Wikipedia
lijwiki
https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2
MediaWiki 1.47.0-wmf.24
first-letter
Media
Speçiale
Discûscion
Utente
Discûscioîn ûtente
Wikipedia
Discûscioîn Wikipedia
Immaggine
Discûscioîn immaggine
MediaWiki
Discûscioîn MediaWiki
Template
Discûscioîn template
Agiûtto
Discûscioîn agiûtto
Categorîa
Discûscioîn categorîa
TimedText
TimedText talk
Modulo
Discussioni modulo
Evento
Discussioni evento
Arnascu
0
1715
275111
270740
2026-10-27T19:13:46Z
N.Longo
12052
/* Ecunumia */ + wl
275111
wikitext
text/x-wiki
{{Arbenganese}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Arnascu
|Panorama = Arnasco-panorama2.jpg
|Didascalia = <div align="center">Panu(r)àmma de Arnascu, burgâ da Gêxa</div>
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Tipo = [[Comun|cumün]]
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]]
|Amministratore locale = Matteo Mirone
|Mandato = 2
|Partito = lista sivica "Insieme per Arnasco"
|Data elezione = 27-5-2019
|Data rielezione = 10-6-2024
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = 1861
|var-teritöio = Terito(r)iu
|var-cordinæ = Curdinàe
|var-altitùdine = Autessa
|var-superfìcce = Süperficce
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 550
|Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2023&i=D7B Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidente ai 31 d'utubre du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|var-denscitæ = Denscitàe
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|Sottodivisioni = A Gêxa <small>(sêde da cumüna)</small>, Bezzu<ref name="olio">{{Çitta lìbbro|outô=Pierluigi Bogliorio|tìtolo=Lo Zibaldolio di Arnasco|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI30004633|ànno=2002|editô=Gruppo Amici dell'Olivo|çitæ=Arbenga|léngoa=IT, LIJ|p=31}}</ref><ref group="n.">''Bessu'' in âtre va(r)ietài arbenganesi</ref>, Menöxe<ref name="olio"/><ref group="n.">''Menôxiu'' in arbenganese d'Arbenga e ''Menôxi'' in âtre va(r)ietài arbenganesi</ref><ref name=":1" />
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Arbenga]], [[Castergiancu|Castregiancu]], [[Cixan]], [[Süccaellu|Sücca(r)ellu]], [[Utuê]], [[Vendùn]]
|var-âtre_informaçioìn = Âutre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füsu ura(r)iu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastru
|var-tàrga = Targa
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 2006
|var-nómme_abitànti = Nòmme abitanti
|Nome abitanti =
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = A Sùnta
|var-festîvo = Festivu
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Festivo = [[15 agosto|15 aùstu]]
|Mappa = Map of comune of Arnasco (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pusisiùn du cumün de Arnascu inta pruvinsa de Savuna
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle
}}
'''Arnascu'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|[arnaʃku]}}, ascì scrìtu ''Arnascho'', ''Arnasco'' in [[Lengoa zeneize|zenese]], ''Alnascu'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeàscu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengio|léngoa=LIJ, IT}}</ref>|group=n.}} (''Arnasco'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligü(r)e]] de 550 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />, ch'u se tröva inte l'entrutèra d'[[Arbenga]], inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]].
== Geugrafìa ==
<gallery widths="150" heights="150" mode="packed">
A Gêxa (Arnàsco) - vìsta da Vendón (2).jpg|A Gêxa mi(r)â d'in Vendùn
Bézzo (Arnàsco) - vìsta da Vendón (2).jpg|A burgâ de Bezzu, da Vendùn
Menôxi (Arnascu)-Caruggiu 03.jpg|Vista de Menöxe
</gallery>
Arnascu u l'è scituàu aa metài fra u basìn da valâ du scciümme A(r)òscia e chellu da valâ du Pennavaire. U riàn ciü impurtante ch'u traversa u terito(r)iu du cumün u l'è l'Arveiu, asemme au Mèrcu.
I munti ch'i sircundan u cumün i sun prinsipalmente de culette de bassa artitüdine, vista a vixinansa cu'a [[ciâna d'Arbenga]], da nutà a Rocca Liverna, âta 552 m in sciu livellu du mâ, ma ascì a Cruxe de Arnascu (646 m s.l.m.) e u Munte Negru (853 m).
=== Frasiùi ===
U cumün de Arnascu u se cunfurma cumme in munisipiu spantegàu, ch'u cumprende e frasiùi de Menöxe, de Bezzu e da Gêxa, ch'a funsiuna cumme sede da cà cumünâle, ciü e burgàe stò(r)iche de Còsta da Möia, Custiùn e Pràu pe' in'estensciùn de tòstu 6,09 km<sup>2</sup><ref name=":1">{{Çitta web|url=https://comune.arnasco.sv.it/wp-content/uploads/2024/01/statuto-comune-sv-arnasco.pdf|tìtolo=Statüu du cumün|outô=Cumün d'Arnascu|léngoa=IT|vìxita=2025-07-06}}</ref>.
=== Cunfìn ===
Arnascu u cunfina a nord-ovest cu'u cumün de [[Vendùn]], a nord-est cun [[Castergiancu|Castregiancu]], a meridiùn cun [[Utuê]] e [[Arbenga]], a levante cun [[Süccaellu|Sücca(r)ellu]] e [[Cixan]]<ref name=":1" />.
== Sto(r)ia ==
=== Etài de Mezu ===
E u(r)igini de l'insediamentu e sun da riscuntrà fra u [[IX secolo|IX]] e u [[X secolo|X seculu]], cu'e cuntràe ciü antìghe de Arveiu e Arnascu Véju, ancöi nu ciü vixìbili. Cun l'ànnu [[1000]] i vegnen mensciunài i abitài de frasiùi de Arnascu, Menöxe, Bezzu, Arveiu e Sènexi (aù frasiùn de [[Cixan]]), sutta u cuntròllu da [[Castelanìa de Rivernàu]], guvernâ da l'antìgu castellu in scia Rocca Riverna (o Liverna).
Da stu mumentu lì u terito(r)iu u vegne inse(r)ìu inta [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], sub-infeudàu a 'na famìa de San Darmàssu, ch'a và de prubabile a custruì a gexetta ch'a purtava u numme du santu, inta zòna de Arveiu. Cun a mòrte de sti chi u feudu pàssa, cumme gran parte de l'entrutèra d'[[Arbenga]], au Bunifassiu du Vastu, a partì dau [[1091]].
De doppu u pàssa de man aa famìa di marchesi de Clavesana, andandu a druvì in epuca de scòntri fra a castelanìa e u libe(r)u cumün de [[Arbenga]], che e pòrtan fra u [[XII secolo|XII]] e u [[XIII secolo|XIII seculu]] a ina ridusiùn di terito(r)i de cumpetensa du feudu. A l'epuca i feudatari lucâli i l'é(r)an i membri da famìa Rubaldini, ch'i vegnen eliminài dau cuntrollu e sustituìi cun Aicardo Cazzulini a partì dau [[1236]], tòstu in cuntempuranea cu'a fìn da duminasiùn di marchesi de Clavesana e u cumensu de chella di Du Carettu du rammu de Ba(r)estìn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.arnasco.sv.it/it-it/vivere-il-comune/storia|tìtolo=A stòia, cumün de Arnascu|vìxita=2021-08-18|léngoa=IT}}</ref>
Se(r)àn propiu i marchesi a favu(r)ì u sviluppu du feudu, rivandu a custruì in növu castellu inta frasiùn de Bezzu, ancù aù in péi e duve(r)àu cumme rexidensa privâ, zà cumensàu a custruì du [[1321]], cun in stìle vixin a chellu du [[Renascimento|rinascimentu]].
=== Etài mudèrna ===
[[Immaggine:Matteo Vinzoni, Tipo geometrico di parte della Riviera di Ponente, 1750 (Castellania di Rivernaro).jpg|sinistra|miniatura|Detaju d'ina carta du [[Matteo Vinzoni]] cu'a [[castelanìa de Rivernàu]], [[1750]]]]
Quande u [[Marchesàu de Süccaellu|Marchesàu de Sücca(r)ellu]] u sciòrbe e prupietài di Du Carettu de Ba(r)estìn du [[1545]] ascì Rivernàu u vegne inglubàu intu picìn stàttu marchiunâle (sciben che a prupietài a fusse in realtài divìsa a metài cu'u rammu di Du Carettu du [[Marchexun de Finô|Marchesàu de Finà]]), fin a quande stu chi u nu s'è desfàu du [[1624]].<ref>{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=31518&RicFrmRicSemplice=Cisano%20sul%20Neva&RicSez=produttori&RicVM=ricercasemplice|tìtolo=U cumün de Sènexi e a castelanìa de Rivernàu|vìxita=2021-08-19|léngoa=IT}}</ref>
Sutta a tüttu u periudu de cuntròllu da famìa di Cassulìn u se àrve in periudu de stabilitài pe'a [[castelanìa de Rivernàu]], ch'u dü(r)a fin aa fìn du guvernu de sti chi in sce Arnascu, terminàu difatti du [[1753]], a càusa de ina se(r)ie de dispute interne, che e l'han purtàu aa ruvìna ecunomica da famìa e a l'infeudamentu a di âtri espunenti da nubiltài arbenganese, culigài e tribüta(r)i di Du Carettu de Ba(r)estìn: i Còsta, zà scignu(r)i da cuntea de Cunscente (ch'a cumprendeva ascì [[Cixan|Cixàn]], [[Cunscente]] e u cumün de [[Garlenda]]), ch'i l'han cunservàu a pudestài in scia castelanìa fin a l'arìvu de l'esercitu fransese guidàu da [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunaparte]]. A ògni moddu, zà cu'a fin da [[Goæra de sucescion polacca|guèra de sucesciùn pulàcca]] e u tratàu de Vienna du [[1735]], u feudu u l'é(r)a stàu acquisìu dau [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e inglubàu inti dumini di Savoia.
=== Etài cuntempuranea ===
Restàu dunca in man piemuntese fin au [[1797]], cu'i dumini di Còsta u paìse u vegne dunca inglubàu inta [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligü(r)e]]. Sutta a növa duminasiùn fransese u cumün u và a fà parte da circuscrisiùn lucâle arbenganese, andandu a furmà pe'a primma vòtta ina növa munisipalitài, ch'a cunprendeva e frasiùi d'ancöi (Bezzu, Menöxe e A Gêxa) ciü chella de Sènexi.
Cu'a restaurasiùn du [[1815]] u passa turna sutta i pusedimenti du [[Regno de Sardegna|regnu de Sardegna]], cumpresu inta [[pruvinsa d'Arbenga]], vegnüu pöi [[Regno d'Italia (1861-1946)|regnu d'Italia]] dau [[1861]], dund'u l'è inse(r)ìu intu sircunda(r)iu de Arbenga, pöi cunfluìu inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], du [[1946]] trasfurmàu inta növa [[Italia|Repübbrica Italiana]]. Fra u [[1973]] e fìn ai 31 de dixembre du [[2008]] u l'ha fàcciu parte da Cumunitài muntâna Ingauna, pöi vegnüa "du Punente Savunese" fin au [[2011]], ànnu da sò supresciùn.
I ürtimi cangiamenti teritu(r)iâli i sun stài cumpiüi du [[1815]], sutta u regnu de Sardegna, quande cu'a restaurasiùn u sentru abitàu de [[Sènexi]] u và a êsse in cumün indipendente, pöi anessu a [[Cixan]].
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Arnascu}}
=== Minu(r)anse furèste ===
Dandu amentu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du [[2024]], i sitadìn furèsti a Arnascu i sun 60.<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2024&i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2024|léngoa=IT|vìxita=2025-06-28}}</ref>
=== Cugnommi ciü difüsi ===
I cugnummi ciü difüsi in Arnascu i sun: ''Gallizia'', ''Vignola'', ''Viaggio'', ''Badoino'' e ''Mirone''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüsi cumün pe' cumün, Arnascu|léngoa=IT|vìxita=2025-06-28}}</ref>
=== Persune ligàe cun Arnascu ===
* Giovanni Battista Accame (Arnascu, ? - ?, 1823), prève, megu e prufesû de filusufìa<ref>{{Çitta web|url=https://www.accademiadellescienze.it/accademia/soci/acame|tìtolo=Giovanni Battista ACCAME (ACAME o AKAME)|outô=Accademia delle Scienze di Torino|léngoa=IT|vìxita=2025-06-28}}</ref>.
== Pòsti de interesse ==
=== Architetü(r)e religiuse ===
<gallery widths="150" heights="150" mode="packed">
Gêxa da Nòstra Scignùa Sunta (Gêxa, Arnascu)-Esternu.jpg|A gêxa paruchiâle dedicâ aa Sunta
Uatòiu de San Bertumê (Gêxa, Arnascu)-Esternu.jpg|L'u(r)ato(r)iu de San Bertumé
Gêxa di Santi Còsma e Damiàn (Bessu, Arnascu) 02.jpg|Bezzu, a capella di Santi Cosma e Damiàn
Capélla de San Pantalêu (Menôxi, Arnascu)-Esternu.jpg|A capella de San Pantalêu a Menöxe
</gallery>
U cumün de Arnascu u fa parte da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga-Impe(r)ia]], chi dunca a gh'è a parocchia dedicâ aa Sunta, ch'a cumprende ascì e gêxe chi sutta:
* '''Gêxa da parocchia da Nostra Scignùa Sunta''', a se tröva inta frasiùn da Gêxa, dund'a ghe vegne mensciunâ fina du [[1271]], p'êsse recustruìa du tüttu fra u [[1622]] e u [[1633]], pe pià cuscì a sò strutü(r)a d'ancöi. A custrusiùn a l'è a navâ ünica, cu'in aula dutâ d'in transettu picìn, dund'i se trövan i artài de Sant'Antognu e da Madonna du Rusa(r)iu, de ciü, inta mü(r)aja de mancìna, u gh'è a capella da Nativitài. Inta gêxa u gh'è cunservàu pa(r)egge ope(r)e artistiche, cumme u dipintu ch'u rafigü(r)a u ''Batezzu de San Giuvanni Batìsta'' da cunscide(r)à du [[XVII secolo|Seisentu]], ina stàttua da Madonna du Rusa(r)iu e u pregiàu tabernaculu de màrma(r)u du Gaggini, datàu au [[1536]] e missu in sce l'impurtante atâ mazû, de stìle rinascimentâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20669/|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora Assunta|léngoa=IT|vìxita=2025-06-29}}</ref>.
* '''U(r)ato(r)iu de San Bertumê''': u se tröva inta burgâ da Gêxa, de frunte aa paruchiâle, mensciunàu pe'a primma votta intu testamentu de l'Antognu Cassulìn du 2 de zenâ du [[1486]]. L'u(r)ato(r)iu u l'è stàu recustruìu du [[1580]], tantu che aa vixita du Mascardi u l'è dìcciu ciü aprupiàu cumme paruchiâle fìna da gexa du paise. A sò cianta a l'è a retangulu, cuvèrta da ina votta a butte, dutâ d'in artâ de marma(r)u ch'u g'ha in simma in quaddru dedicàu au santu patrùn. In sci fianchi de l'artâ i se dröven dui nicci, l'ün ch'u cuntegne a stattua da Sunta e l'âtru chella de San Darmassu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20668/|tìtolo=Oratorio di San Bartolomeo|léngoa=IT|vìxita=2025-06-29}}</ref>.
* '''Capella di Santi Cosma e Damiàn''': a se tröva inta frasiùn de Bezzu, mensciunâ asemme a l'u(r)ato(r)iu intu testamentu du [[1486]], p'êsse pöi rangiâ inte sò furme d'ancöi e dutâ de campanìn du [[1790]]. A sò strutü(r)a a l'è a navâ ünica, cuvèrta da ina votta a butte cun de lünettte dae parte e serâ au fundu da in abside squadràu. Inta mü(r)aja de mancìna u se ghe dröve in nicciu dund'a l'è cunservâ a stàttua da prucesciùn di santi patrùi<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20665/|tìtolo=Cappella dei Santi Cosma e Damiano|léngoa=IT|vìxita=2025-06-29}}</ref>.
* '''Capella de San Pantalêu''': a l'è a capella da burgâ de Menöxe, dund'a ghe vegne mensciunâ fina dau [[XVII secolo|Seisentu]] intu ''[[Sacro, e vago Giardinello|Sacro, e Vago giardinello]]''. A sò strutü(r)a a g'ha ina cianta a retangulu, cu'a navâ ch'a l'è cuvèrta da ina votta a butte spartìa inte tre campàe, serâ au fundu da in abside a ciü làtti. Sciübitu passàu l'entrâ, in scia drìta, e se vegghen e mü(r)aje du campanìn, ch'u l'è inglubàu inta capella. In simma a l'artâ u gh'è missu u quaddru da ''Madonna cu'u Bambìn, Santa Lüsìa e San Pantalêu'', ch'u g'ha ai sò fianchi di nicci pe'e stàttue de Santa Lüsìa e de Santa Te(r)esa; de ciü, inta capella u gh'è cunservàu in antìgu Crìstu de lutùn<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20667/|tìtolo=Cappella di San Pantaleone|léngoa=IT|vìxita=2025-06-29}}</ref>.
* '''Capella de San Darmassu''': inta lucalitài d'Arveiu, ataccu ai cunfìn cun [[Arbenga]], intu scitu de in'antìga burgâ ch'a nu l'existe ciû. A capella a l'è ina custrusiùn du [[XV secolo|Quattrusentu]], ma di rèsti truvài sutt'au sò portegu i l'han pruvàu a presensa d'ina primma gexetta ch'a duve(r)eva remuntà au [[X secolo|seculu X]]. A cianta da capella a l'è a retangulu, cu'in portegu davanti aa faciâ, mentre l'abside u l'è de furma squadrâ cumme pü(r)e u campanìn, missu in scia sò drita e dae fundasiùi ch'e ne vegnen daa primma gexetta. L'aula, tütta intunacâ, a l'è cuvèrta da ina votta a butte; fra e upe(r)e da capella a gh'è ina stàttua de San Darmassu, au dì d'ancöi cunservâ inte l'u(r)ato(r)iu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20666/|tìtolo=Cappella di San Dalmazzo|léngoa=IT|vìxita=2025-06-29}}</ref>.
=== Architetü(r)e militâri ===
<gallery widths="150" heights="150" mode="packed">
Immaggine:Castellu de Bessu (Arnascu)-Cumplessu 01.jpg|U castellu di Cassulìn a Bezzu
Immaggine:Castello Del Carretto Arnasco 2021.jpg|I rèsti du castellu di Du Carettu
Immaggine:Fòrte de Ròcca Livérna (Arnàsco) - intèrno (3).jpg|U fòrte sutàn da Rocca Riverna
</gallery>
* '''Castellu di Cassulìn''' o '''Castellu de Bezzu''': u se tröva a l'entrâ da frasiùn de Bezzu, in sciu stradùn ch'u ghe munta pe'a valâ de l'Arveiu. U castellu u l'è nasciüu cumme antiga rexidensa da famìa di Cassulìn, feudata(r)ia da [[Castelanìa de Rivernàu|castelanìa]], ch'a u l'ha fundàu du [[XIV secolo|Trexentu]]. A sò strutü(r)a d'ancöi a ne vegne pe(r)ò dai travài du [[XVII secolo|Seisentu]], ch'i l'han fàcciu vegnì ina villa daa cianta a "U", cun de mü(r)aje tenzüe a mutivi du [[XVIII secolo|Settesentu]]. Di tocchi du castellu u(r)igina(r)iu e de sò mü(r)aje i duve(r)ean ancù vegghise numma che inta bassa custrusiùn ch'a lìga e due a(r)e du cumplessu<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=27874|tìtolo=Castello di Bezzo|léngoa=IT|vìxita=2025-07-11}}</ref>.
* '''Castellu di Du Carettu''': aù derucàu, u se tröva surva aa burgâ da Gêxa, dund'u l'è stàu ti(r)àu sciü atùrnu au [[XIII secolo|Duxentu]]. A sò investitü(r)a ai Cassulìn a l'è cunfermâ cu'u passaggiu du feudu dai Clavesâna ai Du Carettu, du [[1321]], pe finì ai Savoia du [[1735]] cu'u restu da [[Castelanìa de Rivernàu|castelanìa]] e, pe' mezzu de sti lì, rivà du [[1753]] in investitü(r)a ai Du Carettu de [[Barestin|Barestìn]]. U castellu u cunserva a sò cianta a ciü làtti, cun dui tocchi de mü(r)aje ancù in pei ch'i portan i segni di atacchi de votte<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28246|tìtolo=Castello detto Del Carretto|léngoa=IT|vìxita=2025-07-11}}</ref>.
* '''Fòrte de Arnascu o da Rocca Riverna''': cumplessu de dui fòrti, u se tröva in simma aa Rocca Riverna, intu mezu fra e valàe de l'A(r)òscia e du Pennavai(r)e, dund'u l'è stàu ti(r)àu sciü aa fin de l'[[XIX secolo|Öttusentu]] cumme parte du sba(r)amentu de Sücca(r)ellu, pe' blucà de invaxùi ch'e ne vegnissen dau mâ. U fòrte sutàn u l'è a custrusiùn ciü impunente, ch'u funsiunava cumme baterìa grassie ae sinque pustasiùi de fögu misse a "barbetta" ciü che cumme cà di surdatti e sêde ascì da santabarba(r)a, missa nu gua(r)i da distante au redossu da Rocca. A munte da Baterìa u se tröva pöi u Ba(r)acamentu, duve(r)àu cumme curpu de guardia, e u Trince(r)amentu, ina pustasiùn fabricâ in scia cresta da Rocca Riverna. Da vixìn a sta lì, intu scitu dund'u gh'é(r)a u castellu de Rivernàu, u s'è fabricàu asemme au fòrte ina tu(r)e d'avistamentu, ch'a gh'axeva in telegrafu otticu pe' cumünicà cu'e âtre furtificasiùi du sba(r)amentu<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825285_0700210509_dec.pdf|tìtolo=Complesso Fortificato di Rocca Liverna - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-07-11}}</ref>.
=== Architetü(r)e sivili ===
* '''A Ture de Davì''' (o "du Davì" a segunda da prununsia), a l'è ina ture a base reunda cun ina furma a silindru, a se tröva surva a l'abitàu de Menöxe. Dandu amentu ae lezende cuntàe intu paìse a sa(r)eva stà custruìa intu [[XVIII secolo|Settesèntu]] da in pastù da zona, ciamàu Davide Badoino (dìcciu, apuntu, U Davì), cu'a strutü(r)a fàccia cumme ina mü(r)aja a seccu.
=== Pitü(r)a ===
<gallery widths="150" heights="150" mode="packed">
Arnasco-murales1.jpg|E pitü(r)e de Arnascu
Arnasco-murales2.jpg|Âtra vista de pitü(r)e in sce mü(r)aje
</gallery>
* '''E pitü(r)e in sce mü(r)aje (''murales'') de Arnascu''', e se sun svilupàe a partì dai [[Anni 1990|ànni 90]], cu'a partecipasiùn de artìsti prufesciunisti e diletanti, ch'i se sun impegnài a decu(r)à e müa(r)aje da stradda prinsipâle ch'a culega e frasiùi du paìse (a stradda pruvinsale 35). I temmi tratài dai dipinti i sun prinsipalmente ligài aa realtài cuntadìna e au teritò(r)iu ligü(r)e, cun ina cuntinnua evulusiùn ch'a pòrta tütti i ànni di dipinti növi.
== Ecunumia ==
U setû trainante de l'ecumumìa d'Arnascu u l'è chellu prima(r)iu, cu'a cultivasiùn de prudòtti cumme a vìgna e l'[[U(r)iva|u(r)ìvu]], cun a qualitài ciamâ arnasca, o ascì u(r)ìva pignö(r)a, ch'u ne vegne utegnüu u famusu ö(r)iu èstra-vergine d'u(r)ìva.
Pôcu svilüpàu chellu secunda(r)iu, a frunte pe(r)ò de in difüsu muntà du türismu, prinsipalmente pe'a stu(r)icitài du paìse, ma ascì pe' l'enugastrunumìa lucâle. E prinsipâli furme de acuiènsa e sun dunca chelle de l'agritü(r)ismu, asemme ae ativitài cumerciâli ch'e permettan de tastà i vìn e i piàtti tipichi da tradisiùn.
== Cultü(r)a ==
=== Dialettu d'Arnascu ===
{{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaju}}
U dialettu parlàu a Arnascu u l'è de stampu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]] e u fa parte du grùppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligü(r)e de sentru-punènte]]; pe' rivitalizâlu a pro loco lucâle a urganizza di incontri ciamài ''Vegne asci ti a ciaciarâ'', ch'i se tegnen escluxivamente intu dialettu lucâle, tütte e vòtte cun in temma dife(r)ènte.<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210819172715/https://www.comune.arnasco.sv.it/it-it/appuntamenti/vegne-asci-ti-a-ciaciara-72725-1-cefa4291c90bdcd75c8fec5e4e672989|tìtolo=Vegne ascì ti a ciaciarâ|léngoa=IT|vìxita=2025-07-01}}</ref>
=== Enugastrunumìa ===
==== L'u(r)iva arnasca ====
Particulare de stu terito(r)iu a l'è a cultivasiùn de l'arnasca o "u(r)ìva pignö(r)a", ch'a presenta de carateristiche dife(r)ènti rispettu aa ciü cultivâ u(r)ìva tagiasca, rispettu a sta chi difatti a g'ha ina maü(r)asiùn dife(r)ènte, ciü tardìa e in güstu che tastandula u pà tòstu scimile a in pignö.<ref>{{Çitta web|url=https://www.coopolivicolarnasco.it/|tìtolo=Cupe(r)atìva de l'ö(r)iu de Arnascu|léngoa=IT|vìxita=2025-01-07}}</ref>
L'u(r)ìva arnasca a presenta in cu(r)û ciü scü(r)u, ciante ciü bàsse e picìne, côsa ch'a garantisce ascì ina mazû rexistensa au ze(r)u e au freidu.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210901000000*/https://www.lamialiguria.it/it/la-liguria-in-battello/456-cultivar-liguri/9240-arnasca.html|tìtolo=In Arnascu l'ö(r)iu u l'è de Arnasca|léngoa=IT|vìxita=2025-07-01}}</ref> Propiu pe' ste carateristiche chi a l'è de lungu apresâ, vista ascì a prudusiùn de l'ö(r)iu estra vergine d'u(r)ìva, prudòttu prinsipalmente dai [[gumbu|gumbi]] lucâli, atestài zà antigamente in Arnascu (segundu quarche funte zà a partì dau [[XVII secolo|Seisèntu]]).<ref>{{Çitta web|url=http://www.agriligurianet.it/en/vetrina/prodotti-e-produzioni/olio-e-olive/prodotti-tipiciolio/item/217-olio-extravergine-di-oliva-arnasca.html|tìtolo=L'ö(r)iu estra vergine d'u(r)ìva arnasca|vìxita=2021-08-19|léngoa=IT}}</ref>
== Feste e fe(r)e ==
* '''Festa da Sunta''', a se tegne tütti i ànni a Arnascu Gêxa a Mez'Aùstu, a l'è a festa patrunâle du cumün, cu'a selebrasiùn religiusa e ascì u rinfrescu urganizàu daa Pro Loco.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.arnasco.sv.it/it-it/appuntamenti/festa-patronale-di-santa-maria-assunta-72708-1-83ee79065cb0b083beaa64cc62fa1de5|tìtolo=A festa patrunâle da Sunta|vìxita=2021-08-19|léngoa=IT}}</ref>
* '''Vegne ascì ti a ciaciarâ''', u se tegne cu'a culaburasiùn da Pro Loco e da cumüna, pe' valurizà u dialettu de Arnascu e mustralu ascì a chi u nu u cunusce, l'eventu, inte l'edisiùn [[2019]]-[[2020]] u s'è tegnüu fra i mesi de dixembre e de frevâ, cun tütte e sei(r)e in temma diferente pe' cuntà de sto(r)ie, lezende, filastrocche o ascì sulu pe' fà dui ciàrle. I temmi prinsipâli de l'eventu i sun stài: ''"Cunteme de Arnascu"'', ''"A vita du passau"'', ''"A lesiun"'' e ''"Ina neuce au museu"''.<ref name=":0" />
* '''Cuncursu de puesia,''' dedicàu a Angelo Gastaldi, u se tegne aa Gêxa, urganisàu da l'asuciasiùn OlividiVersi, cu'a selesiùn tantu de puesie in italiàn cumme chelle in dialettu e ascì 'na sesiùn dedicâ ai matetti.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguria2000news.it/primo_piano/arnasco-domani-31-luglio-la-premiazione-del-premio-gastaldi/|tìtolo=Arnasco. Domani 31 luglio la premiazione del Premio Gastaldi|léngoa=IT|vìxita=2025-08-06}}</ref>
* '''Festa da fìn de l'estài''', a se tegne dau lucâle sentru poli-spurtìvu, ai inissi de setembre, cu'a sena prepa(r)â dau cumün e daa pro loco e ascì a müxica dau vìvu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.arnasco.sv.it/it-it/appuntamenti/festa-di-fine-estate-72705-1-87fdf9418e492f092ca07893bb69920f|tìtolo=A festa da fin de l'estài|vìxita=2021-08-19|léngoa=IT}}</ref>
* '''Festa di santi Cosma e Damiàn''', a l'è a festa patrunâle da frasiùn de Bezzu, a se tegne tütti i ànni ai 22 de setembre, cu'a messa selebrâ inta gêxa da frasiùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.arnasco.sv.it/it-it/appuntamenti/festa-patronale-dei-santi-cosma-e-damiano-72710-1-80b21d83cbef16a18aab9dbcb2c0e1bf|tìtolo=Festa patrunâle di santi Cosma e Damiàn a Bezzu|vìxita=2021-08-19|léngoa=IT}}</ref>
* '''Festa patrunâle de San Darmassu''', a se tegne tütti i ànni ai inissi d'aùstu inta frasiùn de Arveiu, dund'a se tröva a gêxa dedicâ au santu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.arnasco.sv.it/it-it/appuntamenti/festa-di-san-dalmazio-72711-1-8322f54281d099012b0aaf90581eb4e7|tìtolo=A festa de San Darmassu a Arveiu|vìxita=2021-08-19|léngoa=IT}}</ref>
== Aministrasiùn ==
=== Scindichi de Arnascu ===
[[File:Arnasco-municipio.jpg|thumb|A cà cumünâle de Arnascu]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|14 arvì 1986|24 mazzu 1990|Alfredino Gallizia|[[Partio Comunista Italian|PCI]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 mazzu 1990|24 arvì 1995|Ottavio Tomatis|PSI|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 zügnu 1999|Ottavio Tomatis|lista sivica|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 zügnu 1999|14 zügnu 2004|Pier Giorgio Giraldi|lista sivica|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 zügnu 2004|8 zügnu 2009|Pier Giorgio Giraldi|lista sivica|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 zügnu 2009|25 mazzu 2014|Alfredino Gallizia|Insieme per Arnasco<br />(lista sivica)|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|25 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Alfredino Gallizia|Uniti per Arnasco<br />(lista sivica)|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|10 zügnu 2024|Matteo Mirone|Insieme per Arnasco<br />(lista sivica)|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Matteo Mirone|Insieme per Arnasco<br />(lista sivica)|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}
=== Gemelàggi ===
* {{Scìnbolo|Flag of England.svg}} [[Brading]], dau [[2004]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/16209276/guida-cooperazione-decentrata-e-internazionalizzazione-delle|tìtolo=Guida cooperazione decentrata e internazionalizzazione delle regioni e della provincie autonome italiane|outô=Istituto per la Promozione Industriale|dæta=2007|léngoa=IT|p=54}}</ref>
== Vie de cumünicasiùn ==
U terito(r)iu cumünâle de Arnascu u l'è culegàu cu'u cumün de [[Cixan|Cixàn]] grassie aa stradda ch'a pòrta versu [[Sènexi]] e u lucâle villaggiu tü(r)isticu, ch'a razunze fasilmente a frasiùn de Bezzu, culegâ ascì cu'a Stradda Pruvinsâle 19, versu [[Villanöva]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp19|tìtolo=SP 19 di Arnasco|outô=Pruvinsa de Savuna|léngoa=IT|vìxita=2025-07-06}}</ref>. A Gêxa e Menöxe e sun culegàe cu'a frasiùn de Bezzu grassie aa Stradda Pruvinsâle 35, ch'a porta fin a [[Vendùn]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp35|tìtolo=SP 35 Arnasco-Vendone-Onzo|outô=Pruvinsa de Savuna|léngoa=IT|vìxita=2025-07-06}}</ref>.
== Nòtte ==
;Nòtte au testu
<references group="n." />
;Nòtte bibliugrafiche
<references responsive="" />
== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}
== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=https://comune.arnasco.sv.it/|tìtolo=Scìtu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2025-07-06}}
{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
[[Categorîa:Arnascu| ]]
tpta30lskngr4nigaeip4m7rnirscv9
Borṡi e Veressi
0
1723
275109
274433
2026-10-27T19:02:15Z
N.Longo
12052
wl
275109
wikitext
text/x-wiki
{{Borṡìn}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Borṡi e Veréssi
|Panorama = 2013-07 Fraktion Verezzi 011.jpg
|Didascalia = A Ciassa e u Rucâru de [[Ver̭éssu|Veréssi]], cun [[Borṡi]] e [[A Prìa]] in sciu mâ
|Tipo = [[Comun|cumün]]
|var-localizaçión = Lucaliṡasiùn
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Renato Dacquino
|Partito = lista sivica "Nuova via per Borgio Verezzi"
|Data elezione = 16-5-2011
|Data rielezione = 4-10-2021
|Mandato = 3
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = [[1933]]
|var-teritöio = Teritoriu
|var-cordinæ = Curdinê
|var-altitùdine = Artéssa
|Altitudine = 10
|var-superfìcce = Süperficie
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 2053
|Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Dêtu Istat] - Pupulasiùn rescidente a-i 31 de maṡṡu du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-5-2023
|var-denscitæ = Denscitê
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|Sottodivisioni = [[Borṡi]] (sêde du cumün), [[Ver̭éssu|Veréssi]]
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[U Tû]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füṡu urâiu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastu
|var-tàrga = Targa
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1351
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = borṡìn, veresìn
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]]
|var-festîvo = Festìvu
|Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]]
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Borgio Verezzi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puṡisiùn du cumün de Borṡi e Veréssi in-ta pruvincia de Savuna
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâ
}}
'''Borṡi e Veréssi'''{{#tag:ref|''Bòrzi e Veéssu'' o ''Veéssi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]], ''Borsi e Verési'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, ''Borṡi e Vereṡṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Bòrxi e Verésso'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]|group=n.}} (''Bòrṡi e Ver̭éssu'' in veresìn, ''Borgio Verezzi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) i sun dui paìṡi [[Liguria|ligüri]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] ünìi in-t'in sulu [[Comun|cumün]], ch'u cunta 2.053 abitanti (dêti agiurnê a-u [[2023]]).
== Geugrafìa ==
=== Teritoriu ===
U cumün de Borṡi e Veréssi u cröve i teritori lighê a-i dui paìṡi ch'i l'han furmòn: [[Borṡi]] u se tröva in-tu Ciàn, ch'u piggia tütte e têre cianélle misce da vixìn a-a costa e ch'i g'han, de darê, a Valle, ch'a l'è u valùn scavòn da-u riàn de Butassàn<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Toponimi dei contadini di Borgio'', p. 81}}</ref>. Pe cuntru, [[Ver̭éssu|Veréssi]] u l'è misciu a 200 m sciü-u livéllu du mâ, sciü-e rive de l'Orera<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Vicino|outô2=Daniele Arobba|outô3=Guido Imperiale|tìtolo=Comunità Montana Pollupice. Le valli e l'entroterra delle valli di Finale L.-Pietra L.-Loano Guida e Carta topografica|ànno=1988|editô=Istituto Geografico De Agostini|çitæ=Nuvara|léngoa=IT}}</ref>. L'âtra muntagna ch'a se tröva in-tu sö teritoriu a l'è, a punénte, u Munte Grossu (299 m), misciu sciü-i cunfìn cu-[[u Tû]] e [[a Prìa]], méntre, in pò ciü a levante di cunfìn cun [[Finô|Finâ]], u se lêva u [[Côu da Crôvas̠òppa|càvu da Cravasoppa]].
Pe-i rién, u ciü inpurtante in-tu teritoriu du cumün u l'è u riàn de Butassàn, lungu ciü o mênu sei chilometri e ch'u marca pe in toccu i cunfìn cu-[[A Prìa]]. Pö, vèrsu levante, u gh'è u riàn da Fuxe, dîtu ascì U Rugéttu, de sulu 300 mêtri ma ch'u portâva l'êgua a-i muìn de Borṡi, e ancùa u riàn da Batuéṡsa, de 2 chilometri che da [[Gura]] u china fina a traversâ e grotte de Vâdemìn. Ciü u levante u gh'è ancùa u riàn da Funtana, ch'u tacca da-a Cröṡa de Veréssi e u china pe 1.100 mêtri fina a-u mâ, e u riàn da Fìn, ch'u nasce da-u Ciàn de San Martìn pe chinâ, cu-in valùn picìn, pe tostu in chilometri fìn a-u mâ. Cunusciüu ascì cumme u riàn di Cavélli, cumm'u dixe u sö numme u marca, da-u [[XIII secolo|Duxentu]], i tèrmi cun Finâ<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La situazione idrografica di Borgio Verezzi'', pp. 72-74}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/documenti/08_Relazione_Rev01.pdf|tìtolo=Stralcio sul rischio idrogeologico - Bacino: Bottassano|vìxita=2026-07-14|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref>.
In-tu teritoriu du cumün u se arve paégge grotte e arme, ṡvilüpê in-te dulomie e in-ti carchê dîti de San Pê di Munti e ch'i cuntêgnan ascì de pröve da preṡensa antîga de l'ommu in-te sti sciti. E ciü inpurtanti i sun e grotte de Vâdemìn a Borṡi, scrövìe in-tu [[1933]] e che, da-u [[1970]], i se pöan vixitâ cu-in percursu atresòn<ref name=":3" /><ref name=":8" />. Pö u ghe n'è de âtre, ciü picìne, cumme l'Armüssu e l'arma de Parmuê a Veréssi e l'arma da Manduêa a Borṡi<ref name=":9" />.
=== Frasiùi ===
;Borṡi
{{Véddi ascì|Borṡi|càngio variànte=U mêximu arguméntu in-tu detaggiu}}
<gallery mode="packed" widths="250" heights="150">
Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg|Vista de Borṡi
Borgio-Pietra Ligure-panorama.jpg|Vista cu-e quartê mudèrni de Borṡi e, de darê, [[A Prìa]]
</gallery>
Borṡi u se tröva in-te têre dîte du Ciàn, a-i pê da Valle e nu guêi distante da-u mâ. Méntre e primme chê da regiùn i l'êan stête fabrichê in gîu a-u santuâju de San Stêva, a sö furmasiùn a l'è vegnüa de doppu, de manimàn ch'u se tiâva sciü de chê vixìne l'üna a l'âtra. A stu moddu, Borṡi u l'ha pigiòn a furma de paìṡe ünicu, sensa de burghê, miscie a-u reùndu du sö céntru e traversê da di carùggi. In-te stu céntru, a ina trentêna de mêtri ciü in âtu de primme chê du paìṡe, a surmuntâle tütte u se tröva a gêxa de San Pê, fêta a-u postu du forte ch'u gh'êa primma, méntre a l'estremitê de punénte de Borṡi e sö difeṡe i cunprendêvan ascì U Turiùn<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''I due centri urbani: Verezzi e Borgio'', pp. 29-30}}</ref>. In-tu Ciàn, che ina votta u l'êa pe u ciü a canpagna, a partî da-u doppu guêra u l'è nasciüu i quartê növi du cumün, ch'i furman in'ünitê ricunusciüa a parte in-tu statütu du Cumün<ref name=":10" />.
;Veréssi
{{Véddi ascì|Ver̭éssu|càngio variànte=U mêximu arguméntu in-tu detaggiu}}
<gallery mode="packed" widths="250" heights="150">
Borgio Verezzi - Borgata Poggio, Verezzi.jpg|Veréssi, a burgâ du Pöṡṡu
Verezzi - panoramio (1).jpg|De chê da Ciassa
Verezzi-panorama3.jpg|Vista da Cröṡa
</gallery>
Veréssi (''Ver̭éssu'' in-tu sö parlâ) u l'è in paìṡe spartìu in-te cuattru burghê, A Ciassa, A Cröṡa, U Pöṡṡu e U Rucâru, da-a strutüa ciütostu carateristica, fêta de chê tütte tachê insemme cumme s'i seggian in cunplèssu ünicu, lighê l'ün l'âtra da di sentê tra i orti. Ste architetüe, ch'i se pöan cunfruntâ cun cuélle saracêne, i l'han dêtu da pensâ a in'urigine du paìṡe da ligâse a ste génte lì, ch'i sajêvan vegnüe a stâ sciü l'Orera. Pe u primmu u se credde, pe a sö puṡisiùn méggiu difeṡa e vixìna a-e arme, ch'i l'aggian fundòn a burgâ du Pöṡṡu, cu-u paìṡe che de de lì u l'è cresciüu in-tu tenpu pe u muntâ da pupulasiùn e de cuélli ch'i ne vegnîvan de de föa. A gêxa du paìṡe, dedicâ a [[San Martìn de Tours|San Martìn]], a l'è miscia ciü âta che e sö burghê, sciü-a cresta de l'Orera<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''I due centri urbani: Verezzi e Borgio'', pp. 25-28}}</ref>.
=== Cunfìn ===
U cumün de Borṡi e Veréssi u cunfina a punénte cun cuéllu d[[a Prìa]], a nord-ovest cu-[[u Tû]] e da setentriùn a levante cun [[Finô|Finâ]], méntre a meridiùn u l'è faciòn sciü-u [[Mâ Ligure|Mâ Ligüre]]<ref name=":10">{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/wp-content/uploads/2013/02/Statuto-Comunale-modificato.pdf|tìtolo=Statuto Comunale|outô=Cumün de Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2026-07-14}}</ref>.
== Stòja ==
=== Urigine du numme ===
U numme de [[Borṡi]] u pà vegnîne da-u numme, in [[Léngoa latìnn-a|latìn]], ''Burgus Albingaunum''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Türìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}</ref>, a indicâ duncue u ligamme fra u paìṡe e a sitê d'[[Arbenga]], cu-u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|sö vescu]] ch'u n'è stêtu u scignù in-te l'[[Etæ de Mëzo|Etê de Méṡṡu]].<ref name=":7">{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Il Nome e la Storia|léngoa=IT|vìxita=2026-06-30}}</ref> A ogni moddu, pe i stüddi ciü mudèrni, l'urigine de stu numme a nu l'è guêi cêa: u se tröva cumme ''Borgi'' ṡà du [[1076]], scibén che in-ta trascrisiùn d'in attu antîgu che, de prubabile, a l'è fâsa, pe pö cunparî turna a partî da-u [[XIII secolo|Duxentu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Furio Ciciliot|tìtolo=Remota loca. Toponimi della Liguria (862-1100)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/RT10195464|colànn-a=Progetto Toponomastica Storica|ànno=2024|editô=Società Savonese di Storia Patria - Marco Sabatelli Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|p=65|volùmme=Vul. 45|ISBN=978-88-85866-58-4}}</ref>
[[Ver̭éssu|Veréssi]], invêxe, a l'è de l'ablatîvu prerumàn ''Veletiis'', latiniṡòn in ''Veretium''<ref name=":7" /><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=DwYUAAAAQAAJ&pg=PA16|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Türìn|léngoa=IT|pp=16-17|volùmme=Verd-Vintebbio}}</ref> o ''Viretium'', pö vegnüu ''Veretio'', fìn a-a furma da giurnâ d'ancö.
=== Preistòja ===
In-tu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi e in-te di posti vixìn u l'è stêtu trovòn ciü testimunianse di tenpi da [[Preistöia|preistòja]], a cumensâ, pasòn de pocu u riàn da Fìn e i tèrmi cun [[Finô|Finâ]], da-u scitu inpurtantiscimu de l'[[Armassa (Finô)|Armassa]], cu-i sö rèsti du primmu Paleulìticu. A ogni moddu u l'è sciurtìu de testimunianse fina da-e arme in-tu teritoriu du cumün, cumme l'[[arma de Parmuê]] (''arma de Parmur̯ê'' a Veréssi), l'[[arma da Manduêa]] e l'[[Armüssu (Ver̭éssu)|Armüssu]], dund'u l'è stêtu trovòn âtre testimunianse du Paleulìticu e ascì de etê ciü mudèrne, da-u Neulìticu a l'[[Etæ do Brónzo|Etê du Brunṡu]].<ref name=":9">{{Çitta|Nari, 1970s|''Le caverne e la comparsa dell'uomo'', pp. 13-16}}</ref>
Üna de primme testimunianse de preṡensa de l'ommu in-tu teritoriu du cumün a l'è rapreṡentâ da-[[I Castelê (Ver̭éssu)|i Castelê]] de Veréssi, ch'i se trövan in-ta lucalitê cu-u mêximu numme. U scitu u l'è ligòn pe u ciü a-a primma [[Etæ do færo|Etê du Fêru]], fra i [[IV secolo a.C.|séculi IV]] e [[III secolo a.C.|III a.C.]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Henry de Santis|tìtolo=Il Castellaro di Verezzi|editô=Istituto italiano di preistoria e protostoria|revìsta=Notiziario di preistoriae protostoria|çitæ=Firense|ànno=2016|volùmme=Vul. 3.1|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/30084110/Il_Castellaro_di_Verezzi_Borgio_Verezzi_SV_}}</ref>, cun stu [[Castelà (furtificasiùn)|génere de custrusiùi]] ch'u l'êa tìpicu di [[Liguri Antighi|Ligüri Antîghi]], devöòn cumme scistêma de difeṡa a-e spalle da maîna e che, in-te stu câxu, u duvêva avéighe ascì de funsiùi in ti tràffeghi e in tu cuntrollu du teritoriu a l'in gîu.<ref name="castellari''">{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=17|capìtolo=I Castellari di Ranzi}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070570.pdf|tìtolo=Insediamento protostorico del Castellaro di Verezzi - Relazione tecnico-scientifica|léngoa=IT|vìxita=2026-07-02}}</ref>
=== Etê rumâna ===
I Ligüri i l'han lasciòn u postu a-a duminasiùn rumâna, cumensâ cu-a canpagna de cuncuista portâ avanti da-u cunsule [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|Lucius Aemilius Paullus]]. Du [[181 a.C.|181 primma de Cristu]], foscia cu-ina bataggia cunbatüa in-ta ciâna fra [[Borṡi]] e [[A Prìa]], u gh'è stêtu a vitòja rumâna e a l'è duncue cumensâ a rumaniṡasiùn da regiùn<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''L'età della storia'', p. 17}}</ref>. De cuélli tenpi, u teritoriu du cumün u l'êa traversòn da-a stradda ch'a curìva lungu a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], che foscia a repigiâva l'antîgu camìn da ''[[Via Herculea]]''. Sta lì, a duvêva muntâ sciü pe a [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]] da-a valâ de [[Finô|Finâ]] e, pasòn l'Armassa, a ne chinâva pe i sciti da Varavêa, pe sciurtî da Borṡi a-u livéllu du santuâju du Bun Cunséggiu<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 19}}</ref>.
A ogni moddu, u scistêma de stradde rumâne u l'è cangiòn du [[13 a.C.|13 primma de Cristu]], cuandu pe vuluntê d'[[Aogusto|Augüstu]] a l'è stêta traciâ a [[Via Julia Augusta|''Via Julia Augusta'',]] ch'a traversâva tüttu u punénte da növa ''[[Regio IX Liguria]]''. Sta vìa, pe u ciü, a l'andâva aprövu a-u percursu da vìa véggia ma, pe fâla cun de muntê ciü fassili pe i câri, a nu pasâva ciü pe a Cravasoppa ma in cangiu a muntâva sciü pe [[Gura]], de dunde a chinâva cun di gîi in-ta valâ du Butassàn, pe rivâ dunde ancö u gh'è Borṡi e turnâ, da-u santuâju, sciü-u percursu da vìa ciü antîga. U scitu rumàn ciü vixìn u duvêva esse a ''[[mansio]]'' de ''[[Pollupice]]'', marcâ fina sciü l'''[[Itinerarium Antonini]]'', ma da-a puṡisiùn ch'a nu l'è guêi següa: tra i âtri posti u s'è dîtu ascì ch'a l'êa a-i pê du Munte Grossu, dunde a-a giurnâ d'ancö u gh'è u santuâju<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 20}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}</ref>. In-te l'etê rumâna u s'è pensa ch'u l'existêva ṡà u primmu centru de [[Ver̭éssu|Veréssi]], foscia in-ta burgâ du Pöṡṡu, e fina cuarche cà dunde ancö u se tröva Borṡi, ben che, pe tütti dui, u nu gh'è ancùa de pröve<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''La popolazione'', p. 21}}</ref>.
=== Etê de méṡṡu ===
Cuand'u l'è cheitu l'[[Impêo Roman|Inperu Ruman]] i dui paìṡi, cuscì cumme u rèstu da regiùn, i l'han patìu e incursciùi di barbari pe finî, doppu di [[Provincia Maritima Italorum|tenpi di biṡantìn]], sutt'a-i [[Régno Longobàrdo|Lungubardi]] e pö a-i [[Régno frànco|Franchi]]. A-a morte du [[Carlomagno|Carlu Magnu]], in-te l'[[814]], u duminiu u l'è pasòn a-u Berengariu II e, cun lê, u l'è nasciüu a spartisiùn du teritoriu in-te de marche. Tantu [[Borṡi]] cuantu [[Ver̭éssu|Veréssi]] i l'han duncue fêtu parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, ch'a cumensâva da [[Finô|Finâ]]. In-t'in tenpu ch'u l'êa urmai de crìṡi pe u guvèrnu centrâle, in-tu [[1047]] l'Enricu III u l'ha cedüu a-a canonica du Sarvatù de [[Turin|Türìn]] e ''ville'' de [[Tuiran|Tuiàn]], Borṡi e [[A Prìa]], ciü che a ''villa cum castro'' de [[Giüstexine|Giüsténixe]] ma, a ogni moddu, ste dispuxisiùi i nu l'êan cuscì stréte e a canonica a nu l'ha mai avüu de cuntrollu in simma a sti scìti<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|p. 2}}</ref>.
Pö, cu-u muntâ de auturitê du postu, ste têre i sun vegnüe fra cuélle du [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu d'Arbenga]], cuntrulê pe méṡṡu du [[Castellu da Prìa|castéllu da Prìa]], ma cun di forti interèssi ascì de de âtre auturitê<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|p. 1}}</ref>. De ciü, alantùa a Borṡi u gh'êa in cunvéntu picìn cu-ina gêxa, maneṡòn da-i [[Abasia de San Pêru in Varatella|fratti de San Pê a-u Munte]], che cu-u tenpu u l'è vegnüu u santuâju da Madonna du Bun Cunséggiu. In-tu [[1076]] u vescu Diudâtu u l'ha cedüu a prupietê de Borṡi a-i fratti benedetìn, che cuscì i g'han esteṡu i sö pusediménti<ref>{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=30366&RicFrmRicSemplice=Borgio%20Verezzi&RicSez=produttori&RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Comune di Borgio|vìxita=2026-07-07|léngoa=IT|outô=Sistema Informativo Unificato per le Soprintendenze Archivistiche}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il cristianesimo e la civilità benedettina'', pp. 22-23}}</ref>, ben che da prinsìpiu u cuntâva sulu che poche chê in gîu a-u santuâju<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''I due centri urbani: Verezzi e Borgio'', p. 29}}</ref>. In Veréssi, ch'u l'êa in paìṡe ciü ṡvilüpòn, da l'interesante architetüa de güstu saracén, u se ghe trovâva in âtru scìtu di benedetìn, a cuscì dîta "Cà di Fratti" sciü-a cresta de l'Orera. Pe du rèstu, a-i fratti u l'è ligòn, de prubabile, u primmu ṡvilüppu de l'agricultüa in-ta regiùn, a partî da-a cultivasiùn de oîve<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il cristianesimo e la civilità benedettina'', p. 24}}</ref>.
Ciü che i diritti di scignùi che, da-u numme du sö paìṡe, i l'êan dîti ''de Iustenice'', a-u prinsìpiu du [[XIII secolo|Duxentu]] e têre de Borṡi e de Veréssi i sun stête interesê da-u spandise vèrsu punénte du [[Marches̠ùn de Finô|marcheṡòn de Finâ]], sutta a l'[[Enricu II Du Carettu|Enrìcu II Du Carettu]]. U marchéṡe, du [[1212]], u l'ha defêti rinfursòn e sö prupietê in-ta valâ pigiandu u paìṡe de [[Gura]] insémme a âtre due burghê. Du ṡenâ de cuéllu annu, tenpu che in Arbenga u gh'êa in [[Du Carettu (famìa)|Du Carettu]], [[Enricu Du Carettu (vescu)|Enrìcu]], cumme vescu, stu lì u l'ha cedüu a-u marchéṡe, pe duxentu franchi e di sciti e diritti, i sö bêni e i sö diritti sciü-[[a Prìa]], Borṡi e Veréssi. Fra ṡügnu e seténbre i l'han fêtu u mêximu i ''de Iustenice'', ch'i l'han vendüu a-u marcheṡe têre e diritti, cunpreṡu cuéllu ch'i gh'axêvan a Borṡi. A ogni moddu u [[cumün d'Arbenga]] u l'ha cumandòn a-u vescu de tegnîse ciü a-a larga da-u marcheṡe e, du frevâ du [[1213]], u l'ha firmòn in attu ch'u g'ha fêtu pigiâ turna di bêni a Giüsténixe, A Prìa, [[Löa]], Borṡi e Veréssi<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|pp. 11-12}}</ref>.
In-ti anni de doppu u gh'è stêtu ancùa di cangi de man e de cuestiùi fra e auturitê de l'Ingaunia de levante. L'aministrasiùn du vescu pe têre a l'êa pe u ciü a-a Prìa, cu-e génte de Borṡi e de Veréssi ch'i gh'axêvan da prestâ de "''guaita et scaraguaita''" a-u [[Castellu da Prìa|sö castéllu]]. Pö, a situasiun a l'è cangiâ turna du [[XIV secolo|Trexentu]], cuandu a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Ṡena]] a l'ha riscatòn a pudesterìa da Prìa da Pappa Ürbàn VI, pe 60 milla fiurìn in-te tüttu, duvüi in scangiu de l'agiüttu militâre risevüu cuntr'a-u regnu de Napuli<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130223054250/http://www.comuneborgioverezzi.gov.it/?page_id=57|tìtolo=Borgio Verezzi, storia e tradizioni|vìxita=2026-07-13|léngoa=IT|outô=Cumün de Borṡi e Veréssi}}</ref>.
=== Etê mudèrna ===
[[Immaggine:Matteo Vinzoni, Tipo geometrico di parte della Riviera di Ponente, 1750 (Borgio e Verezzi).jpg|miniatura|Borṡi e Veréssi sciü-u ''Tipo geometrico di parte della Riviera di Ponente'' du [[Matê Vinzón|Matteo Vinzoni]], [[1750]]]]
In-ti séculi a vegnî a situasiùn a nu l'è cangiâ guêi, cu-a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]] ch'a l'ha mantegnüu u sö cuntrollu sciü Borṡi e Veréssi, cunsciderê cumme "ville" e cunpreṡe in-ta pudesterìa da Prìa. E due cumünitê i l'axêvan cumme rapreṡentanti trei cunsuli ciaschedüna, numinê da-a pupulasiùn, che d'in annu in annu i gh'axêvan da versâ avaìe e gabèlle a-u pudestê<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La visita del Podestà alle "Ville" di Borgio e Verezzi'', p. 11}}</ref>. In-tu [[XVI secolo|Sincuesentu]], tenpu de incursciùi barbaresche, méntre Veréssi a l'êa prutètta da-a sö puṡisiùn ciü âta e aretrâ da-a costa, [[Borṡi]] a s'êa trovâ a rischiu, e a sö génte a l'axêva cumensòn a andâsene d'in-tu paìṡe, finindu pe u ciü a [[Ver̭éssu|Veréssi]]. Pe stu fêtu, in-tu [[1560]], a cumünitê a l'ha ciamòn u permisciu da Repübbrica pe isâ ina tûre de difeṡa, cumensâ in-tu [[1564]]. A ogni moddu a tûre a nu l'êa abasta pe garantî a segürésse e cuscì, in simma a-u paìṡe, in-tu [[1588]] u l'è stêtu fabricòn in forte<ref name=":0" /><ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minila|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Ṡena|léngoa=IT|pp=84-85|capìtolo=Lungo la costa da Andora a Pietra Ligure|ISBN=978-88-6406-089-7|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0320731}}</ref>.
Cu-a guêra du [[1625]] fra a Repübbrica e u ducòn di Savoia e l'invaxùn da [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]] da parte di piemunteṡi, i sö surdatti i sun rivê fina a-a pudesterìa da Prìa, che però a s'è liberâ cu-a bataggia deciṡìva cunbatüa a-i 30 de màṡṡu du [[1625]], dund'i l'han cuntribüìu ascì i ommi de due ville<ref name=":0" />. In-tu [[XVIII secolo|Settesentu]], cu-u forte de Borṡi ch'u l'êa finìu in ruìna, e sö génte i l'han dumandòn u permisciu de caciâlu ṡü pe fâghe a növa gêxa du paìṡe, pe tantu ch'i l'axêvan ṡà canpòn e sustanse ch'i ghe servivan, cu-i travaggi ch'i sun cumensê in-tu [[1788]], pe finî in-tu [[1808]]<ref name=":0" />. Pe du rèstu, a prutesiùn a l'êa garantìa da dui corpi de guardia, l'ün pe Borṡi, misciu in-ta Cà Lunga, e cuéllu pe Veréssi in-ta Caṡétta de Aêne Candide<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Ordinamento Giuridico Amministrativo nel periodo della Repubblica di Genova'', p. 7}}</ref>.
=== Etê cuntenpuranea ===
Cu-a [[Rivoluçion françeize|rivulusiùn franseṡe]] e e guêre ch'i sun scciüpê, in-tu [[1797]], nu guêi distante, u s'è cunbatüu a gran [[Bataja de Löa|bataggia de Löa]]. Pö, cu-u rèstu da regiùn, Borṡi e Veréssi i sun finìi in-ta növa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgüre]], a-u prinsìpiu in-tu dipartimentu da Maémua, cun sêde a-[[a Prìa]]. In-tu meṡe d'avrî du [[1798]] i sun pasê a-a Giüriṡdisiùn de Aêne Candide, in-tu III cantùn, pe cangiâ in-tu [[1803]] cu-u VI Cantùn da Giürisdisiùn de Cuùnbu, de lungu cun sêde a-a Prìa<ref name=":0" />. In-tu [[1805]], cun tütta a Repübbrica, Borṡi e Veréssi i sun stêti tachê a-u [[Primmu Impe(r)u fransese|Primmu Inpêru franseṡe]], pe finî in-tu [[dipartimentu de Muntenötte]] cumme dui cumüi du cantùn da Prìa. De sti tenpi i inṡegnê franṡesi i l'han dêtu recattu a l'[[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|Aurelia]], ch'a nu permetêva de pasâghe cun di gran càreghi, faxéndula da-e muntê ciü adûsci e ciü larga, tantu che cuscì a l'ha pigiòn u numme de Via Napuleonica<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le vie di comunicazione militari e commerciali post-romane'', pp. 31-32}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La vecchia via Aurelia restaurata da Napoleone'', p. 19}}</ref>. Da-u stüddiu cumandòn da-u prefèttu de Savuna, u [[Gaspard de Chabrol]], u primmu ch'u parle de Borṡi e de Veréssi, u se tröva che alantùa e sö génte i l'êan pe u ciü di canpagnolli e, a Veréssi, ascì di pastùi. Da-a têra u se canpâva de oîve, üga, verdüa e gran, ben che i scìti de Veréssi i l'êan ciü grammi, cun 361 persûne ch'i staxêvan a Borṡi e 129 in Veréssi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixenbre 1993 [1824]|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=286-287|volùmme=Vul. I}}</ref>.
Cu-a fìn du [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], u cuntrollu da regiùn u l'è pasòn in-tu [[1815]] a-u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e cuscì Borṡi e Veréssi, da-u [[1818]] a-u [[1847]] i l'han fêtu parte da [[pruvinsa d'Arbenga|pruvincia d'Arbenga]], che pö a l'è vegnüa in [[Sircunda(r)iu d'Arbenga|sircundâju]] da [[Provìnsa de Zêna|pruvincia de Ṡena]]<ref name=":0" /><ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Ordinamento giuridico-amministrativo dal 1815 a fine 1800'', p. 27}}</ref>. I inṡegnê sardi, a-a preṡensa du rè [[Càrlo Albèrto de Savöia|Carlu Albèrtu]], in-tu [[1836]] i l'han cumensòn i travàggi pe u garbassu da [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]] che, finìi in-te mênu d'in annu, i l'han permisciu de portâ l'Aurelia dund'a passa ancùa ancö, tantu da scürsî u camìn fra Borṡi e [[Finô|Finâ]] a trèi chilometri cianélli<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le vie di comunicazione militari e commerciali post-romane'', p. 32}}</ref>. De ben inpurtante pe l'ecunumia du postu u gh'è stêtu ascì, in-ta segunda mitê de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], in gran ṡvilüppu de câve de [[röṡa de Veréssi]], cu-i blocchi ch'i l'êan careghê sciü-i barchi da 'n mö a-i pê da colla<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Un primo miglioramento del tenore di vita'', p. 31}}</ref>. In-tu [[1870]], insemme a-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|növa feruvìa]], u l'è intròn in servissiu u caṡéllu de Borṡi, cu-a [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn]], a primma da [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]] a êsse fêta de müàgge, ch'a l'è stêta inaugürâ in-tu [[1882]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Dal 1861 alla fine del secolo XIX'', p. 34; ''Le tappe della rinascita'', p. 35}}</ref>. In-tu [[1885]] u l'è stêtu traciòn u stradùn ch'u lîga Borṡi cun Veréssi muntandu sciü pe a Varavêa, ch'u l'ha pigiòn u postu di antîghi sentê<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le vie di comunicazione militari e commerciali post-romane'', p. 33}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Realizzazione della strada carrozzabile Borgio Verezzi, attuale via Nazario Sauro - 1885'', pp. 46-47}}</ref>, méntre l'annu de doppu u l'è stêtu fabricòn e növe scöe elementâri de Borṡi<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Borgio ha la sede scolastica per le elementari - 1886'', p. 48}}</ref>. In-ti [[Anni 1920|anni Vinti]] u l'è cumensòn e pratiche pe a custrusiùn de l'acquedottu de Borṡi, fêtu cu-in scistêma de punpe ben mudèrnu pe i tenpi, mentre u prugèttu pe portâ l'êgua in Veréssi u l'è stêtu finìu sulu che doppu a guêra<ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Il Civico Acquedotto di Borgio'', pp. 22-24}}</ref>.
In-tu [[1929]], cu-a sö fundasiùn, Borṡi e Veréssi i sun pasê sutta a-a növa [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] e du [[1933]], cun regiu decretu du 23 de marsu, n° 386, i dui cumüi i sun stêti tachê insemme pe furmâ cuscì l'ente aministratìvu d'ancö<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1933-03-23;386!vig=|tìtolo=REGIO DECRETO 23 marzo 1933, n. 386|vìxita=2026-07-13|léngoa=IT}}</ref>, a-a fìn d'in prucèssu cumensòn da cuarche tenpu e spunciòn da-i persunaggi ciü vista du postu, ben che a génte e u cumün de Veréssi i nu l'êan guêi d'acordiu<ref>{{Çitta|Nari, 2007|''75° Anniversario della unione dei Comuni di Borgio e Verezzi'', pp. 9-13; ''Le pratiche ufficiali'', pp. 14-19}}</ref>. De cuéllu annu u s'è descuvèrtu e [[grotte de Vâdemìn]], avèrte a-e vixite in-tu [[1970]] a-a preṡensa du ministru [[Paolo Emilio Taviani]]<ref name=":8">{{Çitta|Nari, 1970s|''Le grotte «Valdemino»'', pp. 46-47}}</ref>. Fra e âtre manifestasiùi, a partî da-u [[1967]] u s'è inandiòn u [[festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]], che cu-u tenpu u l'è vegnüu ben inpurtante<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il teatro di Verezzi'', pp. 49-50}}</ref>. Pö, da-u [[1973]] a-i 31 de dixenbre du [[2008]] u cumün u l'ha fêtu parte da [[Cumünitê Muntâna Pollupice]] méntre, da-u 4 de dixenbre du [[2015]] a-a primavêa du [[2015]], u l'è stêtu drentu a l'[[Uniùn di cumüi da Rivêa de Parme e de Oîve]].
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Bòrxi e Verésso}}
=== Minuranse furèste ===
Pe l'[[ISTAT]], a-u 1° de ṡenâ du 2020 a Borṡi e Veréssi i ghe sun 137 rescidénti furèsti<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&a=2020|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2020|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}</ref>.
=== Cugnummi ciü difüṡi ===
I cugnummi ciü difüṡi a Borṡi e Veréssi i sun: ''Bergallo'', ''Bianchi'', ''Perata'', ''Locatelli'' e ''Finocchio''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difuṡi cumün pe cumün, Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref>.
=== Persûne lighê cun Borṡi e Veréssi ===
* Mattia Moresco ([[Zena|Ṡéna]], [[1877]] - Borṡi, Borṡi e Veréssi, [[1946]]), giürista e puliticu<ref>{{Çitta web|url=https://liberliber.it/autori/autori-m/mattia-moresco/|tìtolo=Mattia Moresco|léngoa=IT|vìxita=2026-07-14}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Mattia Moresco, uomo di alta cultura e umanità'', pp. 28-30}}</ref>.
* Tommaso Finocchio ([[Zena|Ṡéna]], [[1883]] - Borṡi, Borṡi e Veréssi, [[1972]]), inṡegnê<ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Tommaso Finocchio'', p. 31}}</ref>.
* Giacomo Claudio Staricco ([[Zena|Ṡéna]], [[1884]] - Borṡi e Veréssi, [[1948]]), mêgu e puliticu<ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Giacomo Claudio Staricco'', p. 32}}</ref>.
== Posti d'interèsse ==
=== Architetüe religiuṡe ===
;Parocchia de Borṡi
<gallery mode="packed" widths="180">
File:Gêxa de San Péu (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu)-Esternu 01.jpg|A gêxa de San Pê
File:Borgio Verezzi-santuario Madonna del Buon Consiglio2.jpg|A gêxa de San Stêva
File:Borgio Parrochia Chiesa di Gesu Redentore.jpg|A gêxa növa de Borṡi
</gallery>
* '''Gêxa de San Pê''': a l'è a sêde da parocchia de [[Borṡi]], tiâ sciü da-e ruìne du forte du [[1588]], finìu in abandùn, cu-u permisciu da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]] pe sti travàggi ch'u l'êa rivòn du [[1789]]. Fêta in-tu stîle neuclàscicu d'alantùa, a l'è stêta cunsacrâ du [[1808]] e vixitâ da-u [[Pappa Pìu VII]] a-i 15 de frevâ du [[1814]]. A sö cianta a repìggia cuélla da furtessa, a retàngulu e cu-i canti ariundê, levòn a müàggia du fundu ch'a l'è stêta caciâ ṡü pe fâ röṡu a l'abside.<ref name="Ligurpress" /> A faciâta, neuclàscica, a mustra ina stàtua du santu in simma a-u fruntùn, fiancòn da dui canpanìn binélli. De drentu a l'è a 'na sula navâ, cun sei capélle laterâli, cuattru in-ti canti e due in sciü-i fianchi du coru, méntre a otta a l'è pitüâ cu-a ''Gloria de San Pê'', du [[Raffaele Arbertella]].<ref name=":4">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20731/|tìtolo=Chiesa di San Pietro|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref>
* '''Santuâju da Madonna du Bun Cunséggiu''': cunusciüa ascì cumme San Stêva, a l'üna de gêxe ciü antîghe du teritoriu, fêta de prubabile in-tu [[VII secolo|VII séculu]], a-u postu d'in primmu tenpiu pagàn. A l'è in-tu stîle rumanicu-goticu a trê navê, cun l'abside gïòn a levante e a l'êa da prinsìpiu dedicâ a [[Sàn Pê|San Pê]], cu-a sö primma mensiùn, pe a custrusiùn du canpanìn, du [[1076]]. Du [[1485]] a l'è stêta ingrandìa e elevâ a returìa, méntre tra u [[1688]] e u [[1690]] a l'è stêta isâ in ātéssa, ciü che dotâ du pòrtigu e d'in növu abside. Cu-a cunsacrasiùn da gêxa de San Pê, du [[1808]] a l'ha cangiòn de tìtulu a San Stêva, pe a cungréga ch'a gh'axêva de sêde, méntre da-u [[1960]] a l'è ascì santuâju, intitulòn a-a Madonna du Bun Cunséggiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20732/|tìtolo=Santuario di Santa Maria del Buon Consiglio|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref>
* '''Gêxa du Redentù''': dìta ascì a "gêxa növa", a l'è stêta custruìa in-ti [[Anni 1970|anni '70]], sutta a Don Pissarello, e terminâ sutta a Don Doglio. A sö cianta a l'è a retangulu, cuèra da 'n téitu a cabanna ch'u se sporṡe in-tu frunte pe furmâ, cun dui pilastri, in pòrtigu. A gêxa a l'è inlüminâ da dixöttu vedrê decurê, ciü che in'âtra ch'a cröve a ciü pârte da faciâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20733/|tìtolo=Chiesa di Gesù Redentore|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref>
;Parocchia de Veréssi
<gallery mode="packed" widths="180">
File:Verezzi-chiesa San Martino1.jpg|A gêxa de San Martin
File:Verezzi-chiesa santa Maria Maddalena1.jpg|L'oatòju de Santa Marìa Madalêna
File:Borgio Verezzi - Cappella di Sant'Agostino - 2023-09-03 10-47-40 001.jpg|A capélla de Sant'Agustin
File:Borgio Chiesa San Giuseppe 2.jpg|Vista da gêxa de San Giüṡèppe
</gallery>
* '''Gêxa de San Martìn''': a l'è a sêde da parocchia de [[Ver̭éssu|Veréssi]], tiâ sciü tra u [[1637]] e u [[1645]] grassie a l'interèsse du priù Giovanni Tommaso Cucchi, de üna de famìggie ciü inpurtanti du paìṡe. A l'è stêta fabricâ a-u postu da gêxa ciü antîga, du [[XIV secolo|Tre]]-[[XV secolo|Cuattrusentu]], e da cà di fratti, supravisciüe pe ina pârte, dund'u l'è scanpòn ascì ina pitüa du [[1512]]. A g'ha ina sula navâ, cun cuattru capélle in sciü-i fianchi, e a l'è fiancâ da 'n canpanìn rumànicu, de prìa du postu, ch'u l'êa in pârte da gêxa véggia. De drentu a l'è decurâ in-t'in stîle baroccu, cun ātê de marmu, stàtue ascì du [[Antönio Màia Maragiàn|Maragliano]] e ina pitüa de l'[[Orazio De Ferrari]]. Sutta a-u paviméntu u gh'è de tunbe, ch'i l'êan döveê pe i religiuṡi e e famìggie ciü inpurtanti de Veréssi, cumme i Cucchi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/|tìtolo=Chiesa di San Martino|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/Chiesa+di+San+Martino|tìtolo=Gêxa de San Martìn|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref>
* '''Oatòju de Santa Marìa Madalêna''': u l'è stêtu fundòn in-tu [[1625]] cumme oatòju pe ina cungréga. Du [[1957]] u l'è stêtu rangiòn pe vuluntê de Don Bruno Oddone, che a-i 22 de lüggiu du [[1958]] u g'ha fêtu mette ina stàtua da Madonna Regìna, insémme a-a növa intitulasiùn de l'oatòju a santuâju de Marìa Regìna. Misciu a fiancu da paruchiâle, a sö strutüa a g'ha ina sula navâ, in stîle baroccu, cu-u fundu reùndu e cuèrta da in'otta a butte. Ciü che a stàtua da Madonna, de [[Luigi Santifaller]], u gh'è cunservòu cuélle de San Giuachìn, Sant'Anna, Geṡù e San Giüṡeppe, travàggi de sö fìggiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20727/|tìtolo=Cappella di Santa Maria Maddalena|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222032229/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/santuario.html|tìtolo=Santuario di Maria Regina (ex Oratorio di S. Maria Maddalena)|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT|outô=Parocchia de San Martìn}}</ref>
* '''Capélla de Sant'Agustìn''': a l'è miscia in-ta burgâ da Ciassa, faciâ in sciü-a ciasétta ch'a ghe dà u numme, cu-e sö urigine ch'i duviévan remuntâ a-u [[XIV secolo|Trexentu]]. In-te l'[[XIX secolo|Öttusentu]] a l'êa vegnüa a sêde da scöa du paìṡe, primma ch'a faxesse San Martìn in-ta cà cumünâle. A g'ha de dimensciùi picine cu-ina cianta a retangulu, cuèrta da 'n'otta a butte, cun de müàgge che de drentu i sun intunachê e de föa de prìe a vista, sensa guêi de decurasiùi.<ref>{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/santagostino.html|tìtolo=Verezzi - Chiesa di Sant'Agostino|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140927211052/http://www.parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/sant-agostino.html|tìtolo=Cappella dell'Immacolata Concezione|outô=Parocchia de San Martìn|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref>
* '''Capélla de l'Imaculâ''': a l'è ina capélla privâ da famìggia Finocchio ch'a se tröva in-ta burgâ da Ciassa, fêta fabricâ du [[1621]] da 'n prêve e teòlugu de sta famìggia, pe sö üṡu. Sta capélla a l'è custruìa in simma a 'n pòrtigu, tantu che de sutta u ghe passa a vìa ch'a và d'in-te sta burgâ a cuélla du Rucâru. A capélla, ciütòstu picina, a l'è fêta cu-in güstu baroccu sensa guêi de decurasiùi e a cunsèrva ina figüa de l'Imaculâ.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140927210855/http://www.parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/immacolata-concezione.html|tìtolo=Cappella dell'Immacolata Concezione|outô=Parocchia de San Martìn|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/immacolata.html|tìtolo=Verezzi - Cappella dell’Immacolata Concezione|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref>
* '''Capélla da Madonna di Canpi''': cunusciüa ascì cumme a Madonna da Ricunciliasiùn, a se tröva nu guêi distante da-a burgâ da Crösa, in sciü-a stradda ch'a porta a [[Gura]]. Fêta surva a-i resti de 'na custrusiùn ciü véggia, du [[XI secolo|séculu XI]], a l'è ina gēxétta tiâ sciü in-tu [[1606]], cumm'u gh'è scrìtu in sciü l'architrâve. In antîgu a l'êa pârte de furtificasiùi da Tûre di Sassetti e a sö strutüa a l'è ciütòstu sénplice, cu-in'aula da-u fundu reùndu e in'otta de maùi.<ref name=":6">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222054835/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/cappella-dei-campi.html|tìtolo=Cappella dei Campi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=Parocchia de San Martìn}}</ref> In-ta ṡôna u gh'è stêtu fina de apparisiui, fra u [[1987]] e u [[1994]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Don Sergio Montanari|tìtolo=Croce dei Santi. Verezzi. Messaggi di Gesù, della Madonna,
di San Pio da Prietralcina e dei Santi, apparsi a Verezzi dal 02/06/1987 al 07/09/1994|ànno=|editô=Gruppo Amici Devoti della Madonna Regina dei Santi|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20160414081324/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/files/libretto_croce_dei_santi_a803573u.pdf}}</ref>
* '''Gêxa de San Giüṡèppe''': edifissiu religiuṡu tiòn sciü du [[1963]] in-ta regiùn de Ṡüelle, pe vuluntê de Don Bruno Oddone, u g'ha ina strutüa mudèrna, nasciüa cumme opere paruchiâli. De drentu u gh'è cunservòn ina gran cruxe, fêta a-a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], ciü e stàtue de légnu da Madonna e de San Giüṡèppe e in'âtra de gessu, dedicâ a-u Sacru Cö, restaurâ du [[1998]].<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222053451/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/san-giuseppe.html|tìtolo=San Giuseppe|vìxita=2026-06-26|léngoa=IT|outô=Parocchia de San Martìn de Veréssi}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20734/|tìtolo=Chiesa di San Giuseppe|léngoa=IT|vìxita=2026-06-26}}</ref>
=== Architetüe civìli ===
<gallery mode="packed" widths="180">
2013-07 Fraktion Verezzi 010.jpg|A Madonna cu-u Banbìn de Palassu Cucchi
Verezzi-scorcio2.jpg|L'âtra madunetta
</gallery>
* '''Muìn feniciu''': a levante da Cröṡa, u l'è ina custrusiùn de prìa, bassa e spéssa, scitüâ in-te 'na ṡona carscica in-tu méṡṡu fra e chè e a gêxa. U pà che a strutüa, che in'otta a gh'axêva de pâle a-u de drentu, a fusse devöâ pe maxinâ gràn e scimili. Segundu de âtre idée podâse ch'u l'avesse ascì ina funsiùn de tûre d'avistamentu o de fâru, sicumme ch'u nu ghe tîa guêi de ventu, limitòn a punénte e a setentriùn da-e culîne d'in gîu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Mauro Vigano|tìtolo=Il Faro Mediterraneo diventa un Mulino Fenicio a Sua Insaputa.|url=https://www.academia.edu/4600680/Faro_o_Mulino_La_torre_di_Verezzi_reinterpretata_Proposta_per_un_parco_Archeologico|léngoa=IT|p=2}}</ref>
* '''Palassu Cucchi''': rescidensa di Cucchi, famìggia de cuntu de Veréssi, u se tröva in-ta burgâ da Cröṡa. Tiòn sciü in-tu [[XVII secolo|Seisentu]], u cunserva a-a sö intrâ ina madunetta fêta de fìn, surmuntâ da l'arma da famìggia, cumme in'âtra Madonna cu-u Banbìn ch'a se pö vegghe in-te müàgge de stu palassu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Gonzalo A. Demaria|outô2=Marco Leale|tìtolo=I Cucchi di Verezzi|ànno=2003|url=https://www.academia.edu/23719612/Gonzalo_A_Demaria_I_Cucchi_di_Verezzi_Traduzione_e_Note_a_cura_di_Marco_Leale_Borgio_Verezzi_2003_|léngoa=IT|pp=5-6}}</ref>
* '''Palassu di Cunsuli''': a levante du Turiùn, renbòn a-e sö müàgge, du [[XVII secolo|Seisentu]] u l'è stêtu tiòn sciü u palassu dìtu "di Cunsuli". Stu lì u se issa sciü dui cén, da-a cianta a retangulu, cu-in têtu a due êgue ch'u l'ha pigiòn u postu da terassa ch'u gh'êa. I cén i sun spartìi da söê de légnu, cun de otte de canissu a padigiùn.<ref name=":5" />
* '''Villa Rostain''': dìta ascì a "Villa Saracêna", a se tröva a Borṡi in-ta regiùn de Ṡüelle, a-u prinsìpiu da vìa pe Veréssi. A l'è stêta fabricâ a-i primmi du [[XX secolo|Növesentu]] in-tu güstu neo-biṡantìn, devöâ cumme cà da viléṡṡu e pö vegnüa ina cà de mùnighe. De drentu a g'ha de pitüe de l'Ulisse Bill e in-ti anni a l'è finìa fìna sciü de reviste d'architetüa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.svdonline.it/10551/villa-rostain/|tìtolo=Villa Rostain|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00209631.pdf|tìtolo=Villa Saracena con annessa Casa del Custode e terreno pertinenziale|outô=[[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Soprintendenza regionale per i beni e le attività culturali della Liguria]]|dæta=5 maṡṡu 2003|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref>
=== Architetüe militâri ===
* '''U Turiùn''': in sciü-a stradda de San Stêva, u l'è stêtu tiòn sciü pe vuluntê de génte de Borṡi, ch'i l'han ciamòn a custrusiùn de de difeṡe in-tu [[1564]], "pe pùja d'esse menê tütti [...] in prexùn in Barbarìa". U turiùn, che a-u prinsìpiu u l'êa destacòn da-u paìṡe méntre a-u dì d'ancö u l'è seròn fra e sö chè, u g'ha ina furma scuadrâ, ch'a se issa sciü trei cén. U g'ha de müàgge tütte de prìa, cun scarpâ a-i sö pé e in parapêtu ch'u sporṡe a l'ürtimu ciàn, cun tantu de avertüe pe caciâghe sutta di materiâli.<ref name="Ligurpress" /><ref name=":5">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112007.pdf|tìtolo=Torre e Palazzo dei Consoli con giardino - Relazione storico-artistica|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=[[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Soprintendenza per i beni ambientali ed architettonici della Liguria - Genova]]|dæta=28 avrî 1998}}</ref>
* '''Forte de Borṡi''': u forte u se trovâva de d'âtu du paìṡe, tiòn sciü in-tu [[1588]] perché u ghe trovésse de refügiu tütte e génte de Borṡi, sicumme che a tûre a nu l'êa a basta. Finìu in abandùn, in-tu [[1789]] u forte u l'è stêtu caciòn ṡü e a-u sö postu s'è cumensòn a tiâ sciü a gêxa de San Pê.<ref name=":4" /><ref name=":5" />
* '''Tûre di Vassalli''': a l'è in'antîga furticasiùn in-ta burgâ du Pöṡṡu de Veréssi. De prubabile a l'è nasciüa cumme ina tûre destacâ da-e chê, cun meṡüe a têra de 4,5 m pe 5 e âta 13 m, ligâ a 'na müàggia e miscia a vardâ a vìa. Cu-u tenpu a l'è finìa in-tu méṡṡu a-e chê du Pöṡṡu, cu-e custrusiùi ch'i ghe sun stête renbê, fête tantu pe stâghe che cumme fundi, ch'i l'han furmòn in cunplèssu a cà furtificâ<ref>{{Çitta web|url=https://studioarc-architettura.com/la-torre-ritrovata/|tìtolo=La torre ritrovata|léngoa=IT|vìxita=2026-06-27}}</ref>.
* '''Tûre di Sassetti''': sta tûre, ch'a l'è miscia fra e burghê da Cröṡa e du Rucâru de Veréssi, a l'êa devöâ da-i [[Marchexùn de Finô|Du Caréttu de Finâ]] cumme céntru da sö furtificasiùn pe cuntrulâ u paìṡe, cu-in capitàn ch'u ghe staxêva insémme a-a sö guarnixùn. De ciü, in gîu a-a tûre u gh'êa ascì de müàgge, ch'i muntâvan fina da-a capélla di Canpi.<ref name=":6" />
=== Natüa ===
<gallery mode="packed" widths="180">
File:S6308003.JPG|L'intrâ a-e grotte de Borṡi
File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 13.jpg|Ina sâla de grotte
File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 69.jpg|A "Sâla du Preṡéppiu"
</gallery>
* '''Grotte de Vâdemìn''': cunplessu carscicu cu-in svilüppu de 1.600 m e in dislivéllu de 36 m, avertu a-e vìxite türistiche in-tu [[1970]] cu-in percursu de 800 m. Descuèrte pe câxu in-tu [[1933]] da trei figiö de Borṡi, e primme indagini ciü de detaggiu i ghe sun stête fête de doppu a guêra ([[1951]], grassie a l'òpera de Giovanni Dentella du Gruppu Speleulogicu Ingàunu). Ṡà da-i [[anni 1920|anni '20]] u s'êa scavòn in pussu, pe a decixùn du pudestê de Borṡi de slargâ u cursu du riàn da Batuéṡṡa, che ancùa ancö in-ti mumenti de pîna u spaìsce drentu a-a grotta e u furma di laghetti suttu têra, ün de sti chi propiu a-u de sutta da gêxa de San Pê.<ref>{{Çitta web|url=https://www.grottediborgio.it/la-grotta.html|tìtolo=La Grotta|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=Grotte di Borgio Verezzi}}</ref>
* '''SIC Finâ - Câu de Noi''': u l'è in scitu d'interèsse cumünitariu, inandiòn in-tu meṡe de ṡügnu du [[1995]], ch'u cröve 28 km<sup>2</sup> tra i cumüi de [[Côrxi|Cârxi]], [[Finô|Finâ]], [[Nöi|Noi]], [[Orcu Feìn|Orcu e Fegìn]], [[Vessi e Portiu|Veṡṡi e Portiu]] e, pe a sö pursiùn ciü a punénte, ascì de Borṡi e Veréssi. In-te st'area u tröva de prutesiùn de ciante ben rêe, cumme de cualitê d'urchidêe e de canpànule, e ascì tante béstie ch'i ghe stan pe a varietê di anbiénti e pe a preṡensa de tâne<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic38/index.htm#|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Finalese - Capo Noli|léngoa=IT|vìxita=2026-05-06}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1323201|tìtolo=Finalese - Capo Noli|léngoa=IT|vìxita=2026-05-06}}</ref>.
== Ecunumia ==
A-a giurnâ d'ancö l'ecunumìa du cumün a l'è baṡâ pe u ciü sciü-u türiṡmu, in particulâ d'estê, méntre de tradisiùn l'ativitê ciü inpurtante a l'è stêta de lungu a curtivasìùn da têra, tantu che a génte de [[Borṡi]] a g'ha u [[Blazón popolâre|survanumme]] de "favê"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=72}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/2016/10/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia e vini|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>. In-tu detaggiu, da-u primmu stüddiu fêtu a-u tenpu di franseṡi pe vuluntê du [[Dipartimentu de Muntenötte|prefèttu de Muntenötte]], u [[Gaspard de Chabrol]], u se tröva scrìtu che a Borṡi u gh'êa di scìti bùi de dund'u se ricavâva de [[Ö(r)iu d'u(r)iva|öiu]], [[Vin|vìn]] e [[Verdûa|verdüe]], cu-u ciü da sö génte ch'a travagiâva a têra. De [[Ver̭éssu|Veréssi]], pe cuntru, u se dixe ch'u gh'êa di terén secchi e pìn de prìe, dunde a ogni moddu u l'êa cultivòn u [[Gran|gràn]], l'[[U(r)iva|oîvu]] e a [[vìa]]. A Veréssi u gh'êa tantu de cuntadìn che de pastùi, cun di scìti da scö dund'i se portâvan de vacche e de pégue, cu-u lête e u furmaggiu ch'i faxêvan ch'u l'êa vendüu a-[[a Prìa]] o in-te [[Löa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixenbre 1993 [1824]|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=286-287|volùmme=Vul. I}}</ref>. A-u [[1834]] pe Borṡì u se dixe che in sciü-e rive du [[Munte Grossu (Borṡi)|Munte Grossu]] e vèrsu de Veréssi u gh'êa cultivòn a vìa e l'oîvu méntre, in-ti orti, u se cögìva di faxö e, ancùa de ciü, di [[Cöo|côi]] ch'i l'êan vendüi pe a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], a [[Valà du Ma(r)u|valâ d'Onêgia]], [[Sanremu|Sanrémmu]] e [[A Cêve]], cu-in guagnu de dexemilla franchi a l'annu. In-te têre fra Borṡi e [[A Prìa]] i bundâvan pe cuntru i èrbi da früta, insémme a-e vigne<ref name="Casalis1834">{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&pg=PA460|ànno=1834|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|volùmme=Vul. II|pp=460-461}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi de Bartolomeis|tìtolo=Notizie topografiche e statistiche sugli Stati Sardi|url=https://books.google.com/books?id=xAUrKIDNlR0C&pg=PA1271|ànno=1847|editô=Tipografia Chirio e Mina|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=1271-1272}}</ref>. E prudusiùi de Veréssi, du [[1854]], u se scrìve turna ch'i l'êan ciü scarse, pe u ciü gràn e legümmi, ciü che du vìn e de l'öiu che, in-te méggiu anê, i l'êan vendüi cun di guagni inpurtanti. Alantùa u se fà de mensiùn de ina câva de prìa da custrusiùn, ch'a l'êa devöâ in-te faciâte a bügnâtu, cumme in-tu [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|santuâju de Savuna]]<ref name="Casalis1854">{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/1jwoirV6gAQC?gbpv=1&pg=PA17|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero librajo e G. Marzorati tipografo|çitæ=Türin|léngoa=IT|p=17|volùmme=Vul. XXV}}</ref>. Fra e ativitê de trasfurmasiùn, in-tu tenpu, fra Borṡi e Veréssi u se pö cuntâ ina quarantêna de [[Gumbu|gunbi]]; i ciü tanti i funsiunâvan grassie a de béstie, pe u ciü âṡi e mü, ma u ghe n'êa ascì dui a ventu in simma a Veréssi e dui a êgua, giâ cu-in bêu da-u Rugéttu, a Borṡi<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''I frantoi di Verezzi (I Gunbi de Veréssi)'', pp. 64-65; ''I frantoi di Borgio (I Gunbi de Borzi)'', p. 66}}</ref>.
A-a giurnâ d'ancö, a Veréssi u gh'è ancùa a prudusiùn tipica de üna varietê de seulla, dìta a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]], ch'a l'ha guagnòn u ricunusciméntu da [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]]<ref name=":2" /> A Veréssi u gh'êa ascì e inpurtanti câve du cuscì dìtu [[Röṡa de Ver̭éssu|röṡa de Veréssi]], ṡà in funsiùn in-tu [[XVI secolo|Sincueséntu]] e serê du tüttu in-ti [[Anni 1980|anni '80]] du séculu pasòn. In-tu detaggiu, e trê câve ciü inpurtanti i l'êan a câva da Gêxa, arénte a-a gêxa de San Martìn ch'a g'ha dêtu u numme<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-della-chiesa/|tìtolo=Cava della Chiesa|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>, a Câva Véggia, serâ du [[1900]] doppu che a sö otta a l'êa vegnüa ṡü<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-vecchia/|tìtolo=Cava Vecchia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>, e a Câva da Colla, l'ürtima a esse serâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-del-colle/|tìtolo=Cava del Colle a Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>.
== Cultüa ==
=== Istrusiùn ===
;Bibliutêche
<gallery mode="packed" widths="250" heights="150">
Borgio Verezzi (83147).jpg|A bibliutêca miâ da-a vìa
Borgio Verezzi (93563).jpg|A sâla pe leṡṡe a-u segundu ciàn
</gallery>
A Bibliutêca Civica a l'è a bibliutêca du cumün e a se tröva in-te 'na cà ch'a se vaccia sciü Vìa Mateotti, a Borṡi. A bibliutêca a l'è stêta fundâ du [[1979]] in-ta sö primma séde de Vìa di Oîvi, pe esse portâ avanti da prinsìpiu da di vuluntài. Du [[2005]] a l'è stêta mesciâ in-te 'na prupietê du cumün giüstu rangiâ, a mêxima dund'u gh'è u Céntru Sociu-Cultürâle. A bibliutêca, ch'a l'è drentu a-u scistêma bibliutecâju "''Pollupice''" cun cuélle d[[a Prìa]], de [[Côrxi|Cârxi]], de [[Finô|Finâ]], de [[Giüstexine|Giüsténixe]] e d[[u Tû]], a g'ha a-a giurnâ d'ancö tostu vintimilla vulümmi in-ta sö culesiùn<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cultura-turismo-e-territorio/biblioteca/|tìtolo=La Biblioteca|léngoa=IT|vìxita=2023-09-20}}</ref>.
;Scöe
A Borṡi u gh'è de scöe pe i trèi livélli de l'aṡilu, de elementâri e de médie, ch'i fan tütte pârte de l'Istitütu Cunprenscìvu da Prìa. L'aṡilu, a gestiùn pübblicu-religiuṡa, u l'è stêtu inauguròn du [[2022]] in-ta sö növa séde de Villa Mater Domini<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-dellinfanzia-di-magliolo-1|tìtolo=Scuola dell'Infanzia di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>, méntre e âtre scöe i sun in-te 'na custrusiùn diferénte, ch'a l'è de lungu a Borṡi<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-primaria-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Primaria di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>, cu-e médie ch'i sun stête intitulê a-u [[Camillo Sbarbaro]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-secondaria-di-i-grado-c-sbarbaro-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Secondaria di I grado 'C. Sbarbaro' di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>.
=== Asuciasiùi ===
* ''Società agricola'': l'agricula de [[Borṡi]] a l'è stêta fundâ a-i 24 de ṡügnu du [[1893]] da-i cuntadìn du postu pe inandiâ méggiu a spedisiùn de früta e ortaggi pe méṡṡu da feruvìa, de moddu de gestîse e pratiche e i vagùi. Difêti, di giurni u se fermâva in vagùn in sciü-u binàriu da "picina velucitê" da [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn de Borṡi]], ch'u l'êa caregòn de mérse da mandâ in sciü-u mercòn de [[Zena|Ṡéna]], de [[Turin|Türìn]] o de [[Milan|Milàn]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Costituzione della "Società Agricola" di Borgio e della "Società Operaia di Mutuo Soccorso" di Verezzi - 1893'', p. 55}}</ref>.
* ''Società Operaia di Mutuo Soccorso "Concordia"'': sucietê de [[Ver̭éssu|Veréssi]], a l'è stêta creâ u giurnu doppu de l'agricula de Borṡi, u 25 de ṡügnu du [[1893]], e a l'è in ativitê ancùa a-a giurnâ d'ancö. A l'è nasciüa cumme asuciasiùn pe a diféṡa di interèssi di "minòr", i minaùi de câve de Veréssi, vegnüe in-te cuélli anni a ciü inpurtante ativitê du paìṡe. Aùa a "Concordia" a se cüa de manifestasiùi cumme a storica sagra da lümassa<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Costituzione della "Società Agricola" di Borgio e della "Società Operaia di Mutuo Soccorso" di Verezzi - 1893'', pp. 55-56}}</ref>.
=== Teâtri ===
[[Immaggine:Teâtru Vittorio Gassman (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu).jpg|miniatura|U teâtru de Borṡi]]
* Cìne-teâtru "Gassman": a Borṡi, u l'è in teâtru mudèrnu e u se tröva in-te Vìa IV Nuvénbre, arénte a-a gêxa du Redentù. Dedicòn a-u [[Vittorio Gassman]], a sö strutüa a g'ha ina sala cun 304 posti e u servissiu café<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cinema-teatro-gassman/|tìtolo=Cinema Teatro Gassman|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>.
=== Dialétti borṡìn e veresìn ===
Da-u puntu de vista du parlâ u cumün u l'è de lungu diviṡu in-ti dui paìṡi ch'i u furman, pe tantu ch'u gh'è de diferénse cêe. De ste varietê, cuélla de [[Borṡi]] a se suméggia du bèllu cu-u [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=7}}</ref> che, pe e sö caraterìstiche, u l'è cunscideròn de tranṡisiùn tra u [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de séntru-punénte]] e [[Lìgure centrâle|cuéllu de séntru]].
A diferénsa ciü marcâ tra Borṡi e Veréssi a végne da-a prununsia da léttera "r", ch'a carateriṡṡa in moddu strétu sti dui parlê: in-te cuéllu de Borṡi, cuandu a nu caṡṡe du tüttu (spécce se in-tu méṡṡu a dûe vucâle), a l'è prununsiâ {{IPA|[r]}}, a [[Ver̭éssu|Veréssi]] a l'è dìta {{IPA|[ɹ]}} e a végne scrìta cu-u ségnu ''r̯''<ref name=":1">{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=9}}</ref>. Inta cocina de Veréssi u gh'è ancùa a [[A tònica velarizâ|velariṡasiùn da léttera "a"]] cuandu ch'a se tröva in puṡisiùn tonica, scrìta cu-u ségnu ''ä''<ref name=":1" />. In-ti paìṡi de [[Gura]] e de [[Ulle]], frasiùi de [[Finô|Finâ]], u se tröva ina varietê du [[Dialéttu finarìn|finarìn]] ben vurtâ vèrsu de Veréssi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|ànno=Seténbre 2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=16}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|ànno=Lüggiu 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT}}</ref>.
== Fèste e fée ==
[[Immaggine:Verezzi-1-5-09 (2).JPG|miniatura|A Ciassa de Sant'Agustin, dund'u se tégne u festival du teâtru]]
* [[Festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]]: a manifestasiùn ciü cunusciüa du paìṡe, fêta pe a primma otta du [[1967]] pe vuluntê du scìndicu Enrico Rembado, a se tégne tütti i anni, d'estê, in-ta burgâ da Ciassa, a Veréssi<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/una-storia-lunga-un-festival/|tìtolo=Una storia lunga un Festival|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. A manifestasiùn a se cunpune d'ina raségna de rapreṡentasiùi in-ta bèlla curnîxe da Ciassa de Sant'Agustin, cun de anteprimme nasiunâli, mustrê tra i méṡi de lüggiu e de agustu. In-tu cursu du festival, da-u [[1971]], u l'è dêtu ascì u prémmiu "''Veretium''", guagnòn da l'attù in prôṡa ch'u se ségge fêtu nutâ pe cualitê in-te l'ürtima stagiùn de teâtru<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/premio-veretium/|tìtolo=Premio Veretium|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>.
* Fèsta de San Pê: a l'è a fèsta du patrùn de Borṡi e de tüttu cumün, ch'a se tégne tra u 28 e u 29 de ṡügnu. A-i 28 a gh'è a prucesciùn, cu-a figüa du santu che, caregâ sciü-in gussu, a l'è fêta desbarcâ a-a maîna de Borṡi e de lì cunpagnâ in gîu pe u paìṡe da-a cungréga de Borṡi e di paìṡi vixìn<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/21035/|tìtolo=Festa Patronale di San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>.
* Sagra da lümassa: inandiâ pe a primma otta du [[1966]], pe vuluntê du paricu Bruno Oddone, a se tégne d'agustu in-ta frasiùn de Veréssi. A sagra a l'è dedicâ a-a specialitê de [[Lümasse a-a veresina|lümasse a-a veresìna]], üna de trê [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]] du cumün insémme a-a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]] e a-a varietê du postu da [[Turta de sücca dûse|turta de sücca duse]], e a l'è urganiṡâ da-a S.M.S. Concordia<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/torna-la-57sagra-della-lumaca-di-verezzi/|tìtolo=Torna la 57°sagra della lumaca di Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref><ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/11529/cultura-turismo-e-territorio/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia: le De.Co. (Denominazioni Comunali)|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>.
* A Türba: a l'êa ina fèsta antîga ch'a se tegnìva a-u lünedì de [[Carlevâ]] a Borṡi, dund'i ghe pigiâva pârte e génte de tütta a [[pudesterìa da Prìa]]. A Türba, ch'a l'è stêta inandiâ fin-a-i [[Anni 1950|anni '50]], a cunprendéva ina sfilâ de câri e de mascheri, ch'i mettévan in mustra fìna i rapiménti di [[Möi (stöia)|Mòi]]<ref name=":0" />.
== Sport ==
[[Immaggine:Falesia delle Cento Corde.jpg|miniatura|De génte ch'i se ranpìna in sciü-a "Riva de Séntu Corde"]]
Intu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi u se tröva di sciti pe e ativitê spurtive:
* Canpu cumünâle de Borṡi: scituòn in-ta regiùn da Valle, u l'è u canpu da balùn dund'a ṡöga a scuaddra du paìṡe, a ''U.S.D. Borgio Verezzi'', che a-u [[2025]] a l'è in-tu gîùn A da [[Prìmma categorîa|primma categurîa]] ligüre<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttocampo.it/Liguria/PrimaCategoria/GironeB/Squadra/BorgioVerezzi/7160|tìtolo=Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>. A ''Borgio Verezzi'', fundâ du [[1962]], a l'è a sucietê ch'a gestisce u canpu da balùn, umulugòn da-u C.O.N.I. du [[1968]], e e âtre strutüe du céntru spurtivu, che aùa u cunprénde ascì di canpi da bocce, ün da [[Zêugo do balón a 5|balùn a 5]] e dui da ténnis<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/12/lunione-sportiva-di-borgio-verezzi-festeggia-i-50-anni-di-attivita/|tìtolo=L'Unione Sportiva di Borgio Verezzi festeggia i 50 anni di attività|dæta=12 dixenbre 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>.
* Riva de Séntu Corde: a l'è ün müaggiùn in-ta câva véggia de Veréssi, atresòn du [[2014]] pe praticâghe a ranpinâ spurtiva. U se cunpune de 23 percursci, pe 300 metri in-te tüttu, cun de dificultê ch'i van da-a 4A a-a 6B<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/wp-content/uploads/2014/06/presentazione-Vie-di-arrampicata-Falesia-Cento-Corde.pdf|tìtolo=La "Falesia delle Cento Corde" a Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>.
== Aministrasiùn ==
=== Scìndichi de Borṡi e Veressi ===
[[Immaggine:Borgio-municipio1.jpg|miniatura|U palassu du cumün, a Borṡi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu citadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1933|Celso Accattino||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a">{{Çitta|Nari, 1993|p. 61}}</ref><ref name="Nari2007a">{{Çitta|Nari, 2007|''Sindaci, Podestà e Commissari Prefettizi dal 1870'', p. 27}}</ref>}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1938|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1938|1943|Antonio Ghigliazza||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1943|Nicolò Cassullo||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1944|Spartaco Rolla||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Firminetti||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1945|Abele Piva||[[Scindico|Scìndicu]]|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1946|Giacomo Bottaro||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1946|1951|Felice Santambrogio||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1951|1956|Vincenzo Pagano||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1956|1958|Giuseppe Boido||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1958|1962|Emanuele Finocchiaro||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1962|1972|Giacomo Bottaro||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1972|1975|Guido Piva||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1975|1988|Enrico Rembado||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|8 lüggiu 1988|7 ṡügnu 1993|Enrico Rembado|[[Partîo Repubricàn Italiàn|PRI]]|Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|7 ṡügnu 1993|28 avrî 1997|Enrico Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scìndicu|<ref name="Nari2007a" /><ref name="Eligendo">{{Çitta web|url=https://elezionistorico.interno.gov.it/index.php?tpel=G&scelta=Ente&testo=Borgio+Verezzi|tìtolo=Elezioni comunali: Borgio Verezzi|outô=DAIT - Ministero dell'Interno|léngoa=IT|vìxita=2026-08-23}}</ref>}}
{{ComuniAmminPrec|28 avrî 1997|14 maṡṡu 2001|Enrico Rembado|[[L'Ulivo]]|Scìndicu|<ref name="Nari2007a" /><ref name="Eligendo" />}}
{{ComuniAmminPrec|14 maṡṡu 2001|30 maṡṡu 2006|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|<ref name="Nari2007a" /><ref name="Eligendo" />}}
{{ComuniAmminPrec|30 maṡṡu 2006|16 maṡṡu 2011|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|<ref name="Nari2007a" /><ref name="Eligendo" />}}
{{ComuniAmminPrec|16 maṡṡu 2011|6 ṡügnu 2016|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''<br />(lista civica)|Scìndicu|<ref name="Eligendo" />}}
{{ComuniAmminPrec|6 ṡügnu 2016|4 otubre 2021|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''<br />(lista civica)|Scìndicu|<ref name="Eligendo" />}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Renato Dacquino|''Nuova via per Borgio Verezzi''<br />(lista civica)|Scìndicu|<ref name="Eligendo" />}}
{{ComuniAmminPrecFine}}
== Vìe de cumünicasiùn ==
[[Immaggine:Borgio Verezzi - stazione ferroviaria.jpg|miniatura|A stasiùn de Borṡi e Veréssi]]
=== Stradde ===
A stradda ciü inpurtante ch'a travèrsa u teritoriu du cumün a l'è a [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|SS1 Aurelia]], che chi a và da-[[Finô|u Finâ]], a levante, a-[[a Prìa]], a punénte, pasandu sübitu ciü indarê da maîna de [[Borṡi]]. Pö u gh'è ancùa a stradda cumünâle pe [[Ver̭éssu|Veréssi]] e cuélla ch'a và aprövu a-u Riàn de Butassàn, in diresiùn d[[u Tû]].
A stradda pe Veréssi, fêta a-u postu de trê vìe antîghe de Sévure, di Pasti e de Vaixélle e ancö dedicâ a-u [[Nazario Sauro]], a l'è stêta inaugurâ in-te l'autünnu du [[1885]]. In-tu detaggiu, a munta sciü da l'Aurelia pe a regiùn da Varavêa e, pasòn dui chilometri de stradda panuramica, a travèrsa e burghê du Pöṡṡu e da Ciassa<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Realizzazione della strada carrozzabile Borgio Verezzi, attuale via Nazario Sauro - 1885'', pp. 46-47}}</ref>, pe sciurtì da-u cumün e muntâ fina a [[Gura]], frasiùn de [[Finô|Finâ]] dund'a s'atacca a-a [[Stràdda statâle 490 da Còlla do Melògno|pruvinciâle du Melognu]]<ref name=":0" />.
Ciü in antîgu, Borṡi a s'è trovâ de lungu in sciü-a vìa ch'a curìva pe a Rivêa, in-ta pursiùn tra A Prìa e Finâ. Avanti ch'u fusse traciòn u sö percursu d'ancö, da-u tenpu di franséṡi u gh'êa a cuscì dìta stradda "Napuleònica", ch'a pasâva in sciü-a [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]], alantùa cunsciderâ gramma e periculuṡa. Veréssi, cumme dìtu, a l'êa ligâ a-i paìṡi vixìn da müatêe, dund'u ghe pasâva giüstu de some. In-tu detaggiu, üna a menâva a setentriùn pe Gura, ün'âtra a levante pe [[U Burgu (Finô)|u Burgu de Finâ]], cuélla a punénte a chinâva a-a Prìa e a l'ürtimu, a meṡṡudì, u gh'êa cuélla ch'a se tacâva cu-a stradda da Rivêa<ref name="Casalis1834" /><ref name="Casalis1854" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.sentieridelfinale.altervista.org/caprazoppa/index.htm|tìtolo=Sentiero Finalborgo - Caprazoppa (Arene Candide)|outô=Alfredo Izeta|outô2=Luca Sibona|dæta=22 lüggiu 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref>.
U cumün de Borṡi e Veréssi u l'è servìu da-e curiêre da [[TPL Linea]], ch'i u lìgan a cuélli vixìn. In-tu detaggiu, pe l'Aurelia u ghe passa u servissiu de linee 40 e 80, ch'i van rispetivaménte da [[Andôa|Andöa]] a Finâ e da Finâ a [[Carizan|Calisàn]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/40-%E2%80%93-ANDORA-FF.SS_.-FINALE-Feriale.pdf|tìtolo=LINEA 40: Andora - Alassio - Albenga - Loano - Pietra - Finale|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/80-%E2%80%93-CALIZZANO-%E2%80%93-BALESTRINO-%E2%80%93-TOIRANO-%E2%80%93-FINALE-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 80: Finale Ligure - Toirano - Balestrino - Bardineto - Calizzano|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref>. De ciü, u gh'è ancùa a linea 84 che, vegnüa da-a Prìa, da Borṡi a munta sciü pe Veréssi e, de de lì, a và avanti pe Gura e a Cà du Môu, a [[Ulle]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/84-%E2%80%93-Pietra-%E2%80%93-Borgio-%E2%80%93-Verezzi-%E2%80%93-Gorra-%E2%80%93-Ca-del-Moro-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 84: Pietra - Borgio - Verezzi - Ca' del Moro|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref>.
=== Feruvìe ===
{{Véddi ascì|Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|càngio variànte=U mêximu arguméntu in-tu detaggiu}}
U cumün de Borṡi e Veréssi u g'ha 'na [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|sö stasiùn]] sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Ṡena-Vintimìggia]], ch'a se tröva ciü a valle du céntru storicu de Borṡi. A l'inaugurasiùn da feruvìa, du [[1872]], in-tu paìṡe u nu gh'êa però ina vêa stasiùn, cu-i trêni ch'i se fermâva da-u "Caṡèllu" du pasaggiu a livéllu fêtu du [[1870]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Impianto della linea ferroviaria a Borgio con fermata al "casello" del passaggio a livello - 1870'', pp. 37-38}}</ref>, ch'a l'è stêta avèrta, cumme [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|cuélla du Burghéttu]], sulu cuarche annu doppu grassie a l'inscisténsa di borṡìn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvénbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=97}}</ref>. In-tu detaggiu, giütê da-i veresìn e da-i emigrê in [[Argentinn-a|Argentina]] e [[Uruguay]], i paiṡê i l'han canpòn da lê tütte e sustanse ch'i servìva pe tiâ sciü a stasiun, fabricâ in-tu [[1882]], ch'a l'è stêta a prìmma a esse fêta de müaggie in-te tütta [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], a-u postu de gabine de légnu devöê in-te cuélli anni<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Costruzione della stazione ferroviaria di Borgio Verezzi, unica della Riviera di Ponente in muratura - 1882'', pp. 39-40}}</ref>.
== Notte ==
;Notte a-u tèstu
<references group="n." />
;Notte bibliugràfiche
<references responsive="" />
== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Borgio Verezzi: storia, tradizioni, cultura e turismo|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008511|ànno=1970s|editô=Tipografia Grafiche Riviera|çitæ=U Sejâ|léngoa=IT|cid=Nari, 1970s}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Comune di Borgio Verezzi: 23 marzo 1933 - 23 marzo 2008: 25° Anniversario della unione dei Comuni di Borgio e Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0046802|ànno=Dixenbre 2007|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Inperia|léngoa=IT|cid=Nari, 2007}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Primo Giovanni Embriaco|tìtolo=Società e istituzioni del medioevo ligure|url=https://web.archive.org/web/20251020030927/http://www.rmoa.unina.it/520/1/RM-Embriaco-Pietra.pdf|ànno=2001|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Pietra Ligure: da "villa" fiscale a "castrum" vescovile (XI-XIII sec.)|cid=Embriaco, 2001}}
== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}
== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}}
* {{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/|tìtolo=Scitu türisticu ufisiâ|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}}
{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Borṡi e Veressi| ]]
9wj86j5dn4nn1nxf7us3ho80jlen7i7
Bonesàire
0
3922
275110
274842
2026-10-27T19:09:51Z
N.Longo
12052
fix tag
275110
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Bonesàire
|Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{Es}} ''Ciudad Autónoma de Buenos Aires''</div>
|Panorama = Montaje de la Ciudad de Buenos Aires.png
|Didascalia = In âto da-a mancìnna: a [[Casa Rosada]], panoràmma do Microcentro, l'[[Edifìçio Kavanagh]], plaza del Congreso, l'[[Obelìsco de Bonesàire|obelìsco]], vìsta da [[A Bócca|Bócca]] e [[Puerto Madero]]
|Stato = ARG
|Grado amministrativo = 1
|Tipo = çitæ outònoma
|Capoluogo =
|Amministratore locale = [[Jorge Macri]]
|Partito = [[Propuesta Republicana|PRO]]
|Data elezione = 07-12-2023
|Data istituzione = 2-3 de frevâ do [[1536]] <small>(fondâ da [[Pedro de Mendoza]])</small><br />11 de zùgno do [[1580]] <small>(fondâ da [[Juan de Garay]])</small>
|Abitanti = 3121707
|Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.indec.gob.ar/ftp/cuadros/poblacion/censo2022_indicadores_demograficos.pdf|tìtolo=Censo Nacional de Población, Hogares y Viviendas 2022. Resultados definitivos|outô=INDEC|dæta=Novénbre 2023|léngoa=ES|vìxita=2026-10-10}}
|Aggiornamento abitanti = 2022
|Sottodivisioni = 15 [[Comùn de Bonesàire|comùn]] (''comunas'')<br />48 [[Quartê de Bonesàire|quartê]] (''barrios'')
|Divisioni confinanti = {{AR-B}}
|Nome abitanti = [[Porteño|porteñi]]
|Patrono = [[San Martìn de Tours|Sàn Martìn de Tours]]
|PIL = 235,6 miliàrdi de $ (2023)<ref name="Tellusant">{{Çitta web|url=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_arg.pdf|tìtolo=TelluBase—Argentina Fact Sheet (Tellusant Public Service Series)|outô=Tellusant|léngoa=EN|vìxita=2026-10-10}}</ref>
|PIL procapite = 15.200 $ (2023)<ref name="Tellusant" />
|Parlamentari = 25 deputæ<br />3 senatoî
|Soprannome = ''Baires''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cooperatingvolunteers.com/home/5-cosas-que-tienes-que-ver-en-buenos-aires/|tìtolo=5 cosas que tienes que ver en Buenos aires|dæta=2023-03-07|léngoa=ES|vìxita=2026-10-10}}</ref><br />''La reina del Plata''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Claudio Corsalini|dæta=2017-02-04|tìtolo=En la 'Reina del Plata', sólo el 3% de las calles tiene nombre de mujer|revìsta=Perfil|léngoa=ES|vìxita=2026-10-10|url=https://web.archive.org/web/20171201103329/http://www.perfil.com/sociedad/en-la-reina-del-plata-solo-el-3-de-las-calles-tiene-nombre-de-mujer.phtml}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Colin M. Lewis|tìtolo=Argentina: A Short History|ànno=2002|editô=Oneworld Publications|çitæ=Oxford|léngoa=EN|ISBN=1-85168-300-3}}</ref><br />''La París de Sudamérica''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Toby Green|dæta=2001-02-04|tìtolo=The Paris of South America|revìsta=The Independent|léngoa=EN|vìxita=2026-10-10|url=https://web.archive.org/web/20200609202918/https://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/the-paris-of-south-america-5365543.html}}</ref>
|Immagine localizzazione = Autonomous City of Buenos Aires in Argentina.svg
|Mappa = Ciudad Autónoma de Buenos Aires - localización en Argentina 2.svg
|Didascalia mappa = Poxiçión de Bonesàire inte l'Argentìnn-a
}}
'''Bonesàire''' (''Buenos Aires'' in [[Lengua spagnòlla|spagnòllo]]) a l'é a [[capitâle]] e a [[çitæ]] ciù grànde de l'[[Argentinn-a|Argentìnn-a]], co-ina popolaçión de 3.121.707 abitànti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />. I seu nómmi ofiçiæ én '''Çitæ de Bonesàire''' (''Ciudad de Buenos Aires'') ò '''Çitæ outònoma de Bonesàire''' (''Ciudad Autónoma de Buenos Aires'') e, pe de ciù, a l'êa dîta a '''Capitâle Federâle''' (''Capital Federal'') ascì, pò-u fæto d'êse a sêde do [[Govèrno de l'Argentìnn-a|govèrno naçionâle]]. I seu abitànti én ciamæ i [[porteño|''porteñi'']].
== Giögrafîa ==
[[Immaggine:Satellite image of Buenos Aires, Argentina - December 19, 2014.jpg|sinistra|miniatura|Bonesàire amiâ da-o satèlite]]
A çitæ a se trêuva in sce 'n terén ciàtto de 19,4 km da nòrd a sùd e de 17,9 km in direçión levànte-ponénte, in sciâ rîva drîta do [[Río de la Plata]] ("sciùmme de l'argénto"), e a gh'à 'na superfìcce de 208 km<sup>2</sup>. Divîza inte 48 quartê (''barrios''), a gh'à 'na popolaçión de 3.121.707 abitànti (2022)<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />, ch'a mónta a 13.971.006 pigiàndo in conscideraçión a seu ària urbànn-a<ref>{{Çitta web|url=https://www.indec.gob.ar/ftp/cuadros/poblacion/c2022_tp_est_c2.xlsx|tìtolo=Cuadro 2. Total del país. Total de población, densidad y superficie - Ciudad Autónoma de Buenos Aires (205.9 km<sup>2</sup>) y 24 Partidos del Gran Buenos Aires (3,773.3 km<sup>2</sup>)|outô=INDEC|léngoa=ES|vìxita=2026-10-10}}</ref>.
A çitæ a no fa pàrte da [[provìnsa de Bonesàire]]: a l'é indipendénte comme Çitæ Outònoma. O confìn tra a çitæ capitâle e a provìnsa de Bonesàire o l'é marcòu da l'''Avenida General Paz'', in'outostràdda ch'a fa da çirconvalaçión a-a çitæ, e da-o [[Riachuelo]]. A se trêuva a 5 km de distànsa da-a çitæ industriâle de [[Avellaneda (Buenos Aires)|Avellaneda]].
== Stöia ==
Bonesàire a l'é stæta fondâ 'na primma vòtta da-o spagnòllo [[Pedro de Mendoza]] a-i 2 de frevâ do [[1536]] co-o nomme de ''Ciudad del Espíritu Santo y Puerto de Santa María del Buen Ayre'' ("Çitæ do Spìrito Sànto e Pòrto de Sànta Màia da Bónn-a Âia"). Dòppo a destruçión do prìmmo céntro, a segónda e definitîva fondaçión a l'é stæta fæta pe màn de [[Juan de Garay]] do [[1580]], co-o nomme de ''Ciudad de la Santísima Trinidad y Puerto de Nuestra Señora de los Bonesàire'' ("Çitæ da Santìscima Trinitæ e Pòrto de Nòstra Scignôa da Bónn-a Âia"). Inti prìmmi ténpi a l'ocupâva 2,3 km<sup>2</sup> e gh'avéiva 63 abitànti.
Into [[1810]] a çitæ a l'é stæta o pòsto dónde a génte do [[Río de la Plata]] a l'à fæto o seu prìmmo govèrno patriòtico, antiçipàndo l'indipendénsa ch'a saiéiva stæta òtegnûa do [[1816]] a [[San Miguel de Tucumán (Argentinn-a)|San Miguel de Tucumán]].
Bonesàire a l'é cangiâ do tùtto inta segónda meitæ do [[XIX secolo|sécolo XIX]], con l'arîvo de 'na fòrte inmigraçión soviatùtto spagnòlla e italiànn-a, ma ànche tedésca, polàcca, rùscia e mediorientâle; favorîa da-e condiçioìn de povertæ in Euròpa e da-a polìtica argentìnn-a ch'a l'avéiva de bezéugno de mandêuvia.
Do [[1887]] i italién raprezentâvan o 60,4% de l'inmigraçión totâle, ma dapeu a percentoâle a s'é amermâ con l'arîvo de ciù spagnòlli.
A-a fìn do sécolo, Bonesàire a l'à vìsto ànche o svilùppo do pòrto, co-o megioaménto de instalaçioìn portoâli e feroviâie. Coscì vêgne formòu o quartê de ''[[La Boca]]'', abitòu pi-â ciù pàrte da mainæ zenéixi emigræ. A seu prezénsa a l'à influensòu a parlâ popolâre da çitæ, l'architetûa do quartê e ànche o [[Football argentin|Football argentìn]], ch'o gh'à 'na squàddra ciamâ [[Boca Juniors]] ch'a gh'à o nomiâgio de ''Xeneizes'', sàiva a dî i "Zenéixi".
== Abitànti ==
Insémme a-a seu àrea metropolitànn-a, dîta a ''Gran Buenos Aires'', co-i seu 16.366.641 ([[2022]])<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Región Metropolitana: Ciudad Autónoma de Buenos Aires y 39 partidos de la provincia de Buenos Aires (2022)|url=https://www.indec.gob.ar/ftp/cuadros/poblacion/censo2022_rmba.pdf|dæta=Seténbre 2024|editô=INDEC|léngoa=ES|pp=7-10|ISBN=978-950-896-676-6}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.indec.gob.ar/uploads/informesdeprensa/mercado_trabajo_eph_3trim241364F3C2B4.pdf|tìtolo=Mercado de trabajo. Tasas e indicadores socioeconómicos (EPH)|outô=INDEC|dæta=2024-12-18|léngoa=ES|p=17}}</ref> a l'é a segónda çitæ do Sudamérica, e un di ciù inportànti çéntri urbén do móndo.
== Coltûa ==
[[Immaggine:Buenos Aires-ColonTeatre-P3050009.jpg|thumb|O Teatro Colón, un di tiâtri d'òpera ciù inportànti a-o móndo|sinistra]]
Bonesaire a l'é ascì o çentro colturâle ciù inportànte de l'[[Argentinn-a|Argentìnn-a]] e un di ciù atîvi de l'[[America Latinn-a|América Latìnn-a]], cómme se peu védde da-a grande quantitæ de muzêi, tiâtri, bibliotêche e universcitæ. Pe de ciù, a l'é stæta deciarâ da l'[[UNESCO]] "Çitæ do design" do 2005.
In eleménto tìpico da coltûa da çitæ o l'é o [[tango|tàngo]]. Nasciûo pròpio a Bonesàire o tàngo o l'atrêuva e seu réixe inta mescciûa de génte che abitâvan inta çitæ in sciâ fìn de l'800 e a-o prinçìpio do '900.
== Economîa ==
O setô econòmico ciù svilupòu o l'é quello di servìççi, ch'o raprezénta o 78 % do PIL de Bonesàire<ref>{{Çitta web|url=http://www.buenosaires.gov.ar/areas/hacienda/sis_estadistico/anuario_2006/tomo1/09.pdf|tìtolo=Anuario Estadístico de la Ciudad de Buenos Aires 2006 - Sección Economía|outô=Çitæ de Bonesàire|léngoa=ES|vìxita=2026-10-18}}</ref>; valô ch'o l'é bén ciù èrto do 56 % ch'o se regìstra a livéllo naçionâle. E seu ràmme ciù inportànti én quélle di servìççi inmobiliâri, informàtichi, profescionâli, a-e inpréize, de noêzo e de intermediaçión finançiâia.
== Aministraçión ==
=== Binelàggi ===
Bonesàire a l'é abinelâ co-e çitæ chi aprêuvo<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20060627170429/http://www.buenosaires.gov.ar/areas/internacionales/docs/convenios_hermanamientos.pdf?menu_id=14807|tìtolo=Lista de hermanamientos y convenios|léngoa=ES|vìxita=2026-10-11}}</ref>:
{{Colonne}}
* {{Binelàggio|ISR|Tel Aviv|1958}}
* {{Binelàggio|ESP|Càdiçe|1975}}<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160313030244/http://www.femp.es/index.php/femp/content/download/4999/42127/file/070202%20con%20latinoam%C3%A9rica.pdf|tìtolo=Relación de ciudades hermanadas con Latinoamérica|léngoa=ES|vìxita=2026-10-11}}</ref>
* {{Binelàggio|ESP|Madrid|1975}}
* {{Binelàggio|URY|Montevideo|1975}}
* {{Binelàggio|ESP|Sevìggia|1976|Seviggia}}
* {{Binelàggio|USA|Miami|1978}}
* {{Binelàggio|ESP|Oviedo|1982}}
* {{Binelàggio|VEN|Caracas|1982}}
* {{Binelàggio|PER|Lìmma|1983|Limma}}
* {{Binelàggio|ESP|Barçelónn-a|1985}}; [[1990]]
* {{Binelàggio|BRA|Brasilia|1986}}; [[1997]]
* {{Binelàggio|PER|Cuzco|1986}}
* {{Binelàggio|COL|Bogotá|1987}}
* {{Binelàggio|ESP|Guadix|1987}}
* {{Binelàggio|ITA|Rómma|1987|Romma}}
* {{Binelàggio|SYR|Damàsco|1989|Damasco}}
* {{Binelàggio|SRB|Belgràddo|1990|Belgraddo}}
* {{Binelàggio|RUS|Mósca|1990|Mosca (çittæ)}}
* {{Binelàggio|JPN|Osaka|1990}}
* {{Binelàggio|NLD|Rotterdam|1990}}
* {{Binelàggio|FRA|Tolôza|1990}}
* {{Binelàggio|ITA|Nàpoli|1991|Napoli}}
* {{Binelàggio|CHN|Pechìn|1991|Pechin}}; [[1993]]
* {{Binelàggio|DOM|Santo Domingo|1991}}
* {{Binelàggio|ITA|Zêna|1991|Zena}}
* {{Binelàggio|GRC|Atêne|1992|Atene}}
* {{Binelàggio|ESP|Bilbao|1992}}
* {{Binelàggio|PRT|Lisbónn-a|1992|Lisbonn-a}}
* {{Binelàggio|EGY|O Càiro|1992|O Cairo}}
* {{Binelàggio|CZE|Praga|1992}}
* {{Binelàggio|CHL|Santiago do Cîle|1992|Santiago do Cile}}
* {{Binelàggio|KOR|Seoul|1992}}
* {{Binelàggio|ESP|Vigo|1992}}
* {{Binelàggio|UKR|Kiev|1993}}
* {{Binelàggio|DEU|Berlìn|1994|Berlin}}<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080226220715/http://www.buenosaires.gov.ar/areas/internacionales/docs/berlin_buenos_aires_convenio_de_cooperacion_2.pdf|tìtolo=Ley N.º 682|léngoa=ES|vìxita=2026-10-11}}</ref>
* {{Binelàggio|BRA|Porto Alegre|1995}}
* {{Binelàggio|MEX|Guadalajara|1996}}
* {{Binelàggio|BRA|Rio de Janeiro|1996}}
* {{Binelàggio|MEX|Çitæ do Méscico|1997|Çittæ do Méscico}}
{{Colonne spezza}}
* {{Binelàggio|ITA|Milàn|1998|Milan}}
* {{Binelàggio|CAN|Ottawa|1998|Milan}}
* {{Binelàggio|HRV|Zagàbria|1998|Zagabbria}}
* {{Binelàggio|FRA|Parìggi|1999|Pariggi}}
* {{Binelàggio|BRA|São Paulo|1999}}
* {{Binelàggio|ARM|Erevan|2000}}
* {{Binelàggio|HND|Tegucigalpa|2000}}
* {{Binelàggio|ITA|Lucca|2003}}
* {{Binelàggio|BOL|La Paz|2003}}<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210614185434/https://www.buenosaires.gob.ar/sites/gcaba/files/la_paz_buenos_aires_acta_de_intencion.pdf|tìtolo=2003 Acta de Intención La Paz - Buenos Aires|léngoa=ES|vìxita=2026-10-11}}</ref>
* {{Binelàggio|ITA|Ferâra|2004|Ferrara}}
* {{Binelàggio|POL|Varsavia|2004}}
* {{Binelàggio|THA|Bangkok|2006}}
* {{Binelàggio|ESP|Salamanca|2006}}
* {{Binelàggio|ESP|Almería|2008}}
* {{Binelàggio|ARG|Corrientes|2009|Corrientes (Argentinn-a)}}
* {{Binelàggio|MEX|Cuernavaca|2012}}
* {{Binelàggio|ITA|Palèrmo|2014|Palermo}}
* {{Binelàggio|URY|Colonia del Sacramento|2018}}
* {{Binelàggio|JPN|Tokyo|2018|Tòkyo}}
* {{Binelàggio|GTM|Mixco|2019}}
* {{Binelàggio|PRY|Asunción}}
* {{Binelàggio|COL|Barranquilla}}<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/http://www.elheraldo.com.co/ELHERALDO/BancoConocimiento/0/0buenosaires/0buenosaires.asp?CodSeccion=25|tìtolo=Buenos Aires y Barranquilla serán ciudades hermanas|léngoa=ES|vìxita=2026-10-11}}</ref>
* {{Binelàggio|PER|Aguas Calientes}}
* {{Binelàggio|ITA|Bèrgamo}}
* {{Binelàggio|ITA|Càggiai|4=Cagliari}}
* {{Binelàggio|ESP|Ceuta}}
* {{Binelàggio|ZAF|Çitæ do Câvo|4=Çittæ do Cavo}}
* {{Binelàggio|ISR|Geruzalèmme|4=Gerusalemme}}
* {{Binelàggio|CUB|L'Avànn-a|4=L'Avann-a}}
* {{Binelàggio|GBR|Lóndra|4=Londra}}
* {{Binelàggio|NIC|Managua}}
* {{Binelàggio|COL|Medellín}}
* {{Binelàggio|USA|Nêuva York|4=Neuva York}}
* {{Binelàggio|ECU|Quito}}
* {{Binelàggio|ISL|Reykjavík}}
* {{Binelàggio|CRI|San José}}
* {{Binelàggio|ESP|Santa Cruz de La Palma}}
* {{Binelàggio|ESP|Santiago de Compostela}}
* {{Binelàggio|BOL|Tarija}}
{{Colonne fine}}
== Comunicaçioìn ==
=== Stràdde ===
[[Immaggine:Buenos Aires-Av. 9 de julio.jpg|thumb|Vedûta de l'Avenida Nueve de Julio de néutte|sinistra]]
L'Avenida Nueve de Julio, sàiva a dî o "Viâle 9 de Lùggio", co-i seu 140 m de larghéssa a l'é unn-a de stràdde ciù làrghe do móndo e a contêgne o scìnbolo da capitâle argentìnn-a, l'Obelìsco. Se conscìdera che l'Avenida Rivadavia a ségge a ciù lónga do móndo e, con ciù de 10 km de longhéssa, a l'atravèrsa tùtta a çitæ scinn'a-a periferîa.
=== Ferovîe e traspòrti pùblichi ===
Bonesàire a l'é ascì o pónto de confluénsa da ræ feroviâia argentìnn-a, che 'na vòtta a l'êa destéiza pe tùtto o Pàize ma che ancheu a l'é asæ degradâ dòppo a sêu privatizaçión.
A çitæ a gh'à l'ùnica metropolitànn-a de l'Argentìnn-a (dîta ''subteráneo'' òpû sôlo ''subte''), a prìmma do Sudamérica, ch'a lîga o çéntro con bén bén de quartê.
=== Ariopòrti ===
Bonesaire a l'é servîa da l'Aeropuerto Internacional Ministro Pistarini, ch'o l'òfre di xêui internaçionâli, a 35 km da-a çitæ ([[Ezeiza]]), e da l'Aeroparque Jorge Newbery, xêui drénto l'[[Argentinn-a|Argentìnn-a]] e l'[[Uruguay]], ch'o s'atrêuva inta çitæ da-arénte a-a stràdda ch'a va pi-â rîva do [[Río de la Plata]].
== Nòtte ==
<references/>
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
== Ligàmmi de fêua ==
* {{Çitta web|url=https://buenosaires.gob.ar/|tìtolo=Scîto ofiçiâ|léngoa=ES|vìxita=2026-10-10}}
* {{Çitta web|url=https://turismo.buenosaires.gob.ar/|tìtolo=Scîto turìstico ofiçiâ|léngoa=EN, ES|vìxita=2026-10-10}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Çittæ de l'Argentinn-a]]
[[Categorîa:Capitæ de Naçioîn]]
emgh8cl7uj1mdytmhpgydxht4rtmih1
A floa du luvu e da guipe a vò avanti
0
31911
275112
258329
2026-10-27T20:58:37Z
Luensu1959
1211
detòiu
275112
wikitext
text/x-wiki
{{Nuvaize}}
{{Wikipedia parlâ|Cuntinua a floa du luvu e da guipe.ogg|244342|2025-03-29|Lorenzo Lentini, Burghetu Burbaia}}
'''Ista l'è a cuntinuasción da floa du luvu e da gùipe che a prinsipia ''' [https://lij.wikipedia.org/wiki/A_floa_du_luvu_e_da_guipe chi].
[[File:Cuntinua a floa du luvu e da guipe.jpg|thumb|Cuntinua a floa du luvu e da guipe ai Buighetu]]
L'éa zò pasè du-trai giurni e u luvu l’ò truvó a gùipe e u gh’diza: “Da quand ch’a sema stè int’ei campanéin, mi a n’ö pü mangió…”
E a gùipe: “Öh, mò t’è propiu furtünó! Stamatéin l’è pasó ‘n omu cui cartéin e in sima dei carètu u gh’avàiva salòche, anciùe, stuchefisu… Mi a sun ndò id cursa in sima dei paìze, a m’sun slungò in mez da strò igmè ch’a fisa morta e quand ch’l’è rivó l’anciué, ö sentìu ch’u dizàiva “Mò csa gh’èlu chi, ‘na gùipe?” e u m’à muló in còsu inta scàin-a ch’a n’sö igmè che ö fòtu a n’bragiò e a cuntinuò a fò a morta.”
Alua l’anciué u diza: “Chi sò igmè ch’a sarò cuntainta a me dona quand ch’a gh’portu a cò sta pelicia, che cunbinasción l’è propiu a stagión giüsta!” U m’ciòpa per ‘na ganba id dré e per quela davanti e… pùfete, u m’böta in sima dei carètu; u s’mètta ai stanghe e u s’incaméin-a versu a Ture. Mi a drobu prima ‘n ögiu e pö l’òtru… Pian pianéin ö sminsó a bütò zü dai carètu salòche, anciùe e còrche stuchefisu. Mò sübtu prima id rivò dai viòle, adaxu adaxu a m’sun lasò ndò in tera da-a pòrte dei fóssu. Ö spetó in mumaintu e pö via a rguì quel che prima avàiva smenó per la strò!
E ti, se ti m’dè a mainti a mi, ti spéti quand che l’anciué u turna indré, t’le spéti quand ch’u vena zü da Persi e ti fè igmè ch’ö fòtu mi. E ricórdite id fò bain ei mortu, peichè se ti scòppi süptu apain-a ch’u t’dò in còsu, alua l’è finìa…”
A ste luvu a gh’è pòrsa ‘na bon-a idea e u s’è missu da-a Capleta a spetò l’anciué. Gmè ch’u l’à vistu spuntò in sima da muntò id Persi, u s’è incaminó inta strò cröza, in pó prima da Ture, squèzi da-a strò pe ndò ai Munesté, e u s’è crugó bela longu a traversu u stradón.
L’anciué, apain-a ch’u l’ò vistu, l’ò tió fö in bel bastón ch’u s’l’avaiva prepaó e zü bachè! E u diva: “A l’è chi quel ch’u m’ò rubó i anciùe! A t’la dòg mi a pòga: quei ch’i n’te piòza, a ti baàtu!” e zü bóte da orbi!
Ste povru luvu u n’ne pudaiva pü! A bèla meiu u s’è rabló in pó pü ‘n lò, u s’è rabató int’ei fusacrón, u s’è infió suta a ‘n puntlètu, e quand che l’anciué u s’n’è ndó, piàn pianéin, incu i ose rutte chi scrusìva dai bótte ch’l’ò ciapó, u s’è rabló versu cò.
Dop dui dì a gùipe, che a gh’avàiva puia ch’u fisa mortu davai dai legnè, l’è partìa da-a so tan-a ncu ‘n bel fagótu e l’è ndò a sercòlu. Quande ch’lè rivò versu a metò da-a strò pe ndò a cò du luvu, l’ò avertu ste fagótu e l’ò ciamó. Igmè ch’a l’ò vistu spuntò da dré d’in büscu, l’ò tió u respìu, a l’ò lasó vzinò, e pö a gh’ò ditu: “Ö savüu ch’a n’t’è ndò guei bain e, pensandu che ti gh’avrè fòme, a t’ö purtó du-trè salòche e du-tre anciùe”. U luvu, che trò i bótte e a fòme u n’ghe veghiva squèzi pü, igmè ch’ò vistu tütta quela gròsia, u s’è missu süptu a mangiò sainsa fiagò e u culaiva resche, cùe e teste bèla intreghe che mumainti u se stranguàiva!
'''A floa du luvu e da gùipe a finissa''' [[https://lij.wikipedia.org/wiki/A_floa_du_luvu_e_da_g%C3%B9ipe_a_finissa_chi '''chi''']].
[[Categorîa:Föe]]
[[Categorîa:Conponiménti in lìgure]]
ekzod6lr0ow5g8gvlj4vedqyvdnlb02
Utente:S1880C
2
33260
275099
275052
2026-10-27T16:17:16Z
S1880C
20449
275099
wikitext
text/x-wiki
Ciao tutti, son un zoeno che, comme sens’atro tanti de viatri, o l'à deçiso de apprende a lengua zeneise di nòstri vegi.
Son attivo inta Wikipedia Ligure da-o meise de ottobre do 2026: preuvo delongo à ëse ben ben attento e preçiso co-i mæ edit, modifiche e traduçioin ma, essendo un studente pivetto, pòsso fâ erroî. Dæme unna man d’aggiutto se ne attreuvan, ne saiò delongo obrigou (e avvertîme, se voei, che tanto e correçioin son delongo boñe quande s'apprende una lengua neuva!).
== Chi gh'é i mæ travaggi ==
* [[Template:Automòbile]]
* [[FIAT]]
* [[Campionou mondiale do ballon]] (incompleto)
* [[Baçî do Plata]]
* [[Sciumme Uruguay]]
* [[Dalmaçia]] (incompleto)
* [[Lionel Messi]]
* [[Paraggi]]
* [[Lago de Garda]]
* [[Vittoiale di Italien]]
* [[O Secolo]] (incompleto)
* [[Monte de Portofin]]
* [[Ragusa (Croaçia)|Ragusa]]
* [[Niccolò Mihanovich]]
* [[Mattia Calandrelli]]
1fqytglqxuzo84r2n217eh45hx17jt4
U(r)iva
0
33322
275101
275071
2026-10-27T18:40:28Z
N.Longo
12052
/* Sto(r)ia */ +
275101
wikitext
text/x-wiki
{{Arbenganese}}
{{Tassobox
|nome = ''Olea europaea''
|immagine = Olea europaea - Zeytin.JPG
|didascalia = <div style="text-align:center;">U(r)ive inta [[pruvinsa de Adana]], [[Turchia|Türchìa]]</div>
|var-intervàllo_geològico = Intervallu geulogicu
|intervallo = {{Intervàllo geològico|0.06|0|Tàrdo [[pleistucêne]]-ancöi}}
|var-stâto_de_conservaçión = Stàttu de cunservasiùn
|statocons = LC
|statocons_versione = iucn3.1
|statocons_ref = <ref>{{Çitta web|url=https://www.iucnredlist.org/species/63005/209128651|tìtolo=Olive - Olea europaea|outô=IUCN|dæta=2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-23}}</ref>
|var-clasificaçión_APG_IV = Clascificasiùn APG IV
|var-domìnio = Duminiu
|dominio = [[Eukaryota]]
|var-régno = Regnu
|regno = [[Plantae]]
|sottoregno = [[Tracheobionta]]
|var-sotorégno = Sutturegnu
|var-superdivixón = Süperdivixùn
|superdivisione = [[Spermatophyta]]
|var-divixón = Divixùn
|divisione = [[Magnoliophyta]]
|var-clàsse = Classe
|classe = [[Magnoliopsida]]
|var-sotoclàsse = Suttuclasse
|sottoclasse = [[Asteridae]]
|var-órdine = Urdine
|ordine = [[Scrophulariales]]
|var-famìggia = Famìa
|famiglia = [[Oleaceae]]
|var-tribù = Trebü
|var-sototribù = Suttutrebü
|var-génere = Genere
|genere = [[Olea]]
|var-spêce = Specie
|specie = '''O. europaea'''
|var-clasificaçión_Cronquist = Clascificasiùn Cronquist
|FIL? = x
|regnoFIL = [[Plantae]]
|clade1 = [[Angiospermae]]
|clade2 = [[Mesangiospermae]]
|clade3 = [[Eudicotidae]]
|clade4 = [[Eudicotidae sentrâli]]
|clade5 = [[Superasteridae]]
|clade6 = [[Asteridae]]
|clade7 = [[Euasteridae]]
|clade8 = [[Lamiidae]]
|ordineFIL = [[Lamiales]]
|famigliaFIL = [[Oleaceae]]
|specieFIL = '''O. europaea'''
|var-nomenclatûa_binomiâle = Numenclatü(r)a binumiâle
|binome = Olea europaea
|biautore = [[Linneo|L.]]
|bidata = 1753
|tribùFIL = [[Oleeae]]
|sottotribùFIL = [[Oleinae]]
|genereFIL = [[Olea]]
|var-scinònimi = Scinonimi<ref name="POWO">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>
|sinonimi = ''Olea pallida'' <small>Salisb., 1796</small><br />''Olea sativa'' <small>Hoffmanns. & Link, 1820</small>
|suddivisione = Suttuspecie
|suddivisione_testo = * ''O. europaea cerasiformis''
* ''O. europaea cuspidata''
* ''O. europaea europaea''
* ''O. europaea guanchica''
* ''O. europaea laperrinei''
* ''O. europaea maroccana''
|mappa_distribuzione = Olea europaea range.svg
|didascalia_distribuzione = {{Legend|#70A800|''O. europaea europaea''}}
{{Legend|#CA7AF5|''O. europaea laperrinei''}}
{{Legend|#FFFF00|''O. europaea maroccana''}}
{{Legend|#0070FF|''O. europaea guanchica''}}
{{Legend|#FF0000|''O. europaea cerasiformis''}}<span style="color:#FFA800"><big>▲</big></span>Purtàu da l'òmmu e natü(r)alizàu ([[sinantropìsmo|sinantrupismu]])
}}
L'​'''u(r)iva'''{{#tag:ref|Scritu ascì ''u"riva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia Fratelli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=604|volùmme=Vul. II}}</ref> o ''uȓiva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Utubre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=143, 223|ISBN=979-12-985789-0-6}}</ref>, ''oîvu'' o ''uîvu'' intu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=52}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=[[Giulia Petracco Sicardi]]|tìtolo=Dizionario pietrese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/SBL0307094|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=85}}</ref>, ''oîvu'' a [[Borṡi|Borzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0465052|ediçión=2|ànno=Mazzu 1989 (1984)|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''or̭ivu'' a [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''ur̭ivu'' a [[Gura (Finô)|Gu(r)a]] e [[Ölle]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008566|ànno=Lüju 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=LIJ, IT|p=198}}</ref>, ''oriva'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|pp=92, 186}}</ref>, ''oiva'' a [[Varigotti|Va(r)igotti]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=92}}</ref>, ''ouviva'' o ''erbu d'ouvive'' in [[Dialettu savuneize|savunese]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Rosa Sguerso|outô2=Anita Sguerso|tìtolo=Compendio di voci ed espressioni del dialetto savonese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CFI0240514|ànno=Lüju 1985|editô=Editrice Liguria|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=99}}</ref>, ''erbo d'oive'', ''erbo d'öive'', ''oivo/oîvo'' o ''öivo'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/olivo#olivo.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - olivo|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-10-23}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=olivo|tìtolo=TIG - olivo|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-23}}</ref>|group=n.}} ('''''Olea europaea''''' <small>[[Linneo|L.]], 1753</small>) a l'è ina [[Spêce|specie]] de [[Plantae|cianta]] da [[Famìggia (tascionomîa)|famìa]] de ''[[Oleaceae]]'', dau purtamèntu a [[Èrbo|èrbe(r)u]] o a [[Cósto|custu]] e spantegâ in natü(r)a fra [[Africa]], [[Asia]] e [[Euròpa|Eurôpa]] faciâ in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Cu'u numme u(r)iva, pe'u ciü, u se fa de riferimèntu aa varietài dumèstega da [[Sotospêce|suttuspecie]] '''''Olea europaea europaea''''', ch'a l'è stâ sernüa da l'òmmu e che, au dì d'ancöi, a l'è curtivâ cumme [[Èrbo da frûto|èrbe(r)u da frütu]] inte regiùi sübtrupicâli de tüttu u mundu, cu'e sò [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] ch'e sun duve(r)ài tantu pe' franzene de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] che pe' êsse mangiài cuscì.
== Descrisiùn ==
[[Immaggine:Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 109) (8232783218).jpg|sinistra|miniatura|To(r)a butanica de l'u(r)iva dumèstega intu ''[[Koehler's Medizinal-Pflanzen]]'', [[1887]]]]
=== Generâle ===
E va(r)ie qualitài de ''Olea europaea'' e sun di custi o di èrbe(r)i ch'i [[Senprevèrde|nu perden e föje]] e ch'i ponen rivà a 'n'artessa de 15 mêtri. E [[Ràmma|ramme]] e sun cuèrte de scaje peltài mèntre e [[Féuggia|föje]], misse a cubbie, e g'han in bòrdu ch'u l'è lisciu e ina furma elittica, ciü o mênu strêta. Ciütòstu dü(r)e, e sun cuèrte d'in pèi a scaje e e g'han ina lunghessa fra i 3 e i 9 citti<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/general-information|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>.
E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche o in sciu gianu, e sun tacài insemme inte carateristiche pâne, ch'e se svilüppan in pusisiùn ascela(r)e. U [[Càlice (botànica)|calice]] da sciu(r)a u l'è tüttu sadàu insemme, ciütòstu cürtu, cun quattru lôbi a triangulu. E [[Coròlla|cu(r)olle e]] furman di tübbi de quattru [[Pétalo|petali]], mèntre i [[Stâme|stâmi]] i sun dui. L'[[Ovâio|ova(r)iu]], supe(r)u, u g'ha ina furma a cônu, ciü o mênu gunfiâ. U [[Frûto|frütu]], l'[[U(r)iva (frütu)|u(r)iva]], u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] carnusa cu'in òssu dü(r)u, daa lunghessa ch'a pò cangià dai 5 mm ai 4 cm e ch'a vegne negra ina votta ch'a l'è maü(r)a<ref name=":2" /><ref name=":1" />.
=== U(r)iva dumèstega ===
L'u(r)iva dumèstega, cumme e âtre va(r)ietài de ''Olea europaea'', a l'è ina cianta [[Senprevèrde|sempreverde]] e ch'a vegne sciü bèn intu [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]]. A g'ha in [[Teu|troncu]] che de sòlitu u mustra in svilüppu inturtignàu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eddo Rugini, Luciana Baldoni, Rosario Muleo e Luca Sebastiani|tìtolo=The Olive Tree Genome|url=https://books.google.com/books?id=DgDGDQAAQBAJ&pg=PA14+|ànno=2016|editô=Springer|léngoa=EN|p=14|ISBN=978-3-319-48887-5}}</ref>, ch'u pò muntà sciü fin'a rivà in sci 10 mêtri d'artessa, cu'ina [[Scòrsa (botànica)|scorsa]] ch'a l'è in sciu grixu. E [[Féuggia|föje]] e g'han ina furma tunda lungâ, de cu(r)û grixu-verde a l'indrìtu e giancastru a l'inversu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|tìtolo=Flowers of Europe|ànno=1969|editô=Oxford University Press|çitæ=Lundra|léngoa=EN|pp=312-313|capìtolo=Oleaceae: Olea: Olive}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|outô2=Anthony Huxley|tìtolo=Flowers of the Mediterranean|ànno=1972|editô=Chatto and Windus|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=145|capìtolo=Olea-Olive}}</ref>.
E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche e picìne, e sciu(r)ìscen pe'u ciü in sce ramme de l'ànnu de primma, misse a pâne drìte ch'e nascen a partì da l'ascella de föje. Ògni sciu(r)a a l'è fâ de quattru [[Pétalo|petali]] in sciu giancu-gianu, tacài insemme au sò fundu, dund'i se ünìscen a 'na base furmâ da quattru [[Sépalo|sepali]] verdi, turna tacài insemme. I [[Bûxo|pummi]] i crescen pôcu pe' votta, pe' 4-6 setemâne, fin'a rivà a 'na lunghessa de ciü o mênu 2 citti, quand'i sciu(r)ìscen. A sciu(r)a a resta tacâ aa cianta pe' 5-6 giurni inte regiùi ciü câde e pe' 2 setemâne inte quelle ciü frèide<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Esmaeil Seifi, Jenny Guerin, Brent Kaiser e Margaret Sedgley|ànno=2015|méize=Zenâ|tìtolo=Flowering and fruit set in olive: a review|revìsta=Iranian Journal of Plant Physiology|volùmme=5|nùmero=2|pp=1263-1272|léngoa=EN|url=https://web.archive.org/web/20250919081522/https://journals.iau.ir/article_539653_140a99eea26c37e6020a694666a7b405.pdf}}</ref>.
U [[Frûto|frütu]], cumme dìtu, u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] picìna, lunga 1-2,5 cm quand'a l'è maü(r)a. Inte qualitài sarvèghe e [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] e sun ancù ciü picìne, cu'ina pélle che, pe' cuntru, a l'è ciü sutì<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Apostolos Kiritsakis|outô2=Fereidoon Shahidi|tìtolo=Olives and Olive Oil as Functional Foods: Bioactivity, Chemistry and Processing|url=https://books.google.com/books?id=J7gfBQAAQBAJ&pg=PA113|ànno=2017|editô=John Wiley & Sons|léngoa=EN|p=129|ISBN=978-1-119-13531-9}}</ref>.
== Tasciunumìa ==
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Olea europaea sylvestris (uddastru).jpg|In u(r)ivastru in [[Corsega]]
Olea europaea cuspidata-africana Cape Town.JPG|In èrbe(r)u de ''O. cuspidata'', [[Çittæ do Cavo|Sitài du Câu]]
Olea cerasiformis (Fuerteventura).jpg|''O. guanchica'', [[Fuerteventura]]
Olea europaea subsp laperrinei.jpg|Ina cianta de ''O. laperrinei'' in [[Niger]]
</gallery>
Aa revixùn du genere ''Olea'', fâ du [[2002]], a specie ''Olea europaea'' a l'è stâ spartìa inte suttuspecie chi sutta, levàu ''O. europaea africana'', ch'a l'é(r)a cunscide(r)â cumme parte da ''cuspidata''<ref name=":1">{{Çitta publicaçión|outô=P. S. Green|ànno=2002|tìtolo=A Revision of Olea L. (Oleaceae)|revìsta=Kew Bulletin|editô=Royal Botanic Gardens|çitæ=Kew|volùmme=Vul. 57|nùmero=1|pp=91-140|léngoa=EN|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F4110824}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>:
* ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'', carateristica du bacìn du Mediteraneu<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77172513-1|tìtolo=Olea europaea subsp. europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>;
** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''sylvestris'', varietài sarvèga, u cuscì dìtu [[u(r)ivastru]];
** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''europaea'', varietài dumèstega, l'u(r)iva ch'u se ghe riferìsce pe'u ciü intu parlâ, a ne vegne da 'na [[Seleçión artifiçiâle|selesiùn]] de l'u(r)ivastru;
* ''Olea europaea'' subsp. ''africana'' <small>(</small><small>Mill.) P.S.Green, 1979</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga spantegâ inta ciü parte de l'[[Africa]], [[Îzoe Mascarene|ìsu(r)e Masca(r)ene]] cumprese<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887159-1|tìtolo=Olea europaea subsp. africana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>;
* ''Olea europaea'' subsp. ''cuspidata'' <small>(Wall. & G.Don) Cif., 1942</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga ch'a se tröva inte tante regiùi secche de l'[[Asia]], da l'[[Arabbia (region)|A(r)abbia]] fina in [[Cinn-a|Cina]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77190043-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cuspidata|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>;
* ''Olea europaea'' subsp. ''cerasiformis'', <small>G.Kunkel & Sunding, 1972</small>, suttuspecie [[Ploidîa|tetraploide]] ch'a l'è endemica de [[Madeira]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887160-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cerasiformis|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>;
* ''Olea europaea'' subsp. ''guanchica'' <small>P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit</small><small>, 2000</small>, suttuspecie endemica de [[Îzoe Canâie|Cana(r)ie]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019528-1|tìtolo=Olea europaea subsp. guanchica|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>;
* ''Olea europaea'' subsp. ''laperrinei'' <small>(Batt. & Trab.) Cif., 1942</small> a se tröva in sce de muntagne du [[Sahara]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>;
* ''Olea europaea'' subsp. ''maroccana'' <small>(Greuter & Burdet) P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit, 2000</small>, suttuspecie [[Poliploidîa|esaploide]] rapresentâ da 'na pupulasiùn daa parte in sce l'[[Âto Atlànte|Âtu Atlante]], intu [[Maròcco|Maròccu]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>.
De ciü, u l'è segnalàu de pupulasiùi invasive inte l'[[Australia]] e inte de ìsu(r)e du [[Oçeano Paciffico|Pacificu]]. E analisi genetiche e l'han mustràu cumme ste pupulasiùi e gh'aggen due u(r)igine dife(r)ènti: quelle inte l'Australia de meridiùn e ne vegnen dae varietài dumèsteghe du Mediteraneu, mèntre e âtre (cumme inte l'Australia de levante e inte [[Hawaii]]) e sun derivài dae furme sarvèghe da suttuspecie ''cuspidata'' de l'Africa du süd. U s'è marcàu fina a puscibilitè ch'i nascen di ibridi fra ste due furme<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Henry, L. Wille, D. Cooke e E. Chapuis|tìtolo=On the origin of the invasive olives (Olea europaea L., Oleaceae)|ànno=2007|editô=Heredity 99|léngoa=EN|pp=608-619}}</ref>.
== Sto(r)ia ==
[[Immaggine:Antimenes Painter - ABV 273 116 - Herakles and Pholos - olive gathering - London BM 1837-0609-42 - 03.jpg|sinistra|miniatura|A campâ de u(r)ive in sc'in anfu(r)a du [[Pitô de Antimenes|pitû de Antimenes]], fâ in gì(r)u au [[520 a.C.|520 primma de Cristu]]]]
L'espansciùn de l'u(r)iva a l'è, a l'imprinsippiu, da ligâ au svilüppu du [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]], scicumme che ste cundisiùi e sun stàe l'elemèntu fundamentâle pe'u curtivasiùn de st'èrbe(r)u lì. Stu genere de climma u l'è cumpa(r)ìu cu'u tèmpu a partì da ciü o mênu 10.000 ànni fa, a cumensà daa parte de levante du bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] pe' spandise de dòppu, tèmpu de ciü milenni, a punènte e a setentriùn de stu bacìn. Di stüddi biulogichi fài dau [[Gabriel Camps]] du [[1970]] i l'han pruvàu che l'u(r)iva sarvèga a se truvava intu [[Sahara]] ciü o mênu 11.000 ànni fa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jean Guillaume|tìtolo=Ils ont domestiqué plantes et animaux: Prélude à la civilisation|url=https://books.google.com/books?id=a_AkLoVGPwEC|ànno=2010|editô=Éditions Quæ|çitæ=Versailles|léngoa=FR|p=209|ISBN=978-2-7592-0892-0}}</ref>. E ürtime analisi in sciu pòlline de va(r)ie specie de èrbe(r)i duminanti e ch'i perden e föje e panen marcà che stu cangiamèntu intu climma u secce cumensàu in sci 8.000 ànni fa, intu süd-èst da [[Spagna]], pe' pöi spandise pôcu pe' votta versu setentriùn<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|p. 107}}</ref>.
Pe' l'archeulugìa, e primme u(r)ive dumèsteghe e se sa(r)ean svilüpài grossu moddu fra u 3800 e u 3200 primma de Cristu, sèi milenni fa. I stüddi de archeubiulugìa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=J. F. Terral|tìtolo=La domestication de l'Olivier en Méditerranée nord-occidentale: approche morphométrique et implications paléoclimatiques|ànno=1997|editô=Thèse, Université de Montpellier-II|léngoa=FR}}</ref> e l'analisi genetica de pupulasiùi de u(r)ivastri e de serte va(r)ietài<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Baradat, C. Breton, B. Khadari e A. Bervillé|tìtolo=Olive Domestication from Structure of Oleasters and Cultivars using RAPDs and Mitochondrial RFLP|colànn-a=Genetics, Selection, Evolution|ànno=2001, S251-68|léngoa=EN|volùmme=33 (Suppl. 1)}}</ref> i l'han mustràu che l'u(r)iva a l'è stâ [[Domestegaçión|dumestegâ]] int'ina mane(r)a indipendènte inte va(r)ie parte du bacìn du Mediteraneu e che, bèn de prubabile, u l'è stàu in prucessu ch'u gh'è vusciüu du tèmpu.
Di scâvi archeulogichi i l'han pruvàu ch'u se maxinava de l'ö(r)iu, intu [[Libano|Libanu]] e a [[Çipro|Cipru]], zà intu [[IV millennio a.C.|IV milenniu primma de Cristu]], ciü che a [[Crêta]] in gì(r)u au 3500 primma de Cristu. De dòppu, versu u [[II millennio a.C.|1700 primma de Cristu]], a tecnica duve(r)â a l'è vegnüa meju e a [[Ugarit]] (au dì d'ancöi [[Ras Shamra]], inta [[Sciria|Scì(r)ia]])<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|p. 108}}</ref> i sun cumpa(r)ìi i primmi gumbi "a èrbe(r)u", di ciü semplici. De dòppu, l'u(r)iva a l'è rivâ inte l'[[Egitto|Egittu]] daa Scì(r)ia, de dunde a l'è stâ impurtâ au tèmpu da [[IX dinastîa egiçiànn-a|IX dinastìa]], fra u 2160 e u 2040 primma de Cristu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Émile Laoust|tìtolo=Mots et choses berbères. Notes de linguistique et d'ethnographie. Dialectes du Maroc|url=http://www.taymat.org/etudesamazighes/Linguistique/Mots-et-choses-berberes-Emile-Laoust.pdf|ànno=1920|editô=Augustin Challamel|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=446-447}}</ref>.
[[Immaggine:Presse olive Volubilis.jpg|miniatura|Ricustrusiùn d'ina mö(r)a da ö(r)iu rumâna inta sitài de ''[[Volubilis]]'', d'ancöi in [[Maròcco|Maròccu]]]]
U cumerciu de l'ö(r)iu u remunta pe' cuntru a l'[[Etæ do Brónzo|etài du brunzu]], cu'i [[Itîti|Ittiti]] ch'i se ne rifurnivan dae còste de l'[[Àzia Minô|Asia Minû]] mèntre i [[Faraón|fa(r)aùi]] d'Egittu e i ré da [[Mezopotàmia|Mesuputamia]] i u catavan in Scì(r)ia. Inti palàssi [[Çiviltæ minòica|minòichi]] de Crêta, l'ö(r)iu u l'é(r)a cunservàu in gran quantitài inte di vâsi dìti ''pithoi'', mèntre inti palàssi di [[Çiviltæ micenêa|Micenèi]], inta [[Grêcia|Grecia]] cuntinentâle, s'è truvàu pa(r)egge giâre pe' l'ö(r)iu e de to(r)ette scrìte cu'a [[Lineâre B|lineâ(r)e B]] ch'e fan de mensiùn a l'[[Ideogràmma|ideugramma]] de l'ö(r)iu (''élaion''). De sti tèmpi lì a dêa [[Ìzide|Ìside]] a l'é(r)a cunscide(r)â cumme a patrûna da curtivasiùn de u(r)ive: intu detaju, a vella se ligavan e vertü e e prupietài de l'ö(r)iu. Sti traffeghi, alantu(r)a, i l'é(r)an cuntrulài strêti, scicumme che l'ö(r)iu u l'è(r)a ligàu au pute(r)e ecunòmicu e religiusu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|pp. 108-110}}</ref>.
Dòppu d'ina crisi scciüpâ pe' a caütta de pa(r)eggi stàtti intu [[Levànte (región)|Levante]] in gì(r)u au 1200 primma de Cristu, u muntà da pupulasiùn du Mediteraneu inte l'[[Etæ do færo|etài du fèru]] u l'ha purtàu aa fundasiùn de pa(r)egge culònie da parte di [[Fenìci]] inte l'[[Àfrica du Nòrd|Africa du Nòrd]], cumme [[Cartagine]], e intu meridiùn da [[Spagna]], ciü che tütte quelle di greghi inte l'Asia Minû, inte ìsu(r)e du [[Mâ Egêo|Mâ Egeu]], in [[Siçillia|Sicilia]] e intu restu da [[Magna Grecia]] e du meridiùn da [[Fransa]], survetüttu in [[Corsega]] e a [[Marseggia|Marseja]]. Inte tütte ste regiùi i sun stài velli a purtà a curtivasiùn de l'u(r)iva<ref>{{Çitta web|url=http://www.oliviers-centenaires.com/origine-mythologique-de-l-olivier.html|tìtolo=Olivier centenaire: Arbre de mythologie|léngoa=FR|vìxita=2026-10-27}}</ref> e a fâne svilüpà i traffeghi. Segundu u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]], l'u(r)iva a nu gh'é(r)a ancù inte l'Italia au tèmpu du [[Lucius Tarquinius Priscus|Tarquinius Priscus]], dau [[616 a.C.|616]] au [[579 a.C.|579 primma de Cristu]]. Intu [[VI secolo a.C.|VI seculu primma de Cristu]] u magistràu e studiusu gregu [[Solón|Sulùn]] u l'ha scritu de lezze ch'e l'han dàu u permissu ae gènte d'[[Atene]] de cumercià l'ö(r)iu d'u(r)iva. Intu [[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]], cun l'[[Lusciandro Magno|Alesciandru Magnu]] ch'u l'axeva cunquistàu u Mediteraneu de levante e l'[[Inpêro persiàn|impe(r)u persiàn]], cu'i traffeghi ch'i sun cresciüi ancù de ciü<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 110-111}}</ref>.
[[Immaggine:Traditional oil mill in Imperia.jpg|sinistra|miniatura|[[Gumbu]] a ègua dau ''Saggio teorico-pratico sopra gli ulivi, l'olio e i saponi'' du fràtte [[Bertumê Gundurfi]], d[[a Tûria]], [[1793]]]]
Inti seculu de dòppu, cu'u cresce da dumanda d'ö(r)iu pe'u mangià, pe' fà lüxe, pe'a mexìna o pe' de pratiche spurtive e religiuse, se sun svilüpài di növi scistemi de prudüsiùn e s'è scritu di manuâli in sce l'argumèntu, cumme quelli du butanicu gregu [[Theóphrastos]] e di agronumi latìn [[Marcus Porcius Cato|Cato]], Pliniu u Veggiu e [[Lucius Iunius Moderatus Columella|Columella]], u(r)igina(r)iu da Spagna, ciü che u [[Mago Carthaginiensis|Mago de Cartagine]]. L'ünificasiùn che l'[[Impêo Roman|impe(r)u rumàn]] u l'axeva dàu ae còste du Mediteraneu a l'ha fàu cresce ancù de ciü i traffeghi e a prudüsiùn, cun de regiùi da Spagna e de l'Africa du Nòrd ch'e l'han vistu u svilüppu d'ina curtivasiùn quaxi indüstriâle, grassie a l'emanasiùn de de lezze cumme a ''Lex Marciana'' du [[II secolo|II seculu]], ch'e spunciavan a ciantà e a ineiguà e tère impe(r)iâli<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 111-113}}</ref>.
A caütta de l'impe(r)u rumàn, l'espansciùn da [[Crestianêximo|religiùn cristiâna]] e, de dòppu, de siviltài islamiche, e l'han purtàu a 'n cangiamèntu intu mudéllu de cunsümmu, inte regiùi de prudüsiùn e inte rée cumerciâli de l'ö(r)iu. I [[Repùbrica de Zena|zenesi]] e i [[Repùbrica de Venéçia|venesiài]] i se sun prufitài de [[Croxæ|cruxàe]] pe' svilüpà di gran traffeghi, ch'i rendevan bèn, cu'u Levante, ciü che pe' spuncià a curtivasiùn de l'u(r)iva e pe' fà frunte ai növi besögni purtài daa prudüsiùn du [[Savón|saùn]], pe' cumm'u l'è cumpa(r)ìu intu [[IX secolo|IX seculu]], cuscì cumme pe' rifinì di tesciüi<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 114-116}}</ref>.
A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a l'è cumensâ in'etài de espansciùn ch'a l'ha ti(r)àu avanti pe' de lungu, pe' purtà l'u(r)iva aa sò mascima estensciùn pe' terito(r)iu, spunciâ da 'na dumanda ch'a cresceva inta sucietài mudèrna e cun sèmpre ciü de indüstrie, dae frabiche du saùn, a quelle de tesciüi e intu setû da mecanica. Cu'a descuvèrta du [[Nêuvo Móndo|Növu Mundu]], i spagnòlli i l'han purtàu l'u(r)iva inte sò culònie de [[Americhe]], in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Méscico|Mescicu]], [[Perù|Perü]] (du [[1560]]), [[Cile]] e [[California]]. Inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], au mascimu svilüppu de campagne e de culònie de l'Euròpa, l'u(r)iva a l'è rivâ ascì aa sò mascima difüxùn. Scibèn che, du [[XX secolo|Növesèntu]], a süperficce a u(r)ive a secce ca(r)â, u cresce da resa inta curtivasiùn e inta maxinatü(r)a de l'ö(r)iu u l'ha fàu muntâ de sinque votte, fra u [[1903]] e u [[1998]], a prudüsiùn mundiâle de ö(r)iu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 117-120}}</ref>.
== Curtivasiùn ==
{{Seçión vêua}}
== Prudusiùn ==
{{Seçión vêua}}
{{Clear}}
== Nòtte ==
;Nòtte au tèstu
<references group="n." />
;Nòtte bibliugrafiche
<references responsive />
== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Marie-Claire Amouretti|outô2=Georges Comet|tìtolo=Le Livre de l'olivier|ànno=2000|editô=Aix-en-Provence|çitæ=ÉDISUD|léngoa=FR|cid=Amouretti & Comet, 2000|ISBN=978-2-7449-0198-0}}
== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}
== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Plantae]]
[[Categorîa:Agricoltua]]
qobakhi81izoz12a7weec2l2n39074q
275103
275101
2026-10-27T18:45:45Z
N.Longo
12052
+
275103
wikitext
text/x-wiki
{{Arbenganese}}
{{Tassobox
|nome = ''Olea europaea''
|immagine = Olea europaea - Zeytin.JPG
|didascalia = <div style="text-align:center;">U(r)ive inta [[pruvinsa de Adana]], [[Turchia|Türchìa]]</div>
|var-intervàllo_geològico = Intervallu geulogicu
|intervallo = {{Intervàllo geològico|0.06|0|Tàrdo [[pleistucêne]]-ancöi}}
|var-stâto_de_conservaçión = Stàttu de cunservasiùn
|statocons = LC
|statocons_versione = iucn3.1
|statocons_ref = <ref>{{Çitta web|url=https://www.iucnredlist.org/species/63005/209128651|tìtolo=Olive - Olea europaea|outô=IUCN|dæta=2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-23}}</ref>
|var-clasificaçión_APG_IV = Clascificasiùn APG IV
|var-domìnio = Duminiu
|dominio = [[Eukaryota]]
|var-régno = Regnu
|regno = [[Plantae]]
|sottoregno = [[Tracheobionta]]
|var-sotorégno = Sutturegnu
|var-superdivixón = Süperdivixùn
|superdivisione = [[Spermatophyta]]
|var-divixón = Divixùn
|divisione = [[Magnoliophyta]]
|var-clàsse = Classe
|classe = [[Magnoliopsida]]
|var-sotoclàsse = Suttuclasse
|sottoclasse = [[Asteridae]]
|var-órdine = Urdine
|ordine = [[Scrophulariales]]
|var-famìggia = Famìa
|famiglia = [[Oleaceae]]
|var-tribù = Trebü
|var-sototribù = Suttutrebü
|var-génere = Genere
|genere = [[Olea]]
|var-spêce = Specie
|specie = '''O. europaea'''
|var-clasificaçión_Cronquist = Clascificasiùn Cronquist
|FIL? = x
|regnoFIL = [[Plantae]]
|clade1 = [[Angiospermae]]
|clade2 = [[Mesangiospermae]]
|clade3 = [[Eudicotidae]]
|clade4 = [[Eudicotidae sentrâli]]
|clade5 = [[Superasteridae]]
|clade6 = [[Asteridae]]
|clade7 = [[Euasteridae]]
|clade8 = [[Lamiidae]]
|ordineFIL = [[Lamiales]]
|famigliaFIL = [[Oleaceae]]
|specieFIL = '''O. europaea'''
|var-nomenclatûa_binomiâle = Numenclatü(r)a binumiâle
|binome = Olea europaea
|biautore = [[Linneo|L.]]
|bidata = 1753
|tribùFIL = [[Oleeae]]
|sottotribùFIL = [[Oleinae]]
|genereFIL = [[Olea]]
|var-scinònimi = Scinonimi<ref name="POWO">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>
|sinonimi = ''Olea pallida'' <small>Salisb., 1796</small><br />''Olea sativa'' <small>Hoffmanns. & Link, 1820</small>
|suddivisione = Suttuspecie
|suddivisione_testo = * ''O. europaea cerasiformis''
* ''O. europaea cuspidata''
* ''O. europaea europaea''
* ''O. europaea guanchica''
* ''O. europaea laperrinei''
* ''O. europaea maroccana''
|mappa_distribuzione = Olea europaea range.svg
|didascalia_distribuzione = {{Legend|#70A800|''O. europaea europaea''}}
{{Legend|#CA7AF5|''O. europaea laperrinei''}}
{{Legend|#FFFF00|''O. europaea maroccana''}}
{{Legend|#0070FF|''O. europaea guanchica''}}
{{Legend|#FF0000|''O. europaea cerasiformis''}}<span style="color:#FFA800"><big>▲</big></span>Purtàu da l'òmmu e natü(r)alizàu ([[sinantropìsmo|sinantrupismu]])
}}
L'​'''u(r)iva'''{{#tag:ref|Scritu ascì ''u"riva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia Fratelli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=604|volùmme=Vul. II}}</ref> o ''uȓiva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Utubre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=143, 223|ISBN=979-12-985789-0-6}}</ref>, ''u''r''iva'' o ''u''r''ivu'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0077958|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=A(r)àsce|léngoa=LIJ, IT|pp=50, 148}}</ref>, ''oîvu'' o ''uîvu'' intu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=52}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=[[Giulia Petracco Sicardi]]|tìtolo=Dizionario pietrese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/SBL0307094|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=85}}</ref>, ''oîvu'' a [[Borṡi|Borzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0465052|ediçión=2|ànno=Mazzu 1989 (1984)|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''or̭ivu'' a [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''ur̭ivu'' a [[Gura (Finô)|Gu(r)a]] e [[Ölle]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008566|ànno=Lüju 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=LIJ, IT|p=198}}</ref>, ''oriva'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|pp=92, 186}}</ref>, ''oiva'' a [[Varigotti|Va(r)igotti]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=92}}</ref>, ''ouviva'' o ''erbu d'ouvive'' in [[Dialettu savuneize|savunese]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Rosa Sguerso|outô2=Anita Sguerso|tìtolo=Compendio di voci ed espressioni del dialetto savonese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CFI0240514|ànno=Lüju 1985|editô=Editrice Liguria|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=99}}</ref>, ''erbo d'oive'', ''erbo d'öive'', ''oivo/oîvo'' o ''öivo'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/olivo#olivo.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - olivo|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-10-23}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=olivo|tìtolo=TIG - olivo|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-23}}</ref>|group=n.}} ('''''Olea europaea''''' <small>[[Linneo|L.]], 1753</small>) a l'è ina [[Spêce|specie]] de [[Plantae|cianta]] da [[Famìggia (tascionomîa)|famìa]] de ''[[Oleaceae]]'', dau purtamèntu a [[Èrbo|èrbe(r)u]] o a [[Cósto|custu]] e spantegâ in natü(r)a fra [[Africa]], [[Asia]] e [[Euròpa|Eurôpa]] faciâ in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Cu'u numme u(r)iva, pe'u ciü, u se fa de riferimèntu aa varietài dumèstega da [[Sotospêce|suttuspecie]] '''''Olea europaea europaea''''', ch'a l'è stâ sernüa da l'òmmu e che, au dì d'ancöi, a l'è curtivâ cumme [[Èrbo da frûto|èrbe(r)u da frütu]] inte regiùi sübtrupicâli de tüttu u mundu, cu'e sò [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] ch'e sun duve(r)ài tantu pe' franzene de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] che pe' êsse mangiài cuscì.
== Descrisiùn ==
[[Immaggine:Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 109) (8232783218).jpg|sinistra|miniatura|To(r)a butanica de l'u(r)iva dumèstega intu ''[[Koehler's Medizinal-Pflanzen]]'', [[1887]]]]
=== Generâle ===
E va(r)ie qualitài de ''Olea europaea'' e sun di custi o di èrbe(r)i ch'i [[Senprevèrde|nu perden e föje]] e ch'i ponen rivà a 'n'artessa de 15 mêtri. E [[Ràmma|ramme]] e sun cuèrte de scaje peltài mèntre e [[Féuggia|föje]], misse a cubbie, e g'han in bòrdu ch'u l'è lisciu e ina furma elittica, ciü o mênu strêta. Ciütòstu dü(r)e, e sun cuèrte d'in pèi a scaje e e g'han ina lunghessa fra i 3 e i 9 citti<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/general-information|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>.
E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche o in sciu gianu, e sun tacài insemme inte carateristiche pâne, ch'e se svilüppan in pusisiùn ascela(r)e. U [[Càlice (botànica)|calice]] da sciu(r)a u l'è tüttu sadàu insemme, ciütòstu cürtu, cun quattru lôbi a triangulu. E [[Coròlla|cu(r)olle e]] furman di tübbi de quattru [[Pétalo|petali]], mèntre i [[Stâme|stâmi]] i sun dui. L'[[Ovâio|ova(r)iu]], supe(r)u, u g'ha ina furma a cônu, ciü o mênu gunfiâ. U [[Frûto|frütu]], l'[[U(r)iva (frütu)|u(r)iva]], u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] carnusa cu'in òssu dü(r)u, daa lunghessa ch'a pò cangià dai 5 mm ai 4 cm e ch'a vegne negra ina votta ch'a l'è maü(r)a<ref name=":2" /><ref name=":1" />.
=== U(r)iva dumèstega ===
L'u(r)iva dumèstega, cumme e âtre va(r)ietài de ''Olea europaea'', a l'è ina cianta [[Senprevèrde|sempreverde]] e ch'a vegne sciü bèn intu [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]]. A g'ha in [[Teu|troncu]] che de sòlitu u mustra in svilüppu inturtignàu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eddo Rugini, Luciana Baldoni, Rosario Muleo e Luca Sebastiani|tìtolo=The Olive Tree Genome|url=https://books.google.com/books?id=DgDGDQAAQBAJ&pg=PA14+|ànno=2016|editô=Springer|léngoa=EN|p=14|ISBN=978-3-319-48887-5}}</ref>, ch'u pò muntà sciü fin'a rivà in sci 10 mêtri d'artessa, cu'ina [[Scòrsa (botànica)|scorsa]] ch'a l'è in sciu grixu. E [[Féuggia|föje]] e g'han ina furma tunda lungâ, de cu(r)û grixu-verde a l'indrìtu e giancastru a l'inversu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|tìtolo=Flowers of Europe|ànno=1969|editô=Oxford University Press|çitæ=Lundra|léngoa=EN|pp=312-313|capìtolo=Oleaceae: Olea: Olive}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|outô2=Anthony Huxley|tìtolo=Flowers of the Mediterranean|ànno=1972|editô=Chatto and Windus|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=145|capìtolo=Olea-Olive}}</ref>.
E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche e picìne, e sciu(r)ìscen pe'u ciü in sce ramme de l'ànnu de primma, misse a pâne drìte ch'e nascen a partì da l'ascella de föje. Ògni sciu(r)a a l'è fâ de quattru [[Pétalo|petali]] in sciu giancu-gianu, tacài insemme au sò fundu, dund'i se ünìscen a 'na base furmâ da quattru [[Sépalo|sepali]] verdi, turna tacài insemme. I [[Bûxo|pummi]] i crescen pôcu pe' votta, pe' 4-6 setemâne, fin'a rivà a 'na lunghessa de ciü o mênu 2 citti, quand'i sciu(r)ìscen. A sciu(r)a a resta tacâ aa cianta pe' 5-6 giurni inte regiùi ciü câde e pe' 2 setemâne inte quelle ciü frèide<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Esmaeil Seifi, Jenny Guerin, Brent Kaiser e Margaret Sedgley|ànno=2015|méize=Zenâ|tìtolo=Flowering and fruit set in olive: a review|revìsta=Iranian Journal of Plant Physiology|volùmme=5|nùmero=2|pp=1263-1272|léngoa=EN|url=https://web.archive.org/web/20250919081522/https://journals.iau.ir/article_539653_140a99eea26c37e6020a694666a7b405.pdf}}</ref>.
U [[Frûto|frütu]], cumme dìtu, u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] picìna, lunga 1-2,5 cm quand'a l'è maü(r)a. Inte qualitài sarvèghe e [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] e sun ancù ciü picìne, cu'ina pélle che, pe' cuntru, a l'è ciü sutì<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Apostolos Kiritsakis|outô2=Fereidoon Shahidi|tìtolo=Olives and Olive Oil as Functional Foods: Bioactivity, Chemistry and Processing|url=https://books.google.com/books?id=J7gfBQAAQBAJ&pg=PA113|ànno=2017|editô=John Wiley & Sons|léngoa=EN|p=129|ISBN=978-1-119-13531-9}}</ref>.
== Tasciunumìa ==
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Olea europaea sylvestris (uddastru).jpg|In u(r)ivastru in [[Corsega]]
Olea europaea cuspidata-africana Cape Town.JPG|In èrbe(r)u de ''O. cuspidata'', [[Çittæ do Cavo|Sitài du Câu]]
Olea cerasiformis (Fuerteventura).jpg|''O. guanchica'', [[Fuerteventura]]
Olea europaea subsp laperrinei.jpg|Ina cianta de ''O. laperrinei'' in [[Niger]]
</gallery>
Aa revixùn du genere ''Olea'', fâ du [[2002]], a specie ''Olea europaea'' a l'è stâ spartìa inte suttuspecie chi sutta, levàu ''O. europaea africana'', ch'a l'é(r)a cunscide(r)â cumme parte da ''cuspidata''<ref name=":1">{{Çitta publicaçión|outô=P. S. Green|ànno=2002|tìtolo=A Revision of Olea L. (Oleaceae)|revìsta=Kew Bulletin|editô=Royal Botanic Gardens|çitæ=Kew|volùmme=Vul. 57|nùmero=1|pp=91-140|léngoa=EN|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F4110824}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>:
* ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'', carateristica du bacìn du Mediteraneu<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77172513-1|tìtolo=Olea europaea subsp. europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>;
** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''sylvestris'', varietài sarvèga, u cuscì dìtu [[u(r)ivastru]];
** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''europaea'', varietài dumèstega, l'u(r)iva ch'u se ghe riferìsce pe'u ciü intu parlâ, a ne vegne da 'na [[Seleçión artifiçiâle|selesiùn]] de l'u(r)ivastru;
* ''Olea europaea'' subsp. ''africana'' <small>(</small><small>Mill.) P.S.Green, 1979</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga spantegâ inta ciü parte de l'[[Africa]], [[Îzoe Mascarene|ìsu(r)e Masca(r)ene]] cumprese<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887159-1|tìtolo=Olea europaea subsp. africana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>;
* ''Olea europaea'' subsp. ''cuspidata'' <small>(Wall. & G.Don) Cif., 1942</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga ch'a se tröva inte tante regiùi secche de l'[[Asia]], da l'[[Arabbia (region)|A(r)abbia]] fina in [[Cinn-a|Cina]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77190043-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cuspidata|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>;
* ''Olea europaea'' subsp. ''cerasiformis'', <small>G.Kunkel & Sunding, 1972</small>, suttuspecie [[Ploidîa|tetraploide]] ch'a l'è endemica de [[Madeira]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887160-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cerasiformis|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>;
* ''Olea europaea'' subsp. ''guanchica'' <small>P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit</small><small>, 2000</small>, suttuspecie endemica de [[Îzoe Canâie|Cana(r)ie]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019528-1|tìtolo=Olea europaea subsp. guanchica|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>;
* ''Olea europaea'' subsp. ''laperrinei'' <small>(Batt. & Trab.) Cif., 1942</small> a se tröva in sce de muntagne du [[Sahara]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>;
* ''Olea europaea'' subsp. ''maroccana'' <small>(Greuter & Burdet) P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit, 2000</small>, suttuspecie [[Poliploidîa|esaploide]] rapresentâ da 'na pupulasiùn daa parte in sce l'[[Âto Atlànte|Âtu Atlante]], intu [[Maròcco|Maròccu]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>.
De ciü, u l'è segnalàu de pupulasiùi invasive inte l'[[Australia]] e inte de ìsu(r)e du [[Oçeano Paciffico|Pacificu]]. E analisi genetiche e l'han mustràu cumme ste pupulasiùi e gh'aggen due u(r)igine dife(r)ènti: quelle inte l'Australia de meridiùn e ne vegnen dae varietài dumèsteghe du Mediteraneu, mèntre e âtre (cumme inte l'Australia de levante e inte [[Hawaii]]) e sun derivài dae furme sarvèghe da suttuspecie ''cuspidata'' de l'Africa du süd. U s'è marcàu fina a puscibilitè ch'i nascen di ibridi fra ste due furme<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Henry, L. Wille, D. Cooke e E. Chapuis|tìtolo=On the origin of the invasive olives (Olea europaea L., Oleaceae)|ànno=2007|editô=Heredity 99|léngoa=EN|pp=608-619}}</ref>.
== Sto(r)ia ==
[[Immaggine:Antimenes Painter - ABV 273 116 - Herakles and Pholos - olive gathering - London BM 1837-0609-42 - 03.jpg|sinistra|miniatura|A campâ de u(r)ive in sc'in anfu(r)a du [[Pitô de Antimenes|pitû de Antimenes]], fâ in gì(r)u au [[520 a.C.|520 primma de Cristu]]]]
L'espansciùn de l'u(r)iva a l'è, a l'imprinsippiu, da ligâ au svilüppu du [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]], scicumme che ste cundisiùi e sun stàe l'elemèntu fundamentâle pe'u curtivasiùn de st'èrbe(r)u lì. Stu genere de climma u l'è cumpa(r)ìu cu'u tèmpu a partì da ciü o mênu 10.000 ànni fa, a cumensà daa parte de levante du bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] pe' spandise de dòppu, tèmpu de ciü milenni, a punènte e a setentriùn de stu bacìn. Di stüddi biulogichi fài dau [[Gabriel Camps]] du [[1970]] i l'han pruvàu che l'u(r)iva sarvèga a se truvava intu [[Sahara]] ciü o mênu 11.000 ànni fa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jean Guillaume|tìtolo=Ils ont domestiqué plantes et animaux: Prélude à la civilisation|url=https://books.google.com/books?id=a_AkLoVGPwEC|ànno=2010|editô=Éditions Quæ|çitæ=Versailles|léngoa=FR|p=209|ISBN=978-2-7592-0892-0}}</ref>. E ürtime analisi in sciu pòlline de va(r)ie specie de èrbe(r)i duminanti e ch'i perden e föje e panen marcà che stu cangiamèntu intu climma u secce cumensàu in sci 8.000 ànni fa, intu süd-èst da [[Spagna]], pe' pöi spandise pôcu pe' votta versu setentriùn<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|p. 107}}</ref>.
Pe' l'archeulugìa, e primme u(r)ive dumèsteghe e se sa(r)ean svilüpài grossu moddu fra u 3800 e u 3200 primma de Cristu, sèi milenni fa. I stüddi de archeubiulugìa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=J. F. Terral|tìtolo=La domestication de l'Olivier en Méditerranée nord-occidentale: approche morphométrique et implications paléoclimatiques|ànno=1997|editô=Thèse, Université de Montpellier-II|léngoa=FR}}</ref> e l'analisi genetica de pupulasiùi de u(r)ivastri e de serte va(r)ietài<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Baradat, C. Breton, B. Khadari e A. Bervillé|tìtolo=Olive Domestication from Structure of Oleasters and Cultivars using RAPDs and Mitochondrial RFLP|colànn-a=Genetics, Selection, Evolution|ànno=2001, S251-68|léngoa=EN|volùmme=33 (Suppl. 1)}}</ref> i l'han mustràu che l'u(r)iva a l'è stâ [[Domestegaçión|dumestegâ]] int'ina mane(r)a indipendènte inte va(r)ie parte du bacìn du Mediteraneu e che, bèn de prubabile, u l'è stàu in prucessu ch'u gh'è vusciüu du tèmpu.
Di scâvi archeulogichi i l'han pruvàu ch'u se maxinava de l'ö(r)iu, intu [[Libano|Libanu]] e a [[Çipro|Cipru]], zà intu [[IV millennio a.C.|IV milenniu primma de Cristu]], ciü che a [[Crêta]] in gì(r)u au 3500 primma de Cristu. De dòppu, versu u [[II millennio a.C.|1700 primma de Cristu]], a tecnica duve(r)â a l'è vegnüa meju e a [[Ugarit]] (au dì d'ancöi [[Ras Shamra]], inta [[Sciria|Scì(r)ia]])<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|p. 108}}</ref> i sun cumpa(r)ìi i primmi gumbi "a èrbe(r)u", di ciü semplici. De dòppu, l'u(r)iva a l'è rivâ inte l'[[Egitto|Egittu]] daa Scì(r)ia, de dunde a l'è stâ impurtâ au tèmpu da [[IX dinastîa egiçiànn-a|IX dinastìa]], fra u 2160 e u 2040 primma de Cristu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Émile Laoust|tìtolo=Mots et choses berbères. Notes de linguistique et d'ethnographie. Dialectes du Maroc|url=http://www.taymat.org/etudesamazighes/Linguistique/Mots-et-choses-berberes-Emile-Laoust.pdf|ànno=1920|editô=Augustin Challamel|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=446-447}}</ref>.
[[Immaggine:Presse olive Volubilis.jpg|miniatura|Ricustrusiùn d'ina mö(r)a da ö(r)iu rumâna inta sitài de ''[[Volubilis]]'', d'ancöi in [[Maròcco|Maròccu]]]]
U cumerciu de l'ö(r)iu u remunta pe' cuntru a l'[[Etæ do Brónzo|etài du brunzu]], cu'i [[Itîti|Ittiti]] ch'i se ne rifurnivan dae còste de l'[[Àzia Minô|Asia Minû]] mèntre i [[Faraón|fa(r)aùi]] d'Egittu e i ré da [[Mezopotàmia|Mesuputamia]] i u catavan in Scì(r)ia. Inti palàssi [[Çiviltæ minòica|minòichi]] de Crêta, l'ö(r)iu u l'é(r)a cunservàu in gran quantitài inte di vâsi dìti ''pithoi'', mèntre inti palàssi di [[Çiviltæ micenêa|Micenèi]], inta [[Grêcia|Grecia]] cuntinentâle, s'è truvàu pa(r)egge giâre pe' l'ö(r)iu e de to(r)ette scrìte cu'a [[Lineâre B|lineâ(r)e B]] ch'e fan de mensiùn a l'[[Ideogràmma|ideugramma]] de l'ö(r)iu (''élaion''). De sti tèmpi lì a dêa [[Ìzide|Ìside]] a l'é(r)a cunscide(r)â cumme a patrûna da curtivasiùn de u(r)ive: intu detaju, a vella se ligavan e vertü e e prupietài de l'ö(r)iu. Sti traffeghi, alantu(r)a, i l'é(r)an cuntrulài strêti, scicumme che l'ö(r)iu u l'è(r)a ligàu au pute(r)e ecunòmicu e religiusu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|pp. 108-110}}</ref>.
Dòppu d'ina crisi scciüpâ pe' a caütta de pa(r)eggi stàtti intu [[Levànte (región)|Levante]] in gì(r)u au 1200 primma de Cristu, u muntà da pupulasiùn du Mediteraneu inte l'[[Etæ do færo|etài du fèru]] u l'ha purtàu aa fundasiùn de pa(r)egge culònie da parte di [[Fenìci]] inte l'[[Àfrica du Nòrd|Africa du Nòrd]], cumme [[Cartagine]], e intu meridiùn da [[Spagna]], ciü che tütte quelle di greghi inte l'Asia Minû, inte ìsu(r)e du [[Mâ Egêo|Mâ Egeu]], in [[Siçillia|Sicilia]] e intu restu da [[Magna Grecia]] e du meridiùn da [[Fransa]], survetüttu in [[Corsega]] e a [[Marseggia|Marseja]]. Inte tütte ste regiùi i sun stài velli a purtà a curtivasiùn de l'u(r)iva<ref>{{Çitta web|url=http://www.oliviers-centenaires.com/origine-mythologique-de-l-olivier.html|tìtolo=Olivier centenaire: Arbre de mythologie|léngoa=FR|vìxita=2026-10-27}}</ref> e a fâne svilüpà i traffeghi. Segundu u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]], l'u(r)iva a nu gh'é(r)a ancù inte l'Italia au tèmpu du [[Lucius Tarquinius Priscus|Tarquinius Priscus]], dau [[616 a.C.|616]] au [[579 a.C.|579 primma de Cristu]]. Intu [[VI secolo a.C.|VI seculu primma de Cristu]] u magistràu e studiusu gregu [[Solón|Sulùn]] u l'ha scritu de lezze ch'e l'han dàu u permissu ae gènte d'[[Atene]] de cumercià l'ö(r)iu d'u(r)iva. Intu [[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]], cun l'[[Lusciandro Magno|Alesciandru Magnu]] ch'u l'axeva cunquistàu u Mediteraneu de levante e l'[[Inpêro persiàn|impe(r)u persiàn]], cu'i traffeghi ch'i sun cresciüi ancù de ciü<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 110-111}}</ref>.
[[Immaggine:Traditional oil mill in Imperia.jpg|sinistra|miniatura|[[Gumbu]] a ègua dau ''Saggio teorico-pratico sopra gli ulivi, l'olio e i saponi'' du fràtte [[Bertumê Gundurfi]], d[[a Tûria]], [[1793]]]]
Inti seculu de dòppu, cu'u cresce da dumanda d'ö(r)iu pe'u mangià, pe' fà lüxe, pe'a mexìna o pe' de pratiche spurtive e religiuse, se sun svilüpài di növi scistemi de prudüsiùn e s'è scritu di manuâli in sce l'argumèntu, cumme quelli du butanicu gregu [[Theóphrastos]] e di agronumi latìn [[Marcus Porcius Cato|Cato]], Pliniu u Veggiu e [[Lucius Iunius Moderatus Columella|Columella]], u(r)igina(r)iu da Spagna, ciü che u [[Mago Carthaginiensis|Mago de Cartagine]]. L'ünificasiùn che l'[[Impêo Roman|impe(r)u rumàn]] u l'axeva dàu ae còste du Mediteraneu a l'ha fàu cresce ancù de ciü i traffeghi e a prudüsiùn, cun de regiùi da Spagna e de l'Africa du Nòrd ch'e l'han vistu u svilüppu d'ina curtivasiùn quaxi indüstriâle, grassie a l'emanasiùn de de lezze cumme a ''Lex Marciana'' du [[II secolo|II seculu]], ch'e spunciavan a ciantà e a ineiguà e tère impe(r)iâli<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 111-113}}</ref>.
A caütta de l'impe(r)u rumàn, l'espansciùn da [[Crestianêximo|religiùn cristiâna]] e, de dòppu, de siviltài islamiche, e l'han purtàu a 'n cangiamèntu intu mudéllu de cunsümmu, inte regiùi de prudüsiùn e inte rée cumerciâli de l'ö(r)iu. I [[Repùbrica de Zena|zenesi]] e i [[Repùbrica de Venéçia|venesiài]] i se sun prufitài de [[Croxæ|cruxàe]] pe' svilüpà di gran traffeghi, ch'i rendevan bèn, cu'u Levante, ciü che pe' spuncià a curtivasiùn de l'u(r)iva e pe' fà frunte ai növi besögni purtài daa prudüsiùn du [[Savón|saùn]], pe' cumm'u l'è cumpa(r)ìu intu [[IX secolo|IX seculu]], cuscì cumme pe' rifinì di tesciüi<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 114-116}}</ref>.
A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a l'è cumensâ in'etài de espansciùn ch'a l'ha ti(r)àu avanti pe' de lungu, pe' purtà l'u(r)iva aa sò mascima estensciùn pe' terito(r)iu, spunciâ da 'na dumanda ch'a cresceva inta sucietài mudèrna e cun sèmpre ciü de indüstrie, dae frabiche du saùn, a quelle de tesciüi e intu setû da mecanica. Cu'a descuvèrta du [[Nêuvo Móndo|Növu Mundu]], i spagnòlli i l'han purtàu l'u(r)iva inte sò culònie de [[Americhe]], in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Méscico|Mescicu]], [[Perù|Perü]] (du [[1560]]), [[Cile]] e [[California]]. Inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], au mascimu svilüppu de campagne e de culònie de l'Euròpa, l'u(r)iva a l'è rivâ ascì aa sò mascima difüxùn. Scibèn che, du [[XX secolo|Növesèntu]], a süperficce a u(r)ive a secce ca(r)â, u cresce da resa inta curtivasiùn e inta maxinatü(r)a de l'ö(r)iu u l'ha fàu muntâ de sinque votte, fra u [[1903]] e u [[1998]], a prudüsiùn mundiâle de ö(r)iu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 117-120}}</ref>.
== Curtivasiùn ==
{{Seçión vêua}}
== Prudusiùn ==
{{Seçión vêua}}
{{Clear}}
== Nòtte ==
;Nòtte au tèstu
<references group="n." />
;Nòtte bibliugrafiche
<references responsive />
== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Marie-Claire Amouretti|outô2=Georges Comet|tìtolo=Le Livre de l'olivier|ànno=2000|editô=Aix-en-Provence|çitæ=ÉDISUD|léngoa=FR|cid=Amouretti & Comet, 2000|ISBN=978-2-7449-0198-0}}
== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}
== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Plantae]]
[[Categorîa:Agricoltua]]
33jpxan7b9y5s6oyuh6wsfrtb0i67b3
275106
275103
2026-10-27T18:52:35Z
N.Longo
12052
+
275106
wikitext
text/x-wiki
{{Arbenganese}}
{{Tassobox
|nome = ''Olea europaea''
|immagine = Olea europaea - Zeytin.JPG
|didascalia = <div style="text-align:center;">U(r)ive inta [[pruvinsa de Adana]], [[Turchia|Türchìa]]</div>
|var-intervàllo_geològico = Intervallu geulogicu
|intervallo = {{Intervàllo geològico|0.06|0|Tàrdo [[pleistucêne]]-ancöi}}
|var-stâto_de_conservaçión = Stàttu de cunservasiùn
|statocons = LC
|statocons_versione = iucn3.1
|statocons_ref = <ref>{{Çitta web|url=https://www.iucnredlist.org/species/63005/209128651|tìtolo=Olive - Olea europaea|outô=IUCN|dæta=2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-23}}</ref>
|var-clasificaçión_APG_IV = Clascificasiùn APG IV
|var-domìnio = Duminiu
|dominio = [[Eukaryota]]
|var-régno = Regnu
|regno = [[Plantae]]
|sottoregno = [[Tracheobionta]]
|var-sotorégno = Sutturegnu
|var-superdivixón = Süperdivixùn
|superdivisione = [[Spermatophyta]]
|var-divixón = Divixùn
|divisione = [[Magnoliophyta]]
|var-clàsse = Classe
|classe = [[Magnoliopsida]]
|var-sotoclàsse = Suttuclasse
|sottoclasse = [[Asteridae]]
|var-órdine = Urdine
|ordine = [[Scrophulariales]]
|var-famìggia = Famìa
|famiglia = [[Oleaceae]]
|var-tribù = Trebü
|var-sototribù = Suttutrebü
|var-génere = Genere
|genere = [[Olea]]
|var-spêce = Specie
|specie = '''O. europaea'''
|var-clasificaçión_Cronquist = Clascificasiùn Cronquist
|FIL? = x
|regnoFIL = [[Plantae]]
|clade1 = [[Angiospermae]]
|clade2 = [[Mesangiospermae]]
|clade3 = [[Eudicotidae]]
|clade4 = [[Eudicotidae sentrâli]]
|clade5 = [[Superasteridae]]
|clade6 = [[Asteridae]]
|clade7 = [[Euasteridae]]
|clade8 = [[Lamiidae]]
|ordineFIL = [[Lamiales]]
|famigliaFIL = [[Oleaceae]]
|specieFIL = '''O. europaea'''
|var-nomenclatûa_binomiâle = Numenclatü(r)a binumiâle
|binome = Olea europaea
|biautore = [[Linneo|L.]]
|bidata = 1753
|tribùFIL = [[Oleeae]]
|sottotribùFIL = [[Oleinae]]
|genereFIL = [[Olea]]
|var-scinònimi = Scinonimi<ref name="POWO">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>
|sinonimi = ''Olea pallida'' <small>Salisb., 1796</small><br />''Olea sativa'' <small>Hoffmanns. & Link, 1820</small>
|suddivisione = Suttuspecie
|suddivisione_testo = * ''O. europaea cerasiformis''
* ''O. europaea cuspidata''
* ''O. europaea europaea''
* ''O. europaea guanchica''
* ''O. europaea laperrinei''
* ''O. europaea maroccana''
|mappa_distribuzione = Olea europaea range.svg
|didascalia_distribuzione = {{Legend|#70A800|''O. europaea europaea''}}
{{Legend|#CA7AF5|''O. europaea laperrinei''}}
{{Legend|#FFFF00|''O. europaea maroccana''}}
{{Legend|#0070FF|''O. europaea guanchica''}}
{{Legend|#FF0000|''O. europaea cerasiformis''}}<span style="color:#FFA800"><big>▲</big></span>Purtàu da l'òmmu e natü(r)alizàu ([[sinantropìsmo|sinantrupismu]])
}}
L'​'''u(r)iva'''{{#tag:ref|Scritu ascì ''u"riva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia Fratelli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=604|volùmme=Vul. II}}</ref> o ''uȓiva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Utubre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=143, 223|ISBN=979-12-985789-0-6}}</ref>, ''uìvu'' in [[Andôa|Andö(r)a]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.andoraneltempo.it/librigallerie/volume-2---adriano-ghiglione.php|tìtolo=Manuale della parlata di Rollo e della Marina: versione italiano-andorese|outô=Adriano Ghiglione|léngoa=LIJ, IT|p=403|vìxita=2026-10-27}}</ref>, ''u''r''iva'' o ''u''r''ivu'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0077958|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=A(r)àsce|léngoa=LIJ, IT|pp=50, 148}}</ref>, ''oîvu'' o ''uîvu'' intu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=52}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=[[Giulia Petracco Sicardi]]|tìtolo=Dizionario pietrese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/SBL0307094|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=85}}</ref>, ''oîvu'' a [[Borṡi|Borzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0465052|ediçión=2|ànno=Mazzu 1989 (1984)|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''or̭ivu'' a [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''ur̭ivu'' a [[Gura (Finô)|Gu(r)a]] e [[Ölle]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008566|ànno=Lüju 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=LIJ, IT|p=198}}</ref>, ''oriva'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|pp=92, 186}}</ref>, ''oiva'' a [[Varigotti|Va(r)igotti]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=92}}</ref>, ''ouviva'' o ''erbu d'ouvive'' in [[Dialettu savuneize|savunese]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Rosa Sguerso|outô2=Anita Sguerso|tìtolo=Compendio di voci ed espressioni del dialetto savonese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CFI0240514|ànno=Lüju 1985|editô=Editrice Liguria|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=99}}</ref>, ''erbo d'oive'', ''erbo d'öive'', ''oivo/oîvo'' o ''öivo'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/olivo#olivo.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - olivo|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-10-23}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=olivo|tìtolo=TIG - olivo|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-23}}</ref>|group=n.}} ('''''Olea europaea''''' <small>[[Linneo|L.]], 1753</small>) a l'è ina [[Spêce|specie]] de [[Plantae|cianta]] da [[Famìggia (tascionomîa)|famìa]] de ''[[Oleaceae]]'', dau purtamèntu a [[Èrbo|èrbe(r)u]] o a [[Cósto|custu]] e spantegâ in natü(r)a fra [[Africa]], [[Asia]] e [[Euròpa|Eurôpa]] faciâ in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Cu'u numme u(r)iva, pe'u ciü, u se fa de riferimèntu aa varietài dumèstega da [[Sotospêce|suttuspecie]] '''''Olea europaea europaea''''', ch'a l'è stâ sernüa da l'òmmu e che, au dì d'ancöi, a l'è curtivâ cumme [[Èrbo da frûto|èrbe(r)u da frütu]] inte regiùi sübtrupicâli de tüttu u mundu, cu'e sò [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] ch'e sun duve(r)ài tantu pe' franzene de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] che pe' êsse mangiài cuscì.
== Descrisiùn ==
[[Immaggine:Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 109) (8232783218).jpg|sinistra|miniatura|To(r)a butanica de l'u(r)iva dumèstega intu ''[[Koehler's Medizinal-Pflanzen]]'', [[1887]]]]
=== Generâle ===
E va(r)ie qualitài de ''Olea europaea'' e sun di custi o di èrbe(r)i ch'i [[Senprevèrde|nu perden e föje]] e ch'i ponen rivà a 'n'artessa de 15 mêtri. E [[Ràmma|ramme]] e sun cuèrte de scaje peltài mèntre e [[Féuggia|föje]], misse a cubbie, e g'han in bòrdu ch'u l'è lisciu e ina furma elittica, ciü o mênu strêta. Ciütòstu dü(r)e, e sun cuèrte d'in pèi a scaje e e g'han ina lunghessa fra i 3 e i 9 citti<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/general-information|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>.
E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche o in sciu gianu, e sun tacài insemme inte carateristiche pâne, ch'e se svilüppan in pusisiùn ascela(r)e. U [[Càlice (botànica)|calice]] da sciu(r)a u l'è tüttu sadàu insemme, ciütòstu cürtu, cun quattru lôbi a triangulu. E [[Coròlla|cu(r)olle e]] furman di tübbi de quattru [[Pétalo|petali]], mèntre i [[Stâme|stâmi]] i sun dui. L'[[Ovâio|ova(r)iu]], supe(r)u, u g'ha ina furma a cônu, ciü o mênu gunfiâ. U [[Frûto|frütu]], l'[[U(r)iva (frütu)|u(r)iva]], u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] carnusa cu'in òssu dü(r)u, daa lunghessa ch'a pò cangià dai 5 mm ai 4 cm e ch'a vegne negra ina votta ch'a l'è maü(r)a<ref name=":2" /><ref name=":1" />.
=== U(r)iva dumèstega ===
L'u(r)iva dumèstega, cumme e âtre va(r)ietài de ''Olea europaea'', a l'è ina cianta [[Senprevèrde|sempreverde]] e ch'a vegne sciü bèn intu [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]]. A g'ha in [[Teu|troncu]] che de sòlitu u mustra in svilüppu inturtignàu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eddo Rugini, Luciana Baldoni, Rosario Muleo e Luca Sebastiani|tìtolo=The Olive Tree Genome|url=https://books.google.com/books?id=DgDGDQAAQBAJ&pg=PA14+|ànno=2016|editô=Springer|léngoa=EN|p=14|ISBN=978-3-319-48887-5}}</ref>, ch'u pò muntà sciü fin'a rivà in sci 10 mêtri d'artessa, cu'ina [[Scòrsa (botànica)|scorsa]] ch'a l'è in sciu grixu. E [[Féuggia|föje]] e g'han ina furma tunda lungâ, de cu(r)û grixu-verde a l'indrìtu e giancastru a l'inversu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|tìtolo=Flowers of Europe|ànno=1969|editô=Oxford University Press|çitæ=Lundra|léngoa=EN|pp=312-313|capìtolo=Oleaceae: Olea: Olive}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|outô2=Anthony Huxley|tìtolo=Flowers of the Mediterranean|ànno=1972|editô=Chatto and Windus|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=145|capìtolo=Olea-Olive}}</ref>.
E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche e picìne, e sciu(r)ìscen pe'u ciü in sce ramme de l'ànnu de primma, misse a pâne drìte ch'e nascen a partì da l'ascella de föje. Ògni sciu(r)a a l'è fâ de quattru [[Pétalo|petali]] in sciu giancu-gianu, tacài insemme au sò fundu, dund'i se ünìscen a 'na base furmâ da quattru [[Sépalo|sepali]] verdi, turna tacài insemme. I [[Bûxo|pummi]] i crescen pôcu pe' votta, pe' 4-6 setemâne, fin'a rivà a 'na lunghessa de ciü o mênu 2 citti, quand'i sciu(r)ìscen. A sciu(r)a a resta tacâ aa cianta pe' 5-6 giurni inte regiùi ciü câde e pe' 2 setemâne inte quelle ciü frèide<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Esmaeil Seifi, Jenny Guerin, Brent Kaiser e Margaret Sedgley|ànno=2015|méize=Zenâ|tìtolo=Flowering and fruit set in olive: a review|revìsta=Iranian Journal of Plant Physiology|volùmme=5|nùmero=2|pp=1263-1272|léngoa=EN|url=https://web.archive.org/web/20250919081522/https://journals.iau.ir/article_539653_140a99eea26c37e6020a694666a7b405.pdf}}</ref>.
U [[Frûto|frütu]], cumme dìtu, u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] picìna, lunga 1-2,5 cm quand'a l'è maü(r)a. Inte qualitài sarvèghe e [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] e sun ancù ciü picìne, cu'ina pélle che, pe' cuntru, a l'è ciü sutì<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Apostolos Kiritsakis|outô2=Fereidoon Shahidi|tìtolo=Olives and Olive Oil as Functional Foods: Bioactivity, Chemistry and Processing|url=https://books.google.com/books?id=J7gfBQAAQBAJ&pg=PA113|ànno=2017|editô=John Wiley & Sons|léngoa=EN|p=129|ISBN=978-1-119-13531-9}}</ref>.
== Tasciunumìa ==
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Olea europaea sylvestris (uddastru).jpg|In u(r)ivastru in [[Corsega]]
Olea europaea cuspidata-africana Cape Town.JPG|In èrbe(r)u de ''O. cuspidata'', [[Çittæ do Cavo|Sitài du Câu]]
Olea cerasiformis (Fuerteventura).jpg|''O. guanchica'', [[Fuerteventura]]
Olea europaea subsp laperrinei.jpg|Ina cianta de ''O. laperrinei'' in [[Niger]]
</gallery>
Aa revixùn du genere ''Olea'', fâ du [[2002]], a specie ''Olea europaea'' a l'è stâ spartìa inte suttuspecie chi sutta, levàu ''O. europaea africana'', ch'a l'é(r)a cunscide(r)â cumme parte da ''cuspidata''<ref name=":1">{{Çitta publicaçión|outô=P. S. Green|ànno=2002|tìtolo=A Revision of Olea L. (Oleaceae)|revìsta=Kew Bulletin|editô=Royal Botanic Gardens|çitæ=Kew|volùmme=Vul. 57|nùmero=1|pp=91-140|léngoa=EN|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F4110824}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>:
* ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'', carateristica du bacìn du Mediteraneu<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77172513-1|tìtolo=Olea europaea subsp. europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>;
** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''sylvestris'', varietài sarvèga, u cuscì dìtu [[u(r)ivastru]];
** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''europaea'', varietài dumèstega, l'u(r)iva ch'u se ghe riferìsce pe'u ciü intu parlâ, a ne vegne da 'na [[Seleçión artifiçiâle|selesiùn]] de l'u(r)ivastru;
* ''Olea europaea'' subsp. ''africana'' <small>(</small><small>Mill.) P.S.Green, 1979</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga spantegâ inta ciü parte de l'[[Africa]], [[Îzoe Mascarene|ìsu(r)e Masca(r)ene]] cumprese<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887159-1|tìtolo=Olea europaea subsp. africana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>;
* ''Olea europaea'' subsp. ''cuspidata'' <small>(Wall. & G.Don) Cif., 1942</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga ch'a se tröva inte tante regiùi secche de l'[[Asia]], da l'[[Arabbia (region)|A(r)abbia]] fina in [[Cinn-a|Cina]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77190043-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cuspidata|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>;
* ''Olea europaea'' subsp. ''cerasiformis'', <small>G.Kunkel & Sunding, 1972</small>, suttuspecie [[Ploidîa|tetraploide]] ch'a l'è endemica de [[Madeira]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887160-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cerasiformis|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>;
* ''Olea europaea'' subsp. ''guanchica'' <small>P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit</small><small>, 2000</small>, suttuspecie endemica de [[Îzoe Canâie|Cana(r)ie]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019528-1|tìtolo=Olea europaea subsp. guanchica|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>;
* ''Olea europaea'' subsp. ''laperrinei'' <small>(Batt. & Trab.) Cif., 1942</small> a se tröva in sce de muntagne du [[Sahara]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>;
* ''Olea europaea'' subsp. ''maroccana'' <small>(Greuter & Burdet) P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit, 2000</small>, suttuspecie [[Poliploidîa|esaploide]] rapresentâ da 'na pupulasiùn daa parte in sce l'[[Âto Atlànte|Âtu Atlante]], intu [[Maròcco|Maròccu]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>.
De ciü, u l'è segnalàu de pupulasiùi invasive inte l'[[Australia]] e inte de ìsu(r)e du [[Oçeano Paciffico|Pacificu]]. E analisi genetiche e l'han mustràu cumme ste pupulasiùi e gh'aggen due u(r)igine dife(r)ènti: quelle inte l'Australia de meridiùn e ne vegnen dae varietài dumèsteghe du Mediteraneu, mèntre e âtre (cumme inte l'Australia de levante e inte [[Hawaii]]) e sun derivài dae furme sarvèghe da suttuspecie ''cuspidata'' de l'Africa du süd. U s'è marcàu fina a puscibilitè ch'i nascen di ibridi fra ste due furme<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Henry, L. Wille, D. Cooke e E. Chapuis|tìtolo=On the origin of the invasive olives (Olea europaea L., Oleaceae)|ànno=2007|editô=Heredity 99|léngoa=EN|pp=608-619}}</ref>.
== Sto(r)ia ==
[[Immaggine:Antimenes Painter - ABV 273 116 - Herakles and Pholos - olive gathering - London BM 1837-0609-42 - 03.jpg|sinistra|miniatura|A campâ de u(r)ive in sc'in anfu(r)a du [[Pitô de Antimenes|pitû de Antimenes]], fâ in gì(r)u au [[520 a.C.|520 primma de Cristu]]]]
L'espansciùn de l'u(r)iva a l'è, a l'imprinsippiu, da ligâ au svilüppu du [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]], scicumme che ste cundisiùi e sun stàe l'elemèntu fundamentâle pe'u curtivasiùn de st'èrbe(r)u lì. Stu genere de climma u l'è cumpa(r)ìu cu'u tèmpu a partì da ciü o mênu 10.000 ànni fa, a cumensà daa parte de levante du bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] pe' spandise de dòppu, tèmpu de ciü milenni, a punènte e a setentriùn de stu bacìn. Di stüddi biulogichi fài dau [[Gabriel Camps]] du [[1970]] i l'han pruvàu che l'u(r)iva sarvèga a se truvava intu [[Sahara]] ciü o mênu 11.000 ànni fa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jean Guillaume|tìtolo=Ils ont domestiqué plantes et animaux: Prélude à la civilisation|url=https://books.google.com/books?id=a_AkLoVGPwEC|ànno=2010|editô=Éditions Quæ|çitæ=Versailles|léngoa=FR|p=209|ISBN=978-2-7592-0892-0}}</ref>. E ürtime analisi in sciu pòlline de va(r)ie specie de èrbe(r)i duminanti e ch'i perden e föje e panen marcà che stu cangiamèntu intu climma u secce cumensàu in sci 8.000 ànni fa, intu süd-èst da [[Spagna]], pe' pöi spandise pôcu pe' votta versu setentriùn<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|p. 107}}</ref>.
Pe' l'archeulugìa, e primme u(r)ive dumèsteghe e se sa(r)ean svilüpài grossu moddu fra u 3800 e u 3200 primma de Cristu, sèi milenni fa. I stüddi de archeubiulugìa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=J. F. Terral|tìtolo=La domestication de l'Olivier en Méditerranée nord-occidentale: approche morphométrique et implications paléoclimatiques|ànno=1997|editô=Thèse, Université de Montpellier-II|léngoa=FR}}</ref> e l'analisi genetica de pupulasiùi de u(r)ivastri e de serte va(r)ietài<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Baradat, C. Breton, B. Khadari e A. Bervillé|tìtolo=Olive Domestication from Structure of Oleasters and Cultivars using RAPDs and Mitochondrial RFLP|colànn-a=Genetics, Selection, Evolution|ànno=2001, S251-68|léngoa=EN|volùmme=33 (Suppl. 1)}}</ref> i l'han mustràu che l'u(r)iva a l'è stâ [[Domestegaçión|dumestegâ]] int'ina mane(r)a indipendènte inte va(r)ie parte du bacìn du Mediteraneu e che, bèn de prubabile, u l'è stàu in prucessu ch'u gh'è vusciüu du tèmpu.
Di scâvi archeulogichi i l'han pruvàu ch'u se maxinava de l'ö(r)iu, intu [[Libano|Libanu]] e a [[Çipro|Cipru]], zà intu [[IV millennio a.C.|IV milenniu primma de Cristu]], ciü che a [[Crêta]] in gì(r)u au 3500 primma de Cristu. De dòppu, versu u [[II millennio a.C.|1700 primma de Cristu]], a tecnica duve(r)â a l'è vegnüa meju e a [[Ugarit]] (au dì d'ancöi [[Ras Shamra]], inta [[Sciria|Scì(r)ia]])<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|p. 108}}</ref> i sun cumpa(r)ìi i primmi gumbi "a èrbe(r)u", di ciü semplici. De dòppu, l'u(r)iva a l'è rivâ inte l'[[Egitto|Egittu]] daa Scì(r)ia, de dunde a l'è stâ impurtâ au tèmpu da [[IX dinastîa egiçiànn-a|IX dinastìa]], fra u 2160 e u 2040 primma de Cristu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Émile Laoust|tìtolo=Mots et choses berbères. Notes de linguistique et d'ethnographie. Dialectes du Maroc|url=http://www.taymat.org/etudesamazighes/Linguistique/Mots-et-choses-berberes-Emile-Laoust.pdf|ànno=1920|editô=Augustin Challamel|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=446-447}}</ref>.
[[Immaggine:Presse olive Volubilis.jpg|miniatura|Ricustrusiùn d'ina mö(r)a da ö(r)iu rumâna inta sitài de ''[[Volubilis]]'', d'ancöi in [[Maròcco|Maròccu]]]]
U cumerciu de l'ö(r)iu u remunta pe' cuntru a l'[[Etæ do Brónzo|etài du brunzu]], cu'i [[Itîti|Ittiti]] ch'i se ne rifurnivan dae còste de l'[[Àzia Minô|Asia Minû]] mèntre i [[Faraón|fa(r)aùi]] d'Egittu e i ré da [[Mezopotàmia|Mesuputamia]] i u catavan in Scì(r)ia. Inti palàssi [[Çiviltæ minòica|minòichi]] de Crêta, l'ö(r)iu u l'é(r)a cunservàu in gran quantitài inte di vâsi dìti ''pithoi'', mèntre inti palàssi di [[Çiviltæ micenêa|Micenèi]], inta [[Grêcia|Grecia]] cuntinentâle, s'è truvàu pa(r)egge giâre pe' l'ö(r)iu e de to(r)ette scrìte cu'a [[Lineâre B|lineâ(r)e B]] ch'e fan de mensiùn a l'[[Ideogràmma|ideugramma]] de l'ö(r)iu (''élaion''). De sti tèmpi lì a dêa [[Ìzide|Ìside]] a l'é(r)a cunscide(r)â cumme a patrûna da curtivasiùn de u(r)ive: intu detaju, a vella se ligavan e vertü e e prupietài de l'ö(r)iu. Sti traffeghi, alantu(r)a, i l'é(r)an cuntrulài strêti, scicumme che l'ö(r)iu u l'è(r)a ligàu au pute(r)e ecunòmicu e religiusu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|pp. 108-110}}</ref>.
Dòppu d'ina crisi scciüpâ pe' a caütta de pa(r)eggi stàtti intu [[Levànte (región)|Levante]] in gì(r)u au 1200 primma de Cristu, u muntà da pupulasiùn du Mediteraneu inte l'[[Etæ do færo|etài du fèru]] u l'ha purtàu aa fundasiùn de pa(r)egge culònie da parte di [[Fenìci]] inte l'[[Àfrica du Nòrd|Africa du Nòrd]], cumme [[Cartagine]], e intu meridiùn da [[Spagna]], ciü che tütte quelle di greghi inte l'Asia Minû, inte ìsu(r)e du [[Mâ Egêo|Mâ Egeu]], in [[Siçillia|Sicilia]] e intu restu da [[Magna Grecia]] e du meridiùn da [[Fransa]], survetüttu in [[Corsega]] e a [[Marseggia|Marseja]]. Inte tütte ste regiùi i sun stài velli a purtà a curtivasiùn de l'u(r)iva<ref>{{Çitta web|url=http://www.oliviers-centenaires.com/origine-mythologique-de-l-olivier.html|tìtolo=Olivier centenaire: Arbre de mythologie|léngoa=FR|vìxita=2026-10-27}}</ref> e a fâne svilüpà i traffeghi. Segundu u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]], l'u(r)iva a nu gh'é(r)a ancù inte l'Italia au tèmpu du [[Lucius Tarquinius Priscus|Tarquinius Priscus]], dau [[616 a.C.|616]] au [[579 a.C.|579 primma de Cristu]]. Intu [[VI secolo a.C.|VI seculu primma de Cristu]] u magistràu e studiusu gregu [[Solón|Sulùn]] u l'ha scritu de lezze ch'e l'han dàu u permissu ae gènte d'[[Atene]] de cumercià l'ö(r)iu d'u(r)iva. Intu [[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]], cun l'[[Lusciandro Magno|Alesciandru Magnu]] ch'u l'axeva cunquistàu u Mediteraneu de levante e l'[[Inpêro persiàn|impe(r)u persiàn]], cu'i traffeghi ch'i sun cresciüi ancù de ciü<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 110-111}}</ref>.
[[Immaggine:Traditional oil mill in Imperia.jpg|sinistra|miniatura|[[Gumbu]] a ègua dau ''Saggio teorico-pratico sopra gli ulivi, l'olio e i saponi'' du fràtte [[Bertumê Gundurfi]], d[[a Tûria]], [[1793]]]]
Inti seculu de dòppu, cu'u cresce da dumanda d'ö(r)iu pe'u mangià, pe' fà lüxe, pe'a mexìna o pe' de pratiche spurtive e religiuse, se sun svilüpài di növi scistemi de prudüsiùn e s'è scritu di manuâli in sce l'argumèntu, cumme quelli du butanicu gregu [[Theóphrastos]] e di agronumi latìn [[Marcus Porcius Cato|Cato]], Pliniu u Veggiu e [[Lucius Iunius Moderatus Columella|Columella]], u(r)igina(r)iu da Spagna, ciü che u [[Mago Carthaginiensis|Mago de Cartagine]]. L'ünificasiùn che l'[[Impêo Roman|impe(r)u rumàn]] u l'axeva dàu ae còste du Mediteraneu a l'ha fàu cresce ancù de ciü i traffeghi e a prudüsiùn, cun de regiùi da Spagna e de l'Africa du Nòrd ch'e l'han vistu u svilüppu d'ina curtivasiùn quaxi indüstriâle, grassie a l'emanasiùn de de lezze cumme a ''Lex Marciana'' du [[II secolo|II seculu]], ch'e spunciavan a ciantà e a ineiguà e tère impe(r)iâli<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 111-113}}</ref>.
A caütta de l'impe(r)u rumàn, l'espansciùn da [[Crestianêximo|religiùn cristiâna]] e, de dòppu, de siviltài islamiche, e l'han purtàu a 'n cangiamèntu intu mudéllu de cunsümmu, inte regiùi de prudüsiùn e inte rée cumerciâli de l'ö(r)iu. I [[Repùbrica de Zena|zenesi]] e i [[Repùbrica de Venéçia|venesiài]] i se sun prufitài de [[Croxæ|cruxàe]] pe' svilüpà di gran traffeghi, ch'i rendevan bèn, cu'u Levante, ciü che pe' spuncià a curtivasiùn de l'u(r)iva e pe' fà frunte ai növi besögni purtài daa prudüsiùn du [[Savón|saùn]], pe' cumm'u l'è cumpa(r)ìu intu [[IX secolo|IX seculu]], cuscì cumme pe' rifinì di tesciüi<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 114-116}}</ref>.
A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a l'è cumensâ in'etài de espansciùn ch'a l'ha ti(r)àu avanti pe' de lungu, pe' purtà l'u(r)iva aa sò mascima estensciùn pe' terito(r)iu, spunciâ da 'na dumanda ch'a cresceva inta sucietài mudèrna e cun sèmpre ciü de indüstrie, dae frabiche du saùn, a quelle de tesciüi e intu setû da mecanica. Cu'a descuvèrta du [[Nêuvo Móndo|Növu Mundu]], i spagnòlli i l'han purtàu l'u(r)iva inte sò culònie de [[Americhe]], in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Méscico|Mescicu]], [[Perù|Perü]] (du [[1560]]), [[Cile]] e [[California]]. Inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], au mascimu svilüppu de campagne e de culònie de l'Euròpa, l'u(r)iva a l'è rivâ ascì aa sò mascima difüxùn. Scibèn che, du [[XX secolo|Növesèntu]], a süperficce a u(r)ive a secce ca(r)â, u cresce da resa inta curtivasiùn e inta maxinatü(r)a de l'ö(r)iu u l'ha fàu muntâ de sinque votte, fra u [[1903]] e u [[1998]], a prudüsiùn mundiâle de ö(r)iu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 117-120}}</ref>.
== Curtivasiùn ==
{{Seçión vêua}}
== Prudusiùn ==
{{Seçión vêua}}
{{Clear}}
== Nòtte ==
;Nòtte au tèstu
<references group="n." />
;Nòtte bibliugrafiche
<references responsive />
== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Marie-Claire Amouretti|outô2=Georges Comet|tìtolo=Le Livre de l'olivier|ànno=2000|editô=Aix-en-Provence|çitæ=ÉDISUD|léngoa=FR|cid=Amouretti & Comet, 2000|ISBN=978-2-7449-0198-0}}
== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}
== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Plantae]]
[[Categorîa:Agricoltua]]
bxhkky2owbvjhngcv0adzr759621bwl
275108
275106
2026-10-27T18:59:32Z
N.Longo
12052
275108
wikitext
text/x-wiki
{{Arbenganese}}
{{Tassobox
|nome = ''Olea europaea''
|immagine = Olea europaea - Zeytin.JPG
|didascalia = <div style="text-align:center;">U(r)ive inta [[pruvinsa de Adana]], [[Turchia|Türchìa]]</div>
|var-intervàllo_geològico = Intervallu geulogicu
|intervallo = {{Intervàllo geològico|0.06|0|Âtu [[pleistucêne]]-ancöi}}
|var-stâto_de_conservaçión = Stàttu de cunservasiùn
|statocons = LC
|statocons_versione = iucn3.1
|statocons_ref = <ref>{{Çitta web|url=https://www.iucnredlist.org/species/63005/209128651|tìtolo=Olive - Olea europaea|outô=IUCN|dæta=2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-23}}</ref>
|var-clasificaçión_APG_IV = Clascificasiùn APG IV
|var-domìnio = Duminiu
|dominio = [[Eukaryota]]
|var-régno = Regnu
|regno = [[Plantae]]
|sottoregno = [[Tracheobionta]]
|var-sotorégno = Sutturegnu
|var-superdivixón = Süperdivixùn
|superdivisione = [[Spermatophyta]]
|var-divixón = Divixùn
|divisione = [[Magnoliophyta]]
|var-clàsse = Classe
|classe = [[Magnoliopsida]]
|var-sotoclàsse = Suttuclasse
|sottoclasse = [[Asteridae]]
|var-órdine = Urdine
|ordine = [[Scrophulariales]]
|var-famìggia = Famìa
|famiglia = [[Oleaceae]]
|var-tribù = Trebü
|var-sototribù = Suttutrebü
|var-génere = Genere
|genere = [[Olea]]
|var-spêce = Specie
|specie = '''O. europaea'''
|var-clasificaçión_Cronquist = Clascificasiùn Cronquist
|FIL? = x
|regnoFIL = [[Plantae]]
|clade1 = [[Angiospermae]]
|clade2 = [[Mesangiospermae]]
|clade3 = [[Eudicotidae]]
|clade4 = [[Eudicotidae sentrâli]]
|clade5 = [[Superasteridae]]
|clade6 = [[Asteridae]]
|clade7 = [[Euasteridae]]
|clade8 = [[Lamiidae]]
|ordineFIL = [[Lamiales]]
|famigliaFIL = [[Oleaceae]]
|specieFIL = '''O. europaea'''
|var-nomenclatûa_binomiâle = Numenclatü(r)a binumiâle
|binome = Olea europaea
|biautore = [[Linneo|L.]]
|bidata = 1753
|tribùFIL = [[Oleeae]]
|sottotribùFIL = [[Oleinae]]
|genereFIL = [[Olea]]
|var-scinònimi = Scinonimi<ref name="POWO">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>
|sinonimi = ''Olea pallida'' <small>Salisb., 1796</small><br />''Olea sativa'' <small>Hoffmanns. & Link, 1820</small>
|suddivisione = Suttuspecie
|suddivisione_testo = * ''O. europaea cerasiformis''
* ''O. europaea cuspidata''
* ''O. europaea europaea''
* ''O. europaea guanchica''
* ''O. europaea laperrinei''
* ''O. europaea maroccana''
|mappa_distribuzione = Olea europaea range.svg
|didascalia_distribuzione = {{Legend|#70A800|''O. europaea europaea''}}
{{Legend|#CA7AF5|''O. europaea laperrinei''}}
{{Legend|#FFFF00|''O. europaea maroccana''}}
{{Legend|#0070FF|''O. europaea guanchica''}}
{{Legend|#FF0000|''O. europaea cerasiformis''}}<span style="color:#FFA800"><big>▲</big></span>Purtàu da l'òmmu e natü(r)alizàu ([[sinantropìsmo|sinantrupismu]])
}}
L'​'''u(r)iva'''{{#tag:ref|Scritu ascì ''u"riva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia Fratelli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=604|volùmme=Vul. II}}</ref> o ''uȓiva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Utubre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=143, 223|ISBN=979-12-985789-0-6}}</ref>, ''uìvu'' in [[Andôa|Andö(r)a]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.andoraneltempo.it/librigallerie/volume-2---adriano-ghiglione.php|tìtolo=Manuale della parlata di Rollo e della Marina: versione italiano-andorese|outô=Adriano Ghiglione|léngoa=LIJ, IT|p=403|vìxita=2026-10-27}}</ref>, ''u''r''iva'' o ''u''r''ivu'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0077958|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=A(r)àsce|léngoa=LIJ, IT|pp=50, 148}}</ref>, ''oîvu'' o ''uîvu'' intu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=52}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=[[Giulia Petracco Sicardi]]|tìtolo=Dizionario pietrese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/SBL0307094|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=85}}</ref>, ''oîvu'' a [[Borṡi|Borzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0465052|ediçión=2|ànno=Mazzu 1989 (1984)|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''or̭ivu'' a [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''ur̭ivu'' a [[Gura (Finô)|Gu(r)a]] e [[Ölle]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008566|ànno=Lüju 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=LIJ, IT|p=198}}</ref>, ''oriva'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|pp=92, 186}}</ref>, ''oiva'' a [[Varigotti|Va(r)igotti]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=92}}</ref>, ''ouviva'' o ''erbu d'ouvive'' in [[Dialettu savuneize|savunese]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Rosa Sguerso|outô2=Anita Sguerso|tìtolo=Compendio di voci ed espressioni del dialetto savonese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CFI0240514|ànno=Lüju 1985|editô=Editrice Liguria|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=99}}</ref>, ''erbo d'oive'', ''erbo d'öive'', ''oivo/oîvo'' o ''öivo'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/olivo#olivo.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - olivo|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-10-23}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=olivo|tìtolo=TIG - olivo|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-23}}</ref>|group=n.}} ('''''Olea europaea''''' <small>[[Linneo|L.]], 1753</small>) a l'è ina [[Spêce|specie]] de [[Plantae|cianta]] da [[Famìggia (tascionomîa)|famìa]] de ''[[Oleaceae]]'', dau purtamèntu a [[Èrbo|èrbe(r)u]] o a [[Cósto|custu]] e spantegâ in natü(r)a fra [[Africa]], [[Asia]] e [[Euròpa|Eurôpa]] faciâ in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Cu'u numme u(r)iva, pe'u ciü, u se fa de riferimèntu aa varietài dumèstega da [[Sotospêce|suttuspecie]] '''''Olea europaea europaea''''', ch'a l'è stâ sernüa da l'òmmu e che, au dì d'ancöi, a l'è curtivâ cumme [[Èrbo da frûto|èrbe(r)u da frütu]] inte regiùi sübtrupicâli de tüttu u mundu, cu'e sò [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] ch'e sun duve(r)ài tantu pe' franzene de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] che pe' êsse mangiài cuscì.
== Descrisiùn ==
[[Immaggine:Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 109) (8232783218).jpg|sinistra|miniatura|To(r)a butanica de l'u(r)iva dumèstega intu ''[[Koehler's Medizinal-Pflanzen]]'', [[1887]]]]
=== Generâle ===
E va(r)ie qualitài de ''Olea europaea'' e sun di custi o di èrbe(r)i ch'i [[Senprevèrde|nu perden e föje]] e ch'i ponen rivà a 'n'artessa de 15 mêtri. E [[Ràmma|ramme]] e sun cuèrte de scaje peltài mèntre e [[Féuggia|föje]], misse a cubbie, e g'han in bòrdu ch'u l'è lisciu e ina furma elittica, ciü o mênu strêta. Ciütòstu dü(r)e, e sun cuèrte d'in pèi a scaje e e g'han ina lunghessa fra i 3 e i 9 citti<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/general-information|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>.
E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche o in sciu gianu, e sun tacài insemme inte carateristiche pâne, ch'e se svilüppan in pusisiùn ascela(r)e. U [[Càlice (botànica)|calice]] da sciu(r)a u l'è tüttu sadàu insemme, ciütòstu cürtu, cun quattru lôbi a triangulu. E [[Coròlla|cu(r)olle e]] furman di tübbi de quattru [[Pétalo|petali]], mèntre i [[Stâme|stâmi]] i sun dui. L'[[Ovâio|ova(r)iu]], supe(r)u, u g'ha ina furma a cônu, ciü o mênu gunfiâ. U [[Frûto|frütu]], l'[[U(r)iva (frütu)|u(r)iva]], u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] carnusa cu'in òssu dü(r)u, daa lunghessa ch'a pò cangià dai 5 mm ai 4 cm e ch'a vegne negra ina votta ch'a l'è maü(r)a<ref name=":2" /><ref name=":1" />.
=== U(r)iva dumèstega ===
L'u(r)iva dumèstega, cumme e âtre va(r)ietài de ''Olea europaea'', a l'è ina cianta [[Senprevèrde|sempreverde]] e ch'a vegne sciü bèn intu [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]]. A g'ha in [[Teu|troncu]] che de sòlitu u mustra in svilüppu inturtignàu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eddo Rugini, Luciana Baldoni, Rosario Muleo e Luca Sebastiani|tìtolo=The Olive Tree Genome|url=https://books.google.com/books?id=DgDGDQAAQBAJ&pg=PA14+|ànno=2016|editô=Springer|léngoa=EN|p=14|ISBN=978-3-319-48887-5}}</ref>, ch'u pò muntà sciü fin'a rivà in sci 10 mêtri d'artessa, cu'ina [[Scòrsa (botànica)|scorsa]] ch'a l'è in sciu grixu. E [[Féuggia|föje]] e g'han ina furma tunda lungâ, de cu(r)û grixu-verde a l'indrìtu e giancastru a l'inversu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|tìtolo=Flowers of Europe|ànno=1969|editô=Oxford University Press|çitæ=Lundra|léngoa=EN|pp=312-313|capìtolo=Oleaceae: Olea: Olive}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|outô2=Anthony Huxley|tìtolo=Flowers of the Mediterranean|ànno=1972|editô=Chatto and Windus|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=145|capìtolo=Olea-Olive}}</ref>.
E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche e picìne, e sciu(r)ìscen pe'u ciü in sce ramme de l'ànnu de primma, misse a pâne drìte ch'e nascen a partì da l'ascella de föje. Ògni sciu(r)a a l'è fâ de quattru [[Pétalo|petali]] in sciu giancu-gianu, tacài insemme au sò fundu, dund'i se ünìscen a 'na base furmâ da quattru [[Sépalo|sepali]] verdi, turna tacài insemme. I [[Bûxo|pummi]] i crescen pôcu pe' votta, pe' 4-6 setemâne, fin'a rivà a 'na lunghessa de ciü o mênu 2 citti, quand'i sciu(r)ìscen. A sciu(r)a a resta tacâ aa cianta pe' 5-6 giurni inte regiùi ciü câde e pe' 2 setemâne inte quelle ciü frèide<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Esmaeil Seifi, Jenny Guerin, Brent Kaiser e Margaret Sedgley|ànno=2015|méize=Zenâ|tìtolo=Flowering and fruit set in olive: a review|revìsta=Iranian Journal of Plant Physiology|volùmme=5|nùmero=2|pp=1263-1272|léngoa=EN|url=https://web.archive.org/web/20250919081522/https://journals.iau.ir/article_539653_140a99eea26c37e6020a694666a7b405.pdf}}</ref>.
U [[Frûto|frütu]], cumme dìtu, u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] picìna, lunga 1-2,5 cm quand'a l'è maü(r)a. Inte qualitài sarvèghe e [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] e sun ancù ciü picìne, cu'ina pélle che, pe' cuntru, a l'è ciü sutì<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Apostolos Kiritsakis|outô2=Fereidoon Shahidi|tìtolo=Olives and Olive Oil as Functional Foods: Bioactivity, Chemistry and Processing|url=https://books.google.com/books?id=J7gfBQAAQBAJ&pg=PA113|ànno=2017|editô=John Wiley & Sons|léngoa=EN|p=129|ISBN=978-1-119-13531-9}}</ref>.
== Tasciunumìa ==
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Olea europaea sylvestris (uddastru).jpg|In u(r)ivastru in [[Corsega]]
Olea europaea cuspidata-africana Cape Town.JPG|In èrbe(r)u de ''O. cuspidata'', [[Çittæ do Cavo|Sitài du Câu]]
Olea cerasiformis (Fuerteventura).jpg|''O. guanchica'', [[Fuerteventura]]
Olea europaea subsp laperrinei.jpg|Ina cianta de ''O. laperrinei'' in [[Niger]]
</gallery>
Aa revixùn du genere ''Olea'', fâ du [[2002]], a specie ''Olea europaea'' a l'è stâ spartìa inte suttuspecie chi sutta, levàu ''O. europaea africana'', ch'a l'é(r)a cunscide(r)â cumme parte da ''cuspidata''<ref name=":1">{{Çitta publicaçión|outô=P. S. Green|ànno=2002|tìtolo=A Revision of Olea L. (Oleaceae)|revìsta=Kew Bulletin|editô=Royal Botanic Gardens|çitæ=Kew|volùmme=Vul. 57|nùmero=1|pp=91-140|léngoa=EN|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F4110824}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>:
* ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'', carateristica du bacìn du Mediteraneu<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77172513-1|tìtolo=Olea europaea subsp. europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>;
** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''sylvestris'', varietài sarvèga, u cuscì dìtu [[u(r)ivastru]];
** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''europaea'', varietài dumèstega, l'u(r)iva ch'u se ghe riferìsce pe'u ciü intu parlâ, a ne vegne da 'na [[Seleçión artifiçiâle|selesiùn]] de l'u(r)ivastru;
* ''Olea europaea'' subsp. ''africana'' <small>(</small><small>Mill.) P.S.Green, 1979</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga spantegâ inta ciü parte de l'[[Africa]], [[Îzoe Mascarene|ìsu(r)e Masca(r)ene]] cumprese<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887159-1|tìtolo=Olea europaea subsp. africana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>;
* ''Olea europaea'' subsp. ''cuspidata'' <small>(Wall. & G.Don) Cif., 1942</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga ch'a se tröva inte tante regiùi secche de l'[[Asia]], da l'[[Arabbia (region)|A(r)abbia]] fina in [[Cinn-a|Cina]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77190043-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cuspidata|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>;
* ''Olea europaea'' subsp. ''cerasiformis'', <small>G.Kunkel & Sunding, 1972</small>, suttuspecie [[Ploidîa|tetraploide]] ch'a l'è endemica de [[Madeira]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887160-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cerasiformis|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>;
* ''Olea europaea'' subsp. ''guanchica'' <small>P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit</small><small>, 2000</small>, suttuspecie endemica de [[Îzoe Canâie|Cana(r)ie]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019528-1|tìtolo=Olea europaea subsp. guanchica|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>;
* ''Olea europaea'' subsp. ''laperrinei'' <small>(Batt. & Trab.) Cif., 1942</small> a se tröva in sce de muntagne du [[Sahara]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>;
* ''Olea europaea'' subsp. ''maroccana'' <small>(Greuter & Burdet) P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit, 2000</small>, suttuspecie [[Poliploidîa|esaploide]] rapresentâ da 'na pupulasiùn daa parte in sce l'[[Âto Atlànte|Âtu Atlante]], intu [[Maròcco|Maròccu]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>.
De ciü, u l'è segnalàu de pupulasiùi invasive inte l'[[Australia]] e inte de ìsu(r)e du [[Oçeano Paciffico|Pacificu]]. E analisi genetiche e l'han mustràu cumme ste pupulasiùi e gh'aggen due u(r)igine dife(r)ènti: quelle inte l'Australia de meridiùn e ne vegnen dae varietài dumèsteghe du Mediteraneu, mèntre e âtre (cumme inte l'Australia de levante e inte [[Hawaii]]) e sun derivài dae furme sarvèghe da suttuspecie ''cuspidata'' de l'Africa du süd. U s'è marcàu fina a puscibilitè ch'i nascen di ibridi fra ste due furme<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Henry, L. Wille, D. Cooke e E. Chapuis|tìtolo=On the origin of the invasive olives (Olea europaea L., Oleaceae)|ànno=2007|editô=Heredity 99|léngoa=EN|pp=608-619}}</ref>.
== Sto(r)ia ==
[[Immaggine:Antimenes Painter - ABV 273 116 - Herakles and Pholos - olive gathering - London BM 1837-0609-42 - 03.jpg|sinistra|miniatura|A campâ de u(r)ive in sc'in anfu(r)a du [[Pitô de Antimenes|pitû de Antimenes]], fâ in gì(r)u au [[520 a.C.|520 primma de Cristu]]]]
L'espansciùn de l'u(r)iva a l'è, a l'imprinsippiu, da ligâ au svilüppu du [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]], scicumme che ste cundisiùi e sun stàe l'elemèntu fundamentâle pe'u curtivasiùn de st'èrbe(r)u lì. Stu genere de climma u l'è cumpa(r)ìu cu'u tèmpu a partì da ciü o mênu 10.000 ànni fa, a cumensà daa parte de levante du bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] pe' spandise de dòppu, tèmpu de ciü milenni, a punènte e a setentriùn de stu bacìn. Di stüddi biulogichi fài dau [[Gabriel Camps]] du [[1970]] i l'han pruvàu che l'u(r)iva sarvèga a se truvava intu [[Sahara]] ciü o mênu 11.000 ànni fa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jean Guillaume|tìtolo=Ils ont domestiqué plantes et animaux: Prélude à la civilisation|url=https://books.google.com/books?id=a_AkLoVGPwEC|ànno=2010|editô=Éditions Quæ|çitæ=Versailles|léngoa=FR|p=209|ISBN=978-2-7592-0892-0}}</ref>. E ürtime analisi in sciu pòlline de va(r)ie specie de èrbe(r)i duminanti e ch'i perden e föje e panen marcà che stu cangiamèntu intu climma u secce cumensàu in sci 8.000 ànni fa, intu süd-èst da [[Spagna]], pe' pöi spandise pôcu pe' votta versu setentriùn<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|p. 107}}</ref>.
Pe' l'archeulugìa, e primme u(r)ive dumèsteghe e se sa(r)ean svilüpài grossu moddu fra u 3800 e u 3200 primma de Cristu, sèi milenni fa. I stüddi de archeubiulugìa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=J. F. Terral|tìtolo=La domestication de l'Olivier en Méditerranée nord-occidentale: approche morphométrique et implications paléoclimatiques|ànno=1997|editô=Thèse, Université de Montpellier-II|léngoa=FR}}</ref> e l'analisi genetica de pupulasiùi de u(r)ivastri e de serte va(r)ietài<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Baradat, C. Breton, B. Khadari e A. Bervillé|tìtolo=Olive Domestication from Structure of Oleasters and Cultivars using RAPDs and Mitochondrial RFLP|colànn-a=Genetics, Selection, Evolution|ànno=2001, S251-68|léngoa=EN|volùmme=33 (Suppl. 1)}}</ref> i l'han mustràu che l'u(r)iva a l'è stâ [[Domestegaçión|dumestegâ]] int'ina mane(r)a indipendènte inte va(r)ie parte du bacìn du Mediteraneu e che, bèn de prubabile, u l'è stàu in prucessu ch'u gh'è vusciüu du tèmpu.
Di scâvi archeulogichi i l'han pruvàu ch'u se maxinava de l'ö(r)iu, intu [[Libano|Libanu]] e a [[Çipro|Cipru]], zà intu [[IV millennio a.C.|IV milenniu primma de Cristu]], ciü che a [[Crêta]] in gì(r)u au 3500 primma de Cristu. De dòppu, versu u [[II millennio a.C.|1700 primma de Cristu]], a tecnica duve(r)â a l'è vegnüa meju e a [[Ugarit]] (au dì d'ancöi [[Ras Shamra]], inta [[Sciria|Scì(r)ia]])<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|p. 108}}</ref> i sun cumpa(r)ìi i primmi gumbi "a èrbe(r)u", di ciü semplici. De dòppu, l'u(r)iva a l'è rivâ inte l'[[Egitto|Egittu]] daa Scì(r)ia, de dunde a l'è stâ impurtâ au tèmpu da [[IX dinastîa egiçiànn-a|IX dinastìa]], fra u 2160 e u 2040 primma de Cristu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Émile Laoust|tìtolo=Mots et choses berbères. Notes de linguistique et d'ethnographie. Dialectes du Maroc|url=http://www.taymat.org/etudesamazighes/Linguistique/Mots-et-choses-berberes-Emile-Laoust.pdf|ànno=1920|editô=Augustin Challamel|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=446-447}}</ref>.
[[Immaggine:Presse olive Volubilis.jpg|miniatura|Ricustrusiùn d'ina mö(r)a da ö(r)iu rumâna inta sitài de ''[[Volubilis]]'', d'ancöi in [[Maròcco|Maròccu]]]]
U cumerciu de l'ö(r)iu u remunta pe' cuntru a l'[[Etæ do Brónzo|etài du brunzu]], cu'i [[Itîti|Ittiti]] ch'i se ne rifurnivan dae còste de l'[[Àzia Minô|Asia Minû]] mèntre i [[Faraón|fa(r)aùi]] d'Egittu e i ré da [[Mezopotàmia|Mesuputamia]] i u catavan in Scì(r)ia. Inti palàssi [[Çiviltæ minòica|minòichi]] de Crêta, l'ö(r)iu u l'é(r)a cunservàu in gran quantitài inte di vâsi dìti ''pithoi'', mèntre inti palàssi di [[Çiviltæ micenêa|Micenèi]], inta [[Grêcia|Grecia]] cuntinentâle, s'è truvàu pa(r)egge giâre pe' l'ö(r)iu e de to(r)ette scrìte cu'a [[Lineâre B|lineâ(r)e B]] ch'e fan de mensiùn a l'[[Ideogràmma|ideugramma]] de l'ö(r)iu (''élaion''). De sti tèmpi lì a dêa [[Ìzide|Ìside]] a l'é(r)a cunscide(r)â cumme a patrûna da curtivasiùn de u(r)ive: intu detaju, a vella se ligavan e vertü e e prupietài de l'ö(r)iu. Sti traffeghi, alantu(r)a, i l'é(r)an cuntrulài strêti, scicumme che l'ö(r)iu u l'è(r)a ligàu au pute(r)e ecunòmicu e religiusu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|pp. 108-110}}</ref>.
Dòppu d'ina crisi scciüpâ pe' a caütta de pa(r)eggi stàtti intu [[Levànte (región)|Levante]] in gì(r)u au 1200 primma de Cristu, u muntà da pupulasiùn du Mediteraneu inte l'[[Etæ do færo|etài du fèru]] u l'ha purtàu aa fundasiùn de pa(r)egge culònie da parte di [[Fenìci]] inte l'[[Àfrica du Nòrd|Africa du Nòrd]], cumme [[Cartagine]], e intu meridiùn da [[Spagna]], ciü che tütte quelle di greghi inte l'Asia Minû, inte ìsu(r)e du [[Mâ Egêo|Mâ Egeu]], in [[Siçillia|Sicilia]] e intu restu da [[Magna Grecia]] e du meridiùn da [[Fransa]], survetüttu in [[Corsega]] e a [[Marseggia|Marseja]]. Inte tütte ste regiùi i sun stài velli a purtà a curtivasiùn de l'u(r)iva<ref>{{Çitta web|url=http://www.oliviers-centenaires.com/origine-mythologique-de-l-olivier.html|tìtolo=Olivier centenaire: Arbre de mythologie|léngoa=FR|vìxita=2026-10-27}}</ref> e a fâne svilüpà i traffeghi. Segundu u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]], l'u(r)iva a nu gh'é(r)a ancù inte l'Italia au tèmpu du [[Lucius Tarquinius Priscus|Tarquinius Priscus]], dau [[616 a.C.|616]] au [[579 a.C.|579 primma de Cristu]]. Intu [[VI secolo a.C.|VI seculu primma de Cristu]] u magistràu e studiusu gregu [[Solón|Sulùn]] u l'ha scritu de lezze ch'e l'han dàu u permissu ae gènte d'[[Atene]] de cumercià l'ö(r)iu d'u(r)iva. Intu [[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]], cun l'[[Lusciandro Magno|Alesciandru Magnu]] ch'u l'axeva cunquistàu u Mediteraneu de levante e l'[[Inpêro persiàn|impe(r)u persiàn]], cu'i traffeghi ch'i sun cresciüi ancù de ciü<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 110-111}}</ref>.
[[Immaggine:Traditional oil mill in Imperia.jpg|sinistra|miniatura|[[Gumbu]] a ègua dau ''Saggio teorico-pratico sopra gli ulivi, l'olio e i saponi'' du fràtte [[Bertumê Gundurfi]], d[[a Tûria]], [[1793]]]]
Inti seculu de dòppu, cu'u cresce da dumanda d'ö(r)iu pe'u mangià, pe' fà lüxe, pe'a mexìna o pe' de pratiche spurtive e religiuse, se sun svilüpài di növi scistemi de prudüsiùn e s'è scritu di manuâli in sce l'argumèntu, cumme quelli du butanicu gregu [[Theóphrastos]] e di agronumi latìn [[Marcus Porcius Cato|Cato]], Pliniu u Veggiu e [[Lucius Iunius Moderatus Columella|Columella]], u(r)igina(r)iu da Spagna, ciü che u [[Mago Carthaginiensis|Mago de Cartagine]]. L'ünificasiùn che l'[[Impêo Roman|impe(r)u rumàn]] u l'axeva dàu ae còste du Mediteraneu a l'ha fàu cresce ancù de ciü i traffeghi e a prudüsiùn, cun de regiùi da Spagna e de l'Africa du Nòrd ch'e l'han vistu u svilüppu d'ina curtivasiùn quaxi indüstriâle, grassie a l'emanasiùn de de lezze cumme a ''Lex Marciana'' du [[II secolo|II seculu]], ch'e spunciavan a ciantà e a ineiguà e tère impe(r)iâli<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 111-113}}</ref>.
A caütta de l'impe(r)u rumàn, l'espansciùn da [[Crestianêximo|religiùn cristiâna]] e, de dòppu, de siviltài islamiche, e l'han purtàu a 'n cangiamèntu intu mudéllu de cunsümmu, inte regiùi de prudüsiùn e inte rée cumerciâli de l'ö(r)iu. I [[Repùbrica de Zena|zenesi]] e i [[Repùbrica de Venéçia|venesiài]] i se sun prufitài de [[Croxæ|cruxàe]] pe' svilüpà di gran traffeghi, ch'i rendevan bèn, cu'u Levante, ciü che pe' spuncià a curtivasiùn de l'u(r)iva e pe' fà frunte ai növi besögni purtài daa prudüsiùn du [[Savón|saùn]], pe' cumm'u l'è cumpa(r)ìu intu [[IX secolo|IX seculu]], cuscì cumme pe' rifinì di tesciüi<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 114-116}}</ref>.
A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a l'è cumensâ in'etài de espansciùn ch'a l'ha ti(r)àu avanti pe' de lungu, pe' purtà l'u(r)iva aa sò mascima estensciùn pe' terito(r)iu, spunciâ da 'na dumanda ch'a cresceva inta sucietài mudèrna e cun sèmpre ciü de indüstrie, dae frabiche du saùn, a quelle de tesciüi e intu setû da mecanica. Cu'a descuvèrta du [[Nêuvo Móndo|Növu Mundu]], i spagnòlli i l'han purtàu l'u(r)iva inte sò culònie de [[Americhe]], in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Méscico|Mescicu]], [[Perù|Perü]] (du [[1560]]), [[Cile]] e [[California]]. Inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], au mascimu svilüppu de campagne e de culònie de l'Euròpa, l'u(r)iva a l'è rivâ ascì aa sò mascima difüxùn. Scibèn che, du [[XX secolo|Növesèntu]], a süperficce a u(r)ive a secce ca(r)â, u cresce da resa inta curtivasiùn e inta maxinatü(r)a de l'ö(r)iu u l'ha fàu muntâ de sinque votte, fra u [[1903]] e u [[1998]], a prudüsiùn mundiâle de ö(r)iu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 117-120}}</ref>.
== Curtivasiùn ==
{{Seçión vêua}}
== Prudusiùn ==
{{Seçión vêua}}
{{Clear}}
== Nòtte ==
;Nòtte au tèstu
<references group="n." />
;Nòtte bibliugrafiche
<references responsive />
== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Marie-Claire Amouretti|outô2=Georges Comet|tìtolo=Le Livre de l'olivier|ànno=2000|editô=Aix-en-Provence|çitæ=ÉDISUD|léngoa=FR|cid=Amouretti & Comet, 2000|ISBN=978-2-7449-0198-0}}
== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}
== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Plantae]]
[[Categorîa:Agricoltua]]
dnepd9lv3swkmu8s6npf6ha75gmkdx4
FIAT
0
33342
275116
275069
2026-10-28T08:58:07Z
S1880C
20449
275116
wikitext
text/x-wiki
{{Grafia unitäia}}
{{Inpréiza
|nómme = FIAT
|lögo = FIAT_logo_coloured.svg
|dimensción lögo = 100
|inmàgine = Fiat - Mirafiori building (Italy, 2020).png
|didascalîa = Mirafiori, a sede çentrale da FIAT in Italia.
|fórma de socjêtæ = Soçietæ pe açioin
|dæta fondaçión = 11 de luggio do 1899
|lêugo fondaçión = [[Turin]]
|naçión = ITA
|persónn-e ciâve = * John Elkann (prescidente)
* Arnaud Belloni (amministratô delegou)
|setô = Automòbilistico
|prodûti = Automòbile
|scîto = https://www.fiat.it/
}}
'''FIAT Automobiles S.p.A.''', conosciua communemente comme '''FIAT''' (acrònimo de '''Fabbrica Italiana Automobili Torino'''), a l'é unn'açienda automòbilistica italiaña ch'a fa parte do gruppo [[Stellantis]].
Inandiâ a-i 11 de luggio do 1899 à [[Turin]] da Giovanni Agnelli e atri investitoî, into corso do [[XX secolo]] a soçietæ a l’é vegnua un di prinçipæ gruppi industriali italien, desviluppando attivitæ in atri settoî ascì.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valerio Castronovo|tìtolo=Il Piemonte nel processo di integrazione europea|ànno=2008|editô=Giuffrè Editore|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=214|ISBN=88-14-14385-4}}</ref>
Fin a-o 2014 a l'à fæto parte do Gruppo Fiat, pe pöi intrâ primma into gruppo Fiat Chrysler Automobiles (FCA) e dapeu into Stellantis, into 2021.
== Nòtte ==
<references />
{{Clear}}
== Atri progetti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Inpréize]]
[[Categorîa:Açiende automòbilistiche]]
ruhzua5lybd2ighszvrtnryb5crzfkn
275128
275116
2026-10-28T09:56:06Z
S1880C
20449
275128
wikitext
text/x-wiki
{{Grafia unitäia}}
{{Inpréiza
|nómme = FIAT
|lögo = FIAT_logo_coloured.svg
|dimensción lögo = 100
|inmàgine = Fiat - Mirafiori building (Italy, 2020).png
|didascalîa = Mirafiori, a sede çentrale da FIAT in Italia.
|fórma de socjêtæ = Soçietæ pe açioin
|dæta fondaçión = 11 de luggio do 1899
|lêugo fondaçión = [[Turin]]
|naçión = ITA
|persónn-e ciâve = * John Elkann (prescidente)
* Arnaud Belloni (amministratô delegou)
|setô = Automòbilistico
|prodûti = Automòbile
|scîto = https://www.fiat.it/
}}
'''FIAT Automobiles S.p.A.''', conosciua communemente comme '''FIAT''' (acrònimo de '''Fabbrica Italiana Automobili Torino'''), a l'é unn'açienda automòbilistica [[Italia|italiaña]] ch'a fa parte do gruppo [[Stellantis]].
Inandiâ a-i 11 de luggio do 1899 à [[Turin]] da Giovanni Agnelli e atri investitoî, into corso do [[XX secolo]] a soçietæ a l’é vegnua un di prinçipæ gruppi industriali italien, desviluppando attivitæ in atri settoî ascì.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valerio Castronovo|tìtolo=Il Piemonte nel processo di integrazione europea|ànno=2008|editô=Giuffrè Editore|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=214|ISBN=88-14-14385-4}}</ref>
Fin a-o 2014 a l'à fæto parte do Gruppo Fiat, pe pöi intrâ primma into gruppo Fiat Chrysler Automobiles (FCA) e dapeu into Stellantis, into 2021.
== Nòtte ==
<references />
{{Clear}}
== Atri progetti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Inpréize]]
[[Categorîa:Açiende automòbilistiche]]
s3oii4n4vpu8d9mt8bkk8i1l4n99xzg
FIAT Tipo
0
33343
275097
275095
2026-10-27T15:44:32Z
S1880C
20449
Azzonto e caratteristiche
275097
wikitext
text/x-wiki
{{Grafia unitäia}}{{Automòbile
|nomme = FIAT Tipo
|imagine = Fiat_tipo_f.jpg
|construtô = FIAT
|bandea = ITA
|comenso_produçion = 1989
|fin_produçion = 1995
|predecesoa = FIAT Ritmo
|erede = Fiat Bravo/Brava
|unitæ = {{formatnum:1905276}}
|machina_de l'anno = 1989
|longhixe = {{formatnum:3958}}
|larghixe = {{formatnum:1700}}
|ertixe = {{formatnum:1435}}
|passo = {{formatnum:2540}}
|peiso = da {{formatnum:1030}} (1.4) à {{formatnum:1190}} (2.0 16V)
|design = Ercole Spada
|design2 = pe l'[[I.De.A Institute]]
|atre_predecesoe = FIAT 128
|famiggia = [[Alfa Romeo 145]], [[Alfa Romeo 146|146]] e [[Alfa Romeo 155|155]]<br/>[[FIAT Coupé]] e [[FIAT Tempra|Tempra]]<br/>[[Lancia Delta (1993)|Lancia Delta II]] e [[Lancia Dedra|Dedra]]
|concorrenti = [[Citroën ZX]]<br/>[[Ford Escort]]<br/>[[Honda Civic]]<br/>[[Opel Kadett]] e [[Opel Astra|Astra]]<br/>[[Peugeot 309]] e [[Peugeot 306|306]]<br/>[[Renault 19]]<br/>[[Rover serie 200 (1989)|Rover 200]]<br/>[[Volkswagen Golf]]
|nòtte = I dæti tecnichi son da primma serie.
|imagine2 = Fiat Tipo 1.4L rear.JPG
}}
A '''FIAT Tipo''' a l'é unn'automòbile [[Segmenti de automòbile in Euröpa|segmento C]] (''medium'') progettâ da l'instituto I.De.A. e produta da-a [[FIAT]] da-o 1988 fin a-o 1995. O numero interno do modello o l'é o ''160''.<ref>{{Çitta web|url=https://en.fiatclub.eu/model/fiat-tipo-160-52|tìtolo=Fiat Tipo (160)|léngoa=EN|vìxita=26 de ottobre do 2026}}</ref>
A-o prinçipio disponibile solo in verscion ''hatchback'' à çinque pòrte, a l'aveiva a carroseria galvanizzâ comme proteçion contra a ruzze e unna ciattaforma do tutto neuva, a [[ciattaforma Tipo 2]], che dapeu a l’é stæta addeuviâ da Alda Romeo e Lancia ascì.<ref>[https://www.cuorialfisti.com/tecnica/tipo.htm Progetto "Tipo"], in sce ''cuorialfisti.com''. <small>URL consultou a-i 27 de ottobre do 2026.</small></ref> O ''design'' do cruscòtto a l'appartëgne à Rodolfo Bonetto.<ref>[https://web.archive.org/web/20090827182700/http://www.olivari.it/uk/designers/bonetto.html OLIVARI - Rodolfo Bonetto], in sce ''olivari.it''. <small>URL consultou a-i 27 de ottobre do 2026.</small></ref>
A l'è stæta produta in [[Italia]], in [[Braxî]] e in [[Turchia]], e a l'à guägno o premio europeo Machina de l'Anno 1989<ref>[https://www.caroftheyear.org/winners/1989/index.php Fiat Tipo - Car of the Year 1989], in sce ''caroftheyear.org.'' URL consultou a-i 27 de ottobre do 2026.</ref> e o premio Semperit Irish Car of the Year in [[Irlànda|Irlanda]].<ref>[https://www.independent.ie/lifestyle/motoring/how-the-tipo-put-fiat-on-top/a/135525023.html How the Tipo put Fiat on top] in sce ''independent.ie''. <small>URL consultou a-i 26 de ottobre do 2027.</small></ref>
== Stöia ==
A l'é stæta presentâ a-o pubrico a-i 26 de zenâ do 1988, ascì ben ch'a stampa speçializzâ a l'aveiva za reçevuo e primme föto offiçiæ fin da-a stæ do 1987.<ref>''Non ha più il due, ma è proprio un bel Tipo'', in sce ''Autosprint'', nº 31, Bològna, Conti Editore, 1987, p. 75.</ref>
A l'é stæta montâ into stabilimento [[FIAT]] de [[Cassino]], bon à produe fin à mille vettue a-o giorno graçie à tecnologia de primmo livello. Solo da-o 1989 a-o 1990 pöche unitæ son stæte produte into stabilimento [[Alfa Romeo]] de [[Pomigliano d'Arco]] ascì. E machine sudamericañe, incangio, ean produte into stabilimento FIAT de Betim, in [[Braxî]]. Gh'è anche de unitæ produte in [[Turchia]], verso a fin do anni 90 quand'a produçion italiaña a l'ea za terminâ.
Defæti, dòppo un ''facelift'' mecanico-estetico into marso do 1993 (con l'introduçion de megioamenti a-a seguessa automòbilistica, e di cangi a-i interni e a-o fronte da machina), a Tipo a l'é stæta relevâ da-a FIAT Bravo/Brava inta stæ do 1995, arrestando ancoa in produçion solo inti stabilimenti do Braxî e da Turchia.
Into 2015, a FIAT a l'à presentâ un modello neuvo acciammou Tipo, che però o l'è do tutto differente da-a Tipo originäia.<ref>[https://www.ilpost.it/2015/10/13/nuova-fiat-tipo/ Il ritorno della Fiat Tipo], in sce ''ilpost.it''. <small>URL consultou a-i 27 de ottobre do 2026.</small></ref>
== Caratteristiche ==
A Tipo a l'é stæta a primma FIAT de grande serie dottâ de unna carroseria do tutto galvanizzâ. O drento da machina a l'é ben spaçioso, respetto a-e dimenscioin esterne, e o ''design'' o l'é caratterizzou da linie sccette, con elementi de stilo distintivi de quello periodo, comme l'ancia superfiçie coverta de veddro, e linie e atri detaggi.
Un elemento distintivo o l'é o portellon de derê, realizzou con plastica rinforsâ con fie de veddro pe façilitâ a seu lavoraçion, tanto arriondou pe-i tempi e pe conseguensa ciù legio ascì. O ''design'' de sto portellon chì, insemme a-i spighi asmòrti e atre superfiçie arriondæ, contribuiscian a-a seu efficensa aerodinamica. Tra e ''hatchback'' à çinque pòrte da concorrensa, a Tipo a l'aveiva l'interno ciù spaçioso e unna valixea ben ben coppua (350 dm³).
O tiâ o presentava unna redenitæ da struttua ch'a contribuiva a-a stabilitæ do veicolo, unn'evoluçion à peto do modello de primma, a [[FIAT Ritmo]]. O cangio o l'é stæto ben lödou ascì, pe-a guidda tanto megioâ respetto a-i atri modelli FIAT in produçion.
== Nòtte ==
<references />
== Atri progetti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Veìcoli]]
60bjm7blv5ahnvunz0072uxl8csy88t
275098
275097
2026-10-27T16:16:26Z
S1880C
20449
275098
wikitext
text/x-wiki
{{Grafia unitäia}}{{Automòbile
|nomme = FIAT Tipo
|imagine = Fiat_tipo_f.jpg
|construtô = FIAT
|bandea = ITA
|comenso_produçion = 1989
|fin_produçion = 1995
|predecesoa = FIAT Ritmo
|erede = Fiat Bravo/Brava
|unitæ = {{formatnum:1905276}}
|machina_de l'anno = 1989
|longhixe = {{formatnum:3958}}
|larghixe = {{formatnum:1700}}
|ertixe = {{formatnum:1435}}
|passo = {{formatnum:2540}}
|peiso = da {{formatnum:1030}} (1.4) à {{formatnum:1190}} (2.0 16V)
|design = Ercole Spada
|design2 = pe l'[[I.De.A Institute]]
|atre_predecesoe = FIAT 128
|famiggia = [[Alfa Romeo 145]], [[Alfa Romeo 146|146]] e [[Alfa Romeo 155|155]]<br/>[[FIAT Coupé]] e [[FIAT Tempra|Tempra]]<br/>[[Lancia Delta (1993)|Lancia Delta II]] e [[Lancia Dedra|Dedra]]
|concorrenti = [[Citroën ZX]]<br/>[[Ford Escort]]<br/>[[Honda Civic]]<br/>[[Opel Kadett]] e [[Opel Astra|Astra]]<br/>[[Peugeot 309]] e [[Peugeot 306|306]]<br/>[[Renault 19]]<br/>[[Rover serie 200 (1989)|Rover 200]]<br/>[[Volkswagen Golf]]
|nòtte = I dæti tecnichi son da primma serie.
|imagine2 = Fiat Tipo 1.4L rear.JPG
}}
A '''FIAT Tipo''' a l'é unn'automòbile [[Segmenti de automòbile in Euröpa|segmento C]] (''medium'') progettâ da l'instituto I.De.A. e produta da-a [[FIAT]] da-o 1988 fin a-o 1995. O numero interno do modello o l'é o ''160''.<ref>{{Çitta web|url=https://en.fiatclub.eu/model/fiat-tipo-160-52|tìtolo=Fiat Tipo (160)|léngoa=EN|vìxita=26 de ottobre do 2026}}</ref>
A-o prinçipio disponibile solo in verscion ''hatchback'' à çinque pòrte, a l'aveiva a carroseria galvanizzâ comme proteçion contra a ruzze e unna ciattaforma do tutto neuva, a [[ciattaforma Tipo 2]], che dapeu a l’é stæta addeuviâ da Alda Romeo e Lancia ascì.<ref>[https://www.cuorialfisti.com/tecnica/tipo.htm Progetto "Tipo"], in sce ''cuorialfisti.com''. <small>URL consultou a-i 27 de ottobre do 2026.</small></ref> O ''design'' do cruscòtto a l'appartëgne à Rodolfo Bonetto.<ref>[https://web.archive.org/web/20090827182700/http://www.olivari.it/uk/designers/bonetto.html OLIVARI - Rodolfo Bonetto], in sce ''olivari.it''. <small>URL consultou a-i 27 de ottobre do 2026.</small></ref>
A l'è stæta produta in [[Italia]], in [[Braxî]] e in [[Turchia]], e a l'à guägno o premio europeo Machina de l'Anno 1989<ref>[https://www.caroftheyear.org/winners/1989/index.php Fiat Tipo - Car of the Year 1989], in sce ''caroftheyear.org.'' URL consultou a-i 27 de ottobre do 2026.</ref> e o premio Semperit Irish Car of the Year in [[Irlànda|Irlanda]].<ref>[https://www.independent.ie/lifestyle/motoring/how-the-tipo-put-fiat-on-top/a/135525023.html How the Tipo put Fiat on top] in sce ''independent.ie''. <small>URL consultou a-i 26 de ottobre do 2027.</small></ref>
== Stöia ==
A l'é stæta presentâ a-o pubrico a-i 26 de zenâ do 1988, ascì ben ch'a stampa speçializzâ a l'aveiva za reçevuo e primme föto offiçiæ fin da-a stæ do 1987.<ref>''Non ha più il due, ma è proprio un bel Tipo'', in sce ''Autosprint'', nº 31, Bològna, Conti Editore, 1987, p. 75.</ref>
A l'é stæta montâ into stabilimento [[FIAT]] de [[Cassino]], bon à produe fin à mille vettue a-o giorno graçie à tecnologia de primmo livello. Solo da-o 1989 a-o 1990 pöche unitæ son stæte produte into stabilimento [[Alfa Romeo]] de [[Pomigliano d'Arco]] ascì. E machine sudamericañe, incangio, ean produte into stabilimento FIAT de Betim, in [[Braxî]]. Gh'è anche de unitæ produte in [[Turchia]], verso a fin do anni 90 quand'a produçion italiaña a l'ea za terminâ.
Defæti, dòppo un ''facelift'' mecanico-estetico into meise de marso do 1993 (con l'introduçion de megioamenti a-a seguessa automòbilistica, e di cangi a-i interni e a-o fronte da machina), a Tipo a l'é stæta relevâ da-a FIAT Bravo/Brava inta stæ do 1995, arrestando ancoa in produçion solo inti stabilimenti do Braxî e da Turchia.
Into 2015, a FIAT a l'à presentâ un modello neuvo acciammou Tipo, che però o l'è do tutto differente da-a Tipo originäia.<ref>[https://www.ilpost.it/2015/10/13/nuova-fiat-tipo/ Il ritorno della Fiat Tipo], in sce ''ilpost.it''. <small>URL consultou a-i 27 de ottobre do 2026.</small></ref>
== Caratteristiche ==
A Tipo a l'é stæta a primma FIAT de grande serie dottâ de unna carroseria do tutto galvanizzâ. O drento da machina a l'é ben spaçioso, respetto a-e dimenscioin esterne, e o ''design'' o l'é caratterizzou da linie sccette, con elementi de stilo distintivi de quello periodo, comme l'ancia superfiçie coverta de veddro, e linie e atri detaggi.
Un elemento distintivo o l'é o portellon de derê, realizzou con plastica rinforsâ con fie de veddro pe façilitâ a seu lavoraçion, tanto arriondou pe-i tempi e pe conseguensa ciù legio ascì. O ''design'' de sto portellon chì, insemme a-i spighi asmòrti e atre superfiçie arriondæ, contribuiscian a-a seu efficensa aerodinamica. Tra e ''hatchback'' à çinque pòrte da concorrensa, a Tipo a l'aveiva l'interno ciù spaçioso e unna valixea ben ben coppua (350 dm³).
O tiâ o presentava unna redenitæ da struttua ch'a contribuiva a-a stabilitæ do veicolo, unn'evoluçion à peto do modello de primma, a [[FIAT Ritmo]]. O cangio o l'é stæto ben lödou ascì, pe-a guidda tanto megioâ respetto a-i atri modelli FIAT in produçion.
== Nòtte ==
<references />
== Atri progetti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Veìcoli]]
2bcjrupb0a5dpv9g0elbpk5udmpbvjx
275113
275098
2026-10-28T07:56:23Z
S1880C
20449
275113
wikitext
text/x-wiki
{{Grafia unitäia}}{{Automòbile
|nomme = FIAT Tipo
|imagine = Fiat_tipo_f.jpg
|construtô = FIAT
|bandea = ITA
|comenso_produçion = 1989
|fin_produçion = 1995
|predecesoa = FIAT Ritmo
|erede = Fiat Bravo/Brava
|unitæ = {{formatnum:1905276}}
|machina_de l'anno = 1989
|longhixe = {{formatnum:3958}}
|larghixe = {{formatnum:1700}}
|ertixe = {{formatnum:1435}}
|passo = {{formatnum:2540}}
|peiso = da {{formatnum:1030}} (1.4) à {{formatnum:1190}} (2.0 16V)
|design = Ercole Spada
|design2 = pe l'[[I.De.A Institute]]
|atre_predecesoe = FIAT 128
|famiggia = [[Alfa Romeo 145]], [[Alfa Romeo 146|146]] e [[Alfa Romeo 155|155]]<br/>[[FIAT Coupé]] e [[FIAT Tempra|Tempra]]<br/>[[Lancia Delta (1993)|Lancia Delta II]] e [[Lancia Dedra|Dedra]]
|concorrenti = [[Citroën ZX]]<br/>[[Ford Escort]]<br/>[[Honda Civic]]<br/>[[Opel Kadett]] e [[Opel Astra|Astra]]<br/>[[Peugeot 309]] e [[Peugeot 306|306]]<br/>[[Renault 19]]<br/>[[Rover serie 200 (1989)|Rover 200]]<br/>[[Volkswagen Golf]]
|nòtte = I dæti tecnichi son da primma serie.
|imagine2 = Fiat Tipo 1.4L rear.JPG
}}
A '''FIAT Tipo''' a l'é unn'automòbile [[Segmenti de automòbile in Euröpa|segmento C]] (''medium'') progettâ da l'instituto I.De.A. e produta da-a [[FIAT]] da-o 1988 fin a-o 1995. O numero interno do modello o l'é o ''160''.<ref>{{Çitta web|url=https://en.fiatclub.eu/model/fiat-tipo-160-52|tìtolo=Fiat Tipo (160)|léngoa=EN|vìxita=26 de ottobre do 2026}}</ref>
A-o prinçipio disponibile solo in verscion ''hatchback'' à çinque pòrte, a l'aveiva a carroseria galvanizzâ comme proteçion contra a ruzze e unna ciattaforma do tutto neuva, a [[ciattaforma Tipo 2]], che dapeu a l’é stæta addeuviâ da [[Alfa Romeo]] e [[Lancia]] ascì.<ref>[https://www.cuorialfisti.com/tecnica/tipo.htm Progetto "Tipo"], in sce ''cuorialfisti.com''. <small>URL consultou a-i 27 de ottobre do 2026.</small></ref> O ''design'' do cruscòtto a l'appartëgne à Rodolfo Bonetto.<ref>[https://web.archive.org/web/20090827182700/http://www.olivari.it/uk/designers/bonetto.html OLIVARI - Rodolfo Bonetto], in sce ''olivari.it''. <small>URL consultou a-i 27 de ottobre do 2026.</small></ref>
A l'è stæta produta in [[Italia]], in [[Braxî]] e in [[Turchia]], e a l'à guägno o premio europeo Machina de l'Anno 1989<ref>[https://www.caroftheyear.org/winners/1989/index.php Fiat Tipo - Car of the Year 1989], in sce ''caroftheyear.org.'' URL consultou a-i 27 de ottobre do 2026.</ref> e o premio Semperit Irish Car of the Year in [[Irlànda|Irlanda]].<ref>[https://www.independent.ie/lifestyle/motoring/how-the-tipo-put-fiat-on-top/a/135525023.html How the Tipo put Fiat on top] in sce ''independent.ie''. <small>URL consultou a-i 26 de ottobre do 2027.</small></ref>
== Stöia ==
A l'é stæta presentâ a-o pubrico a-i 26 de zenâ do 1988, ascì ben ch'a stampa speçializzâ a l'aveiva za reçevuo e primme föto offiçiæ fin da-a stæ do 1987.<ref>''Non ha più il due, ma è proprio un bel Tipo'', in sce ''Autosprint'', nº 31, Bològna, Conti Editore, 1987, p. 75.</ref>
A l'é stæta montâ into stabilimento [[FIAT]] de [[Cassino]], bon à produe fin à mille vettue a-o giorno graçie à tecnologia de primmo livello. Solo da-o 1989 a-o 1990 pöche unitæ son stæte produte into stabilimento [[Alfa Romeo]] de [[Pomigliano d'Arco]] ascì. E machine sudamericañe, incangio, ean produte into stabilimento FIAT de Betim, in [[Braxî]]. Gh'è anche de unitæ produte in [[Turchia]], verso a fin do anni 90 quand'a produçion italiaña a l'ea za terminâ.
Defæti, dòppo un ''facelift'' mecanico-estetico into meise de marso do 1993 (con l'introduçion de megioamenti a-a seguessa automòbilistica, e di cangi a-i interni e a-o fronte da machina), a Tipo a l'é stæta relevâ da-a FIAT Bravo/Brava inta stæ do 1995, arrestando ancoa in produçion solo inti stabilimenti do Braxî e da Turchia.
Into 2015, a FIAT a l'à presentâ un modello neuvo acciammou Tipo, che però o l'è do tutto differente da-a Tipo originäia.<ref>[https://www.ilpost.it/2015/10/13/nuova-fiat-tipo/ Il ritorno della Fiat Tipo], in sce ''ilpost.it''. <small>URL consultou a-i 27 de ottobre do 2026.</small></ref>
== Caratteristiche ==
A Tipo a l'é stæta a primma FIAT de grande serie dottâ de unna carroseria do tutto galvanizzâ. O drento da machina a l'é ben spaçioso, respetto a-e dimenscioin esterne, e o ''design'' o l'é caratterizzou da linie sccette, con elementi de stilo distintivi de quello periodo, comme l'ancia superfiçie coverta de veddro, e linie e atri detaggi.
Un elemento distintivo o l'é o portellon de derê, realizzou con plastica rinforsâ con fie de veddro pe façilitâ a seu lavoraçion, tanto arriondou pe-i tempi e pe conseguensa ciù legio ascì. O ''design'' de sto portellon chì, insemme a-i spighi asmòrti e atre superfiçie arriondæ, contribuiscian a-a seu efficensa aerodinamica. Tra e ''hatchback'' à çinque pòrte da concorrensa, a Tipo a l'aveiva l'interno ciù spaçioso e unna valixea ben ben coppua (350 dm³).
O tiâ o presentava unna redenitæ da struttua ch'a contribuiva a-a stabilitæ do veicolo, unn'evoluçion à peto do modello de primma, a [[FIAT Ritmo]]. O cangio o l'é stæto ben lödou ascì, pe-a guidda tanto megioâ respetto a-i atri modelli FIAT in produçion.
== Nòtte ==
<references />
== Atri progetti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Veìcoli]]
siqb49emjufvssxhsc82aj2kdsrax4i
Template:Automòbile
10
33348
275100
275096
2026-10-27T18:40:21Z
Arbenganese
12552
/* */ Creddo ch'o ghe segge de parentexi de ciù (no se vedde o resto do modello inta pagina)
275100
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>{{Infobox
| TitoloInt = {{{nomme|}}}
| StileTitoloInt = background-color:#0000cd; color:white;
| Immagine = {{Immagine sinottico|{{{imagine|}}}|{{{didascalia|}}}|dim_utente={{{dim|}}}|dim_vert_max=300}}
| Gruppo1 = Descriçion generale
| GruppoStile1 = background-color:royalblue; color:white;
| Nome2 = [[Açienda automòbilistica|Construtô]]
| Valore2 = {{#if:{{{construtô|}}}|{{#if:{{{bandea|}}}|{{Bandêa|{{{bandea}}}}} }}[[{{{construtô}}}]]}}
| Nome3 = Tipo prinçipâ
| Valore3 = {{#if:{{{tipo|}}}|{{#ifexist:{{{tipo}}}|[[{{{tipo}}}]]|{{{tipo}}}}}}}
| Nome4 = Atre verscioin
| Valore4 = {{{atre_verscioin|}}}
| Nome5 = Produçion
| Valore5 = {{#if:{{{comenso_produçion|}}}|{{#if:{{{fin_produçion|}}}|{{#ifexpr:{{{comenso_produçion}}}={{{fin_produçion}}}|into [[{{{comenso_produçion}}}]]|da-o [[{{{comenso_produçion}}}]] a-o [[{{{fin_produçion}}}]]}}|da-o [[{{{comenso_produçion}}}]]}}}}
| Nome9 = A piggia o pòsto da
| Valore9 = {{#if:{{{predecesoa|}}}|[[{{{predecesoa}}}]]}}
| Nome10 = Relevâ da-a
| Valore10 = {{#if:{{{erede|}}}|[[{{{erede}}}]]}}
| Nome11 = Unitæ produte
| Valore11 = {{{unitæ|}}}
| Nome12 = [[Euro NCAP]]{{#if:{{{stelleEUanno|}}}|<small> ({{{stelleEUanno}}})</small>}}
| Valore12 = {{#if:{{{stelleEU|}}}|[[File:{{{stelleEU}}} stars.svg|90px|class=noviewer|{{{stelleEU}}} stelle]] [[Categoria:Automòbile da {{{stelleEU}}} stelle EuroNCAP]]}}
| Nome13 = [[National Highway Traffic Safety Administration|NHTSA]]{{#if:{{{stelleUSAanno|}}}|<small> ({{{stelleUSAanno}}})</small>}}
| Valore13 = {{#if:{{{stelleUSA|}}}|[[File:{{{stelleUSA}}} stars.svg|90px|class=noviewer|{{{stelleUSA}}} stelle]] [[Categoria:Automòbile da {{{stelleUSA}}} stelle NHTSA]]}}
| Nome14 = Premio
| Valore14 = {{#if:{{{machina_de l'anno|}}}|[[Machina de l'anno|Premio Machina de l'anno]] into '''[[{{{machina_de l'anno}}}]]''' [[Categoria:Machina_de l'anno|{{{machina_de l'anno}}}]]}}
| Gruppo18 = {{#if:{{{longhixe|}}}{{{larghixe|}}}{{{ertixe|}}}{{{passo|}}}{{{peiso|}}}{{{montaggio|}}}{{{progetto|}}}{{{design|}}}{{{design2|}}}{{{atre_predecesoe|}}}{{{atre_erede|}}}{{{famiggia|}}}{{{concorrenti|}}}{{{nòtte|}}}|Atre caratteristiche}}
| GruppoStile18 = background-color:royalblue; color:white;
| GruppoOpzionale19 = Dimenscioin e massa
| Nome20 = Longhixe
| Valore20 = {{#if:{{{longhixe|}}}|{{{longhixe}}} [[milli (prefisso)|m]][[metro|m]]}}
| Nome21 = Larghixe
| Valore21 = {{#if:{{{larghixe|}}}|{{{larghixe}}} mm}}
| Nome22 = Ertixe
| Valore22 = {{#if:{{{ertixe|}}}|{{{ertixe}}} mm}}
| Nome23 = [[Passo (veicoli)|Passo]]
| Valore23 = {{#if:{{{passo|}}}|{{{passo}}} mm}}
| Nome24 = Massa
| Valore24 = {{#if:{{{peiso|}}}|{{{peiso}}} [[Chillo (prefisso)|k]][[grammo|g]]}}
| GruppoOpzionale29 = Atro
| Nome30 = Montaggio
| Valore30 = {{{montaggio|}}}
| Nome31 = Progetto
| Valore31 = {{#if:{{{progetto|}}}|{{#ifexist:{{{progetto}}}|[[{{{progetto}}}]]|{{{progetto}}}}}}}
| Nome32 = Stilo
| Valore32 = {{#if:{{{design|}}}|{{#ifexist:{{{design}}}|[[{{{design}}}]]|{{{design}}}}}{{#if:{{{design2|}}}|<br/>{{{design2}}}}}}}
| Nome33 = Atre predecesoe
| Valore33 = {{{atre_predecesoe|}}}
| Nome34 = Atre erede
| Valore34 = {{{atre_erede|}}}
| Nome35 = Mæxima famiggia
| Valore35 = {{{famiggia|}}}
| Nome36 = Machine pæge
| Valore36 = {{{concorrenti|}}}
| Nome37 = Nòtte
| Valore37 = {{{nòtte|}}}
| GruppoOpzionale40 = $fine
| Valore41 = {{Immagine sinottico|{{{imagine2|}}}|{{{didascalia2|}}}
}}</includeonly><noinclude>
{{man}}
{{TemplateData}}
</noinclude>
8salq77o5nvrqqkl5b62hs6u0ojgwo8
275102
275100
2026-10-27T18:41:30Z
Arbenganese
12552
/* */ Erô
275102
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>{{Infobox
| TitoloInt = {{{nomme|}}}
| StileTitoloInt = background-color:#0000cd; color:white;
| Immagine = {{Immagine sinottico|{{{imagine|}}}|{{{didascalia|}}}|dim_utente={{{dim|}}}|dim_vert_max=300}}
| Gruppo1 = Descriçion generale
| GruppoStile1 = background-color:royalblue; color:white;
| Nome2 = [[Açienda automòbilistica|Construtô]]
| Valore2 = {{#if:{{{construtô|}}}|{{#if:{{{bandea|}}}|{{Bandêa|{{{bandea}}}}} }}[[{{{construtô}}}]]}}
| Nome3 = Tipo prinçipâ
| Valore3 = {{#if:{{{tipo|}}}|{{#ifexist:{{{tipo}}}|[[{{{tipo}}}]]|{{{tipo}}}}}}}
| Nome4 = Atre verscioin
| Valore4 = {{{atre_verscioin|}}}
| Nome5 = Produçion
| Valore5 = {{#if:{{{comenso_produçion|}}}|{{#if:{{{fin_produçion|}}}|{{#ifexpr:{{{comenso_produçion}}}={{{fin_produçion}}}|into [[{{{comenso_produçion}}}]]|da-o [[{{{comenso_produçion}}}]] a-o [[{{{fin_produçion}}}]]}}|da-o [[{{{comenso_produçion}}}]]}}}}
| Nome9 = A piggia o pòsto da
| Valore9 = {{#if:{{{predecesoa|}}}|[[{{{predecesoa}}}]]}}
| Nome10 = Relevâ da-a
| Valore10 = {{#if:{{{erede|}}}|[[{{{erede}}}]]}}
| Nome11 = Unitæ produte
| Valore11 = {{{unitæ|}}}
| Nome12 = [[Euro NCAP]]{{#if:{{{stelleEUanno|}}}|<small> ({{{stelleEUanno}}})</small>}}
| Valore12 = {{#if:{{{stelleEU|}}}|[[File:{{{stelleEU}}} stars.svg|90px|class=noviewer|{{{stelleEU}}} stelle]] [[Categoria:Automòbile da {{{stelleEU}}} stelle EuroNCAP]]}}
| Nome13 = [[National Highway Traffic Safety Administration|NHTSA]]{{#if:{{{stelleUSAanno|}}}|<small> ({{{stelleUSAanno}}})</small>}}
| Valore13 = {{#if:{{{stelleUSA|}}}|[[File:{{{stelleUSA}}} stars.svg|90px|class=noviewer|{{{stelleUSA}}} stelle]] [[Categoria:Automòbile da {{{stelleUSA}}} stelle NHTSA]]}}
| Nome14 = Premio
| Valore14 = {{#if:{{{machina_de l'anno|}}}|[[Machina de l'anno|Premio Machina de l'anno]] into '''[[{{{machina_de l'anno}}}]]''' [[Categoria:Machina_de l'anno|{{{machina_de l'anno}}}]]}}
| Gruppo18 = {{#if:{{{longhixe|}}}{{{larghixe|}}}{{{ertixe|}}}{{{passo|}}}{{{peiso|}}}{{{montaggio|}}}{{{progetto|}}}{{{design|}}}{{{design2|}}}{{{atre_predecesoe|}}}{{{atre_erede|}}}{{{famiggia|}}}{{{concorrenti|}}}{{{nòtte|}}}|Atre caratteristiche}}
| GruppoStile18 = background-color:royalblue; color:white;
| GruppoOpzionale19 = Dimenscioin e massa
| Nome20 = Longhixe
| Valore20 = {{#if:{{{longhixe|}}}|{{{longhixe}}} [[milli (prefisso)|m]][[metro|m]]}}
| Nome21 = Larghixe
| Valore21 = {{#if:{{{larghixe|}}}|{{{larghixe}}} mm}}
| Nome22 = Ertixe
| Valore22 = {{#if:{{{ertixe|}}}|{{{ertixe}}} mm}}
| Nome23 = [[Passo (veicoli)|Passo]]
| Valore23 = {{#if:{{{passo|}}}|{{{passo}}} mm}}
| Nome24 = Massa
| Valore24 = {{#if:{{{peiso|}}}|{{{peiso}}} [[Chillo (prefisso)|k]][[grammo|g]]}}
| GruppoOpzionale29 = Atro
| Nome30 = Montaggio
| Valore30 = {{{montaggio|}}}
| Nome31 = Progetto
| Valore31 = {{#if:{{{progetto|}}}|{{#ifexist:{{{progetto}}}|[[{{{progetto}}}]]|{{{progetto}}}}}}}
| Nome32 = Stilo
| Valore32 = {{#if:{{{design|}}}|{{#ifexist:{{{design}}}|[[{{{design}}}]]|{{{design}}}}}{{#if:{{{design2|}}}|<br/>{{{design2}}}}}}}
| Nome33 = Atre predecesoe
| Valore33 = {{{atre_predecesoe|}}}
| Nome34 = Atre erede
| Valore34 = {{{atre_erede|}}}
| Nome35 = Mæxima famiggia
| Valore35 = {{{famiggia|}}}
| Nome36 = Machine pæge
| Valore36 = {{{concorrenti|}}}
| Nome37 = Nòtte
| Valore37 = {{{nòtte|}}}
| GruppoOpzionale40 = $fine
| Valore41 = {{Immagine sinottico|{{{imagine2|}}}|{{{didascalia2|}}}
}}}}</includeonly><noinclude>
{{man}}
{{TemplateData}}
</noinclude>
okfbrxfiyt3f9diyp9fkjuram1mvvbd
Uriva
0
33350
275104
2026-10-27T18:46:19Z
N.Longo
12052
+ rdr
275104
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[U(r)iva]]
lwjo2mywmc7zxhobkhpbeb17m5q1waa
Urivu
0
33351
275105
2026-10-27T18:46:24Z
N.Longo
12052
+ rdr
275105
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[U(r)iva]]
lwjo2mywmc7zxhobkhpbeb17m5q1waa
Uìvu
0
33352
275107
2026-10-27T18:53:05Z
N.Longo
12052
+ rdr
275107
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[U(r)iva]]
lwjo2mywmc7zxhobkhpbeb17m5q1waa
Alfa Romeo
0
33353
275114
2026-10-28T08:18:29Z
S1880C
20449
Pàgina creâ con "{{Grafia unitäia}}{{Inpréiza |nómme = Alfa Romeo |lögo = Alfa_Romeo_2015.svg |fórma de socjêtæ = Soçietæ pe açioin |dæta fondaçión = 24 de zugno do 1910 |lêugo fondaçión = [[Milan]] |fondatoî = [[Pierre Alexandre Darracq]], [[Ugo Stella]], [[Nicola Romeo]] |naçión = ITA |setô = Automòbilistico |prodûti = Automòbile |slògan = La meccanica delle emozioni |scîto = https://www.alfaromeo.it/ }} L''''Alfa Romeo''' a l'é unn'açienda automòbilistica..."
275114
wikitext
text/x-wiki
{{Grafia unitäia}}{{Inpréiza
|nómme = Alfa Romeo
|lögo = Alfa_Romeo_2015.svg
|fórma de socjêtæ = Soçietæ pe açioin
|dæta fondaçión = 24 de zugno do 1910
|lêugo fondaçión = [[Milan]]
|fondatoî = [[Pierre Alexandre Darracq]], [[Ugo Stella]], [[Nicola Romeo]]
|naçión = ITA
|setô = Automòbilistico
|prodûti = Automòbile
|slògan = La meccanica delle emozioni
|scîto = https://www.alfaromeo.it/
}}
L''''Alfa Romeo''' a l'é unn'açienda automòbilistica italiaña ch'a fa parte do gruppo [[Stellantis]], conosciua pe-a produçion de machine sportive.<ref>''[https://web.archive.org/web/20130811223654/http://alfetta.it/storia.html Capitolo 1: Un DNA sportivo]'', in sce ''alfetta.it''. <small>URL consultou a-i 28 de ottobre do 2026.</small></ref>
Inandiâ a-i 24 de zugno do 1910 a [[Milan]] comme A.L.F.A. (acrònimo de ''Anonima Lombarda Fabbrica Automobili''), into 1918 a l'à cangiou o nomme in Alfa Romeo dòppo che Nicola Romeo o l'à accattou o contròllo da soçietæ. Dapeu, l'Alfa Romeo a l'à fæto parte dell'IRI (Instituto pe-a Reconstruçion Industriale) da-o 1933 fin a-o 1986, quand'a l'é stæta vendua a-o gruppo [[FIAT]]. Da-o 1986 in avanti, l'Alfa Romeo a l'é anæta apreuvo a-a FIAT: intrando primma into gruppo FCA, e dapeu into gruppo Stellantis.<ref>[https://www.museoalfaromeo.com/it-it/storia/Pages/anni50_80.aspx Dagli anni 50 a oggi], in sce ''museoalfaromeo.com.'' <small>URL consultou a-i 28 de ottobre do 2026.</small></ref>
== Notte ==
<references />
mc4yczmk3yt7ycdeol3orkvo7bvz932
275118
275114
2026-10-28T08:58:49Z
S1880C
20449
275118
wikitext
text/x-wiki
{{Grafia unitäia}}{{Inpréiza
|nómme = Alfa Romeo
|lögo = Alfa_Romeo_2015.svg
|fórma de socjêtæ = Soçietæ pe açioin
|dæta fondaçión = 24 de zugno do 1910
|lêugo fondaçión = [[Milan]]
|fondatoî = [[Pierre Alexandre Darracq]], [[Ugo Stella]], [[Nicola Romeo]]
|naçión = ITA
|setô = Automòbilistico
|prodûti = Automòbile
|slògan = La meccanica delle emozioni
|scîto = https://www.alfaromeo.it/
}}
L''''Alfa Romeo''' a l'é unn'açienda automòbilistica italiaña ch'a fa parte do gruppo [[Stellantis]], conosciua pe-a produçion de machine sportive.<ref>''[https://web.archive.org/web/20130811223654/http://alfetta.it/storia.html Capitolo 1: Un DNA sportivo]'', in sce ''alfetta.it''. <small>URL consultou a-i 28 de ottobre do 2026.</small></ref>
Inandiâ a-i 24 de zugno do 1910 a [[Milan]] comme A.L.F.A. (acrònimo de ''Anonima Lombarda Fabbrica Automobili''), into 1918 a l'à cangiou o nomme in Alfa Romeo dòppo che Nicola Romeo o l'à accattou o contròllo da soçietæ. Dapeu, l'Alfa Romeo a l'à fæto parte dell'IRI (Instituto pe-a Reconstruçion Industriale) da-o 1933 fin a-o 1986, quand'a l'é stæta vendua a-o gruppo [[FIAT]]. Da-o 1986 in avanti, l'Alfa Romeo a l'é anæta apreuvo a-a FIAT: intrando primma into gruppo FCA, e dapeu into gruppo Stellantis.<ref>[https://www.museoalfaromeo.com/it-it/storia/Pages/anni50_80.aspx Dagli anni 50 a oggi], in sce ''museoalfaromeo.com.'' <small>URL consultou a-i 28 de ottobre do 2026.</small></ref>
== Notte ==
<references />
[[Categorîa:Inpréize]]
[[Categorîa:Açiende automòbilistiche]]
mzd62yhyyhq44m2sv3dxx840iloy2vj
275127
275118
2026-10-28T09:55:48Z
S1880C
20449
275127
wikitext
text/x-wiki
{{Grafia unitäia}}{{Inpréiza
|nómme = Alfa Romeo
|lögo = Alfa_Romeo_2015.svg
|fórma de socjêtæ = Soçietæ pe açioin
|dæta fondaçión = 24 de zugno do 1910
|lêugo fondaçión = [[Milan]]
|fondatoî = [[Pierre Alexandre Darracq]], [[Ugo Stella]], [[Nicola Romeo]]
|naçión = ITA
|setô = Automòbilistico
|prodûti = Automòbile
|slògan = La meccanica delle emozioni
|scîto = https://www.alfaromeo.it/
}}
L''''Alfa Romeo''' a l'é unn'açienda automòbilistica [[Italia|italiaña]] ch'a fa parte do gruppo [[Stellantis]], conosciua pe-a produçion de machine sportive.<ref>''[https://web.archive.org/web/20130811223654/http://alfetta.it/storia.html Capitolo 1: Un DNA sportivo]'', in sce ''alfetta.it''. <small>URL consultou a-i 28 de ottobre do 2026.</small></ref>
Inandiâ a-i 24 de zugno do 1910 a [[Milan]] comme A.L.F.A. (acrònimo de ''Anonima Lombarda Fabbrica Automobili''), into 1918 a l'à cangiou o nomme in Alfa Romeo dòppo che Nicola Romeo o l'à accattou o contròllo da soçietæ. Dapeu, l'Alfa Romeo a l'à fæto parte dell'IRI (Instituto pe-a Reconstruçion Industriale) da-o 1933 fin a-o 1986, quand'a l'é stæta vendua a-o gruppo [[FIAT]]. Da-o 1986 in avanti, l'Alfa Romeo a l'é anæta apreuvo a-a FIAT: intrando primma into gruppo FCA, e dapeu into gruppo Stellantis.<ref>[https://www.museoalfaromeo.com/it-it/storia/Pages/anni50_80.aspx Dagli anni 50 a oggi], in sce ''museoalfaromeo.com.'' <small>URL consultou a-i 28 de ottobre do 2026.</small></ref>
== Notte ==
<references />
[[Categorîa:Inpréize]]
[[Categorîa:Açiende automòbilistiche]]
4cwpb0xif3msm7igay0qx39f2uq2nkx
Lancia
0
33354
275115
2026-10-28T08:57:07Z
S1880C
20449
Pàgina creâ con "{{Grafia unitäia}}{{Inpréiza |nómme = Lancia |lögo = Lancia-Logo.png |fórma de socjêtæ = Soçietæ controllâ |dæta fondaçión = 27 de novembre do 1906 |lêugo fondaçión = [[Turin]] |naçión = ITA |setô = Automòbilistico |prodûti = Automòbile |dipendénti = 43 076 |ànno dipendénti = 2020 |scîto = https://www.lancia.it/ }} A '''Lancia''' a l'é unn'açienda automòbilistica italiaña ch'a fa parte do gruppo [[Stellantis]]. A l'é uña de ciù antighe a..."
275115
wikitext
text/x-wiki
{{Grafia unitäia}}{{Inpréiza
|nómme = Lancia
|lögo = Lancia-Logo.png
|fórma de socjêtæ = Soçietæ controllâ
|dæta fondaçión = 27 de novembre do 1906
|lêugo fondaçión = [[Turin]]
|naçión = ITA
|setô = Automòbilistico
|prodûti = Automòbile
|dipendénti = 43 076
|ànno dipendénti = 2020
|scîto = https://www.lancia.it/
}}
A '''Lancia''' a l'é unn'açienda automòbilistica italiaña ch'a fa parte do gruppo [[Stellantis]]. A l'é uña de ciù antighe açiende automòbilistiche in [[Italia]] e, fin a-i urtimi anni sotta à Stellantis, a se speçializzava inta produçion de machine de luscio.<ref>[https://www.museoauto.com/qrcode/storia-della-lancia/ Storia della Lancia], in sce ''museoauto.com''. <small>URL consultou a-i 28 de ottobre do 2026.</small></ref>
Inandiâ a-i 27 de novembre do 1906 a [[Turin]] da Vincenzo Lancia, into 1958 a l'é stæta accattâ da Carlo Presenti, proprietäio de Italcementi, che into 1969 o l'à lasciou a soçietæ a-o gruppo [[FIAT]]. Da st'anno chì in avanti, a Lancia a l'é anæta apreuvo a-a FIAT: intrando primma into gruppo FCA, e dapeu into gruppo Stellantis.<ref>[https://www.ilfattoquotidiano.it/2021/08/02/lancia-come-sono-cambiati-logo-e-nomi-dei-modelli-in-115-anni-di-storia/6279314/ Lancia, come sono cambiati logo e nomi dei modelli in 115 anni di storia], in sce ''Il'' ''Fatto Quotidiano''. <small>URL consultou a-i 28 de ottobre do 2026.</small></ref>
== Notte ==
<references />
59vckmeekzhjjrl0bcnxgp8uoulbv0s
275117
275115
2026-10-28T08:58:29Z
S1880C
20449
275117
wikitext
text/x-wiki
{{Grafia unitäia}}{{Inpréiza
|nómme = Lancia
|lögo = Lancia-Logo.png
|fórma de socjêtæ = Soçietæ controllâ
|dæta fondaçión = 27 de novembre do 1906
|lêugo fondaçión = [[Turin]]
|naçión = ITA
|setô = Automòbilistico
|prodûti = Automòbile
|dipendénti = 43 076
|ànno dipendénti = 2020
|scîto = https://www.lancia.it/
}}
A '''Lancia''' a l'é unn'açienda automòbilistica italiaña ch'a fa parte do gruppo [[Stellantis]]. A l'é uña de ciù antighe açiende automòbilistiche in [[Italia]] e, fin a-i urtimi anni sotta à Stellantis, a se speçializzava inta produçion de machine de luscio.<ref>[https://www.museoauto.com/qrcode/storia-della-lancia/ Storia della Lancia], in sce ''museoauto.com''. <small>URL consultou a-i 28 de ottobre do 2026.</small></ref>
Inandiâ a-i 27 de novembre do 1906 a [[Turin]] da Vincenzo Lancia, into 1958 a l'é stæta accattâ da Carlo Presenti, proprietäio de Italcementi, che into 1969 o l'à lasciou a soçietæ a-o gruppo [[FIAT]]. Da st'anno chì in avanti, a Lancia a l'é anæta apreuvo a-a FIAT: intrando primma into gruppo FCA, e dapeu into gruppo Stellantis.<ref>[https://www.ilfattoquotidiano.it/2021/08/02/lancia-come-sono-cambiati-logo-e-nomi-dei-modelli-in-115-anni-di-storia/6279314/ Lancia, come sono cambiati logo e nomi dei modelli in 115 anni di storia], in sce ''Il'' ''Fatto Quotidiano''. <small>URL consultou a-i 28 de ottobre do 2026.</small></ref>
== Notte ==
<references />
[[Categorîa:Inpréize]]
[[Categorîa:Açiende automòbilistiche]]
4j8hvpc7c6kspoiv3bwex63ioacfggm
275129
275117
2026-10-28T09:56:28Z
S1880C
20449
275129
wikitext
text/x-wiki
{{Grafia unitäia}}{{Inpréiza
|nómme = Lancia
|lögo = Lancia-Logo.png
|fórma de socjêtæ = Soçietæ controllâ
|dæta fondaçión = 27 de novembre do 1906
|lêugo fondaçión = [[Turin]]
|naçión = ITA
|setô = Automòbilistico
|prodûti = Automòbile
|dipendénti = 43 076
|ànno dipendénti = 2020
|scîto = https://www.lancia.it/
}}
A '''Lancia''' a l'é unn'açienda automòbilistica [[Italia|italiaña]] ch'a fa parte do gruppo [[Stellantis]]. A l'é uña de ciù antighe açiende automòbilistiche in [[Italia]] e, fin a-i urtimi anni sotta à Stellantis, a se speçializzava inta produçion de machine de luscio.<ref>[https://www.museoauto.com/qrcode/storia-della-lancia/ Storia della Lancia], in sce ''museoauto.com''. <small>URL consultou a-i 28 de ottobre do 2026.</small></ref>
Inandiâ a-i 27 de novembre do 1906 a [[Turin]] da Vincenzo Lancia, into 1958 a l'é stæta accattâ da Carlo Presenti, proprietäio de Italcementi, che into 1969 o l'à lasciou a soçietæ a-o gruppo [[FIAT]]. Da st'anno chì in avanti, a Lancia a l'é anæta apreuvo a-a FIAT: intrando primma into gruppo FCA, e dapeu into gruppo Stellantis.<ref>[https://www.ilfattoquotidiano.it/2021/08/02/lancia-come-sono-cambiati-logo-e-nomi-dei-modelli-in-115-anni-di-storia/6279314/ Lancia, come sono cambiati logo e nomi dei modelli in 115 anni di storia], in sce ''Il'' ''Fatto Quotidiano''. <small>URL consultou a-i 28 de ottobre do 2026.</small></ref>
== Notte ==
<references />
[[Categorîa:Inpréize]]
[[Categorîa:Açiende automòbilistiche]]
cvxdc0q475n8zkj99r5ho8trhqzhwye
Categorîa:Açiende automòbilistiche
14
33355
275119
2026-10-28T08:59:58Z
S1880C
20449
Pàgina creâ con "{{Argoménto categorîa|2=de açiende automòbilistiche}}"
275119
wikitext
text/x-wiki
{{Argoménto categorîa|2=de açiende automòbilistiche}}
gydocpzt3xjd866ax93hx9alyo14gs4
Categorîa:Machina de l'anno
14
33357
275122
2026-10-28T09:05:26Z
S1880C
20449
Pàgina creâ con "{{Argoménto categorîa|2=de machine vinçitoe do premio europeo Machina de l'Anno}}"
275122
wikitext
text/x-wiki
{{Argoménto categorîa|2=de machine vinçitoe do premio europeo Machina de l'Anno}}
a1yfjf29skhfujs3kc3m29filmi3j6a
Açienda automòbilistica
0
33358
275123
2026-10-28T09:24:16Z
S1880C
20449
Pàgina creâ con "Unn''''açienda automòbilistica''' a l'é unn'impreisa de l'industria automòbilistica ch'a produxe e a vende machine. E açiende [[Italia|italiañe]] de sto tipo ciù conosciue son a [[FIAT]], l'[[Alfa Romeo]], a [[Lancia]], a [[Ferrari]], a [[Lamborghini]], a [[Maserati]], a [[Pagani]] e l'[[Abarth]]. Atre marche stòriche de l'Italia comprendan l'[[Iso Rivolta|Iso]], l'[[Isotta Fraschini]], a [[De Tomaso]], l'[[Autobianchi]], a [[Bizzarrini]], a [[Cisitalia]] e tan..."
275123
wikitext
text/x-wiki
Unn''''açienda automòbilistica''' a l'é unn'impreisa de l'industria automòbilistica ch'a produxe e a vende machine.
E açiende [[Italia|italiañe]] de sto tipo ciù conosciue son a [[FIAT]], l'[[Alfa Romeo]], a [[Lancia]], a [[Ferrari]], a [[Lamborghini]], a [[Maserati]], a [[Pagani]] e l'[[Abarth]]. Atre marche stòriche de l'Italia comprendan l'[[Iso Rivolta|Iso]], l'[[Isotta Fraschini]], a [[De Tomaso]], l'[[Autobianchi]], a [[Bizzarrini]], a [[Cisitalia]] e tante atre, dæta a ricca stöia de l'industria automòbilistica nòstrâ.<ref>[https://www.museoauto.com/qrcode/lindustria-automobilistica-italiana-fino-al-1945/ L'industria automobilistica italiana fino al 1945], in sce ''museoauto.com.'' <small>URL consultou a-i 28 de ottobre do 2026.</small></ref>
== Notte ==
<references />
d35n2fdv4zcd7lqj2ctciqi8zjjsq83
Ferrari
0
33359
275124
2026-10-28T09:53:24Z
S1880C
20449
Pàgina creâ con "{{Grafia unitäia}}{{Inpréiza |nómme = Ferrari |lögo = Logo della Ferrari S.p.A..svg |dimensción lögo = 100 |inmàgine = フェラーリ本社前 (36309429124).jpg |didascalîa = Intrâ da fabrica da Ferrari a [[Maranello]]. |fórma de socjêtæ = Soçietæ pe açioin |dæta fondaçión = 12 de marso do 1947 |lêugo fondaçión = [[Maranello]] |fondatoî = [[Enzo Ferrari]] |naçión = ITA |sêde = * [[Mòdena]] (sede legale) * [[Maranello]] (sede prinçipâ) |contro..."
275124
wikitext
text/x-wiki
{{Grafia unitäia}}{{Inpréiza
|nómme = Ferrari
|lögo = Logo della Ferrari S.p.A..svg
|dimensción lögo = 100
|inmàgine = フェラーリ本社前 (36309429124).jpg
|didascalîa = Intrâ da fabrica da Ferrari a [[Maranello]].
|fórma de socjêtæ = Soçietæ pe açioin
|dæta fondaçión = 12 de marso do 1947
|lêugo fondaçión = [[Maranello]]
|fondatoî = [[Enzo Ferrari]]
|naçión = ITA
|sêde = * [[Mòdena]] (sede legale)
* [[Maranello]] (sede prinçipâ)
|controlæ = [[Scuderia Ferrari]] Mugello Circuit S.p.A.
|setô = Automòbilistico
|prodûti = Automòbile
|scîto = https://www.ferrari.com
}}
A '''Ferrari''' a l'é unn'açienda automòbilistica italiaña controllâ da-a Ferrari N.V. da-o 2013, conosciua pe-a produçion de machine sportive e de luscio e pe-a seu ricca stöia inte l'automòbilismo sportivo. Defæti, a seu scuaia a l'é a ciù titolâ into campionou mondiale da Formula Un.
L'açienda a l'é stæta inandiâ offiçialmente a-i 12 de marso do 1947 da [[Enzo Ferrari]], dito ''Drake'', ben che a [[Scuderia Ferrari]], o reparto corse da Ferrari, a l’existeiva za da-o 1929.<ref>[https://www.museoauto.com/qrcode/storia-della-ferrari/ Storia della Ferrari], in sce ''museoauto.com.'' <small>URL consultou a-i 28 de ottobre do 2026.</small></ref>
== Notte ==
<references />
r4xwznl257dmtqtejl63mc14ybwqi9t
275125
275124
2026-10-28T09:54:36Z
S1880C
20449
275125
wikitext
text/x-wiki
{{Grafia unitäia}}{{Inpréiza
|nómme = Ferrari
|lögo = Logo della Ferrari S.p.A..svg
|dimensción lögo = 100
|inmàgine = フェラーリ本社前 (36309429124).jpg
|didascalîa = Intrâ da fabrica da Ferrari a [[Maranello]].
|fórma de socjêtæ = Soçietæ pe açioin
|dæta fondaçión = 12 de marso do 1947
|lêugo fondaçión = [[Maranello]]
|fondatoî = [[Enzo Ferrari]]
|naçión = ITA
|sêde = * [[Mòdena]] (sede legale)
* [[Maranello]] (sede prinçipâ)
|controlæ = [[Scuderia Ferrari]] Mugello Circuit S.p.A.
|setô = Automòbilistico
|prodûti = Automòbile
|scîto = https://www.ferrari.com
}}
A '''Ferrari''' a l'é unn'açienda automòbilistica italiaña controllâ da-a Ferrari N.V. da-o 2013, conosciua pe-a produçion de machine sportive e de luscio e pe-a seu ricca stöia inte l'automòbilismo sportivo. Defæti, a seu scuaia a l'é a ciù titolâ into campionou mondiale da Formula Un.
L'açienda a l'é stæta inandiâ offiçialmente a-i 12 de marso do 1947 da [[Enzo Ferrari]], dito ''Drake'', ben che a [[Scuderia Ferrari]], o reparto corse da Ferrari, a l’existeiva za da-o 1929.<ref>[https://www.museoauto.com/qrcode/storia-della-ferrari/ Storia della Ferrari], in sce ''museoauto.com.'' <small>URL consultou a-i 28 de ottobre do 2026.</small></ref>
== Notte ==
<references />
[[Categorîa:Inpréize]]
[[Categorîa:Açiende automòbilistiche]]
ont5fpunmtq5cbdt97op8mh3och1ccp
275126
275125
2026-10-28T09:55:31Z
S1880C
20449
275126
wikitext
text/x-wiki
{{Grafia unitäia}}{{Inpréiza
|nómme = Ferrari
|lögo = Logo della Ferrari S.p.A..svg
|dimensción lögo = 100
|inmàgine = フェラーリ本社前 (36309429124).jpg
|didascalîa = Intrâ da fabrica da Ferrari a [[Maranello]].
|fórma de socjêtæ = Soçietæ pe açioin
|dæta fondaçión = 12 de marso do 1947
|lêugo fondaçión = [[Maranello]]
|fondatoî = [[Enzo Ferrari]]
|naçión = ITA
|sêde = * [[Mòdena]] (sede legale)
* [[Maranello]] (sede prinçipâ)
|controlæ = [[Scuderia Ferrari]] Mugello Circuit S.p.A.
|setô = Automòbilistico
|prodûti = Automòbile
|scîto = https://www.ferrari.com
}}
A '''Ferrari''' a l'é unn'açienda automòbilistica [[Italia|italiaña]] controllâ da-a Ferrari N.V. da-o 2013, conosciua pe-a produçion de machine sportive e de luscio e pe-a seu ricca stöia inte l'automòbilismo sportivo. Defæti, a seu scuaia a l'é a ciù titolâ into campionou mondiale da Formula Un.
L'açienda a l'é stæta inandiâ offiçialmente a-i 12 de marso do 1947 da [[Enzo Ferrari]], dito ''Drake'', ben che a [[Scuderia Ferrari]], o reparto corse da Ferrari, a l’existeiva za da-o 1929.<ref>[https://www.museoauto.com/qrcode/storia-della-ferrari/ Storia della Ferrari], in sce ''museoauto.com.'' <small>URL consultou a-i 28 de ottobre do 2026.</small></ref>
== Notte ==
<references />
[[Categorîa:Inpréize]]
[[Categorîa:Açiende automòbilistiche]]
lgrcddshefziohojgu4qxekphdkndgv