra sruatüttu a Tuiràn, dùnde i l'axêva paréggi cuntràtti de [[Livèllo (contræto)|livèllu]] cu-i abitànti du Bùrgu<ref>{{Çitta|Cennamo, Boccone & Nervi, 1993|p. 39}}</ref>. Du [[1238]] u Giàcumu e u Bungiuvànni D'Àste i l'àn fàitu diventà Tuiràn in sö fèudu, vendéndu u gròssu de sö prupriutàe a-a cüria, che in scàngiu i l'à numinài scignüri du paìze<ref>{{Çitta|Cennamo, Boccone & Nervi, 1993|p. 23}}</ref>. A despêtu da növa aministrasiùn, i cuntràsti tra i divèrsi partìi i nu s'éra pè nènte giustài e, pè prutézze i interèssi söi, a-u 17 de setèmbre du [[1250]] ina pàrte di tuiranìn a l'à usciüu creà ina cumpagnìa cumüna. A ògni mòddu, u fiju du Bungiuvànni, u Giacumìn D'Àste, u l'à decìzu de sciurtì da-i cunflìtti pè u cuntròllu de Tuiràn e cuscì u l'à dàitu indaré u sö fèudu a-u véscu<ref>{{Çitta|Cennamo, Boccone & Nervi, 1993|p. 25}}</ref>. Intu mèntre, i Du Caréttu i l'éra sciurtìi a métte in òmmu da sö famìja cùmme abâte de Sàn Pêru ma pè u sö mòddu de fà, dàndu amèntu a-a crunaca, tra u [[1255]] e u [[1259]] u l'è finìu masàu da-i âtri frâti. Stu fàitu u l'axêva creàu in gràn turmèntu, tàntu da dumandà l'intervèntu du [[Pàppa Bonifàçio VIII|Pàppa Bunifàsiu VIII]], purtàndu a-a fìn a l'agregasiùn du munesté a-a [[Ménsa vescovîle|mènsa vescuvì]] d'Arbénga<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 57}}</ref>. Scaciài dùnca i benedetìn a-u 16 d'utùbre du [[1308]], u véscu [[Emanuele Spinola]] a-u 5 d'arvì du [[1315]] u l'à ciamàu a purtà avànti l'abasìa i [[Cašté ed Cazótu#A certuza ed Cazótu|certuzìn de Cazòttu]], miràndu bèn de cuntrulâri cun di fòrti dàssi<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 58-59}}</ref><ref>{{Çitta|Boccone, 2009|pp. 9-10}}</ref>. U liàmme feudà tra Tuiràn e a Gêxa arbenganéze, cu-u [[Lanfrànco Denéigro|Lanfràncu]] che inti àgni prìmma u l'axêva trasfurmàu u paìze in scià Varatèlla inte l'ürtima rucafòrte du puré terén di véschi d'Arbénga, u nu l'è però düràu ancù pè vâri tèmpu<ref>{{Çitta|Cennamo, Boccone & Nervi, 1993|pp. 27-30}}</ref>. Infàtti, gràsie a-u grànde arémbu dàitu a-u [[Pàppa Urbâno VI|Pàppa Urbânu VI]] intu [[Scìsma de Punénte|Scìsma du Punènte]], a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zéna]] a l'axêva vagnàu in fòrte créditu vèrsu de lèi e, dòppu de lònghe tratatìve, u gh'à lasciàu di teritòri ligüri ch'i l'éra sùtta a-a [[Sànta Sêde|Sànta Séde]] pè mèzzu de [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diòcexi d'Arbénga]], de [[Diocexi de Sann-a|Savùna]] e de [[Diocexi de Nöi|Nòri]]. Tra u [[1385]] e u [[1386]], a Zéna i sùn cuscì pasài i paìxi d[[A Prìa|a Prêa]], de [[Borṡi|Bòrzi]], de [[Ver̭éssu|Veréssu]], de [[Giüstexine|Giüsténexi]] e de Tuiràn, ch'u cumprendéva [[Patarè]], [[Buinzan|Buisàn]] e a Bràia ascì, mésci tütti insèmme int'in'ünica pudestarìa cumm'u l'éra zà inti àgni du cuntròllu vescuvì<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 63-64}}</ref>. Tra u 18 e u 21 de zügnu du [[1386]] u gh'è stàitu, a grüppi, u zuramèntu de fedeltàe di òmmi de Tuiràn intu [[Palassu da cumüna veggia (Tuiran)|palàssu da cumüna véggia]], alantù adueràu cùmme edifissiu de guvèrnu da pudestarìa, fàitu ch'u l'à purtàu a-a fìn di dirìtti da cüria e di D'Àste in scià pupulasiùn. Pè sta raxùn chi, a l'è cumensà ina série de prucèssi tra e pàrte, cunscideràndu ascì i interèssi ecunòmici di véschi, che inte quélli àgni i l'axêva tiràu sciü béi, murìn, gùmbi, papelêre, fàbriche da lâna e da pùve nèira, mèntre i marchéxi Du Caréttu i l'axêva ocüpàu u [[Castellu de Giustexine|castéllu de Giüsténexi]] pè vardâse i cunfìn da-e mòsse di zenéxi. A chistiùn a s'è a-a fìn giüstà pasài tòstu sinquant'àgni, cu-a cunvensiùn du 13 d'aùstu du [[1434]] tra i raprezentànti de [[Galioto do Caretto|Galiòtu Du Caréttu]], da Repübbrica e di tréi paìxi interesài<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 65-66}}</ref>. De ciü, a-u [[1386]] u remùnta ascì u prìmmu statütu cunusciüu de Tuiràn, furmàu de 88 capìtuli ch'i se sùn cunservài numà che pè ina pàrte, dapöi cangiàu ciü vòte, spécce cu-a mudìfica du 13 de nuvèmbre du [[1605]], ch'a l'à purtàu a de növe régule spartìe inte 70 paràgrafi<ref>{{Çitta publicaçión|outô=[[Paolo Accame]]|ànno=1890 (1889)|tìtolo=Cenni storici sugli Statuti di Pietra, Giustenice, Toirano ed altri paesi della Liguria occidentale|revìsta=Giornale ligustico|editô=Tipografia del R. Istituto Sordo-Muti|çitæ=Zéna|volùmme=ànnu XVI|nùmero=fasc. XI-XII|pp=7-8|léngoa=IT|url=https://books.google.it/books?id=KBFRoAEACAAJ}}</ref>. === Etàe mudèrna === [[Immaggine:Matteo Vinzoni, Toirano, 1773.pdf|miniatura|350x350px|A màppa de Tuiràn e [[Buinzan|Buisàn]] inte ''Jl dominio della Serenissima Republica de Genova in terraferma‎'' du cartògrafu zenéze [[Matê Vinzón|Matteo Vinzoni]], [[1773]]]] Vèrsu a fìn du [[XV secolo|XV séculu]] l'antìga [[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de Sàn Pêru]] a l'à pèrsu ascì e sö ürtime pruprietàe ch'i l'éra in [[Burmia (valä)|Bùrmia]] e, pè sta raxùn chi, a sö puzisiùn in sìmma a-u [[Munte de San Pêru|Mùnte de Sàn Pêru]] a l'éra urmài vegnüa föra de màn e sènsa utilitàe. I [[Órdine certozìn|certuzìn]], cun l'acòrdiu du Generâle de l'Ùrdine, du véscu d'Arbénga e di marchéxi [[Du Caréttu (famìa)|Du Caréttu]], a-u 14 d'aùstu du [[1495]] i l'àn risevüu u perméssu de mesciâse ciü a vàlle, cumensàndu de quéllu ànnu a custrusiùn da [[Certussa de Tuiran|növa certùssa]] inta lucalitàe de Cà növe, d'ancöi dìta pròpriu da Certùssa, in scià zìna de senèstra da scciümàira. A custrusiùn du cunvèntu, ch'u l'axêva patìu di dàgni int'in'ocüpasiùn du [[1500]], a l'è terminà du [[1564]] cu-a realisasiùn du campanìn<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 68}}</ref>. Intu [[XVI secolo|Sinquesèntu]] u l'è stàitu aviàu da-i buisanìn u lòngu prucèssu pè rivà a l'autunumìa religiùza e aministratìva, cumensàu a l'11 de nuvèmbre du [[1592]] cu-a separasiùn da [[Gêxa de Santa Maria Madalêna (Buisan)|gêxa de Sànta Marìa Madalêna]] da-a paròcchia de Tuiràn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|Arecco, 1995|tìtolo=Boissano: Storia di una comunità collinare autonoma dal 1600|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA24822|ànno=1995|editô=Associazione Culturale Boissano|çitæ=U Serià|léngoa=IT|p=49}}</ref>. Vèrsu a fìn de stu séculu, a pupulasiùn du paìze a l'éra bèn cresciüa, rivàndu a tòstu 1.280 persùne, ch'i staxêva sruatüttu drèntu a-a sènta de müràje, d'alantù dutàe de sìnque pòrte da Còlla, du Murìn, da Scarétta, di Cùnsuri, cunusciüa ascì cùmme a "Purtàssa", e di Fòssi<ref>{{Çitta|Boccone, 2009|p. 23}}</ref>. Dùnca, mèntre du [[1481]] i [[Órdine di fràtti predicatoî|dumenicài]] i tirâva sciü a [[Gêxa da Madònna du Ruzâriu (Tuiràn)|gêxa da Madònna du Ruzàriu]] a-a Bràia<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 93}}</ref>, a s'è decìzu de cumensà a recustrusiùn da [[Gêxa de San Martin (Tuiran)|gêxa de Sàn Martìn]], nu sènsa di prublêmi a finansiâra. U növu edifìssiu u l'è stàitu cunsacràu a-u prìmmu d'aùstu du [[1609]]<ref>{{Çitta|Boccone, 2009|p. 29}}</ref> e, du [[1622]], u [[Senâto da Repùbrica de Zêna|Senàu da Repübbrica]] u l'à cuncèssu ina sùmma de trexèntu scüi p'arangià u campanìn, adueràu cùmme prexùn ascì, e pè di âtri travàji<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 94-95}}</ref>. U Senàu, pè cùntru, u dumandâva a-a cumüna tuiranìna u màscimu cuntròllu sciü u bòscu da ''Pallarea'', in scìtu d'atàccu a-i cunfìn cu-u [[Marchezàu de Barestìn]] de dùnde l'[[Arsenâ de Zêna|Arsenà da Repübbrica]] u pijâva e légne pè e garée. Pè de ciü, cu-i Du Caréttu i gh'éra ascì di cunflìtti pè i dàssi in scià mèrce che da-u mà a l'andaxêva a Barestìn, tàntu che du [[1659]] u l'è duvüu intervegnì u [[Dûxe da Repùbrica de Zêna|Düxe]]<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 95-96}}</ref>. U 24 d'utùbre du [[1714]] a marchéza D'Àste a l'à uspitàu intu sö palàssu a Tuiràn l'[[Elizabétta Farnéize|Elisabetta Farnese]], spuzà pè prucüra cu-u rè de Spàgna [[Féipo V de Spàgna|Felipe V]] e de pasàggiu pè a Ligüria p'andà a [[Madrid]]<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 96-97}}</ref>. Dùi àgni dòppu, a-i 18 de màrsu du [[1716]], u capitàn [[Giuseppe Polla]] u l'à lasciàu pè testamèntu ina rìcca dunasiùn pè creà in'òpera pìa pè l'istrusiùn di fiöi: tiràu sciü l'[[Oratoriu du Tranzitu de San Giüzeppe (Tuiran)|oratòriu du Trànzitu de Sàn Giüzèppe]] e arangià ina cà d'atàccu, i [[Scolopi|frâti sculòpi]] i gh'àn avèrtu a prìmma scöra du paìze. Sta scöra a l'è dürà fìna a-u [[1808]], quàndu i frâti i l'àn duvüu lascià Tuiràn pè ina supresiùn religiùza usciüa da-u regìmme napuleònicu<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 137}}</ref>. === Etàe cuntempurànea === <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - faciâta (5).jpg|A gêxa da certùssa, aruinà inta batàja de Löa e d'ancöi abandunà Toirano - Monumento ai caduti del bombardamento.jpg|U munumèntu a-e vìtime du [[Bumbardamentu de Tuiran|bumbardamèntu du '44]], òpera de l'[[Agenore Fabbri]] Toirano - Panorama (1902).jpg|Panuràmma de Tuiràn int'ina cartulìna du [[1902]] </gallery> A despêtu da deciarasiùn de neutralitàe da Repübbrica de Zéna, e [[Armée révolutionnaire française|armàe revulusiunàrie franséxi]] i l'axêva ocüpàu ina pàrte da [[Rivêa de Ponénte|rivéra de Punènte]], rivàndu a-u 24 de nuvèmbre du [[1794]] pròpriu a Tuiràn, cu-i prìmmi batajùi ch'i l'éra andàiti a stà inta gêxa da Bràia e inta Certùssa. U s'è cuscì furmàu in frùnte tra l'armà revulusiunària e quélla di austru-piemuntéxi che, partìndu da [[Garesce|Garésce]], u vegnìva zü pasàndu pè a [[Rocca Barbena|Ròcca]] e pè a [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]], dùnca da vixìn a Tuiràn e a-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]]. Pè tòstu in ànnu i nu ghe sùn stàiti di gròssi cumbatimènti e dùnca, cuscì cùmme inti paìxi a-u reùndu, a lònga ocüpasiùn militâre a l'à purtàu a ina gròssa crìzi inta regiùn, duvéndu mantegnì e trüppe chi acampàe e cunscideràndu ascì che i barestèi, inte l'estàe du [[1795]], i l'éra stàiti scurìi da-u sö valùn e i staxêva lù ascì a Tuiràn. In scià fìn, avànti ch'u cumensésse u növu invèrnu, u generâle [[Pierre Augerau]] u l'à decìzu de pijà l'inisitìva cu-in atàccu generâle a-i 23 de nuvèmbre, pasàu a-a stòria cùmme a [[Batàggia de Lêua|batàja de Löa]]<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 101-103}}</ref>. Intu cùrsu di cumbatimènti a l'è stàita bèn danezà a [[Certussa de Tuiran|véggia certùssa]], dund'a gh'éra ina redütta d'artijerìa che i franséxi i l'àn cunquistàu sùlu dòppu di asàlti a-a bajunétta, pè pöi atacà e puzisiùi di austru-piemuntéxi in scià còsta de Dâri<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 110}}</ref>. Scibèn che, finìa a batàja, e trüppe franséxi i l'axêva lasciàu u paìze, cu-a creasiùn da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]] e idée da [[Rivoluçion françeize|revulusiùn]] i se cumensâva a spànde pè ste bànde ascì, purtàndu de gròsse növe a Tuiràn. Cu-a supresiùn de cungregasiùi religiùze, i [[Órdine certozìn|certuzìn]] i l'àn pèrsu e sö ürtime pruprietàe, vendüe a di tuiranìn cuscì cùmme di arédi de gêxe tuiranìne<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 110}}</ref>. L'aministrasiùn du paìze, numinàu "cumün" da-u növu regìmme, a l'éra afidà a-u ''maire'' da Prêa che, cuntrulàndu ascì Giüsténexi, u guernâva u mèximu teritòriu de l'antìga pudestarìa. Insèmme a-e pruprietàe da Gêxa, i sùn stàite sequestràe ascì quélle di marchéxi [[Du Caréttu (famìa)|Du Caréttu]], ch'i l'includéva in ortu-giardìn ch'u sarà arangiàu a ciàssa pübbrica. Chi, u l'è stàitu ciantàu cu-ina gràn fèsta l'[[Èrbo da libertæ|erburu da libertàe]] du paìze, arembàu sciü ina bâze ch'a se pò ancù végghe, e, ciü tàrdi, a culònna de triùnfu pè u [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]]. Inclüzu intu Cantùn da Prêa, inta Giuridisiùn de Aréne Càndide, de sti àgni a frasiùn buisanìna a l'è stàita destacà da Tuiràn e numinà cumün pè cùntu sò, mèntre u paizéttu de [[Patarè]], zà abandunàu, u l'éra inta Giuridisiùn da Sènta, cuntrulà da Arbénga, intu cumün ünicu furmàu da-u Burghéttu e U Serià. E refùrme repübricâne i l'axêva interesàu ascì e tàsse, cresciüe du bèllu sùtta a-a növa aministrasiùn rivàndu a tòstu 11.000 [[Monetaçión zenéize|frànchi zenéxi]], e a creasiùn d'ina [[Goàrdia Naçionâle da Repùbrica Lìgure|Vàrdia Nasiunâle]] bazà in scià [[Lêva militâre|léva]]<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 111-113}}</ref>. A ògni mòddu, a-u 23 de setèmbre du [[1805]] a Repübbrica Ligüre a l'è finìa cun l'anesiùn dirètta a-u [[Prìmmo Inpêro françéize|Prìmmu Impêru]], dürà fìna a-u [[1814]]<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 113-114}}</ref>. Intu chiürtu mumèntu d'indipendènsa renuvà, tra u [[1814]] e u [[1815]], u guvèrnu da [[Repùbrica Zenéize|Repübbrica Zenéze]] u l'axêva cumensàu a métte tùrna in pè u véggiu ùrdine, levàndu ina tàssa in sce l'öriu, bèn pezànte pè in paìze cùmme Tuiràn, e fàndu recuperà a-i Du Caréttu di sö bêni cu-a lézze de recustitusiùn da nubiltàe<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 115-116}}</ref>. Cu-e decixùi du [[Congresso de Vienna|Cungrèssu de Viénna]] e l'anesiùn a-u [[Regno de Sardegna|Régnu de Sardégna]], Tuiràn u l'è finìu lèi ascì sùtta a-a növa duminasiùn, dund'u l'è cumprézu inta [[Pruvinsa d'Arbenga|pruvìncia d'Arbénga]]<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 117}}</ref>. Di prìmmi àgni du guvèrnu piemuntéze a gh'è ina statìstica ciütòstu detajà du paìze, vìstu a-u [[1823]], quàndu i gh'éra 1.379 persùne. Intu detàju, trè persùne sciü quàttru i travajâva a tèra e, miràndu a-e diferènti prudusiùi, mèntre de verdüre e de gràn u nu se sciurtìva a cruvì u bezögnu lucâle, i 1.120 quintâli d'öriu a l'ànnu i l'éra a ciü impurtànte prudusiùn tuiranìna, cunscideràndu ascì in cunsümmu lucâle ch'u l'éra de 80 quintâli. Gh'éra pöi a prudusiùn, du tüttu particulà, d'in vìn de setrùi inventàu da-u [[Giacinto Garassini]] e premiàu a-e espuzisiùi universâli de [[Londra|Lùndra]] du [[1851]] e de [[Pariggi|Parìgi]] du [[1855]]. Mèntre e papelêre a-u Martinéttu i l'éra urmài abandunàe, se regìstra a prezènsa de 13 gùmbi a ina röa, 4 a dùe röe, 2 lavaùi pè a sànsa, 15 murìn pè u gràn e de furnâxe pè a casìna. U tràfegu ciü impurtànte u l'éra quéllu du minerâle de fèru che, descariàu inte [[Löa]] o a-u [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghéttu]], u vegnìva camalàu cu-e sòme fìna a-e fàbriche in [[Burmia (valä)|Bùrmia]], sruatüttu quélle de [[Carizan|Carisàn]] e de [[Bardenèi]]. A gh'éra pöi ina gràn pùira pè a cumpàrsa, du [[1817]], da [[Mósca de l'oîva|musca de l'uriva]] mèntre, cu-a vacinasiùn du [[1822]], a nu gh'éra ciü de maròti de [[Voiêue|vaiòru]]<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 118-120}}</ref>. Pè l'istrusiùn, scibèn che du [[1815]] i marchéxi de Barestìn i l'axêva tùrna avèrtu a scöra du Polla pè dâra indaré a-i [[Scolopi|sculòpi]] cùmm ch'i fùsse turnài a Tuiràn, i frâti i nu l'àn ciü rilevà e dùnca, pasà ina série de prucèssi, a s'è derfàita l'òpera pìa p'arvì ina scöra pübbrica<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 137-138}}</ref>. Du [[1905]], pè a prìmma vòta inta sö stòria, a Tuiràn u ghe végne liàu u paìze de [[Carpe|Càrpe]]<ref>{{Çitta publicaçión|tìtolo=Régiu Decrétu 23 màrsu 1905|nùmero=159|léngoa=IT|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1869-07-07;5190!vig=}}</ref>, cumün pè cùntu sö fìna a-u [[1869]] e tacàu a l'inprensìpiu a [[Barestin|Barestìn]]<ref>{{Çitta publicaçión|tìtolo=Régiu Decrétu 7 lüju 1869|nùmero=5190|léngoa=IT|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1869-07-07;5190!vig=}}</ref>, cu-u quâle u l'éra intu marchezàu di Du Caréttu. Pè meju liâse cu-u circundàriu, a [[Burmia (valä)|Bùrmia]] e a feruvìa, [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|arivà a-u Burghéttu]] a-u prìmmu de zügnu du [[1877]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvémbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=97}}</ref>, a l'è cumensà a realizasiùn d'ina rèi de stràdde. Ste chi i sùn stàite u stradùn pè Càrpe, avèrtu du [[1912]] (d'ancöi pàrte da [[Stradda pruvinciâle 60 U Burghéttu-Bardenèi|SP60]]) e prìmma raxùn du destàccu du paìze da Barestìn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=Balestrino: una valle, un feudo, una civiltà|url=https://books.google.it/books?id=dH96AAAACAAJ|ànno=Lüju 2000|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=166|ISBN=88-71-72299-X}}</ref>, quéllu pè Barestìn, avèrtu cu-in cùrpu de màn di barestèi dòppu du [[1881]] (d'ancöi a [[Stradda pruvinciâle 34 Tuiràn-Barestìn|SP34]])<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=Balestrino: una valle, un feudo, una civiltà|url=https://books.google.it/books?id=dH96AAAACAAJ|ànno=Lüju 2000|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=147|ISBN=88-71-72299-X}}</ref>, e quéllu pè u Burghéttu (d'ancöi lèi ascì inta [[Stradda pruvinciâle 60 U Burghéttu-Bardenèi|SP60]]). Pè cùntru, u stradùn pè Buisàn, che d'ancöi u fà pàrte da [[Stradda pruvinciâle 25 Löa-Buisàn-Tuiràn|SP25]], u rìva bèn ciü tàrdi, tàntu da êse traciàu, ancù du tèra batüa, numà che tra u [[1952]] e u [[1953]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|Arecco, 1995|tìtolo=Boissano: Storia di una comunità collinare autonoma dal 1600|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA24822|ànno=1995|editô=Associazione Culturale Boissano|çitæ=U Serià|léngoa=IT|p=248}}</ref>. Da-u pùntu de vìsta aministratìvu, du [[1929]] a gh'è stàita a supresciùn du cumün de Buisàn<ref>{{Çitta publicaçión|tìtolo=Régiu Decrétu 21 màrsu 1929|revìsta=|nùmero=570|léngoa=IT|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1929-03-21;570!vig=}}</ref>, usciüa inte l'àmbitu da pulìtica fascìsta d'agregasiùn di paìxi ciü picìn, mèntre u l'éra falìu u prugèttu de creà in cumün "du Varatèlla" pè l'upuzisiùn du Burghéttu e du sö pudestàe<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|Arecco, 1995|tìtolo=Boissano: Storia di una comunità collinare autonoma dal 1600|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA24822|ànno=1995|editô=Associazione Culturale Boissano|çitæ=U Serià|léngoa=IT|pp=255-256}}</ref>. Cùmme tànti âtri paìxi, Tuiràn ascì u l'à avüu e sö vìtime inte dùe guère mundiâli ma, ciü di cumbatènti cadüi, u prêxu ciü âtu u l'è stàitu pagàu da-e gènte tuiranìne inta [[Segonda Guæra Mondiâ|Segùnda Guèra Mundiâle]]. Infàtti, cun l'obietìvu de fà satà i pònti in scià Varatèlla, u 12 d'aùstu du [[1944]] trèi squadrùi aérei, pè in tutâle de 21 [[Boeing B-17 Flying Fortress|B-17]] aleài, i l'àn [[Bumbardamentu de Tuiran|caciàu 240 bùmbe da sinquesèntu lìbbre sciü u paìze]]. Quéllu giùrnu i ghe sùn restàite 41 persùne, quarànta tuiranìn e in tedéscu, e i sùn stàite derucàe quâxi du tüttu e burgàe da Fascétta e da Bràia, dund'a l'éra supravisciüa a [[Gêxa da Madònna du Ruzâriu (Tuiràn)|gêxa da Madònna du Ruzàriu]], sènsa però sciurtì a cacià zü màncu in pònte<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=Balestrino: una valle, un feudo, una civiltà|url=https://books.google.it/books?id=dH96AAAACAAJ|ànno=Lüju 2000|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=171|ISBN=88-71-72299-X}}</ref>. Scibèn che, ancuasài, u l'è stàitu l'ünicu, pè pùira de âtri bumbardamènti e gènte de Tuiràn, Càrpe e Barestìn pè in sèrtu tèmpu i l'àn lasciàu i sö paìxi, andàndu a stà inte campàgne o inte gròtte; cu-in gràn nümeru de tuiranìn ch'u l'à decìzu de sustà intu [[Santuariu de Santa Lesia (Tuiran)|santuàriu de Sànta Lesìa]], drèntu a-a [[Grotta de Santa Lesia de Srua|gròtta de Sànta Lesìa de Srua]]. A-i mòrti du bumbardamèntu u l'è dedicàu in munumèntu intu Pàrcu Rusciàn, inauguràu u 26 d'utùbre du [[1969]] e òpera du scurtù [[Agenore Fabbri]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.chieracostui.com/costui/docs/search/schedaoltre.asp?ID=10293|tìtolo=Monumento alle vittime di tutte le guerre ed ai caduti del bombardamento aereo di Toirano|léngoa=IT|vìxita=2023-06-13}}</ref>. Pasà a guèra a gh'è prèstu stàita a recustitusiùn du cumün de Buisàn, deliberà a l'11 de nuvèmbre du [[1946]] da-u guvèrnu pruvizòriu<ref>{{Çitta publicaçión|tìtolo=Decrétu Legislatìvu du Càppu Pruvizòriu du Stâtu, 11 nuvémbre 1946|nùmero=449|léngoa=IT|url=https://www.normattiva.it/atto/caricaDettaglioAtto?atto.dataPubblicazioneGazzetta=1946-12-24&atto.codiceRedazionale=046U0449&atto.articolo.numero=0&atto.articolo.sottoArticolo=1&atto.articolo.sottoArticolo1=10&qId=1f2c5fd0-c0eb-4466-bf56-05abd336585d&tabID=0.8825361720555904&title=lbl.dettaglioAtto}}</ref>. A-u 28 de màzzu du [[1950]] di fiöi de Tuiràn i l'àn descruvìu l'entrà a-a [[gròtta da Bàzura]], avèrta a-u pübbricu a-u prìmmu de zenà du [[1953]] e prèstu vegnüa a ciü impurtànte atrasiùn türìstica du cumün<ref>{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/53|tìtolo=La scoperta|léngoa=IT|vìxita=2023-06-13}}</ref>. Da-u [[1973]] a-u 31 de dixèmbre du [[2008]]<ref>{{Çitta publicaçión|tìtolo=Lézze Regiunâle, 4 lüju 2008|nùmero=24|léngoa=IT|url=https://www.federalismi.it/ApplOpenFilePDF.cfm?artid=10598&dpath=document&dfile=15072008190233.pdf&content=LIGURIA,+L.R.+n.+24/2008,Disciplina+di+riordino+delle+comunit%25C3%25A0+montane,+disposizioni+per+lo+sviluppo+della+cooperazione+intercomunale+e+norme+a+favore+dei+piccoli+comuni+-++-++-+}}</ref>, Tuiràn u l'à fàitu pàrte da [[Cumünitàe muntâna Pollupice|Cumünitàe muntâna ''Pollupice'']] pè pöi pasà, fìna a-u [[2011]], inta [[Cumünitàe muntâna du Punènte Savunéze]] e a-a fìn, tra u [[2014]] e u [[2016]], inte l'[[Uniùn di cumün da Rivêa de Pàrme e di urivi|Uniùn di cumün da Rivéra de Pàrme e di urìvi]]. == Abitànti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Toiràn}} === Minurànse furèste === Dàndu amèntu a l'[[ISTAT]], a-u 31 de dixèmbre du 2023 a Tuiràn i ghe sùn 106 residènti furèsti<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2023&i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2023|léngoa=IT|vìxita=2023-01-10}}</ref>. === Cugnòmmi ciü difüxi === I cugnòmmi ciü difüxi a Tuiràn i sùn: ''Maineri'' (Mainêru), ''Ferrari'' (Ferâri), ''Zunino'' (Zünìn), ''Oddone'' (Uddùn) e ''Durante'' (Dürànte)<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnòmmi ciü difuxi cumün pè cumün, Tuiràn|léngoa=IT|vìxita=2023-01-12}}</ref>. === Persùne liàe cun Tuiràn === [[Immaggine:Maineri Baccio.png|miniatura|245x245px|Ritràttu du Baccio Maineri]] * [[Giovanni Battista D'Aste]] (Tuiràn, 1566 - Rùmma, 1620): [[Órdine de Sant'Agostìn|frâte de Sant'Austìn]], oratù e teòlugu a l'''Archigymnasium'' de [[Romma|Rùmma]]. U [[Pàppa Pòulo V|pâpa Pàulu V]] u l'à numinàu vicàriu generâle de l'ùrdine e, ciü tàrdi, ascì sacrìsta puntifìciu e véscu da [[diòcexi de Tagàste]], sitàe da [[Numìdia|Numidia]] dund'u l'è nasciüu [[Sant'Aostin|Sant'Austìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luciano Livio Calzamiglia|tìtolo=Dizionario biografico dei Liguri - Dalle origini ai giorni nostri|ànno=1988|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zêna|léngoa=IT|volùmme=IV|capìtolo=D'Aste, Giovanni Battista}}</ref>. * [[Giuseppe Polla]] (Tuiràn, 1659 - 1716): capitàn da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zéna]] e benefatù du cumün. Intu sö testamèntu u l'à lasciàu in'impurtànte dunasiùn pè fundà a Tuiràn in cunvèntu di [[Scolopi|Sculòpi]], dùnde mustrà a-i fijöi cùmme léze, scrìve e fà de cùntu<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 135-137}}</ref>. * [[Pier Giacinto Garassini]] (Tuiràn, 1787 - 1868): mêgu, pulìticu e benefatù. U s'è laureàu a-a ''[[Sorbónn-a|Sorbonne]]'' pè travajà pöi cùmme diretù da clìnica de [[Montpellier]], u l'è stàitu fìna depütàu du [[Regno de Sardegna|Régnu de Sardégna]] pè dùe legislatüre. U l'à püblicàu di stüddi tàntu in sciù sö travàju che in sce l'agricultüra, e u l'à avüu dùi fìji, Onesto e Amando, ch'i l'àn fàitu a vìtta militâre<ref name=":1">{{Çitta|Pesce, 1988}}</ref>. * [[Baccio Emanuele Maineri]] (Tuiràn, 1831 - Rùmma, 1899): scritù, tradutù e giurnalista, u l'à travajàu cùmme bibliutecàriu a Rùmma int'in ministêru. U l'à scrìtu parégge òpere de stòria, biugrafìe e crìtica leterària, cu-in stìle infruensàu da-u [[Francesco Domenico Guerrazzi]] e da l'[[Edgar Allan Poe]] e, ciü tàrdi, ascì da-u [[Lisciàndro Manzôni|Manzoni]]. Pè càrche ànnu u l'è stàitu u diretù du giurnâle ''Il diritto'' e, cu-ina prìmma culesiùn de 221 püblicasiùi e 214 librétti, u l'à fundàu a prìmma bibliutêca pübblica de Tuiràn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gian Luigi Bruzzone|tìtolo=Baccio Emanuele Maineri: patriota e poligrafo|ànno=1999|editô=Cumün de Tuiràn (stampàu da-a Tipografia litografia ligure)|çitæ=U Serià|léngoa=iT}}</ref>. * [[Onesto Garassini]] (Tuiràn, 1832 - 1902): stüdènte a l'[[Académia Reâ de Torìn|Académia Reà de Türìn]] u l'è entràu inti bersajèi, pè pijà pàrte a-a guèra de [[Crimea|Crimêa]] e a-a préza de Rùmma du 20 de setèmbre du [[1870]]. U s'è cungedàu cu-u grâdu de Tenènte Culunèllu<ref name=":1" />. * [[Amando Garassini]] (Tuiràn, 1836 - 1892): u l'à frequentàu lèi ascì l'Académia Reà de Türìn, entràndu, cùmme u sö frè, intu còrpu di bersajèi. U l'à cumbatüu inte l'invaxùn du [[Régno de Dôe Sicìlie|Régnu de Dùe Sicìlie]] e u s'è cungedàu cu-u grâdu de capitàn<ref name=":1" />. * [[Pietro Igino Mainero]] (Tuiràn, 1840 - 1913): scìndicu de Tuiràn pè paréggi àgni, u n'à fàitu slargà e alestì l'uspeà, meténdughene du sö, cuscì cùmme inti travàji pè u [[Stradda pruvinciâle 60 U Burghéttu-Bardenèi|stradùn da-u Burghéttu]], ch'u l'à fàitu pasà inti sö terén. * [[Giuseppe Bontempo]] (Tuiràn, 1853 - ?): u s'è trasferìu inte l'América du Süd, a [[Bonesàire|Buenos Aires]], dund'u l'à avüu de funsiùi de raprezentànsa inte cumünitàe di emigrài. Intu detàju, u l'è stàitu u prescidènte da sucietàe nasiunâle italiâna de Buenos Aires e sòciu unuràriu da sucietàe "Giuseppe Gailiano"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Dizionario storico biografico dei Liguri in America Latina da Colombo a tutto il Novecento|url=https://books.google.it/books?id=kRIzswEACAAJ|ànno=2006|editô=Fondazione Casa America - affinità elettive|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=101|volùmme=vol. I|ISBN=88-7326-092-6}}</ref>. * [[Francesco Ronco]] (Barestìn, 1894 - Tuiràn, 1978): militâre, u l'à cumbatüu inta [[Primma Goæra Mondiâ|prìmma guèra mundiâle]] cu-u grâdu de suttutenènte. Inta [[Segonda Guæra Mondiâ|guèra de liberasiùn]] u l'è stàitu u cumandànte du 184° regimèntu paracadütìsti e pöi du regimèntu paracadütìsti "Nembo", cu-u grâdu de Generâle de Brigà. A-u cungêdu, du [[1967]], u l'éra rivàu a-u grâdu de Generâle de Còrpu d'Armà<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Ronco|tìtolo=Un fante|ànno=1976|editô=Grafiche Riviera|çitæ=U Serià|léngoa=IT}}</ref>. * [[Giovanni Battista Parodi]] (Zéna, 1905 - Màlta, 1941): de famìja tuiranìna, u l'è stàitu Tenènte de Vascèllu inta Régia Marìna e càppu de squadrìja di MAS, vagnàndu ina medàja d'argèntu pè in'asiùn intu cùrsu du bumbardamèntu de [[Vuè|Vâdu]] du [[1940]]. U l'è finìu masàu a-i 26 de lüju du [[1941]] int'in atàccu di MAS a-u pòrtu d[[A Valletta|a Valétta]], pijàndu pè stu fàitu chi ina medàja d'argèntu a-a memòria<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=Dossier: Genova 9 febbraio 1941|ànno=2007|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|pp=19-20, 24-25|ISBN=978-88-7172-830-8}}</ref>. * [[Marco Bertolotto]] (Quiliàn, 1959): pulìticu, elezüu cùmme scìndicu de Tuiràn pè trè vòte, u l'è stàitu u [[Prescidenti d'a pruvincia de Sann-a|prescidènte da pruvìncia de Savùna]] da-u [[2004]] a-u [[2008]]. == Pòsti de interèsse == === Architetüre religiùze === ;Paròcchia de Tuiràn <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - faciâta (1).jpg|Faciâta da gêxa de Sàn Martìn Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - estèrno (6).jpg|A gêxa da Madònna du Ruzàriu Toirano-IMG 0424.JPG|L'oratòriu du Trànzitu de Sàn Giüzèppe Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta de ruìne da Certùssa </gallery> * [[Gêxa de San Martin (Tuiran)|Gêxa de Sàn Martìn de Tours]]: sêde da paròcchia du paìze, intu Bùrgu, a l'è stàita tirà sciü a-a fìn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a-u pòstu de l'antìga cêve de Tuiràn, pè ése cunsacrà a-u 1° de aùstu du [[1609]] da-u [[Lùcco Fiésco|Luca Fieschi]], [[Diocexi de Arbenga e Impeia|véscu d'Arbénga]]. De de föra a se mùstra cu-ina strutüra sèmplice e in âtu campanìn du [[XIV secolo|Trexèntu]], ch'u faxêva pàrte da prìmma cêve, mèntre de drèntu a gh'à in rìccu güstu [[Baròcco|baròccu]]. Spartìa inte trè navâte da öttu culònne de [[Röṡa de Ver̭éssu|prêa de Veréssu]], a gh'à in gràn artà "a nâve" du [[1709]], cu-ina crùxe da prucesiùn du scurtù zenéze [[Gianbatìsta Bisón|Giambattista Bissone]], "U Venesiàn". In scià drìta de l'artà mazù u gh'è quéllu da Sùnta, du [[1758]], mèntre, in scià senèstra, u se tröva u ciü antìgu, quéllu da Pentecòste, du [[1613]]. Tra e òpere chi cunservàe, u se pò reurdà u pürpitu ''[[rococò]]'' du [[1755]], a stàtua de Sàn Martìn da bütéga zenéze di Olivari e quélle di Sànti Austìn e Giasìntu, da bütéga di Carlone. U vòrtu u l'è stàitu tenzüu e decuràu da-u zenéze [[Gêumo Grafìgna|Gerolamo Graffigna]], da scöra du [[Nichiôzo Barabìn|Barabìn]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111645|tìtolo=Chiesa di San Martino|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21211/|tìtolo=Chiesa di San Martino|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref>. * [[Gêxa da Madonna du Ruzariu (Tuiran)|Gêxa da Madònna du Ruzàriu]]: a se tröva a-a Bràia, dund'i l'àn fabricà i [[Órdine di fràtti predicatoî|frâti Dumenicài]] du [[1481]], fàndula a-u pòstu de de cà che di tuiranìn, du [[1478]], i l'axêva lasciàu a-i [[Disciplinài]]. A gêxa, slargà pè a prìmma vòta du [[1589]], a l'à pijàu e sö fùrme d'ancöi cu-a ricustrusiùn du [[1627]] e, alantù, a gh'axêva d'atàccu u cunvèntu. U cumplèssu u l'à patìu di dàgni a-i tèmpi di franséxi e, ancù de ciü, cu-u [[Bumbardamentu de Tuiran|bumbardamèntu du 12 de aùstu du 1944]], pè ése dùnca rangiàu du [[1952|'52]] e du [[1969|'69]]. Drèntu a-a gêxa u se ghe tröva ina ''Vèrgine cu-u Bambìn'' de l'[[Oràçio De Feræ|Orasiu De Ferâri]] e dùe stàtue da prucesiùn da ''Madònna du Ruzàriu cu-u Bambìn'', fòscia du [[Giambattista Bissone]], e de ''Sàn Pêru in Glòria'', du [[Giovan Battista Drago]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111644|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora del Rosario|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21205/|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora del Rosario|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}</ref>. * [[Oratoriu de San Bastian|Oratòriu de Sàn Bastiàn]]: u l'è l'oratòriu da paròcchia du Bùrgu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21208/|tìtolo=Oratorio di San Sebastiano e della Vergine Assunta|léngoa=IT|vìxita=2023-09-06}}</ref>, mésciu de travèrsu a-a gêxa de Sàn Martìn, in scià sö drìta. Lòngu a müràja drìta de l'oratòriu, in scià ciasétta da "Giòstra", u gh'à tàntu de pòrtegu, rezüu da dùe culònne ch'i l'éra inte l'antìga cêve de Tuiràn. Chi a gh'è cunservà ina tèira du [[Giulio Benso]] cu-u ''Spuzalìssiu da Vèrgine'', du [[1659]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Touring Club Italiàn|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.it/books?id=sTuwrCII3pkC&pg=PA426|ediçión=6|ànno=1982|editô=Touring Editore|çitæ=Milàn|léngoa=IT|p=426|ISBN=88-36-50009-9}}</ref>. * [[Oratoriu du Tranzitu de San Giüzeppe (Tuiran)|Oratòriu du Trànzitu de Sàn Giüzèppe]]: intu Bùrgu, u se tröva da vixìn a-u pònte pè a Bràia, dund'u gh'éra a pòrte da Còlla. Fabricàu du [[1716]] p'uré du capitàn Giuseppe Polla, cumm'u l'è reurdàu da ina tàrga inte l'oratòriu, u l'à fàitu pàrte d'in'òpera pìa di [[Scolopi|Sculòpi]] fìna du [[1798]], ànnu de supresiùn de l'Ùrdine inta [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgüre]]. A sö strutüra a l'è de güstu baròccu, surmuntà da ina cùpula cruvìa de ciàppe ch'a gh'à in sìmma in lanternìn. De drèntu, de d'âtu de l'artà de màrmu, u gh'è in quàddru cu-u ''Trànzitu de Sàn Giüzèppe'', travàju du [[XVIII secolo|Settesèntu]] d'in pitù scunusciüu de scöra lìgüre<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700112778|tìtolo=Cappella di San Giuseppe|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}</ref>. * [[Certussa de Tuiran|Certùssa de Tuiràn]]: inta burgà ch'a n'à pijàu u nòmme, a se tröva in scià senèstra da scciümàira, dund'u se ne végghe ancù e ruìne. A custrusiùn da certùssa a l'è cumensà du [[1495]], quàndu i [[Órdine certozìn|frâti de Sàn Brunùn]], ch'i staxêva a Sàn Pêru, i sùn chinài a vàlle. Du [[1798]], cu-a supresiùn de l'Ùrdine, u cumplèssu u l'è stàitu abandunàu, pè ése derucàu in pàrte pasàu carch'ànnu. Mèntre e cà di frâti i sùn stàite caciàe zü o cangiàe de funsiùn, da gêxa, ch'a l'éra dedicà a Sàn Pêru in Vìnculi, u se ne végghe ancù e ruìne, cun l'âtu campanìn du [[1564]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/38|tìtolo=Certosa|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - faciâta (4).jpg|A capélla de Sàn Ròccu a Baresciùn Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - faciâta (3).jpg|Faciâta de l'abasìa de Sàn Pêru Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Sànta Lesìa, cu-a cà de l'eremìtta e u campanìn Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - vìsta (1).jpg|A capélla de Sant'Ànna, a Dâri Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - vìsta (1).jpg|A capélla de Sant'Antògnu in scià Cruxà </gallery> * [[Capella de San Roccu (Tuiran)|Capélla de Sàn Ròccu]]: dìta ascì di Sànti Pêru e Ròccu, a l'è a gêxétta de Baresciùn, facià in scià ciàssa a-u cèntru da burgà. A sö custrusiùn a remunterêa a l'inprensìpiu du [[XVII secolo|Seisèntu]], pè ése pöi manezà in gìru a-u [[1729]] e rangià, a l'ürtimu, inti [[Anni 1980|ànni '80]]. Inta capélla u se ghe tröva ina stàtua de ''Sàn Ròccu'' du [[Zâne Batìsta Garavénta|Giobatta Garaventa]], purtà in prucesiùn intu giùrnu du titulâre, e, in sìmma a l'artà, ina pitüra du [[XVII secolo|Seisèntu]] da ''Madònna cu-u Bambìn e i Sànti Pêru e Ròccu''<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210875.pdf|tìtolo=Oratorio dei Santi Pietro e Rocco|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21207/|tìtolo=Cappella di San Rocco|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}</ref>. * [[Abasia de San Pêru in Varatella|Abasìa de Sàn Pêru in Varatèlla]] o a-u Mùnte: méscia in sciù [[Munte de San Pêru|Mùnte de Sàn Pêru]], a l'è üna de custrusiùi ciü antìghe de valà, fabricà, pè a tradisiùn, a-i tèmpi du [[Carlomagno|Càrlu Màgnu]] e cu-e prìmme testimuniànse scrìte ch' fàn pröva da sö existènsa da prìmma du Mìlle. A l'inprensìpiu in'abasìa di [[Órdine de Sàn Benéito|benedetìn]], du [[1313]] a l'è pasà a-i [[Órdine certozìn|certuzìn]] che però, du [[1495]], i se sùn bugiài inta Certùssa. L'abasìa a l'à dùnca finìu pè pèrde d'impurtànsa, ma sénsa vegnì mài abandunà du tüttu. A-u dì de [[Sàn Pê|Sàn Pêru]] u se ghe tégne ancù de celebrasiùi e, ina vòta ògni sìnqu'àgni, u ghe mùnta ina gràn prucesiùn pè a véggia vìa da sà<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.toirano.sv.it/vivere_il_comune/luoghi/luogo_4.html|tìtolo=Abbazia di San Pietro nei Monti|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}</ref><ref name=":0">{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/48|tìtolo=Via per San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2026-01-13}}</ref>. * [[Santuariu de Santa Lesia (Tuiran)|Santuàriu de Sànta Lesìa]]: fabricàu in scé rìve du [[Munte Raviné|Raviné]], drèntu a gròtta de Sànta Lesìa de Srua, u l'è mensunàu pè a prìmma vòtta du [[1519]], ma fìna inte l'Etàe de Mèzzu u gh'axêva da ésighe in scìtu sâcru dund'i se posâva i pelegrìn in scià vìa pè [[Romma|Rùmma]]. De de föra u se végghe numà che a faciâta, cun atàccu a cà de l'eremìtta e u campanìn, mèntre a gêxa a l'è ricavà drèntu a-a gròtta. L'òpera ciü impurtànte a l'è a stàtua da titulâre, travàju du [[Tadê Carlón|Taddeo Carlone]] du [[1604]], mèntre, daré l'artà, u gh'è in pùssu cun de l'àiva benedìa, ch'i se ghe bagnâva i öggi e e ferìe i pelegrìn<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700210579|tìtolo=Santuario di Santa Lucia|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21212/|tìtolo=Santuario di Santa Lucia|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}</ref>. * [[Capella de Sant'Anna (Tuiran)|Capélla de Sant'Ànna]]: a l'è a capélla da burgà de Dâri, dund'a l'è stàita custruìa a l'inprensìpiu du [[XVII secolo|Seisèntu]] in scià véggia vìa da sà, intu scìtu dùnde ancöi a se incrùxa cu-u stradùn. A gh'à in strutüra da gêxa de campàgna, cu-in campanìn a vèira mésciu lòngu a müràja de drìta, de travèrsu a-a faciâta a cabànna. L'artà, ancù arembàu in scià müràja a-u fùndu de l'àula, u l'è pè cùntru ciü rìccu e, da-e sö decurasiùi, u se purêa truvà de cunfèrma d'ina prìmma intitulasiùn a l'Imaculà<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111647|tìtolo=Cappella di Sant'Anna|léngoa=IT|vìxita=2023-01-11}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21204/|tìtolo=Cappella di Sant'Anna|léngoa=IT|vìxita=2023-07-27}}</ref>. * [[Capella de Sant'Antognu (Tuiran)|Capelétta de Sant'Antògnu]]: a l'è ina capelétta picìna ch'a se tröva in scià Cruxà, in sìmma a-a vìa ch'a ne végne d'inta Bràia. A capelétta a l'è méscia pròpriu in scià cruxêra dund'i se destacâva a vìa pè a [[Valle du Varatella|valà du Varatèlla]] da quélla pè a valà de [[Barestin|Barestìn]] e a gh'à in ciànta squadrà, cuèrta da in tèitu de ciàppe ch'u l'è rezüu da in vòrtu a bùtte. De drèntu, de d'âtu de l'artarìn, u gh'è de müràje tenzüe a fréscu ch'i ne rafigüra u sàntu patrùn<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111643|tìtolo=Cappella di Sant'Antonio|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}</ref>. ;Paròcchia de Càrpe * [[Gexa de San Benardu (Carpe)|Gêxa de Sàn Benàrdu]]: a l'è a gêxa da paròcchia de [[Carpe|Càrpe]], méscia a-u sö cèntru inta burgà che, pijàndune u nòmme, a l'è dìta pròpriu da Gêxa. Tirà sciü a pijà u pòstu du prìmmu scìtu sâcru du paìze, sutt'a-u prìmmu tìtulu de Sàn Bastiàn, a l'è stàita isà a paròcchia du [[1609]], destacà da [[Gêxa de San Zorzu (Barestìn)|Sàn Zòrzu de Barestìn]]. De de föra a gh'à ina strutüra sèmplice, fiancà da in âtu campanìn cun cùpula a seùlla, da-a scöra véggia e, de daré, da-a canònica. De drèntu, a ina sùla navâta, a l'è duminà da-u gràn artà baròccu, usciüu da-i marchéxi Du Caréttu e ch'u gh'à i sö stémmi intajài intu màrmu. Tra e òpere chi cunservàe, u se pò mensunà a stàtua de Sàn Benàrdu, cumisciunà da-i fradélli de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e purtà in prucesiùn a-u dì da fèsta patrunâle<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700210572|tìtolo=Chiesa di San Bernardo Abate|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21210/|tìtolo=Chiesa di San Bernardo|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}</ref>. * [[Uratoriu de San Benardu (Carpe)|Oratòriu de Sàn Benàrdu]]: faciàu in sciù stradùn, u se tröva a l'entrà du paìze, in Sàn Benàrdu, dund'u gh'éra a prìmma gêxa de [[Carpe|Càrpe]]. Sta custrusiùn, fabricà du [[1914]] insèmme a-u stradùn, a l'è stàita pè càrche tèmpu a sêde di fradélli de Sàn Bastiàn ma, cùmme ch'i se sùn derfài, a l'à pijàu di âtri üxi, fin'a vegnì in magazìn. === Architetüre civìli === <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Toirano - Palazzo del Marchese D'Aste del Carretto (2).jpg|L'âra de meridiùn du palàssu du Marchéze Pónte de Giaire (Toiràn) - vìsta (1).jpg|U pònte de Giàire Pónte di Moìn (Moìn, Toiràn) - vìsta (4).jpg|U pònte di Murìn Vìlla Mainero (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta de Vìlla Mainêru </gallery> * U Parâxu: intu Bùrgu, u l'è u palàssu dund'i staxêva i [[Diocexi de Arbenga e Impeia|véschi d'Arbénga]], ch'u n'éra a residènsa pè l'estàe. U Parâxu, faciàu sciü Vìa Paròdi, u gh'à a-u ciàn terén di èrchi rezüi da trè culònne, tiràe sciü du [[XV secolo|Quattrusèntu]]. Chi u se cunsèrva in architrâvu de prêa nèira, fàitu du [[1503]], ch'u gh'à scurpìu in sìmma i blazùi de [[San Michê|Sàn Miché]], titulâre da [[Catedrâle de San Miché (Arbenga)|catedrâle d'Arbénga]], e du véscu [[Leunardu Marchese|Leonardo Marchese]], ch'u l'à cumisciunàu. Intu Parâxu, du [[1831]], u gh'è nasciüu u puêta tuiranìn [[Baccio Emanuele Maineri]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittadellegrotte.it/archivio35_servizi_0_60.html|tìtolo=Il Paraxo - Palazzo del Vescovo di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}</ref>. * Palàssu D'Àste-Du Caréttu: dìtu ascì u "Palàssu du Marchéze" e, in antìgu, ''Domo de Aste'', u l'è ün di palàssi ciü impurtànti du Bùrgu, furmàu de dùe âre, l'üna intu mèzzu fra i Fòssi e a Ciàssa Növa e l'âtra, de travèrsu a sta lì, ch'a pàssa in sciù Carùggiu di Fòssi pè faciâse in sciù Pàrcu du Marchéze. Stu cumplèssu, cumensàu da-i cùnti [[D'Aste (famïa)|D'Àste]], u ne végne da de cà ciü antìghe ch'i sùn stàite tacàe insèmme a partì da-u [[XVI secolo|Sinquesèntu]], pè pasà de dòppu a-i [[Du Caréttu (famìa)|Du Caréttu]] de Barestìn, ch'i ghe sùn stàiti fìna du [[1950]]. Da-u [[1997]], pè u ciàn nòbile e e stàlle de l'âra vèrsu u Pàrcu, u l'è vegnüu a sêde du [[Musêu etnugraficu da Valà du Varatella|müzêu etnugràficu da Valà du Varatèlla]]. Inte l'âra fra i Fòssi e a Ciàssa Növa, u palàssiu u se ìssa sciü trèi livélli ciü u seminteràu, cu'a faciâta vurtà in scià ciàssa ch'a gh'à a-u ciàn terén in purtà de [[Pria du Finô|prêa du Finà]] e i dùi èrchi a tüttu sèstu d'ina lòggia, ch'u se ne végghe ancù u prufì di maùi. U prìmmu ciàn u funsiunâva da ciàn nòbile e, cumme u ciàn de d'âtu, u gh'à di barcùi ch'i sùn mésci a ciùngiu cu-e avertüre a-u ciàn terén. L'âra de meridiùn a l'è pè ina pàrte cunservà cun tàntu de aredamèntu uriginâle, scicùmme ch'a drèntu a-a vìxita a-u müzeu, cu-in scarinà du [[1797]] de màrmu e ciàppe ch'a mêna a in salùn cun decurasiùi du [[XVIII secolo|Settesèntu]] e in camìn de màrmu in [[Stîle Loîgi XV|stìle Luìggi XV]]. I pavimènti i cunsèrva ancù di [[Lagión|lagiùi]] du [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta web|url=http://insiemefacile.provincia.savona.it/scheda_comuni.php?aperto=1&sez=5&sottosez=2&id=61|tìtolo=Toirano - Palazzo del Marchese|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111642|tìtolo=Palazzo del Carretto e parco|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111648|tìtolo=Palazzo Balestrino|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}</ref>. * Palàssu Dürànte: ün di palàssi du Bùrgu, faciàu sciü Vìa Paròdi, u l'è ina custrusiùn a trèi ciài ch'a pìja u nòmme da l'antìga famija tuiranìna ch'a ghe staxêva. U palàssiu, vinculàu da-u [[1935]], u gh'à in purtà de prêa nèira scurpìa cun, intu tìmpanu, a scrìta "''Si Deus pro nobis, quis contra nos?''"<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00109576.pdf|tìtolo=Palazzo Durante|léngoa=IT|vìxita=2023-02-04}}</ref>. * Vìlla Mainêru: a l'è ina villa de cùntu a-e Bengiàe, méscia intu mèzzu tra a vìa véggia pè u Bùrgu e u ciü növu stradùn ch'u ghe pàssa a punènte. A vìlla a l'è stàita cumisciunà da-u Pietro Mainero, dìtu "u Biundìn", vèrsu a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e, du [[1978]], a l'è pàssa da-i Mainêri-Barlòcchi a-i Pruvàggi, avànti de vegnì indaré a di discendènti du Biundìn. Cu-i àgni a l'è stàita vixità da tànti persunàggi de cùntu e, tra i âtri incùntri, chi u s'è decìzu de tracià [[Stràdda XX Seténbre (Zêna)|Vìa XX Setèmbre]] a [[Zena|Zéna]]. A vìlla a gh'à ina tùre inta faciâta de punènte e, a-u reùndu, u gh'è ancù de giardìn e a véggia cà di manènti<ref>{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/villa-mainero|tìtolo=Villa Mainero|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111650|tìtolo=Casa Provaggi|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}</ref>. * Pònte de Giàire: u l'è in antìgu pònte du [[XIV secolo|Trexèntu]], pè di séculi l'ünicu ch'u traversésse a scciümàira, mésciu a levànte du Bùrgu. Stu pònte, ch'u l'à pijàu u nòmme da-u scìtu dund'u se tröva, u gh'à ina strutüra a trèi èrchi de larghéssa diferènte e, in sciù parapêtu du ciü âtu, inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] u se gh'è fabricàu ina capelétta. De frùnte a sta capelétta u gh'è ascì ina crùxe, cu-ina targa du [[1818]] ch'a reùrda l'indurgènsa de quarànta giùrni a chi u l'avésse dìtu in ''pater ed ave''<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111649|tìtolo=Ponte delle Giaire|léngoa=IT|vìxita=2026-01-13}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.svdonline.it/9403/ponte-delle-%E2%80%9Cgiaire%E2%80%9D/|tìtolo=Ponte delle Giaire|léngoa=IT|vìxita=2026-01-13}}</ref>. * Pònte di Murìn: u l'è in pònte de prêa, a dùi èrchi, ch'u ghe pàssa in sìmma a véggia vìa che da-u Bùrgu a mêna a-a [[Certussa de Tuiran|Certùssa]]. U sö nòmme u ne végne da-a gràn custrusiùn in scià zìna de senèstra da scciümàira, fabricà tra u [[XV secolo|Quattrusèntu]] e u [[XVII secolo|Seisèntu]] da-i frâti da Certùssa, che a l'inprensìpiu a l'éra aduerà cùmme papelêra, pè cangià pöi de funsiùn a [[gumbu|gùmbu]] e murìn da gràn. Da vixìn a stu pònte, de pòcu ciü âta da giàira da Varatèlla, a gh'è a funtâna de dund'u pàrte u bêu de l'àiva câda<ref name=":0" />. * Cà de Pégure: i sùn e cà da pastùi, d'ancöi abandunàe, ch'i se tröva in scé rìve di mùnti a-u reùndu du paìze, bèn difüze tra Tuiràn e [[Buinzan|Buisàn]]. De ste cà, de quélle i purêa vegnìne fìna da l'[[Etæ de Mëzo|Etàe de Mèzzu]] o da ancù de prìmma: intu detàju, pudâse che a cuscì dìta Cà da Turétta, de d'âtu du paìze, a sécce nasciüa cùmme ina furtificasiùn. Ciü che a Cà da Turétta, e cà de Pégure in scé rìve du [[Munte Aü|Mùnte Aü]] i sùn a Cà de Cùnche, a Cà Leàe, a Cà di Nèiri e a Cà Barèste; dapöi i ghe sùn a Cà du Pòzzu e a Cà Massò sutt'a-u Pòzzu de Barestìn e, de d'âtu de Dâri, e cà du Cìcciu, du Gispò e de Beccarìa<ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2010|pp. 58-65}}</ref>. === Architetüre militäri === <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Tôre de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (2).jpg|I rèsti da tùre in sciù [[Bâsu du Giudeu|Bâsu du Giudéu]] Tôre de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Detàju de üna de müràje </gallery> * [[Bâsu du Giudeu#Tùre de l'Etàe de Mèzzu|Tùre de Barlörie]]: in sìmma a-u brìccu du [[Bâsu du Giudeu|Bâsu du Giudéu]], de dùnde a dòmina a Vàlle e da vixìn a l'antìga [[Stràdda da sâ|stràdda da sà]], u se ghe tröva e ruìne d'ina tùre de vàrdia, fàita tra u [[XII secolo|Millesèntu]] e u [[XIII secolo|Duxèntu]]. A tùre, ch'u n'è restàu numà che de müràje âte in mêtru e mèzzu, a gh'à ina ciànta squadrà, de 5,5&nbsp;m pè fiàncu. Ste ruìne i se tröva intu scìtu, stüdiàu du [[1999]], d'in [[Castelà (furtificasiùn)|castelà]] di [[Liguri Antighi|Lìgüri Antìghi]], mésciu inti prài daré du bâsu e di tèmpi de l'[[Etæ do færo|Etàe du Fèru]]<ref name=":5">{{Çitta web|url=http://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070534.pdf|tìtolo=Torre medievale ed insediamento della seconda età del Ferro|léngoa=IT|vìxita=2023-04-05}}</ref>. * A Purtàssa: in antìgu cunusciüa cùmme a "Pòrta Magiù"<ref>{{Çitta|Boccone, 2009|p. 26}}</ref>, a l'éra a pòrta inte müràje du Bùrgu ch'a se druvìva vèrsu vàlle, in diresiùn du Burghéttu. A Purtàssa a l'éra surmuntà da in èrcu ma, a-a fìn da guèra, a l'è stàita cacià zü insèmme a-a canònica, scicùmme ch'a l'axêva patìu di gròssi dàgni intu [[Bumbardamentu de Tuiran|bumbardamèntu du '44]]<ref>{{Çitta|Boccone, 2009|p. 7}}</ref>. === Müzêi === <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Museo etnografico della Val Varatella.jpg|L'entrà du müzêu Varatella Museo 1.jpg|Atrèssi da bancarà intu müzêu etnugràficu Varatella Museo 2.jpg|Atrèssi pè u travàju inti càmpi Scheletro di lince.jpg|U schéletru de [[lìnce]] intu müzêu preistòricu </gallery> * [[Musêu etnugraficu da Valle du Varatella|Müzêu etnugràficu da Valà du Varatèlla]]: druvìu du [[1997]], u se tröva inte l'âra du Palàssu D'Àste-Du Caréttu facià sciü Vìa Pòlla. U müzêu u gh'à ina culesiùn de tòstu 1.400 ugètti, ch'i ne végne da-u [[XVII secolo|Seisèntu]] fìn a l'inprensìpiu du [[XX secolo|Növesèntu]], spartìi tra dixöttu sesiùi pè tìpu de travàju. I atrèssi in mùstra i sùn quélli di mestèi d'ina vòta, da-u travàju inti càmpi, a-u ferà, u bancarà, u scarpà e u caciò, ciü che e testimuniànse da fêde e da cultüra di tuiranìn. U müzêu u cröve ascì u ciàn nòbile du palàssu, cu-a capélla privà, ina culesiùn de quàddri e de stànsie alestìe cùmme a-i tèmpi di marchéxi<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.toirano.sv.it/vivere_il_comune/luoghi/luogo_6.html|tìtolo=Museo Etnografico della Val Varatella|outô=Cumün de Tuiràn|léngoa=IT|vìxita=2026-01-12}}</ref>. * [[Musêu preistoricu da Valà du Varatella|Müzêu preistòricu da Valà du Varatèlla "Nino Lamboglia"]]: stu müzêu, inandiàu inti [[Anni 1950|àgni '50]], u se tröva inta custrusiùn a l'entrà de gròtte, ch'a l'è intu sö percùrsu de vìxita. Inte l'espuzisiùn, intitulà a-u prufesù [[Nino Lamboglia]], i ghe sùn cunservàe de testimuniànse du [[Paleolìtico|Paleulìticu]], du [[Neolìtico|Neulìticu]] e di tèmpi di rumài, ch'i ne végne tàntu da-e [[Grotte de Tuiran|gròtte de Tuiràn]] che da âtri scìti da regiùn. Tra i repèrti ciü impurtànti, u se pò mensunà u schéletru tòstu intréu d'in [[Ursus spelaeus|ùrsu de tâne]] e quéllu d'in picìn de [[lince|lìnce]], truvàu de sfröxu int'ina gròtta tra [[Campugexa|Campugêxa]] e [[A Peàgna]] e sarvàu da-u cuntrabàndu du [[1997]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/74|tìtolo=Museo Preistorico della Val Varatella|léngoa=IT|vìxita=2026-01-12}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Paolo Reggiani|outô2=Elena Ghezzo|ànno=2015|tìtolo=Dal sequestro al completo recupero: il restauro della lince della "Grotta del Gattopardo" (Savona)|revìsta=Museologia scientifica|editô=Associazione Nazionale dei Musei Scientifici|volùmme=Vul. 9|pp=62-68|léngoa=IT|url=https://www.anms.it/upload/rivistefiles/caf52deb0db7c7d2d2cb8c241d96648a.pdf}}</ref>. === Natüra === <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Grotte di Toirano 127.jpg|U cuscì dìtu "òrganu" inta gròtta da Bàzura Grotte di Toirano 170.jpg|E strutüre reùnde inte l'''atro de Cibele'', gròtta da Bàzura LUCE DI CRISTALLO NELLA GROTTA.jpg|"Sciùre" d'aragunìte inta gròtta de Sànta Lesìa de Sùtta Grotte di Toirano 215.jpg|A stànsia du ''Pantheon'' inta gròtta de Sànta Lesìa de Sùtta </gallery> * [[Grotte de Tuiran|Gròtte de Tuiràn]]: cumplèssu càrsicu ch'u se tröva inte rìve du [[Munte Raviné|Raviné]], svilüpàu inta furmasiùn de cuscì dìte [[Dolòmia|dulòmie]] de Sàn Pêru a-u Mùnte, ch'i l'àn fàitu a richéssa de burànchi, tâne e scarpàe de tütta a valà<ref>{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/52|tìtolo=Grotte - Il carsismo|léngoa=IT|vìxita=2026-01-12}}</ref>. L'entrà a-a [[Grotta da Bazura|gròtta da Bàzura]] a l'è stàita descruvìa da di tuiranìn a-i 28 de màzzu du [[1950]] e, dòppu di scâvi archeulògici ch'i gh'àn pruvàu a prezènsa de l'òmmu 12.000 àgni fà, u s'è scavàu ina galerìa ch'a zùnta sta gròtta cun [[Grotta de Santa Lesia de Sutta|quélla de Sànta Lesìa de Sutta]], a furmà u percùrsu de vìxita druvìu a-u pübblicu, ch'u l'è u scìtu ciü mensunàu du paìze<ref>{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/53|tìtolo=Grotte - La scoperta|léngoa=IT|vìxita=2026-01-12}}</ref>. * [[Munte Raviné - Rocca Barbena|SIC Mùnte Raviné - Ròcca Barbéna]]: u [[Scîto d'interèsse comunitâio|scìtu d'interèsse cumünitàriu]] du [[Munte Raviné|Raviné]] e da [[Rocca Barbena|Ròcca]] u l'è in'àrea prutètta de 2.576&nbsp;ha creà du [[1995]], ch'a cumprènde di tòcchi du teritòriu de [[Barestin|Barestìn]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Castrevegliu|Castrevéggiu]], [[Löa]] e Tuiràn. U scìtu u gh'à cu-in paizàggiu sarvàiru che, pè a prezènsa de [[Dolòmia|dulòmie]] de Sàn Pêru a-u Mùnte, u l'è stàitu scavàu da l'àiva cun di impurtànti fenòmeni de carsìsmu. U SIC u dà prutesiùn a in sèrtu nümeru de ciànte e de bèstie in perìculu, cùmme a [[Genziànn-a ligùre|gensiâna ligüre]], a [[Canpanòla de Sànn-a|campanùla de Savùna]] e u [[Gànbou de sciùmme|gàmberu de riàn]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic43/index.htm#|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Monte Ravinet - Rocca Barbena|léngoa=IT|vìxita=2026-01-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324011|tìtolo=Monte Ravinet - Rocca Barbena|léngoa=EN|vìxita=2026-01-12}}</ref>. * [[Mónte Càrmo - Mónte Settepani|SIC Mùnte Càrmu - Mùnte Settepài]]: âtru scìtu d'interèsse cumünitàriu ch'u se svilüppa int'ina pàrte du teritòriu tuiranìn, u l'è stàitu tùrna creàu du [[1995]] e u cröve in'àrea de 7.575&nbsp;ha, spartìa cu-i paìxi de [[A Prìa|A Prêa]], [[Bardenèi]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Bormia|Bùrmia]], [[Carizan|Carisàn]], [[Castrevegliu|Castrevéggiu]], [[Giüstexine|Giüsténexi]], [[Löa]], [[Magiö|Majö]], [[Riôtu|Riâtu]] e [[Oseria|Uzéria]]. Tra e varietàe de ciànte e de bèstie ch'i tröva chi de prutesiùn, ciü che quélle mensunàe de d'âtu, i ghe sùn ancù u [[Safràn ligùre|safràn ligüre]], u [[Faxàn de montàgna|faxiàn de muntàgna]] e u [[Felis silvestris|gàttu sarvàiru]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic36/index.htm|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » M. Carmo - M. Settepani|léngoa=IT|vìxita=2026-01-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1323112|tìtolo=Monte Carmo - Monte Settepani|léngoa=EN|vìxita=2026-01-12}}</ref>. * [[Munte Aü - Arixea - Rian Turseru|SIC Mùnte Aü - Arexéa - Riàn Tursé]]: u l'è u tèrsu scìtu d'interèsse cumünitàriu da regiùn, creàu sèmpre du [[1995]], u s'estènde pe 2.420&nbsp;ha tra i cumün d'[[Arbenga|Arbénga]], [[Barestin|Barestìn]], [[Cixan|Cixàn]], [[Süccaellu|Sücaréllu]], Tuiràn, [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghéttu]], [[U Sejô|U Serià]]. Ciü o ménu paréggiu a l'[[Area prutetta pruvinciâle Arixea, Munte Aü e Valle Ibà|àrea prutètta pruvinciâle Arexéa, Mùnte Aü e Vàlle Ibà]], stu SIC u cumprènde di ambiènti du bèllu diferènti, ch'i l'àn purtàu a de cundisiùi ràire, cun de ciànte de muntàgna e da màccia d'atàccu l'üna a l'âtra, inclüzu bèn 34 qualitàe d'[[Orchidêa|urchidée]] e tòstu in tèrsu de tütte e ciànte prutètte ch'i se pöne truvà inta Ligüria<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic48/index.htm|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2026-01-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324910|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=EN|vìxita=2026-01-12}}</ref>. == Ecunumìa == <gallery mode="packed" widths="180"> Câva Tôri (Toiràn) - vìsta da Boisàn (1).jpg|A Câva Tùri, de l'impréza Marchìziu, mirà d'in Buisàn Rocce sopra Toirano.JPG|A véggia câva de Marchìziu a-u Martinéttu, d'ancöi serà Moìn (Toiràn) - vìsta (2).jpg|E ruìne du murìn inta burgà cu-u mèximu nòmme, prìmma adueràu cùmme papelêra </gallery> Da-i ürtimi àgni du XX séculu u cumün de Tuiràn u l'è stàitu interesàu da in gràn desvilüppu, ch'u l'à fàitu tòstu radugià de pupulasiùn inte trent'àgni. Intu pasàu l'ativitàe ecunòmica ciü impurtànte a l'è sèmpre stàita quélla [[Agricoltûa|agrìcula]], cu-i sö terén ch'i sùn cürtivài a [[Ortàggio|ortàggi]], [[Èrbo da frûto|ciànte da frütu]] e, sruatüttu, [[U(r)iva|urìve]]. Ste chi, purtàe inta vàlle da-i [[Órdine de Sàn Benéito|frâti benedetìn]], sturicamènte i gh'àn avüu in ròllu centrâle inte l'ecunumìa du pòstu e, a-a giurnà d'ancöi, i sùn prinsipalmènte de varietàe [[Oîva tagiàsca|vàlle d'Inéja]] e [[Uiva cuumbàia|curumbàira]]<ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2010|pp. 182-186}}</ref>. Gh'è ascì a ràira e rüstega qualitàe dìta [[Uriva carparina|carparìna]], tìpica du paìze de [[Carpe|Càrpe]], de dùnde a l'à pijàu u nòmme, caraterizà da-i sö urivìn e da-a rexistènsa a-u fréidu. Liàe a-a sö cürtivasiùn, a gh'è pöi càrche ativitàe pè a trasfurmasiùn de urìve, cu-in [[Gumbu|gùmbu]] ch'u l'è ancù in funsiùn, e de [[Câva|câve]] gestìe da-a stòrica impréza tuiranìna [[Cave Marchisio|Marchìziu]]. Pè de ciü, in mezüra ciü cuntegnüa i sùn ancù praticài l'[[Alevaménto|alevamèntu]] e u tàju e trasfurmasiùn de légne<ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2010|pp. 178-179}}</ref>. De antìghe indüstrie mesciàe da l'àiva du [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]], da-e papelêre a-i Defìssi a-e fàbriche du fèru a-u Martinéttu, u nu l'è invèce restàitu nènte föra de sö ruìne, cu-a pòca ativitàe indüstriâle che aù a l'è inta regiùn de [[Patarè]], sübitu a-u de là du cunfìn cu-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]]. A-a giurnà d'ancöi a ciü pàrte da pupulasiùn a l'è dùnca cuncentrà intu setù di servìssi, bèn spunciàu da-a descuvèrta de [[Grotte de Tuiran|gròtte]] du [[1950]]. ch'i sùn prèstu vegnüe a ciü impurtànte atrasiùn türìstica da valà, purtàndu cu-u tèmpu a valurizà ascì u cèntru du cumün e-e âtre ativitàe intu setù<ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2010|pp. 188-190}}</ref>. == Cultüra == === Istrusiùn === <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Biblioteca Toirano.jpg|Ina sâla da bibliutêca cìvica Schêue 'Agnéize Garasìn' e 'Giöxèppe Pòlla' (Bràia, Toiràn) - vìsta.jpg|E növe scöre "Giuseppe Polla" e "Agnese Garassini", a-a Braiàssa Schêue 'Eogénio Montâ' (Bràia, Toiràn) - vìsta.jpg|E scöre médie de Tuiràn, intitulàe a l'[[Eugenio Montale]] </gallery> '''Bibliutêche''' A Bibliutêca cìvica "Baccio Emanuele Maineri" a l'è a bibliutêca pübblica du paìze, inandià du [[1981]] cun di fùndi da cumüna e che, a-a giurnà d'ancöi, a cùnta d'in patrimòniu de tòstu 39.000 vulümmi<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/it/ricerca/dettaglio.html?monocampo=IT-SV0047|tìtolo=Biblioteca civica "Baccio Emanuele Maineri"|léngoa=IT|vìxita=2024-08-25}}</ref>. A sö sêde a se tröva au Bùrgu, dund'a l'è stàita recavà intu palàssu da véggia cumüna tuiranìna, afaciàu in sce Vìa Paròdi, e a pìja u nòmme da-u scritù tuiranìn [[Baccio Emanuele Maineri|Baccio Maineri]], creatù da prìmma bibliutêca pübblica du paìze. Insèmme a-e bibliutêche de Buisàn, du Burghéttu e de Barestìn, da-u [[2003]] a l'è drèntu a-u Scistêma Bibliutecàriu da Vàlle du Varatèlla<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.toirano.sv.it/c009061/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/47|tìtolo=Civica Biblioteca|léngoa=IT|vìxita=2023-04-03}}</ref>. '''Scöre''' A Tuiràn i ghe sùn tréi livèlli de scöre, cu-a prezènsa de in azìlu, de elementâri e de scöre médie, ch'i fàn tütte pàrte de l'Istitütu Cumprensìvu da Vàlle du Varatèlla<ref>{{Çitta web|url=https://www.valvaratella.edu.it/pagine/contatti|tìtolo=Istituto Comprensivo Valvaratella|léngoa=IT|vìxita=2023-04-07}}</ref>. E elementâri, intitulàe a l'[[Eugenio Montale]], i sùn a-a Bràia, int'in palàssu vixìn a-a cumüna, mèntre l'azìlu e-e médie i se tröva drèntu a 'n edifìssiu de növa custrusiùn, avèrtu du [[2017]], a l'estremitàe vèrsu nòrd du cèntru du paìze. A sesiùn de médie a l'è intitulà a-u [[Giuseppe Polla]], benefatù du cumün intu Seisèntu ch'u l'à fàitu creà a prìmma scöra de Tuiràn, mèntre l'àzilu u l'à pijàu u nòmme da-a scià [[Agnese Garassini]], méistra da scöra de [[Carpe|Càrpe]] inti àgni da guèra che, cu-a sö ativitàe, a l'à evitàu ch'i ghe fùsse di incidènti a-u mumèntu du rastrelamèntu tedéscu du 6 de frevà du 1944<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/09/toirano-la-nuova-scuola-linfanzia-intitolata-alla-maestra-agnese-garassini/|tìtolo=Toirano, la nuova scuola per l’infanzia intitolata alla maestra Agnese Garassini|outô=Luca Berto|dæta=2017-09-07|léngoa=IT|vìxita=2023-04-07}}</ref>. === Dialéttu tuiranìn === {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detàju}} A Tuiràn se pàrla ina varietàe du [[Dialettu arbenganese|dialéttu arbenganéze]], pàrte du grüppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de sèntru-punènte]], ch'a gh'à di caràteri impurtànti de diferènsa da-u parlà da sitàe. Pè e caraterìstiche söe se pò cunsciderà u [[Dialettu tuiranìn|tuiranìn]] cùmme in parlà bèn arcàicu e diferensiàu da-i paìxi a-u reùndu e, tra e diferénse ciü marcàe, a reurdémmu: * a cunservasiùn da ''-r''- intervucàlica, éxitu in cumün cu-e âtre [[Variànte lìguri|parlàe ligüri]] ciü arcàiche. * ina mancànsa de evulusiùi du [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''-CT-'' da-a sö ciü antìga fùrma lìgüre ''-yt-'' (''làite''), cuscì cùmme in di partisìppi (''stàitu'', ''fàitu'') che ancöi i sùn tòstu ünici inte l'Ingàunia de levànte e supravisciüi numà inta pàrte ciü a punènte da Rivéra. * u latìn ''-LJ-'' u s'è evulüu in di mòddi nu vâri paréggi, tàntu che ancöi i ghe sùn sécce di éxiti in {{IPA|[j]}} cùmme "travajà" che in {{IPA|[ij]}} cùmme "pijà", mèntre a [[Barestin|Barestìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=Balestrino: una valle, un feudo, una civiltà|ànno=Lüju 2000|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|pp=185-191|capìtolo=Glossario dialettale e fraseologia}}</ref> e [[Castrevegliu|Castrevéggiu]]<ref name=":9">{{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Castelvecchio di Rocca Barbena. Vita e storia di un borgo millenario nell'alta Val Neva|ànno=2022|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|pp=153-159|capìtolo=Il dialetto di Castelvecchio}}</ref> a gh'è {{IPA|[ʎ]}}, bèn particulà inta zòna, e a-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]] u cumènsa a esìghe l'éxitu zenéze in {{IPA|[dʒ]}}. * a cöita suvènte da ''-g-'' intervucàlica e ina sèrta debuléssa da ''-v-'', sécce intervucàlica che a l'inprensìpiu de paròlle. Mèntre a ''-v-'' a gh'à stu éxitu in de bèlle varietàe da Ligüria intréa, a cöita da ''-g-'' a l'è zà ciü ràira e, tra i paìxi a-u reùndu, a l'è in cumün sruatüttu cun [[Castrevegliu|Castrevéggiu]]<ref name=":9" />. Inte paròlle ch'i cumènsa pè ''gu'' + vucâle u ''gu'' u pàssa a ''v''; cùmme da ''guagnà'' a "vagnà". * ina legêra [[A tònica velarizâ|velarizasiùn da ''a'' quàndu a l'è tònica]], scibèn ch'a nu l'è vâri marcà, sruatüttu rispèttu a-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]]. Föra du Bùrgu e de burgàe a-u sö reùndu, dùnde a ògni mòddu a gh'è zà càrche diferènsa picenìna intu lèscicu, u parlà tuiranìn u l'è liàu cun quéllu de Buisàn, ch'u cumènsa a druvìse a-i caràteri de [[Löa]] e, in generâle, da Rivéra. Pè cùntru, u tuiranìn u l'è ciü destacàu da-u parlà de [[Carpe|Càrpe]] che, ciü d'avé méju cunservàu a sö integritàe e sciurbìu nu vâri d'infruénse riveràsche, u s'è evulüu cu-u tèmpu pè cùntu sö, cùmme prezémpiu intu pasàggiu sucesìvu de ''-yt-'' a {{IPA|[cˑ]}} e, dùnca, du "làite" in ''làcce'' e du "fàitu" in ''fàcciu'', cùmme a [[Castrevegliu|Castrevéggiu]]<ref name=":9" />, in [[Burmia (valä)|Bùrmia]] e in di ràiri paìxi de l'entrutèra. == Fèste e fêre == <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Toirano 004.jpg|U mercatìn pè i gùmbi du 2012, inta Bràia Toirano 005.jpg|I banchétti inta Ciàssa Növa, a-u Bùrgu </gallery> * Fèsta di Gùmbi: scibèn ch'a nu sécce lià a in'antìga tradisiùn, a fèsta di gùmbi a l'è diventà a ciü rinumà du paìze. Urganizà pè a prìmma vòta du [[1984]], a cunscìste int'ina spéce de sàgra cun mercatìn spantià pè i carùggi du Bùrgu, de föra de càrche ànnu quand'a l'è stàita inta câva de Martinéttu, cun numerùxi ''stand'' dùnde se cüxina i ciàtti da tradisiùn ligüre e nu sùlu. Da-a durâta de ciü giùrni, de sòlitu a l'è a l'inprensìpiu du méze d'aùstu<ref>{{Çitta web|url=https://festadeigunbi.it/|tìtolo=Scitu ufisià|léngoa=IT|vìxita=2023-01-22}}</ref>. * Fèsta de Sàn Pêru: fèsta antìga tàntu sentìa da-i tuiranìn, a sö urìgine a remunterêa fìn'a-u [[XVI secolo|XVI séculu]], quàndu i [[Órdine certozìn|frâti certuzìn]] ch'i staxêva inte l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de Sàn Pêru a-u Mùnte]] i se sùn trasferìi inta [[Certussa de Tuiran|növa certùssa]], ciü a vàlle. A l'è dùnca cumensà a tradisiùn che, a-u prìmmu de màzzu, a prevédde a muntà a-a véggia abasìa pè mèzzu da l'antighìscima stràdda da sà e che aù, ògni sinqu'àgni, a cumprénde ancù a prucesiùn sulènne cu-i Crìsti de [[Cazàsse|cunfratèrnite]] tuiranìne, cu-u rèstu di prucesiunànti ch'u cànta a "Làuda de Sàn Pêru"<ref>{{Çitta web|url=https://www.cailoano.com/index.php/it/san-pietro-in-varatella-it|tìtolo=La secolare tradizione della processione al Monte di San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-01-22}}</ref>. * Fèsta de Sàn Martìn: a fèsta pè u [[San Martìn de Tours|sàntu patrùn du paìze]], a l'è ufisià a-a prìmma dumèniga da-u 11 de nuvèmbre, cu-ina méssa sulènne inta [[Gêxa de San Martin (Tuiran)|gêxa de Sàn Martìn]] e ina prucesiùn ch'a pàssa pè e stràdde du Bùrgu, muntàndu fìn'a-a Bràia pè pöi vegnì indaré chinàndu da-a pruvinciâle<ref>{{Çitta web|url=https://www.borghidiriviera.it/evento/festa-patronale-di-san-martino-a-toirano/|tìtolo=Festa patronale di San Martino a Toirano|léngoa=IT|vìxita=2023-01-23}}</ref>. * Fèsta da Madònna du Ruzàriu: a l'è celebrà, d'intùrnu a-u 7 d'utùbre, pè a festivitàe a-a quâle a l'è dedicà a [[Gêxa da Madonna du Ruzâriu (Tuiran)|gêxétta da burgà da Bràia]]. Dòppu a sànta méssa, a gh'è a prucesiùn da stàtua da titulâre pè i carùggi du Bùrgu<ref>{{Çitta web|url=https://www.templarioggi.it/testimony/templari-cattolici-ditalia-partecipano-alla-festa-della-madonna-del-rosario-toirano-sv/|tìtolo=Festa della Madonna del Rosario a Toirano (SV)|léngoa=IT|vìxita=2023-01-24}}</ref>. * Fèsta de Sàn Ròccu: a l'è a fèsta pè u titulâre da burgà de Baresciùn, fàita tütti i àgni inti tréi giurni da-u 14 a-u 16 d'aùstu. A cumprènde ina sàgra ch'a se desvilüppa intu carùggiu de Baresciùn e, a-u dì du sàntu, ina prucesiùn guidà da-a càssa de Sàn Ròccu ch'a fà u gìru da burgà<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/sagra-di-san-rocco-in-borgata-barescione/|tìtolo=Sagra di San Rocco in borgata Barescione|léngoa=IT|vìxita=2023-01-23}}</ref>. * Fèsta e féra de Sànta Lesìa: celebrà a-u prìmmu giùrnu festìvu da-u 13 de dixèmbre, a l'è a festivitàe pè a sànta titulâre du [[Santuariu de Santa Lesia (Tuiran)|santuàriu de Tuiràn]]. A muntà a-u santuàriu a l'è fàita a-a sèira, a-u ciàiru de lantèrne e di lümmì purtài in prucesiùn da-i fedéli. Intu Bùrgu a gh'è ascì a tradisiunâle féra, cu-u mercatìn e i ''stand'' gastrunòmici<ref>{{Çitta web|url=https://www.templarioggi.it/testimony/processione-al-santuario-rupestre-di-s-lucia-toirano-savona/|tìtolo=Processione al Santuario Rupestre di Santa Lucia|léngoa=IT|vìxita=2023-01-24}}</ref>. * Fèsta de Sàn Benàrdu: a l'è a fèsta principâle du paìze de [[Carpe|Càrpe]] e a l'è celebrà intu giurnu du sö patrùn, sarêa a dì u 20 de aùstu. A fèsta a cumprénde, dòppu a méssa, a prucesiùn da càssa du sàntu fìna a-u pilùn a-a Madònna e, a segùnda di àgni, ina sàgra inti prài d'atàccu a-a gêxa. * Itineràriu di Prezéppi: manifestasiùn ch'a tégne tütti i àgni, da-u [[1997]], intu perìudu de fèste de [[Dênâ|Natâle]], urganizà da-u müzêu etnugràficu de Tuiràn. A cunscìste int'ina mùstra de prezéppi artìstici spantiài in gìru pè u Bùrgu e pè e âtre burgàe, fàiti da privài, bütéghe e asuciasiùi e ancöi rivài a in nümeru de tòstu duxèntu. I prezéppi de l'itineràriu i gh'àn di stìli bén diferènti, da-i ciü mudèrni e particulâri a quélli da [[Prezépio lìgure|tradisiùn tuiranìna e lìgüre]], ch'i remùnta fìn'a-u [[XVIII secolo|Setesèntu]] e i l'inclüdde ascì [[Macachi d'Arbisöa|macàcchi d'Arbisöra]] e di [[Santons da Provénça|''santons'' da Pruvénsa]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/42|tìtolo=Itinerario dei Presepi|léngoa=IT|vìxita=2023-12-29}}</ref>. == Spòrt == <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Palaçétto do Spòrt 'Roberto Giuliano' (Toiràn) - vìsta (1).jpg|U Palaséttu du Spòrt "Roberto Giuliano" Canpétto da balón (Toiràn) - vìsta (1).jpg|U campéttu da balùn d'atàccu a-u palaséttu </gallery> Intu cumün de Tuiràn u se ghe tröva dùe strutüre pè fà du spòrt: * Palaséttu du Spòrt "Roberto Giuliano": u l'è in palaséttu adueràu pè di spòrt diferènti, gestìu da l'''Associazione Sportiva Dilettantistica Toirano''. Sta lì a ghe zöga e partìe de cà du campiunàu de [[Zêugo do balón a 5|balùn a 5]] cu-a squàddra ''A.S.D Toirano Futsal'', a-u [[2023]] inta [[Série C1 (futsal)|série C]] da Ligüria<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttocampo.it/Liguria/IM/CalcioA5SerieC1/GironeUnicoSerieC/Squadra/ToiranoFutsal/1028660/Scheda|tìtolo=A.S.D. Toirano Futsal|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. U palaséttu u l'è intitulàu, da-u [[2019]], a-u Roberto Giuliano, tra i fundatùi de l'asuciasiùn spurtìva e medàja de brùnzu a-u varù civìle p'avé sarvàu in òmmu ch'u se uxêva cacià sùtta in trénu, ch'u l'è mòrtu du [[2007]] int'in incidènte<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2019/03/toirano-il-palazzetto-dello-sport-intitolato-alla-memoria-di-roberto-giuliano/|tìtolo=Toirano, il palazzetto dello sport intitolato alla memoria di Roberto Giuliano|dæta=23 màrsu 2019|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. * Ténnis de Tuiràn: u se tröva a-e Bengiàe, de sutta a-a pruvinciâle in scià zìna drìta da [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]]. Gestìu da l'''A.S.D. Tennis Club Gli Ulivi'', u l'è dutàu de sìnque càmpi da zögu, tàntu a-u cuvèrtu che nà, cun quàttru de sti lì ch'i gh'àn in fùndu de tèra e ün de sintéticu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20190630135726/http://www.tennisclubtoirano.com/servizi.html|tìtolo=Tennis Club Gli Ulivi|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. == Aministrasiùn == [[File:Toirano - Palazzo Comunale.jpg|thumb|A cumüna cu-a gêxa da Madònna du Ruzàriu]] [[Immaggine:Giardìn Pommiers (Toiràn) - tàrga.jpg|miniatura|Ina tàrga dedicà a-u binelàggiu cun Pommiers]] === Scìndici de Tuiràn === {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Prìmmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|6 de zügnu du 1985|15 de zügnu du 1990|Gino Parodi|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|[[Scindico|Scìndicu]]|}} {{ComuniAmminPrec|15 de zügnu du 1990|24 d'arvì du 1995|Gino Parodi|DC|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 d'arvì du 1995|14 de zügnu du 1999|Marco Bertolotto|lìsta cìvica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 de zügnu du 1999|14 de zügnu du 2004|Marco Bertolotto|[[Partîo Democràtico da Scinìstra|PDS]]|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 de zügnu du 2004|8 de zügnu du 2009|Silvano Tabò|lìsta cìvica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 de zügnu du 2009|26 de màzzu du 2014|Silvano Tabò|''Viviamo Toirano''<br />(lìsta cìvica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|26 de màzzu du 2014|27 de màzzu du 2019|Gianfranca Lionetti|''Punto e a capo''<br />(lìsta cìvica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 de màzzu du 2019|10 de zügnu du 2024|Giuseppe De Fezza|''Toirano Continua...''<br />(lìsta cìvica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 de zügnu du 2024|''in càrega''|Marco Bertolotto|''Toirano torna al futuro''<br />(lìsta cìvica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Binelàggi === U paìze de Tuiràn u l'è binéllu de: * {{Binelàggio|FRA|Pommiers|4=Pommiers (Ròdano)}}, da-u 12 de nuvèmbre du [[2011]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.mairie-pommiers.fr/les_associations/comite-de-jumelage-de-pommiers/|tìtolo=Comité de jumelage de Pommiers|léngoa=FR|vìxita=2024-05-06}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2021/12/11/leggi-notizia/argomenti/eventi-spettacoli/articolo/toirano-celebrato-a-distanza-il-decimo-anniversario-di-gemellaggio-tra-il-comune-e-pommiers.html|tìtolo=Toirano, celebrato a distanza il decimo anniversario di gemellaggio tra il comune e Pommiers|dæta=2021-12-11|léngoa=IT|vìxita=2024-05-06}}</ref> == Vìe de cumünicasiùn == === Stràdde === <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Stràdda Boisàn (Dâri, Toiràn) - vìsta (4).jpg|A SP25 a Dâri Stràdda Boisàn (Dâri, Toiràn) - 5° chilòmetro da SP25.jpg|A prêa du 5° e ürtimu chilòmetru da SP25, a Dâri Stràdda Balestrìn (Baresción, Toiràn) - vìsta (2).jpg|A SP34 a l'inprensìpiu da burgà de Baresciùn Vîa pe Toiàn - Stràdda Provinciâle 60 (O Borghétto) (5).jpg|A SP60 miràndu d'in Patarè vèrsu i cunfìn cun Tuiràn Varatella ponte sp60dir.png|U pònte Mainêru da SP60 a-u Sâtu du Lüu </gallery> Intu teritòriu tuiranìn i ghe pàssa trè stràdde pruvinciâli, ch'i u lìa a-i paìxi a-u reùndu. A ciü impurtànte a l'è a [[Stradda pruvinciâle 60 U Burghéttu-Bardenèi|stràdda pruvinciâle 60]], ch'a pàrte da-u Burghéttu e che, traversài Tuiràn (dund'a gh'à u nòmme de "Stràdda Pruvinciâle") e Càrpe (dund'a l'è dìta "Stràdda da Rùggia"), a mùnta fìna a [[Bardenèi]] pasàndu pè u [[Zuvu de Tuiran|Zùvu]]<ref name=":10">{{Çitta|Gallea & Lertora, 2010|p. 10}}</ref>. I âtri dùi stradùi i sùn quélli ch'i vàn d'in Tuiràn a [[Barestin|Barestìn]] e a [[Buinzan|Buisàn]]: u prìmmu, a [[Stradda pruvinciâle 34 Tuiràn-Barestìn|SP34]], dòppu avé pasàu a burgà de Baresciùn a mùnta pè u valùn du [[Riàn du Punte|Riàn de Baresciùn]] fìna a-a cuntrà barestinòlla du Pòzzu. L'âtru stradùn, a [[Stradda pruvinciâle 25 Löa-Buisàn-Tuiràn|SP25]], u pàrte da-u pònte srua u [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]] e de lì, traversàu l'intréu cumün de Buisàn, a l'èntra a [[Löa]], chinàndu fìna a-u sö cèntru<ref name=":10" />. Tuiràn u l'è servìu ascì da l'[[Outostràdda A10|autustràdda A10]], pè mèzzu du cazèllu du Burghéttu, ch'u se tröva pròpriu a-i cunfìn tra i dùi cumün, inta regiùn di Canavài<ref name=":10" />. == Nòte == ;Nòte a-u tèstu <references group="n." /> ;Nòte bibliugràfiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Pesce|outô2=Carlo Tagliafico|tìtolo=Toirano|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0477080|ànno=Dixèmbre 1976|editô=Stringa editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|cid=Pesce & Tagliafico, 1976}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Pesce|tìtolo=Toirano: storia e vita tra '800 e '900|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0076194|ànno=1988|editô=Stalla|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|cid=Pesce, 1988}} * {{Çitta lìbbro|outô=Mario Cennamo|outô2=Orlando Boccone|outô3=Giacomo Nervi|tìtolo=Toirano nel Duecento|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0020669|ànno=Màzzu 1993|editô=Opera Parrocchiale di San Martino vescovo|çitæ=Tuiràn|léngoa=IT|cid=Cennamo, Boccone & Nervi, 1993}} * {{Çitta lìbbro|outô=Orlando Boccone|tìtolo=La chiesa parrocchiale di San Martino vescovo di Tours|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA28979|ànno=Lüju 2009|editô=Tipolitografia Natgraf|çitæ=Löa|léngoa=IT|cid=Boccone, 2009}} * {{Çitta lìbbro|outô=Franco Gallea|tìtolo=Toirano e la Val Varatella|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0081345|ànno=Màzzu 2010|editô=Tipografia F.lli Stalla|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|cid=Gallea & Lertora, 2010|outô2=Eugenio Lertora}} * {{Çitta lìbbro|outô=Pierluigi Bogliorio|tìtolo=Tuiran e tuiranin dinanti|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0478169|ànno=Utùbre 2022|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Impéria|léngoa=IT|cid=Bogliorio, 2022}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Liàmmi de föra == * {{Çitta web|url=https://www.comune.toirano.sv.it/|tìtolo=Scìtu ufisià|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}} * {{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/|tìtolo=Scìtu türìsticu ufisià|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Tuiràn| ]] 3on51qpwd8ehpck31gfn8lak6r8ak48 0 1761 275028 274437 2026-10-25T19:42:07Z N.Longo 12052 + wl 275028 wikitext text/x-wiki {{Priéze}} {{Divisione amministrativa |Nome = A Prìa |Tipo = [[Comun|cumǜn]] |Panorama = Pietra Ligure-panorama1.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuràmma da maîna da Prìa</div> |Stemma = Pietra Ligure-Stemma.svg |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stâtu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Liguria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Luigi De Vincenzi |Partito = lista sivica de sentru-sinistra "Pietra. Sempre!" |Data elezione = 27-5-2019 |Data rielezione = 10-6-2024 |Mandato = 2 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = 1861 |var-teritöio = Teritoju |var-cordinæ = Curdinê |var-altitùdine = Ātéssa |Altitudine = |var-superfìcce = Süperficie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 8715 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&lingua=ita Dêtu Istat] - Pupulasiùn rexidente ai 30 zügnu 2019. |Aggiornamento abitanti = 30-6-2019 |var-denscitæ = Denscitê |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = [[Ransci]] |var-divixoìn_confinànti = Cumǜi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Bardenèi|Bardenéi]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Borṡi e Veressi|Borzi e Veéssu]], [[Giüstexine|Giüstenixe]], [[Löa]], [[U Tû]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füzu urâiu |var-cod._cadàstro = Cod. catastu |var-tàrga = Targa |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1285 |Diffusività = |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = da Prìa<br />priézi <small>(neul.)</small><br />pietresi <small>(ital.)</small> |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[San Nichioso|San Nicola de Bari]] |var-festîvo = Festivu |Festivo = [[6 dexénbre|6 dixenbre]] |PIL = |PIL procapite = |var-cartografîa = Cartugrafîa |Mappa = Map of comune of Pietra Ligure (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puzisiùn du cumün da Prìa in-ta pruvinsa de Savuna |var-scîto_ofiçiâ = Scitu uficiâle }} '''A Prìa'''{{#tag:ref|Ascì sulu ''Prìa'', scrîta ascì ''A Prîa'', ''A Préja'' in bardenollu, ''A Prïa'' in [[Zeneize|zeneze]]|group="n."}} (''Pietra Ligure'' in [[Lèngoa italiann-a|italiàn]]) a l'é 'na [[Çitæ|sitê]] de 8 715 abitànti in-ta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savùna]] (dêti agiurnê a-u [[2019]]). == Geugrafîa == [[File:Panuramma da-u Trabuchéttu, A Prìa e Löa.jpg|thumb|U punente da Prìa vistu da-u Trabichettu|sinistra]] A sitê a se tröva in-ta Rivêa ligüre de Punénte, svilüpâ a l'in gìu da bucca da scciümêa dîta Maémua, cu'u teritòiu du cumün ch'u se suspinze vèrsu i munti, fin a rivâ sciü-a punta du Munte Carmu (1389&nbsp;m). A parte ciü veggia du paîze a se tröva faciâ sciü-u mâ, a-i péi du [[Còlla du Trabichettu|Munte Trabichettu]], mentre u grossu di sciti ch'i se trövan in-ta parte ciü a punénte i l'êan in antìgu lighê aa frasiùn de [[Ransci]], ch'a l'è stêta cumün pe' sò cuntu fin a-u [[1921|1929]]. Defêti a spartì e due cumünitê ina otta u l'êa u riàn de Ransci, ch'u se càccia in-tu mâ inta lucalitê cunusciüa cu-u numme de Maìna de Ransci. A partì ancù ciü da punénte u gh'è [[Löa]], che u cunfìn u l'è marcòn pe' in bèllu toccu da-u riàn de Ciàppe (ascì dîtu, pe' sta mutivasiùn, riàn da Fìn) da-e Pinee fin a dund'u u se càccia inta maìna. De cuntru ciü in sciü a spartisiùn a tucca a lucalitê du Castelâ, fin a rivà in simma a-u Briccu di Sinque Erbi (206&nbsp;m), da dund'u cunfìn u se cêga ancù fin a rivâ da-u Barbexin (403&nbsp;m) e da-u Munte de Ciazze Secche (418&nbsp;m); da chi u cuntinua versu a zôna da Castagnabanca, fin a che u nu se riva sciüu Carmu. Chi u teritòiu du cumün u furma in cüniu intu mezzu fra Löa, [[Bardenèi|Bardenéi]], e Giüstenixe. Cun stu paîze chi, u ghe cunfina turna pe' 'n bèllu tòccu, dau Carmu chinandu da-u Pözzu de San Martìn (455&nbsp;m), ch'u gh'è a capella dedicâ a-[[San Martìn de Tours|u santu]]. Da chi u piggia in àndiu versu levante, tantu che u tucca u Munte Cianuza (406&nbsp;m), ch'u se tröva pocu surva a-a frasiùn de Ransci. Da chi u cunfìn u se spuncia nu tantu ciü a munte de dund'u turénte Scaìnciu u se càccia inta scciümêa. Da l'âtra parte da vaâ u gh'è U Tû, cu'a demarcasiùn ch'a passa u Maémua e a taggia a Rocca Lamina (305&nbsp;m), spuncianduse fin da-u Munte Grossu (299&nbsp;m). A-u de là de stu chi u, de lungu versu levante, u se tröva u teritòiu de [[Borṡi e Veressi|Bòrzi e Veéssu]], ch'u l'è spartìu, ancù ciü in zü, da-e zine du Butassàn, fin a che u nu sbucca in-ta maîna. == Stòja == {{Çitaçión|O da Prìa, scciappa e pòrte e portale vìa.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=[[Giulia Petracco Sicardi]]|tìtolo=Disiunâiu de Prîa|ànno=[[1981]]|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savùna}}</ref>}} E prìmme testimuniànse riguardu a in insediamentu ümàn da-e parte da Prìa e sun de l'epuca du Neulticu, ste chi e sun stête ritruvê in sciu mùnte du Trabuchettu, in-ta cavérna de Fene (ch'u u vö dî, intu parlà da Prìa, ''fate''). Pödâse che e primme custrusiùi e i primmi insediamenti stabili i ne vegnivan da i [[Impêo Roman|Rumén]], ch'i l'axevan cunquistòn a zona intu méntreda segunda guêra punica, cunbatendu cuntru i [[Ingauni|Ligüri Ingauni]], aleê di Cartaginezi; da-e parte da Prìa sti chi i l'axevan fêtu passâ a ''[[Via Julia Augusta]]'', che a purtava versu a [[Fransa]]. Ancö de sta-chi u nu resta però nìnte, scicché e sun stête truvê de munêe ch'e pureivan êsse de st'epuca. Se pö dunca capî l'inpurtansa d'in insediaméntu du genere, a mézza stradda fra ''Vada Sabatia'' (aù [[Vuè|Vuê]]) e ''[[Albingaunum]]'' ([[Arbenga]]). In-tu periudu de l'[[Etæ de Mëzo|etê de mezzu]] a cumensa a utegnî ina mazû inpurtansa ecunòmica, a passa dunca sutta a [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]] da-u [[X secolo|X seculu]], pöi a-i Bocheri e a-a fìn sùtta a-i Du Carettu. Du mêximu periudu u vegne custruiu u castéllu, ch'u gh'è ancù a-a giurnà d'ancö e u se ìssa sciü 'na ròcca nu guêi distante da-u paìze, ch'a g'ha dêtu fina u numme. In-te l'ànnu [[1216]], sutta Enricu II Du Carettu, u castéllu u vegne dunòn a-a Diocexi de Arbenga, faxendulu diventà a residensa provizôja du viscuvu ingàunu, a l'epuca Oberto II. Da chì a vegne custruîa in-tu [[XII secolo|XII seculu]] a rexidénsa estìva di viscuvi, vixin a-u paîze. Cun a növa pruprietê e vegnan ascì investîe risurse pé a ristruturasiùn de l'àntigu nucleu du burgu. Cun l'attu du 17 de dixenbre du [[1385]], u pàppa Urbano VI u dûna i pusediménti da diocexi a-a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]], pé vìa de l'agiüttu utegnüu quande u se truvava asediòn a Nocera, da-u re de [[Napoli|Napuli]] Carlo II d'[[Ungherîa|Ungaîa]]. A cumunitê da Prìa a vegne cuscì rezüa da 'n statütu appruvòn a [[Zena]] l'ànnu dòppu: questa lézze u cunprendeva nu sùlu A Prìa, ma ascì [[Tuiran|Tujàn]], [[Buinzan|Buisan]], Giüstenixe (anéssu da-u [[1448]]), Vèrzi de Löa e [[Borṡi|Borzi]]. U cumènsa cuscì in periudu de cualisiùn cun Zena, tantu che i paîzi du capitanòn da Prìa i l'han furnìu cuntingènti militâri in ciü ocaxùi, cumme diferenti bataggie cuntru u [[Marchxâto de Finâ|Marchezon de Finâ]] (in-tu [[1447]]) o cuntru u [[Marchesàu de Süccaellu|Marchezon de Sucaêlu]] (in-tu [[1625]]), restandu sùtta a-a duminasiùn Zeneze fìn a-u [[1797]]. Cun a cunquista de Napuleun a pàssa difèti in-ta [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]] e da-u [[1804]] a-u [[1814]] a vegne anessa a-i dumini [[Fransa|Fransezi]]. In-tu [[1815]] a vegne inglubâ in-ta [[pruvinsa d'Arbenga]] du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], cumme vusciüu da-u [[Congresso de Vienna|cungressu de Vienna]] du [[1814]], e cuscì a pàssa in-tu [[1861]] a-u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]]; da-u [[1863]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1863-04-08;1234!vig=|tìtolo=Légge di 8 d'arvî du 1863, n. 1234|vìxita=2021-06-28|léngoa=IT}}</ref> a pìggia a denuminasiùn ufisiâle de ''Pietra Ligure''. Fra u [[1859]] e u [[1927]] a sitê a l'éa pàrte du sircundâiu de Arbenga, dunde a l'éa sede du lucâle mandaméntu, poi in-ta növa [[Pruvincia de Sann-a|Pruvinsa de Savùna]], in-tu [[1946]] a divegne pàrte da [[Italia|Repübbrica italiâna]]. I ürtimi agiustaménti pé u teritôiu i sun stêti du [[1928]] quande a végne sciurbîa a municipalitê supressa de Rànsci, ch'u divégne frasiùn cumünâ. == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/A Prìa}} === Minurànse furèste === Dandu amentu a-i dêti Istat a-i 31 de dixenbre du 2017, i furèsti rexidenti a-A Prìa i sun {{formatnum:901}}.<ref>{{Çitta web|url=http://demo.istat.it/str2017/index.html |tìtolo=Dêtu Istat a-u 31/12/2017|vìxita=2021-07-01}}</ref> === Persùne lighê cu-a Prìa === * [[Emanuele Accame]] (A Prìa, [[1806]] - [[Zena|Zéna]], [[1890]]), patrùn de barchi e ommu d'afari.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Leonida Balestreri|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/emanuele-accame_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|capìtolo=ACCAME, Emanuele}}</ref> * Nicolò Accame (A Prìa, [[1817]] - [[San Pê d'Ænn-a|San Pê d'Aéna]], [[1867]]), giurnalista.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Oreste|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/nicolo-accame_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|capìtolo=ACCAME, Nicolò}}</ref> * [[Paolo Accame]] (A Prìa, [[1862]] - A Prìa, [[1926]]), avucatu, storicu e paleolugu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Dizionario biografico dei liguri: dalle origini ai nostri giorni|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CFI0333152|ànno=1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zéna|léngoa=IT|pp=13-15|volùmme=Vul. I}}</ref> * Pietro Toesca (A Prìa, [[1877]] - Rumma, 1962), storicu de l'arte.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Manuela Gianandrea|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pietro-toesca_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2019|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 95|capìtolo=TOESCA, Pietro}}</ref> == Pòsti de interesse == === I quattru cànti === <gallery widths="160" heights="160" mode="packed"> File:A Nunsià.jpg|Stemma da Nunsiâ File:A Ciassa Veggia.jpg|Stemma da Ciassa Veggia File:U Fossu.jpg|Stemma du Fossu File:Ajetta.jpg|Stemma de L'Ajetta </gallery> Storicaménte u burgu da Prìa u l'è spartîu in quattru quartê: A Ciassa Véggia, A Nunsiâ, L'Ajetta e U Fossu, sta spartisiùn a remunta fin a-u mediuévu. ==== A Nunsiâ ==== U l'è u quartê ch'u cunpénde e abitasiùi d'in gìu a-a géxa da Nunsiâ, u primmu che u se incuntra rivàndu da Löa. Stu chi u cunprénde A Ciàssa da géxa e a cuscì dîta "Stradda da Stasiùn" (cun a relatìva ciàssa), ciü u Caruggiu de l'Ospeâ e u Caruggiu da Crovea (seguitu de quellu di Crôvi). ==== U Fossu ==== U l'è u quartê de mezzu fra a Nunsiâ e A Ciassa Veggia, u sò nücleu u l'è in-ta Ciassa du Fossu, dunde u se tröva ascì u palassu cumünàle, da chi i pàrtan diferenti caruggi zà mensciunê, de lungu cun e carateristiche pòrte medievàli, che e sun quelle du Fossu (versu u caruggiu di Quattru Canti), du Furnu (versu l'Atôiu) e du Purtin (I Crôvi). A-u fundu da ciàssa u se tröva ascì ina scâa ch'a munta versu a Stradda Statale Aurelia, numinâ da-i priézi "Darê pâ mü", o ascì "A Stradda Rumana". ==== A Ciassa Véggia ==== A l'è a burgâ nasciüa d'in gìu a l'Atôiu da cungrêga di Giànchi, forscia a parte ciü véggia de tütta A Prìa, u cunprende nu sulu a ciasétta, ma ascì quélla dîta da Rivàssa, a-i péi du castéllu, u Caruggiu di Crôvi (in-ta sò parte ciü a levante), u Caruggiu de l'Atôiu (bén cunusciüu pé i lucàli e e bütéghe di artigién), u Caruggiu de Mézzu, u Caruggiu du Mercòn, di Quattru canti (dunde u gh'è a cruxêa cun i stemmi di quattru quartê), quellu seròn e quellu guersu. I ürtimi dùi i sun i ciü carateristichi, scicumme che u primmu u l'è l'ünicu ch'u g'ha cumünicasiùn cun sulu in âtru caruggiu (quellu di quattru canti), méntre l'âtru u nu u l'hà prusecusiùn, defêti u parte da-u Fossu e rìva a-u Caruggiu du Mercòn, truvanduse de rinpettu a müàggia de l'atôiu. ==== L'Ajetta ==== L'Ajetta u l'è u quartê ciü mudèrnu du burgu da Prìa, custruìu versu u [[XVII secolo|seculu XVII]] e ciamòn cuscì pé l'aja sutî ca sciùscia da-a maîna, gravemènte lexiunòn in-ta Segunda Guêra Mundià, u l'è stêtu custruìu turna doppu u cunflittu, da vegghe dunca u castéllu da Prìa, a-i cunfin cun A Ciàssa Veggia, u cine-teâtru Moretti e a ciasetta du Caruggiu du Teâtru, cun i ségni du zudìacu. === Architetüe religiuze === <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Pietra Ligure - Basilica di San Nicolò - 2023-09-30 11-24-38 001.jpg|A baxìlica de San Nicolò in-ta Ciàssa Növa File:Gêxa de Nostra Scignùa du Sucursu (A Prìa) 01.jpg|Gêxa du Sucûrsu File:Pietra Ligure-oratorio dei bianchi2.JPG|L'Atôiu di Gianchi, in-ta Ciàssa Veggia File:Pietra Ligure-chiesa dell'annunziata.jpg|Atôiu da Nunsiâ </gallery> A livéllu religuzu u teritòiu da Prìa u l'è parte da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga e Inpéria]], divizu fra tréi parocchie: San Nicolò (sentru da Prìa), Nostra Scignùa du Sucûrsu (quartê a-u de là da scciumêa) e San Benardu (frasiùn de Ransci). ==== Gêxe da Prìa ==== * '''[[Baxilica de San Nicolò (A Pria)|Baxilica de San Nicolò]]''', a se tröva in-tu burgu da Prìa, in-ta Ciàssa Növa. Custruìa in sce u prugèttu du zenéze Giovanni Battista Montaldo fra u [[1750]] e u [[1791]], poi interutti cun Napuleùn, e a a fìn terminê cun a benedisiùn du [[1891]]. Da l'ànnu [[1992]] a l'è stêta elevâ a baxilica minû da-u vescuvu de Arbenga, in ocaxùn di 200 ànni de vìtta. * '''Atôiu di Giànchi''', a se tröva in-tu burgu da Prìa, in-tu quartê da Ciassa Veggia, a l'éa l'antiga parocchia du sitadìna. A primma strutüa da paruchiale a saiéva stêta custruìa sutta a Gaudenzio, aturnu a-u [[465]], ciü vixìna a a-u castéllu. Quella udièrna a l'è du [[885]], rumànica, da-u [[1791]] abandunâ, a cauza da custrusiùn da növa. Dapöi a se trasfurma inte l'Atôiu di disciplinê. Fra u [[1976]] e u [[2006]] scunsacròn, divegnüu "auditorium". Da quell'annu u l'é sede da Cungrega (o [[Cazàsse|cazàssa]], a-a zenéze) de l'Orasiùn e da Mòrte, dîta ascì ''di Négri''. * '''Atôiu da Santiscima Nunsiâ''', in-tu quartê che u porta u paéggiu numme, sede da Cungrega di Rusci (o de Santa Cateîna) Nasciüa cumme gêxa ligâ a-u cunventu lucâle in'tu [[1519]], a nasciéva in sce 'na strutüa du [[XIII secolo|Duxéntu]]-[[XIV secolo|Trexentu]]. Cun a caâ di fransezi a vegne trasfurmâ in-tu [[1799]] in depoxitu. Restaurâ cun a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], a prezenta quattru presiùsi ātê de marmu. Da-u [[1979]] a l'è séde da cungrega. ==== Gêxa du Sucûrsu ==== U l'è u Santuâiu dedicòn a-a Nòstra Scignùa du Sucûrsu, erezüu da-i muneghi minuri franceschén, u se sà che a l'êa zà prezénte in-tu [[XIV secolo|XIV seculu]], de prubabile sutta furma de capeletta, anpliâ in-tu [[1548]]: sta côsa chi a a fà vegnî üna de gêxe ciü inpurtànti da sitê, scicché da-u [[1969]] a l'è parocchia pe' so cuntu, pé u quartê da Prìa a-u de là da scciümêa. ==== Gêxe de Ransci ==== <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> Immaggine:Gêxa de San Benardu Abâte (Ransci, A Prìa)-Esternu.jpg|A gêxa paruchiâle Immaggine:Capella de l'Imaculâ Cuncesiùn (Dranzü, Ransi, A Prìa) 02.jpg|Capella de l'Imaculâ Cuncesiùn Immaggine:Capeletta de Santa Lìbera (E Casélle, Ransi, A Prìa)-Esternu.jpg|Capeletta de Santa Lìbera Immaggine:Capella de Sant'Antoniu (Dransciü, Ransi, A Prìa)-Esternu 01.jpg|Capeletta de Sant'Antôniu Immaggine:Capella de San Bastian (Ransi, A Prìa) 03.jpg|Gexetta de San Bastiàn </gallery> * '''Gêxa de San Benardu Abâte''': sêde da parocchia da vìlla, ch'a se tröva a-a mitê fra e prinsipê burghê. Tiâ sciü d'in gîu a-u 1530 l'è stêta mensciunâ pe-a prìmma otta du [[1554]], pe via da cögîa de tàsce sciü-i parmuei da inviâ a Rumma.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=79-92|capìtolo=La parrocchia}}</ref> Erezüa a paruchiâle in-tu [[1615]], sutta a guìdda de Don Sasso, a l'è stêta dapö ristrutüâ. A faciâ l'è delimitâ da de finte culònne e a se mustra a capànna, diviza in urizuntâle da 'na curnixe. In-te l'urdine mazû se dröve in barcùn quadrilubòn. Se tratta de 'na strutüa cun sulu ina navâ de ciànta retangulâre, cu-u presbitéiu arsòn rispettu a l'âula. Chi se tröva l'atâ de marmu cuuròn surmuntòn da-u dipintu ch'u rafigüa u santu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21051/Chiesa+di+San+Bernardo+Abate|tìtolo=A gêxa de San Benardu|léngoa=IT|vìxita=2023-08-12}}</ref> * '''Capella de Sant'Antôniu da Paduva''': a l'è a capélla de Dransciü, nasciüa da-a dunasiùn de famìgge ranscìne emigrê a Gibiltêra e in Spàgna, fêta du [[1747]], benedìa e averta a-u cültu du [[1862]]. L'è ina capeletta a 'na sula navâ, da-a faciâ intunacâ che in-ta parte in sìmma a mustra ina curnìxe a lünétta, che drentu l'ha in ruzùn picìn. A-i làtti dui barcui devusiunâli e a curnixe dêta da de finte culònne.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21043/Cappella+di+Sant%27Antonio|tìtolo=A capélla de Sant'Antôniu|léngoa=IT|vìxita=2023-02-12}}</ref>. * '''Capella de Santa Lìbera''': in-ta lucalitê de Caselle, a l'è stêta fundâ in memôia da santa ch'a l'axeva fundòn in munastê di benedetìn a [[Commo|Còmmu]], ben atìvi in-tu teritòiu da Giüstéxine medievâle. Pâ tüttavìa che a custrusiùn da gēxétta a segge stêta influensâ nu tantu da sti chi, quantu da-u svilüppu rüstegu da burgâ. A vegne mensciunâ du [[1701]], ingrandìa du [[1735]] e benedìa du [[1737]], in-ta faciâ, surva a-a pòrte d'intrâ, in afrescu rizalente a-u 1890, òpera d'in sertu Ranise.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21042/Cappella+di+Santa+Liberata|tìtolo=A capélla de Santa Libera|léngoa=IT|vìxita=2023-08-12}}</ref> * '''Capella de l'Imaculâ Cuncesiùn''': a l'è a capélla du quartê de Dranzü, custruìa fra u [[1750]] e u [[1752]], pe vuluntê di frê Rembado. L'edificasiun da capélla a l'ha vistu a partecipasiùn vuluntaria de tütta a cumünitê ranscìna, méntremestru de l'òpera u l'êa Antonio Giuseppe Fantoni. A nasce dunca in-tu [[1770]] a Capelanìa Rembado, destinâ a mantegnì a sö funsiùn fin a-a supresciùn du cumün ([[1928]]).<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=124-129|capìtolo=La Cappellania Rembado}}</ref> * '''Capella de San Bastiàn''': a l'è in-ta lucalitê di Gàzzi, scituâ in sìmma a-a culîna ch'a porta u mêximu numme. De antìga fundasiùn, pödâse ch'a segge stêta edificâ da-i muneghi benedetìn, ch'i vegnivan da l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|Abasia de San Pê in Varatèlla]] che chi i l'axevan ciantòn i sö [[U(r)iva|oîvi]]. A strutüa che se vegghe aù a l'è de cunfurmasiùn squadrâ e a 'na sula navâ cuvèrta cun òtta a butte. U de föa u l'è caraterizòn da ina òtta ascì lê, ch'u se inèsta sciü-a faciâ e ch'u cuntegne i dui barcùi lateràli e, in simma a-a porte l'afrescu de San Bastian.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90599/Pietra+Ligure+%28SV%29+%7C+Cappella+di+San+Sebastiano|tìtolo=A Capélla de San Bastiàn|léngoa=IT|vìxita=22023-08-12}}</ref> === Munumenti selebratîvi === <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> File:Pietra Ligure - panoramio (12).jpg|U munumentu vixìn a-i ciantê navâli File:San Giuseppe. Pietra Ligure - panoramio.jpg|Statua a San Giuzeppe File:Pietra Ligure - panoramio (1).jpg|A Prìa, l'elica (Ajetta) File:Pietra Ligure - panoramio (5).jpg|A funtàna in sce l'Aurelia File:Pietra Ligure - panoramio (2).jpg|U pignun da nàve naufragà File:Pietra Ligure - panoramio (3).jpg|Munumentu a-i chêiti </gallery> * '''Munumentu de brunzu dedicòn a i chêiti da Primma Guêra Mundiâ''', fabbricòn da-u zeneze Bartolomeo Ratto, u l'é stêtu inauguròn u 5 lüggiu del 1925. * '''Inno al lavoro''', de frunte a a stasiùn da Prìa, u raprezenta in cunbaténte, cun in man u gladiu. * '''Munumentu dedicòn a l'armatù Ignazio Messina''', ch'u dirizéva i ciantê navàli da Prìa. A statua a se tröva vixìn a i veggi lucali da strutüa, ancö in parte deruchê. * '''Munumentu a-i alpìn''', u l'éa in-ta ciàssa da Stradda da Stasiùn, dedicòn alpìn chêiti da Vaâ du Maémua, inauguròn in-tu 1997, u l'è stêtu levòn cun a ristrutturasiùn da ciàssa. * '''Munumentu a-i chêiti''' in sciu travaggiu, a a Nunsiâ, in-ta ciassa de frunte a a gêxa, a l'è caraterizâ da 'n àncua dunâ da-i cantiéri navâli in-tu 1981. * '''Munumentu a Don Chisciotte da Mancia''', custruîu da Camillo Ciribì, architettu da Prìa, aturnu a-u 1970. * '''Munumentu a-a mamà''', vixìn a a maîna, custruîa da-u scultû israeliàn Laci Freund, cun 'na particulare tecnica de lavurasiùn du sementu. U raprezenta l'immagine de ina mamà cun sò fîu. A l'è di primmi ànni '70, e a fa parte da culesiùn de opere del'artista, prezénti in ciü sitê du mundu, cumme ascì Pariggi. * '''Munumentu a San Giuzeppe''', a l'Ajetta, u l'è parte da culesiùn de Laci Freund, cumme quéllu dedicòn a a mamà. * '''Munumentu a Giuzeppe Verdi'''. U l'è in bustu de brunzu ch'u se tröva in-ta passeggiâ da maîna, chi, ina 'otta u se truvàva u teâtru de l'Ajetta, cacciàu zü düante a Segunda Guêra Mundià. * '''A növa funtàna da maîna''', inaugurâ u 4 de zügnu du [[2000]], in-tu ciassà De Gasperi, li vixin a se tröva ina rapresentasiùn ch'a tegne memoja di partigién a cüa de Ana Poggi, artista Uruguayàna de urigini priézi. * '''Büstu de papa Giuvanni XXIII''' in marmu giancu, in Via Oberdan, vixin a-a gêxa de Sant'Anna. * '''Pignun de l'elica de 'na nave mercantîle italiana''' a se tröva lì a-a memòja de quantu accadüu, scicché sta chi a l'à afundâ pé via de in summergibile, in-tu 1918 méntre a passàva vixìn a-a costa. === Architetüe sivili === * '''Palàssiu Golli''', scituòn in ta ciassa du Fossu, au dì d'ancö u palassiu cumünàle. U g'ha in pregevule purtà in [[prìa de Finâ]] du [[XV secolo|XV seculu]], surmuntòn da dui medaggiui, chi i raffigüan l'inperatû rumàn Antonino Pio e sö mugé, ch'i remuntan a-u [[II secolo|II seculu]]. * '''Palàssiu Leale-Franchelli''', in-tu quarté de l'Ajetta, a-i cunfin cun quellu da Ciàssa Veggia, vixìn a-u castéllu. L'edifissiu u l'è stêtu rexidensa di cunti arbenganézi, poi da famiggia Arnaldi, Garibado, poi Leale e Franchelli. A strutüa a l'è de urigine Settesentesca, cun e sàle affreschê da Antonio Novaro, pitû savuneze.<ref name="Palassu Leale Franchelli">{{Çitta web|url=http://turismo.provincia.savona.it/it/beni-culturali/pietra-ligure/palazzo-leale-franchelli|tìtolo=Türismu in pruvinsa de Savùna|vìxita=2021-07-01|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160304130340/http://turismo.provincia.savona.it/it/beni-culturali/pietra-ligure/palazzo-leale-franchelli}}</ref>. * '''Cìne-Teâtru dedicòn a "Guido Moretti"'''. U primmu teâtru edificòn a-a Prìa u se truvàva a l'Ajetta, dunde aù a se tröva a stattua de Verdi. Derucòn cun a Segunda Guêra, u vegne demulîu du 1953, riedificòn da-u làttu du castêllu, u cunta aù ciü o ménu 800 posti, cun galerîa e bar internu, u l'è stêtu dapö dedicòn a Guido Moretti, storicu diretù da [[Sucietê Filarmonica "Guido Moretti" 1518|banda da Prìa]], fundà in-tu [[1518]]. Seròn fra i [[Anni 1980|ànni '80]] e u [[2007]] u l'è stêtu turna avèrtu doppu in lungu restauru. * '''Usservatôiu de Castagnabanca''', fundòn in-tu [[1985]] fin a quande u l'éa in pîna ativitê u l'éa ün di ciü inpurtanti de tütta a regiùn, se tröva in-ta lucalitê de Castagnabanca, a-i cunfin cun Löa. * '''U Gunbu''', a l'è in gunbu trasferîu da [[Barestin|Barestìn]], se tröva in-ta zòna da maîna, u saieva rizalénte a-u [[XVIII secolo|XVIII seculu]]. * '''Punte da Madunetta''', antigu punte rumàn a schîna d'âze, restauròn du [[1695]], ruvinòn da a pîna du Maémua du [[1933]] u cunsèrva ancù u primmu arcu de levànte e a nicchia cun a madunetta, ch'u ghe dà u numme. === U Castéllu === {{Véddi ascì|Castellu da Prìa}} A-a Prìa u se tröva in castellu medievâle, custruîu pé diféndise da-i Saracén e da-i Barbari. A particularitê de sta furtificasiùn chi a l'è dêta da-a pusisiùn strategica, custituîa da in sperùn de ròccia, ch'u vegniva bén pé tegnì sutt'öggiu i traffeghi ecunomichi in sciü mâ Ligüre, grassie ascì a-a vixinànsa cun a ''[[Via Julia Augusta]]'' e l'Aurelia. Döveòn da-i Bizantìn e poi da-i Lungubardi, poi passòn in-tu [[XIV secolo|XIV seculu]] da-i viscuvi de Arbenga a-i Zenezi. == Ecunumîa == Se ina 'otta u ciü grossu de l'ecunumîa u l'êa ligòn a-i cianê navâli, serê in-tu [[2000]] doppu 84 ànni de ativitê, aù l'ecunumîa a se bâza survatüttu sciü-u türismu stagiunâle d'estê. Atìva ascì a cultivasiùn de sciùe e quella agricula. Versu l'entrutèra e se trövan ciànte da frütu e [[U(r)iva|oìve]]. == Cultüa == <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> File:Cartello-toponomastica-pietrese.png|In cartellu bilengue in italian e ligure File:Carugettu di Muin.jpg|U Cartellu du carugettu di muin File:CartelloSalitaSantaCaterina.jpg|Salita de Santanìn, cartellu </gallery> === Dialettu da Prìa === {{Véddi ascì|Dialéttu priéze}} U dialettu parlàu a-a Prìa ([[Dialéttu priéze|priéze]]) u fà parte du [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligure de sentru punénte]], e u l'influensa ascì e parlê vixìne, sun de stànpu prieze, infatti e variànti de Giüstenixe, U Tû, [[Magiö]]. Pé valurizà 'sta variànte a l'è stêta finansiâ in òpera de targhe italiàn e dialettu da Prìa. {| class="wikitable" ![[File:Pietra Ligure-Stemma.svg|30px]]<br>Priéze<ref>A grafîa a l'è quella döveâ pé a tupunumastica lucàle.</ref> ![[File:Flag of Albenga.svg|25px]]<br>Arbenganeze ![[File:Flag of the Marquisate of Finale (12th century-1602).svg|25px]]<br>Finaléze ![[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br>Zeneze<br>(grafìa ufisià) |- |Bricòcculu |Ba(r)icòccu |Bricoculu<br>Armugnìn |Bricòcalo<br>Armognìn |- |Cuxîna |Cuxìna |Cuxìna |Cuxìnn-a |- |Mercôn |Mercàu |Mercô |Mercòu |- |Pólu |Pà(r)u |Pôlu |Pâlo |- |Pûxu |Pòxu |Arböia<ref>Lémmu o Piséllu ascì</ref> |Poîscio |- |Scciümmêa |S-ciümme |Sciümme |Sciùmme |} === Istrusiùn === ==== Scöe ==== E scöe prezénti in-tu teritòiu cumünàle da Prìa (da l'asìlu a-e meddie) e sun ragrupê sutta a-u istitutu cunprenscìvu da Prìa, che u cunprende ascì e scöe de Giustenixe, U Tû e Magiö. In-tu specificu e elementâri e sun dedichê a Papa Giovanni XXIII e a-u mêgu G. Sordo. U gh'è in sulu cunplessu de meddie, dedicòn a Guglielmo Oberdan. A sti chi a va zunta a sede destaccâ de l'Üniverscitê de Zena, inte l'ospeâ de Santa Curuna, pe e discipline lighê a-a mēxîna. ==== Bibliuteche ==== A Prìa a gh'è ascì ina bibliuteca sivica, che a porta u numme de Silvio Accame, de pruprietê cumünàle. === Cuxina === {{Véddi ascì|Turta de sücca dûse}} A cuxina tipica lucâle a l'è pe'a ciü parte de mâ, dunde se pònan tastâ pietànse tipiche cumme i raviöi a-u tuccu, u brandacujun, fin a-i [[Pàn frîto|fugassìn]]. Però ün di dûsi ciü antîghi a l'è de següu a [[Turta de sücca dûse|Turta de sücca]], prepaâ zà antigaménte düante l'invernu (da Tütti i Sànti fin a Denâ).<ref>{{Çitta web|url=https://www.ilsecoloxix.it/eventi/2017/09/04/news/la-gastronomica-a-pietra-ligure-e-dolce-con-la-torta-di-zucca-1.30867127|tìtolo=A gastronomica, stòje de furnélli|léngoa=IT|vìxita=2021-07-03}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://rivieradeibambini.it/ricette-liguri-riviera-dei-bambini-torta-zucca-dolce/#ricetta|tìtolo=Turta de Sücca, a risetta|léngoa=IT|vìxita=2021-07-03}}</ref> == Aministrasiùn == === Scindichi da Prìa === [[Immaggine:PietraLigureMunicipio.JPG|miniatura|U palàssiu du cumǜn da Prìa]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|25 lüggiu 1988|8 setenbre 1990|Mario Robutti|[[Partîo Socialìsta Italiàn|PSI]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 setenbre 1990|7 zügnu 1993|Nicolò Tortarolo|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasia Cristiana]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|18 zügnu 1993|28 arvî 1997|Daniele Negro|[[Léga Nord|Lega Nord]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 arvî 1997|14 mazzu 2001|Giacomo Accame|Lega Nord|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 mazzu 2001|3 zügnu 2003|Giacomo Accame|lista sivica de sentru-destra|Scindicu| }} {{ComuniAmminPrec|3 zügnu 2003|14 zügnu 2004|Ugo Taucer||cumissàiu strurdinâiu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 2004|8 zügnu 2009|Luigi De Vincenzi|lista civica di sentru-sinistra|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 zügnu 2009|26 mazzu 2014|Luigi De Vincenzi|Pietrese<br />(lista sivica de sentru-sinistra)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Avio Valeriani|Per Pietra<br />(lista sivica de sentru)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|10 zügnu 2024|Luigi De Vincenzi|Pietra. Sempre!<br />(lista sivica de sentru-sinistra)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Luigi De Vincenzi|Pietra. Sempre!<br />(lista sivica de sentru-sinistra)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Binelàggi === U cumǜn da Prìa u l'è binéllu de: * {{Binelàggio|DEU|Offenburg}}, da-i 29 de seténbre du [[2007]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/03/dieci-anni-gemellaggio-pietra-ligure-offenburg-si-preparano-festeggiare/|tìtolo=Dieci anni di gemellaggio, Pietra Ligure e Offenburg si preparano a festeggiare|léngoa=IT|vìxita=2025-09-23}}</ref>. == Feste e fêe == * '''Cunfögu''': Manifestasiùn ch'a se tegne tütti i ànni a dumenega prìmma de Natàle inta "Ciàssa Véggia" (in italiàn ''Piazza La Pietra''), a l'è stêta inpurtâ da-i zenézi e a prìmma selebrasiùn a l'è datâ aturnu a-u [[1385]] quande a sitê l'è intrâ sutta a-a Repübbrica. A-u prinsipiu u vegheva a prezensa di cunsuli e u du pudestê sitadìn, ancö u gh'è u scindicu, ch'u sende u fögu insémme a de gente da Prìa ch'i se sùn distinti in-te l'ànnu passòn. * '''Festa du miràculu de San Nicolò:''' a l'è a ciü grossa ricurénsa religiuza du paîze, ch'a végne festezâ da-u [[1525]], quande a pupulasiùn da Prìa a l'êa stêta decimâ da-a pèste. I abitànti supravisciüi i l'axevan seròn e öttu porte de miàgge, metindu ascì inte man de l'antiga raprezentasiùn du sàntu de Mira (dipinta in-tu [[1494]] da-u pitû zeneze Barbagelata) e ciâve da sitadìna; i sun scapê dunca da-a Véggia Prìa pe' metîse in-te 'na zòna ciü a munte, vixin a-u Trabichettu, ciamà ancùa ancö I Baracchin, perché chi e l'êan stê custruîe e növe chê, sutta furma de baracche. :A-a matìn di 8 de lüggiu u sönnu de canpàne de l'antîga gêxa du burgu i turnun a svejâ e génte: scicumme che u sentru u l'êa quêxi du tüttu abandunòn i supravisciüi i vân a vegghe côse u stâva capitàndu: quélli ch'i ghe sun andêti i l'avievan avüu a vixùn de in véggiu cun in mantéllu cardinalissiu sciü-a tûre du canpanìn. :Ina òtta muntê sciü-a tûre sti chi i trövan l'inprunta de 'na man surva a-a canpâna, che segundu a tradisiùn a l'è quélla du sàntu. A cumunitê a l'axeva cuscì decîzu che 'sta dàtta a duveva vegnì de lungu festezâ, cumme u dîxe a làpide 'mîssa inta gêxa növa. Da quéllu mumentu lì a festa a l'è stêta pe' du bèllu sulenne, e ancù ancö e sönan e due uriginâli canpâne de l'ànnu 1505. In genere u se fà festa in-te tüttu u burgu, cun fêe, mercatìn e a celebrasiùn religiuza, curunâ cu-a prucesciùn sulenne ch'a vegghe i cristezànti ch'i vegnan da tütta a regiùn e nu sûlu, 'cunpagnàndu l'àrca du sàntu (opéa statüaia zeneze da fìn du [[XVII secolo|XVII seculu]]) portà in spàlla. In-te 'sta stàtua chì San Nicolò u l'è cunturnòn da-i angiui, in-te st'ocaxùn u pudestê, u ghe métte in-te man e ciâve de fêru da sitê, che e sun quélle de l'êpuca. * '''Sàgra du vìn Nustralìn''', urganizà da-u Circulu di Zuéni de Ransci, a l'è l'anuàle festa canpèstre ch'a se tegne da-u primmu dòppu-guêra. Da-u [[2010]] a l'è stêta inaugurâ a növa strutüa fìssa a-i péi du Còlle da Madunìna, cun ina beliscima vìsta panuràmica insce a maîna.<ref>{{Çitta web|url=http://www.ranzi.it/sagra-del-nostralino/|tìtolo=Ransci, a sàgra du Nustralìn|vìxita=2021-06-22|léngoa=IT}}</ref> * D'in tréi ànni in tréi anni a se tegne A Prìa in sciù e '''l'insciuâ de Ransci''', üna de ciü inpurtanti manifestasiùi de stu anbitu chi, ch'a prezenta pé e stràdde du burgu i "quaddri de sciùe" a téma, purtê chi da tüttu u mundu. * '''Dolcissima Pietra''', üna de ciü inpurtanti manifestasiùi ligüri pé i dûsi e a ciuculàta: inte tütte e ciàsse du burgu ghe sun dunca banchetti de espusisiùn cun e aziènde du setùre e ascì demustrasiùi de pastisserîa. * '''L'[[Ürtima ciunba]]''': manifestasiun ch'a se tegne tütti i ànni a-i 31 de dixenbre, u raprezenta l'ürtima nöâa de l'annu. A vegne urganizâ da l'asuciasiùn Masci e da-i lucali bagni giardìn, a partì da-u [[1993]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2019/12/31/leggi-notizia/argomenti/attualit/articolo/290-coraggiosi-per-la-27-edizione-de-luertima-ciumba-il-cimento-invernale-di-pietra-ligure.html|tìtolo=270 curagiûzi pé l'ürtima ciunba|vìxita=2022-01-01|léngoa=IT}}</ref> == Vie de Cumünicasiun== [[File:Pietra Ligure - stazione ferroviaria.jpg|thumb|A stasiùn da Prìa]] A Prîa a l'è traversâ da Stradda Nasiunâle SS1 Aurelia, che a culéga cun Borzi a levante e cun Löa a punénte. Inta frasiùn de Ransci u se tröva u cazellu de l'autustradda A10, méntre che da-e pàrte da maîna, arénte a-i véggi cianê, u se tröva a [[Stasiùn da Prìa|stasiùn feruviària]] sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|linea Zena-Vintimiggia]]. A l'è poi culegâ cun Giüstenixe grassie a-a SP 24 A Prìa-Giüstenixe, mèntre cun Magiö e u Tû pé a SP 4 A Prìa-U Tû-Magiö.{{clear}} == Nòtte == ;Nòtte a-u testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:A Prìa| ]] nubesajpc6hkbabx5wcwxpnkg3zaj9n 0 10475 275037 195294 2026-10-26T05:59:58Z Scorpiozsxpe 20555 275037 wikitext text/x-wiki {{ZeneizeP}}[[Immaggine:Richard L%C3%B6wenhez%2C Salbung zum K%C3%B6nig.jpg|thumb|300px|Incoonaçion do Richard inte l'abaçîa de Westminster]] '''Richard I''' re d'Inghiltæra, dito '''"Cœu de Lion"''' (fr. ''Coeur de Lion''; ingl. ''the Lion Heart'', [[Oxford]] 1157 - [[Chaluz]], [[Poitou]], 1199). Figgio e sucessô (1189) de l'[[Enrico II]]. Co-o re de França [[Feipo Aogusto]] o partì pe-a [[terça croxâ]], conquistando [[San Zane d'Acri]] (1191) e sconfizendo o [[Saladin]], ma o no l'ariescì a conquistâ [[Gerusalemme]]. Informao do tentativo d'usurpaçion do fræ Zane (dito [[Zane Sença-tæra|"Sença tæra"]]) o concluse 'na tregua co-o Saladin e, rentrao in patria doppo varie peipeçie, o l'ariescì axeivemente a stroncâ a rebellion (1194). Vottose subito doppo contra o Feipo, ch'o l'aveiva ocupao quarcun di so possedimenti françeixi, o Richard o s'aliò co l'[[Otton IV]] e, sconfito o nemigo (1198), o rentrò in possesso de tutte e so tære. ==Vitta e attivitæ== Figgio terçogennito d'Enrico II e d'Elenóa d'Aquitania; ducca d'[[Aquitania]] (1170), o domò i baroin rebelli; dexignao sucessô a-o trono a-a morte do fræ Enrico (1183), o se refiò tuttavia de cede l'Aquitania a Zane, so fræ minô e, pe instigaçion do Feipo II Aogusto re de França, e con questo aliao, o se rebellò a-o poæ (1188), sconfizendolo (1189). A morte de l'Enrico II, avegnua o mæximo anno, a portò poco doppo in sce-o trono o mæximo Richard, ch'o se preparò aloa pe-a croxâ, vendendo de tære da coroña, driti, ófiççi, vescovati e esaorendo o tezóo acumulao da-o poæ. O razonse (1190) a [[Vézelay]] o re de França Feipo Aogusto e o partì poco doppo da [[Marseggia]] con ottomia ommi. Zonto a [[Mescìnn-a|Mesciña]], o costrense o conte de [[Lecce]], Tancreddi, usurpatô do trono de Seçilia a-a morte do [[Ghigermo II]], a liberâ a viddoa de questo, Zana, (ch'a l'ea a sœu do Richard), e a pagâghe una forte somma (ma solo un terço de 40 mia onçe d'óo domandæ o fu consegnao). [[File:Richard coeur de lion.jpg|thumb|left|Richard Cœu de Lion, dipìnto do [[Merry-Joseph Blondel]], 1841 pe-o castello de Versagge.]] Doppo una spediçion punitiva a [[Cipro]] contra l'imperatô [[Isacco Comneno]], ch'o s'ea refiao de restituî i ben estorti a-i pellegrin de passaggio, o Richard o sbarcò a San Zane d'Acri (zugno 1191). Abandonao da-o Feipo Aogusto e da-o ducca d'[[Aostria]] Liopordo, sostegnitô do [[Corado de Monferâ]] contro o [[Guiddo de Luxignan]], candidao de Ricardo a-o trono de [[Gerusalemme]], o Richard o conquistò pægio San Zane (12 luggio), o preize [[Ascaloña]] e o sconfisse o Saladin a [[Arsuf]] (7 settembre); da pœu o l'ocupò [[Giaffa]], ma, no avendo forçe assæ pi ascidiâ Gerusalemme e tegnîla, o l'indugiò molti meixi. Intanto da l'Inghiltæra gh'arivò a notiçia do tentativo d'usurpaçion do fræ Zane, instigao da-o Feipo II ch'o s'ea impadronio di teritoi do Richard in tæra françeize. Quindi, concruzo 'na tregua de trei anni co-o Saladin, inte l'ottobre do 1192 o lasciò a [[Palestiña]], o sbarcò in sce-e ciazze venete pe sottrâse a-i manezzi do Feipo ch'o l'aspetava a Marseggia, e o tentò travestio (l'imperatô Enrico o gh'ea averso pi avei o Richard riconosciua a sovranitæ do Tancreddi) de atraversâ l'Impeo; ma o fu riconosciúo e arestao. Nonostante i intrighi do Zane e do Feipo, o l'ariescì però a pagâ o riscatto e, sbarcao in Inghiltæra, o poe' domâ axeivemente a nascente rebellion. O ducca Zane o se sottomisse, e o Richard, lasciao l'Inghiltæra a-e cûe de l'arçivesco de [[Canterbury]], H. Walter, o se recò (1194) in [[Normandia]] pi afrontâ o Feipo: a paxe do 1196 a l'asseguò però a-o Richard solo che 'na parte de tære perdue. Alloa, aliaose co l'Otton IV e di nobili da França settentrionâ, o provocò una nœuva guæra (1198) e a [[Gisors]] (28 settembre) o l'inferse una grave sconfita a-o Feipo. A tregua do zenâ 1199 a ghe restituiva, a ecceçion de Gisors, tutte e so tære. O moì de ferìe ascidiando o castello de [[Chaluz]] pe impadronîse de 'n tezóo colà scoverto. ==Atri progetti== {{interprogetto}} {{contròllo de outoritæ}} [[categoria:stöia]] [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Monarchi britanneghi]] 0or0zozt5fosezfh3c47nmbnslugz8s 275038 275037 2026-10-26T07:39:55Z N.Longo 12052 paregiau, - rdr 275038 wikitext text/x-wiki {{ZeneizeP}} [[Immaggine:Richard L%C3%B6wenhez%2C Salbung zum K%C3%B6nig.jpg|thumb|Incoonaçion do Ricardo inte l'abaçîa de Westminster]] '''Ricardo I''' re d'Inghiltæra, dito '''"Cœu de Lion"''' (fr. ''Richard Coeur de Lion''; ingl. ''Richard the Lion Heart'', [[Oxford]], [[1157]] - [[Chaluz]], [[Poitou]], [[1199]]). Figgio e sucessô (1189) de l'[[Enrico II]]. Co-o re de França [[Feipo II Aogusto|Feipo Aogusto]] o partì pe-a [[terça croxâ]], conquistando [[San Zane d'Acri]] (1191) e sconfizendo o [[Saladin]], ma o no l'ariescì a conquistâ [[Gerusalemme]]. Informao do tentativo d'usurpaçion do fræ Zane (dito [[Zane Sença-tæra|"Sença tæra"]]) o concluse 'na tregua co-o Saladin e, rentrao in patria doppo varie peipeçie, o l'ariescì axeivemente a stroncâ a rebellion (1194). Vottose subito doppo contra o Feipo, ch'o l'aveiva ocupao quarcun di so possedimenti françeixi, o Ricardo o s'aliò co l'[[Otton IV]] e, sconfito o nemigo (1198), o rentrò in possesso de tutte e so tære. == Vitta e attivitæ == Figgio terçogennito d'Enrico II e d'Elenóa d'Aquitania; ducca d'[[Aquitania]] (1170), o domò i baroin rebelli; dexignao sucessô a-o trono a-a morte do fræ Enrico (1183), o se refiò tuttavia de cede l'Aquitania a Zane, so fræ minô e, pe instigaçion do Feipo II Aogusto re de França, e con questo aliao, o se rebellò a-o poæ (1188), sconfizendolo (1189). A morte de l'Enrico II, avegnua o mæximo anno, a portò poco doppo in sce-o trono o mæximo Ricardo, ch'o se preparò aloa pe-a croxâ, vendendo de tære da coroña, driti, ófiççi, vescovati e esaorendo o tezóo acumulao da-o poæ. O razonse (1190) a [[Vézelay]] o re de França Feipo Aogusto e o partì poco doppo da [[Marseggia]] con ottomia ommi. Zonto a [[Mescìnn-a|Mesciña]], o costrense o conte de [[Lecce]], Tancreddi, usurpatô do trono de Seçilia a-a morte do [[Ghigermo II]], a liberâ a viddoa de questo, Zana, (ch'a l'ea a sœu do Ricardo), e a pagâghe una forte somma (ma solo un terço de 40 mia onçe d'óo domandæ o fu consegnao). [[File:Richard coeur de lion.jpg|thumb|left|Ricardo Cœu de Lion, dipìnto do [[Merry-Joseph Blondel]], 1841 pe-o castello de Versagge.]] Doppo una spediçion punitiva a [[Cipro]] contra l'imperatô [[Isacco Comneno]], ch'o s'ea refiao de restituî i ben estorti a-i pellegrin de passaggio, o Ricardo o sbarcò a San Zane d'Acri (zugno 1191). Abandonao da-o Feipo Aogusto e da-o ducca d'[[Aostria]] Liopordo, sostegnitô do [[Corado de Monferâ]] contro o [[Guiddo de Luxignan]], candidao de Ricardo a-o trono de [[Gerusalemme]], o Ricardo o conquistò pægio San Zane (12 luggio), o preize [[Ascaloña]] e o sconfisse o Saladin a [[Arsuf]] (7 settembre); da pœu o l'ocupò [[Giaffa]], ma, no avendo forçe assæ pi ascidiâ Gerusalemme e tegnîla, o l'indugiò molti meixi. Intanto da l'Inghiltæra gh'arivò a notiçia do tentativo d'usurpaçion do fræ Zane, instigao da-o Feipo II ch'o s'ea impadronio di teritoi do Ricardo in tæra françeize. Quindi, concruzo 'na tregua de trei anni co-o Saladin, inte l'ottobre do 1192 o lasciò a [[Palestinn-a|Palestiña]], o sbarcò in sce-e ciazze venete pe sottrâse a-i manezzi do Feipo ch'o l'aspetava a Marseggia, e o tentò travestio (l'imperatô Enrico o gh'ea averso pi avei o Ricardo riconosciua a sovranitæ do Tancreddi) de atraversâ l'Impeo; ma o fu riconosciúo e arestao. Nonostante i intrighi do Zane e do Feipo, o l'ariescì però a pagâ o riscatto e, sbarcao in Inghiltæra, o poe' domâ axeivemente a nascente rebellion. O ducca Zane o se sottomisse, e o Ricardo, lasciao l'Inghiltæra a-e cûe de l'arçivesco de [[Canterbury]], H. Walter, o se recò (1194) in [[Normandia]] pi afrontâ o Feipo: a paxe do 1196 a l'asseguò però a-o Ricardo solo che 'na parte de tære perdue. Alloa, aliaose co l'Otton IV e di nobili da França settentrionâ, o provocò una nœuva guæra (1198) e a [[Gisors]] (28 settembre) o l'inferse una grave sconfita a-o Feipo. A tregua do zenâ 1199 a ghe restituiva, a ecceçion de Gisors, tutte e so tære. O moì de ferìe ascidiando o castello de [[Chaluz]] pe impadronîse de 'n tezóo colà scoverto. == Atri progetti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[categoria:Stöia]] [[Categorîa:Monarchi britanneghi]] juyga082fbxlc22dyjrpqqbr3529s1a 0 25310 275021 214882 2026-10-25T14:43:30Z Luensu1959 1211 nomme do pòsto 275021 wikitext text/x-wiki '''Schignano''' (''Schignan'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Schignano |Panorama = Schignano_Estate.jpg |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Commo |Amministratore locale = Ferruccio Rigola |Partito = lìsta cìvica ''Camminiamo insieme verso il futuro'' |Data elezione = 25-5-2014 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Argegno]], [[Brienno]], [[Breggia (Svìsera)|Breggia]] (CH-TI), [[Carate Urio]], [[Centro Valle Intelvi]], [[Cerano d'Intelvi]], [[Dizzasco]], [[Moltrasio]] |Nome abitanti = (it) ''Schignanesi'' |Patrono = Màia SS. Sónta |Festivo = 15 agósto |Mappa = Map_of_comune_of_Schignano_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Schignano inta provìnsa de Commo. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Commo}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]] c3svx7kr57mfvremhgzp5e2y9supmil 0 25311 275022 214883 2026-10-25T14:45:31Z Luensu1959 1211 nomme do pòsto 275022 wikitext text/x-wiki '''Senna Comasco''' (''Senna'' ò anche ''Alzenaa'' in lengoa lombarda)o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Senna Comasco |Panorama = Senna_Comasco_Parrocchia.JPG |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Commo |Amministratore locale = Francesca Curtale |Partito = lìsta cìvica ''Per Senna Comasco'' |Data elezione = 26-5-2019 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Cantù]], [[Capiago Intimiano]], [[Casnate con Bernate]], [[Commo]], [[Cucciago]] |Nome abitanti = (it) ''Sennesi'' |Patrono = |Festivo = |Mappa = Map_of_comune_of_Senna_Comasco_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Senna Comasco inta provìnsa de Commo. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === [[Immaggine:Santuario S. Maria Assunta in Senna Comasco.jpg|thumb|270px|Senna Comasco, Santoâio Santa Marìa Sónta|centro]] === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Commo}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]] 85bxx1ybe1yv5o7zllyoktw9cov7dm7 0 25313 275023 214885 2026-10-25T14:47:46Z Luensu1959 1211 nomme do pòsto 275023 wikitext text/x-wiki '''Sorico''' (''Soeurich'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Sorico |Panorama = Soricocentro.jpg |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Commo |Amministratore locale = Ettore Dassi |Partito = lìsta cìvica |Data elezione = 26-5-2019 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Dubino]] (SO), [[Gera Lario]], [[Montemezzo]], [[Novate Mezzola]] (SO), [[Samolaco]] (SO), [[Verceia]] (SO) |Nome abitanti = (it) ''Suricensi'' |Patrono = Sàn Stêva |Festivo = 26 dexénbre |Mappa = Map_of_comune_of_Sorico_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Sorico inta provìnsa de Commo. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Commo}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]] q7wztqy7owns75f83opgj5vuzyzpi0f 0 30817 275029 271428 2026-10-25T19:42:50Z N.Longo 12052 + wl 275029 wikitext text/x-wiki {{Priéze}} {{Divisione amministrativa |Nome = Ransci |Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasiùn]] |Nome ufficiale = |Panorama = Ransi (A Prìa)-Panuràmma e vista da gêxa da-a burgâ de Dransciü 01.jpg |Didascalia = <div align="center">Panuràmma da-u quartê de Dransciü</div> |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stâtu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Liguria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |Divisione amm grado 3 = A Prìa |var-teritöio = Teritoju |var-cordinæ = Curdinê |var-altitùdine = Ātéssa |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 372 |Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.citypopulation.de/en/italy/localities/liguria/savona/00904910002__ranzi/|tìtolo=Ranzi in Savona (Liguria)|léngoa=IT|vìxita=2025-01-01}} |Aggiornamento abitanti = 2021 |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füzu urâiu |Nome abitanti = ranscìn, ransìn |var-patrón = Patrùn |Patrono = San Benardu de Chiaravalle |var-festîvo = Festivu |Festivo = 20 agustu |var-cartografîa = Cartugrafîa }} '''Ransci''' (dîtu ascì ''Ransi''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]] ''Ranzi'') a l'è ina frasiùn du cumǜn da [[A Prìa|Prìa]], in-ta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savùna]], ch'a cunta 372 abitànti.<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> Fin a-u [[1928]] u l'êa cumǜn pe sö cuntu. == Geugrafîa == [[File:Quartê de Dransciü (Ransi, A Prìa)-Panuràmma da-u ciassâ da gêxa.jpg|thumb|Dransciü, vistu da-u ciassâ da gêxa|230px|left]] A frasiùn a se tröva a mezza còsta, a-i pê du Ciapâ, cu-in territòiu strêtu e ch'u se lunga quêxi fin a-a simma du [[munte Carmu de Löa]] versu nord, mentre a meridiùn a segue a valle du riàn de Ransci. U versante de punénte u dâ sciü-u basìn du Ninbaltu e u fâ da spartiêgua tra e dùe valê u se tröva u Còlle Barbexin (427&nbsp;m) a munte de cà du paîze. A levante, invêxe, u l'è separòn da-u cumǜn de [[Giüstexine|Giüsténixe]] (e da-u basìn du Scaînciu) pe via da custêa du Ciapâ-Munte Cianuza (406&nbsp;m). Fra e dûe valê u se tröva u cuscì dîtu Passu du Santu, ch'u ghe sajéva ligâ a tradisiùn du pasàggiu de [[San Martìn de Tours|San Martìn]] sciǜ l'[[Ìsua Gainâa|ìzua Gainâa]]. U töccu d'in gîu a-a fuxe du Riàn de Ransci u l'è stêtu pe de lungu tacòn a-u paîze e u vegne dîtu apuntu Maîna de Ransci, u resta tra mezzu [[Löa]] e [[A Prìa]]. U riàn, ch'u nàsce a levante da zôna dîta du Cariâ, a vàlle da frasiùn, u canpa fina l'êgua d'in âtru turénte: l'Arxêa (o riàn Crözu), ch'u scûre a-u de sutta da burgâ de ''Casélle'', e a munte de sta chi u surca a zôna fra e Ciàzze Sécche (428&nbsp;m) e u Ciapâ.<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/tavole/245040_PietraLigure.pdf|tìtolo=Reticulu idrugraficu du cumün da Prìa}}</ref> A l'estrêmu punente u se tröva invêxe u Briccu di Sinque Èrbi (206&nbsp;m), a marcâ u cunfìn cun Löa. === E burghê === <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> File:Quartê de Dranzü (Ransi, A Prìa)-Tàrga in léngua lìgüre.jpg|Targa in léngua lìgüre du quartê de Dranzü File:Quartê de Caselle (Ransi, A Prìa)-Targa in léngua lìgüre.jpg|Targa in léngua lìgüre du quartê de ''Casélle'' File:Quartê de Dransciü (Ransi, A Prìa)-Targa in léngua lìgüre.jpg|Targa in léngua lìgüre du quartê de Dransciü </gallery> Trê e sun e burghê prinsipâli da villa: Dransciü, Dranzü e E ''Casélle''.<ref>{{Çitta web|url=http://www.ranzi.it/ranzi/|tìtolo=Ransci, a stoja}}</ref> * Dransciü: u l'è u quartê ciǜ âtu de tütta a villa, dund'a se tröva a capeletta de Sant'Antoniu da Paduva. * Dranzü: u l'è u quartê dund'a se tröva a capeletta da Santìscima Cuncesiùn, scituòn ciǜ in bàssu de quéllu de primma. * E ''Casélle'': a l'inbuccu du paîze rivandu da-a Prìa, üna de ciǜ antighe a vegnî mensönâ, chi a se tröva a gēxétta de Santa Lìbera. == Stòja == === Urìgine du numme === U numme ''Ransci'' segundu e ipôtezi avansê da-u prufesû [[Nino Lamboglia]], porieva avêghe in urìgine pre-rumana, êpuca dunde, cun tütta prubabilitê, u se ghe daxéva stu numme a in scitu bén ciǜ grossu du paîze d'ancö. Pödâse che a paòlla a l'agge cumme urìgine u termine latìn ''Antion'' (dapö ''Antium'' e, pe azùnta de prefissu, ''Rantium''), che però ciǜ tanti studiuzi i sun purtê a pensâ ch'u ne vegne d'in-te l'etê de mezzu.<ref name="numme">{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=56|capìtolo=Alle origini di Ranzi}}</ref> Poreiva, difêti, êssise evulüu da-a raìxe germanica ''Rand-'', che, zuntandughe u süfissu ''-so'', u furmiéva u termine ''Rand-so'', pö trasfurmòn in ''Ranso'' e dapö in-ta furma plürale rêza ''Ransci''<ref name="numme"/>, levòn che u prucessu de stabilizasiùn u u l'è pasòn fina pe di tupònimi ancùn latinizê, cumme ''Ranci''.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=16|capìtolo=I Castellari di Ranzi}}</ref> === Preistòja e êpuca preumana === Misciǜ in-tu quaddru de l'Ingaunia de Levante, u territòiu u mustra segni de frequentasiùn avanti di [[Popolo roman|rumèn]]. In-te sta primma fâze de stabilitê di insediaménti e l'êan bén tegnüe a mente e còlle, che e permetevan de stabilîse in-te 'na puzisiùn ch'a se puésse bén difende. Pe sta mutivasiùn a zôna tra mezzu [[Giüstexine|Giüsténixe]] e [[Tuiran|Tuiàn]] a l'êa bén bén frequentâ.<ref name="castellari''>{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=17|capìtolo=I Castellari di Ranzi}}</ref> Pocu distante da-a villa u l'è u scitu da Rocca de Féne (ch'u resta sciü-u [[Còlla du Trabichettu|Trabichettu]], d'in faccia a-e burghê du paîze), frequentâ fra a fìn de l'[[Etæ do Brónzo|etê du Brùnzu]] e l'inprinsìpiu de quélla du fêru.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309326|tìtolo=Rocca delle Fene-Monte Trabocchetto (insediamento fortificato)|editô=Ministêu di Bén cultürê|vìxita=2023-07-30|léngoa=IT}}</ref> De seguitu a stu periudu chi furme de limitâ ürbanizasiùn e se cuntìnuan a espànde, cun l'evulusiùn de tècniche agricule e di scàngi ecunomichi versu a sitê d'[[Arbenga]], capitâle da tribü di [[Ingauni|Lìgüri Ingàuni]]. L'urganizasiùn de zône intèrne a l'êa bazâ sciü-a custrusiùn d'ina séie de ''castelê'', scituê in puzisiùn duminànte. Fra i ezempi prinsipâli sparsi da Löa fin a [[Borṡi e Veressi|Veéssu]], quêxi a furmâ ina cadéna lungu a còsta, truvemmu quélli da Rocca de Féne e i cuscì dîti Castelê de Ransci. Sti vilàggi picìn, nu guêi da-a distante rispettu a-e strutüe furtifichê, i l'êan furmê da mudeste abitasiùi, che cun tütta prubabilitê se sumegiavan a-e cazélle che ancùn ancö e se trövan spanteghê d'in gîu a-u [[Munte Carmu de Löa|Carmu]], fêtu ch'u ne testimuniéva l'antighiscima tradisiùn.<ref name="castellari''/> A interpretâ quantu scrîtu da-u Cottalasso, u pâ che fra i séi paîzi dêti a-e sciàmme in-ta cunquista de l'Ingàunia de Levante, u ghe rientriéva fina Ransci.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Cottalasso|tìtolo=Saggio storico sull'antico ed attuale stato della città di Albenga compilato da Giuseppe Cottalasso avvocato|url=https://archive.org/details/bub_gb_kDUspsCq6BQC|ànno=1820|editô=Stamperia delle Piane|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=159|capìtolo=CAPO IX. Di quanti Paesi fosse composto il Contado della Città d'Albenga, e come Essa, ne abbia acquistato il Dominio}}</ref> === Êpuca rumâna === [[File:Quartê de Caselle (Ransi, A Prìa)-Panuràmma.jpg|thumb|Vista de ''Casélle''|230px]] U cumensa cuscì u prucessu de rumanizasiùn da zôna, segnòn survatüttu da-a custrusiùn da ''[[Via Julia Augusta]]'' (incumensâ du [[13 a.C.]]), de mòddu da culegâ Rumma cu-e növe têre cunquistê. Ransci u se mustrava dunca in cuntinuasiùn cu-e cumǜnitê de [[Giüstexine|Giüsténixe]] e de [[Löa]], vistu ch'u gh'êa ina ''mansio'' a-i pé da Rocca de Fene. Ligâ a-u postu, dapö, a ''mansio'' du ''Pollupice'', scitu ch'u se identificheéva cu-a Giüsténixe d'ancö: nu bezögna però pensâ a st'insediamentu cumme ina realtê cunpatta. Vista a cunfurmasiùn da valâ du Scaînciu, strêta, tantu da êsse ciamâ ''Canùn'', u nu gh'è stêtu e cundisiui pe sustegnî in grande svilüppu ürban. A l'è ascì sta chi a mutivasiùn ch'a l'ha purtòn a l'espansciùn di növi sciti, cumme u Müàssu de Ransci, dund'i scâvi fra i [[Anni 1970|ànni '70]] e [[Anni 1990|'90]] i l'han fêtu sciurtî di bazaménti ch'i fan pensâ a de antìghe müagge. In-tu mêximu pòstu u l'è stêtu rinvegnüu pròpiu de tunbe rumane, dund'u l'è vegnüu föa de munêe de êpuca inperiâle e ascì in urna pe-e sénne. A cavallu fra [[XVIII secolo|Setteséntu]] e l'[[XIX secolo|Öttuséntu]], a-u Vicâiu, senpre d'in gîu a-u Müàssu, u l'è stêtu truvòn quattru framenti de marmu cu-e incixùi "{{Maioscolétto|d.m. ulpius, sacrum vriae, m.anae ncte x.iii, bili hus frt p.c.}}", insémme a in cunscisténte repertôiu de munêe de periudi despaéggi, da quéllu di giuliu-claudi fin a-a tarda etê inperiâle.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}</ref> === Etê de mezzu === Se in-te l'âtu mediuevu u se va aprövu a-i fêti da cumǜnitê de Giüsténixe, u l'è du [[1263]], chu gh'è 'na mensciùn véa e pròpia di castelê ranscìn, in-t'in scrîtu ligòn a l'investitüa, in-te [[Löa]], de Ubertu Doja. Pâ che in papê ciǜ antìgu ([[1212]]), fra l'âtru, u mensönava tantu u Müàssu quantu a burgâ de ''Casélle'', ma pe vegghe a furmasiùn de chè d'ancö u se dêve spētâ ancùn quarche séculu.<ref name="numme"/> Da l'inpiantu de burghê e sun cêe e urìgini medievâli, vistu ch'e se trövan in linea cun quélle ch'e l'êan e stradde a munte, foscia ancùn de primma, ch'e l'han pé da bun infruensòn a sö cunfurmasiùn. Du [[XIII secolo|seculu XIII]] u gh'è stêtu fina l'intrâ da cumǜnitê de Giüsténixe sutta a-u [[Marchesùn de Finô|Marchezòn du Finâ]], cun l'inpegnu cuntinuu de Enricu II Du Carettu, e cuscì u ghe finisce fina a villa de Ransci. U l'è in-te stu moddu chi che l'ecunumìa du postu a vansa, cu-in cangiaméntu in-te pruprietê agricule, pe-a ciǜ pàrte lighê a-i rammi da famìggia Rembado. U dumìniu di Du Carettu però u l'è scentòn in-te l'avrî du [[1448]], aprövu de lungu a-a fin du cuntrollu da cumǜnitê de Giüsténixe, cun l'uperasiùn guidâ da-u capitàn zenéze [[Peo Fregoso (1412-1459)|Peu Freguzu]].<ref>{{Çitta publicaçión|outô=|ànno=[[2018]]|méize=lûggio|tìtolo=Giustenice:Luglio Medievale 2018|editô=Circolo Culturale Jus Tenes|çitæ=Giustexine}}</ref> === Etê muderna === Da quantu cögîu da [[Aostin Giustignan|Agustìn Giüstinén]], in-ti sö anê da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] u se sa che du [[1530]] a villa a cuntava quaranta föghi. Tra e funte, du [[1540]], u batêximu in San Giuànni u Batìsta in-te Löa, d'in matéttu ''de Villa Ranzi'', tüttavia, l'üna cumme l'âtra dêta e saiévan vegnüe de doppu a-u primmu muméntu de agregasiùn ürbâna. Cun l'evulusiùn de tècniche argicule a se spande a cultivasiùn de l'[[U(r)iva|oîvu]], ch'a vegne de cuntu pe l'ecunumìa tantu de Giüsténixe quantu de Ransci. U l'è pròpiu stu fenomenu ch'u porta a l'espansciùn de chè fra u [[XVI secolo|Sinqueséntu]] e u [[XVII secolo|Seiséntu]], ch'u ghe da a cunfurmasiùn de ''villa'', in-tu sensu de insediamentu avèrtu, sensa müagge difenscìve. Insémme a sta côsa chi u se rìva ascì a 'n prugrescivu destacaméntu da-a matrixe de Giüsténixe, vistu che via via a sciòrte a guagnâ ina mazû indipendénsa. [[File:Quartê de Dranzü (Ransi, A Prìa)-Ciassa.jpg|thumb|Vista da ciàssa de Dranzü|230px]] U se riva dunca a-a dumanda de separasiùn pe-a furmasiùn du cumǜn da-a parte, fêtu ch'u passa pe mézzu de l'istitusiùn da Parocchia de San Benardu, destacâ da quélla de San Michê du [[1615]]. U truncaméntu u nu dev'êsse imaginòn cumme nettu fra e due cumǜnitê, ma cumme in prucessu ch'u l'è andêtu avanti in-ti anni e ch'u l'ha razuntu u sö màscimu cu-a dumanda e a mediasiùn di scindacatûi zenezi Gerolamo Serra e Gerolamo Invrea, ch'i l'han inviòn in papê a-i 18 zügnu du [[1676]] a-u Senâtu de Zena.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=93-104|capìtolo=Il comune}}</ref> A-i 21 de lüggiu de quell'annu i vegnan mandê i atti üfisiâli du destaccu, doppu tütti du incuntri pe fissâ tantu i cunfìn quantu u pagaméntu de tàsce e di puffi ciantê, ch'i se sun tegnüi fina cu-a mediasiùn du pudestê da Prìa. Cu-u Setteséntu a cumensa u fenomenu de migrasiùn di ranscìn versu a culònia ingléze de [[Gibiltæra|Gibiltêra]], vistu a furtüna ch'i l'axevan fêtu i primmi "pelegrìn", ch'i l'êan da famìggia di Rembado. I traffeghi di ranscìn a Gibiltêra i van a crésce e i früttan pe tüttu u [[XVII secolo|XVIII seculu]], cuncentrê in-tu quartê da Calata.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=131-135|capìtolo=L'emigrazione verso Gibilterra}}</ref> === Etê cuntenpuranea === Cu-a [[Rivoluçion françeize|Revulusiùn franséze]] u territòiu u vegne tucòn da-e cunseguénse da [[Bataggia de Löa|Batàggia de Löa]] ([[1795]]). In-tu specificu u se parla da batàggia de Ransci, scuntru militâre avegnüu du [[1798]], ch'u l'ha avüu cumme teâtru u Briccu di Sinque Èrbi, in-ta parte ciǜ a punente du cumǜn. L'epizodiu u l'ha vistu cunfruntâse in gruppu de vuluntari ranscìn fedêli a l'apena nasciüa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]] cun in cuntingente piemuntéze, cu-a vitôia di primmi.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=136-143|capìtolo=La battaglia di Ranzi}}</ref> A seguî u l'è capitòn l'anesciùn da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]] a l'Inperu Franséze ([[1805]]), che sutta a stu chi u mantegne u tìtulu de cumǜn, parte du cantun da Prìa e du Sircundàiu de Savuna, drentu au [[Dipartimentu de Muntenötte]]. De düâ a-u quantu cürta, l'esperiensa a se cunclüdde cu-u [[Congresso de Vienna|Cungressu de Vienna]] e a Restaurasiùn ([[1814]]-[[1815]]). A Lìgüria a vegne dunca purtâ sutta a-u cuntrollu piemuntéze, e cun lê Ransci a vegne parte da [[Pruvinsa d'Arbenga]]. Du mêximu periudu l'ecunumìa a razùnze in növu svilüppu, a-u ciǜ in-tu cumèrciǜ de l'öiu, che però u nu sciurtìva du tüttu a sudisfâ i bezögni de famigge ranscìne a parte sta côsa chi, a pupulasiùn a nu viveva in grandi dificultê ecunomiche, tantu che nu se verifican grandi epizòdi de migrasiùnversu e [[Americhe]]. Segundu e statistiche fransezi, difêti, i abitanti du cumǜn i l'êan 322, dêtu ch'u resta in linea a-e indagini de doppu (311 abitanti du [[1875]]). Se asciste dunca a l'aumentu de l'alevamentu versu a fin du seculu e a in grande fenomenu de alienasiùn di terén cumǜnâli, spanteghê d'in gîu a-a lucalitê de Funtanasse. Sti chi divizi in lòtti, sun stêti vendüi a-a ciǜ parte de famigge ranscìne, ch'e sfruteràn ben ben sti tòcchi fin a-u segundu doppu guèra, cumme testimuniòn ascì da-a presensa de 'na lunga série de cabànne. Pe fâ frunte a-e necesitê d'êgua tantu de fàsce quantu de l'abitòn, in-tu [[1926]] vegne custruìa ina cundòtta de sette chilòmetri ch'a sfrütta e surgenti du Zuvu, grassie a'n gruppu de cuntadìn ch'i se n'êan fêti càregu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=148-157|capìtolo=Vicende contemporanee}}</ref> Di inissi du [[XX secolo|seculu XX]] i sun i travaggi du stradun Ransci-A Prìa, incumensê cun l'apaltu du 29 de dixenbre du [[1909]]. Cu-a guêra u cumǜn de Ransci u l'ha otegnüu a puscibilitê de döveâ di prexunêi da l'[[Ungherîa|Ungaîa]], da l'[[Austria|Àustria]], da-a [[Germania|Germània]] e nu sulu, cumme lavuratûi, e dunca l'òpera a s'è inandiâ. Inaugurâ du [[1919]], a-i 24 de zügnu, cumme rigordòn da 'na tàrga a-a memòia di prexunêi chi inpieghê, ün de sti chi, sèrbu, vittima d'ina mìna scciunfâ.<ref name="stradun">{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=157-163|capìtolo=La strada Ranzi-Pietra (U Stradun)}}</ref> [[File:Quartê de Dranzü (Ransi, A Prìa)-Cartéllu de Via Balzi 01.jpg|thumb|U cartéllu de Via Balzi, Dranzü|240px]] Ürtimu scindicu du cumǜn autònumu u l'è stêtu Bartolomeo Balzi, mentre, cu-u periudu fascìsta vegne numinòn u pudestê José Rembado, primma che a-i 25 de zenâ du [[1929]] u entrasse in vigûre u decrêtu emanòn in precedensa ([[1928]]), ch'u ne fissava a supresciùn e l'acurpamentu a quéllu da Prìa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/atto/caricaDettaglioAtto?atto.dataPubblicazioneGazzetta=1929-01-10&atto.codiceRedazionale=028U2979&atto.articolo.numero=0&atto.articolo.sottoArticolo=1&atto.articolo.sottoArticolo1=10&qId=c9c95e6a-29c2-4e2a-b2ff-c96f4a967a5c&tabID=0.6232694400653076&title=lbl.dettaglioAtto|tìtolo=Rêgiu decrêtu di 6 de dixenbre du 1928|vìxita=2023-10-20| léngoa=IT}}</ref> Se rinforsa dunca u Circulu Giovane Ranzi, ch'u l'existeva zà da-u [[1919]], fin a quande nu ven seròn da-u fascismu ([[1936]]), pe vegnî turna creòn du [[1946]], pigiandu cumme sêde a veggia cà cumǜna.<ref name="frasiun">{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=165-167|capìtolo=Ranzi frazione di Pietra Ligure}}</ref> Cu-a [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda guèra mundiâle]] u gh'è stêtu trê vittime ranscìne: Bertumê Rembado, capitàn da Maîna Italiâna, Giacumu Vignola e Giacumu Ruveta.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=168|capìtolo=I caduti delle due guerre mondiali}}</ref> Du [[1946]] l'ingressu in-ta Repübbrica Italiâna, de lungu sutta a-A Prìa, mentre a-u [[1970]] a remunta a custrusiùn de l'autustradda A10, ch'a l'è andêta a tucâ ina gran parte territòiu.<ref name="frasiun"/> == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Ransci}} == Ecunumìa == L'ecunumìa du paîze a l'è pe a ciǜ parte ligâ a l'agricultüa, cumme du rèstu u sücedde da séculi: zà in-ti tenpi passê ben cunusciüu u vìn chi fêtu, survatüttu u Nustralìn e u Vermentìn, curtivòn in-te fàsce terassê.<ref>{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2021/12/23/ma-era-pietra-ligure-la-capitale-del-vermentino-di-lusso-e-la-strenna-natalizia-tre-libretti-giustenice-frazione-serrati-streghe-asine-somari/|tìtolo=Ma a l'êa a Prìa a capitâle du vermentìn|léngoa=IT|vìxita=2023-08-12}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|tìtolo=Pietra Ligure com'era... (con album fotografico) Storia, dialetto, folclore, tradizione|ànno=1980|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=A Prìa|pp=15-16-17}}</ref> Âtru sustegnu quéllu dêtu da-a prudusiùn de l'öiu, vendüu in-te zône d'in gîu, cumme in-te Löa e a-A Prìa. == Posti de interesse == === Architetüe religiuze === <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> File:Capella de l'Imaculâ Cuncesiùn (Dranzü, Ransi, A Prìa) 02.jpg|Capella de l'Imaculâ Cuncesiùn File:Gêxa de San Benardu Abâte (Ransci, A Prìa)-Esternu.jpg|A gêxa paruchiâle File:Gêxa de San Benardu Abâte (Ransci, A Prìa)-Atôiu.jpg|L'Ātôiu da Madonna da Néve File:Capeletta de Santa Lìbera (E Casélle, Ransi, A Prìa)-Esternu.jpg|Capeletta de Santa Lìbera File:Capella de Sant'Antoniu (Dransciü, Ransi, A Prìa)-Esternu 01.jpg|Capeletta de Sant'Antôniu </gallery> * '''Gêxa de San Benardu Abâte''': sêde da parocchia da villa, ch'a se tröva a-a mitê fra e prinsipê burghê. Tiâ sciǜ d'in gîu a-u 1530 l'è stêta mensciunâ pe-a prìmma otta du [[1554]], pe via da cögîa de tàsce sciü-i parmuei da inviâ a Rumma.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=79-92|capìtolo=La parrocchia}}</ref> L'è invêxe du [[1582]] che se ha a vìxita apustolica du véscu arbenganéze Luca Fieschi, ch'u ne furnìsce in quaddru di travaggi ch'a gêxa gh'axeva bezögnu, mentre in-tu [[1585]] u Mons. Mascardi u ne dà ina meggiu descrisiùn de l'edifissiu. Erezüa a paruchiâle in-tu [[1615]], sutta a guìdda de Don Sasso, a l'è stêta dapö ristrutüâ. A faciâ l'è delimitâ da de finte culònne e a se mustra a capànna, diviza in urizuntâle da 'na curnixe. In-te l'urdine mazû se dröve in barcùn quadrilubòn. Se tratta de 'na strutüa cun sulu ina navâ de ciànta retangulâre, cu-u presbitéiu arsòn rispettu a l'âula. Chi se tröva l'atâ de marmu cuuròn surmuntòn da-u dipintu ch'u rafigüa u santu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21051/Chiesa+di+San+Bernardo+Abate|tìtolo=A gêxa de San Benardu|léngoa=IT|vìxita=2023-08-12}}</ref> * '''Ātôiu da Madònna da Néve''': a-u fiàncu da gêxa, l'è ascì cunusciüu cu-u numme de ātôiu di disciplinê, in quantu séde da lucâle cungréga. Pödâse ch'u ségge stêtu a-u prinsìpiu dedicòn a San Benardu, primma de l'edificasiùn da gêxa d'ancö, püe se nu ghe sun funti següe a testimuniâlu. In-ti ànni u l'è stêtu ugèttu de dimustrasiùi de devusiùn da parte di ranscìn, cun inpurtanti dunasiùi, cumme quélla du [[1731]] fêta da Bernardo De Vicenzi, che a l'ha inandiòn pe sö vuluntê a tradisiùnâle prucesciùn versu a capella de [[Giüstexine#Architetüe Religiûze|San Martìn (Giüsténixe)]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=84|capìtolo=La Parrocchia}}</ref> * '''Capella de l'Imaculâ Cuncesiùn''': a l'è a capélla du quartê de Dranzü, custruìa fra u [[1750]] e u [[1752]], pe vuluntê di frê Rembado, vista a prumessa fêta dürante in pelegrinàggiu a [[Romma|Rumma]]. L'edificasiùn da capélla a l'ha vistu a partecipasiùn vuluntaria de tütta a cumǜnitê ranscìna, mentre mestru de l'òpera u l'êa Antonio Giuseppe Fantoni. In-ti ànni de dòppu, a seguitu da bêga ligâ a-u còstu di travaggi, a famìggia Rembadu a l'ha utegnüu u giüspatrunòn, in cangiu de rende a pupulasiùnranscìna lìbera de döveâ a capella, versandu ascì in cuntribüu de duemìlla lìre a l'ànnu. A nasce dunca in-tu [[1770]] a Capelanìa Rembado, destinâ a mantegnì a sö funsiùn fin a-a supresciùn du cumǜn ([[1928]]).<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=124-129|capìtolo=La Cappellania Rembado}}</ref> * '''Capella de Santa Lìbera''': se tröva in-ta lucalitê de ''Casélle'', a l'è stêta fundâ in memôia da santa ch'a l'axeva fundòn in munastê di benedetìn a [[Commo|Còmmu]], ben atìvi in-tu territòiu da Giüsténixe medievâle. Pâ tüttavìa che a custrusiùn da gēxétta u segge stêtu influensòn nu tantu da sti chi, quantu da-u svilüppu rüstegu da burgâ, côsa ch'a l'ha purtòn a necesitê da prezensa d'in sentru religiuzu. A nu l'è ben cêa a dêta da sö fundasiùn, scicumme a vegne mensciunâ sulu du [[1701]]. Ingrandìa du [[1735]] e benedìa du [[1737]], a l'ha razuntu a furma atuâle, cun in âula squadrâ e u presbitériu arsòn rispettu a-u restu da pavimentasiùn. Surva a l'atâ truvemmu a stàtua da santa, mentre in-ta faciâ, surva a-a pòrte d'intrâ, in afrescu rizalente a-u 1890, òpera d'in sertu Ranise.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21042/Cappella+di+Santa+Liberata|tìtolo=A Capella de Santa Libera|léngoa=IT|vìxita=2023-08-12}}</ref> * '''Capella de Sant'Antôniu da Paduva''': a l'è a capélla de Dransciü, nasciüa da-a dunasiùn de famìgge ranscìne emigrê a Gibiltêra e in Spàgna, fêta du [[1747]], restâ incunpiüa pe quêxi sent'anni, a l'è stêta benedìa e averta au cültu du [[1862]]. L'è ina capeletta a 'na sula navâ, da-a faciâ intunacâ che in-ta parte in sìmma a mustra ina curnìxe a lünétta, che drentu l'ha in ruzùn picìn. A-i làtti dui barcui devusiunâli e a curnixe dêta da de finte culònne.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21043/Cappella+di+Sant%27Antonio|tìtolo=A capella de Sant'Antôniu|léngoa=IT|vìxita=2023-02-12}}</ref> [[File:Capella de San Bastian (Ransi, A Prìa) 03.jpg|A Capella de San Bastiàn|thumb|A Capélla de San Bastiàn a-i Gàzzi|left]] * '''Capella de San Bastiàn''': a l'è in-ta lucalitê di Gàzzi, scituâ in sìmma a-a culîna ch'a porta u mêximu numme. De antìga fundasiùn, pödâse ch'a segge stêta edificâ dai muneghi benedetìn, ch'i vegnivan da l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|Abasia de San Pê in Varatèlla]] che chi i l'axevan ciantòn i sö [[U(r)iva|oîvi]]. Ina resente canpàgna de scâvi a l'ha ripurtòn a-a lüxe e tràcce de müàgge de sustegnu ch'e e rezevan u sagròn da gêxa, datê di prìmmi séculi de l'etê de mézzu. Stu fêtu u testimònia cumme a gēxétta a ségge stêta u ciǜ antìgu sentru religiuzu de Ransci.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=73-76|capìtolo=San Sebastiano}}</ref> A capella che veghemmu ancö a l'è de edificasiùn sinquesentesca, sciü-a bâze de quélla presedente, foscia a prutesiùn da-a pèste. Danegiâ da-u tarantantàn du 1878 a vén restaurà, cun l'inbucamentu de müàgge interne se perdan ascì i nicci ch'i i l'uspitavan e stàtue o i afreschi ascì de San Fabian. A strutüa che se vegghe aù a l'è de cunfurmasiùn squadrâ e a 'na sula navâ cuvèrta cun òtta a butte. U de föa u l'è caraterizòn da ina òtta ascì lê, ch'u se inèsta sciü-a faciâ e ch'u cuntegne i dui barcùi lateràli e, in simma a-a porte l'afrescu de San Bastian.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90599/Pietra+Ligure+%28SV%29+%7C+Cappella+di+San+Sebastiano|tìtolo=A Capella de San Bastiàn|léngoa=IT|vìxita=22023-08-12}}</ref> === Architetüe sivìli === [[File:Gunbu (Dranzü, Ransi, A Prìa)-Vista.jpg|thumb|U Gunbu de Dranzü|left]] * '''A veggia cà cumǜna''': sêde du Circulu "Giovane Ranzi", a se tröva in-ta ciàssa de derê a-a gêxa, cuncèssa in üzu da-u cumǜn da Prìa a partì da-u [[1946]]. * '''Gunbu du XV seculu''': a Dranzü u se tröva in ezempiu de antigu gunbu pe franze e oìve, restrutüròn du [[2003]] da-u Circulu Giovane Ranzi e vixitabile sciü prenutasiùn.<ref name=":0" /> == Cultüa == === Dialettu ranscìn === {{Véddi ascì|Dialéttu priéze|càngio variànte=U mêximu argumentu in detàggiu}}U dialettu parlòn in te quéstu paìze u fà parte du gruppu [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligüre de séntru-punénte]], scimile a-a parlâ [[Dialéttu priéze|priéze]] e dunca influensòn da-u lìgüre sentrâle. === Mòddi de dî === * ''Chi u nu sa travagiâ, ch'u vagghe a Ransci che u ghe mustriâ.'' * ''Quélli de Ransci, i sun quaranta e i se mangiévan 'na soma giànca; ma se u nu fusse pe i sö vixìn, i se mangiévan ascì u bastu e u curbìn.''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=Giulia Petracco Sicardi|tìtolo=Dizionario pietrese|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Sànn-a|léngoa=LIJ, IT|p=13}}</ref> == Feste e fêe == * '''Festa de San Benardu''': a l'è a festa patrunâle da villa, ch'a se selebra d'in annu in annu a-i 20 d'agustu, cu-a tradisunâle méssa in-ta paruchiâle e a prucesciùn da cungrega di disciplinê.<ref>{{Çitta web|url=http://www.ranzi.it/ranzi/appuntamenti-a-ranzi/|tìtolo=Eventi a Ransci|léngoa=IT|vìxita=2023-08-12}}</ref> In ucaxùn da cumemurasiùn di 850 ànni da-a mòrte du santu, du [[2003]], a l'è stêta fêta ina selebrasiùn speciâle, cu-a partecipasiùn fina de âtre cungréghe da zona e a prezensa di scindichi da [[Vaâ du Maémua]].<ref>{{Çitta web|url=http://www.ranzi.it/parco-giochi/festa-patronale-di-san-bernardo-abate/|tìtolo=A festa de San Benardu, 850eximu aniversâiu da-a morte du santu (2003)|léngoa=IT|vìxita=2023-08-12}}</ref> * '''Festa da Madonna da Néve''': festa ch'a se tegne a-i prìmmi d'agustu, in-te l'ātôiu di disciplinê. * '''Festa de l'Imaculâ Cuncesiùn''': festa a Dranzü, pe-u Corpus Domini a se realizza l'insciuâ, cu-e cunpuzisiùi de sciùe che e van a decurâ e ciasse e e stradde du paìze, a st'ativitê u l'è culigòn u cunsursu "A Stélla de Ransci", cu-u prémiu a-a ciǜ bèlla.<ref name=":0">{{Çitta web|url=http://www.ranzi.it/infiorata/la-stella-di-ranzi/|tìtolo=A stélla de Ransci|léngoa=IT|vìxita=2023-08-12}}</ref> * '''Festa de Santa Lìbera''': in-ta ciàssa da burgâ de ''Casélle'', se tegne a festa da santa, a-a segunda dumenega de setenbre. * '''Festa de Sant'Antoniu''': festa a Dransciü, a-i [[13 zûgno|13 de zügnu]], cu-a messa in-ta capélla. * '''Festa de San Bastiàn''': se selebra quìnta dumenega doppu Pasqua, cu-a méssa in-ta gêxa di Gàzzi. * '''L'incantu''': manifestasiùn ch'a se tegne a-i Santi e a cunsciste in-ta vendita a l'àsta di prudòtti da têra (vìn, öiu, sücche, funzi...) da parte di paizèn riguruzamente in-tu dialéttu du pòstu, in frunte a-u sagròn da paruchiâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2019/10/halloween-no-grazie-a-ranzi-si-festeggia-lincanto/|tìtolo=Halloween, nu gràssie, a Ransci u se festezza l'Incantu|léngoa=IT|vìxita=2023-08-12}}</ref> * '''Sagra du Nustralìn''': Sàgra canpestre ch'a se tegne tütti i ànni sciü-a culìna da frasiùn, in-ta setemàna primma de mezz'agustu, dedicâ a-u vìn Nustralìn e urganizâ da-u Circulu "Giovane Ranzi".<ref>{{Çitta web|url=http://www.ranzi.it/sagra-del-nostralino/|tìtolo=Sagra du Nustralìn|léngoa=IT|vìxita=2023-08-12}}</ref> * '''I birê de Offenburg''': A setemàna de doppu mezz'austu se tegne u binelàggiu fra A Prìa e a sitê de Offenburg (Germània), cun piàtti tipichi da tradisiùn de l'ün e de l'âtru paìze, a cüa du Circulu "Giovane Ranzi".<ref>{{Çitta web|url=http://www.ranzi.it/birranostralino/|tìtolo=I birê de Offenburg|léngoa=IT|vìxita=2023-08-12}}</ref> == Vie de cumǜnicasiùn == Ransci a l'è culegâ cu-a sêde du cumǜn cu-u Stradun (Via Ransci), che se ghe inestan e stradde a partì da-a Maîna de Ransci (Viale Riviera), da-a [[Stasiùn da Prìa|stasiùn feruviâria]] e da l'àrgine du Maémua (Via da Curnixe). Vixin a l'abitòn u se tröva fina u caséllu da Prìa sciü l'autustradda A10. Tradisiunalmente, invexe, e vie de cumǜnicasiùn e l'êan quàttru: de Cian Boscu (versu A Prìa), da Cà da Còsta (versu Löa), di Zuvi (versu [[Bardenèi|Bardenéi]]) e di Müàzi (versu Giüsténixe).<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.it/books?id=MnIPAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=it#v=onepage&q&f=false|ànno=1847|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=134-135|volùmme=Vol. 16}}</ref> == Nòtte == ;Nòtte a-u tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:A Prìa]] [[Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Sànn-a]] 5p5r7vjrlubqz0lhj0irhnrvp75dkss 0 33320 275042 274966 2026-10-26T10:03:15Z S1880C 20449 275042 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}}{{Divisione amministrativa |Nome = Dalmaçia |Nome ufficiale = {{hr}} Dalmacija |Panorama = Aerial_view_of_Mljet_National_Park_in_Croatia_(48608842776).jpg |Didascalia = Vista aerea do [[Parco Naçionale de Meleda]] inta region Dalmaçia. |Bandiera = Flag_of_the_Kingdom_of_Dalmatia.svg |Stemma = Coat of arms of Dalmatia (Dalmatinski Grb).png |Stato = HRV |Grado amministrativo = 0 |Capoluogo = [[Zara (Croaçia)|Zara]] (capitale stòrica), [[Spalou]] (çittæ ciù grande pe popolaçion) |Lingue = [[lengua dalmatica|Dalmatico]] <small>(lengua romansa stòrica da Dalmaçia, ancheu estinta)</small>, [[Lengua croata|croato]], [[Lengua môntenegrinn-a|Monteneigrin]], di dialetti slavi, [[Léngoa albanéize|arbaneise]], [[Léngoa italiànn-a|Italian]] e [[Lengua veneta|veneto-dalmata]]. |Nome abitanti = Dalmata |Mappa = Dalmatia (Kotor).svg }}A '''Dalmaçia''' (''Dalmatia'' in [[Léngoa latìnn-a|latino]], ''Dalmacija'' in [[Lengua croata|croato]], ''Dalmazia'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) a l'é unna region stòrica in sciâ costa est do Mâ Adriatico, politicamente spartia tra a [[Croaçia]] (ciù che tutto), o [[Montenéigro|Monteneigro]] e a [[Bòsnia-Erçegòvina]].<ref name=":1">''[https://www.treccani.it/enciclopedia/dalmazia/ Dalmazia]'', in sce ''treccani.it''. <small>URL consultou a-i 23 de ottobre do 2026.</small></ref> A representa unn'entitæ geografica ben definia, un territöio allonghio tra o mâ e unna serie ininterrotta de fie de montagne (Arpe Bebie, Arpe Dinariche, monti do Monteneigro) con ciù de 850 isoe, squæxi tutte picciñe con unn'estenscion de meno de 100 km<small>²</small>.<ref name=":1" /> == Notte == <references /> f7ngqw30xxldz5g1pglp06tbvvoeaj8 0 33322 275024 275016 2026-10-25T19:28:54Z N.Longo 12052 + 275024 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Tassobox |nome = ''Olea europaea'' |immagine = Olea europaea - Zeytin.JPG |didascalia = <div style="text-align:center;">U(r)ive inta [[pruvinsa de Adana]], [[Turchia|Türchìa]]</div> |var-intervàllo_geològico = Intervallu geulogicu |intervallo = {{Intervàllo geològico|0.06|0|Tàrdo [[pleistucêne]]-ancöi}} |var-stâto_de_conservaçión = Stàttu de cunservasiùn |statocons = LC |statocons_versione = iucn3.1 |statocons_ref = <ref>{{Çitta web|url=https://www.iucnredlist.org/species/63005/209128651|tìtolo=Olive - Olea europaea|outô=IUCN|dæta=2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-23}}</ref> |var-clasificaçión_APG_IV = Clascificasiùn APG IV |var-domìnio = Duminiu |dominio = [[Eukaryota]] |var-régno = Regnu |regno = [[Plantae]] |sottoregno = [[Tracheobionta]] |var-sotorégno = Sutturegnu |var-superdivixón = Süperdivixùn |superdivisione = [[Spermatophyta]] |var-divixón = Divixùn |divisione = [[Magnoliophyta]] |var-clàsse = Classe |classe = [[Magnoliopsida]] |var-sotoclàsse = Suttuclasse |sottoclasse = [[Asteridae]] |var-órdine = Urdine |ordine = [[Scrophulariales]] |var-famìggia = Famìa |famiglia = [[Oleaceae]] |var-tribù = Trebü |var-sototribù = Suttutrebü |var-génere = Genere |genere = [[Olea]] |var-spêce = Specie |specie = '''O. europaea''' |var-clasificaçión_Cronquist = Clascificasiùn Cronquist |FIL? = x |regnoFIL = [[Plantae]] |clade1 = [[Angiospermae]] |clade2 = [[Mesangiospermae]] |clade3 = [[Eudicotidae]] |clade4 = [[Eudicotidae sentrâli]] |clade5 = [[Superasteridae]] |clade6 = [[Asteridae]] |clade7 = [[Euasteridae]] |clade8 = [[Lamiidae]] |ordineFIL = [[Lamiales]] |famigliaFIL = [[Oleaceae]] |specieFIL = '''O. europaea''' |var-nomenclatûa_binomiâle = Numenclatü(r)a binumiâle |binome = Olea europaea |biautore = [[Linneo|L.]] |bidata = 1753 |tribùFIL = [[Oleeae]] |sottotribùFIL = [[Oleinae]] |genereFIL = [[Olea]] |var-scinònimi = Scinonimi<ref name="POWO">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref> |sinonimi = ''Olea pallida'' <small>Salisb., 1796</small><br />''Olea sativa'' <small>Hoffmanns. & Link, 1820</small> |suddivisione = Suttuspecie |suddivisione_testo = * ''O. europaea cerasiformis'' * ''O. europaea cuspidata'' * ''O. europaea europaea'' * ''O. europaea guanchica'' * ''O. europaea laperrinei'' * ''O. europaea maroccana'' |mappa_distribuzione = Olea europaea range.svg |didascalia_distribuzione = {{Legend|#70A800|''O. europaea europaea''}} {{Legend|#CA7AF5|''O. europaea laperrinei''}} {{Legend|#FFFF00|''O. europaea maroccana''}} {{Legend|#0070FF|''O. europaea guanchica''}} {{Legend|#FF0000|''O. europaea cerasiformis''}}<span style="color:#FFA800"><big>&#9650;</big></span>Purtàu da l'òmmu e natü(r)alizàu ([[sinantropìsmo|sinantrupismu]]) }} L'&#8203;'''u(r)iva'''{{#tag:ref|''Oriva'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|pp=92, 186}}</ref>, ''oiva'' a [[Varigotti|Va(r)igotti]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=92}}</ref>, ''erbo d'oive'', ''erbo d'öive'', ''oivo/oîvo'' o ''öivo'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/olivo#olivo.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - olivo|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-10-23}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=olivo|tìtolo=TIG - olivo|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-23}}</ref>|group=n.}} ('''''Olea europaea''''' <small>[[Linneo|L.]], 1753</small>) a l'è ina [[Spêce|specie]] de [[Plantae|cianta]] da [[Famìggia (tascionomîa)|famìa]] de ''[[Oleaceae]]'', dau purtamèntu a [[Èrbo|èrbe( r)u]] o a [[Cósto|custu]] e spantegâ in natü(r)a fra [[Africa]], [[Asia]] e [[Euròpa|Eurôpa]] faciâ in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Cu'u numme u(r)iva, pe'u ciü, u se fa de riferimèntu aa varietài dumèstega da [[Sotospêce|suttuspecie]] '''''Olea europaea europaea''''', ch'a l'è stâ sernüa da l'òmmu e che, au dì d'ancöi, a l'è curtivâ cumme [[Èrbo da frûto|èrbe(r)u da frütu]] inte regiùi sübtrupicâli de tüttu u mundu, cu'e sò [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] ch'e sun duve(r)ài tantu pe' franzene de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] che pe' êsse mangiài cuscì. == Descrisiùn == [[Immaggine:Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 109) (8232783218).jpg|sinistra|miniatura|To(r)a butanica de l'u(r)iva dumèstega intu ''[[Koehler's Medizinal-Pflanzen]]'', [[1887]]]] === Generâle === E va(r)ie qualitài de ''Olea europaea'' e sun di custi o di èrbe(r)i ch'i [[Senprevèrde|nu perden e föje]] e ch'i ponen rivà a 'n'artessa de 15 mêtri. E [[Ràmma|ramme]] e sun cuèrte de scaje peltài mèntre e [[Féuggia|föje]], misse a cubbie, e g'han in bòrdu ch'u l'è lisciu e ina furma elittica, ciü o mênu strêta. Ciütòstu dü(r)e, e sun cuèrte d'in pèi a scaje e e g'han ina lunghessa fra i 3 e i 9 citti<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/general-information|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche o in sciu gianu, e sun tacài insemme inte carateristiche pâne, ch'e se svilüppan in pusisiùn ascela(r)e. U [[Càlice (botànica)|calice]] da sciu(r)a u l'è tüttu sadàu insemme, ciütòstu cürtu, cun quattru lôbi a triangulu. E [[Coròlla|cu(r)olle e]] furman di tübbi de quattru [[Pétalo|petali]], mèntre i [[Stâme|stâmi]] i sun dui. L'[[Ovâio|ova(r)iu]], supe(r)u, u g'ha ina furma a cônu, ciü o mênu gunfiâ. U [[Frûto|frütu]], l'[[U(r)iva (frütu)|u(r)iva]], u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] carnusa cu'in òssu dü(r)u, daa lunghessa ch'a pò cangià dai 5&nbsp;mm ai 4&nbsp;cm e ch'a vegne negra ina votta ch'a l'è maü(r)a<ref name=":2" /><ref name=":1" />. === U(r)iva dumèstega === L'u(r)iva dumèstega, cumme e âtre va(r)ietài de ''Olea europaea'', a l'è ina cianta [[Senprevèrde|sempreverde]] e ch'a vegne sciü bèn intu [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]]. A g'ha in [[Teu|troncu]] che de sòlitu u mustra in svilüppu inturtignàu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eddo Rugini, Luciana Baldoni, Rosario Muleo e Luca Sebastiani|tìtolo=The Olive Tree Genome|url=https://books.google.com/books?id=DgDGDQAAQBAJ&pg=PA14+|ànno=2016|editô=Springer|léngoa=EN|p=14|ISBN=978-3-319-48887-5}}</ref>, ch'u pò muntà sciü fin'a rivà in sci 10 mêtri d'artessa, cu'ina [[Scòrsa (botànica)|scorsa]] ch'a l'è in sciu grixu. E [[Féuggia|föje]] e g'han ina furma tunda lungâ, de cu(r)û grixu-verde a l'indrìtu e giancastru a l'inversu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|tìtolo=Flowers of Europe|ànno=1969|editô=Oxford University Press|çitæ=Lundra|léngoa=EN|pp=312-313|capìtolo=Oleaceae: Olea: Olive}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|outô2=Anthony Huxley|tìtolo=Flowers of the Mediterranean|ànno=1972|editô=Chatto and Windus|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=145|capìtolo=Olea-Olive}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche e picìne, e sciu(r)ìscen pe'u ciü in sce ramme de l'ànnu de primma, misse a pâne drìte ch'e nascen a partì da l'ascella de föje. Ògni sciu(r)a a l'è fâ de quattru [[Pétalo|petali]] in sciu giancu-gianu, tacài insemme au sò fundu, dund'i se ünìscen a 'na base furmâ da quattru [[Sépalo|sepali]] verdi, turna tacài insemme. I [[Bûxo|pummi]] i crescen pôcu pe' votta, pe' 4-6 setemâne, fin'a rivà a 'na lunghessa de ciü o mênu 2 citti, quand'i sciu(r)ìscen. A sciu(r)a a resta tacâ aa cianta pe' 5-6 giurni inte regiùi ciü câde e pe' 2 setemâne inte quelle ciü frèide<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Esmaeil Seifi, Jenny Guerin, Brent Kaiser e Margaret Sedgley|ànno=2015|méize=Zenâ|tìtolo=Flowering and fruit set in olive: a review|revìsta=Iranian Journal of Plant Physiology|volùmme=5|nùmero=2|pp=1263-1272|léngoa=EN|url=https://web.archive.org/web/20250919081522/https://journals.iau.ir/article_539653_140a99eea26c37e6020a694666a7b405.pdf}}</ref>. U [[Frûto|frütu]], cumme dìtu, u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] picìna, lunga 1-2,5&nbsp;cm quand'a l'è maü(r)a. Inte qualitài sarvèghe e [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] e sun ancù ciü picìne, cu'ina pélle che, pe' cuntru, a l'è ciü sutì<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Apostolos Kiritsakis|outô2=Fereidoon Shahidi|tìtolo=Olives and Olive Oil as Functional Foods: Bioactivity, Chemistry and Processing|url=https://books.google.com/books?id=J7gfBQAAQBAJ&pg=PA113|ànno=2017|editô=John Wiley & Sons|léngoa=EN|p=129|ISBN=978-1-119-13531-9}}</ref>. == Tasciunumìa == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olea europaea sylvestris (uddastru).jpg|In u(r)ivastru in [[Corsega]] Olea europaea cuspidata-africana Cape Town.JPG|In èrbe(r)u de ''O. cuspidata'', [[Çittæ do Cavo|Sitài du Câu]] Olea cerasiformis (Fuerteventura).jpg|''O. guanchica'', [[Fuerteventura]] Olea europaea subsp laperrinei.jpg|Ina cianta de ''O. laperrinei'' in [[Niger]] </gallery> Aa revixùn du genere ''Olea'', fâ du [[2002]], a specie ''Olea europaea'' a l'è stâ spartìa inte suttuspecie chi sutta, levàu ''O. europaea africana'', ch'a l'é(r)a cunscide(r)â cumme parte da ''cuspidata''<ref name=":1">{{Çitta publicaçión|outô=P. S. Green|ànno=2002|tìtolo=A Revision of Olea L. (Oleaceae)|revìsta=Kew Bulletin|editô=Royal Botanic Gardens|çitæ=Kew|volùmme=Vul. 57|nùmero=1|pp=91-140|léngoa=EN|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F4110824}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>: * ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'', carateristica du bacìn du Mediteraneu<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77172513-1|tìtolo=Olea europaea subsp. europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''sylvestris'', varietài sarvèga, u cuscì dìtu [[u(r)ivastru]]; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''europaea'', varietài dumèstega, l'u(r)iva ch'u se ghe riferìsce pe'u ciü intu parlâ, a ne vegne da 'na [[Seleçión artifiçiâle|selesiùn]] de l'u(r)ivastru; * ''Olea europaea'' subsp. ''africana'' <small>(</small><small>Mill.) P.S.Green, 1979</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga spantegâ inta ciü parte de l'[[Africa]], [[Îzoe Mascarene|ìsu(r)e Masca(r)ene]] cumprese<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887159-1|tìtolo=Olea europaea subsp. africana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cuspidata'' <small>(Wall. & G.Don) Cif., 1942</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga ch'a se tröva inte tante regiùi secche de l'[[Asia]], da l'[[Arabbia (region)|A(r)abbia]] fina in [[Cinn-a|Cina]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77190043-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cuspidata|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cerasiformis'', <small>G.Kunkel & Sunding, 1972</small>, suttuspecie [[Ploidîa|tetraploide]] ch'a l'è endemica de [[Madeira]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887160-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cerasiformis|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''guanchica'' <small>P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit</small><small>, 2000</small>, suttuspecie endemica de [[Îzoe Canâie|Cana(r)ie]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019528-1|tìtolo=Olea europaea subsp. guanchica|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''laperrinei'' <small>(Batt. & Trab.) Cif., 1942</small> a se tröva in sce de muntagne du [[Sahara]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''maroccana'' <small>(Greuter & Burdet) P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit, 2000</small>, suttuspecie [[Poliploidîa|esaploide]] rapresentâ da 'na pupulasiùn daa parte in sce l'[[Âto Atlànte|Âtu Atlante]], intu [[Maròcco|Maròccu]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. De ciü, u l'è segnalàu de pupulasiùi invasive inte l'[[Australia]] e inte de ìsu(r)e du [[Oçeano Paciffico|Pacificu]]. E analisi genetiche e l'han mustràu cumme ste pupulasiùi e gh'aggen due u(r)igine dife(r)ènti: quelle inte l'Australia de meridiùn e ne vegnen dae varietài dumèsteghe du Mediteraneu, mèntre e âtre (cumme inte l'Australia de levante e inte [[Hawaii]]) e sun derivài dae furme sarvèghe da suttuspecie ''cuspidata'' de l'Africa du süd. U s'è marcàu fina a puscibilitè ch'i nascen di ibridi fra ste due furme<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Henry, L. Wille, D. Cooke e E. Chapuis|tìtolo=On the origin of the invasive olives (Olea europaea L., Oleaceae)|ànno=2007|editô=Heredity 99|léngoa=EN|pp=608-619}}</ref>. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Antimenes Painter - ABV 273 116 - Herakles and Pholos - olive gathering - London BM 1837-0609-42 - 03.jpg|sinistra|miniatura|A campâ de u(r)ive in sc'in anfu(r)a du [[Pitô de Antimenes|pitû de Antimenes]], fâ in gì(r)u au [[520 a.C.|520 primma de Cristu]]]] L'espansciùn de l'u(r)iva a l'è, a l'imprinsippiu, da ligâ au svilüppu du [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]], scicumme che ste cundisiùi e sun stàe l'elemèntu fundamentâle pe'u curtivasiùn de st'èrbe(r)u lì. Stu genere de climma u l'è cumpa(r)ìu cu'u tèmpu a partì da ciü o mênu 10.000 ànni fa, a cumensà daa parte de levante du bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] pe' spandise de dòppu, tèmpu de ciü milenni, a punènte e a setentriùn de stu bacìn. Di stüddi biulogichi fài dau [[Gabriel Camps]] du [[1970]] i l'han pruvàu che l'u(r)iva sarvèga a se truvava intu [[Sahara]] ciü o mênu 11.000 ànni fa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jean Guillaume|tìtolo=Ils ont domestiqué plantes et animaux: Prélude à la civilisation|url=https://books.google.com/books?id=a_AkLoVGPwEC|ànno=2010|editô=Éditions Quæ|çitæ=Versailles|léngoa=FR|p=209|ISBN=978-2-7592-0892-0}}</ref>. E ürtime analisi in sciu pòlline de va(r)ie specie de èrbe(r)i duminanti e ch'i perden e föje e panen marcà che stu cangiamèntu intu climma u secce cumensàu in sci 8.000 ànni fa, intu süd-èst da [[Spagna]], pe' pöi spandise pôcu pe' votta versu setentriùn<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|p. 107}}</ref>. Pe' l'archeulugìa, e primme u(r)ive dumèsteghe e se sa(r)ean svilüpài grossu moddu fra u 3800 e u 3200 primma de Cristu, sèi milenni fa. I stüddi de archeubiulugìa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=J. F. Terral|tìtolo=La domestication de l'Olivier en Méditerranée nord-occidentale: approche morphométrique et implications paléoclimatiques|ànno=1997|editô=Thèse, Université de Montpellier-II|léngoa=FR}}</ref> e l'analisi genetica de pupulasiùi de u(r)ivastri e de serte va(r)ietài<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Baradat, C. Breton, B. Khadari e A. Bervillé|tìtolo=Olive Domestication from Structure of Oleasters and Cultivars using RAPDs and Mitochondrial RFLP|colànn-a=Genetics, Selection, Evolution|ànno=2001, S251-68|léngoa=EN|volùmme=33 (Suppl. 1)}}</ref> i l'han mustràu che l'u(r)iva a l'è stâ [[Domestegaçión|dumestegâ]] int'ina mane(r)a indipendènte inte va(r)ie parte du bacìn du Mediteraneu e che, bèn de prubabile, u l'è stàu in prucessu ch'u gh'è vusciüu du tèmpu. Di scâvi archeulogichi i l'han pruvàu ch'u se maxinava de l'ö(r)iu, intu [[Libano|Libanu]] e a [[Çipro|Cipru]], zà intu [[IV millennio a.C.|IV milenniu primma de Cristu]], ciü che a [[Crêta]] in gì(r)u au 3500 primma de Cristu. De dòppu, versu u [[II millennio a.C.|1700 primma de Cristu]], a tecnica duve(r)â a l'è vegnüa meju e a [[Ugarit]] (au dì d'ancöi [[Ras Shamra]], inta [[Sciria|Scì(r)ia]])<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|p. 108}}</ref> i sun cumpa(r)ìi i primmi gumbi "a èrbe(r)u", di ciü semplici. De dòppu, l'u(r)iva a l'è rivâ inte l'[[Egitto|Egittu]] daa Scì(r)ia, de dunde a l'è stâ impurtâ au tèmpu da [[IX dinastîa egiçiànn-a|IX dinastìa]], fra u 2160 e u 2040 primma de Cristu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Émile Laoust|tìtolo=Mots et choses berbères. Notes de linguistique et d'ethnographie. Dialectes du Maroc|url=http://www.taymat.org/etudesamazighes/Linguistique/Mots-et-choses-berberes-Emile-Laoust.pdf|ànno=1920|editô=Augustin Challamel|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=446-447}}</ref>. U cumerciu de l'ö(r)iu u remunta pe' cuntru a l'[[Etæ do Brónzo|etài du brunzu]], cu'i [[Itîti|Ittiti]] ch'i se ne rifurnivan dae còste de l'[[Àzia Minô|Asia Minû]] mèntre i [[Faraón|fa(r)aùi]] d'Egittu e i ré da [[Mezopotàmia|Mesuputamia]] i u catavan in Scì(r)ia. Inti palàssi [[Çiviltæ minòica|minòichi]] de Crêta, l'ö(r)iu u l'é(r)a cunservàu in gran quantitài inte di vâsi dìti ''pithoi'', mèntre inti palàssi di [[Çiviltæ micenêa|Micenèi]], inta [[Grêcia|Grecia]] cuntinentâle, s'è truvàu pa(r)egge giâre pe' l'ö(r)iu e de to(r)ette scrìte cu'a [[Lineâre B|lineâ(r)e B]] ch'e fan de mensiùn a l'[[Ideogràmma|ideugramma]] de l'ö(r)iu (''élaion''). De sti tèmpi lì a dêa [[Ìzide|Ìside]] a l'é(r)a cunscide(r)â cumme a patrûna da curtivasiùn de u(r)ive: intu detaju, a vella se ligavan e vertü e e prupietài de l'ö(r)iu. Sti traffeghi, alantu(r)a, i l'é(r)an cuntrulài strêti, scicumme che l'ö(r)iu u l'è(r)a ligàu au pute(r)e ecunòmicu e religiusu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|pp. 108-110}}</ref>. == Curtivasiùn == {{Seçión vêua}} == Prudusiùn == {{Seçión vêua}} {{Clear}} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Marie-Claire Amouretti|outô2=Georges Comet|tìtolo=Le Livre de l'olivier|ànno=2000|editô=Aix-en-Provence|çitæ=ÉDISUD|léngoa=FR|cid=Amouretti & Comet, 2000|ISBN=978-2-7449-0198-0}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Plantae]] [[Categorîa:Agricoltua]] f6wu45wb7vd3l6u2h2vithy5vlxqomz 275025 275024 2026-10-25T19:38:45Z N.Longo 12052 + 275025 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Tassobox |nome = ''Olea europaea'' |immagine = Olea europaea - Zeytin.JPG |didascalia = <div style="text-align:center;">U(r)ive inta [[pruvinsa de Adana]], [[Turchia|Türchìa]]</div> |var-intervàllo_geològico = Intervallu geulogicu |intervallo = {{Intervàllo geològico|0.06|0|Tàrdo [[pleistucêne]]-ancöi}} |var-stâto_de_conservaçión = Stàttu de cunservasiùn |statocons = LC |statocons_versione = iucn3.1 |statocons_ref = <ref>{{Çitta web|url=https://www.iucnredlist.org/species/63005/209128651|tìtolo=Olive - Olea europaea|outô=IUCN|dæta=2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-23}}</ref> |var-clasificaçión_APG_IV = Clascificasiùn APG IV |var-domìnio = Duminiu |dominio = [[Eukaryota]] |var-régno = Regnu |regno = [[Plantae]] |sottoregno = [[Tracheobionta]] |var-sotorégno = Sutturegnu |var-superdivixón = Süperdivixùn |superdivisione = [[Spermatophyta]] |var-divixón = Divixùn |divisione = [[Magnoliophyta]] |var-clàsse = Classe |classe = [[Magnoliopsida]] |var-sotoclàsse = Suttuclasse |sottoclasse = [[Asteridae]] |var-órdine = Urdine |ordine = [[Scrophulariales]] |var-famìggia = Famìa |famiglia = [[Oleaceae]] |var-tribù = Trebü |var-sototribù = Suttutrebü |var-génere = Genere |genere = [[Olea]] |var-spêce = Specie |specie = '''O. europaea''' |var-clasificaçión_Cronquist = Clascificasiùn Cronquist |FIL? = x |regnoFIL = [[Plantae]] |clade1 = [[Angiospermae]] |clade2 = [[Mesangiospermae]] |clade3 = [[Eudicotidae]] |clade4 = [[Eudicotidae sentrâli]] |clade5 = [[Superasteridae]] |clade6 = [[Asteridae]] |clade7 = [[Euasteridae]] |clade8 = [[Lamiidae]] |ordineFIL = [[Lamiales]] |famigliaFIL = [[Oleaceae]] |specieFIL = '''O. europaea''' |var-nomenclatûa_binomiâle = Numenclatü(r)a binumiâle |binome = Olea europaea |biautore = [[Linneo|L.]] |bidata = 1753 |tribùFIL = [[Oleeae]] |sottotribùFIL = [[Oleinae]] |genereFIL = [[Olea]] |var-scinònimi = Scinonimi<ref name="POWO">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref> |sinonimi = ''Olea pallida'' <small>Salisb., 1796</small><br />''Olea sativa'' <small>Hoffmanns. & Link, 1820</small> |suddivisione = Suttuspecie |suddivisione_testo = * ''O. europaea cerasiformis'' * ''O. europaea cuspidata'' * ''O. europaea europaea'' * ''O. europaea guanchica'' * ''O. europaea laperrinei'' * ''O. europaea maroccana'' |mappa_distribuzione = Olea europaea range.svg |didascalia_distribuzione = {{Legend|#70A800|''O. europaea europaea''}} {{Legend|#CA7AF5|''O. europaea laperrinei''}} {{Legend|#FFFF00|''O. europaea maroccana''}} {{Legend|#0070FF|''O. europaea guanchica''}} {{Legend|#FF0000|''O. europaea cerasiformis''}}<span style="color:#FFA800"><big>&#9650;</big></span>Purtàu da l'òmmu e natü(r)alizàu ([[sinantropìsmo|sinantrupismu]]) }} L'&#8203;'''u(r)iva'''{{#tag:ref|Scritu ascì ''u"riva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia Fratelli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=604|volùmme=Vul. II}}</ref> o ''uȓiva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Otubre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimiggia|léngoa=IT|pp=143, 223|ISBN=979-12-985789-0-6}}</ref>, ''oriva'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|pp=92, 186}}</ref>, ''oiva'' a [[Varigotti|Va(r)igotti]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=92}}</ref>, ''erbo d'oive'', ''erbo d'öive'', ''oivo/oîvo'' o ''öivo'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/olivo#olivo.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - olivo|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-10-23}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=olivo|tìtolo=TIG - olivo|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-23}}</ref>|group=n.}} ('''''Olea europaea''''' <small>[[Linneo|L.]], 1753</small>) a l'è ina [[Spêce|specie]] de [[Plantae|cianta]] da [[Famìggia (tascionomîa)|famìa]] de ''[[Oleaceae]]'', dau purtamèntu a [[Èrbo|èrbe( r)u]] o a [[Cósto|custu]] e spantegâ in natü(r)a fra [[Africa]], [[Asia]] e [[Euròpa|Eurôpa]] faciâ in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Cu'u numme u(r)iva, pe'u ciü, u se fa de riferimèntu aa varietài dumèstega da [[Sotospêce|suttuspecie]] '''''Olea europaea europaea''''', ch'a l'è stâ sernüa da l'òmmu e che, au dì d'ancöi, a l'è curtivâ cumme [[Èrbo da frûto|èrbe(r)u da frütu]] inte regiùi sübtrupicâli de tüttu u mundu, cu'e sò [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] ch'e sun duve(r)ài tantu pe' franzene de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] che pe' êsse mangiài cuscì. == Descrisiùn == [[Immaggine:Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 109) (8232783218).jpg|sinistra|miniatura|To(r)a butanica de l'u(r)iva dumèstega intu ''[[Koehler's Medizinal-Pflanzen]]'', [[1887]]]] === Generâle === E va(r)ie qualitài de ''Olea europaea'' e sun di custi o di èrbe(r)i ch'i [[Senprevèrde|nu perden e föje]] e ch'i ponen rivà a 'n'artessa de 15 mêtri. E [[Ràmma|ramme]] e sun cuèrte de scaje peltài mèntre e [[Féuggia|föje]], misse a cubbie, e g'han in bòrdu ch'u l'è lisciu e ina furma elittica, ciü o mênu strêta. Ciütòstu dü(r)e, e sun cuèrte d'in pèi a scaje e e g'han ina lunghessa fra i 3 e i 9 citti<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/general-information|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche o in sciu gianu, e sun tacài insemme inte carateristiche pâne, ch'e se svilüppan in pusisiùn ascela(r)e. U [[Càlice (botànica)|calice]] da sciu(r)a u l'è tüttu sadàu insemme, ciütòstu cürtu, cun quattru lôbi a triangulu. E [[Coròlla|cu(r)olle e]] furman di tübbi de quattru [[Pétalo|petali]], mèntre i [[Stâme|stâmi]] i sun dui. L'[[Ovâio|ova(r)iu]], supe(r)u, u g'ha ina furma a cônu, ciü o mênu gunfiâ. U [[Frûto|frütu]], l'[[U(r)iva (frütu)|u(r)iva]], u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] carnusa cu'in òssu dü(r)u, daa lunghessa ch'a pò cangià dai 5&nbsp;mm ai 4&nbsp;cm e ch'a vegne negra ina votta ch'a l'è maü(r)a<ref name=":2" /><ref name=":1" />. === U(r)iva dumèstega === L'u(r)iva dumèstega, cumme e âtre va(r)ietài de ''Olea europaea'', a l'è ina cianta [[Senprevèrde|sempreverde]] e ch'a vegne sciü bèn intu [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]]. A g'ha in [[Teu|troncu]] che de sòlitu u mustra in svilüppu inturtignàu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eddo Rugini, Luciana Baldoni, Rosario Muleo e Luca Sebastiani|tìtolo=The Olive Tree Genome|url=https://books.google.com/books?id=DgDGDQAAQBAJ&pg=PA14+|ànno=2016|editô=Springer|léngoa=EN|p=14|ISBN=978-3-319-48887-5}}</ref>, ch'u pò muntà sciü fin'a rivà in sci 10 mêtri d'artessa, cu'ina [[Scòrsa (botànica)|scorsa]] ch'a l'è in sciu grixu. E [[Féuggia|föje]] e g'han ina furma tunda lungâ, de cu(r)û grixu-verde a l'indrìtu e giancastru a l'inversu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|tìtolo=Flowers of Europe|ànno=1969|editô=Oxford University Press|çitæ=Lundra|léngoa=EN|pp=312-313|capìtolo=Oleaceae: Olea: Olive}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|outô2=Anthony Huxley|tìtolo=Flowers of the Mediterranean|ànno=1972|editô=Chatto and Windus|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=145|capìtolo=Olea-Olive}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche e picìne, e sciu(r)ìscen pe'u ciü in sce ramme de l'ànnu de primma, misse a pâne drìte ch'e nascen a partì da l'ascella de föje. Ògni sciu(r)a a l'è fâ de quattru [[Pétalo|petali]] in sciu giancu-gianu, tacài insemme au sò fundu, dund'i se ünìscen a 'na base furmâ da quattru [[Sépalo|sepali]] verdi, turna tacài insemme. I [[Bûxo|pummi]] i crescen pôcu pe' votta, pe' 4-6 setemâne, fin'a rivà a 'na lunghessa de ciü o mênu 2 citti, quand'i sciu(r)ìscen. A sciu(r)a a resta tacâ aa cianta pe' 5-6 giurni inte regiùi ciü câde e pe' 2 setemâne inte quelle ciü frèide<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Esmaeil Seifi, Jenny Guerin, Brent Kaiser e Margaret Sedgley|ànno=2015|méize=Zenâ|tìtolo=Flowering and fruit set in olive: a review|revìsta=Iranian Journal of Plant Physiology|volùmme=5|nùmero=2|pp=1263-1272|léngoa=EN|url=https://web.archive.org/web/20250919081522/https://journals.iau.ir/article_539653_140a99eea26c37e6020a694666a7b405.pdf}}</ref>. U [[Frûto|frütu]], cumme dìtu, u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] picìna, lunga 1-2,5&nbsp;cm quand'a l'è maü(r)a. Inte qualitài sarvèghe e [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] e sun ancù ciü picìne, cu'ina pélle che, pe' cuntru, a l'è ciü sutì<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Apostolos Kiritsakis|outô2=Fereidoon Shahidi|tìtolo=Olives and Olive Oil as Functional Foods: Bioactivity, Chemistry and Processing|url=https://books.google.com/books?id=J7gfBQAAQBAJ&pg=PA113|ànno=2017|editô=John Wiley & Sons|léngoa=EN|p=129|ISBN=978-1-119-13531-9}}</ref>. == Tasciunumìa == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olea europaea sylvestris (uddastru).jpg|In u(r)ivastru in [[Corsega]] Olea europaea cuspidata-africana Cape Town.JPG|In èrbe(r)u de ''O. cuspidata'', [[Çittæ do Cavo|Sitài du Câu]] Olea cerasiformis (Fuerteventura).jpg|''O. guanchica'', [[Fuerteventura]] Olea europaea subsp laperrinei.jpg|Ina cianta de ''O. laperrinei'' in [[Niger]] </gallery> Aa revixùn du genere ''Olea'', fâ du [[2002]], a specie ''Olea europaea'' a l'è stâ spartìa inte suttuspecie chi sutta, levàu ''O. europaea africana'', ch'a l'é(r)a cunscide(r)â cumme parte da ''cuspidata''<ref name=":1">{{Çitta publicaçión|outô=P. S. Green|ànno=2002|tìtolo=A Revision of Olea L. (Oleaceae)|revìsta=Kew Bulletin|editô=Royal Botanic Gardens|çitæ=Kew|volùmme=Vul. 57|nùmero=1|pp=91-140|léngoa=EN|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F4110824}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>: * ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'', carateristica du bacìn du Mediteraneu<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77172513-1|tìtolo=Olea europaea subsp. europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''sylvestris'', varietài sarvèga, u cuscì dìtu [[u(r)ivastru]]; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''europaea'', varietài dumèstega, l'u(r)iva ch'u se ghe riferìsce pe'u ciü intu parlâ, a ne vegne da 'na [[Seleçión artifiçiâle|selesiùn]] de l'u(r)ivastru; * ''Olea europaea'' subsp. ''africana'' <small>(</small><small>Mill.) P.S.Green, 1979</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga spantegâ inta ciü parte de l'[[Africa]], [[Îzoe Mascarene|ìsu(r)e Masca(r)ene]] cumprese<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887159-1|tìtolo=Olea europaea subsp. africana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cuspidata'' <small>(Wall. & G.Don) Cif., 1942</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga ch'a se tröva inte tante regiùi secche de l'[[Asia]], da l'[[Arabbia (region)|A(r)abbia]] fina in [[Cinn-a|Cina]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77190043-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cuspidata|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cerasiformis'', <small>G.Kunkel & Sunding, 1972</small>, suttuspecie [[Ploidîa|tetraploide]] ch'a l'è endemica de [[Madeira]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887160-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cerasiformis|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''guanchica'' <small>P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit</small><small>, 2000</small>, suttuspecie endemica de [[Îzoe Canâie|Cana(r)ie]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019528-1|tìtolo=Olea europaea subsp. guanchica|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''laperrinei'' <small>(Batt. & Trab.) Cif., 1942</small> a se tröva in sce de muntagne du [[Sahara]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''maroccana'' <small>(Greuter & Burdet) P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit, 2000</small>, suttuspecie [[Poliploidîa|esaploide]] rapresentâ da 'na pupulasiùn daa parte in sce l'[[Âto Atlànte|Âtu Atlante]], intu [[Maròcco|Maròccu]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. De ciü, u l'è segnalàu de pupulasiùi invasive inte l'[[Australia]] e inte de ìsu(r)e du [[Oçeano Paciffico|Pacificu]]. E analisi genetiche e l'han mustràu cumme ste pupulasiùi e gh'aggen due u(r)igine dife(r)ènti: quelle inte l'Australia de meridiùn e ne vegnen dae varietài dumèsteghe du Mediteraneu, mèntre e âtre (cumme inte l'Australia de levante e inte [[Hawaii]]) e sun derivài dae furme sarvèghe da suttuspecie ''cuspidata'' de l'Africa du süd. U s'è marcàu fina a puscibilitè ch'i nascen di ibridi fra ste due furme<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Henry, L. Wille, D. Cooke e E. Chapuis|tìtolo=On the origin of the invasive olives (Olea europaea L., Oleaceae)|ànno=2007|editô=Heredity 99|léngoa=EN|pp=608-619}}</ref>. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Antimenes Painter - ABV 273 116 - Herakles and Pholos - olive gathering - London BM 1837-0609-42 - 03.jpg|sinistra|miniatura|A campâ de u(r)ive in sc'in anfu(r)a du [[Pitô de Antimenes|pitû de Antimenes]], fâ in gì(r)u au [[520 a.C.|520 primma de Cristu]]]] L'espansciùn de l'u(r)iva a l'è, a l'imprinsippiu, da ligâ au svilüppu du [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]], scicumme che ste cundisiùi e sun stàe l'elemèntu fundamentâle pe'u curtivasiùn de st'èrbe(r)u lì. Stu genere de climma u l'è cumpa(r)ìu cu'u tèmpu a partì da ciü o mênu 10.000 ànni fa, a cumensà daa parte de levante du bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] pe' spandise de dòppu, tèmpu de ciü milenni, a punènte e a setentriùn de stu bacìn. Di stüddi biulogichi fài dau [[Gabriel Camps]] du [[1970]] i l'han pruvàu che l'u(r)iva sarvèga a se truvava intu [[Sahara]] ciü o mênu 11.000 ànni fa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jean Guillaume|tìtolo=Ils ont domestiqué plantes et animaux: Prélude à la civilisation|url=https://books.google.com/books?id=a_AkLoVGPwEC|ànno=2010|editô=Éditions Quæ|çitæ=Versailles|léngoa=FR|p=209|ISBN=978-2-7592-0892-0}}</ref>. E ürtime analisi in sciu pòlline de va(r)ie specie de èrbe(r)i duminanti e ch'i perden e föje e panen marcà che stu cangiamèntu intu climma u secce cumensàu in sci 8.000 ànni fa, intu süd-èst da [[Spagna]], pe' pöi spandise pôcu pe' votta versu setentriùn<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|p. 107}}</ref>. Pe' l'archeulugìa, e primme u(r)ive dumèsteghe e se sa(r)ean svilüpài grossu moddu fra u 3800 e u 3200 primma de Cristu, sèi milenni fa. I stüddi de archeubiulugìa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=J. F. Terral|tìtolo=La domestication de l'Olivier en Méditerranée nord-occidentale: approche morphométrique et implications paléoclimatiques|ànno=1997|editô=Thèse, Université de Montpellier-II|léngoa=FR}}</ref> e l'analisi genetica de pupulasiùi de u(r)ivastri e de serte va(r)ietài<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Baradat, C. Breton, B. Khadari e A. Bervillé|tìtolo=Olive Domestication from Structure of Oleasters and Cultivars using RAPDs and Mitochondrial RFLP|colànn-a=Genetics, Selection, Evolution|ànno=2001, S251-68|léngoa=EN|volùmme=33 (Suppl. 1)}}</ref> i l'han mustràu che l'u(r)iva a l'è stâ [[Domestegaçión|dumestegâ]] int'ina mane(r)a indipendènte inte va(r)ie parte du bacìn du Mediteraneu e che, bèn de prubabile, u l'è stàu in prucessu ch'u gh'è vusciüu du tèmpu. Di scâvi archeulogichi i l'han pruvàu ch'u se maxinava de l'ö(r)iu, intu [[Libano|Libanu]] e a [[Çipro|Cipru]], zà intu [[IV millennio a.C.|IV milenniu primma de Cristu]], ciü che a [[Crêta]] in gì(r)u au 3500 primma de Cristu. De dòppu, versu u [[II millennio a.C.|1700 primma de Cristu]], a tecnica duve(r)â a l'è vegnüa meju e a [[Ugarit]] (au dì d'ancöi [[Ras Shamra]], inta [[Sciria|Scì(r)ia]])<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|p. 108}}</ref> i sun cumpa(r)ìi i primmi gumbi "a èrbe(r)u", di ciü semplici. De dòppu, l'u(r)iva a l'è rivâ inte l'[[Egitto|Egittu]] daa Scì(r)ia, de dunde a l'è stâ impurtâ au tèmpu da [[IX dinastîa egiçiànn-a|IX dinastìa]], fra u 2160 e u 2040 primma de Cristu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Émile Laoust|tìtolo=Mots et choses berbères. Notes de linguistique et d'ethnographie. Dialectes du Maroc|url=http://www.taymat.org/etudesamazighes/Linguistique/Mots-et-choses-berberes-Emile-Laoust.pdf|ànno=1920|editô=Augustin Challamel|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=446-447}}</ref>. U cumerciu de l'ö(r)iu u remunta pe' cuntru a l'[[Etæ do Brónzo|etài du brunzu]], cu'i [[Itîti|Ittiti]] ch'i se ne rifurnivan dae còste de l'[[Àzia Minô|Asia Minû]] mèntre i [[Faraón|fa(r)aùi]] d'Egittu e i ré da [[Mezopotàmia|Mesuputamia]] i u catavan in Scì(r)ia. Inti palàssi [[Çiviltæ minòica|minòichi]] de Crêta, l'ö(r)iu u l'é(r)a cunservàu in gran quantitài inte di vâsi dìti ''pithoi'', mèntre inti palàssi di [[Çiviltæ micenêa|Micenèi]], inta [[Grêcia|Grecia]] cuntinentâle, s'è truvàu pa(r)egge giâre pe' l'ö(r)iu e de to(r)ette scrìte cu'a [[Lineâre B|lineâ(r)e B]] ch'e fan de mensiùn a l'[[Ideogràmma|ideugramma]] de l'ö(r)iu (''élaion''). De sti tèmpi lì a dêa [[Ìzide|Ìside]] a l'é(r)a cunscide(r)â cumme a patrûna da curtivasiùn de u(r)ive: intu detaju, a vella se ligavan e vertü e e prupietài de l'ö(r)iu. Sti traffeghi, alantu(r)a, i l'é(r)an cuntrulài strêti, scicumme che l'ö(r)iu u l'è(r)a ligàu au pute(r)e ecunòmicu e religiusu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|pp. 108-110}}</ref>. == Curtivasiùn == {{Seçión vêua}} == Prudusiùn == {{Seçión vêua}} {{Clear}} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Marie-Claire Amouretti|outô2=Georges Comet|tìtolo=Le Livre de l'olivier|ànno=2000|editô=Aix-en-Provence|çitæ=ÉDISUD|léngoa=FR|cid=Amouretti & Comet, 2000|ISBN=978-2-7449-0198-0}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Plantae]] [[Categorîa:Agricoltua]] 6ywziev8agnnpc4pgj85f815tkcc3t3 275030 275025 2026-10-25T19:48:20Z N.Longo 12052 + 275030 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Tassobox |nome = ''Olea europaea'' |immagine = Olea europaea - Zeytin.JPG |didascalia = <div style="text-align:center;">U(r)ive inta [[pruvinsa de Adana]], [[Turchia|Türchìa]]</div> |var-intervàllo_geològico = Intervallu geulogicu |intervallo = {{Intervàllo geològico|0.06|0|Tàrdo [[pleistucêne]]-ancöi}} |var-stâto_de_conservaçión = Stàttu de cunservasiùn |statocons = LC |statocons_versione = iucn3.1 |statocons_ref = <ref>{{Çitta web|url=https://www.iucnredlist.org/species/63005/209128651|tìtolo=Olive - Olea europaea|outô=IUCN|dæta=2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-23}}</ref> |var-clasificaçión_APG_IV = Clascificasiùn APG IV |var-domìnio = Duminiu |dominio = [[Eukaryota]] |var-régno = Regnu |regno = [[Plantae]] |sottoregno = [[Tracheobionta]] |var-sotorégno = Sutturegnu |var-superdivixón = Süperdivixùn |superdivisione = [[Spermatophyta]] |var-divixón = Divixùn |divisione = [[Magnoliophyta]] |var-clàsse = Classe |classe = [[Magnoliopsida]] |var-sotoclàsse = Suttuclasse |sottoclasse = [[Asteridae]] |var-órdine = Urdine |ordine = [[Scrophulariales]] |var-famìggia = Famìa |famiglia = [[Oleaceae]] |var-tribù = Trebü |var-sototribù = Suttutrebü |var-génere = Genere |genere = [[Olea]] |var-spêce = Specie |specie = '''O. europaea''' |var-clasificaçión_Cronquist = Clascificasiùn Cronquist |FIL? = x |regnoFIL = [[Plantae]] |clade1 = [[Angiospermae]] |clade2 = [[Mesangiospermae]] |clade3 = [[Eudicotidae]] |clade4 = [[Eudicotidae sentrâli]] |clade5 = [[Superasteridae]] |clade6 = [[Asteridae]] |clade7 = [[Euasteridae]] |clade8 = [[Lamiidae]] |ordineFIL = [[Lamiales]] |famigliaFIL = [[Oleaceae]] |specieFIL = '''O. europaea''' |var-nomenclatûa_binomiâle = Numenclatü(r)a binumiâle |binome = Olea europaea |biautore = [[Linneo|L.]] |bidata = 1753 |tribùFIL = [[Oleeae]] |sottotribùFIL = [[Oleinae]] |genereFIL = [[Olea]] |var-scinònimi = Scinonimi<ref name="POWO">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref> |sinonimi = ''Olea pallida'' <small>Salisb., 1796</small><br />''Olea sativa'' <small>Hoffmanns. & Link, 1820</small> |suddivisione = Suttuspecie |suddivisione_testo = * ''O. europaea cerasiformis'' * ''O. europaea cuspidata'' * ''O. europaea europaea'' * ''O. europaea guanchica'' * ''O. europaea laperrinei'' * ''O. europaea maroccana'' |mappa_distribuzione = Olea europaea range.svg |didascalia_distribuzione = {{Legend|#70A800|''O. europaea europaea''}} {{Legend|#CA7AF5|''O. europaea laperrinei''}} {{Legend|#FFFF00|''O. europaea maroccana''}} {{Legend|#0070FF|''O. europaea guanchica''}} {{Legend|#FF0000|''O. europaea cerasiformis''}}<span style="color:#FFA800"><big>&#9650;</big></span>Purtàu da l'òmmu e natü(r)alizàu ([[sinantropìsmo|sinantrupismu]]) }} L'&#8203;'''u(r)iva'''{{#tag:ref|Scritu ascì ''u"riva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia Fratelli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=604|volùmme=Vul. II}}</ref> o ''uȓiva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Otubre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimiggia|léngoa=IT|pp=143, 223|ISBN=979-12-985789-0-6}}</ref>, ''oîvu'' o ''uîvu'' intu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=52}}</ref>, ''oriva'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|pp=92, 186}}</ref>, ''oiva'' a [[Varigotti|Va(r)igotti]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=92}}</ref>, ''erbo d'oive'', ''erbo d'öive'', ''oivo/oîvo'' o ''öivo'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/olivo#olivo.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - olivo|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-10-23}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=olivo|tìtolo=TIG - olivo|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-23}}</ref>|group=n.}} ('''''Olea europaea''''' <small>[[Linneo|L.]], 1753</small>) a l'è ina [[Spêce|specie]] de [[Plantae|cianta]] da [[Famìggia (tascionomîa)|famìa]] de ''[[Oleaceae]]'', dau purtamèntu a [[Èrbo|èrbe( r)u]] o a [[Cósto|custu]] e spantegâ in natü(r)a fra [[Africa]], [[Asia]] e [[Euròpa|Eurôpa]] faciâ in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Cu'u numme u(r)iva, pe'u ciü, u se fa de riferimèntu aa varietài dumèstega da [[Sotospêce|suttuspecie]] '''''Olea europaea europaea''''', ch'a l'è stâ sernüa da l'òmmu e che, au dì d'ancöi, a l'è curtivâ cumme [[Èrbo da frûto|èrbe(r)u da frütu]] inte regiùi sübtrupicâli de tüttu u mundu, cu'e sò [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] ch'e sun duve(r)ài tantu pe' franzene de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] che pe' êsse mangiài cuscì. == Descrisiùn == [[Immaggine:Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 109) (8232783218).jpg|sinistra|miniatura|To(r)a butanica de l'u(r)iva dumèstega intu ''[[Koehler's Medizinal-Pflanzen]]'', [[1887]]]] === Generâle === E va(r)ie qualitài de ''Olea europaea'' e sun di custi o di èrbe(r)i ch'i [[Senprevèrde|nu perden e föje]] e ch'i ponen rivà a 'n'artessa de 15 mêtri. E [[Ràmma|ramme]] e sun cuèrte de scaje peltài mèntre e [[Féuggia|föje]], misse a cubbie, e g'han in bòrdu ch'u l'è lisciu e ina furma elittica, ciü o mênu strêta. Ciütòstu dü(r)e, e sun cuèrte d'in pèi a scaje e e g'han ina lunghessa fra i 3 e i 9 citti<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/general-information|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche o in sciu gianu, e sun tacài insemme inte carateristiche pâne, ch'e se svilüppan in pusisiùn ascela(r)e. U [[Càlice (botànica)|calice]] da sciu(r)a u l'è tüttu sadàu insemme, ciütòstu cürtu, cun quattru lôbi a triangulu. E [[Coròlla|cu(r)olle e]] furman di tübbi de quattru [[Pétalo|petali]], mèntre i [[Stâme|stâmi]] i sun dui. L'[[Ovâio|ova(r)iu]], supe(r)u, u g'ha ina furma a cônu, ciü o mênu gunfiâ. U [[Frûto|frütu]], l'[[U(r)iva (frütu)|u(r)iva]], u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] carnusa cu'in òssu dü(r)u, daa lunghessa ch'a pò cangià dai 5&nbsp;mm ai 4&nbsp;cm e ch'a vegne negra ina votta ch'a l'è maü(r)a<ref name=":2" /><ref name=":1" />. === U(r)iva dumèstega === L'u(r)iva dumèstega, cumme e âtre va(r)ietài de ''Olea europaea'', a l'è ina cianta [[Senprevèrde|sempreverde]] e ch'a vegne sciü bèn intu [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]]. A g'ha in [[Teu|troncu]] che de sòlitu u mustra in svilüppu inturtignàu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eddo Rugini, Luciana Baldoni, Rosario Muleo e Luca Sebastiani|tìtolo=The Olive Tree Genome|url=https://books.google.com/books?id=DgDGDQAAQBAJ&pg=PA14+|ànno=2016|editô=Springer|léngoa=EN|p=14|ISBN=978-3-319-48887-5}}</ref>, ch'u pò muntà sciü fin'a rivà in sci 10 mêtri d'artessa, cu'ina [[Scòrsa (botànica)|scorsa]] ch'a l'è in sciu grixu. E [[Féuggia|föje]] e g'han ina furma tunda lungâ, de cu(r)û grixu-verde a l'indrìtu e giancastru a l'inversu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|tìtolo=Flowers of Europe|ànno=1969|editô=Oxford University Press|çitæ=Lundra|léngoa=EN|pp=312-313|capìtolo=Oleaceae: Olea: Olive}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|outô2=Anthony Huxley|tìtolo=Flowers of the Mediterranean|ànno=1972|editô=Chatto and Windus|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=145|capìtolo=Olea-Olive}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche e picìne, e sciu(r)ìscen pe'u ciü in sce ramme de l'ànnu de primma, misse a pâne drìte ch'e nascen a partì da l'ascella de föje. Ògni sciu(r)a a l'è fâ de quattru [[Pétalo|petali]] in sciu giancu-gianu, tacài insemme au sò fundu, dund'i se ünìscen a 'na base furmâ da quattru [[Sépalo|sepali]] verdi, turna tacài insemme. I [[Bûxo|pummi]] i crescen pôcu pe' votta, pe' 4-6 setemâne, fin'a rivà a 'na lunghessa de ciü o mênu 2 citti, quand'i sciu(r)ìscen. A sciu(r)a a resta tacâ aa cianta pe' 5-6 giurni inte regiùi ciü câde e pe' 2 setemâne inte quelle ciü frèide<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Esmaeil Seifi, Jenny Guerin, Brent Kaiser e Margaret Sedgley|ànno=2015|méize=Zenâ|tìtolo=Flowering and fruit set in olive: a review|revìsta=Iranian Journal of Plant Physiology|volùmme=5|nùmero=2|pp=1263-1272|léngoa=EN|url=https://web.archive.org/web/20250919081522/https://journals.iau.ir/article_539653_140a99eea26c37e6020a694666a7b405.pdf}}</ref>. U [[Frûto|frütu]], cumme dìtu, u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] picìna, lunga 1-2,5&nbsp;cm quand'a l'è maü(r)a. Inte qualitài sarvèghe e [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] e sun ancù ciü picìne, cu'ina pélle che, pe' cuntru, a l'è ciü sutì<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Apostolos Kiritsakis|outô2=Fereidoon Shahidi|tìtolo=Olives and Olive Oil as Functional Foods: Bioactivity, Chemistry and Processing|url=https://books.google.com/books?id=J7gfBQAAQBAJ&pg=PA113|ànno=2017|editô=John Wiley & Sons|léngoa=EN|p=129|ISBN=978-1-119-13531-9}}</ref>. == Tasciunumìa == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olea europaea sylvestris (uddastru).jpg|In u(r)ivastru in [[Corsega]] Olea europaea cuspidata-africana Cape Town.JPG|In èrbe(r)u de ''O. cuspidata'', [[Çittæ do Cavo|Sitài du Câu]] Olea cerasiformis (Fuerteventura).jpg|''O. guanchica'', [[Fuerteventura]] Olea europaea subsp laperrinei.jpg|Ina cianta de ''O. laperrinei'' in [[Niger]] </gallery> Aa revixùn du genere ''Olea'', fâ du [[2002]], a specie ''Olea europaea'' a l'è stâ spartìa inte suttuspecie chi sutta, levàu ''O. europaea africana'', ch'a l'é(r)a cunscide(r)â cumme parte da ''cuspidata''<ref name=":1">{{Çitta publicaçión|outô=P. S. Green|ànno=2002|tìtolo=A Revision of Olea L. (Oleaceae)|revìsta=Kew Bulletin|editô=Royal Botanic Gardens|çitæ=Kew|volùmme=Vul. 57|nùmero=1|pp=91-140|léngoa=EN|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F4110824}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>: * ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'', carateristica du bacìn du Mediteraneu<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77172513-1|tìtolo=Olea europaea subsp. europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''sylvestris'', varietài sarvèga, u cuscì dìtu [[u(r)ivastru]]; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''europaea'', varietài dumèstega, l'u(r)iva ch'u se ghe riferìsce pe'u ciü intu parlâ, a ne vegne da 'na [[Seleçión artifiçiâle|selesiùn]] de l'u(r)ivastru; * ''Olea europaea'' subsp. ''africana'' <small>(</small><small>Mill.) P.S.Green, 1979</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga spantegâ inta ciü parte de l'[[Africa]], [[Îzoe Mascarene|ìsu(r)e Masca(r)ene]] cumprese<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887159-1|tìtolo=Olea europaea subsp. africana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cuspidata'' <small>(Wall. & G.Don) Cif., 1942</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga ch'a se tröva inte tante regiùi secche de l'[[Asia]], da l'[[Arabbia (region)|A(r)abbia]] fina in [[Cinn-a|Cina]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77190043-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cuspidata|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cerasiformis'', <small>G.Kunkel & Sunding, 1972</small>, suttuspecie [[Ploidîa|tetraploide]] ch'a l'è endemica de [[Madeira]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887160-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cerasiformis|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''guanchica'' <small>P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit</small><small>, 2000</small>, suttuspecie endemica de [[Îzoe Canâie|Cana(r)ie]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019528-1|tìtolo=Olea europaea subsp. guanchica|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''laperrinei'' <small>(Batt. & Trab.) Cif., 1942</small> a se tröva in sce de muntagne du [[Sahara]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''maroccana'' <small>(Greuter & Burdet) P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit, 2000</small>, suttuspecie [[Poliploidîa|esaploide]] rapresentâ da 'na pupulasiùn daa parte in sce l'[[Âto Atlànte|Âtu Atlante]], intu [[Maròcco|Maròccu]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. De ciü, u l'è segnalàu de pupulasiùi invasive inte l'[[Australia]] e inte de ìsu(r)e du [[Oçeano Paciffico|Pacificu]]. E analisi genetiche e l'han mustràu cumme ste pupulasiùi e gh'aggen due u(r)igine dife(r)ènti: quelle inte l'Australia de meridiùn e ne vegnen dae varietài dumèsteghe du Mediteraneu, mèntre e âtre (cumme inte l'Australia de levante e inte [[Hawaii]]) e sun derivài dae furme sarvèghe da suttuspecie ''cuspidata'' de l'Africa du süd. U s'è marcàu fina a puscibilitè ch'i nascen di ibridi fra ste due furme<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Henry, L. Wille, D. Cooke e E. Chapuis|tìtolo=On the origin of the invasive olives (Olea europaea L., Oleaceae)|ànno=2007|editô=Heredity 99|léngoa=EN|pp=608-619}}</ref>. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Antimenes Painter - ABV 273 116 - Herakles and Pholos - olive gathering - London BM 1837-0609-42 - 03.jpg|sinistra|miniatura|A campâ de u(r)ive in sc'in anfu(r)a du [[Pitô de Antimenes|pitû de Antimenes]], fâ in gì(r)u au [[520 a.C.|520 primma de Cristu]]]] L'espansciùn de l'u(r)iva a l'è, a l'imprinsippiu, da ligâ au svilüppu du [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]], scicumme che ste cundisiùi e sun stàe l'elemèntu fundamentâle pe'u curtivasiùn de st'èrbe(r)u lì. Stu genere de climma u l'è cumpa(r)ìu cu'u tèmpu a partì da ciü o mênu 10.000 ànni fa, a cumensà daa parte de levante du bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] pe' spandise de dòppu, tèmpu de ciü milenni, a punènte e a setentriùn de stu bacìn. Di stüddi biulogichi fài dau [[Gabriel Camps]] du [[1970]] i l'han pruvàu che l'u(r)iva sarvèga a se truvava intu [[Sahara]] ciü o mênu 11.000 ànni fa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jean Guillaume|tìtolo=Ils ont domestiqué plantes et animaux: Prélude à la civilisation|url=https://books.google.com/books?id=a_AkLoVGPwEC|ànno=2010|editô=Éditions Quæ|çitæ=Versailles|léngoa=FR|p=209|ISBN=978-2-7592-0892-0}}</ref>. E ürtime analisi in sciu pòlline de va(r)ie specie de èrbe(r)i duminanti e ch'i perden e föje e panen marcà che stu cangiamèntu intu climma u secce cumensàu in sci 8.000 ànni fa, intu süd-èst da [[Spagna]], pe' pöi spandise pôcu pe' votta versu setentriùn<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|p. 107}}</ref>. Pe' l'archeulugìa, e primme u(r)ive dumèsteghe e se sa(r)ean svilüpài grossu moddu fra u 3800 e u 3200 primma de Cristu, sèi milenni fa. I stüddi de archeubiulugìa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=J. F. Terral|tìtolo=La domestication de l'Olivier en Méditerranée nord-occidentale: approche morphométrique et implications paléoclimatiques|ànno=1997|editô=Thèse, Université de Montpellier-II|léngoa=FR}}</ref> e l'analisi genetica de pupulasiùi de u(r)ivastri e de serte va(r)ietài<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Baradat, C. Breton, B. Khadari e A. Bervillé|tìtolo=Olive Domestication from Structure of Oleasters and Cultivars using RAPDs and Mitochondrial RFLP|colànn-a=Genetics, Selection, Evolution|ànno=2001, S251-68|léngoa=EN|volùmme=33 (Suppl. 1)}}</ref> i l'han mustràu che l'u(r)iva a l'è stâ [[Domestegaçión|dumestegâ]] int'ina mane(r)a indipendènte inte va(r)ie parte du bacìn du Mediteraneu e che, bèn de prubabile, u l'è stàu in prucessu ch'u gh'è vusciüu du tèmpu. Di scâvi archeulogichi i l'han pruvàu ch'u se maxinava de l'ö(r)iu, intu [[Libano|Libanu]] e a [[Çipro|Cipru]], zà intu [[IV millennio a.C.|IV milenniu primma de Cristu]], ciü che a [[Crêta]] in gì(r)u au 3500 primma de Cristu. De dòppu, versu u [[II millennio a.C.|1700 primma de Cristu]], a tecnica duve(r)â a l'è vegnüa meju e a [[Ugarit]] (au dì d'ancöi [[Ras Shamra]], inta [[Sciria|Scì(r)ia]])<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|p. 108}}</ref> i sun cumpa(r)ìi i primmi gumbi "a èrbe(r)u", di ciü semplici. De dòppu, l'u(r)iva a l'è rivâ inte l'[[Egitto|Egittu]] daa Scì(r)ia, de dunde a l'è stâ impurtâ au tèmpu da [[IX dinastîa egiçiànn-a|IX dinastìa]], fra u 2160 e u 2040 primma de Cristu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Émile Laoust|tìtolo=Mots et choses berbères. Notes de linguistique et d'ethnographie. Dialectes du Maroc|url=http://www.taymat.org/etudesamazighes/Linguistique/Mots-et-choses-berberes-Emile-Laoust.pdf|ànno=1920|editô=Augustin Challamel|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=446-447}}</ref>. U cumerciu de l'ö(r)iu u remunta pe' cuntru a l'[[Etæ do Brónzo|etài du brunzu]], cu'i [[Itîti|Ittiti]] ch'i se ne rifurnivan dae còste de l'[[Àzia Minô|Asia Minû]] mèntre i [[Faraón|fa(r)aùi]] d'Egittu e i ré da [[Mezopotàmia|Mesuputamia]] i u catavan in Scì(r)ia. Inti palàssi [[Çiviltæ minòica|minòichi]] de Crêta, l'ö(r)iu u l'é(r)a cunservàu in gran quantitài inte di vâsi dìti ''pithoi'', mèntre inti palàssi di [[Çiviltæ micenêa|Micenèi]], inta [[Grêcia|Grecia]] cuntinentâle, s'è truvàu pa(r)egge giâre pe' l'ö(r)iu e de to(r)ette scrìte cu'a [[Lineâre B|lineâ(r)e B]] ch'e fan de mensiùn a l'[[Ideogràmma|ideugramma]] de l'ö(r)iu (''élaion''). De sti tèmpi lì a dêa [[Ìzide|Ìside]] a l'é(r)a cunscide(r)â cumme a patrûna da curtivasiùn de u(r)ive: intu detaju, a vella se ligavan e vertü e e prupietài de l'ö(r)iu. Sti traffeghi, alantu(r)a, i l'é(r)an cuntrulài strêti, scicumme che l'ö(r)iu u l'è(r)a ligàu au pute(r)e ecunòmicu e religiusu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|pp. 108-110}}</ref>. == Curtivasiùn == {{Seçión vêua}} == Prudusiùn == {{Seçión vêua}} {{Clear}} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Marie-Claire Amouretti|outô2=Georges Comet|tìtolo=Le Livre de l'olivier|ànno=2000|editô=Aix-en-Provence|çitæ=ÉDISUD|léngoa=FR|cid=Amouretti & Comet, 2000|ISBN=978-2-7449-0198-0}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Plantae]] [[Categorîa:Agricoltua]] kljsoa9x70e2xyqfbnxa0gnwmd3s4pt 275031 275030 2026-10-25T20:00:26Z N.Longo 12052 + 275031 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Tassobox |nome = ''Olea europaea'' |immagine = Olea europaea - Zeytin.JPG |didascalia = <div style="text-align:center;">U(r)ive inta [[pruvinsa de Adana]], [[Turchia|Türchìa]]</div> |var-intervàllo_geològico = Intervallu geulogicu |intervallo = {{Intervàllo geològico|0.06|0|Tàrdo [[pleistucêne]]-ancöi}} |var-stâto_de_conservaçión = Stàttu de cunservasiùn |statocons = LC |statocons_versione = iucn3.1 |statocons_ref = <ref>{{Çitta web|url=https://www.iucnredlist.org/species/63005/209128651|tìtolo=Olive - Olea europaea|outô=IUCN|dæta=2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-23}}</ref> |var-clasificaçión_APG_IV = Clascificasiùn APG IV |var-domìnio = Duminiu |dominio = [[Eukaryota]] |var-régno = Regnu |regno = [[Plantae]] |sottoregno = [[Tracheobionta]] |var-sotorégno = Sutturegnu |var-superdivixón = Süperdivixùn |superdivisione = [[Spermatophyta]] |var-divixón = Divixùn |divisione = [[Magnoliophyta]] |var-clàsse = Classe |classe = [[Magnoliopsida]] |var-sotoclàsse = Suttuclasse |sottoclasse = [[Asteridae]] |var-órdine = Urdine |ordine = [[Scrophulariales]] |var-famìggia = Famìa |famiglia = [[Oleaceae]] |var-tribù = Trebü |var-sototribù = Suttutrebü |var-génere = Genere |genere = [[Olea]] |var-spêce = Specie |specie = '''O. europaea''' |var-clasificaçión_Cronquist = Clascificasiùn Cronquist |FIL? = x |regnoFIL = [[Plantae]] |clade1 = [[Angiospermae]] |clade2 = [[Mesangiospermae]] |clade3 = [[Eudicotidae]] |clade4 = [[Eudicotidae sentrâli]] |clade5 = [[Superasteridae]] |clade6 = [[Asteridae]] |clade7 = [[Euasteridae]] |clade8 = [[Lamiidae]] |ordineFIL = [[Lamiales]] |famigliaFIL = [[Oleaceae]] |specieFIL = '''O. europaea''' |var-nomenclatûa_binomiâle = Numenclatü(r)a binumiâle |binome = Olea europaea |biautore = [[Linneo|L.]] |bidata = 1753 |tribùFIL = [[Oleeae]] |sottotribùFIL = [[Oleinae]] |genereFIL = [[Olea]] |var-scinònimi = Scinonimi<ref name="POWO">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref> |sinonimi = ''Olea pallida'' <small>Salisb., 1796</small><br />''Olea sativa'' <small>Hoffmanns. & Link, 1820</small> |suddivisione = Suttuspecie |suddivisione_testo = * ''O. europaea cerasiformis'' * ''O. europaea cuspidata'' * ''O. europaea europaea'' * ''O. europaea guanchica'' * ''O. europaea laperrinei'' * ''O. europaea maroccana'' |mappa_distribuzione = Olea europaea range.svg |didascalia_distribuzione = {{Legend|#70A800|''O. europaea europaea''}} {{Legend|#CA7AF5|''O. europaea laperrinei''}} {{Legend|#FFFF00|''O. europaea maroccana''}} {{Legend|#0070FF|''O. europaea guanchica''}} {{Legend|#FF0000|''O. europaea cerasiformis''}}<span style="color:#FFA800"><big>&#9650;</big></span>Purtàu da l'òmmu e natü(r)alizàu ([[sinantropìsmo|sinantrupismu]]) }} L'&#8203;'''u(r)iva'''{{#tag:ref|Scritu ascì ''u"riva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia Fratelli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=604|volùmme=Vul. II}}</ref> o ''uȓiva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Otubre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimiggia|léngoa=IT|pp=143, 223|ISBN=979-12-985789-0-6}}</ref>, ''oîvu'' o ''uîvu'' intu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=52}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=[[Giulia Petracco Sicardi]]|tìtolo=Dizionario pietrese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/SBL0307094|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=85}}</ref>, ''oîvu'' a [[Borṡi|Borzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0465052|ediçión=2|ànno=Mazzu 1989 (1984)|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''or̭ivu'' a [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''ur̭ivu'' a [[Gura (Finô)|Gu(r)a]] e [[Ölle]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008566|ànno=Lüju 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=LIJ, IT|p=198}}</ref>, ''oriva'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|pp=92, 186}}</ref>, ''oiva'' a [[Varigotti|Va(r)igotti]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=92}}</ref>, ''erbo d'oive'', ''erbo d'öive'', ''oivo/oîvo'' o ''öivo'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/olivo#olivo.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - olivo|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-10-23}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=olivo|tìtolo=TIG - olivo|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-23}}</ref>|group=n.}} ('''''Olea europaea''''' <small>[[Linneo|L.]], 1753</small>) a l'è ina [[Spêce|specie]] de [[Plantae|cianta]] da [[Famìggia (tascionomîa)|famìa]] de ''[[Oleaceae]]'', dau purtamèntu a [[Èrbo|èrbe( r)u]] o a [[Cósto|custu]] e spantegâ in natü(r)a fra [[Africa]], [[Asia]] e [[Euròpa|Eurôpa]] faciâ in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Cu'u numme u(r)iva, pe'u ciü, u se fa de riferimèntu aa varietài dumèstega da [[Sotospêce|suttuspecie]] '''''Olea europaea europaea''''', ch'a l'è stâ sernüa da l'òmmu e che, au dì d'ancöi, a l'è curtivâ cumme [[Èrbo da frûto|èrbe(r)u da frütu]] inte regiùi sübtrupicâli de tüttu u mundu, cu'e sò [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] ch'e sun duve(r)ài tantu pe' franzene de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] che pe' êsse mangiài cuscì. == Descrisiùn == [[Immaggine:Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 109) (8232783218).jpg|sinistra|miniatura|To(r)a butanica de l'u(r)iva dumèstega intu ''[[Koehler's Medizinal-Pflanzen]]'', [[1887]]]] === Generâle === E va(r)ie qualitài de ''Olea europaea'' e sun di custi o di èrbe(r)i ch'i [[Senprevèrde|nu perden e föje]] e ch'i ponen rivà a 'n'artessa de 15 mêtri. E [[Ràmma|ramme]] e sun cuèrte de scaje peltài mèntre e [[Féuggia|föje]], misse a cubbie, e g'han in bòrdu ch'u l'è lisciu e ina furma elittica, ciü o mênu strêta. Ciütòstu dü(r)e, e sun cuèrte d'in pèi a scaje e e g'han ina lunghessa fra i 3 e i 9 citti<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/general-information|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche o in sciu gianu, e sun tacài insemme inte carateristiche pâne, ch'e se svilüppan in pusisiùn ascela(r)e. U [[Càlice (botànica)|calice]] da sciu(r)a u l'è tüttu sadàu insemme, ciütòstu cürtu, cun quattru lôbi a triangulu. E [[Coròlla|cu(r)olle e]] furman di tübbi de quattru [[Pétalo|petali]], mèntre i [[Stâme|stâmi]] i sun dui. L'[[Ovâio|ova(r)iu]], supe(r)u, u g'ha ina furma a cônu, ciü o mênu gunfiâ. U [[Frûto|frütu]], l'[[U(r)iva (frütu)|u(r)iva]], u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] carnusa cu'in òssu dü(r)u, daa lunghessa ch'a pò cangià dai 5&nbsp;mm ai 4&nbsp;cm e ch'a vegne negra ina votta ch'a l'è maü(r)a<ref name=":2" /><ref name=":1" />. === U(r)iva dumèstega === L'u(r)iva dumèstega, cumme e âtre va(r)ietài de ''Olea europaea'', a l'è ina cianta [[Senprevèrde|sempreverde]] e ch'a vegne sciü bèn intu [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]]. A g'ha in [[Teu|troncu]] che de sòlitu u mustra in svilüppu inturtignàu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eddo Rugini, Luciana Baldoni, Rosario Muleo e Luca Sebastiani|tìtolo=The Olive Tree Genome|url=https://books.google.com/books?id=DgDGDQAAQBAJ&pg=PA14+|ànno=2016|editô=Springer|léngoa=EN|p=14|ISBN=978-3-319-48887-5}}</ref>, ch'u pò muntà sciü fin'a rivà in sci 10 mêtri d'artessa, cu'ina [[Scòrsa (botànica)|scorsa]] ch'a l'è in sciu grixu. E [[Féuggia|föje]] e g'han ina furma tunda lungâ, de cu(r)û grixu-verde a l'indrìtu e giancastru a l'inversu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|tìtolo=Flowers of Europe|ànno=1969|editô=Oxford University Press|çitæ=Lundra|léngoa=EN|pp=312-313|capìtolo=Oleaceae: Olea: Olive}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|outô2=Anthony Huxley|tìtolo=Flowers of the Mediterranean|ànno=1972|editô=Chatto and Windus|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=145|capìtolo=Olea-Olive}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche e picìne, e sciu(r)ìscen pe'u ciü in sce ramme de l'ànnu de primma, misse a pâne drìte ch'e nascen a partì da l'ascella de föje. Ògni sciu(r)a a l'è fâ de quattru [[Pétalo|petali]] in sciu giancu-gianu, tacài insemme au sò fundu, dund'i se ünìscen a 'na base furmâ da quattru [[Sépalo|sepali]] verdi, turna tacài insemme. I [[Bûxo|pummi]] i crescen pôcu pe' votta, pe' 4-6 setemâne, fin'a rivà a 'na lunghessa de ciü o mênu 2 citti, quand'i sciu(r)ìscen. A sciu(r)a a resta tacâ aa cianta pe' 5-6 giurni inte regiùi ciü câde e pe' 2 setemâne inte quelle ciü frèide<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Esmaeil Seifi, Jenny Guerin, Brent Kaiser e Margaret Sedgley|ànno=2015|méize=Zenâ|tìtolo=Flowering and fruit set in olive: a review|revìsta=Iranian Journal of Plant Physiology|volùmme=5|nùmero=2|pp=1263-1272|léngoa=EN|url=https://web.archive.org/web/20250919081522/https://journals.iau.ir/article_539653_140a99eea26c37e6020a694666a7b405.pdf}}</ref>. U [[Frûto|frütu]], cumme dìtu, u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] picìna, lunga 1-2,5&nbsp;cm quand'a l'è maü(r)a. Inte qualitài sarvèghe e [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] e sun ancù ciü picìne, cu'ina pélle che, pe' cuntru, a l'è ciü sutì<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Apostolos Kiritsakis|outô2=Fereidoon Shahidi|tìtolo=Olives and Olive Oil as Functional Foods: Bioactivity, Chemistry and Processing|url=https://books.google.com/books?id=J7gfBQAAQBAJ&pg=PA113|ànno=2017|editô=John Wiley & Sons|léngoa=EN|p=129|ISBN=978-1-119-13531-9}}</ref>. == Tasciunumìa == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olea europaea sylvestris (uddastru).jpg|In u(r)ivastru in [[Corsega]] Olea europaea cuspidata-africana Cape Town.JPG|In èrbe(r)u de ''O. cuspidata'', [[Çittæ do Cavo|Sitài du Câu]] Olea cerasiformis (Fuerteventura).jpg|''O. guanchica'', [[Fuerteventura]] Olea europaea subsp laperrinei.jpg|Ina cianta de ''O. laperrinei'' in [[Niger]] </gallery> Aa revixùn du genere ''Olea'', fâ du [[2002]], a specie ''Olea europaea'' a l'è stâ spartìa inte suttuspecie chi sutta, levàu ''O. europaea africana'', ch'a l'é(r)a cunscide(r)â cumme parte da ''cuspidata''<ref name=":1">{{Çitta publicaçión|outô=P. S. Green|ànno=2002|tìtolo=A Revision of Olea L. (Oleaceae)|revìsta=Kew Bulletin|editô=Royal Botanic Gardens|çitæ=Kew|volùmme=Vul. 57|nùmero=1|pp=91-140|léngoa=EN|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F4110824}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>: * ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'', carateristica du bacìn du Mediteraneu<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77172513-1|tìtolo=Olea europaea subsp. europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''sylvestris'', varietài sarvèga, u cuscì dìtu [[u(r)ivastru]]; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''europaea'', varietài dumèstega, l'u(r)iva ch'u se ghe riferìsce pe'u ciü intu parlâ, a ne vegne da 'na [[Seleçión artifiçiâle|selesiùn]] de l'u(r)ivastru; * ''Olea europaea'' subsp. ''africana'' <small>(</small><small>Mill.) P.S.Green, 1979</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga spantegâ inta ciü parte de l'[[Africa]], [[Îzoe Mascarene|ìsu(r)e Masca(r)ene]] cumprese<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887159-1|tìtolo=Olea europaea subsp. africana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cuspidata'' <small>(Wall. & G.Don) Cif., 1942</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga ch'a se tröva inte tante regiùi secche de l'[[Asia]], da l'[[Arabbia (region)|A(r)abbia]] fina in [[Cinn-a|Cina]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77190043-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cuspidata|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cerasiformis'', <small>G.Kunkel & Sunding, 1972</small>, suttuspecie [[Ploidîa|tetraploide]] ch'a l'è endemica de [[Madeira]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887160-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cerasiformis|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''guanchica'' <small>P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit</small><small>, 2000</small>, suttuspecie endemica de [[Îzoe Canâie|Cana(r)ie]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019528-1|tìtolo=Olea europaea subsp. guanchica|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''laperrinei'' <small>(Batt. & Trab.) Cif., 1942</small> a se tröva in sce de muntagne du [[Sahara]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''maroccana'' <small>(Greuter & Burdet) P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit, 2000</small>, suttuspecie [[Poliploidîa|esaploide]] rapresentâ da 'na pupulasiùn daa parte in sce l'[[Âto Atlànte|Âtu Atlante]], intu [[Maròcco|Maròccu]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. De ciü, u l'è segnalàu de pupulasiùi invasive inte l'[[Australia]] e inte de ìsu(r)e du [[Oçeano Paciffico|Pacificu]]. E analisi genetiche e l'han mustràu cumme ste pupulasiùi e gh'aggen due u(r)igine dife(r)ènti: quelle inte l'Australia de meridiùn e ne vegnen dae varietài dumèsteghe du Mediteraneu, mèntre e âtre (cumme inte l'Australia de levante e inte [[Hawaii]]) e sun derivài dae furme sarvèghe da suttuspecie ''cuspidata'' de l'Africa du süd. U s'è marcàu fina a puscibilitè ch'i nascen di ibridi fra ste due furme<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Henry, L. Wille, D. Cooke e E. Chapuis|tìtolo=On the origin of the invasive olives (Olea europaea L., Oleaceae)|ànno=2007|editô=Heredity 99|léngoa=EN|pp=608-619}}</ref>. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Antimenes Painter - ABV 273 116 - Herakles and Pholos - olive gathering - London BM 1837-0609-42 - 03.jpg|sinistra|miniatura|A campâ de u(r)ive in sc'in anfu(r)a du [[Pitô de Antimenes|pitû de Antimenes]], fâ in gì(r)u au [[520 a.C.|520 primma de Cristu]]]] L'espansciùn de l'u(r)iva a l'è, a l'imprinsippiu, da ligâ au svilüppu du [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]], scicumme che ste cundisiùi e sun stàe l'elemèntu fundamentâle pe'u curtivasiùn de st'èrbe(r)u lì. Stu genere de climma u l'è cumpa(r)ìu cu'u tèmpu a partì da ciü o mênu 10.000 ànni fa, a cumensà daa parte de levante du bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] pe' spandise de dòppu, tèmpu de ciü milenni, a punènte e a setentriùn de stu bacìn. Di stüddi biulogichi fài dau [[Gabriel Camps]] du [[1970]] i l'han pruvàu che l'u(r)iva sarvèga a se truvava intu [[Sahara]] ciü o mênu 11.000 ànni fa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jean Guillaume|tìtolo=Ils ont domestiqué plantes et animaux: Prélude à la civilisation|url=https://books.google.com/books?id=a_AkLoVGPwEC|ànno=2010|editô=Éditions Quæ|çitæ=Versailles|léngoa=FR|p=209|ISBN=978-2-7592-0892-0}}</ref>. E ürtime analisi in sciu pòlline de va(r)ie specie de èrbe(r)i duminanti e ch'i perden e föje e panen marcà che stu cangiamèntu intu climma u secce cumensàu in sci 8.000 ànni fa, intu süd-èst da [[Spagna]], pe' pöi spandise pôcu pe' votta versu setentriùn<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|p. 107}}</ref>. Pe' l'archeulugìa, e primme u(r)ive dumèsteghe e se sa(r)ean svilüpài grossu moddu fra u 3800 e u 3200 primma de Cristu, sèi milenni fa. I stüddi de archeubiulugìa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=J. F. Terral|tìtolo=La domestication de l'Olivier en Méditerranée nord-occidentale: approche morphométrique et implications paléoclimatiques|ànno=1997|editô=Thèse, Université de Montpellier-II|léngoa=FR}}</ref> e l'analisi genetica de pupulasiùi de u(r)ivastri e de serte va(r)ietài<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Baradat, C. Breton, B. Khadari e A. Bervillé|tìtolo=Olive Domestication from Structure of Oleasters and Cultivars using RAPDs and Mitochondrial RFLP|colànn-a=Genetics, Selection, Evolution|ànno=2001, S251-68|léngoa=EN|volùmme=33 (Suppl. 1)}}</ref> i l'han mustràu che l'u(r)iva a l'è stâ [[Domestegaçión|dumestegâ]] int'ina mane(r)a indipendènte inte va(r)ie parte du bacìn du Mediteraneu e che, bèn de prubabile, u l'è stàu in prucessu ch'u gh'è vusciüu du tèmpu. Di scâvi archeulogichi i l'han pruvàu ch'u se maxinava de l'ö(r)iu, intu [[Libano|Libanu]] e a [[Çipro|Cipru]], zà intu [[IV millennio a.C.|IV milenniu primma de Cristu]], ciü che a [[Crêta]] in gì(r)u au 3500 primma de Cristu. De dòppu, versu u [[II millennio a.C.|1700 primma de Cristu]], a tecnica duve(r)â a l'è vegnüa meju e a [[Ugarit]] (au dì d'ancöi [[Ras Shamra]], inta [[Sciria|Scì(r)ia]])<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|p. 108}}</ref> i sun cumpa(r)ìi i primmi gumbi "a èrbe(r)u", di ciü semplici. De dòppu, l'u(r)iva a l'è rivâ inte l'[[Egitto|Egittu]] daa Scì(r)ia, de dunde a l'è stâ impurtâ au tèmpu da [[IX dinastîa egiçiànn-a|IX dinastìa]], fra u 2160 e u 2040 primma de Cristu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Émile Laoust|tìtolo=Mots et choses berbères. Notes de linguistique et d'ethnographie. Dialectes du Maroc|url=http://www.taymat.org/etudesamazighes/Linguistique/Mots-et-choses-berberes-Emile-Laoust.pdf|ànno=1920|editô=Augustin Challamel|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=446-447}}</ref>. U cumerciu de l'ö(r)iu u remunta pe' cuntru a l'[[Etæ do Brónzo|etài du brunzu]], cu'i [[Itîti|Ittiti]] ch'i se ne rifurnivan dae còste de l'[[Àzia Minô|Asia Minû]] mèntre i [[Faraón|fa(r)aùi]] d'Egittu e i ré da [[Mezopotàmia|Mesuputamia]] i u catavan in Scì(r)ia. Inti palàssi [[Çiviltæ minòica|minòichi]] de Crêta, l'ö(r)iu u l'é(r)a cunservàu in gran quantitài inte di vâsi dìti ''pithoi'', mèntre inti palàssi di [[Çiviltæ micenêa|Micenèi]], inta [[Grêcia|Grecia]] cuntinentâle, s'è truvàu pa(r)egge giâre pe' l'ö(r)iu e de to(r)ette scrìte cu'a [[Lineâre B|lineâ(r)e B]] ch'e fan de mensiùn a l'[[Ideogràmma|ideugramma]] de l'ö(r)iu (''élaion''). De sti tèmpi lì a dêa [[Ìzide|Ìside]] a l'é(r)a cunscide(r)â cumme a patrûna da curtivasiùn de u(r)ive: intu detaju, a vella se ligavan e vertü e e prupietài de l'ö(r)iu. Sti traffeghi, alantu(r)a, i l'é(r)an cuntrulài strêti, scicumme che l'ö(r)iu u l'è(r)a ligàu au pute(r)e ecunòmicu e religiusu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|pp. 108-110}}</ref>. == Curtivasiùn == {{Seçión vêua}} == Prudusiùn == {{Seçión vêua}} {{Clear}} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Marie-Claire Amouretti|outô2=Georges Comet|tìtolo=Le Livre de l'olivier|ànno=2000|editô=Aix-en-Provence|çitæ=ÉDISUD|léngoa=FR|cid=Amouretti & Comet, 2000|ISBN=978-2-7449-0198-0}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Plantae]] [[Categorîa:Agricoltua]] luv30jncsg1gh6ow1pgkbwrkbw9gbdf 275032 275031 2026-10-25T20:01:28Z N.Longo 12052 275032 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Tassobox |nome = ''Olea europaea'' |immagine = Olea europaea - Zeytin.JPG |didascalia = <div style="text-align:center;">U(r)ive inta [[pruvinsa de Adana]], [[Turchia|Türchìa]]</div> |var-intervàllo_geològico = Intervallu geulogicu |intervallo = {{Intervàllo geològico|0.06|0|Tàrdo [[pleistucêne]]-ancöi}} |var-stâto_de_conservaçión = Stàttu de cunservasiùn |statocons = LC |statocons_versione = iucn3.1 |statocons_ref = <ref>{{Çitta web|url=https://www.iucnredlist.org/species/63005/209128651|tìtolo=Olive - Olea europaea|outô=IUCN|dæta=2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-23}}</ref> |var-clasificaçión_APG_IV = Clascificasiùn APG IV |var-domìnio = Duminiu |dominio = [[Eukaryota]] |var-régno = Regnu |regno = [[Plantae]] |sottoregno = [[Tracheobionta]] |var-sotorégno = Sutturegnu |var-superdivixón = Süperdivixùn |superdivisione = [[Spermatophyta]] |var-divixón = Divixùn |divisione = [[Magnoliophyta]] |var-clàsse = Classe |classe = [[Magnoliopsida]] |var-sotoclàsse = Suttuclasse |sottoclasse = [[Asteridae]] |var-órdine = Urdine |ordine = [[Scrophulariales]] |var-famìggia = Famìa |famiglia = [[Oleaceae]] |var-tribù = Trebü |var-sototribù = Suttutrebü |var-génere = Genere |genere = [[Olea]] |var-spêce = Specie |specie = '''O. europaea''' |var-clasificaçión_Cronquist = Clascificasiùn Cronquist |FIL? = x |regnoFIL = [[Plantae]] |clade1 = [[Angiospermae]] |clade2 = [[Mesangiospermae]] |clade3 = [[Eudicotidae]] |clade4 = [[Eudicotidae sentrâli]] |clade5 = [[Superasteridae]] |clade6 = [[Asteridae]] |clade7 = [[Euasteridae]] |clade8 = [[Lamiidae]] |ordineFIL = [[Lamiales]] |famigliaFIL = [[Oleaceae]] |specieFIL = '''O. europaea''' |var-nomenclatûa_binomiâle = Numenclatü(r)a binumiâle |binome = Olea europaea |biautore = [[Linneo|L.]] |bidata = 1753 |tribùFIL = [[Oleeae]] |sottotribùFIL = [[Oleinae]] |genereFIL = [[Olea]] |var-scinònimi = Scinonimi<ref name="POWO">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref> |sinonimi = ''Olea pallida'' <small>Salisb., 1796</small><br />''Olea sativa'' <small>Hoffmanns. & Link, 1820</small> |suddivisione = Suttuspecie |suddivisione_testo = * ''O. europaea cerasiformis'' * ''O. europaea cuspidata'' * ''O. europaea europaea'' * ''O. europaea guanchica'' * ''O. europaea laperrinei'' * ''O. europaea maroccana'' |mappa_distribuzione = Olea europaea range.svg |didascalia_distribuzione = {{Legend|#70A800|''O. europaea europaea''}} {{Legend|#CA7AF5|''O. europaea laperrinei''}} {{Legend|#FFFF00|''O. europaea maroccana''}} {{Legend|#0070FF|''O. europaea guanchica''}} {{Legend|#FF0000|''O. europaea cerasiformis''}}<span style="color:#FFA800"><big>&#9650;</big></span>Purtàu da l'òmmu e natü(r)alizàu ([[sinantropìsmo|sinantrupismu]]) }} L'&#8203;'''u(r)iva'''{{#tag:ref|Scritu ascì ''u"riva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia Fratelli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=604|volùmme=Vul. II}}</ref> o ''uȓiva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Utubre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=143, 223|ISBN=979-12-985789-0-6}}</ref>, ''oîvu'' o ''uîvu'' intu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=52}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=[[Giulia Petracco Sicardi]]|tìtolo=Dizionario pietrese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/SBL0307094|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=85}}</ref>, ''oîvu'' a [[Borṡi|Borzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0465052|ediçión=2|ànno=Mazzu 1989 (1984)|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''or̭ivu'' a [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''ur̭ivu'' a [[Gura (Finô)|Gu(r)a]] e [[Ölle]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008566|ànno=Lüju 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=LIJ, IT|p=198}}</ref>, ''oriva'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|pp=92, 186}}</ref>, ''oiva'' a [[Varigotti|Va(r)igotti]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=92}}</ref>, ''erbo d'oive'', ''erbo d'öive'', ''oivo/oîvo'' o ''öivo'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/olivo#olivo.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - olivo|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-10-23}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=olivo|tìtolo=TIG - olivo|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-23}}</ref>|group=n.}} ('''''Olea europaea''''' <small>[[Linneo|L.]], 1753</small>) a l'è ina [[Spêce|specie]] de [[Plantae|cianta]] da [[Famìggia (tascionomîa)|famìa]] de ''[[Oleaceae]]'', dau purtamèntu a [[Èrbo|èrbe( r)u]] o a [[Cósto|custu]] e spantegâ in natü(r)a fra [[Africa]], [[Asia]] e [[Euròpa|Eurôpa]] faciâ in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Cu'u numme u(r)iva, pe'u ciü, u se fa de riferimèntu aa varietài dumèstega da [[Sotospêce|suttuspecie]] '''''Olea europaea europaea''''', ch'a l'è stâ sernüa da l'òmmu e che, au dì d'ancöi, a l'è curtivâ cumme [[Èrbo da frûto|èrbe(r)u da frütu]] inte regiùi sübtrupicâli de tüttu u mundu, cu'e sò [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] ch'e sun duve(r)ài tantu pe' franzene de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] che pe' êsse mangiài cuscì. == Descrisiùn == [[Immaggine:Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 109) (8232783218).jpg|sinistra|miniatura|To(r)a butanica de l'u(r)iva dumèstega intu ''[[Koehler's Medizinal-Pflanzen]]'', [[1887]]]] === Generâle === E va(r)ie qualitài de ''Olea europaea'' e sun di custi o di èrbe(r)i ch'i [[Senprevèrde|nu perden e föje]] e ch'i ponen rivà a 'n'artessa de 15 mêtri. E [[Ràmma|ramme]] e sun cuèrte de scaje peltài mèntre e [[Féuggia|föje]], misse a cubbie, e g'han in bòrdu ch'u l'è lisciu e ina furma elittica, ciü o mênu strêta. Ciütòstu dü(r)e, e sun cuèrte d'in pèi a scaje e e g'han ina lunghessa fra i 3 e i 9 citti<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/general-information|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche o in sciu gianu, e sun tacài insemme inte carateristiche pâne, ch'e se svilüppan in pusisiùn ascela(r)e. U [[Càlice (botànica)|calice]] da sciu(r)a u l'è tüttu sadàu insemme, ciütòstu cürtu, cun quattru lôbi a triangulu. E [[Coròlla|cu(r)olle e]] furman di tübbi de quattru [[Pétalo|petali]], mèntre i [[Stâme|stâmi]] i sun dui. L'[[Ovâio|ova(r)iu]], supe(r)u, u g'ha ina furma a cônu, ciü o mênu gunfiâ. U [[Frûto|frütu]], l'[[U(r)iva (frütu)|u(r)iva]], u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] carnusa cu'in òssu dü(r)u, daa lunghessa ch'a pò cangià dai 5&nbsp;mm ai 4&nbsp;cm e ch'a vegne negra ina votta ch'a l'è maü(r)a<ref name=":2" /><ref name=":1" />. === U(r)iva dumèstega === L'u(r)iva dumèstega, cumme e âtre va(r)ietài de ''Olea europaea'', a l'è ina cianta [[Senprevèrde|sempreverde]] e ch'a vegne sciü bèn intu [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]]. A g'ha in [[Teu|troncu]] che de sòlitu u mustra in svilüppu inturtignàu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eddo Rugini, Luciana Baldoni, Rosario Muleo e Luca Sebastiani|tìtolo=The Olive Tree Genome|url=https://books.google.com/books?id=DgDGDQAAQBAJ&pg=PA14+|ànno=2016|editô=Springer|léngoa=EN|p=14|ISBN=978-3-319-48887-5}}</ref>, ch'u pò muntà sciü fin'a rivà in sci 10 mêtri d'artessa, cu'ina [[Scòrsa (botànica)|scorsa]] ch'a l'è in sciu grixu. E [[Féuggia|föje]] e g'han ina furma tunda lungâ, de cu(r)û grixu-verde a l'indrìtu e giancastru a l'inversu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|tìtolo=Flowers of Europe|ànno=1969|editô=Oxford University Press|çitæ=Lundra|léngoa=EN|pp=312-313|capìtolo=Oleaceae: Olea: Olive}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|outô2=Anthony Huxley|tìtolo=Flowers of the Mediterranean|ànno=1972|editô=Chatto and Windus|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=145|capìtolo=Olea-Olive}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche e picìne, e sciu(r)ìscen pe'u ciü in sce ramme de l'ànnu de primma, misse a pâne drìte ch'e nascen a partì da l'ascella de föje. Ògni sciu(r)a a l'è fâ de quattru [[Pétalo|petali]] in sciu giancu-gianu, tacài insemme au sò fundu, dund'i se ünìscen a 'na base furmâ da quattru [[Sépalo|sepali]] verdi, turna tacài insemme. I [[Bûxo|pummi]] i crescen pôcu pe' votta, pe' 4-6 setemâne, fin'a rivà a 'na lunghessa de ciü o mênu 2 citti, quand'i sciu(r)ìscen. A sciu(r)a a resta tacâ aa cianta pe' 5-6 giurni inte regiùi ciü câde e pe' 2 setemâne inte quelle ciü frèide<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Esmaeil Seifi, Jenny Guerin, Brent Kaiser e Margaret Sedgley|ànno=2015|méize=Zenâ|tìtolo=Flowering and fruit set in olive: a review|revìsta=Iranian Journal of Plant Physiology|volùmme=5|nùmero=2|pp=1263-1272|léngoa=EN|url=https://web.archive.org/web/20250919081522/https://journals.iau.ir/article_539653_140a99eea26c37e6020a694666a7b405.pdf}}</ref>. U [[Frûto|frütu]], cumme dìtu, u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] picìna, lunga 1-2,5&nbsp;cm quand'a l'è maü(r)a. Inte qualitài sarvèghe e [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] e sun ancù ciü picìne, cu'ina pélle che, pe' cuntru, a l'è ciü sutì<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Apostolos Kiritsakis|outô2=Fereidoon Shahidi|tìtolo=Olives and Olive Oil as Functional Foods: Bioactivity, Chemistry and Processing|url=https://books.google.com/books?id=J7gfBQAAQBAJ&pg=PA113|ànno=2017|editô=John Wiley & Sons|léngoa=EN|p=129|ISBN=978-1-119-13531-9}}</ref>. == Tasciunumìa == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olea europaea sylvestris (uddastru).jpg|In u(r)ivastru in [[Corsega]] Olea europaea cuspidata-africana Cape Town.JPG|In èrbe(r)u de ''O. cuspidata'', [[Çittæ do Cavo|Sitài du Câu]] Olea cerasiformis (Fuerteventura).jpg|''O. guanchica'', [[Fuerteventura]] Olea europaea subsp laperrinei.jpg|Ina cianta de ''O. laperrinei'' in [[Niger]] </gallery> Aa revixùn du genere ''Olea'', fâ du [[2002]], a specie ''Olea europaea'' a l'è stâ spartìa inte suttuspecie chi sutta, levàu ''O. europaea africana'', ch'a l'é(r)a cunscide(r)â cumme parte da ''cuspidata''<ref name=":1">{{Çitta publicaçión|outô=P. S. Green|ànno=2002|tìtolo=A Revision of Olea L. (Oleaceae)|revìsta=Kew Bulletin|editô=Royal Botanic Gardens|çitæ=Kew|volùmme=Vul. 57|nùmero=1|pp=91-140|léngoa=EN|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F4110824}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>: * ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'', carateristica du bacìn du Mediteraneu<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77172513-1|tìtolo=Olea europaea subsp. europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''sylvestris'', varietài sarvèga, u cuscì dìtu [[u(r)ivastru]]; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''europaea'', varietài dumèstega, l'u(r)iva ch'u se ghe riferìsce pe'u ciü intu parlâ, a ne vegne da 'na [[Seleçión artifiçiâle|selesiùn]] de l'u(r)ivastru; * ''Olea europaea'' subsp. ''africana'' <small>(</small><small>Mill.) P.S.Green, 1979</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga spantegâ inta ciü parte de l'[[Africa]], [[Îzoe Mascarene|ìsu(r)e Masca(r)ene]] cumprese<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887159-1|tìtolo=Olea europaea subsp. africana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cuspidata'' <small>(Wall. & G.Don) Cif., 1942</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga ch'a se tröva inte tante regiùi secche de l'[[Asia]], da l'[[Arabbia (region)|A(r)abbia]] fina in [[Cinn-a|Cina]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77190043-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cuspidata|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cerasiformis'', <small>G.Kunkel & Sunding, 1972</small>, suttuspecie [[Ploidîa|tetraploide]] ch'a l'è endemica de [[Madeira]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887160-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cerasiformis|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''guanchica'' <small>P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit</small><small>, 2000</small>, suttuspecie endemica de [[Îzoe Canâie|Cana(r)ie]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019528-1|tìtolo=Olea europaea subsp. guanchica|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''laperrinei'' <small>(Batt. & Trab.) Cif., 1942</small> a se tröva in sce de muntagne du [[Sahara]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''maroccana'' <small>(Greuter & Burdet) P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit, 2000</small>, suttuspecie [[Poliploidîa|esaploide]] rapresentâ da 'na pupulasiùn daa parte in sce l'[[Âto Atlànte|Âtu Atlante]], intu [[Maròcco|Maròccu]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. De ciü, u l'è segnalàu de pupulasiùi invasive inte l'[[Australia]] e inte de ìsu(r)e du [[Oçeano Paciffico|Pacificu]]. E analisi genetiche e l'han mustràu cumme ste pupulasiùi e gh'aggen due u(r)igine dife(r)ènti: quelle inte l'Australia de meridiùn e ne vegnen dae varietài dumèsteghe du Mediteraneu, mèntre e âtre (cumme inte l'Australia de levante e inte [[Hawaii]]) e sun derivài dae furme sarvèghe da suttuspecie ''cuspidata'' de l'Africa du süd. U s'è marcàu fina a puscibilitè ch'i nascen di ibridi fra ste due furme<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Henry, L. Wille, D. Cooke e E. Chapuis|tìtolo=On the origin of the invasive olives (Olea europaea L., Oleaceae)|ànno=2007|editô=Heredity 99|léngoa=EN|pp=608-619}}</ref>. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Antimenes Painter - ABV 273 116 - Herakles and Pholos - olive gathering - London BM 1837-0609-42 - 03.jpg|sinistra|miniatura|A campâ de u(r)ive in sc'in anfu(r)a du [[Pitô de Antimenes|pitû de Antimenes]], fâ in gì(r)u au [[520 a.C.|520 primma de Cristu]]]] L'espansciùn de l'u(r)iva a l'è, a l'imprinsippiu, da ligâ au svilüppu du [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]], scicumme che ste cundisiùi e sun stàe l'elemèntu fundamentâle pe'u curtivasiùn de st'èrbe(r)u lì. Stu genere de climma u l'è cumpa(r)ìu cu'u tèmpu a partì da ciü o mênu 10.000 ànni fa, a cumensà daa parte de levante du bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] pe' spandise de dòppu, tèmpu de ciü milenni, a punènte e a setentriùn de stu bacìn. Di stüddi biulogichi fài dau [[Gabriel Camps]] du [[1970]] i l'han pruvàu che l'u(r)iva sarvèga a se truvava intu [[Sahara]] ciü o mênu 11.000 ànni fa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jean Guillaume|tìtolo=Ils ont domestiqué plantes et animaux: Prélude à la civilisation|url=https://books.google.com/books?id=a_AkLoVGPwEC|ànno=2010|editô=Éditions Quæ|çitæ=Versailles|léngoa=FR|p=209|ISBN=978-2-7592-0892-0}}</ref>. E ürtime analisi in sciu pòlline de va(r)ie specie de èrbe(r)i duminanti e ch'i perden e föje e panen marcà che stu cangiamèntu intu climma u secce cumensàu in sci 8.000 ànni fa, intu süd-èst da [[Spagna]], pe' pöi spandise pôcu pe' votta versu setentriùn<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|p. 107}}</ref>. Pe' l'archeulugìa, e primme u(r)ive dumèsteghe e se sa(r)ean svilüpài grossu moddu fra u 3800 e u 3200 primma de Cristu, sèi milenni fa. I stüddi de archeubiulugìa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=J. F. Terral|tìtolo=La domestication de l'Olivier en Méditerranée nord-occidentale: approche morphométrique et implications paléoclimatiques|ànno=1997|editô=Thèse, Université de Montpellier-II|léngoa=FR}}</ref> e l'analisi genetica de pupulasiùi de u(r)ivastri e de serte va(r)ietài<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Baradat, C. Breton, B. Khadari e A. Bervillé|tìtolo=Olive Domestication from Structure of Oleasters and Cultivars using RAPDs and Mitochondrial RFLP|colànn-a=Genetics, Selection, Evolution|ànno=2001, S251-68|léngoa=EN|volùmme=33 (Suppl. 1)}}</ref> i l'han mustràu che l'u(r)iva a l'è stâ [[Domestegaçión|dumestegâ]] int'ina mane(r)a indipendènte inte va(r)ie parte du bacìn du Mediteraneu e che, bèn de prubabile, u l'è stàu in prucessu ch'u gh'è vusciüu du tèmpu. Di scâvi archeulogichi i l'han pruvàu ch'u se maxinava de l'ö(r)iu, intu [[Libano|Libanu]] e a [[Çipro|Cipru]], zà intu [[IV millennio a.C.|IV milenniu primma de Cristu]], ciü che a [[Crêta]] in gì(r)u au 3500 primma de Cristu. De dòppu, versu u [[II millennio a.C.|1700 primma de Cristu]], a tecnica duve(r)â a l'è vegnüa meju e a [[Ugarit]] (au dì d'ancöi [[Ras Shamra]], inta [[Sciria|Scì(r)ia]])<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|p. 108}}</ref> i sun cumpa(r)ìi i primmi gumbi "a èrbe(r)u", di ciü semplici. De dòppu, l'u(r)iva a l'è rivâ inte l'[[Egitto|Egittu]] daa Scì(r)ia, de dunde a l'è stâ impurtâ au tèmpu da [[IX dinastîa egiçiànn-a|IX dinastìa]], fra u 2160 e u 2040 primma de Cristu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Émile Laoust|tìtolo=Mots et choses berbères. Notes de linguistique et d'ethnographie. Dialectes du Maroc|url=http://www.taymat.org/etudesamazighes/Linguistique/Mots-et-choses-berberes-Emile-Laoust.pdf|ànno=1920|editô=Augustin Challamel|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=446-447}}</ref>. U cumerciu de l'ö(r)iu u remunta pe' cuntru a l'[[Etæ do Brónzo|etài du brunzu]], cu'i [[Itîti|Ittiti]] ch'i se ne rifurnivan dae còste de l'[[Àzia Minô|Asia Minû]] mèntre i [[Faraón|fa(r)aùi]] d'Egittu e i ré da [[Mezopotàmia|Mesuputamia]] i u catavan in Scì(r)ia. Inti palàssi [[Çiviltæ minòica|minòichi]] de Crêta, l'ö(r)iu u l'é(r)a cunservàu in gran quantitài inte di vâsi dìti ''pithoi'', mèntre inti palàssi di [[Çiviltæ micenêa|Micenèi]], inta [[Grêcia|Grecia]] cuntinentâle, s'è truvàu pa(r)egge giâre pe' l'ö(r)iu e de to(r)ette scrìte cu'a [[Lineâre B|lineâ(r)e B]] ch'e fan de mensiùn a l'[[Ideogràmma|ideugramma]] de l'ö(r)iu (''élaion''). De sti tèmpi lì a dêa [[Ìzide|Ìside]] a l'é(r)a cunscide(r)â cumme a patrûna da curtivasiùn de u(r)ive: intu detaju, a vella se ligavan e vertü e e prupietài de l'ö(r)iu. Sti traffeghi, alantu(r)a, i l'é(r)an cuntrulài strêti, scicumme che l'ö(r)iu u l'è(r)a ligàu au pute(r)e ecunòmicu e religiusu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|pp. 108-110}}</ref>. == Curtivasiùn == {{Seçión vêua}} == Prudusiùn == {{Seçión vêua}} {{Clear}} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Marie-Claire Amouretti|outô2=Georges Comet|tìtolo=Le Livre de l'olivier|ànno=2000|editô=Aix-en-Provence|çitæ=ÉDISUD|léngoa=FR|cid=Amouretti & Comet, 2000|ISBN=978-2-7449-0198-0}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Plantae]] [[Categorîa:Agricoltua]] 5mok9j32qsnuxkj3nuu61lkdn331ve6 275036 275032 2026-10-25T20:35:09Z Arbenganese 12552 spassiu in ciü ch'u l'ea partìu 275036 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Tassobox |nome = ''Olea europaea'' |immagine = Olea europaea - Zeytin.JPG |didascalia = <div style="text-align:center;">U(r)ive inta [[pruvinsa de Adana]], [[Turchia|Türchìa]]</div> |var-intervàllo_geològico = Intervallu geulogicu |intervallo = {{Intervàllo geològico|0.06|0|Tàrdo [[pleistucêne]]-ancöi}} |var-stâto_de_conservaçión = Stàttu de cunservasiùn |statocons = LC |statocons_versione = iucn3.1 |statocons_ref = <ref>{{Çitta web|url=https://www.iucnredlist.org/species/63005/209128651|tìtolo=Olive - Olea europaea|outô=IUCN|dæta=2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-23}}</ref> |var-clasificaçión_APG_IV = Clascificasiùn APG IV |var-domìnio = Duminiu |dominio = [[Eukaryota]] |var-régno = Regnu |regno = [[Plantae]] |sottoregno = [[Tracheobionta]] |var-sotorégno = Sutturegnu |var-superdivixón = Süperdivixùn |superdivisione = [[Spermatophyta]] |var-divixón = Divixùn |divisione = [[Magnoliophyta]] |var-clàsse = Classe |classe = [[Magnoliopsida]] |var-sotoclàsse = Suttuclasse |sottoclasse = [[Asteridae]] |var-órdine = Urdine |ordine = [[Scrophulariales]] |var-famìggia = Famìa |famiglia = [[Oleaceae]] |var-tribù = Trebü |var-sototribù = Suttutrebü |var-génere = Genere |genere = [[Olea]] |var-spêce = Specie |specie = '''O. europaea''' |var-clasificaçión_Cronquist = Clascificasiùn Cronquist |FIL? = x |regnoFIL = [[Plantae]] |clade1 = [[Angiospermae]] |clade2 = [[Mesangiospermae]] |clade3 = [[Eudicotidae]] |clade4 = [[Eudicotidae sentrâli]] |clade5 = [[Superasteridae]] |clade6 = [[Asteridae]] |clade7 = [[Euasteridae]] |clade8 = [[Lamiidae]] |ordineFIL = [[Lamiales]] |famigliaFIL = [[Oleaceae]] |specieFIL = '''O. europaea''' |var-nomenclatûa_binomiâle = Numenclatü(r)a binumiâle |binome = Olea europaea |biautore = [[Linneo|L.]] |bidata = 1753 |tribùFIL = [[Oleeae]] |sottotribùFIL = [[Oleinae]] |genereFIL = [[Olea]] |var-scinònimi = Scinonimi<ref name="POWO">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref> |sinonimi = ''Olea pallida'' <small>Salisb., 1796</small><br />''Olea sativa'' <small>Hoffmanns. & Link, 1820</small> |suddivisione = Suttuspecie |suddivisione_testo = * ''O. europaea cerasiformis'' * ''O. europaea cuspidata'' * ''O. europaea europaea'' * ''O. europaea guanchica'' * ''O. europaea laperrinei'' * ''O. europaea maroccana'' |mappa_distribuzione = Olea europaea range.svg |didascalia_distribuzione = {{Legend|#70A800|''O. europaea europaea''}} {{Legend|#CA7AF5|''O. europaea laperrinei''}} {{Legend|#FFFF00|''O. europaea maroccana''}} {{Legend|#0070FF|''O. europaea guanchica''}} {{Legend|#FF0000|''O. europaea cerasiformis''}}<span style="color:#FFA800"><big>&#9650;</big></span>Purtàu da l'òmmu e natü(r)alizàu ([[sinantropìsmo|sinantrupismu]]) }} L'&#8203;'''u(r)iva'''{{#tag:ref|Scritu ascì ''u"riva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia Fratelli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=604|volùmme=Vul. II}}</ref> o ''uȓiva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Utubre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=143, 223|ISBN=979-12-985789-0-6}}</ref>, ''oîvu'' o ''uîvu'' intu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=52}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=[[Giulia Petracco Sicardi]]|tìtolo=Dizionario pietrese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/SBL0307094|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=85}}</ref>, ''oîvu'' a [[Borṡi|Borzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0465052|ediçión=2|ànno=Mazzu 1989 (1984)|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''or̭ivu'' a [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''ur̭ivu'' a [[Gura (Finô)|Gu(r)a]] e [[Ölle]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008566|ànno=Lüju 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=LIJ, IT|p=198}}</ref>, ''oriva'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|pp=92, 186}}</ref>, ''oiva'' a [[Varigotti|Va(r)igotti]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=92}}</ref>, ''erbo d'oive'', ''erbo d'öive'', ''oivo/oîvo'' o ''öivo'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/olivo#olivo.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - olivo|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-10-23}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=olivo|tìtolo=TIG - olivo|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-23}}</ref>|group=n.}} ('''''Olea europaea''''' <small>[[Linneo|L.]], 1753</small>) a l'è ina [[Spêce|specie]] de [[Plantae|cianta]] da [[Famìggia (tascionomîa)|famìa]] de ''[[Oleaceae]]'', dau purtamèntu a [[Èrbo|èrbe(r)u]] o a [[Cósto|custu]] e spantegâ in natü(r)a fra [[Africa]], [[Asia]] e [[Euròpa|Eurôpa]] faciâ in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Cu'u numme u(r)iva, pe'u ciü, u se fa de riferimèntu aa varietài dumèstega da [[Sotospêce|suttuspecie]] '''''Olea europaea europaea''''', ch'a l'è stâ sernüa da l'òmmu e che, au dì d'ancöi, a l'è curtivâ cumme [[Èrbo da frûto|èrbe(r)u da frütu]] inte regiùi sübtrupicâli de tüttu u mundu, cu'e sò [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] ch'e sun duve(r)ài tantu pe' franzene de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] che pe' êsse mangiài cuscì. == Descrisiùn == [[Immaggine:Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 109) (8232783218).jpg|sinistra|miniatura|To(r)a butanica de l'u(r)iva dumèstega intu ''[[Koehler's Medizinal-Pflanzen]]'', [[1887]]]] === Generâle === E va(r)ie qualitài de ''Olea europaea'' e sun di custi o di èrbe(r)i ch'i [[Senprevèrde|nu perden e föje]] e ch'i ponen rivà a 'n'artessa de 15 mêtri. E [[Ràmma|ramme]] e sun cuèrte de scaje peltài mèntre e [[Féuggia|föje]], misse a cubbie, e g'han in bòrdu ch'u l'è lisciu e ina furma elittica, ciü o mênu strêta. Ciütòstu dü(r)e, e sun cuèrte d'in pèi a scaje e e g'han ina lunghessa fra i 3 e i 9 citti<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/general-information|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche o in sciu gianu, e sun tacài insemme inte carateristiche pâne, ch'e se svilüppan in pusisiùn ascela(r)e. U [[Càlice (botànica)|calice]] da sciu(r)a u l'è tüttu sadàu insemme, ciütòstu cürtu, cun quattru lôbi a triangulu. E [[Coròlla|cu(r)olle e]] furman di tübbi de quattru [[Pétalo|petali]], mèntre i [[Stâme|stâmi]] i sun dui. L'[[Ovâio|ova(r)iu]], supe(r)u, u g'ha ina furma a cônu, ciü o mênu gunfiâ. U [[Frûto|frütu]], l'[[U(r)iva (frütu)|u(r)iva]], u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] carnusa cu'in òssu dü(r)u, daa lunghessa ch'a pò cangià dai 5&nbsp;mm ai 4&nbsp;cm e ch'a vegne negra ina votta ch'a l'è maü(r)a<ref name=":2" /><ref name=":1" />. === U(r)iva dumèstega === L'u(r)iva dumèstega, cumme e âtre va(r)ietài de ''Olea europaea'', a l'è ina cianta [[Senprevèrde|sempreverde]] e ch'a vegne sciü bèn intu [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]]. A g'ha in [[Teu|troncu]] che de sòlitu u mustra in svilüppu inturtignàu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eddo Rugini, Luciana Baldoni, Rosario Muleo e Luca Sebastiani|tìtolo=The Olive Tree Genome|url=https://books.google.com/books?id=DgDGDQAAQBAJ&pg=PA14+|ànno=2016|editô=Springer|léngoa=EN|p=14|ISBN=978-3-319-48887-5}}</ref>, ch'u pò muntà sciü fin'a rivà in sci 10 mêtri d'artessa, cu'ina [[Scòrsa (botànica)|scorsa]] ch'a l'è in sciu grixu. E [[Féuggia|föje]] e g'han ina furma tunda lungâ, de cu(r)û grixu-verde a l'indrìtu e giancastru a l'inversu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|tìtolo=Flowers of Europe|ànno=1969|editô=Oxford University Press|çitæ=Lundra|léngoa=EN|pp=312-313|capìtolo=Oleaceae: Olea: Olive}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|outô2=Anthony Huxley|tìtolo=Flowers of the Mediterranean|ànno=1972|editô=Chatto and Windus|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=145|capìtolo=Olea-Olive}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche e picìne, e sciu(r)ìscen pe'u ciü in sce ramme de l'ànnu de primma, misse a pâne drìte ch'e nascen a partì da l'ascella de föje. Ògni sciu(r)a a l'è fâ de quattru [[Pétalo|petali]] in sciu giancu-gianu, tacài insemme au sò fundu, dund'i se ünìscen a 'na base furmâ da quattru [[Sépalo|sepali]] verdi, turna tacài insemme. I [[Bûxo|pummi]] i crescen pôcu pe' votta, pe' 4-6 setemâne, fin'a rivà a 'na lunghessa de ciü o mênu 2 citti, quand'i sciu(r)ìscen. A sciu(r)a a resta tacâ aa cianta pe' 5-6 giurni inte regiùi ciü câde e pe' 2 setemâne inte quelle ciü frèide<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Esmaeil Seifi, Jenny Guerin, Brent Kaiser e Margaret Sedgley|ànno=2015|méize=Zenâ|tìtolo=Flowering and fruit set in olive: a review|revìsta=Iranian Journal of Plant Physiology|volùmme=5|nùmero=2|pp=1263-1272|léngoa=EN|url=https://web.archive.org/web/20250919081522/https://journals.iau.ir/article_539653_140a99eea26c37e6020a694666a7b405.pdf}}</ref>. U [[Frûto|frütu]], cumme dìtu, u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] picìna, lunga 1-2,5&nbsp;cm quand'a l'è maü(r)a. Inte qualitài sarvèghe e [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] e sun ancù ciü picìne, cu'ina pélle che, pe' cuntru, a l'è ciü sutì<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Apostolos Kiritsakis|outô2=Fereidoon Shahidi|tìtolo=Olives and Olive Oil as Functional Foods: Bioactivity, Chemistry and Processing|url=https://books.google.com/books?id=J7gfBQAAQBAJ&pg=PA113|ànno=2017|editô=John Wiley & Sons|léngoa=EN|p=129|ISBN=978-1-119-13531-9}}</ref>. == Tasciunumìa == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olea europaea sylvestris (uddastru).jpg|In u(r)ivastru in [[Corsega]] Olea europaea cuspidata-africana Cape Town.JPG|In èrbe(r)u de ''O. cuspidata'', [[Çittæ do Cavo|Sitài du Câu]] Olea cerasiformis (Fuerteventura).jpg|''O. guanchica'', [[Fuerteventura]] Olea europaea subsp laperrinei.jpg|Ina cianta de ''O. laperrinei'' in [[Niger]] </gallery> Aa revixùn du genere ''Olea'', fâ du [[2002]], a specie ''Olea europaea'' a l'è stâ spartìa inte suttuspecie chi sutta, levàu ''O. europaea africana'', ch'a l'é(r)a cunscide(r)â cumme parte da ''cuspidata''<ref name=":1">{{Çitta publicaçión|outô=P. S. Green|ànno=2002|tìtolo=A Revision of Olea L. (Oleaceae)|revìsta=Kew Bulletin|editô=Royal Botanic Gardens|çitæ=Kew|volùmme=Vul. 57|nùmero=1|pp=91-140|léngoa=EN|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F4110824}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>: * ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'', carateristica du bacìn du Mediteraneu<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77172513-1|tìtolo=Olea europaea subsp. europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''sylvestris'', varietài sarvèga, u cuscì dìtu [[u(r)ivastru]]; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''europaea'', varietài dumèstega, l'u(r)iva ch'u se ghe riferìsce pe'u ciü intu parlâ, a ne vegne da 'na [[Seleçión artifiçiâle|selesiùn]] de l'u(r)ivastru; * ''Olea europaea'' subsp. ''africana'' <small>(</small><small>Mill.) P.S.Green, 1979</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga spantegâ inta ciü parte de l'[[Africa]], [[Îzoe Mascarene|ìsu(r)e Masca(r)ene]] cumprese<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887159-1|tìtolo=Olea europaea subsp. africana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cuspidata'' <small>(Wall. & G.Don) Cif., 1942</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga ch'a se tröva inte tante regiùi secche de l'[[Asia]], da l'[[Arabbia (region)|A(r)abbia]] fina in [[Cinn-a|Cina]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77190043-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cuspidata|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cerasiformis'', <small>G.Kunkel & Sunding, 1972</small>, suttuspecie [[Ploidîa|tetraploide]] ch'a l'è endemica de [[Madeira]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887160-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cerasiformis|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''guanchica'' <small>P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit</small><small>, 2000</small>, suttuspecie endemica de [[Îzoe Canâie|Cana(r)ie]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019528-1|tìtolo=Olea europaea subsp. guanchica|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''laperrinei'' <small>(Batt. & Trab.) Cif., 1942</small> a se tröva in sce de muntagne du [[Sahara]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''maroccana'' <small>(Greuter & Burdet) P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit, 2000</small>, suttuspecie [[Poliploidîa|esaploide]] rapresentâ da 'na pupulasiùn daa parte in sce l'[[Âto Atlànte|Âtu Atlante]], intu [[Maròcco|Maròccu]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. De ciü, u l'è segnalàu de pupulasiùi invasive inte l'[[Australia]] e inte de ìsu(r)e du [[Oçeano Paciffico|Pacificu]]. E analisi genetiche e l'han mustràu cumme ste pupulasiùi e gh'aggen due u(r)igine dife(r)ènti: quelle inte l'Australia de meridiùn e ne vegnen dae varietài dumèsteghe du Mediteraneu, mèntre e âtre (cumme inte l'Australia de levante e inte [[Hawaii]]) e sun derivài dae furme sarvèghe da suttuspecie ''cuspidata'' de l'Africa du süd. U s'è marcàu fina a puscibilitè ch'i nascen di ibridi fra ste due furme<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Henry, L. Wille, D. Cooke e E. Chapuis|tìtolo=On the origin of the invasive olives (Olea europaea L., Oleaceae)|ànno=2007|editô=Heredity 99|léngoa=EN|pp=608-619}}</ref>. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Antimenes Painter - ABV 273 116 - Herakles and Pholos - olive gathering - London BM 1837-0609-42 - 03.jpg|sinistra|miniatura|A campâ de u(r)ive in sc'in anfu(r)a du [[Pitô de Antimenes|pitû de Antimenes]], fâ in gì(r)u au [[520 a.C.|520 primma de Cristu]]]] L'espansciùn de l'u(r)iva a l'è, a l'imprinsippiu, da ligâ au svilüppu du [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]], scicumme che ste cundisiùi e sun stàe l'elemèntu fundamentâle pe'u curtivasiùn de st'èrbe(r)u lì. Stu genere de climma u l'è cumpa(r)ìu cu'u tèmpu a partì da ciü o mênu 10.000 ànni fa, a cumensà daa parte de levante du bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] pe' spandise de dòppu, tèmpu de ciü milenni, a punènte e a setentriùn de stu bacìn. Di stüddi biulogichi fài dau [[Gabriel Camps]] du [[1970]] i l'han pruvàu che l'u(r)iva sarvèga a se truvava intu [[Sahara]] ciü o mênu 11.000 ànni fa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jean Guillaume|tìtolo=Ils ont domestiqué plantes et animaux: Prélude à la civilisation|url=https://books.google.com/books?id=a_AkLoVGPwEC|ànno=2010|editô=Éditions Quæ|çitæ=Versailles|léngoa=FR|p=209|ISBN=978-2-7592-0892-0}}</ref>. E ürtime analisi in sciu pòlline de va(r)ie specie de èrbe(r)i duminanti e ch'i perden e föje e panen marcà che stu cangiamèntu intu climma u secce cumensàu in sci 8.000 ànni fa, intu süd-èst da [[Spagna]], pe' pöi spandise pôcu pe' votta versu setentriùn<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|p. 107}}</ref>. Pe' l'archeulugìa, e primme u(r)ive dumèsteghe e se sa(r)ean svilüpài grossu moddu fra u 3800 e u 3200 primma de Cristu, sèi milenni fa. I stüddi de archeubiulugìa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=J. F. Terral|tìtolo=La domestication de l'Olivier en Méditerranée nord-occidentale: approche morphométrique et implications paléoclimatiques|ànno=1997|editô=Thèse, Université de Montpellier-II|léngoa=FR}}</ref> e l'analisi genetica de pupulasiùi de u(r)ivastri e de serte va(r)ietài<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Baradat, C. Breton, B. Khadari e A. Bervillé|tìtolo=Olive Domestication from Structure of Oleasters and Cultivars using RAPDs and Mitochondrial RFLP|colànn-a=Genetics, Selection, Evolution|ànno=2001, S251-68|léngoa=EN|volùmme=33 (Suppl. 1)}}</ref> i l'han mustràu che l'u(r)iva a l'è stâ [[Domestegaçión|dumestegâ]] int'ina mane(r)a indipendènte inte va(r)ie parte du bacìn du Mediteraneu e che, bèn de prubabile, u l'è stàu in prucessu ch'u gh'è vusciüu du tèmpu. Di scâvi archeulogichi i l'han pruvàu ch'u se maxinava de l'ö(r)iu, intu [[Libano|Libanu]] e a [[Çipro|Cipru]], zà intu [[IV millennio a.C.|IV milenniu primma de Cristu]], ciü che a [[Crêta]] in gì(r)u au 3500 primma de Cristu. De dòppu, versu u [[II millennio a.C.|1700 primma de Cristu]], a tecnica duve(r)â a l'è vegnüa meju e a [[Ugarit]] (au dì d'ancöi [[Ras Shamra]], inta [[Sciria|Scì(r)ia]])<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|p. 108}}</ref> i sun cumpa(r)ìi i primmi gumbi "a èrbe(r)u", di ciü semplici. De dòppu, l'u(r)iva a l'è rivâ inte l'[[Egitto|Egittu]] daa Scì(r)ia, de dunde a l'è stâ impurtâ au tèmpu da [[IX dinastîa egiçiànn-a|IX dinastìa]], fra u 2160 e u 2040 primma de Cristu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Émile Laoust|tìtolo=Mots et choses berbères. Notes de linguistique et d'ethnographie. Dialectes du Maroc|url=http://www.taymat.org/etudesamazighes/Linguistique/Mots-et-choses-berberes-Emile-Laoust.pdf|ànno=1920|editô=Augustin Challamel|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=446-447}}</ref>. U cumerciu de l'ö(r)iu u remunta pe' cuntru a l'[[Etæ do Brónzo|etài du brunzu]], cu'i [[Itîti|Ittiti]] ch'i se ne rifurnivan dae còste de l'[[Àzia Minô|Asia Minû]] mèntre i [[Faraón|fa(r)aùi]] d'Egittu e i ré da [[Mezopotàmia|Mesuputamia]] i u catavan in Scì(r)ia. Inti palàssi [[Çiviltæ minòica|minòichi]] de Crêta, l'ö(r)iu u l'é(r)a cunservàu in gran quantitài inte di vâsi dìti ''pithoi'', mèntre inti palàssi di [[Çiviltæ micenêa|Micenèi]], inta [[Grêcia|Grecia]] cuntinentâle, s'è truvàu pa(r)egge giâre pe' l'ö(r)iu e de to(r)ette scrìte cu'a [[Lineâre B|lineâ(r)e B]] ch'e fan de mensiùn a l'[[Ideogràmma|ideugramma]] de l'ö(r)iu (''élaion''). De sti tèmpi lì a dêa [[Ìzide|Ìside]] a l'é(r)a cunscide(r)â cumme a patrûna da curtivasiùn de u(r)ive: intu detaju, a vella se ligavan e vertü e e prupietài de l'ö(r)iu. Sti traffeghi, alantu(r)a, i l'é(r)an cuntrulài strêti, scicumme che l'ö(r)iu u l'è(r)a ligàu au pute(r)e ecunòmicu e religiusu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|pp. 108-110}}</ref>. == Curtivasiùn == {{Seçión vêua}} == Prudusiùn == {{Seçión vêua}} {{Clear}} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Marie-Claire Amouretti|outô2=Georges Comet|tìtolo=Le Livre de l'olivier|ànno=2000|editô=Aix-en-Provence|çitæ=ÉDISUD|léngoa=FR|cid=Amouretti & Comet, 2000|ISBN=978-2-7449-0198-0}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Plantae]] [[Categorîa:Agricoltua]] 50r19an2jc3xw2qq8iuz55jtqeskdnc 0 33331 275026 2026-10-25T19:39:33Z N.Longo 12052 + rdr 275026 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[U(r)iva]] lwjo2mywmc7zxhobkhpbeb17m5q1waa 0 33332 275027 2026-10-25T19:39:52Z N.Longo 12052 + rdr 275027 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[U(r)iva]] lwjo2mywmc7zxhobkhpbeb17m5q1waa 0 33333 275033 2026-10-25T20:02:22Z N.Longo 12052 + rdr 275033 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[U(r)iva]] lwjo2mywmc7zxhobkhpbeb17m5q1waa 0 33334 275034 2026-10-25T20:02:29Z N.Longo 12052 + rdr 275034 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[U(r)iva]] lwjo2mywmc7zxhobkhpbeb17m5q1waa 0 33335 275035 2026-10-25T20:02:36Z N.Longo 12052 + rdr 275035 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[U(r)iva]] lwjo2mywmc7zxhobkhpbeb17m5q1waa 0 33336 275040 2026-10-26T07:43:36Z N.Longo 12052 + rdr 275040 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[U(r)iva]] lwjo2mywmc7zxhobkhpbeb17m5q1waa 0 33337 275043 2026-10-26T11:23:21Z S1880C 20449 Azzonto sciumme uruguay 275043 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}}{{Córso d'ægoa |nómme = Uruguay |inmàgine = Uruguay_River_wetlands_ESA415084.jpg |didascalîa = Fotografia aerea do Sciumme Uruguay, piggiâ da-o satellite Copernicus Sentinel-2B. |stâto = {{ARG}}<br />{{URY}}<br />{{BRA}} |formòu_da = [[Sciumme Negro (Uruguay)|Negro]] (750 km), [[Sciumme Canoas|Canoas]] (570 km), [[Sciumme Pelotas|Pelotas]] (437 km), [[Sciumme Cuareim|Cuareim]] (351 km), [[Sciumme Aguapey|Aguapey]] (310 km), [[Sciumme Ibicuy|Ibicuy]] (290 km), [[Sciumme Miriñay|Miriñay]] (285km), [[Sciumme Queguay|Queguay]] (280 km), [[Sciumme Gualeguaychú|Gualeguaychú]] (268 km), [[Sciumme Chapecó|Chapecó]] (248 km), [[Sciumme Arapey|Arapey]] (240 km), [[Sciumme Daymán|Daymán]] (210 km) e [[Sciumme Passo Fundo|Passo Fundo]] (200 km) |fôxe = [[Río de la Plata]] |ertéssa-fôxe = 0 |longhéssa = Solo, 1779 km<br>Uruguay-Canoas, 2340 km |estensción-bacìn_idrogràfico = 370000 |bacìn_idrogràfico = [[Baçî do Plata]] |màppa = River_uruguay_map.PNG }} L''''Uruguay''' (in [[Lengua spagnòlla|spagnollo]] ''río Uruguay'', in [[Lengoa portogheize|portogheise]] ''rio Uruguai'') o l'é un sciumme de l'[[America do Sud]] che, insemme a-i sciummi [[Sciumme Paraná|Paraná]], [[Sciumme Paraguay|Paraguay]] e atri, o forma o [[Baçî do Plata|baçî]] [[Baçî do Plata|do Plata]], o quinto [[baçî idrografico]] ciù grande a-o mondo.<ref>[https://www.fundacionaquae.org/wiki/rio-uruguay/ Río Uruguay], in sce ''fundacionaquae.org''. <small>URL consultou a-o 26 de ottobre do 2026.</small></ref> O nasce inta Sierra Geral, into sudest do [[Braxî]], da-o union tra i sciummi [[Sciumme Canoas|Canoas]] e [[Sciumme Pelotas|Pelotas]] into confin tra i stati [[Rio Grande do Sul (Braxî)|Rio Grande do Sul]] e [[Santa Catarina (Braxî)|Santa Catarina]], e o sfocia into sciumme [[Río de la Plata|de la Plata]] inte un ponto acciammou ''punta Gorda'' (ponta Grassa)<ref>[https://www.comisionriodelaplata.org/marcolegal.php El Tratado del Río de la Plata y su Frente Marítimo], in sce ''comisionriodelaplata.org.'' <small>URL consultou a-i 26 de ottobre do 2026.</small></ref> tra l'[[Uruguay]] e l'[[Argentinn-a|Argentiña]]. L'Uruguay o l'é un sciumme de confin, ch'a marca a frontea, primma, tra o Braxî e l'Argentiña e, dapeu, tra l'Argentiña e l'Uruguay. O l'à, pe sta raxon, importanti ponti internaçionali che conligan sti trei paixi, e o l'é anche addeuviou pe-a produçion de energia elettrica. == Origine do nomme == O nomme do sciumme o deriva da-a lengua di indigeni autòctoni [[Guaranì|Guaraní]], e gh'è ciù de uña teoria in sciô seu scignificato: * '''sciumme do paise do Urù''': Verscion do esploratô Félix de Azara. L'Urù o l'é un öxello da zöna<ref>[https://combinacionanimal.blogspot.com/2010/05/corcovado-uru-odontophorus-capueira.html Corcovado urú (Odontophorus capueira)], in sce ''combinacionanimal.blogspot.com.'' <small>URL consultou a-i 26 de ottobre do 2026.</small></ref>, a traduçion poula pe poula a saieiva URÙ-GUA (de)-Y (ægua, sciumme). * '''sciumme de lumasse''': Verscion de l'inzegnê José María Cabrer, sostegnua da un studio do Museo Naçionale de Stöia Naturale de l'Uruguay. Chì, a traduçion a saieiva URUGUÀ (lumassa)-Y (ægua, sciumme): unna referensa a unna lumassa tipica do sciumme che i indigeni mangiavan e addeuviavan pe çeimònie religiose.<ref>[https://web.archive.org/web/20120314100414/http://www.elpais.com.uy/101008/pciuda-520474/informe/presentan-tesis-del-nombre-uruguay/ Presentan tesis del nombre Uruguay], in sce ''elpais.com.uy''. <small>URL consultou a-i 26 de ottobre do 2026.</small></ref> * '''sciumme di öxelli''': Scimile a-a primma verscion, ma "urù" o saieiva öxello (termine generico) ciufito che a speçie urù. * '''sciumme di öxelli pittuæ''': Interpretaçion poetica do scrittô uruguaian Juan Zorrilla de San Martín. * '''sciumme di gii''': L'inzegnê José María Cabrer, o mæximo do "sciumme de lumasse", o consciderava boña anche l'interpretaçion metaforica donde "lumassa" a veu dî "pin de gii/votte comme unna lumassa" * '''sciumme prinçipâ''': Verscion de Bautista C. de Almeida Nogueira, sostegnua in antigo da-o fræ gexuita Ruiz de Montoya. ezypla06kydnez0irxqldwrfkpemom4