Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 1720 275180 274769 2026-10-29T18:36:11Z N.Longo 12052 /* Ecunumìa */ wl 275180 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=, inta varietàe tuiranìna}} {{Divisione amministrativa |Nome = Buinzàn |Panorama = Boissano, Province of Savona, Italy - panoramio.jpg |Didascalia = Panuràmma de Buisàn pijàu da-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]]. |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stàtu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Tipo = [[comun|cumün]] |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvìncia]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]] |Amministratore locale = Paola Devincenzi |Partito = lìsta cìvica "Boissano Unita" |Data elezione = 12-06-2022 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = 30-01-[[1602]] <small>(prìmma autunumìa da [[Tuiran|Tuiràn]])</small><br />24-12-[[1946]] <small>(recustitusiùn)</small><ref name=":3" /> |var-teritöio = Teritòriu |var-cordinæ = Curdinàe |var-altitùdine = Artéssa |var-superfìcce = Süperficie |Abitanti = 2531 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&lingua=ita Dâtu Istat] - Pupulasiùn residènte a-u 31 d'utùbre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 30-10-2023 |var-denscitæ = Denscitàe |var-divixoìn_confinànti = Cumün cunfinànti |Divisioni confinanti = [[A Prìa|A Prêa]], [[Bardenèi]], [[Löa‎]], [[Tuiran|Tuiràn]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghéttu]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefìssu |var-fûzo_orâio = Füzu uràriu |var-cod._cadàstro = Cod. catàstru |Zona sismica = 3A |Gradi giorno = 1653 |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[Sànta Màia Madænn-a|Sànta Marìa Madalêna]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[22 lûggio|22 de lüju]] |var-nómme_abitànti = Nòmme abitànti |Nome abitanti = Buinzanin |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Boissano (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puzisiùn du cumün de Buisàn inta pruvìncia de Savùna. |var-scîto_ofiçiâ = Scìtu ufisià }} '''Buinzàn'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|[bwin'ʦaŋ]}}; ''Buisàn'' in burghetìn, tuiranìn e [[Dialéttu priéze|priéze]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prêa|léngoa=LIJ, IT|p=11}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=Giulia Petracco Sicardi|tìtolo=Dizionario pietrese|url=https://books.google.com/books?id=Qpq0tgAACAAJ|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=11}}</ref>, scrìtu ''Buisan'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref> e [[Lengua brigašca|brigàscu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierleone Massajoli|outô2=Roberto Moriani|tìtolo=Dizionario della cultura brigasca: Lessico|url=https://books.google.com/books?id=LD0qAQAAIAAJ|ànno=1991|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Lüsciàndria|léngoa=LIJ, IT|p=49|volùmme=Vol. I|ISBN=88-76-94086-3}}</ref>, scrìtu ''Boisàn'' o ''Boissan'' in [[Lengoa zeneize|zenéze]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=boissano|tìtolo=TIG - Boissano|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-11-11}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/it/dizionario/deize/boissano/|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - Boissano|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2024-11-11}}</ref>, scrìtu ''Buissàn'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganéze]] d'[[Arbenga|Arbénga]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|p=120|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>.|group=n.}} (''Boissano'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Liguria|lìgüre]] de 2.531 abitànti (a-u 31 d'utùbre du [[2023]])<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />, inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvìncia de Savùna]]. == Geugrafìa == <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Mónte Raviné (1).jpg|U [[Munte Raviné|Mùnte Raviné]] miràu d'in Sàn Pêru Mónte Màrmi (Boisàn) - vìsta da-o stradón.jpg|U brìccu de [[Munte Mârmi|Marìn]] </gallery> Buisàn u se tröva in scé rìve du [[Munte Raviné|Mùnte Raviné]] (1061&nbsp;m), mésciu in sc'ina teràssa naturâle afacià sciü u [[Mâ Ligure|Mà Lìgüre]]. U teritòriu du cumün u l'è bèn estèizu, in diresiùn nòrd-òvest, vèrsu l'entrutèra, dund'u rìva fìna a-a sìmma du [[Munte Carmu (Arpi Ligüri)|Mùnte Càrmu]] (1389&nbsp;m). Da cadèna du Càrmu i fàn pàrte ascì i âtri brìcchi du teritòriu buisanìn, ch'i sarêa, caràndu vèrsu u mà, u [[Briccu Pajarina|Brìccu Pajarìna]] (1213&nbsp;m), u [[Briccu Ciazzalonga|Brìccu Ciazzalònga]] (1216&nbsp;m) e u Mùnte Raviné. A levànte du cèntru, d'atàccu a-i cunfìn cun [[Vèrsci|Vèrzi]], se pò mensunà ancù a prezènsa du brìccu de [[Munte Mârmi|Marìn]] (303&nbsp;m). Intu teritòriu buisanìn i ghe nàsce paréggi riài, ch'i finìsce inta [[Scciumêa Varatella|scciümàira Varatèlla]], intu [[Fusòn Grossu|fusàu Gròssu]] o inte càrche bacìn mênu impurtànte. Tra sti chi, i sùn trèi i riài ciü impurtànti a traversà u paìze, insèmme a di âtri ciü picenìn: a levànte, a-i cunfìn cun [[Löa]], u gh'è u [[Riàn Cazasse|Riàn Cazàsse]] e i sö afluènti, a-u cèntru se tröva u Riàn Grànde o de Banchétte e a punènte u gh'è u Riàn Tarambùrle, ch'i se càccia tütti dùi inta scciümàira<ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2006|pp. 14-21}}</ref>. Intu cumün de Buisàn, sruatüttu in scé rìve vèrsu a [[Valle du Varatella|vàlle du Varatèlla]], pè e caraterìstiche du terén i se sùn svilupài di impurtànti fenòmeni [[Carsìsmo|càrsici]] cùmme intu rèstu da valà. Tra e gròtte e e tâne ciü impurtànti se pò mensunà i dùi büranchi de Péja, cu-u segùndu ch'u pàssa i sinquesèntu métri d'estensciùn, a gròtta de Sàn Perìn, quélla du Giancuspìn e u bürancu da Ùrpe, de ciü de seisèntu métri<ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2006|p. 32}}</ref>. === Burgàe === <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Contrâ da Ciàssa (Boisàn) - panoràmma (1).jpg|A Ciàssa Contrâ di Baroìn (Boisàn) - panoràmma (1).jpg|Cà di Barùi Contrâ di Berûi (Boisàn) - panoràmma (1).jpg|Cà di Berüi Stràdda Bonfànti (Bonfànti, Boisàn) - vìsta (2).jpg|Cà di Bufànti Contrâ di Bozâei (Boisàn) - panoràmma (3).jpg|Cà di Busèi Stràdda Câvi (Câvi, Boisàn) - vìsta (3).jpg|Cà di Câvi Contrâ di Gandarìn (Boisàn) - panoràmma (1).jpg|Cà di Gandarìn Stràdda Gandarìn (Gandórfi, Boisàn) - vìsta (2).jpg|Cà di Gandùrfi Contrâ di Mòggi (Boisàn) - vìsta (3).jpg|Cà di Mòji Stràdda Polénsa (Boisàn) - vìsta da contrâ di Pòggi (1).jpg|Cà di Pòji Contrâ do Pósso (Boisàn) - panoràmma (1).jpg|U Pùssu Contrâ di Sotén (Boisàn) - panoràmma (1).jpg|Cà di Sutài </gallery> U cumün de Buinzàn u l'è sturicamènte spartìu inte dùzze burgàe<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://dait.interno.gov.it/documenti/statuti/statuto-comune-sv-boissano.pdf|tìtolo=Statütu du cumün de Buisàn|léngoa=IT|vìxita=2024-05-26}}</ref>, ch'i l'àn pijiàu u nòmme, ménu che quélle da Ciàssa, di Sutài e du Pùssu, da-e famìje ciü impurtànti ch'i ghe staxêva<ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2006|pp. 85-116}}</ref><ref name=":1" />. In particulà, i sùn<ref group="n.">Nòmmi de burgàe in buisanìn, andàndu aprövu a-a grafìa di cartèlli mésci pè u paìze.</ref>: * ''A Ciâzza'' (''La Piazza''): a-u cèntru du paìze, a pìja u nòmme da-u ciasà dund'a gh'è a gêxa, l'uratòriu e a cumüna. De ciü, a-a Ciàssa i ghe sùn ascì e scöre. * ''Ca di Barui'' (''Case dei Barone''): de sùtta du stradùn a l'artèssa da Ciàssa. * ''Ca di Berüi'' (''Case dei Berruti''): a ciü âta e üna de burgàe ciü a levànte du paìze. * ''Ca di Bufanti'' (''Case dei Bonfanti''): a ciü bàssa de dùzze burgàe, de sùtta a-e Cà di Barùi. * ''Ca di Buzâei'' (''Case dei Bosseri''): de d'âtu a-u Pùssu, chi a gh'è a capélla de Nòstra Scignùra de Gràsie. * ''Ca di Cavi'' (''Case dei Cavo''): méscia de srua du stradùn, in scià zìna de senèstra du Riàn Viàssu. * ''Ca di Gandarin'' (''Case dei Gandarini''): a ciü âta insèmme a-i Berüi, sruastà da-u prufì d'ina grànde cà furtificà. * ''Ca di Gandurfi'' (''Case dei Gandolfo''): a mèzza stràdda du risö tra i Câvi e i Gandarìn, spartìa inte dùi grüppi de cà. * ''Ca di Poji'' (''Case dei Polla''): quélla ciü a punènte tra e burgàe stòriche, a se svilüppa de sùtta a-u stradùn. * ''Ca di Moji'' (''Case dei Molle''): de d'âtu a-u stradùn, da-e cà rangiàe tenzéndure de giàncu. Chi a gh'è a capélla di Sànti Ròccu e Bastiàn. * ''Ca di Suttâi'' (''Case dei Sottani''): a l'à pijàu u nòmme da-a sò puzisiùn ciü bàssa, a levànte da Ciàssa a livèllu du stradùn. * ''U Puzzu'' (''Il Pozzo''): a levànte da Ciàssa, in scià véggia stràdda pè Löa. Da pöi ghe n'è âtre 8 tiràe sciü ciü de resènte che, ménu ''Losano'', i l'àn pijàu u nòmme da-a regiùn dund'i se tröva: Burâxi (''Buragi''), Còlle (''Colle''), Furnâxe (''Fornaci''), Zenèstre (''Ginestre''), ''Losano'', Marìxe (''Marici''), Murtéu (''Morteo'') e Rìve (''Rive'')<ref name=":2" />. === Cunfìn === U cumün de Buisàn u gh'à di cunfìn cun [[Bardenèi]] a nòrd, cu-a [[A Prìa|Prêa]] e [[Löa]] a levànte, cu-u [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghéttu]] a mezugiùrnu e cun [[Tuiran|Tuiràn]] a punènte<ref name=":2" />. == Stòria == === Urìgine du nòmme === U nòmme du paìze, che a l'inprensìpiu u l'éra adueràu p'indicà de tère da scö ciütòstu estéze, segùndu i scrìti du prève Luigi Agnese u ne vegnerêa da ''Bovissano'', ''Boves Sani'' in [[Léngoa latìnn-a|latìn]], tupònimo che lèi u l'intèrpreta intu sènsu de "scìtu sàn e da-i prài bùi pè i böi". U prève [[Leone Raimondi]], studiùzu da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diòcexi arbenganéze]], u lìa pè cùntru l'etimulugìa du paìze a-a ciànta du [[Bùscio|bòsseru]], bèn difüza inte campàgne lìgüri<ref name=":1">{{Çitta|Arecco, 1995|p. 18}}</ref><ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2006|p. 59}}</ref>. A ògni mòddu, pè tütti dùi i câxi se tràtta de prupòste ch'i nu gh'àn de bâze etimulògiche següre ma ch'i fàn de riferimèntu nummà a de semejànse intu nòmme; de ciü, l'è interesànte nutà cùmme i tupònimi ch'i finìsce pè ''-ano'' i l'àgge de sòlitu in'urìgine rumâna. Fìna fra i nòmmi de burgàe buisanìne, che de sòlitu i ne végne da quéllu da famìja ch'u-e l'à fundàe, se ne tröva de quélli antìghi cùmme u tupònimu du paìze. De ciü, e burgàe da Ciàssa, du Pùssu e di Sutài i pìja pè cùntru u sò nòmme da-e caraterìstiche du scìtu dund'i se tröva, sègnu che, fòscia, i gh'àn in'urìgine ciü mudèrna de âtri<ref name=":1" />. === Etàe de mèzzu === [[Immaggine:Gêxa de Sàn Pòulo (Boisàn) - vìsta di rèsti (2).jpg|miniatura|250x250px|E ruìne da [[Gexa de San Paulu (Buinzan)|gêxa de Sàn Pàulu]] cun l'antìga vìa pè Sàn Pêru]] L'è prubàbile che i prìmmi üxi de tère buisanìne i remùnte a l'[[Etæ de Mëzo|Etàe de Mèzzu]], quàndu i l'éra de pruprietàe de l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de Sàn Pêru]], cun di pastùi ch'i l'àn cumensàu a menâghe e bèstie a scö e a cavâne i prìmmi terén pè l'üzu de cà<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|p. 13}}</ref>. A mensiùn de Buisàn ciü antìga a l'è cuntegnüa int'in àttu du 3 d'arvì du [[1233]], cu-u pasàggiu de paréggi scìti inta [[Valle du Varatella|Và du Varatèlla]] da-a [[Catedrâle de San Miché (Arbenga)|catedrâle arbenganéze]] a-i cònti [[D'Aste (famïa)|D'Àste]] e, in particulà, du ''massus de Bonzano'', dùnca in cazà o cascìna agricùla, che l'è prubàbile ch'u l'existésse zà da du bèllu tèmpu<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 14; 19}}</ref>. Stu "[[Mâzo|mâzu]]", ch'u l'èra intu teritòriu cuntrulàu da [[Tuiran|Tuiràn]]<ref group="n.">''Hec est terra iacens in territorio Toyrani loco ubi dicitur Bonzanum'', da in àttu du 14 d'arvì du 1233.</ref>, u dev'ésse stàitu u prìmmu cèntru du paìze, guernàu da òmmi a-e dipendènse, inte l'ùrdine, de l'abasìa de Sàn Pêru, da catedrâle arbenganéze, da famìja D'Àste e tùrna du [[Diocexi de Arbenga e Impeia|véscu d'Arbénga]], cuscì cùmme u rèstu du teritòriu tuiranìn, dùnde Buisàn u cumensâva a vegnì ina "[[Vìlla (pàize)|vìlla]]"<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 14-15}}</ref>. Da âtri àtti du [[XIII secolo|Duxèntu]] se pò végghe e curtivasiùn d'alantù e i prìmmi nòmmi de buisanìn, ch'i cumensâva ascì a numinà di sö raprezentànti intu parlamèntu tuiranìn, cùmme de persùne de l'antìga famìja di Mòji e d'in ràmmu di Gandùrfi che alantù u staxêva a Tuiràn. A mensiùn di Mòji a l'è u sègnu che, prubabilmènte, i l'éra zà nasciüe e prìmme burgàe vèrsu u capulögu tuiranìn. Ste chi i sùn pròpriu a Cà di Mòji e a burgà de Cà di Pòji, sübitu sùtta a-i Mòji e nasciüa in sce l'antìgu risö tra Tuiràn e [[Giüstexine|Giüsténixe]], mèntre a prìmma a l'éra in scià vìa che d'inta [[Capella di Santi Bastian e Roccu (Buisan)|capélla de Sàn Bastiàn]], fòscia zà cüstruìa, a muntâva a Sàn Pàulu e de lì a Sàn Pêru o a-i prài de Péja, du [[Munte Raviné|Raviné]] e du [[Munte Carmu (Arpi Ligüri)|Càrmu]]. Nu se cunùsce màncu l'urìgine de âtre burgàe, mensunàe pè a prìmma vòta nummà da-u [[XVII secolo|Seisèntu]] ma de següru du bèllu ciü antìghe, fundàe pè agregasiùn de cà növe d'atàccu a quélle spanteàe pè i scìti buisanìn, tiràe sciü cùmme s'ingrandìva a famìja ch'a ghe staxêva<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 15-16}}</ref>. De ciü, i se svilüppa e cuscì dìte cà da pastùi, de cà rüsteghe a mùnte du paìze méscie ciaschedüna a-u cèntru de tère da scö ciütòstu estéze, dund'i ghe staxêva i buisanìn ch'i travajâva cùmme pastùi<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|p. 17}}</ref>. U bezögnu de cürà e ànime di òmmi che, sèmpre de ciü, i staxêva intu ''massus de Bonzano'' u l'à purtàu i [[Órdine de Sàn Benéito|benedetìn]] a fundà ina gêxétta in scé rìve ciü bàsse du [[Munte de San Pêru|Mùnte de Sàn Pêru]], a mèzza stràdda tra l'abasìa e u mà, sutt'a-u tìtulu de Sàn Pàulu. U mumèntu da sö creasiùn u l'è du tüttu scunusciüu, a ògni mòddu, miràndu a-u [[Architetûa romànica|güstu rumànicu]] de architetüre, u dev'ésse nu vâri dòppu l'inprensìpiu du segùndu milènniu<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 25-26}}</ref>. A prìmma mensiùn scrìta da gêxétta a l'è pè cùntru du 16 de nuvèmbre du [[1316]], a-u mumèntu du pasàggiu da-i benedetìn a-i certuzìn, cun sti chi che pè ciü d'in séculu i l'àn cuntinuàu a carâghe tütti i giùrni pè dìghe a mèssa. Cu-u svilüppu de burgàe agrìcule, ciü bàsse, u ciü tàntu da pupulasiùn u l'à però cumensàu a truvâse föra vìa rispèttu a l'antìga gêxétta, méscia pè cùntru tra e cascìne di pastùi, e cuscì a l'è finìa ciàn cianìn abandunà in favù de növe capélle intu paìze, tàntu che da-u ''[[Sacro, e vago Giardinello]]'' u nümeru de mésse dìte chi u l'éra caràu a nummà ch'üna a-u méze<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 26-27}}</ref>. Buisàn, cun Tuiràn, da l'inprensìpiu u l'éra stàitu in fèudu da Gêxa, pè di àgni sutt'a-i véschi d'Arbénga e pè di âtri cuntrulàu da l'abasìa de Sàn Pêru, ma u l'è pasàu inti dumìgni da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zéna]] segùndu in pàttu cu-u [[Pàppa Urbâno VI|Pàppa Urbânu VI]], firmàu a-i 17 de dixèmbre du [[1385]]. Stu tratàu chi u preveghêva cùmme pagamèntu de galêe zenéxi ch'i l'axêva liberàu u Pàppa, in càngiu du pégnu in scià sitàe de [[Tarquinia|Curnêtu]], u pasàggiu a-u dùxe [[Antoniotto Adorno (1340-1398)|Antugnòttu Adùrnu]] de tère d[[A Prìa|a Prêa]], de Tuiràn, de [[Borṡi|Bòrzi]] e de [[Ver̭éssu|Veréssi]], ch'i l'éra da diòcexi d'Arbénga, ciü di âtri scìti de [[Diocexi de Noi|diòcexi de Nòri]] e de [[Diocexi de Sann-a|Savùna]]. I buisanìn i l'àn cuscì fàitu zuramèntu de fedeltàe, inta "''dumus habitationis Antonii Rubei''" a Buisàn, a-i 25 de lüju du [[1386]]. A prìmma urganizasiùn zenéze di növi teritòri a l'à purtàu a-a creasiùn de trè cumüne de Giüsténixe, da Prêa e de Tuiràn, sùtta a in sùlu pudestàe che però u e guernâva in mòddo separàu, cu-a vìlla de Buisàn ch'a s'estendêva tra i scìti de Pulènsa, a punènte, e de Carré e de Furnâxe, a levànte<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 37-39}}</ref>. === Etàe mudèrna === [[Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Manêna (A Ciàssa, Boisàn) - papê antîghi (2).jpg|sinistra|miniatura|240x240px|Ducümèntu liàu a-a prupòsta d'avrì in cunvèntu de carmelitài, du [[1582]]]] Tra a fìn du mediuévu e l'inprensìpiu de l'[[Etæ Modèrna|etàe mudèrna]], pè u bezögnu de cürà e ànime di buisanìn, inte burgàe ciü bàsse s'è custruìu e prìmme capélle a servìssiu da pupulasiùn, de mòddu che, armênu pè sèrte funsiùi, a nu gh'avésse ciü da carà fìna a-a [[Gêxa de San Martin (Tuiran)|paruchiâle de Sàn Martìn]] o da muntà a-a [[Gexa de San Paulu (Buinzan)|gêxétta de Sàn Pàulu]]. A ciü impurtànte a l'éra a prìmma capélla intitulà a Sànta Marìa Madalêna, ch'a se duvêva truvà a-u cèntru du paìze, mensunà pè a prìmma vòta int'in làscitu du [[1510]], sègnu ch'a remuntâva armênu a-a fìn du [[XV secolo|Quatrusèntu]] e dùnde a-a fìn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] u ghe dixêva méssa in frâte<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 31-33}}</ref>. Da pöi, int'in àttu du 12 de màrsu du [[1582]], se tröva ascì a prìmma mensiùn da capélla de Sàn Bastiàn, dùnca tirà sciü armênu du Sinquesèntu. Nu se cunùsce pè cùntru de mensiùi di prìmmi àgni da capélla du Pùssu, méscia in scià véggia vìa pè Löa, ch'a se tröva nummà int'in papé du [[1680]] ma ch'a dêv'êse bèn ciü antìga<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 34-35}}</ref>. In scià fìn, da-i àtti du [[1585]] de vìxite apustòliche du [[Nicolò Mascardi|Mascardi]], s'intènde ch'a ghe fùsse fìna in prugèttu pè tirà sciü in cunvèntu ma, a despêtu di prìmmi acòrdi, u nu l'è stàitu ciü realizàu<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 45-46}}</ref>. Tra e decixiùi du Mascardi a gh'è stàita quélla de mandà vìa u frâte carmelitàn da Sànta Marìa Madalêna, fàndughe in càngiu rivà in prève, numinàu a-u 12 de dixèmbre du [[1589]], che però u nu l'éra bèn vìstu da-a pupulasiùn, ch'a l'uxêva u dirìttu de sèrneseru da lèi; e brìghe cu-a diòcexi i sùn rivàe a-u pùntu che u véscu u l'à scumünicàu u paìze intréu, mèntre i buisanìn i l'àn fàitu recùrsu a-u Pàppa. Intàntu che a chestiùn cu-u véscu a l'à finìu pè rangiâse, i sùn cumensài i travàji e e prucedüre p'elevà finalmènte Buisàn a paròcchia pè cùntu sö, cu-ina süprica a-u [[Senâto da Repùbrica de Zêna|Senàu da Repübbrica]] du [[1590]] e a fàbrica da növa gêxa, nu luntàn da-a véggia capélla da Madalêna, ch'a l'éra zà in funsiùn du [[1592]]. Mandà a dumànda d'eresiùn a paròcchia a-u véscu d'Arbénga, u [[Luca Fieschi]] u l'à recunusciüu e raxùi di buisanìn, diciaràndu a separasiùn da-a paròcchia tuiranìna int'in àttu de l'11 de nuvèmbre du 1592 e, pè quàntu fàitu da-a pupulasiùn, dàndughe ascì u [[Giuspatronâto|giuspatrunàu]], cu-u dirìttu a sèrnise u [[Retô|retù]] ch'u l'è düràu pè ciü de dùi séculi, nu sènsa de lìte inte riuniùi du parlamèntu du paìze. A-a fìn di travàji pè a növa gêxa, u 21 de setèmbre du [[1595]], u véscu Luca Fieschi u l'à fàitu a cunsacrasiùn sulènne du sö artà magiù<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 47-51}}</ref>. Vagnà l'autunumìa religiùza da Tuiràn, a cumünitàe buisanìna a l'à dùnca cumensàu u prucèssu pè rivà ascì a quélla aministratìva, de mòddu de liberâse di pezànti òbrighi e tàsce ch'i duxêva pagà a-u capulögu, sènsa utegnì vâri in càngiu. Int'in prìmmu recùrsu a-u Senàu zenéze, cun àttu du 24 d'utùbre du 1595, s'è stabilìu che i buisanìn i nu gh'avésse da pagà pè cose ch'i vantagiâva nummà Tuiràn. A-a fìn, cu-ina riuniùn a l'inprensìpiu du [[1600]], a cumünitàe a l'à scrìtu i sö Capìtuli, spartìi sciü sèi artìculi e spedìi dùnca a [[Zena|Zéna]] a-i [[Governatô rexidénte a Pâxo|Guernatùi residènti a-u Parâxu]] ch'i gh'àn fàitu càrche cangiamèntu e i l'àn dùnca prezentài a-u Senàu, ch'u i l'à apruvài cun decrêtu du 5 de dixèmbre du 1600<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 63-67}}</ref>. Tra e càreghe decìze da-i Capìtuli i gh'éra, pè u guèrnu, u Parlamèntu, i Cùnsuri e i Cunsejèi; da pöi, pè âtre chestiùi, i gh'éra dùi Maestrài, ch'i funsiunâva ascì da Censùi, dùi Estimatùi, dùi Uditùi di cùnti o Carculatùi, trèi òmmi da Cuncòrdia, ina spêce de zùxi de pâxe, e i Ufisiài de Sanitàe<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 77-81}}</ref>. Tra e càreghe straurdinàrie i gh'éra ancù i Scìndichi e i Ufisiài de guèra, tra i âtri òmmi da cumüna i Nutâri, i Banditùi, i Campài e, gestìi a livèllu da pudestarìa, i Portapatènte<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 83-94}}</ref>. [[Immaggine:Matteo Vinzoni, Toirano, 1773.pdf|miniatura|A màppa de [[Tuiran|Tuiràn]] e Buisàn inte ''Jl dominio della Serenissima Republica de Genova in terraferma‎'' du cartògrafu zenéze [[Matê Vinzón|Matteo Vinzoni]], [[1773]]|250x250px]] L'ànnu dòppu l'entrà in vigù di Capìtuli, i buisanìn i l'àn fàitu in âtru pàssu vèrsu l'autunumìa: cu-in'âtra süprica a-u Senàu da Repübbrica i l'àn dùnca dumandàu a separasiùn du sö catàstru da quéllu de Tuiràn. I tuiranìn i l'àn fàitu prèstu recùrsu a-e auturitàe zenéixi pè vardà i interèssi söi ma, cu-in àttu du 30 de zenà du [[1602]], u Senàu u l'à recunusciüu e raxùi di buisanìn, cumandàndu de separà i catàstri{{#tag:ref|I restâva intu catàstru tuiranìn e vìlle du Bùrgu, da Bràia, da Cruxà, da Certùssa, de Baresciùn, de Cà de Sàppi, de Dâri e ascì, a levànte de Buisàn ch'u restâva cuscì intu mèzzu, Quàrxi-Ìzure de [[Vèrsci|Vèrzi]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|p. 112}}</ref>.|group=n.}}. De ciü, s'è decìzu che i parlamènti de Buisàn e de Tuiràn i se duvésse destacà du tüttu, cu-e gènte ch'i duvêva pijà pàrte nummà a quéllu du paìze dund'u staxêva, e u s'è cuncèssu a-i buisanìn ascì u dirìttu a arvì in sö maxèllu<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 97-99}}</ref>. Interesànte nutà che l'autunumìa buisanìna, cùmme da pràtica difüza intu rèstu da Repübbrica pè tegnì sutt'in stréitu cuntròllu i paìxi di sö dumìnni, a fùsse a tèmpu, cu-a necesitàe de mandà ina növa süprica ògni sinqu'àgni de mòddu ch'a cuntinuàsse, ciü avànti alungà a sett'àgni e, da-u [[1626]], a dêx'àgni, cumm'u l'éra ascì a Tuiràn<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 102-107}}</ref>. Inti [[Anni 1620|àgni vìnti du Seisèntu]], dòppu ch'a l'è stàita dumandà da-e vìxite di véschi Luca Fieschi du 1602, [[Domenico De Marini]] du [[1612]] e [[Vincenzo Landinelli]] du [[1618]], a l'è cumensà a custrusiùn d'in [[Uratoriu de San Pêru in Vinculi (Buisan)|uratòriu pè l'antìga cunfratèrnita de Sàn Pêru in Vìnculi]], inaugüràu cu-ina riuniùn du parlamèntu u 31 de dixèmbre du [[1626]]: l'edifìssiu u funsiunâva sécce cùmme uratòriu pè i fradélli che cùmme cà cumüna, aduerà pè tütte e riuniùi du parlamèntu e, da pöi, ascì da Municipalitàe e du Cunséju<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 157-163}}</ref>. Tra e âtre òpere realizàe tra Seisèntu e [[XVIII secolo|Setesèntu]] i se pöne ancù regurdà a custrusiùn d'in campusàntu, mésciu d'atàccu a l'uratòriu, e du [[1723]] l'alargamèntu da ciàssa a mùnte da gêxa, ancöi intitulà a Vincenzo Molle, cun de [[Roida|ròide]] dumandàe a-a pupulasiùn. Pè l'ucaxiùn u gh'è stàitu ciantàu di èrburi de pìn e ün de sti chi u crescerà tàntu da vegnì in pùntu de riferimèntu pè u paìze, pè secà a-a fìn du [[1867]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|p. 203}}</ref>. === Etàe cuntempurànea === [[Immaggine:Battle of Loano.jpg|miniatura|Quàddru de l'[[Hippolyte Bellangé]] dedicàu a-a batàja de Löa.|250x250px|sinistra]] Du [[1795]] Buisàn cu-i paìxi a-u reùndu u l'è entràu inta stòria p'ésise cumbatüa a gràn [[batàggia de Lêua|batàja de Löa]], pàrte de [[Goære rivoluçionâie françéixi|guère revulusiunàrie]]; cu-i franséxi e i austru-piemuntéxi che da-u lüju a-u nuvèmbre de quéllu ànnu i se sùn fruntegiài in scé dùe zìne du [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]]<ref>{{Çitta web|url=http://halleyweb.com/c009011/zf/index.php/storia-comune|tìtolo=Storia del Comune|léngoa=IT|vìxita=2024-05-05}}</ref>. A Buisàn, in scià zìna senèstra e cuntrulàu da-i austrìaci, u gh'éra l'impurtànte furtìn in sìmma a-[[U Castelâ (U Burghettu)|u Castelà]], a-i cunfìn cun [[Löa]] e [[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]], dùi ciü picìn sutt'a-u paìze e âtri dùi vèrsu [[Dâri]] e a [[Certussa de Tuiran|Certùssa]]; de ciü i surdàtti i l'axêva scavàu de trincêe in Pulènsa, in scià còsta de Marìxe e tra u Castelà e a Certùssa<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|p. 210}}</ref>. Da sti fàiti de guèra u paìze u l'à patìu di gròssi dàgni, sécce da-a ruìna caxunà da-a batàja che da-e "suministrànse militâri" impòste a-a pupulasiùn, che de ciü a l'à avüu u bezögnu de numinà ina "squàddra cùntru i bandìi". A mizêria a l'è cuntinuà inti pòchi àgni du guèrnu da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Demucràtica Lìgüre]], a ògni mòddu du bèllu impurtànti pè de nuvitàe ch'i l'àn purtàu intu paìze. A diferènsa ciü marcà da-u véggiu scistêma a l'éra intu gestiùn da còsa pübbrica: u l'è stàitu abulìu l'antìgu parlamèntu di càppi de cà, a figüra di Cùnsuri e quâxi tütti i âtri ufisiài, creàndu pè cùntru u scistêma ünicu e paréggiu de Municipalitàe, sutt'a-a diresiùn de mênu persùne. Segùndu e növe lézze cùntra a Gêxa, du [[1804]] s'è vendüu e tère de l'uratòriu, de l'òpera pìa e da paròcchia; du [[1798]] se dumànda sènsa sücèssu ascì a creasiùn d'ina scöra pübbrica, cumpetènsa pasà a-e auturitàe civìli mèntre prìmma, ma nu tütti i àgni, se pagâva pè stu servìssiu u capelàn<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 213-214}}</ref>. Cu-u supresiùn da Repübbrica, Buisàn u pàssa du [[1805]] intu [[Dipartimentu de Muntenötte|Dipartimèntu de Muntenötte]] de l'[[Prìmmo Inpêro françéize|impêru franséze]], cu-u càppu da Municipalitàe ch'u vêgne u ''maire'' e cu-u növu catàstru napuleònicu ch'u multìplica de ciü de sèi vòte l'alibramèntu tutâle, e dùnca e tàsce<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 214-215}}</ref>. A gràn crìxi du paìze a và avànti pè tòstu tüttu l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], cùmme testimuniàu da ina pupulasiùn ch'a l'è carà sèmpre de ciü: a l'inprensìpiu du séculu a gh'è stàita ina prìmma emigrasiùn vèrsu a [[Spagna|Spàgna]] e, in particulà, [[Gibiltæra|Gibiltèra]], mèntre inta segùnda metàe du séculu, dòppu càrche ànnu de partènse mênu frequènti, in âtru gràn nümeru de buisanìn u l'è partìu, sruatüttu vèrsu e [[Americhe|Amèriche]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 220-221}}</ref>. Da 36 buisanìn emigrài a Gibiltèra, pè vòtu d'ése scampài a in'epidemìa, du [[1828]] a l'è rivà l'ufèrta de custruì ina capélla inta regiùn du Pràu, da intitulà a-i Sànti Pêru e Pàulu, tra u [[1829]] e u [[1830]] s'è dùnca tiràu sciü u [[santuàriu de Sàn Perìn]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 222-226}}</ref>. Du [[1832]] u l'è stàitu inaugüràu u növu campusàntu, in funsiùn ancù a-a giurnà d'ancöi, scicùmme quéllu véggiu u se truvâva drèntu a-u paìze, ingrandìu ina prìmma vòta du [[1889]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 231-234}}</ref>. Du [[1830]] s'è muntàu, sciü u campanìn da paruchiâle, u relöriu pübbricu<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|p. 236}}</ref> e, a-a fìn d'in prucèssu lòngu e cumbatüu, du [[1879]] u l'è stàitu inaugüràu u stradùn pè Löa che, inta regiùn de Còlle, da-u [[1884]] u pàssa a fiàncu a-a növa [[Capella de Nostra Scignura da Guardia (Buisan)|capélla da Madònna da Guàrdia]], vusciüa da-u benefatù Nicolò Polla<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 243-247}}</ref>. U culegamèntu pè Tuiràn, pè pùira du sö cùstu, u sarà pè cùntru realizàu nummà tra [[1952]] e u [[1953]] mèntre, du [[1920]], s'àrve u [[Gumbu|gùmbu]] pübbricu, bèn necesàriu scicùmme du 1884 a cumüna a l'axêva vendüu u quìntu di gùmbi e di murìn cumünitâri cun Tuiràn, ch'u u l'axêva da séculi de dirìttu<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 248-249}}</ref>. [[Immaggine:Monuménto a-i Cadûti (Baroìn, Boisàn) - vìsta (3).jpg|miniatura|I Cadüti buisanìn da [[Primma Goæra Mondiâ|Prìmma Guèra Mundiâle]] e, da partigiài, inta [[Segonda Guæra Mondiâ|Segùnda]].]] Intàntu che a crìxi du paìze a l'andâva avànti e a pupulasiùn a cuntinuâva a carà, i sùn sciurtìe e prìmme idêe de supresciùn da cumüna buisanìna, segùndu a tendènsa generâle a abulì i cumün cun mênu de 1.500 abitànti. Stu prugèttu, ch'u và in pòrtu tra i [[Anni 1860|àgni Sciusciànta]] e [[Anni 1880|Utànta de l'Öttusèntu]] pè i paìxi vexìn de [[Carpe|Càrpe]], [[Ransci|Rànsi]] e [[Versci|Vèrzi]], u l'è stàitu pè u mumèntu refüàu cu-ina cumünicasiùn sccétta du Cunsèju buisanìn du 7 de zügnu du [[1868]] e âtre scrìte dòppu<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 253-254}}</ref>. Inti àgni du [[regìmme fascìsta]], ch'u l'à spunciàu tùrna cu-e supresciùi, u s'éra svilüpàu in prugèttu de creà in cumün ünicu pè tütta a [[Valle du Varatella|valà du Varatèlla]], falìu pè l'upuzisiùn du Burghéttu e pè a vuruntàe du pudestàe de Tuiràn, d'urìgine barestéa, de difènde l'autunumìa du sö paìze. S'è cuscì sacrificàu sùlu u cumün ciü picenìn du cumprensòriu, tacàu dùnca a Tuiràn cu-u Rêgiu Decrêtu du 21 de màrsu du 1929, n. 570<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1929-03-21;570!vig=|tìtolo=Rêgiu Decrêtu du 21 de mârsu du 1929 n. 570|léngoa=IT|vìxita=2024-05-05}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 254-257}}</ref>. Inti àgni sutt'a-a növa aministrasiùn, cumensài cu-u muntà de tàsce pè paregiâre a quélle, ciü âte, de Tuiràn, l'ünicu servìssiu ch'u l'è rivàu u l'è stàitu a scöra du [[1931]], gestìa da-e mùneghe [[Capuçìnn-e|scapüsìne]] e cu-e clàsse fin'a-a quàrta elementâre. Fìn'a-u doppuguèra i düra cuscì i prublêmi caxunài da-a mancànsa d'in stradùn pè Tuiràn, paìze dùnde, a despêtu da sö funsiùn de capulögu, se ghe rivâva ancù cun di viöi. U prublêma ciü gròssu u restâva però quéllu de l'àiva, da sèmpre ràira a Buisàn fintàntu che, pasài di decénni da-i prìmmi prugètti, u l'è stàitu custruìu u prìmmu impiàntu<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 258-259}}</ref>. Finìa a guèra, sutt'a-a guìdda du pàrecu, Luigi Agnese, i buisanìn i se sùn prèstu asuciàu int'in cumitàu cun fìn precìzu de recüperà a sö autunumìa. Intàntu che, a-i 18 de zenà du [[1946]], a zùnta da cumüna tuiranìna a s'è diciarà a favù du prugèttu, u prève u l'à spedìu a dumànda de ricustitusiùn a-u prefèttu de Savùna, firmà da tütti i càppi de famìja du paìze. Cu-u Decrêtu Legislatìvu de l'11 de nuvèmbre du 1946, n. 449, in vigù da-u 24 de dexèmbre, Buisàn u l'è cuscì entràu intu dopuguèra repijànduse a sö autunumìa<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/atto/caricaDettaglioAtto?atto.dataPubblicazioneGazzetta=1946-12-24&atto.codiceRedazionale=046U0449&atto.articolo.numero=0&qId=&tabID=0.5806616879300783&title=lbl.dettaglioAtto|tìtolo=Decrêtu legislatìvu du 11 de nuvèmbre du 1946, n. 449|léngoa=IT|vìxita=2024-05-05}}</ref><ref name=":3">{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 262-263}}</ref>. == Abitànti == {{Çitaçión|A Buisàn, quéllu ch'i nu fàn ancöi i fàn dumàn|Mòddu de dì tuiranìn}} === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Boinsan}} === Minurànse furèste === Dàndu amèntu a l'[[ISTAT]], a-i 31 de dixèmbre du 2023 a Buisàn i ghe sùn 123 residènti furèsti<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&a=2023|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2023|léngoa=IT|vìxita=2024-05-05}}</ref>. === Cugnòmmi ciü difüxi === I cugnòmmi ciü difüxi a Buisàn i sùn: ''Berruti'' (Berüi), ''Oddone'' (Uddùn), ''Mattiauda'' (Matiàuda), ''Fiorito'' (Sciurìttu) e ''Volpe'' (Ùrpe)<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnòmmi ciü difuxi cumün pè cumün, Buisàn|léngoa=IT|vìxita=2024-05-05}}</ref>. === Persùne liàe cun Buisàn === * [[Paolo Canavese]] ([[Tuiran|Tuiràn]], [[1914]] - Buisàn, [[1993]]): puêta, u l'à scrìtu di cumpunimènti in italiàn dedicài ascì a Buisàn. * [[Marie Louise Jeanneret]] ([[Cherasco|Cherascu]], 1927 - ..., 1994): artìsta e mecenâte. * [[Vittorio Brumotti]] ([[Finô|Finà]], [[1980]]): ciclìsta e cundutù a-a televixùn. == Pòsti de interèsse == === Architetüre religiùze === <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Manêna (A Ciàssa, Boisàn) - estèrno (1).jpg|A paruchiâle de Buisàn, intitulà a-a Madalêna Immaggine:Ötöio de Sàn Pê in Vìncoli (A Ciàssa, Boisàn) - faciâta (1).jpg|A faciâta de l'uratòriu Immaggine:Gêxa de Sàn Pòulo (Boisàn) - vìsta di rèsti (1).jpg|Quéllu ch'u rèsta da gêxa de Sàn Pàulu Immaggine:Santoâio de Sàn Pedrìn (Boisàn) - estèrno (1).jpg|U santuàriu de Sàn Perìn Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa de Gràçie (O Pósso, Boisàn) - estèrno (1).jpg|A capélla du Pùssu Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Goàrdia (Còlle, Boisàn) - estèrno (3).jpg|A capélla de Madònna da Guàrdia Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Mizeicòrdia (Losàn, Boisàn) - estèrno (1).jpg|A capélla de Nòstra Scignùra da Mizericòrdia Immaggine:Capélla de Sàn Bastiàn (Mòggi, Boisàn) - estèrno (1).jpg|A capélla de Sàn Bastiàn e Ròccu a-e Cà di Mòji Immaggine:Capélla do Sâcro Cheu (Berûi, Boisàn) - vìsta (1).jpg|A capelétta du Sâcru Cö, a-e Cà di Berüi </gallery> * [[Gexa de Santa Maria Madalena (Buinzan)|Gêxa de Sànta Marìa Madalêna]]: a gêxa da paròcchia de Buisàn, a se tröva da fiàncu da cumüna, inta burgà da Ciàssa, realizà segùndu u [[Architetûa neo-clàscica|güstu neo-clàssicu]]. Fàita a-u pòstu d'ina capelétta ciü antìga, a gêxa a l'è ina custrusiùn da fìn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], cun l'àttu de separasiùn da-a [[Gêxa de San Martin (Tuiran)|paròcchia tuiranìna de Sàn Martìn]] ch'u l'è du [[1592]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20684/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria Maddalena|léngoa=IT|vìxita=2024-05-07}}</ref>. * [[Gexa de San Paulu (Buinzan)|Gêxa de Sàn Pàulu]]: a l'è a ciü antìga custrusiùn du paìze, ancöi in ruìna, mensunà zà du [[1316]] e prubabilmènte de paréggi àgni ciü antìga, da-u [[Architetûa romànica|stìle rumànicu]]. Guernà da-i frâti de l'abasìa de Sàn Pêru in Varatèlla, a l'éra in scià véggia [[Stràdda da sâ|stràdda da sà]] pè a [[Burmia (valä)|Bùrmia]] primma ch'a fùsse avèrta a cuscì dìta [[Via da Valle (Tuiran)|Vìa da Vàlle]], ciü bàssa<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|p. 26}}</ref>. * [[Santuàriu de Sàn Perìn]]: santuàriu in sciù senté ch'u mùnta a Sàn Pêru, da-e müràje de prêa vìva e de casìna. A sö custrusiùn a l'è stàita fòscia imbastìa tra a fìn du Settesèntu e l'inprensìpiu de l'Öttusèntu, a ògni mòddu a l'è rèiza puscìbile da ina grànde dunasiùn fàita du [[1829]] da-i buisanìn emigrài in Spàgna<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 222-226}}</ref>. * [[Uratoriu de San Pêru in Vinculi (Buisan)|Uratòriu de Sàn Pêru in Vìnculi]]: l'uratòriu du paìze, mésciu intu mèzzu tra a paròcchia e a canònica, u gh'à ina faciâta ch'a l'è fì de quélla da gêxa, sèmpre de güstu neo-clàssicu. Vusciüu da-u parlamèntu di òmmi de Buisàn du [[1621]], ina dexèna d'àgni dòppu u l'éra finìu e adueràu da-i fradélli e pè e adünànse da cumünitàe<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20682/|tìtolo=Oratorio di San Pietro in Vincoli|léngoa=IT|vìxita=2024-05-07}}</ref>. * [[Capella de Nostra Scignura de Grasie (Buisan)|Capélla de Nòstra Scignùra de Gràsie]]: cunusciüa cu-u nòmme de capélla da Madònna du Pùssu, a se tröva tra sta burgà chi e quélla de Cà di Busèi, in sciù percùrsu da véggia vìa pè Löa. A sö existènsa a l'è testimunià zà du [[1680]] e a l'éra aduerà ascì cùmme pòstu de guàrdia de sanitàe quàndu i scciupâva de epidemìe<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20680/|tìtolo=Cappella della Madonna del Pozzo|léngoa=IT|vìxita=2024-05-07}}</ref>. * [[Capella de Nostra Scignura da Mizericordia (Buisan)|Capélla de Nòstra Scignùra da Mizericòrdia]]: dìta ascì "de Zenèstre", da-u nòmme da regiùn dund'a se tröva, méscia in sciù camìn da véggia vìa pe Löa<ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2006|pp. 113-114}}</ref>. * [[Capella de Nostra Scignura da Guardia (Buisan)|Capélla de Nòstra Scignùra da Guàrdia]]: a l'è situà inta regiùn de Còlle, a levànte du cèntru, e a l'è de güstu neo-clàssicu, cuèrta cu-ina cüpula picenìna. A capélla, ch'a l'è du [[1884]], a l'è stàita tirà sciü cun l'ajüttu de tütta a pupulasiùn<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20681/|tìtolo=Cappella della Madonna della Guardia|léngoa=IT|vìxita=2024-05-07}}</ref>. * [[Capella di Santi Bastian e Roccu (Buisan)|Capélla di Sànti Bastiàn e Ròccu]]: dìta nùmma de Sàn Bastiàn ascì, a se tröva inta burgà de Cà di Mòji e a l'è in'architetüra clàssica du [[XVIII secolo|Settesèntu]], cu-in campanìn a vèira particulà, a dùi livèlli<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20683/|tìtolo=Chiesa di San Sebastiano|léngoa=IT|vìxita=2024-05-07}}</ref>. A l'è mensunà zà du [[1582]], a ògni mòddu a l'à pijàu a sö fùrma d'ancöi cun di travàji cumisciunài du [[1710]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20683/|tìtolo=Chiesa di San Sebastiano|léngoa=IT|vìxita=2024-05-07}}</ref>. === Architetüre civìli === <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Palàçio do Comùn (A Ciàssa, Boisàn) - vìsta (3).jpg|Palàssu Dürànte miràu de daré U Casin (Boisàn) - vìsta (2).jpg|U curtì de ''U Casin'', inta regiùn di Scöji Ca du Gianbattista (Boisàn) - vìsta (4).jpg|A ''Cà du Gianbattista'', a-i Prài de Sàn Perìn Casella du Menegu (Boisàn) - vìsta.jpg|E ruìne d'ina cazèlla; a ''casella du Menegu'' </gallery> * Palàssu Dürànte: situàu inta burgà da Ciàssa, da-u [[1983]] u l'è a cumüna de Buisàn, quand'u l'è stàitu rangiàu insèmme a-u rèstu da Ciàssa<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 248-249}}</ref>. * Cazèlle e cà da pastùi: cunusciüe ascì cu-u nòmme de "Cazìn", i sùn de custrusiùi picinìne de prêa, fàite da-i pastùi ch'i e aduerâva pe sustâghe e béstie. De ciü, a gh'è ancù ina chinzèna de custrusiùi rüsteghe ciü gròsse, ruìne de cà di pastùi ch'i l'andaxêva a scö pè i prài buisanìn fìna a prìmma da fundasiùn du paìze. Tra ste cà, in particulà, gh'è: ''Cà Vaie'', ''Cà du Löan'', ''Cà di Scöy'', ''Cà du Ninin'', ''U Casin'', ''Cà Fossae'', ''Cà du Refin'', ''Cà da Bandia'', ''Cà Sruane'', ''Cà du Prau'', ''Cà du Gianbattista'', ''Cà di Berrui'', ''Cà Peja'', ''Cà di Foi'', ''Cà du Giu'' e ''Cà du Marin''<ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2006|pp. 37-56}}</ref>. === Natüra === * [[Munte Raviné - Ròcca Barbéna|SIC Munte Raviné - Ròcca Barbéna]]: u [[Scîto d'interèsse comunitâio|scìtu d'interèsse cumünitàriu]] du [[Munte Raviné]] e da [[Rocca Barbena|Ròcca]] u l'è in'àrea prutètta de 2.576&nbsp;ha, creà du [[1995]], ch'a cumprènde di tòcchi du teritòriu di cumün de [[Barestin|Barestìn]], Buisàn, [[Castrevegliu|Castrevéju]], [[Löa]] e [[Tuiran|Tuiràn]]. U scìtu u l'è caraterizàu da in paizàggiu sarvàiru che, cu-a prezènsa de furmasiùi de [[Dolòmia|dulòmie]] de Sàn Pêru a-i Mùnti, u gh'à di impurtànti fenòmeni de carsìsmu. U SIC u dà prutesiùn a in sèrtu nümeru de ciànte e de bèstie in perìculu, cùmme a [[Genziànn-a ligùre|gensiâna lìgüre]], a [[Canpanòla de Sànn-a|campànula de Savùna]] e u [[Gànbou de sciùmme|gàmberu de scciümme]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic43/index.htm#|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Monte Ravinet - Rocca Barbena|léngoa=IT|vìxita=2024-05-05}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324011|tìtolo=Monte Ravinet - Rocca Barbena|léngoa=EN|vìxita=2024-05-05}}</ref>. * [[Mónte Càrmo - Mónte Settepani|SIC Munte Càrmu - Munte Settepani]]: u l'è l'âtru scìtu d'interèsse cumünitàriu ch'u se tröva int'ina pàrte du teritòriu de Buisàn. Creàu lèi ascì du [[1995]], u cröve in'àrea de 7.575&nbsp;ha, spartìa cu-i paìxi d[[A Prìa|a Prêa]], [[Bardenèi]], [[Bormia|Bùrmia]], [[Carizan|Carisàn]], [[Castrevegliu|Castrevéju]], [[Giüstexine|Giusténixe]], [[Löa]], [[Magiö|Majö]], [[Riôtu|Riâtu]], [[Tuiran|Tuiràn]] e [[Oseria|Uzéria]]. Tra e varietàe de ciànte e de bèstie ch'i ghe tröva prutesiùn, ciü de quélle srua mensunàe, i ghe sùn ancù u [[Safràn ligùre|safràn lìgüre]], u [[Faxàn de montàgna|faxiàn de muntagna]] e u [[Felis silvestris|gàttu sarvàiru]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic36/index.htm|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » M. Carmo - M. Settepani|léngoa=IT|vìxita=2024-05-05}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1323112|tìtolo=Monte Carmo - Monte Settepani|léngoa=EN|vìxita=2024-05-05}}</ref>. == Ecunumìa == {{Çitaçión|Rasc-cia rive de Buissan,<br />ghe fan nettu cumme in man|Mòddu de dì de Löa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|tìtolo=Proverbi di Liguria: saggezza e cultura dei nostri vecchi|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0121844|ànno=Dixénbre 1986|editô=Editrice Liguria|çitæ=Savùna|léngoa=LIJ, IT|p=120}}</ref>}} A Buisàn, l'ativitàe ecunòmica ciü impurtànte u l'è stàita pè de lòngu l'[[Agricoltûa|agricultüra]], cu-a prudusiùn de früta, ortàggi e, sruatüttu, [[U(r)iva (frütu)|urìve]] da [[Êuio d'oîva|öriu]], pè u ciü de qualitàe dìte [[Uriva curumbaira|curumbàira]] e [[Uriva tagiasca|Vàlle d'Inéja]]<ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2006|pp. 117-136}}</ref>. Du [[XIII secolo|Duxèntu]], inti papèi ciü antìghi ch'i fàsse de mensiùi a Buisàn, se végghe che i früti da tèra ch'i se campâva alantù i l'éra de tütte e qualitàe, scicùmme ch'i servìva quâxi du tüttu a cruvì i bezögni du paìze, mèntre l'[[Alevaménto|alevamèntu]], ch'u l'éra in'ativitàe du bèllu antìga inte ste tère, u l'axêva zà pèrsu bèn d'impurtànsa. Du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] u l'è pè cùntru cumensàu in gràn muntà da prudusiùn de urìve che, da-u cunsümmu giüstu lucâle ch'u gh'éra, i sùn vegnüe in tràffegu impurtànte in espurtasiùn. Scicùmme che e [[U(r)iva|urìve]] i dâva di rèdditi ciü âti de âtre prudusiùi, sta curtivasiùn a s'è spanteà fìna a cruvì a ciü pàrte di scìti tra Löa e Tuiràn, tàntu che, a-u catàstru du [[1760]], de milleöttusèntu particèlle ciü de mìlle i l'éra urivèi<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 149-154}}</ref>. Pè a prudusiùn de l'öriu u s'è adueràu, fìna du [[1884]], u [[Gumbu|gùmbu]] de Tuiràn dùnde a cumünitàe a gh'axêva da séculi u dirìttu de gumbà ma, cu-a cesiùn de sö quòte inte quéllu ànnu, u gh'è restàu nummà di gumbétti privài fìna a l'avertüra, du [[1923]], d'in növu stabilimèntu a curènte da cumüna, a-a fìn seràu inti [[Anni 1950|àgni Sinquànta]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|p. 249}}</ref>. A cunfèrma da sö impurtànsa, ascì du [[1834]] u [[Goffredo Casalis|Casalis]] u fà mensiùn de urìve cùmme a prìmma richéssa de stu cumün, mèntre, pè du rèstu, u regòrda i prài du [[Munte Carmu (Prearpi Ligüri)|Càrmu]], tegnüi in gràn cùntu fìna da-i butànichi. De ciü, fra e âtre prudusiùi da tèra e sùn regurdàe ancù l'üga, u gràn, l'òrdiu e i legümmi<ref name=":4">{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=NQlTAAAAcAAJ&pg=PA394|ànno=1834|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türìn|léngoa=IT|p=395|volùmme=Vul. II}}</ref>. Pè a distànsa de sti scìti da scö e u pòcu fén ch'u se segâva intu paìze, du [[1847]] u se dìxe che, a ògni mòddu, u nu gh'éra vâri de vàcche in Buisàn. I bundâva de ciü e pégure, curpìe du [[1846]] da ina marotìa di öggi, e intu teritòriu du cumün i ghe carâva fìna i [[Paštùi brigašchi|pastùi da Brìga]] pè pasâghe l'invèrnu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi de Bartolomeis|tìtolo=Notizie topografiche e statistiche sugli Stati Sardi|url=https://books.google.com/books?id=xAUrKIDNlR0C&pg=PA1269|ànno=1847|editô=Tipografia Chirio e Mina|çitæ=Türìn|léngoa=IT|p=1269}}</ref>. == Cultüra == {{Çitaçión|Bella Buissan che ae fäde du gran munte,<br /> ti resti au ventu freidu redessa<br /> e quande vegne a Stæ, cumme tramunte<br /> china l'aia de 'n Pëgia rinfrescà [...]|Andrea Lertora, ''A Buissan'', puêxìa intu parlà de Löa}} === Istrusiùn === [[Immaggine:Schêue 'Gianni Rodari' (A Ciàssa, Boisàn) - vìsta (1).jpg|miniatura|E scöre de Buisàn]] ;Bibliutêche A Bibliutêca Cumünâle a l'è a bibliutêca pübbrica de Buisàn e l'ünica du paìze, fundà du [[1999]]. A se tröva intu palàssu da cumüna e a sö culesiùn a se cumpùne de 7.500 bêni in tüttu tra lìbbri e âtru materiâle, cun dùe sesiùi dedicàe a-i fijöi e a-a [[Liguria|Ligüria]]. Insèmme a-e bibliutêche cìviche de [[Barestin|Barestìn]], d[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]] e de [[Tuiran|Tuiràn]] a l'è drèntu a-u Scistêma Bibliutecàriu da Vàlle du Varatèlla<ref>{{Çitta web|url=https://halleyweb.com/c009011/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/20070|tìtolo=Biblioteca Comunale|léngoa=IT|vìxita=2024-05-06}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0223|tìtolo=Biblioteca comunale (Boissano)|léngoa=IT|vìxita=2024-05-06}}</ref>. ;Scöre Pè e scöre, a Buisàn i ghe sùn i dùi livèlli de azìlu e elementâri, ch'i se tröva drèntu in edifìssiu inta burgà da Ciàssa, cu-e elementâri a-u prìmmu ciàn e l'azìlu a-u ciàn terén. E scöre de Buisàn, ch'i sùn intitulàe a-u [[Gianni Rodari]], i fàn pàrte de l'Istitütu Cumprensìvu Löa-Buisàn<ref>{{Çitta web|url=https://www.icloano-boissano.it/pagine/scuola-primaria---boissano|tìtolo=Scuola Primaria - Boissano|léngoa=IT|vìxita=2024-05-06}}</ref>. === Dialéttu buisanìn === <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Immaggine:Boissano road sign in ligurian and italian.jpg|Cartèllu lìgüre-italiàn a l'entrà du paìze Immaggine:Contrâ di Bozâei (Boisàn) - cartéllo da contrâ.jpg|Ün di cartélli in lìgüre cu-i nòmmi de burgàe buisanìne Immaggine:Ciàssa Gilbèrto Gövi (A Ciàssa, Boisàn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllu lìgüre-italiàn du munüméntu a-a curtivasiùn de [[U(r)iva|urìve]] Immaggine:Ciàssa Vinçénso Mòlle (A Ciàssa, Boisàn) - tàrga.jpg|Targhétta d'ina cà inta burgà da Ciàssa. </gallery> {{Seçión vêua}} == Fèste e fêre == <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Immaggine:Procesción de Sànta Màia Manêna (Boisàn, 2022) - arîvo (3).jpg|A càscia da Madalêna inta prucesiùn pè a titulâre Immaggine:Procesción de Sànta Màia Manêna (Boisàn, 2022) - benediçión (1).jpg|A benedisiùn cun dùi Crìsti da cunfratèrnita </gallery> * Fèsta du ''Corpus domini'': pè u dì du Segnù u se têgne ina prucesiùn che da-a gêxa du paìze a rìva a-a capélla du Pùssu. Pè tradisiùn tütte e cà in scià vìa i l'éran decuràe de sciùre, tiràndune de âtre, in antìgu de ginèstra, pè a stràdda, a furmà in tapêtu dund'u ghe pasâva in sìmma a prucesiùn<ref name=":0" />. * Fèsta de Sànta Marìa Madalêna: a l'è a fèsta pè a patruna de Buisàn, celebrà cu-ina prucesiùn pè e stràdde du paìze che de sòlitu a se têgne a dumèniga ciü vixìna a-i [[22 lûggio|22 de lüju]], u dì da ricurènsa da titulâre<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.boissano.sv.it/vivere_il_comune/eventi/evento_1.html|tìtolo=Santa Maria Maddalena: Festa Patronale|outô=Cumün de Buisàn|léngoa=IT|vìxita=2025-08-11}}</ref>. == Spòrt == <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Immaggine:Cànpo d'atlética (Boisàn) - vìsta (1).jpg|U càmpu spurtìvu du cumün Immaggine:Sentê de Sàn Pedrìn (Boisàn) - vìsta (7).jpg|U véggiu risö pè Sàn Pêru, d'ancöi marcàu cùmme senté </gallery> A Buisàn u gh'è in mudèrnu impiàntu spurtìvu ch'u se tröva inta regiùn de Pulènsa, fàitu da-i cumün da valà insèmme a-a [[Cumünitae Muntana "Pollupice"|Cumünitàe Muntâna "Pollupice"]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.boissanoatletica.it/index.php/storia|tìtolo=Boissano atletica - La nostra storia|léngoa=IT|vìxita=2024-05-15}}</ref> e inaugüràu du [[2010]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2010/12/boissano-prime-attivita-al-campo-di-atletica/|tìtolo=Boissano, "prime attività" al campo di atletica|dæta=2010-12-06|léngoa=IT|vìxita=2024-05-15}}</ref>. Tra i evènti ch'i se tégne inte st'impiàntu chi, ch'u gh'à in impurtànte càmpu d'atlética, u gh'è sruatüttu quéllu d'avertüra da stagiùn spurtìva, u "Boissano Spring", frequentàu da atlêti sécce da-a Ligüria che da-e regiùi vixìne<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguriasport.com/2024/04/05/boissano-spring-2024-afflusso-record-oltre-1200-iscritti/|tìtolo=Boissano Spring 2024: afflusso record, oltre 1200 iscritti|outô=Simone Fargnoli|dæta=2024-04-05|léngoa=IT|vìxita=2024-05-15}}</ref>. == Aministrasiùn == === Scìndici de Buisàn === [[Immaggine:Palàçio do Comùn (A Ciàssa, Boisàn) - vìsta (2).jpg|miniatura|250x250px|A cumüna de Buisàn]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Perìudu|var-prìmmo çitadìn=Prìmmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|3=Pietro G. Polla|1818|1819|5=[[Scindico|Scìndicu]]|6=<ref name=":01">{{Çitta|Arecco, 1995|p. 314}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|3=Pietro Durante|1820|1821|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Giacomo Molle|1822|1823|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Giuseppe Polla|1824|1825|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Pietro Durante|1826|1827|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Gio Batta Polla|1828|1829|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Giacomo Polla|1830|1831|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Giacomo Molle|1832|1835|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Pietro Durante|1836|1837|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Giacomo Bossero|1838|1840|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Gio Batta Polla|1841|1846|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Andrea Molle|1847|1849|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Pietro Giuseppe Polla|1850|1852|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Bartolomeo Coxe|1853|1863|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Nicolò Polla|1864|1872|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Luigi Gandolfo|1872|1872|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Prospero Gandolfo|1873|1873|5=Scìndicu f.f.|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Giacomo Durante|1873|1877|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Prospero Gandolfo|1878|1880|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Felice Polla|1881|1887|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Pietro Molle|1888|1891|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" /><ref group="n.">U se dimétte da-a càrega a-i 22 de mârsu du 1891.</ref>}} {{ComuniAmminPrec|3=Lorenzo Cavo <small>(e âtri)</small>|1891|1891|5=Scìndicu f.f.|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Felice Polla|1891|1892|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Paolo Molle <small>(e âtri)</small>|1893|1893|5=Scìndicu f.f.|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Pietro Molle|1894|1902|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" /><ref group="n." name=":0">U se dimétte ciü vòte da-a càrega a l'inprensìpiu du sö mandàu.</ref>}} {{ComuniAmminPrec|3=Giuseppe Cappellini<br />Vincenzo Rocca|1902|1902|5=Scìndicu f.f.|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Pietro Molle|1903|1905|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Vincenzo Rocca|1905|1910|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" /><ref group="n." name=":0" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Felice Polla|1910|1913|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" /><ref group="n.">U se dimétte da-a càrega a-i 3 de nuvèmbre du 1913, ma u l'è tùrna elezüu.</ref>}} {{ComuniAmminPrec|3=Gio Batta Coxe|1913|1918|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Giovanni Gandolfo|1919|1926|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" /><ref group="n.">U se dimétte da-a càrega du 1926.</ref>}} {{ComuniAmminPrec|3=Vincenzo Rocca|1926|1926|5=[[Comisâio prefetìçio|Cumisâriu<br />prefetìssiu]]|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Vincenzo Rocca|1926|1929|5=[[Poistæ (fascìsmo)|Pudestàe]]|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=''Suprèssu e tacàu a Tuiràn''|1929|1946|5=-|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Vittorio Durante|1947|1947|5=Cumisâriu<br />prefetìssiu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Giovanni Battista Berruti|1947|1949|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Giovanni Coxe|1949|1956|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Roberto Berruti|1956|1964|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Paolo Polla|1964|1972|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Letterio Giordano|1972|1974|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Giuseppe Colombo|1975|1980|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Francesco Cenere|1980|1986|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Franco Berruti|28 de màzzu du 1985|30 de màzzu du 1990|4=[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|5=Scìndicu}} {{ComuniAmminPrec|3=Franco Berruti|30 de màzzu du 1990|24 d'arvì du 1995|4=DC|5=Scìndicu}} {{ComuniAmminPrec|3=Nicolò Polla|24 d'arvì du 1995|10 d'utùbre du 1997|4=Lìsta cìvica de cèntru|5=Scìndicu|6=<ref group="n.">U se dimétte da-a càrega</ref>}} {{ComuniAmminPrec|3=Rinaldo Bollorino|10 d'utùbre du 1997|24 de màzzu du 1998|5=Vicescìndicu|6=<ref>[http://www.gazzettaufficiale.it/atto/serie_generale/caricaDettaglioAtto/originario?atto.dataPubblicazioneGazzetta=1998-01-27&atto.codiceRedazionale=098A0436&elenco30giorni=false Numinàu cun D.P.R du 7 de zenà du 1998 e publicàu inta Gazétta Ufisià n. 21 du 27 de zenà du 1998]</ref>}} {{ComuniAmminPrec|3=Nicolò Polla|25 de màzzu du 1998|28 de màzzu du 2002|5=Scìndicu|4=Lìsta cìvica}} {{ComuniAmminPrec|3=Francesco Cenere|28 de màzzu du 2002|29 de màzzu du 2007|5=Scìndicu|4=Lìsta cìvica}} {{ComuniAmminPrec|3=Rita Olivari|29 de màzzu du 2007|7 de màzzu du 2012|5=Scìndicu|4=''Boissano viva''<br />(lìsta cìvica)}} {{ComuniAmminPrec|3=Rita Olivari|7 de màzzu du 2012|12 de màzzu du 2017|5=Scìndicu|4=''Boissano viva''<br />(lìsta cìvica)}} {{ComuniAmminPrec|3=Rita Olivari|12 de zügnu du 2017|12 de zügnu du 2022|5=Scìndicu|4=''Boissano viva''<br />(lìsta cìvica)}} {{ComuniAmminPrec|3=Paola Devincenzi|12 de zügnu du 2022|''in càrega''|5=Scìndicu|4=''Boissano unita''<br />(lìsta cìvica)}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vìe de cumünicasiùn == === Stràdde === <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center" heights="180"> Immaggine:Stràdda Polénsa (Boisàn) - vìsta (2).jpg|A SP25 a-a Ciàssa, chi dìta Stràdda Pulènsa Immaggine:Stràdda Capélla Nêuva (Boisàn) - vìsta (1).jpg|Da-i Sutài, dund'a l'è dìta Stràdda da Capélla Növa Immaggine:Stràdda Polénsa (Boisàn) - fermâta de corêe.jpg|A fermâta de curiére da [[TPL Linea|TPL]] a-a Ciàssa </gallery> A-u dì d'ancöi, Buisàn u l'è traversàu da-a [[Stradda Pruvinciâle 25 Löa-Buisan-Tuiran|Stràdda Pruvinciâle 25]], ch'a và d'in [[Tuiran|Tuiràn]], a punènte, fìn'a [[Löa]], a levànte, ch'a l'è stàita tracià inte dùe mumènti diferènti: mèntre u stradùn pè Löa u l'è avèrtu du [[1879]], quéllu pè Tuiràn u remùnta numà che a-i [[Anni 1950|àgni Sinquànta]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 246-247}}</ref>. De prìmma du stradùn, i tràffeghi cu-i paìxi a l'in gìru i viagiâva de cùntru pe-i antìghi risöi ch'u gh'éra inte quàttru diresiùi. Fra de sti lì, a levànte u gh'éra a vìa de Marmuràira, ch'a purtâva inte Löa, a punènte quélla de Pulènsa ch'a carâva in Tuiràn e dapöi u gh'éra ancù a vìa da Muntàgna ch'a menâva a setentriùn, muntàndu sciü pè u [[Munte Carmu (Arpi Ligüri)|Càrmu]], e in'âtra ch'a finìva a-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]]<ref name=":4" />. Sübitu a-u de là di cunfìn cu-u Burghéttu e Tuiràn, inta regiùn dìta di Canavài, u gh'è ascì u cazéllu de Burghéttu de l'[[Aotostràdda A10 (Itàlia)|Autustràdda A10]], infrastrutüra ch'a travèrsa u teritòriu buisanìn inta sö pàrte ciü bàssa e dùnde se ghe rìva caràndu pè a regiùn de Marìxe. == Nòtte == ;Nòtte a-u tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugràfiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|tìtolo=Boissano: Storia di una comunità collinare autonoma dal 1600|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA24822|ànno=Zügnu 1995|editô=Associazione Culturale Boissano|çitæ=U Serià|léngoa=IT|cid=Arecco, 1995}} * {{Çitta lìbbro|outô=Francesco Gallea|outô2=Eugenio Lertora|tìtolo=Boissano. Le colline ed i suoi borghi|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/2DMA00012784|ànno=Dixèmbre 2006|editô=Tipolitografia Natgraf|çitæ=Löa|léngoa=IT|cid=Gallea & Lertora, 2006|Gallea & Lertora, 2006}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Liàmmi de föra == * {{Çitta web|url=https://www.comune.boissano.sv.it/hh/index.php|tìtolo=Scìtu ufisià|léngoa=IT|vìxita=2024-05-05}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Buinzàn| ]] tpwlcvte9eqwsbzp1tvhq8ca4tn4y7q 0 2187 275181 270603 2026-10-29T18:36:37Z N.Longo 12052 + wl 275181 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=, inta varietài lucâle|càngio variànte=Sta pagina lì a l'è scrìccia in '''[[Dialettu arbenganese|arbenganese]]'''}} {{Divisione amministrativa |Nome = Castrevegliu |Panorama = Castreveiu Panuàmma 01.jpg |Didascalia =<div align="center">Panuràmma de Castrevégliu da-a [[Santuàriu da Madonna de Grassie (Castrevegliu)|Madònna de Grassie]]</div> |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stàttu |Tipo = [[Comun|cumüna]] |Bandiera = |Voce bandiera = |Stemma = Stemma di Castelvecchio di Rocca Berbena.svg |Voce stemma = |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]] |Amministratore locale = Marino Milani |Partito = Lega Nord |Data elezione = 26-5-2014 |Data rielezione = 10-6-2024 |Mandato = 4 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = 1861 |var-teritöio = Te(r)ito(r)iu |var-cordinæ = Curdinài |var-altitùdine = Âtéssa |Altitudine = |var-superfìcce = Süperficce |Abitanti = 141 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2020&lingua=ita Dàttu Istat] - Pupulasiun rexidénte ai 31 de mazzu du 2020. |Aggiornamento abitanti = 31-5-2020 |var-denscitæ = Denscitài |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = [[Veserxe]] |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Barestin]], [[Bardenèi|Bardenéi]], [[Èrli]], [[Garesce]] (CN), [[Tuiran|Tuiràn]], [[Süccaellu|Süccarê]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefìssu |var-fûzo_orâio = Füzu ura(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. cadastru |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 2324 |Diffusività = |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = castreveglìn (ascì castreveggìn o castreveijin) |Patrono = Santa Maria 'Sunta |Festivo = 15 aùstu |PIL = |PIL procapite = |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Castelvecchio di Rocca Barbena (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiun da cumüna de Castrevegliu inta pruvinsa de Savuna |var-scîto_ofiçiâ = Scìtu ufisiâle }} '''Castrevegliu'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|[kaʃtre'veʎʎu]}}, dìcciu ascì ''Castrevéggiu'', ''Castrevéju'' o ''Casterveiu'' in te parlài [[Dialettu arbenganese|ingàune]]<ref>In urdine e trê furme se riferiscen a l'arbenganese ürban ({{IPA|[kastre'veʤʤu]}}), a a parlâ d'Èrli {{IPA|[kaʃtre'veiju]}} e a chélle da vâ du Pennavaire {{IPA|[kaʃtɛr'veju]}}</ref>, ''Castrevéju'' ascì in bardenòllu, ''Cašteveiu'' in [[Dialettu garescìn|garescìn]], ''Castelveju'' in [[Dialétto ormeàsco|urmeàscu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengio|léngoa=LIJ, IT}}</ref> e ''Castrevêgio'' in [[zenéize|zenese]]|group=n.}} (''Castelvecchio di Rocca Barbena'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) a l'è ina cumüna da [[Liguria|Ligüria]] cun 'na pupulasiun de 141 abitanti (dàtti agiurnài au [[2020]]), ch'a se tröva in [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]]. == Geugrafîa == Castrevegliu u se tröva inta pruvinsa de [[Sann-a|Savuna]] e u fa parte da [[Valâ du Neva|vâ de Neva]], inte l'entrutèra d'[[Arbenga]]. U teritòriu da cumüna u l'è sruvastàu da a [[Rocca Barbena]] e u se tröva ascì da vixin aa [[Còlla du Scravagliùn]] dund'u se pö ancù vegghe a ca' cantuniêra. Castrevegliu u fa ascì parte di burghi ciü belli d'Italia. === Vìlle e burgài === U statüu cumünâle u ricunusce cumme frasiùi a vìlla de [[Veserxe]], assemme a âtre burgài e cascìne, spantegài pe' u teritòriu. Fra ste lì a [[A Cascina d'Aju|Cascina d'Agliu]] (o ''d'Aju'', cumme dìcciu intu dialettu du postu, ai cunfin cun Èrli), chéla de Burgna (in diresiun de Bardenéi, de dòppu u Scravagliun), e u Giru de Löa, ün di insediamenti ciü resenti, tiràu sciü fra u [[1964]] e u [[1974]]. U burgu stessu, u l'è frasiunàu inte diferenti burgài, cumme chéla de Ròcche (che e ca' i sun stài cacciài zü inti àgni '50) o da Curumbera (in entrâ au paìse, da u stradun). Föra du burgu i se cuntan poi e sinque burgài da [[A Stra|Stra]], de Preâte, da Gattafreggia e du Pözzu (de Sutta e de sruva). Cun ste chi u teritòriu cumünâle u cröve 16,14 km². == Storia == <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> Immaggine:Castelvecchio di Rocca Barbena-IMG 0390.JPG|A ciàssa da Tûre cun l'uratoriu Immaggine:Castelvecchio di Rocca Barbena-IMG 0402.JPG|I lavaûi intu burgu Immaggine:Castelvecchio di Rocca Barbena-IMG 0391.JPG|In âtru lavaû Immaggine:Castelvecchio di Rocca Barbena-IMG 0393.JPG|In caruggiu du burgu </gallery> E urigini du primmu insediaméntu sun datài au [[I secolo|I seculu]] cumme i ne mustran i ritruvaménti inta frasiùn da [[A Cascina d'Aju|Cascina d'Agliu]] dund'a se tröva ina necropoli rumâna. U burgu u l'è pöi vegnüu feudu di Clavesana, ch'i l'han fundau e desvilüpàu u paìse a partì da u [[XII secolo|seculu XII]]. A partì da u [[XIV secolo|seculu XIV]]<ref name="Borghi nel verde">Enzo Bernardini, Borghi nel verde. Viaggio nell'entroterra della Riviera Ligure delle Palme, San Mauro (TO), Tipografia Stige, [[2003]].</ref> u l'incuménsa a pèrde impurtansa, pe' a fundasiun, li vixin, du feudu de Süccarê, ch'u divènta u növu séntru du [[Marchesàu de Süccaellu|marchesàu]] e u sciòrbe ascì i pusediménti de stu burgu lì. Con u matrimôniu fra Enrico Del Carretto e Caterina Clavesana, figlia du marchese de Süccarê, a rexidénsa di Del Carretto a divegne Castrevegliu. Fra l'ànnu [[1623]] e u [[1624]]<ref name="Borghi nel verde" /> u vegne câtàu da i Savoia ch'i u pòrtan au de sutta du sò dücàu, fin au [[1672]]<ref name="Borghi nel verde" /> quande, doppu in lungu asédiu e truppe da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] e rîvan inta [[Valâ du Neva|Vâ du Neva]], sciurbendu cuscì st'ürtima inti teritòri pusedüi. 'Sti evénti i sun seguìi fra l'âtru da 'n periudu dunde Süccarê e Castrevegliu i scumpartiscen a mèxima storia; impurtànte ascì nu scurdâ (fra i vàri eventi) che intu [[1746]] u gh'éra stàu in asediu di austru-piemuntexi, ligàu a a [[Goæra de sucescion aostriaca|guèra de sücesciùn austriaca]], ch'i sercavan de fa regirà a pupulasiùn du burgu cuntru a duminasiùn zenese. Tòstu sinquant'àgni doppu, intu nuémbre de l'ànnu [[1795]]<ref name="Borghi nel verde"/>, püre u teritòriu castreveglin u vegne interesàu da i fàcci de guèra fra a [[Fransa]] e Regnu de Sardegna (che a chêi témpi u staxêa cun l'[[Austria]]), dü(r)ante a Bataglia de [[Löa]]. Cu'a duminasiùn fransese u teritòriu du burgu u entra a fà pàrte da i 2 de dexembre du [[1797]] intu "Dipartimentu du [[Letimbru]]", cun capitâle [[Sann-a|Savùna]] au de dréntu da [[Repubbrica Ligure|Repübbrica Ligü(r)e]], e da l'ànnu de doppu u va a fà parte du III Cantun cu'a sêde a Süccarê. Da u [[1804]] u sciòrbe ascì u münicipiu de [[Veserxe]], istituìu pôchi ànni in derê, du [[1797]]. Zà inglubàu dricciu intu Primmu Impéru Fransese da u [[1815]] u pàssa sutta a [[pruvinsa d'Arbenga]] du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], e da u [[1861]] u vâ a fâ parte de l'[[Italia]] ünia. Da i 8 d'avrì du [[1863]] u pìglia u nùmme d'ancöi, cun u süffissu "di Rocca Barbena", pé distìnguelu da i âtri cumüi cu'u numme paréggiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1863-04-08;1234!vig=|tìtolo=Regio decreto du 8 avrì 1863|vìxita=2021-05-14}}</ref> Fra u [[1973]] e u [[2008]] u l'ha fau parte da ''Cumünitài muntàna Ingauna'' e, fin au [[2011]] de chélla du ''Punente Savunese''. == Abitânti == === Evulusiùn demugrâfica === {{Demografia/Castellovêgio}} === Minu(r)ânse furèste === Dându améntu a l'[[ISTAT]], a-i de 31 dixembre du [[2014]], a Castrevegliu u gh'è 10 rexidenti furèsti. == Pòsti de interesse == {{clear}} <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> Immaggine:Castelvecchio di Rocca Barbena Kapel.jpg|U santuâriu da Madonna de Grassie Immaggine:Castelvecchio di Rocca Barbena-IMG 0399.JPG|U campanìn da gêxa da Sunta Immaggine:Castelvecchio di Rocca Barbena-IMG 0400.JPG|U castellu vìstu da a Ciàssa Cavour (dund'a se truvàva a pàrte ciü veglia du paise) Immaggine:Le porte di Castelvecchio di Rocca Barbena 2.jpg|A porte de l'uratôriu de Santa Maria Madalena Immaggine:Castelvecchio di Rocca Barbena-IMG 0396.JPG|In âtru ca(r)uggiu du séntru stò(r)icu Immaggine:Géxa de San Giuseppe (Castreveggiu).jpg|A capelétta de San Giüxeppe </gallery> === U Castê di Clavesana === {{Véddi ascì|Castê de Castrevegliu|càngio variànte=U mèximu argumentu in detagliu}} '''• Castê da famiglia Clavesana''', u l'è u castê ch'u dòmina u bùrgu, fàcciu custruì da i Clavesana versu u [[XI secolo|seculu XI]], poi pasàu in màn ai Del Carretto. Au mumentu u nu se ghe pö fa de vixita, ma u gh'è in sentê, dìcciu du "Castagnéu", ch'u permette d'amirà u panuramma du paìse passàndu d'in gìru a l'edifissiu. Da u [[1997]] u l'è de prupietài da famiglia di del Conte, chi i se premüran de restauràlu. L'edifissiu u l'è fra l'âtru culegàu aa lezenda du Bastiàn cuntrâriu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.lavocedigenova.it/2019/12/28/mobile/leggi-notizia/argomenti/liguria-storia-e-leggenda/articolo/castelvecchio-di-rocca-barbena-e-il-bastian-contrario.html|tìtolo=Castrevegliu e su sô castêllu|vìxita=2021-06-21|léngoa=IT}}</ref> === Architetüre religiuse === Cumme gêxa u teritòriu de Castrevegliu u l'è spartîu inte due parôcchie, üna ch'a cröve u paìse (da 'Sunta) e l'âtra legâ a a frasiùn de Vesérxe (dedicâ a a Madònna da Nêve). *'''[[Gêxa de l'Asunta (Castrevegliu)|Gêxa paruchiale de N.S.Assunta]]''' in t'u burgu, cun i ürtimi travagli ch'i remuntan au [[XVII secolo|XVII seculu]], in stìle baròccu. *'''[[Gêxa da Madònna da Nêve (Veserxe)|Gêxa da Madonna da Nêve]]''' inta frasiun de Veserxe, rangiâ da pôcu, cun u presiùsu campanìn ch'u domina u paìse.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/08/castelvecchio-la-festa-di-vecersio-per-finanziare-il-restauro-della-chiesa/|tìtolo=A Vesérxe u restauru da paruchiàle|vìxita=2021-06-21|léngoa=IT}}</ref> *'''[[Santuàriu da Madonna de Grassie (Castrevegliu)|Santuâ(r)iu da Nostra Scignua de Grassie]]''' vixin au semite(r)iu, a l'imprensipiu dedicau a San Bastiàn. Ancöi u mustra ina strutüra a furma de cö cun primma in portiu picin. *'''Uratòriu da Santa Maria Madaléna''' de uriigine tardu medievâle cu'u campanìn a véla. U de drentu u l'è sobriu e cürau, e u rapresenta e furme du baròccu lìgüre. *'''Capeletta de San Giüxeppe''', lungu a cuscì dìccia Via du Rösu, pe' anda versu Süccarê, a l'è stâ edificâ intu [[1700]]. ===Architetüre sivìli=== <gallery mode="packed" width="150px" height="150px"> File:A Funtana Veglia.jpg|A Funtàna Veglia File:A funtana du Lãvaû.jpg|A funtana du lavaû File:A Funtana da Pilla.jpg|A Funtana da Pilla, a vegne ciamà cuscì pé a sò particulare furma File:Caruggiu de Castrevegliu 01.jpg|Ün di caruggi du burgu File:Panuràmma de Castrevegliu 2.jpg|L'abitàu dau sentê de Ilaria du Caréttu </gallery> '''• I Lavaûi''': spanteài pé u burgu i se trövan diferenti trögli e funtanìn, in antigu duerài daa pupulasiùn lucâle pé lavâ i pànni e i lensöi, grassie a l'opera de restàuru di ürtimi ànni da parte da cumüna a ciü pàrte de sti lì a funsiuna ancù aù, e pe ciascün funtanìn i se pònan vegghe e tàrghe cun i nummi intu dialettu du postu. == Ecunumìa == U ciü tantu agricula (sruvatüttu curtivasiùn de [[U(r)iva|urìve]]) e türistica grassie ascì a-a bandéa aranciun e a u ricunuscimentu de i Burghi ciü belli d'Italia. == Cultüra == {{Çitaçión|U mâ furestu e agru, u mâ distante<br/ >che, da fanci, a bagnâse drentu ai pussi<br />carâmu dunde l'àiva a recamava<br />cu'a giassa tüttu l'annu e in t'i riài<br />ciumbâmu zü dai bâsi in mezu ai lampi...|Sirviu Riulfu, ''U Mâ'', 1988}} === Dialettu castreveglìn === A Castervegliu u se pàrla in dialettu scimile a chéi di âtri paixi da vâ du s-ciümme [[Turénte Nêva|Neva]], de stampu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]], ch'u fa pârte parte du gruppu [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligü(r)e de séntru punénte]]. Fra e carateristiche ciü impurtanti ch'u distinguen da l'arbenganese sitadìn se trövan: *A cazüa da ''g'' e da ''v'' intervucalica (ad esempiu in ''fögu'', ch'u divén ''föu''), a prununsia da ''a'' in pusisiùn tonica ch'a ténde a a velarisasiùn, ch'a vixìna versu ina ''o'' avèrta, ascì s'a nu l'è chescì fursâ da êsse marcâ inte stu moddu. *A ''r'' intervucalica, graficamente segnâ, a vén prununsiâ in manéra ciü evidénte rispèttu che inti âtri dialetti da vâ. * I êxiti de -CL- e -GL- du latìn i se trasfurman in {{IPA|[ʎ]}}, au cuntràriu de quànt'u sücédde in Arbenga (evulusiùn in {{IPA|[j]}}) * Ürtimu trattu carateristicu, a prununsia palatàre da ''s'' impüra: lezüa cumme ''sc'' {{IPA|[ʃ]}} se seguìa da c, f, p, q e t, o cumme ''x'' {{IPA|[ʒ]}}, d'atàccu a: b, d, l, m e n. Diferente però rispettu a chélla du burgu a l'è a parlâ d'Agliu, pé vixinànsa paragunàbile ciü a quelle d'Èrli e prinsipalmente du Praéttu. Carateristiche ciü particulâri se senten inta varietài de Vesérxe, cun arcüne influense versu Barestin. ====Grafîa castreveglina==== In tentativu de cudificasiùn du dialéttu lucâle u l'è stàu purtàu avànti daa cumüna de Castrevegliu, scimile ascì a chella duerâ da Sirviu Riulfu pe' a racòlta puetica ''A Curumbera'', adutâ ascì inti âtri tèsti {| class="wikitable" !Létere !Sòn IPA/AFI !Nòtte |- |A |a | |- |B |b | |- |C |k/ʧ | |- |D |d | |- |E |e/ɛ |e serâ/ e avèrta |- |F |f | |- |G |g/dʒ | |- |H | |mütta |- |I |i | |- |L |l | |- |M |m | |- |N |ɱ/n/ŋ | |- |O |o/ɔ |o serâ/o avèrta |- |Ö |ø |són de '''eu''' fransese |- |P |p | |- |Q |k | |- |R |r/ɹ |ɹ u ven diretamente indicàu |- |S |s |Üzu paréggiu a l'italiàn |- |SCC |ʃ+ʧ |són da paòlla "scciümma" |- |T |t | |- |U |u | |- |Ü |y |són da "u" françéize |- |V |v | |- |X |ʒ |sòn du fransése '''j'''ardin |- |Z |z |són da "s" de l'italiàn "ro'''s'''a" |} ===inta leteratüra=== U burgu u l'è u prutagunista du rumanzu ''Miracolo a Castelvecchio di Rocca Barbena'' de [[Ippolito Edmondo Ferrario]], u cumparìsce poi intu libbru noir ''Le albicocche'' de [[Cristina Rava]] e inte ''La seconda vita'' de M. P. Bracari. Ciü particulâre a prudusiùn de puexîe lucâli, scrìccie inta parlà castreveglina, cumme ''U Mâ'', cumpuniméntu de [[Sirviu Riulfu Marengu]] (nasciüu intu [[1940]]), inserìa intu percursu leterariu pé i caruggi ciamâu "U Sentê da Puexìa", ch'u cumprende vârie âtre lìriche in Ligure ma ascì in italiàn, sernüe fra chélle partecipanti a l'apôxitu cuncursu ''A Giara da puexîa''. === Enugastrunumìa === Tipicu de quéstu paìse i sun i raviöi de burâxe, u cunigliu au steccadû e ascì i frisciöi de méi.<ref>{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/castelvecchio-di-rocca-barbena/#1480500703040-c930b84b-98b9|tìtolo=Castervegliu, ün di burghi ciü belli d'Italia|vìxita=2021-05-14}}</ref> == Feste e fêre == '''•''' '''U paise di balocchi''', cun i zöghi de 'na vôta pé i matétti e laburatori vàri, u se tegne in culaburasiùn cun l'asusciasiun arbenganese di ''Figliöi di Caruggi'' (in arbenganese Fiöi di Caruggi), da lucâle pro-loco e ascì daa cumüna de Castrevegliu. '''•''' '''Castagnâ in utubre''', intu bùrgu cun e rustîe cöcce in su muméntu. '''•''' '''Festa da 'Sunta''', a se festezza ai 15 d'aùstu, a l'è a fèsta patrunàle du paise. '''•''' '''Paliu di âxi''', festezàu antigaménte ai 15 d'austu. ==Aministrasiùn== {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|24 zügnu [[1985]]|6 zügnu 1990|Ennio Ferrua|PSI|scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|6 zügnu [[1990]]|24 abrì [[1995]]|Gianni Beffa|lista sivica|scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 abrì 1995|14 zügnu [[1999]]|Gianni Beffa|lista sivica|scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 1999|14 zügnu [[2004]]|Gianni Beffa|lista sivica|scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 2004|8 zugno [[2009]]|Maria Balbo|Uniti per Castelvecchio<br/>(lista sivica de séntru-destra)|scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 zügnu 2009|26 mazzu [[2014]]|Marino Milani|Uniti per Castelvecchio<br/>(lista sivica de séntru-destra)|scìndicu}} {{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu [[2019]]|Marino Milani|Lega Nord|scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|10 zügnu 2024|Marino Milani|Lega Nord|scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Marino Milani|Lega Nord|scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vie de Cumünicasiùn == [[File:Colle Scravaion e Rocca Barbena.png|thumb|400px|center|U Scravagliùn]] Castrevegliu u l'è culegau cun [[Barestin|Barestin]] grassie aa stradda pruvinsâle 44, cun [[Arbenga]] grassie aa SP582 du Còlla de San Benârdu e cun Bardenéi pe a pruvinsâle 52 du Scravaiùn. Caminàndu pe u sentru se pò razunze u Castê de Süccarê, pasàndu pé u cuscì dìcciu "sentê de Ilaria" (a Via du Rösu, de urigine marchiunâle), cun a biciclétta o a pê ascì. {{clear}} ==Nòtte== ===Nòtte dialetâli=== <references group="n." /> ===Nòtte a u testu=== <references/> == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} [[Categorîa:Castrevegliu| ]] bdu3z7sts84xt8gd1p1qptjpwfpmpyi 0 3932 275188 194446 2026-10-29T23:05:56Z InternetArchiveBot 12666 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 275188 wikitext text/x-wiki [[Immaggine:Montevideo Panorama.jpg|thumb|center|550px|Vedûta panorammica de Montevideo, da Tore de Telecomunicaçioin]] [[Immaggine:Playa Pocitos.jpg|thumb|250px|Playa Pocitos]] '''Montevideo''' a l'è a capitâ, a çitæ ciù popolosa e o prinçipâ pòrto de l'[[Uruguay]]. == Descriçion e stöia == A seu popolaçiôn a l'è de 1.325.968 abitanti (2004, ma consciderando l'àrea periferica sajéivan 1.668.335 abitanti, ciù ò meno a meitæ d'a popolaçiôn totâle da naçiôn. A s'atrêuva inta zöna meridionâle do pàize, in faccia a-o [[Río de la Plata]], drento a-o dipartimento de Montevideo, c'o l'è o ciù piccìn di 19 de l'[[Uruguay]]. 'Sta regiôn a fa pârte da prinçipâ stradda de trasporto commerciâ do [[Mercosur]]. A tempïatûa media a l'è de 13&nbsp;°C. Montevideo a l'è a çitæ co-a ciù bônn-a qualitæ da vitta di [[Stati de l'America do Sud]] e a s'atrêuva tra e 30 çitæ ciù segûe do môndo. == Conlìgamenti esterni == * Scïto ûffissiâle d'o Cômûn, [https://web.archive.org/web/20110421000932/http://www.montevideo.gub.uy/] * Panôràmiche a 360°, [http://www.uruguaytotal.com/virtual/] {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Çittæ de l'Uruguay]] [[Categorîa:Capitæ de Naçioîn]] b0l73ilymforfyphmcp75jxztrc21jq 0 4042 275189 265434 2026-10-29T23:33:15Z InternetArchiveBot 12666 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 275189 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} [[Immaggine:Escudo de la ciudad de México.svg|thumb|150px|Scûddo da Çittæ do Mescico]] [[File:Montaje.Ciudad de México.jpg|thumb|Montaje.Ciudad de México|Varrie inmàgine da capitâ]] A '''Çittæ do Mescico''' ([[Lengua spagnòlla|spagnòllo]]: ''Ciudad de México'' dïta ascì ''México, Distrito Federal'') a l'è l'area ûrbann-a c'a s'attrêuva drento a-o dïto ''Distrito Federal'', capitâ di Stati Ûnïi Mescichen, e çentro polittico, econommico e côltûrâle do paize. == Descriçion e stöia == Scïtuä into çentro-sûd do [[Mescico]], insce 'n terèn c'o fâva pârte do baçin do [[lago Texcoco]], a l'è a ciû popolosa do paize, e ûnna de ciû grende do mondo, con 9.209.944 abitanti (2020). Inta sêu crescita a l'ha incorporòu nûmeroxi comûn vexîn e anchêu a fôrma 'n'àrea metropolitann-a comprendendo anche tocchi d'âtri stati. Quella zona metropolitann-a da Çittæ do Mescico a l'ëa abitä into 2005 da 19.311.365 personn-e, quæxi o 20% da popolassiôn totâle da nassiôn mescicann-a. Pe-o 1º Lûggio o se stimma 'na popolassiôn de 9.755.980 abitanti pe-a çittæ, e de 24.748.250 abitanti pe tûtta a regiôn metropolitann-a. Segôndo l'informassiôn ûrbanistega de Naçioin Ûnïe, a zona metropolitann-a da Çittæ do Mescico a l'è a ciû grande de l'emisfero ôçidentâ e o segôndo çentro ûrban do mondo, dòppo [[Tòkyo]], [[Giappon]]. {{Clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} == Conligaménti esterni == * Gôverno do Distrito Federal, [http://webarchive.loc.gov/all/20020808031049/http://www.df.gob.mx/] * Informassion geografica da Çittæ do Mexico, [https://web.archive.org/web/20061002000330/http://www.inegi.gob.mx/geo/default.asp?c=124&e=09 INEGI:] {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Méscico]] [[Categorîa:Capitæ de Naçioîn]] [[Categorîa:Çittæ Olimpiche]] 5tpb50d4fhfn4gqbjreeaauwbfyx0l5 0 4748 275191 184970 2026-10-30T10:04:40Z Michæ.152 13747 Coerénsa de vàrie grafîe dêuviæ 275191 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} [[Immaggine:Red_Wine_Glass.jpg|thumb|right|200px|Un gòtto de vìn]] O '''vìn''' o l'è 'n beviàggio alcòlico òtegnûo da-a [[fermentaçion|fermentaçión]] totâle ò parçiâle de l'[[uga|ûga]], o frûto da [[Vìgna|vigna]], ch'a peu êse sciacâ ò no, ò da-o mósto de l'[[uga|ûga]]. == Descriçión e stöia == A nàscita do vìn a remónta a ciù de 8.000 ànni fa inta región do Càocazo, tra [[Geòrgia|Giòrgia]], [[Armenia|Arménia]] e [[Iran|Iràn]]. Se pénsa chi-â scovèrta da fermentaçión de l'ûga a ségge capitâ pe câxo co-a conservaçión do frûto inte di vâxi de [[Cræa|tærachéutta]]. In [[Italia|Itàlia]] e inte l'[[Union Europea|Unión Eoropêa]] l'é protètto o prodûto de magiô qualitæ e prêxo: o "vìn" o l'é sôlo quéllo derivòu da-a [[fermentaçión]] de ûga ''Vitis vinifera''. {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Beviaggi]] ocpivt2w1tl4pfjwoklda2zeiddojre 275192 275191 2026-10-30T10:09:58Z Michæ.152 13747 275192 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} [[Immaggine:Red_Wine_Glass.jpg|thumb|right|200px|Un gòtto de vìn]] O '''vìn''' o l'è 'n beviàggio alcòlico òtegnûo da-a [[fermentaçion|fermentaçión]] totâle ò parçiâle de l'[[uga|ûga]], o frûto da [[vìgna]], ch'a peu êse sciacâ ò no, ò da-o mósto de l'[[uga|ûga]]. == Descriçión e stöia == A nàscita do vìn a remónta a ciù de 8.000 ànni fa inta región do Càocazo, tra [[Geòrgia|Giòrgia]], [[Armenia|Arménia]] e [[Iran|Iràn]]. Se pénsa chi-â descovèrta da fermentaçión de l'ûga a ségge capitâ pe câxo co-a conservaçión do frûto inte di vâxi de [[Cræa|tærachéutta]]. In [[Italia|Itàlia]] e inte l'[[Union Europea|Unión Eoropêa]] l'é protètto o prodûto de magiô qualitæ e prêxo: o "vìn" o l'é sôlo quéllo derivòu da-a [[fermentaçión]] de ûga ''Vitis vinifera''. {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Beviaggi]] 7dwu680og86od2eky9gfx676qzc9zz0 0 8673 275187 263556 2026-10-29T22:49:58Z InternetArchiveBot 12666 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 275187 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} [[Immaggine:Flag_of_Concepcion,_Chile.svg|thumb|A Bandëa de Concepción]] '''Concepcion''' (In spagnòllo: ''Concepción'') a l'è 'na çittæ do [[Cile]] de 240.000 abitanti (stimòu into 2025), capoleugo da [[Region del Bio-Bío]] scituâ inta [[Provinsa de Concepcion]], in scio sciûmme Biobío. Fôndâ da [[Pedro de Valdivia]] into [[1550]] co-o nomme de ''La Concepción de María Purísima de Nueva Extremadura''. A gh'à 'na superficce de 221,6 km². Con 'na denscitæ de 975,0 ab/km². A s'attrêuva a 'n'artûa meddia de 12 metri in scio livello do mâ. == Galeria == <gallery> File:Arco de Medicina UdeC.jpg| File:Moderno Edificio en Concepción.jpg| File:Desembocadura del Biobío.jpg| File:Ex Catedral de Concepción.jpg| File:Biobus01.jpg| File:Hotel El Araucano.JPG| File:Plaza de Armas Concepción.jpg| </gallery> == Veddi ascì == * [[Gran Concepción]] == Notte == <references/> == Atri progetti == {{Interprogetto}} == Colegamenti esterni == * [https://web.archive.org/web/20100211124604/http://www.concepcion.cl/ Scïto da Mûniçipalitæ de Concepcion] {es} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Çittæ do Cile]] 6e0xpv4kpcfo3nmj1q2saokbh24bhiy 0 17496 275182 274899 2026-10-29T18:37:12Z N.Longo 12052 + wl 275182 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Divisione amministrativa |Nome = A Cêve |Panorama = Pieve di Teco-IMG 0827.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuràmma da Cêve</div> |Tipo = [[Comun|cumün]] |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Imperia |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Enrico Pira |Partito = lista sivica "Prima Pieve di Teco" |Data elezione = 14-5-2023 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = 1861 |var-teritöio = Teritòriu |var-cordinæ = Curdinài |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 1305 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&lingua=ita Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidente ai 31 d'utubre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-denscitæ = Denscitài |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = Aigueiu, Cauderàira, Luvegnu, Möa, Müssiu, A Nirasca, A Truàsta |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Armu]], [[Uigu|Aurigu]], [[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]], [[Burgumau|Burgumàu]], [[Cravaüna]] (CN), [[Cairònega|Cariònega]], [[Cexi|Céxi]], [[Purnasce]], [[Ressu|Rèssu]], [[Vesargu]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu urariu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 2290 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = da Cêve<br>cevàschi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Augusto Pignone|tìtolo=Pieve di Teco. Città di storia, d'Arte, di Guerra|ànno=1998|editô=Centro Editoriale Imperiese|çitæ=Imperia|léngoa=IT|p=117|capìtolo=Il nostro dialetto}}</ref> |var-patrón = Patrùn |Patrono = San Bastiàn |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[20 zenâ|20 de zenà]] |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Pieve di Teco (province of Imperia, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn du cumün da Cêve inta pruvinsa de Impéria |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''A Cêve'''{{#tag:ref|''Ciève''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengio|léngoa=LIJ, IT}}</ref> o ''Cève'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeàscu]], ''A Céev'' in [[Lengua brigašca|brigàscu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierleone Massajoli|outô2=Roberto Moriani|tìtolo=Dizionario della cultura brigasca: Lessico|url=https://books.google.com/books?id=LD0qAQAAIAAJ|ànno=1991|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Lüsciàndria|léngoa=LIJ, IT|pp=49, 113|volùmme=Vol. I|ISBN=88-76-94086-3}}</ref>, ''A Céive'' o ''A Ceive de Tego'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/pieve_di_teco/|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - Pieve di Teco|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2024-09-03}}</ref>|group=n.}} (''Pieve di Teco'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) l'è in [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligüre]] de 1.305 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> ch'u se tröva inta [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvinsa de Imperia]]. == Geugrafìa == <gallery widths="130" heights="130" mode="packed"> Immaggine:Confluenza arroscia arogna.png|A cunfluensa fra Aròscia e Arògna Immaggine:Pieve di Teco-IMG 0803.JPG|A ciàssa da gêxa da Cêve Immaggine:Pieve di Teco-IMG 0813.JPG|A Cêve, in caruggiu du burgu </gallery> U se tröva intu levante da [[Provinsa de Imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)|pruvinsa de Imperia]]. U l'è traversàu dau s-ciümme Aròscia e da l'Arògna, ch'u se càccia inte 'stu chi intu teritòriu cumünàle, nascendu da a Còlla de Armu. U se tröva a i péi du Munte Frascinellu (1120&nbsp;m), da colla du Tecu (de dund'u u pìa u numme italiàn), du Baracùn e de Sant'Antoniu. U teritòriu de tütte e düe e valàe u l'è caraterisàu da di brìcchi nu tròppu praticabili, côsa ch'a l'ha purtàu a ciü pàrte de l'insediamentu versu u fundu da valâ, cun a custrusiùn de fàsce pe cultivà i teren. L'ambiente, manimàn ch'u se mùnta in âutu, u se caraterizza pé êsse custituìu da castagni, pìn, càrpe e rùve, fin a zunze versu a cresta di munti cun varietài de transisiùn cun l'ària ciü "padana" e quarche ràru pìn marittimu, impurtàu da a [[Rivêa|Rivera]]. === Frasiùi === <gallery widths="130" heights="130" mode="packed"> Calderara Pieve di Teco.jpg|A frasiùn de Cauderàira Möa (A Cêve)-Panuràmma 02.jpg|Panuràmma da frasiùn de Möa A Troàsta (A Céive) - vìsta (1).jpg|A frasiùn da Truàsta </gallery> U paise cumprènde ascì de frasiùi, fra 'ste chi: Aigueiu (o Aigheiu, senù Aigheghi), A Nirasca, A Truàsta, Cauderaira, Müssiu, Möa (o Moàn) e Luvegnu (o Luvegne). === Cunfin === U cunfina cu'i paisi de [[Armu]], [[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]], [[Ressu]], [[Cravaüna]] (CN), [[Purnasce]], [[Burgumau]], [[Cairònega|Cariònega]], [[Vesargu]], [[Cexi]]. == Storia == E raìxe da Cêve e sun da riscuntrà inte pupulasiùn [[Liguri Antighi|lìgüri antìghe]], da tribù di [[Ingauni|Ingàuni]], ch'i duminàvan a zôna de [[Arbenga]] in epuca pre-rumâna. Pé vegghe però in véru e propiu insediamèntu fissu da ste parte bezögna 'spetà u duminiu lungubàrdu in scia penìsura, chi difatti u nàsce ina primma base pe'u cuntrollu da valâ, in sciu munte Tecu, ch'u và avanti ascì sutta i Franchi. Zà inte 'stu periudu chi u se registra l'arìvu di fràtti benedetìn de San Curumbàn, che i se stabiliscen aa Carpenea, dunde poi u vegne tiràu sciü u munasté de San Péru. A Cêve a pìa però ciü impurtansa cun l'acquistu du feudu da parte da famìa di marchesi de Clavesana, cun a custrusiùn du castellu in scia còlla du Tecu, avegnüa a partì dau [[1225]]. Inte stu moddu u nàsce ascì u primmu nucleu du paìse, podâse pé purê recampà e tàsce in sce merci de passaggiu fra u [[Piemonte|Piemunte]] e a Ligüria. Pé avê a custrusiùn du burgu che veghemmu ancöi u bezögna ducca spetà u marchese Antonio de Clavesana, ch'u u fà svilupà in sce a base du nucleu abitàu presedente, a cumensà da l'ànnu [[1232]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.expovallearroscia.com/paesi-valle-arroscia-entroterra-ligure/47-pieve-di-teco-pieve-di-teco|tìtolo=Descröve a vàlle Aròscia, u paìse da Cêve|vìxita=2021-06-13|léngoa=IT}}</ref> A pôca distànsa da 'stu periudu chi a vegne edificâ a primma "cêve", a primma gêxa da valâ de l'Aroscia, strutüra ch'a se vegghe ancù ancöi, ascì se inte furme de cumme i l'han rangiâ du [[XVI secolo|seculu XVI]]. Sta preduminànsa du paìse intu cuntestu da valâ de l'Aroscia, ch'a munta inti tempi, a reciàmma bén bén de persune dae zône vixìne, tantu che u burgu u rìva a cuntà quaxi 300 famìe, segundu e funti de l'epuca. Dau [[1386]] a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] a va a rescatà u feudu dai marchexi Clavesana.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.pievediteco.im.it/wp/un-po-di-storia/|tìtolo=A stòia da Cêve|vìxita=2021-06-13|léngoa=IT}}</ref> In questu moddu A Cêve a vegne a sede du capitanàu lucàle e a vegne dutâ de in növu scistemma de difésa, cun a custrusiùn de müragne de sinta e l'ingrandimentu de l'insediamentu uriginàriu: l'è ducca de 'sti tempi che u burgu u pìa a sò cunfurmasiùn atuàle, caraterizâ dai porteghi, nasciüi prubabilmente cun mutivasiùn ecunomiche e cumerciàli. Mutùre de stu rinuvamentu a l'è a famìa di Spìnura de [[Zena]], ch'a a custruisce a magiuransa di palassi storici da Cêve, survatüttu a partì dau [[1428]]. L'estensciùn udierna du burgu a vegne però razunta sulu intu [[1533]], cun u rifasimentu di edifissi religiusi lucali, a custrusiùn de in növu munastê e a fìn da custrusiùn di porteghi. Dürante poi u [[XVII secolo|Seisentu]] A Cêve a l'éra stâ teritòriu de cuntesa fra i Zenexi e i [[Savoia|Savòia]], tantu che intu [[1625]] i piemuntexi i entran intu burgu e dilagan intu paìse: u vegne derucàu u castellu custruìu dai Clavesàna. Sucescivamente u teritòriu cumünàle a se tröva fra dùi föghi, cun cuntese fra Sénua (piemuntese) e [[Ressu|Rèssu]] (zenese) pe questiùi che l'axevan da vegghe cun l'alevamèntu. Cuscì inti scuntri sucescìvi a Repübbrica a mandià poi cuntingenti militàri da [[Arbenga]], anche se questi i nu sciorten a recunquistà a sitadìna, vegnindu travòlti dai nemixi inta battàia de Paperéra. A questu se va a 'zunze u passaggiu de l'esercitu piemuntese intu [[1706]] (cun a düchessa de Savoia e a Sindone, in füga da Turìn) e poi intu [[1744]], quande i piemuntexi i turnan a ucupà a zôna, causandu nu pochi prublemi aa pupulasiùn lucale, in lòtta cun i urmeàschi pé cuntrulà i arpeggi de àta muntagna a [[Viuzena|Viuzènna]]. U cuntrollu sabaudu u nu se demustra però duraüu, in quantu cun l'arìvu de [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] du [[1794]] se asciste aa ruvìna di campi cultivài de tütta a valâ. Ducca u burgu u pàssa sutta aa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]]. U vegne poi anessu a l'Imperu Fransese fin au [[1814]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.imperiadavedere.it/luoghi/4419-pieve-di-teco-valle-arroscia.html|tìtolo=Impeia da végghe, A Cêve|vìxita=2021-06-13|léngoa=IT}}</ref> Cun a restaurasiùn du [[1815]] u turna sutta i pusedimènti du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], divegnüu poi Regnu d'Italia dau [[1861]], inserìu inta pruvinsa du Portu. Inte l'ànnu [[1862]] u pìa a növa denuminasiùn ufisiàle de "Pieve di Teco". Dürante a [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundià]] e sun stài diversi i episodi de Rexistensa, cumme quellu de [[Sirviu Bunfànte|Sirviu Bunfante]], cumandante da brigâ dedica a [[Felixe Casciùn]], partigiàn uiginàriu de Imperia ch'u l'éra tranxitàu, ferìu a [[Vesargu]], inta zôna pé 'rivà au campu de medicherìa da [[Briga Auta|Brìga Àuta]]. Intu [[1946]] u cumün u pàssa aa [[Italia|Repübbrica italiana]]. I ürtimi cangiamenti a livellu terituriàle i sun stài fài du [[1928]], quande i vegnen smembrài i cumüi de Möa e de [[Armu]], e ancùa intu [[1929]] quande u 'sciòrbe Cauderàira (che da primma a cumpunéva in cumün autonumu cun Cartàri, anessa a Céxi). Armu u vegne pòi ricustituìu a cumün intu [[1949]]. Fra i ànni [[1973]] e u [[2008]] a l'è stà a capitale aministratìva da Cumünitài muntana de l'Auta valâ Aroscia, ancöi supressa e sustituìa da l'Uniun di Cumüi de l'Auta valâ de l'Aroscia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.unionevallearroscia.it/|tìtolo=Uniun di Cumüi de l'Àta valà de l'Aroscia|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref> == Abitànti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/A Cêve}} === Minurànse furèste === Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du [[2019]], i sitadìn furèsti aa Cêve i sun {{formatnum:213}}. De questi 64 i vegnen da l'[[Albania|Albanìa]] e 53 dau [[Maròcco|Maròccu]]. === Persune ligàe cu'a Cêve === * Giulio Benso (A Cêve, [[1601]] - A Cêve, [[1668]]), pitû.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanna Terminiello Rotondi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giulio-benso_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1966|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 8|capìtolo=BENSO, Giulio}}</ref> * Francesco Pannofino (A Cêve, [[1958]]), dupiatû e atû.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/francesco-pannofino/|tìtolo=Pannofino, Francesco - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2025-12-18}}</ref> == Pòsti de interesse == <gallery widths="145" heights="145" mode="packed"> Gêxa culegiâ de San Giuanni Batista (A Cêve).jpg|A gêxa culegiâ vista dau burgu Pieve di Teco-collegiata s Giovanni Battista-complesso7.jpg|I interni da paruchiale da Cêve Gêxa da Madònna da Rîpa (A Céive) - faciâta (2).jpg|A faciâ da Madonna da Ripa Uatòiu de l'Imaculâ Cuncesiun (A Cêve)-Faciâ 01.jpg|L'uratoriu de l'Imaculâ, ae porte du burgu Pieve di Teco (IM) - frazione Acquetico - chiesa di San Giacomo Maggiore - 01.jpg|A gêxa de San Giacumu d'Aiguéiu Pieve di Teco-santuario madonna dei fanghi3.jpg|Vìsta du santuàriu da Madonna du Pantàn Gêxa de San Martin (Möa, A Cêve)-Faciâ 02.jpg|A gêxa de San Martìn de Möa </gallery> === Architetüre religiuse=== U cumün da Cêve pe' cuntu da Gêxa u fa parte da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga-Imperia]], chi dunca e ghe sùn quattru diferenti parocchie: San Giuvanni Batìsta (sentru da Cêve), San Giacumu Mazù (Aiguéiu), San Zorzu (Cauderàira), San Martin e a 'Sunta (Möa-A Truàsta). ==== Gêxe du paise ==== * '''Gêxa culegiâ de San Giuvànni Batista''', intu burgu növu da Cêve, a l'è stà custruìa dau prugetista du Cantùn Ticìn Gaetano Cantoni fra u [[1782]] e u [[1806]]. De föra a se presenta cun di gròssi finestrùi e da l'impurtante portegu daa furma mezza reuda ch'u permette l'entrâ. Quéstu u se caraterizza pé a pavimentasiùn a scachiêra, giànca e grìxa cun a suntûsa strutüra a tréi lôbi. A l'è intu cumplessu "austera", fàttu tipicu pe e géxe neuclasciche, ascì se se pònen vegghe atre carateristiche de stampu baròccu. A strutüra udierna a nasce però da a demulisiùn da gêxa presedente, risalènte au periudu zenese (aturnu au [[1460]]).<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.pievediteco.im.it/wp/collegiata-san-giovanni/|tìtolo=Géxa culegià de San Giuvànni Batista|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref> * '''Uratòriu de San Giuvanni Batìsta''', rizalente au [[1233]]-[[1243]], u rapresenta a gêxa ciü veggia da valâ de l'Aroscia, a se tröva inte vixinànse de dùi parti du burgu, e a cunserva a càssa prucesciunàle de San Giuvanni. A l'è stâ rimanezâ ciü 'otte e a strutüra vixibile aù a l'è duvüa a di restauri du Seisentu, mentre i afreschi presenti i sùn atribuii a l'artista Marvaudu, foscia du [[1719]]. * '''gêxa dedicâ a a Madonna da Ripa''', ancöi scunsacrà, a se tröva pòcu föra du burgu, custruìa in stìle goticu intu [[1370]] dai fratti benedetìn a l'ha rapresentàu pé seculi a parocchia du burgu növu, a l'è a "céve" ch'a l'ha dàu u nomme au paìse. A g'ha a particulaitài d'avê l'ingressu in sciü làtu lungu, côsa tipica pe in pò de géxe de sta valle. Inti vàn suteranei a se tröva a cripta, ch'a cuntegne i resti de 'n antìgu ârtâ.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.pievediteco.im.it/wp/edifici-religiosi/|tìtolo=Edifissi religiùsi|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref> ==== Gêxe de Aiguéiu ==== * '''Gêxa da parocchia de San Giacumu Mazû''', a se tröva in Aigueiu e l'è stâ edificâ intu [[XVI secolo|XVI seculu]], cun furme tardu-baòcche miste au stìle neuclascicu. A strutüra esterna a l'è puligunàle nu cumpleta, ch'a presenta in rigunfiamèntu, messu in evidensa dàu pusisiunamèntu du campanìn. Pregiài ascì i afreschi a l'internu, atribuìi au Cunca, aù restauài, u tabernaculu de legnu e a fùnte bateximâle, cuntempuranea a a custrusiùn.<ref name=":1">{{Çitta web|url=http://www.comune.pievediteco.im.it/wp/le-frazioni/|tìtolo=E frasiùi da Cêve|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref> * '''Uratòriu da 'Sunta''', a Aiguéiu. * '''Antìga gêxa-uratòriu''', a se tröva de rimpettu a l'udierna paruchiàle e a l'è de uìgine mediuevàle, ancöi a l'è scunsacrâ a presenta de carateristiche scìmili a quella du Cunventu di Agustiniàni de Cêve.<ref name=":1" /> * '''Antigu munastê e relatìva gêxa de San Péru in Carpenêu''' in lucalitài Ciàn de San Péru, ancöi i se pònen vegghe sulu i resti, u se tröva inte vixinànse de l'àntìga stràdda ch'a culegàva A Cêve au Piemunte. A l'éa stâ custruìa dài fratti benedetìn de San Curumbàn a partì dau [[XI secolo|XI seculu]], assemme aa gêxa restaurâ intu [[1400]]. * '''Capeletta da Madonna de Collaréu''', inta lucalitài de rimpettu au burgu da frasiùn chi u se festezza u cültu da madònna cun 'na messa anuale, bén bén frequentàu ascì pé u panuràmma e i sentêi lucàli, scicumme ch'u se tröva int'in pözzu spessu baxàu dau sù.<ref name=":2">{{Çitta web|url=http://www.comune.pievediteco.im.it/wp/i-dintorni/|tìtolo=I dinturni d Cêve|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref> * '''Capeletta da Madonna da Neve''', ai cunfìn cun Luvegnu. * '''Capeletta de San Luensu''', se tröva inta pàrte ciü bàssa du burgu, in lucalitài Cà Suttàne. * '''Capeletta de San Roccu''', se tröva inta pàrte ciü àta du burgu, in lucalitài Cà Supràne. * '''Capeletta de Santa Lucia''', se tröva inta pàrte ciü àta du burgu, in lucalitài Cà Supràne. ==== Géxe de Cauderàira ==== * '''gêxa da parocchia de San Zorzu Növu''', a se tröva intu sentru du burgu de questa frasiùn, a l'è stà custruìa in tempi relativamènte resenti, in sustitusiùn de quella ciü veggia. * '''gêxa de San Zorzu Veggiu''', a se tröva d'ataccu au semiteriu lucàle, se pensa ch'a l'è de derivasiùn àtu-medievàle, cun dùe navàe distinte, a cunserva di afreschi da l'elevàu prêgiu, cun mutìvi decuratìvi a fàsce gianche e neigre, tipiche de àtre gêxétte da valâ. L'éra stâ custruìa prubabilmente pé u cuntrollu da bàssa valle. Carateristicu u svettànte campanìn, azuntu però intu periudu [[XV secolo|quattru]]-[[XVI secolo|sinquesentescu]].<ref name=":1" /> * '''Uatòiu da 'Sunta''', missu lungu u caruggiu prinsipàle ch'u travèrsa u paìse. * '''Capeletta da Madonna da Néve''', a l'è ina gêxa de urigine settesentesca, vixìna a San Zorzu Veggiu, caraterizâ daa furma a utagunu, cun in portegu (''protiro'') de ingressu azuntu doppu a sò custrusiùn. ==== Géxe de Möa e da Truàsta ==== * '''gêxa da parocchia de San Martìn''', intu burgu da frasiùn. A l'è de urìgine medievàle, cun a strutüra inisiale prubabilmente du [[1272]]. Questa a l'è stâ rimanezâ sucescivamènte, aturnu aa primma metài du [[XVII secolo|XVII seculu]], cun 'na ciànta elittica, in moddu du tüttu scimile a a culegià da Cêve. Impurtante u campanì ch'u domina u paìse, nu rimanezàu düante i restàuri du Seisentu.<ref name=":1" /> * '''Uatòiu de San Gregòriu Magnu''', se tröva vixin a a parocchia de Möa. * '''Capeletta de San'Antoniu''', in scia stradda pé [[Armu]], inta burgâ de Cascina Rulandu. * '''Capeletta de San 'Bastian''', se tröva a Möa, a l'è dedicà au santu prutetû da sitadìna. * '''Capeletta de San Benardu''' a levante da burgâ de Cà Supràne de Möa. * '''Capeletta da Madonna de Grassie''', a l'è rizalente ai inissi du [[XVII secolo|XVII seculu]], a se tröva intu puntu ciü àtu du sentru da frasiùn. * '''Capeletta de San 'Bastian''' inta burgâ de Cà di Bellandi, vixìn ai cunfìn cun [[Armu]]. * '''gêxa de San Vincensu''', a mezza stradda fra Möa e a colla de Dumenega. * '''Santuàiu da Madonna da Neve''', ciamâ ascì Madonna du 5 d'aùstu, a l'è 'na tipica gêxétta de muntagna, cun u sò duggiu portegu, funsiunànte ascì cumme ripàru quande u ciöve. Se tröva inta colla de Dumenega vixìn aa frasiùn. * '''gêxa de Nostra Scignua du Rusàriu''', a se tröva intu burgu da frasiùn da Truàsta. * '''Santuàiu da 'Sunta''' aa Truàsta. * '''Capeletta de San Benardu''' aa Truàsta, inta burgâ de Cà Suttàne. * '''Capeletta de San Giacumu''' inta burgâ di Carènsi da Truàsta. * '''Capeletta de San Luensu''' intu mezzu di boschi a punènte da Truàsta. ==== Gêxe de Müssiu ==== Ascì Müssiu u g'ha 'na propia parocchia, legà però a quella du burgu cevàscu. Inta frasiùn se ponen vegghe:<ref name=":1" /> * '''Gêxa de Santa Lucia''', a l'è risalente au [[XVIII secolo|XVIII seculu]], terminà intu [[1777]]. Se tröva intu burgu e a l'è carateristica pé u sò campanìn "a seùlla", truvàu ascì in àtri edifissi religiùsi de l'entrutèra ingàunu. * '''Uratòriu de Santa Cruxe''', vixìn a a parocchia. ==== Géxe de Luvegnu ==== Ascì Luvegnu u g'ha 'na propia parocchia, legà però a quella da frasiùn de Aiguéiu. Intu paìse se trövan: * '''Gêxa de San Benàrdu''', a l'è a paruchiàle de Luvegnu e a se tröva intu sentru du paìse. * '''Gêxétta de Sant'Antoniu''', a se tröva int'in pözzu vixin a a paruchiale, dunde se pò amirà u panuràmma da valâ versu Vesargu. ==== Géxe aa Niràsca ==== * '''Gêxa da parocchia de San Michê''', a se tröva intu sentru da frasiùn da a Niràsca. * '''Uratòriu de San 'Bastian''' inta frasiùn de Niràsca. * '''Capeletta da Madonna de l'Acinellu''', se tröva a Niràsca. * '''Capeletta da Madonna de Grassie''' aa Niràsca. * '''Capeletta de San Roccu''' aa Niràsca. * '''Capeletta de San 'Bastian''' aa Niràsca. ==== Cunventi e santuàri ==== * '''Cunventu di Agustiniani''', intu burgu cevàscu, u se tröva dunde in tempu u se ìssava u castellu, demulìu dai Sabaudi inti scontri cuntru Zena. U cunserva ancù aù 'n impurtante bassurilievu in prìa rafigürante u martìriu de Sànta Caterìna rizalènte au [[1644]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.fondoambiente.it/luoghi/ex-convento-degli-agostiniani|tìtolo=I pòsti du cö, Fai, Cunventu di Agustiniàni|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref> * '''Cunventu de Sant'Agustìn''', pocu föra u burgu sitadìn, u l'è du rinascimentu, prubabilmente du [[1471]], e u presenta in amiàbile ciostru, u ciü gròssu de tüttu u punènte da regiun Ligüria. Quéstu u sereva du [[1478]] e u l'è rezüu da vintiquattru culonne a furma utagunàle. A gêxa interna, tra l'àtru a cunserva i afreschi du [[XVI secolo|XVI seculu]] de Péru Guiddu de [[Ransu]]. Aù u l'è scunsacràu, ma questu zà da l'ünitài italiana. Daprimma u l'éra divegnüu 'na caserma, pòi 'uspeâ, au mumentu a l'è in pàrte divegnüu sede da scöra superiure Ruffini. * '''Santuàriu da Madonna di Fanghi''' (o du Pantàn), l'è 'na gêxétta dedicà aa Madonna, ch'a se tröva int'in spassiu cianéllu sircundàu daa vegetasiùn. Custruìa in stìle baroccu a partì dau [[1678]], a l'è cuscì ciamâ pé via da lucalitài dunda se tröva, ricca de ègua, e ducca de pantàn. * '''Cunventu de San Francescu''', in lucalitài Barcheti, du [[XVII secolo|XVII seculu]], l'è razunzibile pé via de 'n genere de cröza ch'a chìna in moddu ripidu. Inte vixinànse se tröva u buscu di Barcheti, nasciüu grassie ai fratti, ch'u cuntegne èrburi antighi, seculàri.<ref name=":2" /> === Architetüre sivili === <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> Immaggine:Pieve di Teco-IMG 0808.JPG|L'ìnsegna du teàtru Salvini Immaggine:Pieve di Teco-palazzo Borelli-complesso.jpg|Palassu Borrelli, dettaiu Immaggine:Pieve di Teco-IMG 0811.JPG|A tùre du relöriu intu burgu Immaggine:Pieve di Teco-IMG 0804.JPG|In àtru carùggiu du bùrgu Immaggine:Pieve di Teco-IMG 0812.JPG|I porteghi intu burgu Immaggine:Pieve di Teco-teatro civico Rambaldi-complesso2.jpg|Palassu Rimbaldi </gallery> * '''Palassu Borelli''', se tröva intu burgu növu da Cêve, edificàu intu [[XIX secolo|XIX seculu]] u l'éra a rexidènsa de Bartolomeo Borelli, dau [[1903]] a l'è a sede du palassu cumünale ch'u l'ha inte tüttu de quattru ciài, l'ingressu avegne cun 'n severu purtun ch'u da l'acessu au ciàn teren, dund'u se pö vegghe in giardinettu internu, pé favurì l'ingressu da lüxe in tütte e stansie. Impurtante a scarinâ de marmu giàncu, ch'a porta inti ciài superiuri, dunde a se tröva a sala de rapresentansa, afrescâ in sciü sufittu cun ''Amore e psiche'', incurnixàu da di mutìvi rinascimentali.<ref name=":0">{{Çitta web|url=http://www.comune.pievediteco.im.it/wp/edifici-storici/|tìtolo=I edifissi stòici du cumüne|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref> * '''Teatru sivicu "Rambaldi".''' Scituàu inte l'àntiga lòggia du cunventu de Agustinane. Atìvu fin ai [[Anni 1980|ànni 80]]. Rangiàu intu [[2006]] cumme auditorium murtimediàle. A strutüra a l'è risalente au [[1664]], e e decurasiùi e sun de Giulio Benso aliêvu de l'artìsta Giovanni Battista Paggi. * '''Teàtru "Salvini"''', custruìu du [[1834]] pé opera da famìa lucale Manfredi cun 'na strutüra a fèru de cavallu, streita e lunga, u presenta furme de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], mes-ciae cun quelle du [[XVII secolo|XVII]]-[[XVIII secolo|XVIII seculu]]. Cun i sò 43 m² e 112 pòsti tutàli u l'è u segundu teàtru ciü picìn d'Italia. Seràu inti [[Anni 1920|ànni 20]], a causa da crìsi ecunomica u vegne avèrtu doppu 'n atentu restauru intu [[2005]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.expovallearroscia.com/storia-cultura-valle-arroscia-entroterra-ligure/34-teatro-salvini-pieve-di-teco|tìtolo=U teàtru Salvini a A Cêve|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.pievediteco.im.it/wp/il-teatro-salvini/|tìtolo=Cumüne da Cêve, u teàtru Salvini|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref> * '''Uspeâ veggiu da Cêve''', aù in edifissiu privàu, u l'éra stàu custruìu intu [[1402]], pocu de föra dau burgu, in scia rìva de l'Arògna. U cunserva u purtâle in prìa, rafigürante l'Anunciasiùn, scimbulu da scöra d'arte de Sénua.<ref name=":0" /> * '''Museu diucesàn de àrte sacra''', se tröva inta gêxa scunsacrà da Madonna da Rìpa. Stu prugettu u l'è nasciüu fra u [[2005]] e u [[2006]] e ancöi u museu u cuntegne dipinti pregiài e opere che e vegnan da tütta a valâ.<ref>{{Çitta web|url=http://www.culturainliguria.it/cultura/it/Temi/Luoghivisita/museiRaccolte.do;jsessionid=9D11DF61A34A1A0401E7366B0E62B5C6.node2?contentId=29301|tìtolo=Museu da Diocesi de àrte sàcra|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}} </ref> * '''Museu de Maschére de Übaga'''. Se tröva intu sentru da Cêve e u cuntegne tòstu 100 maschée cuntempuranée ligàe ai cülti prerumài de Übaga, frasiun du Burghettu d'Aroscia, dunde sun stàe truvàe e rapresentasiùi de l'übagu, ch'u vö dì in àntigu ligüre "posti scüri", reciamàndu u mistéru de l'antighitài ligüre.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.pievediteco.im.it/wp/il-museo-delle-maschere-di-ubaga/|tìtolo=Maschée de Übaga, u muséu|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beniculturali.it/luogo/museo-delle-maschere-di-ubaga|tìtolo=U Museu de Maschére de Übaga, scheda du Ministéru di Ben Cultüràli|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref> * '''Palassu "Barli-Savona"''', l'è ün di ciü antìghi palassi de Müssiu, dunde u l'è nasciüu Marcello Barli intu [[1908]], impurtante pitù da Cêve. U cunserva in impurtante purtà de prìa. === Grotte === Intu teritòriu cumünàle u se tröva in scìtu de interesse cumünitàriu (SIC), istituìu da a regiùn Ligüria intu [[2005]], ciamàu Grotta du Sgarbu du Ventu. Stubchi u l'è in cumplessu de gròtte ch'u se svilüppa pe ciü o menu 3 km in prufunditài, sircundàu da l'ambiente natürale du Munte Guardiabella e daa Còlla de San Bertumê. == Ecunumìa == U cumüne u vìve prinsipalmente de agricultüra, cun a cultivasiùn de [[U(r)iva|urìve]], da vìte, di sücchin, de ràve e de l'àiu de [[Vesargu]], tipicu da valâ. Difüzu u l'è u sfrutamèntu buschivu e l'alevamèntu. Svilupàu u turismu ma ascì l'indüstria, in quantu chi a se tröva 'n impurtante zona industriàle, legà survatüttu ai prudotti enulogici, ai seramènti e aa prudusiùn de articuli alimentari. Presedentemènte a l'éra praticâ l'industria de calsaüe, aù abandunâ. == Cultüra == === Dialéttu da Cêve === {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaiu}} U dialettu parlàu a A Cêve u l'è de stampu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]] e u fa parte du grùppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligüe sentru-ucidentàle]], u presenta carateristiche peò ciü particulàri, riscuntrabili inte tütta a valâ de l'Aroscia, ligà stuicamènte a [[Arbenga]], ma cun tante influense da sitài de [[Imperia]]. === Bacì l'Inciaštru === 'Na maschera tipica du carlevâ lucàle a l'è ''Bacì l'Inciaštru'', dipintu cumme in òmmu dàe bòne intensiùi, scimile a in pagiàssu, famusu perché, vuxèndu 'giüttà i àtri, u finisce sempre pé fà di paciüghi e di inciàstri.<ref>{{Çitta web|url=https://www.unionevallearroscia.it/2021/02/26/pieve-di-teco/|tìtolo=A Cêve, scheda du cumün|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref> ===Istrusiùn=== A Cêve u l'è u sulu cumüne de l'entrutèra in pruvinsa de Imperia a avéghe 'n pòlu de scöre cumpletu (da l'asìlu ae superiùri, cun e scöre Ruffini), racolte fin ae meddie intu istitüu cumprenscivu da Cêve e de [[Puntedasce]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpieveditecopontedassio.edu.it/|tìtolo=IC Cêve-Puntedàsce|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref> === Enugastrunumìa === ==== Sciùre da Cêve ==== Diferenti e sun e specialitài enugastrunomiche de stu paìse chi, fra tütte se vegghen pé ezémpiu e "Sciùre da Cêve", bescötti secchi, scimili ai canestrelli, custituìi da dui strati de fròlla a furma de sciùra, misci asèmme da u cìn de marmelâ de bàricocchi. 'Ste paste secche e sarévan nasciüe da l'inventìva de 'n paneté lucale, pe risparmià in scià marmelâ, in quantu quella necesària a l'è ciü pôca de quella duverà pé i gubeletti, àtri bescötti tipichi ligüri.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2021/05/i-fiori-di-pieve-di-teco-biscotti-golosi-nati-per-risparmiare/|tìtolo=E sciùre da Cêve, bescötti nasciüi pé risparmià|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref> ==== Canestrelìn da Cêve ==== Sun di grissin a furma de anéllu da rusüià cumme antipàstu, de suvente arumatizài cun l'anixe, güstu ch'u turna de spessu inte 'sta valâ chi, scicumme ch'u l'è presente ascì int'in particulàre sciügu lucàle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2021/04/i-canestrelli-di-pieve-di-teco-un-grissino-chiuso-da-pucciare-nel-latte/|tìtolo=I canestrelli a l'anixe|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref> === Sport === Praticàu fin da témpi antìghi u l'è u sport du [[Balùn (zögu)|balùn elàstegu]], tipicu de ste parte chi, ma ascì du bàssu Piemunte. L'asuciasiùn lucàle ch'a se occupa de st'ativitài a l'è l' "A.S.D. Polisportiva Pieve di Teco-Valle Aroscia", pe' di ànni inta [[Sé(r)ie B (balùn)|Série B]] du campiunàu Fidas<ref>{{Çitta web|url=https://www.sanremonews.it/2016/06/29/sommario/sport/leggi-notizia/argomenti/altri-sport-5/articolo/pallapugno-la-societa-del-momento-e-lasd-valle-arroscia-pieve-di-teco-sogna.html|tìtolo=Balùn elesticu, A Cêve a sògna cun l'ASD Valle Arroscia|vìxita=2021-06-27|léngoa=IT}}</ref>, du [[2024]]-[[2025]] a l'è muntâ fina inta [[Sé(r)ie A (balùn)|Série A]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.rivieratime.news/pieve-di-teco-pallapugno-presidente-serie-a-serie-b-sferisterio/|tìtolo=Pallapugno: Pieve di Teco torna in Serie A, il racconto di una stagione da incorniciare|léngoa=IT|vìxita=2024-12-23}}</ref> == Feste e fére == * '''Carnevalle''': a l'è a festa da dumenega ch'a vegne primma du martedì gràssu, dunde pé e vìe du burgu i sfìran i càri alegorici, raprezentanti i vàri paìsi aruscìn. De suvente i rapresentan demuranduse a vìtta cuntadina da vàlle o situasiùi tipiche.<ref>{{Çitta web|url=https://m.youtube.com/watch?v=dEnIv0G2dnk&feature=youtu.be|tìtolo=Carnevàlle 2019, ImperiaTV|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref> * '''Festa da Madonna du Carméu''', a Möa, festa de caratere religiùsu cun a prucesciùn di Cristi e a bànda, sagra cun a müxica dau vìvu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.riviera24.it/2019/07/pieve-di-teco-tutto-pronto-a-moano-per-la-grande-festa-dedicata-alla-madonna-del-carmelo-598613/|tìtolo=Möa, a festa da madonna du Carméu|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref> * '''Expo Valle Arroscia:''' a l'è a sàgra prinsipàle de tütta a valâ. A se tegne a partì dau [[2012]], düante sta chi e ativitài di paìxi da valâ e mustran e propie tipicitài enugastrunomiche e nu sùlu. Caminandu pé i porteghi i se ponen 'tastà dunca e pietanse tipiche, dau pàn frìtu ae furmagette, fin a a càrne e u vìn lucàle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.expovallearroscia.com/programma-expo-valle-arroscia|tìtolo=Expo Valle Arroscia, prugràmma|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref> * '''Mercatìn de l'artigianàu e de l'antiquariàu''', i se tegnen de dumenega (a segunda du meze u primmu, l'ürtima u segundu).<ref>{{Çitta web|url=https://www.riviera24.it/2021/05/torna-il-mercatino-dellantiquariato-di-pieve-di-teco-695446/|tìtolo=A A Cêve u turna u mercatìn|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref> == Aministrasiùn == === Scìndeghi da Cêve === [[File:Pieve di teco municipio.jpg|thumb|Palassu Borrelli, u munisipiu da Cêve, intu burgu]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|30 mazzu 1985|3 arvì 1989|Marco Lengueglia|Demucrassia Cristiana|Scìndegu|}} {{ComuniAmminPrec|3 arvì 1989|30 mazzu 1990|Luciano Brunengo|Democrazia Cristiana|Scìndegu|}} {{ComuniAmminPrec|30 mazzu 1990|24 arvì 1995|Luciano Brunengo|Democrazia Cristiana|Scìndegu|}} {{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|23 dixembre 1997|Lucia Casella|Lista sivica|Scìndegu|}} {{ComuniAmminPrec|23 dixembre 1997|25 mazzu 1998|Claudio Sammartino||Cumisariu strurdinàiu|}} {{ComuniAmminPrec|25 mazzu 1998|28 mazzu 2002|Renzo Brunengo|Lista sivica|Scìndegu|}} {{ComuniAmminPrec|28 mazzu 2002|29 mazzu 2007|Renzo Brunengo|Lista sivica|Scìndegu|}} {{ComuniAmminPrec|29 mazzu 2007|12 setembre 2007|Alfredo Delfino|Lista sivica "Uniti per Pieve"|Scìndegu|}} {{ComuniAmminPrec|12 setembre 2007|15 arvì 2008|Piero Raimondi||Cumisariu strurdinàiu|}} {{ComuniAmminPrec|15 arvì 2008|28 mazzu 2013|Alessandro Alessandri|Lista sivica "Insieme per cambiare"|Scìndegu|}} {{ComuniAmminPrec|28 mazzu 2013|12 zugnu 2018|Alessandro Alessandri|Lista sivica "Insieme per cambiare"|Scìndegu|}} {{ComuniAmminPrec|12 zugnu 2018|14 mazzu 2023|Alessandro Alessandri|Lista sivica "Insieme per cambiare"|Scìndegu|}} {{ComuniAmminPrec|14 mazzu 2023|''in càrega''|Enrico Pira|Lista sivica "Prima Pieve di Teco"|Scìndegu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Binelaggi === U cumün da Cêve u l'è binèllu de: * {{Binelàggio|FRA|Bagnols-en-Forêt}}, dau 5 de marsu du [[1990]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.bagnolsenforet.fr/jumelage/|tìtolo=Jumelage|outô=Commune de Bagnols-en-Forêt|léngoa=FR|vìxita=2025-08-18}}</ref>. == Vie de Cumünicasiùn == A Cêve a l'è culegà cun Imperia e cun a valâ du [[Tànnôu|Tànaru]] grassie a a stradda statale 28 da còlla de Nàva (SS 28), che a culega cun Purnasce a nòrd e cun Céxi a sud. Intu [[2014]] u l'è stàu custruìu u traciàu da variànte ch'a tàia föra dau traciàu u sentru da Cêve, creandu in culegamentu ciü lestu fra a Rivea e u Piemunte. Da a lucalitài da Sapunera a se deramma a stradda statàle da valâ de l'Aroscia (SS 453), ch'a culega u teritòiu cun Arbenga, finèndu inte [[Leca (Arbenga)|Leca]]. == Nòtte == ;Nòtte au testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Àtri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:A Cêve| ]] gjgccxv5wtaeobvgpd64kgswgqccmpm 0 27410 275175 270868 2026-10-29T17:33:46Z N.Longo 12052 + wl 275175 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} [[File:U Palcu (Festival de San Zorzu 2022).jpg|thumb|U parcu estèrnu du Festival de San Zorzu, 2022|279x279px]] U '''Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure''' (''Festival da Cansùn in Lengua Ligü(r)e de San Zorzu''), cunusciüu ascì cumme '''Festival de San Zorzu''', u l'è ina manifestasiùn müxicâle ch'a se tegne tütti i ànni a [[Arbenga]], inta lucalitài de San Zorzu de [[Campugexa]]. == Sto(r)ia == E primme idee de lancià 'na manifestasiùn in [[Lengoa ligure|Ligü(r)e]] e sun du [[1999]], grassie aa [[Consulta Ligure|Cunsürta Ligü(r)e]] du mèximu annu, dund'u s'è parlàu da valurisasiùn du teâtru in [[Lengoa ligure|Lengua Ligü(r)e]] cumme mezzu pe'u svilüppu e a cunuscènsa da stessa parlâ. A Cunsürta a l'ha ascì vistu a cansùn cumme 'n âtru moddu pe' svilüpà e fà cunusce e tradisiùi regiunâli.<ref>{{Çitta web|https://www.rivieraeventi.it/it/e/12974.1-sabato-03-febbraio-albenga-festival-san-giorgio|tìtolo=U festival de San Zorzu|vìxita=2025-10-04|léngoa=IT}}</ref> A primma edisiùn a s'è tegnüa du [[2002]], da lì u vegne urganizàu tütti i ànni grassie a-a partecipasiùn da paròcchia de San Zorzu Martire, ch'a l'ha missu a dispusisiùn u Salùn Paruchiâle Teâtru Don Pelle, dunde zà a se tegniva a Rassegna Teatrâle de Lengua Ligü(r)e. Dau [[2013]] inta cumpetisiùn u vegne ascì premiàu a cumpagnìa ch'a l'ha guagnàu a rasegna du teâtru e, grassie au premiu ''Elmo Bazzano,'' u "Ligü(r)e ciü ilüstre" de l'ànnu. == Cumpetisiùn == A cumpetisiùn a vegghe l'esibisiùn di cantanti inta gara in due se(r)e (in genere venardì e sabbu). Sun acetài tanti di sulisti che di grùppi müxicâli, e cansùi e g'han da êsse pe' regula in Ligü(r)e, che sun piàe tütte e [[Variànte lìguri|variante]] (dau [[Lengoa zeneize|zenese]] au [[Dialettu savuneize|savunese]] passandu pe'u [[Lengua brigašca|brigascu]] fin au [[Dialetto tabarchin|tabarchìn]]). E cansùi e vàn cunsegnàe a tèmpu a l'urganizasiùn e e sun giüdicàe da 'na giü(r)ìa d'espèrti, a primma selesiùn a vegne stabilìa primma da cumpetisiùn: i se esibiscen a San Zorzu numma i cantanti qualificài.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2014/02/festival-san-giorgio-dalbenga-protagoniste-le-canzoni-dialettali/|tìtolo=E cansùi dialetâli du Festival de San Zorzu, in sce IVG|dæta=4 frevâ 2014|léngoa=IT|vìxita=2025-10-04}}</ref> De solitu, restan in cumpetisiùn tòstu 20 cansùi pe' ànnu. == Clascìfica == E cansùi, a partì da l'ànnu [[2005]], e se clascìfican segundu due categu(r)ìe, quella di grùppi e quella di sulisti. De primma u se duve(r)ava u scistema a categu(r)ìa ünica, mecanismu ch'u l'ha vistu a vito(r)ia di artisti chi sutta.<ref name=":9" /> {|Class="wikitable" !Ànnu !Primmu pòstu !Cansùn |- ![[2002]] |Romantos |''A mê tèra'' |- ![[2003]] |Compagnia della Casaccia |''Gira la corda'' |- ![[2004]] |Ragazze Gau |''&#8203;'N òmmo senza tempo'' |} === Grùppi === [[File:Grandi e Fanti (Festival de San Zorzu 2024)-Premiasiun 01.jpg|thumb|I Grandi e Fanti, grùppu vinsitû de l'edisiùn 2024|267x267px]] ==== Elencu vinsitùi (2005-2012) ==== Chi sutta l'elencu di primmi clascificài inte edisiùi fra u [[2005]] e u [[2012]], inta categu(r)ìa di grùppi.<ref name=":9">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20191128102312/http://www.sangiorgioalbenga.it/it-IT/l-albo-doro|tìtolo=Festival de San Zorzu, i vinsitùi|léngoa=IT|vìxita=2025-10-04}}</ref> {|Class="wikitable" !Ànnu !Primmu pòstu !Cansùn !Varietài |- ![[2005]] |Young Fathers |''Retaggi de Vitta'' |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]]''' |- ![[2006]] |I Tandem |''Certe séie d'invernu'' |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]]''' |- ![[2007]] |Zena antiga |''Proverbi che pasciùn'' |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]]''' |- ![[2008]] |Trallallero |''Minindè'' |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]]''' |- ![[2009]] |I Bussieri |''Odo de ma'' |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]]''' |- ![[2010]] |I Bussieri |''Se o poesse parlâ'' |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]]''' |- ![[2011]] |I Gioilarò |''Stella du munte'' |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]]''' |- ![[2012]] |La Combriccola |''Zena, Genova'' |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]]''' |} ==== Grùppi premiài (dau 2013) ==== Chi a clascìfica di grùppi ([[2013]]-[[2026]]), i finalisti i sun urdinài pe' ànnu e pusisiùn, in urdine i ghe sun ascì i nummi de cansùi, di autùi e a parlâ duve(r)â<ref name=":7" group="n." >E parlàe duve(r)àe e se distinguen pe' stemmi e cu(r)ùi relativi (russu [[Lengoa zeneize|Zenese]], blö [[Dialettu savuneize|Savunese]], grixu [[Dialèto spezin|Spesìn]], aranciùn [[Lengua brigašca|Brigascu]], maròn Ligü(r)e d'Utrezuvu, gianu [[Dialettu arbenganese|Arbenganese]], aranciùn ciai(r)u [[Dialéttu finarìn|Fina(r)ìn]]); e variante lucâli e sun marcàe tra parentexi.</ref> (se dispunibili).<ref name=":5">{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2013/02/successo-per-il-festival-dialettale-di-san-giorgio/|tìtolo=San Zorzu 2013|dæta=4 frevâ 2013|léngoa=IT|vìxita=2025-10-04}}</ref><ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2014/02/albenga-centro-regionale-della-canzone-dialettale-grazie-al-festival-di-san-giorgio/|tìtolo=San Zorzu 2014|dæta=9 frevâ 2014|léngoa=IT|vìxita=2025-10-04}}</ref><ref name=":0">{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2015/02/26/canzone-ligure-ad-albenga-brilla-il-decano-piero-parodi-ex-albergatore-cantava-con-carla-boni-achille-togliani-tony-dallara/|tìtolo=San Zorzu 2015|dæta=26 frevâ 2015|léngoa=IT|vìxita=2025-10-04}}</ref><ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2017/02/06/mobile/leggi-notizia/argomenti/eventi-spettacoli/articolo/albenga-conclusa-la-due-giorni-del-festival-della-canzone-dialettale.html|tìtolo=San Zorzu 2017|dæta=6 frevâ 2017|léngoa=IT|vìxita=2025-10-04}}</ref><ref name=":3">{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2018/02/04/leggi-notizia/argomenti/eventi-spettacoli/articolo/successo-per-il-17-festival-della-canzone-dialettale-ligure-intitolato-a-elmo-bazzano.html|tìtolo=San Zorzu 2018|dæta=4 frevâ 2018|léngoa=IT|vìxita=2025-10-04}}</ref><ref name=":6">{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2019/02/04/mobile/leggi-notizia/argomenti/eventi-spettacoli/articolo/un-successo-il-festival-della-canzone-in-lingua-ligure-a-san-giorgio-dalbenga.html|tìtolo=San Zorzu 2019|dæta=4 frevâ 2019|léngoa=IT|vìxita=2025-10-04}}</ref><ref name=":4">{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2020/02/18/mobile/leggi-notizia/argomenti/eventi-spettacoli/articolo/19-festival-della-canzone-in-lingua-ligure-di-san-giorgio-dalbenga-tutti-i-premiati.html|tìtolo=San Zorzu 2020|dæta=18 frevâ 2020|léngoa=IT|vìxita=2025-10-04}}</ref><ref name="S.Zorzu 2022">{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/2022/06/13/i-vincitori-del-21-festival-san-giorgio-della-canzone-in-lingua-ligure/|tìtolo=San Zorzu 2022|dæta=13 zügnu 2022|léngoa=IT|vìxita=2025-10-04}}</ref><ref name="f2026">{{Çitta web|url=https://www.ilsecoloxix.it/liguria/2026/06/14/news/leggenda_brugnato_conquista_festival_della_canzone_lingua_ligure-15658614/|tìtolo="A ca' da domanda", la leggenda di Brugnato conquista il Festival della Canzone in Lingua Ligure|dæta=14 de zügnu 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-06-16}}</ref> {|Class="wikitable" !Ànnu !Primmu pòstu !Segundu pòstu !Tersu pòstu |- !rowspan="3"|[[2013]] |Quei de Rsciugni |Noi Voliamo |Maz Vilander & Makadam Zena |- |''Gnacchi e furbi'' |''Gatti d'ancheu'' |''Sciaccaprie'' |- |style="background-color:#E1A95F;"|[[File:Rossiglione (Italia)-Stemma.svg|30px]]<br />'''Parlâ de [[Roscigion|Rusigiùn]]''' |style="background-color:#ffff90;"|[[File:Flag of Albenga.svg|20px]]<br />'''[[Dialettu arbenganese|Arbenganese]] (parlâ d'[[Utuê]] e da Valâ de l'A(r)òscia)''' |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]]''' |- !rowspan="3" |[[2014]] |Maz Vilander & Makadam Zena |Quei de Rsciugni |Grandi e Fanti |- |''U Barban'' |''Swing dor cascino'' |''Luna de lugiu'' |- |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]]''' |style="background-color:#E1A95F;"|[[File:Rossiglione (Italia)-Stemma.svg|30px]]<br />'''Parlâ de [[Roscigion|Rusigiùn]]''' |style="background-color:silver;"|[[File:La Spezia-Stemma.svg|25px]]<br />'''[[Spezin|Spesìn]] (parlâ de [[Rimazô|Rimazû]])''' |- ! rowspan="3" |[[2015]] |Quei de Rsciugni |Grandi e Fanti |I nuovi disertori |- |''Min-na'' |''Rusu de seia'' |''A gali-nna'' |- |style="background-color:#E1A95F;"|[[File:Rossiglione (Italia)-Stemma.svg|30px]]<br />'''Parlâ de [[Roscigion|Rusigiùn]]''' |style="background-color:silver;"|[[File:La Spezia-Stemma.svg|25px]]<br />'''[[Dialèto spezin|Spesìn]] (parlâ de [[Rimazô|Rimazû]])''' |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]] (parlâ de [[Sestri Levante]])''' |- !rowspan="3"|[[2016]] |I nuovi disertori |Mandillà |Quei de Rsciugni |- |''A vigilia'' |''O paize da succa'' |''Tempu cus sia'' |- |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]] (parlâ de [[Sestri Levante]])''' |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]] (parlâ de [[Monegia|Muneia]])''' |style="background-color:#E1A95F;"|[[File:Rossiglione (Italia)-Stemma.svg|30px]]<br />'''Parlâ de [[Roscigion|Rusigiùn]]''' |- !rowspan="3"|[[2017]] |Grandi e Fanti |I Nuovi Disertori |I Cantaùu |- |''A faudeta recamà''<br /><small>de Enrico Bonanini</small> |''A foa di Buestento''<br /><small>de Nicola Rollando</small> |''[[Bèla Briga]]''<br /><small>de Carlo Lanteri</small> |- |style="background-color:silver;"|[[File:La Spezia-Stemma.svg|25px]]<br />'''[[Spezin|Spesìn]] (parlâ de [[Rimazô|Rimazû]])''' |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]] (parlâ de [[Sestri Levante]])''' |style="background-color:orange;"|[[File:Flag of Tera Brigasca.svg|20px]]<br />'''[[Lengua brigašca|Brigascu]] (parlâ de [[Üpëga|Üpega]])''' |- ! rowspan="3"|[[2018]] |I Mandillà |Grandi e Fanti |I Cantaùu |- |''Canson do diao'' |''Scia e vega'' |''Deman matin, s'er fa bee'' |- |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]] (parlâ de [[Monegia|Muneia]])''' |style="background-color:silver;"|[[File:La Spezia-Stemma.svg|25px]]<br />'''[[Dialèto spezin|Spesìn]] (parlâ de [[Rimazô|Rimazû]])''' |style="background-color:orange;"|[[File:Flag of Tera Brigasca.svg|20px]]<br />'''[[Lengua brigašca|Brigascu]]''' |- !rowspan="3"|[[2019]] |Grandi e Fanti |I Mandillà |Chelli du gumbu de Chichen |- |''Lungu er viaeu'' |''A nessa'' |''A mi m'a gusta u brussu'' |- |style="background-color:silver;"|[[File:La Spezia-Stemma.svg|25px]]<br />'''[[Dialèto spezin|Spesìn]] (parlâ de [[Rimazô|Rimazû]])''' |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]] (parlâ de [[Monegia|Muneia]])''' |style="background-color:#ffba86;"|[[File:Imperia-Stemma.svg|30px]]<br />'''Imperiese (parlâ de Ca(r)amagna)''' |- !rowspan="3"|[[2020]] |[[Barche a torsio|Barche a Torsio]] |[[Demueluìn]] |Chelli du Gumbu de Chichén |- |''A bordo'' |''Bello ch’o l'é'' |''U me paize'' |- |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]]''' |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]]''' |style="background-color:#ffba86;"|[[File:Imperia-Stemma.svg|30px]]<br />'''Imperiese (parlâ de Ca(r)amagna)''' |- ! rowspan="4" |[[2021]] |Mandillà |[[Mike fC]] cun Guido Perata |[[Demueluìn]] |- |''Manco un papè'' |''Dase una man'' |''T'ou digu oua'' |- |rowspan="2" style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]] (parlâ de [[Monegia|Muneia]])''' |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]] (parlâ de [[Campomon|Campumu(r)ùn]])''' |rowspan="2" style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]]''' |- |style="background-color:DEEPSKYBLUE;"|[[File:Borgio Verezzi-Stemma.svg|20px]]<br />'''Borzìn'''<br /> |- ! rowspan="4" |[[2022]] |Mandillà |Sensa Tempu<ref name="Sensa Tempu" group="n.">Trìu cumpostu da Mike fC, Chiara Franzi e Guido Perata</ref> |I Strufuggi |- |''O testamento da vêgia'' |''Dimme perché'' |''A saggra'' |- | rowspan="2" style="background-color:#FF2800;" |[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]] (parlâ de [[Monegia|Muneia]])''' |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]] (parlâ de [[Campomon|Campumu(r)ùn]])''' | rowspan="2" style="background-color:#FF2800;" |[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]] (parlâ de [[Recco|Reccu]])''' |- |style="background-color:DEEPSKYBLUE;"|[[File:Borgio Verezzi-Stemma.svg|20px]]<br />'''Borzìn''' |- ! rowspan="3" |[[2023]] |Grandi e fanti |I Strufuggi |Martin Padela |- |''Sentu lüne'' |''Çinque métri'' |''Lerfe'' |- |style="background-color:silver;"|[[File:La Spezia-Stemma.svg|25px]]<br />'''[[Dialèto spezin|Spesìn]] (parlâ de [[Rimazô|Rimazû]])''' |style="background-color:#FF2800;" |[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]] (parlâ de [[Recco|Reccu]])''' |style="background-color:#FF2800;" |[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]]''' |- ! rowspan="3" |[[2024]] |Grandi e fanti |Vico 28 |Mandillà |- |''En chè de veddru'' |''Dagghe recattu mainà'' |''Poæ e figgio'' |- |style="background-color:silver;"|[[File:La Spezia-Stemma.svg|25px]]<br />'''[[Dialèto spezin|Spesìn]] (parlâ de [[Rimazô|Rimazû]])''' |style="background-color:#ffff90;"|[[File:Flag of Albenga.svg|20px]]<br />'''[[Dialettu arbenganese|Arbenganese]]''' |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]] (parlâ de [[Monegia|Muneia]])''' |- ! rowspan="4" |[[2025]] |[[Mike fC]] cun Guido Perata |E cause perse |Bricchi e mà |- |''A nostra identitê'' |''U farcu e a curumba'' |''Bella a-o barcon'' |- |style="background-color:#FF2800;" |[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]] (parlâ de [[Campomon|Campumu(r)ùn]])''' | rowspan="2" style="background-color:#ffba86;"|[[File:Flag of the Marquisate of Finale (12th century-1602).svg|20px]]<br />'''[[Dialéttu finarìn|Fina(r)ìn]] (parlâ de [[Orcu Feìn|Feìn]])''' |style="background-color:#FF2800;" |[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]] (parlâ de [[Monegia|Muneia]])''' |- |style="background-color:DEEPSKYBLUE;"|[[File:Borgio Verezzi-Stemma.svg|20px]]<br />'''Borzìn''' |style="background-color:#E1A95F;"|[[File:Rossiglione (Italia)-Stemma.svg|30px]]<br />'''Parlâ de [[Roscigion|Rusigiùn]]''' |- ! rowspan="3" |[[2026]] |Grandi e fanti |Vico 28 |Paolo Besagno e Vittorio Sasso |- |''Munteneigru'' |''Ubaga'' |''I mercoei'' |- |style="background-color:silver;"|[[File:La Spezia-Stemma.svg|25px]]<br />'''[[Dialèto spezin|Spesìn]] (parlâ de [[Rimazô|Rimazû]])''' |style="background-color:#ffff90;"|[[File:Flag of Albenga.svg|20px]]<br />'''[[Dialettu arbenganese|Arbenganese]]''' |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]]''' |- |} === Sulisti === [[File:Davide Cabona (Festival de San Zorzu 2024)-Premiasiun 01.jpg|thumb|Davide Cabona, sulista vinsitû de l'edisiùn 2024|269x269px]] ==== Elencu vinsitùi (2005-2012) ==== {|Class="wikitable" !Ànnu !Primmu pòstu !Cansùn !Varietài |- ![[2005]] |Domenica Vernassa |''U caruggiu du Beetu'' |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]]''' |- ![[2006]] |Olinda di Dea |''Nösse d'òu'' |style="background-color:#ffff90;"|[[File:Flag of Albenga.svg|20px]]<br />'''[[Dialettu arbenganese|Arbenganese]]''' |- ![[2007]] |Valter Decia |''U cantu de sirene'' |style="background-color:#ffba86;"|[[File:Flag of the Marquisate of Finale (12th century-1602).svg|20px]]<br />'''[[Dialéttu finarìn|Fina(r)ìn]] (parlâ de [[Orcu Feìn|Feìn]])''' |- ![[2008]] |Alfonso Miceli |''A baladda di fagotti'' |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]]''' |- ![[2009]] |Milena Mendicina |''A publicitæ'' |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]]''' |- ![[2010]] |Piero Parodi |''A perla ciù presiusa'' |style="background-color:DEEPSKYBLUE;"|[[File:Loano-Stemma.svg|25px]]<br />'''Parlâ de Löa''' |- ![[2011]] |Olinda Di Dea |''Cumme u sajeva'' |style="background-color:#ffff90;"|[[File:Flag of Albenga.svg|20px]]<br />'''[[Dialettu arbenganese|Arbenganese]]''' |- ![[2012]] |Enrico Bonannini |''Er monumentu'' |style="background-color:silver;"|[[File:La Spezia-Stemma.svg|25px]]<br />'''[[Dialèto spezin|Spesìn]] (parlâ de [[Rimazô|Rimazû]])''' |} ==== Sulisti premiài (dau 2013) ==== Chi a clascìfica di sulisti ([[2013]]-[[2026]]), i finalisti i sun urdinài pe' ànnu e pusisiùn, in urdine i ghe sun ascì i nummi de cansùi, di autùi e a parlâ duve(r)â<ref name=":7" group="n." /> (se dispunibili).<ref name=":5" /><ref name=":1" /><ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":6" /><ref name=":4" /><ref name="S.Zorzu 2022"/><ref name="f2026"/> {|Class="wikitable" !Ànnu !Primmu pòstu !Segundu pòstu !Tersu pòstu |- !rowspan="3"|[[2013]] |Andrei Colace |Chiara Baralli |Piero Parodi |- |''Il portuale'' |''Truvà 'n'amiga'' |''E figge'' |- |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]]''' |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]]''' |style="background-color:DEEPSKYBLUE;"|[[File:Loano-Stemma.svg|25px]]<br/>'''Parlâ de Löa''' |- !rowspan="3"|[[2014]] |U Carbun<ref group="n.">Numme d'arte de Marco Carbone</ref> |Piero Parodi |Enrico Bruno Lofrano |- |''Chi nu cianse u nu tetta'' |''U basta na cansunvà'' |''N'amigo ero'' |- |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]]''' |style="background-color:DEEPSKYBLUE;"|[[File:Loano-Stemma.svg|25px]]<br />'''Parlâ de Löa''' |style="background-color:DEEPSKYBLUE;"|[[File:Flag of Savona.svg|20px]]<br />'''[[Dialettu savuneize|Savunese]] (parlâ de [[Väze|Varazze]])''' |- ! rowspan="3" |[[2015]] |Olinda Di Dea |Francesco Arrigoni |Piero Parodi |- |''Cunchiggia'' |''Linbè-linbè'' |''U releuju'' |- |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]]''' |style="background-color:DEEPSKYBLUE;"|[[File:Flag of Savona.svg|20px]]<br />'''[[Dialettu savuneize|Savunese]] (parlâ de Cadebuna)''' |style="background-color:DEEPSKYBLUE;"|[[File:Loano-Stemma.svg|25px]]<br />'''Parlâ de Löa''' |- !rowspan="3"|[[2016]] |Attilio Valeri |Piero Parodi |Olinda Di Dea |- |''U sciu Lillu'' |''U quaderno'' |''Föa du tempu'' |- |style="background-color:#E1A95F;"|[[File:Rossiglione (Italia)-Stemma.svg|30px]]<br />'''Parlâ de [[Roscigion|Rusigiùn]]''' |style="background-color:DEEPSKYBLUE;"|[[File:Loano-Stemma.svg|30px]]<br />'''Parlâ de Löa''' |style="background-color:#ffff90;"|[[File:Flag of Albenga.svg|20px]]<br />'''[[Dialettu arbenganese|Arbenganese]]''' |- !rowspan="3"|[[2017]] |[[Mike fC]]<ref name=":0" group="n." /> |Attilio Valeri |Francesco Arrigoni |- |''T'e speciale'' |''Mu l'èrâ bèlu Rsciugni'' |''A mê têra'' |- |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]] (parlâ de [[Campomon|Campumu(r)ùn]])''' |style="background-color:#E1A95F;"|[[File:Rossiglione (Italia)-Stemma.svg|30px]]<br />'''Parlâ de [[Roscigion|Rusigiùn]]''' |style="background-color:DEEPSKYBLUE;"|[[File:Flag of Savona.svg|20px]]<br />'''[[Dialettu savuneize|Savunese]] (parlâ de Cadebuna)''' |- !rowspan="3"|[[2018]] |[[Mike fC]]<ref name=":0" group="n." /> |[[Alberto Fratini]] |Valter Decia |- |''Ferma o tenpu'' |''Zena dònde a l'è'' |''O macchinista'' |- |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]] (parlâ de [[Campomon|Campumu(r)ùn]])''' |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]]''' |style="background-color:#ffba86;"|[[File:Flag of the Marquisate of Finale (12th century-1602).svg|20px]]<br />'''[[Dialéttu finarìn|Fina(r)ìn]] (parlâ de [[Orcu Feìn|Feìn]])''' |- !rowspan="3"|[[2019]] |Mkg U Canta U Pittù<ref group="n.">Numme d'arte de Mirko Grasso</ref> |[[Mike fC]]<ref name=":0" group="n." >Numme d'arte de Michele Ferroni</ref> |Attilio Valeri |- |''Aegua Santa'' |''Pe i monti a pè'' |''A Bsaza'' |- |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]]''' |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]] (parlâ de [[Campomon|Campumu(r)ùn]])''' |style="background-color:#E1A95F;"|[[File:Rossiglione (Italia)-Stemma.svg|30px]]<br />'''Parlâ de [[Roscigion|Rusigiùn]]''' |- !rowspan="3"|[[2020]] |Attilio Valeri |Valerio Arrigoni |Remo Tagliafico |- |''Őř man'' |''Propriu ninte'' |''U curmu da disgrassia'' |- |style="background-color:#E1A95F;"|[[File:Rossiglione (Italia)-Stemma.svg|30px]]<br />'''Parlâ de [[Roscigion|Rusigiùn]]''' |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]]''' |style="background-color:#ffba86;"|[[File:Flag of the Marquisate of Finale (12th century-1602).svg|20px]]<br />'''[[Dialéttu finarìn|Fina(r)ìn]]''' |- !rowspan="3"|[[2021]] |Alessandro De Mura<ref group="n.">Nunustante e u(r)igini zenesi u l'è u primmu vinsitû du festival a vegnìne d'int'in cumün de tradisiùi "nu ligü(r)i" (Ruchetta Tàna(r)u)</ref> |Chiara Franzi |Valter Decia |- |''E stoje de Zena'' |''O inparou'' |''L'urtima aquila'' |- |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]]''' |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]]''' |style="background-color:#ffba86;"|[[File:Flag of the Marquisate of Finale (12th century-1602).svg|20px]]<br />'''[[Dialéttu finarìn|Fina(r)ìn]]''' |- !rowspan="3"|[[2022]] |U Carbun |Attilio Valeri |Renzo Graglia |- |''Na votta eu un erbu'' |''Rsciugni pü'ra raza'' |''Pa(r)âxu'' |- |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]] (parlâ de [[Ciävai|Ciava(r)i]])''' |style="background-color:#E1A95F;"|[[File:Rossiglione (Italia)-Stemma.svg|30px]]<br />'''Parlâ de [[Roscigion|Rusigiùn]]''' |style="background-color:#ffba86;"|[[File:Imperia-Stemma.svg|30px]]<br />'''Imperiese''' |- !rowspan="3"|[[2023]] |Renzo Graglia |Attilio Valeri |Francesco Arrigoni |- |''E logge de Sànta Cèa'' |''A mæ poæ'' |''Garibaldi'' |- |style="background-color:#ffba86;"|[[File:Imperia-Stemma.svg|30px]]<br />'''Imperiese''' |style="background-color:#E1A95F;"|[[File:Rossiglione (Italia)-Stemma.svg|30px]]<br />'''Parlâ de [[Roscigion|Rusigiùn]]''' |style="background-color:DEEPSKYBLUE;"|[[File:Flag of Savona.svg|20px]]<br />'''[[Dialettu savuneize|Savunese]] (parlâ de Cadebuna)''' |- !rowspan="3"|[[2024]] |Davide Cabona |Guido Perata |Olinda Di Dea |- |''Trei segondi'' |''A badante'' |''Che splendida rivea'' |- |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]] (parlâ de Santa Vito(r)ia de Libiola)''' |style="background-color:DEEPSKYBLUE;"|[[File:Borgio Verezzi-Stemma.svg|20px]]<br />'''Borzìn''' |style="background-color:#ffff90;"|[[File:Flag of Albenga.svg|20px]]<br />'''[[Dialettu arbenganese|Arbenganese]]''' |- ! rowspan="3" |[[2025]] |[[Max Turigìn]] |U Carbun |[[Valentina Izzo]] |- |''A richessa da lengoa'' |''Inn-a giurnâ de rumanìn'' |''Vêuggio in mondo nêuvo''<br /><small>de Marco Conzi</small> |- |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]]''' |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]] (parlâ de [[Ciävai|Ciava(r)i]])''' |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]]''' |- ! rowspan="3" |[[2026]] |[[Max Turigìn]] |Valter Decia |Attilio Valeri |- |''Wimbledon'' |''Ö Gallö'' |''Cöu figgiu te scrivu...'' |- |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]]''' |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]]''' |style="background-color:#FF2800;"|[[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br />'''[[Lengoa zeneize|Zenese]]''' |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.youtube.com/@festivalsangiorgioligure7607|tìtolo=Festival "San Giorgio" Ligure|léngoa=LIJ, IT}} [[Categorîa:Muxica da Liguria]] [[Categorîa:Lengua ligure]] [[Categorîa:Arbenga]] kjp7zhfjoov2f5jsavgo23j2hwor6ba 0 30926 275184 274819 2026-10-29T18:38:46Z N.Longo 12052 wl 275184 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=, inta varietàe tuiranìna}} [[Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - faciâta (3).jpg|miniatura|250x250px|A faciâta da gêxa]] L''''abasìa de Sàn Pêru in Varatèlla''' a l'è in edifìssiu religiùzu de [[Tuiran|Tuiràn]], situàu a 891 mêtri srua a-u livèllu du mà, in sìmma a-u [[Munte de San Pêru|mùnte dìtu de Sàn Pêru]] o Varatèllu. A l'è a ciü antìga architetüra religiùza da [[Valle du Varatella|Vàlle du Varatèlla]] e a l'è stàita in cèntru de puré de màscima impurtànsa inta [[Rivêa de Ponénte|Rivéra de Punènte]] de l'[[Etæ de Mëzo|Etàe de Mèzzu]], sêde de in'abasìa, di frâti prìmma [[Órdine de Sàn Benéito|benedetìn]] e dòppu [[Órdine certozìn|certuzìn]], fìna a l'ànnu [[1495]], quàndu s'è tiràu sciü a [[Certùssa de Tuiràn|növa certùssa]] a-u fùndu da valà. Inta véggia abasìa, ancöi cumpréza inta [[Gêxa de San Martin (Tuiran)|paròcchia tuiranìna de Sàn Martìn]], se ghe tégne tütti i àgni ina gràn fèsta, celebrà a-u prìmmu de màzzu. == Stòria == === Urìgine === E urìgine du scìtu i se pèrde inti prìmmi àgni da [[Crestianêximo|crestianizasiùn]] da [[Liguria|Ligüria]], fàitu ch'u l'à purtàu a-u desvilüppu de parégge legénde, bèn liàe a-a tradisiùn lucâle da vegnüa de [[San Pê|Sàn Pêru]] inte l'[[Ingaunia|Ingàunia]]. De ciü, bèn prìmma da fundasiùn de l'abasìa, a ghe dev'ése zà stàita ina strutüra in sìmma a-u [[Munte de San Pêru|Mùnte de Sàn Pêru]], cùmme testimuniàu da-a descuvèrta, inti scâvi di [[Anni 1930|àgni Trènta]], de rèsti de maùi e de tégule de stàmpu rumàn vixìn a-a gêxa<ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 15}}</ref>. Tra e ipòtezi ch'i sùn stàite teurizàe a gh'è quélla da prezènsa de in scìtu sâcru pè i [[Liguri Antighi|Lìgüri Antìghi]] liàu a-u [[Castelà (furtificasiùn)|castelà]] in sìmma a-u [[Bâsu du Giudeu|Bâsu du Giudéu]], mensunàu zà a l'inprensìpiu du [[XX secolo|Nuvesèntu]] ma tùrna descuvèrtu sùlu inti [[Anni 1990|àgni Nuvànta]], mésciu pròpriu in fàccia a-u Mùnte de Sàn Pêru e cu-in'ocüpasiùn simbòlica di pòsti de devusiùn ciü antìghi ch'a nu l'è mìa ràira inta regiùn<ref>{{Çitta|Mattiauda, 1925|p. 42}}</ref>. A ògni mòddu, a rèsta ciü prubàbile a teurìa de in prìmmu asùstu de eremìtti, presedènte a-a fundasiùn du munasté, che cu-u tèmpu i se sarêa asuciài int'ina vìtta munàstica, fòscia cun l'arèmbu di [[Carolìnghi|carulìngi]], sernèndu a [[Régola benedetìnn-a|régula benedetìna]]<ref name=":0">{{Çitta|Arecco, 2003|p. 67}}</ref><ref name=":12">{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 15}}</ref>. U mumèntu da fundasiùn de l'abasìa u l'è du tüttu scunusciüu e u l'è fenìu lêi ascì tra e legénde. Dàndu amèntu a-a teurìa ciü difùza, l'abasìa a duverêa remuntà a-u perìudu du [[Carlomagno|Càrlu Màgnu]], cu-u [[773]]<ref name=":13">{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 17}}</ref> o u [[775]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=P. Enrico del SS. Sacramento|tìtolo=Cenni storici e memorie della città di Loano dai suoi primordii fino ai tempi moderni|url=https://books.google.it/books?id=Ox46syLvAksC&pg=PA13|ànno=1879|editô=Tipografia della Gioventù|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=13}}</ref>, intu perìudu da carà di [[Frànchi]] inta [[Cianûa padann-a|Cianüra Padâna]] cùntru i [[Longobârdi|Lungubàrdi]], ch'i sùn stàiti prupòsti cùmme dâte de fundasiùn, teurizàe parìndu da-a cuscì dìta ''[[Crunaca du munasté de San Pêru in Varatella|Crùnaca de Sàn Pêru]]''<ref name=":13" />. A ''Crùnaca'' a l'éra in tèstu, cumpilàu intu [[XIV secolo|Trexèntu]], in scià stòria de l'abasìa, scrìtu sciù papìru da-i frâti ch'i ghe staxêva e che, inta sö pàrte ciü antìga, a duverêa ése ina còpia di ducümènti uriginâli d'épuca carulìngia, aù sparìi cùmme a ''Crùnaca''<ref name=":12" />. A ògni mòddu st'antìgu ducümèntu, mensunàu pè a prìmma vòta da-u [[Giovanni Ambrogio Paneri]] intu sö ''[[Sacro, e vago Giardinello]]''<ref name=":7">{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Ambrogio Paneri|tìtolo=Sacro e Vago Giardinello|ànno=1624 ss|çitæ=Arbénga|léngoa=LA, IT|volùmme=1|capìtolo=Parochiale di Toirano}}</ref>, u l'è in pàrte cunusciüu pè mèzzu de trascrisiùi ciü resènti, fàite da autùi sucesìvi<ref name=":12" />. A-u Càrlu Màgnu a l'è atribuìa ascì a dunasiùn di prìmmi, impurtànti, scìti ch'i sécce pasài sutt'a-u cuntròllu de l'abasìa, ch'a l'à inandiàu ina pulìtica terituriâle lià a quélla de l'insediamèntu, sèmpre benedetìn, [[Abasia de San Martin (Arbenga)|de Sàn Martìn]] sciü l'[[Ìsua Gainâa|ìzura Gainâra]], ch'u gh'axêva u ciü tàntu di sö pusedimènti vèrso punènte, mèntre Sàn Pêru u gh'axêva di interèssi sruatüttu vèrsu l'entrutèra e u [[Bàsso Piemónte|Bàssu Piemùnte]]<ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 17}}</ref>. Tra e prìmme pruprietàe, zà mensunàe inta dunasiùn carulìngia, u ciü tàntu u l'éra cuncentràu inte l'Ingàunia de levànte ma a ghe n'éra ascì de âtre spantiàe pè u teritòriu ch'u s'estènde tra l'âta [[Burmia (valä)|Bùrmia]] e-e [[Valà de l'Aroscia|valàe de l'Aròscia]] e [[Valâ du Neva|du Néva]], pè rivà fìna inte [[Vàlle do Tànou|quélla du Tànaru]], inta zòna de [[Garesce|Garésce]]<ref name=":0" />. Tütte ste pruprietàe i nu l'éra però vâri cumpàtte e i se truvâva insèmme a scìti pübbrici e privài, sègnu de ina richéssa ciutòstu cuntegnüa, cuscì cùmme testimuniàu da-a strutüra mèxima de l'abasìa, tegnüa inta màscima puvertàe e mài slargà a de fùrme ciü grandiùze, cumm'u l'è capitàu a-i âtri munastèi benedetìn. L'è ascì puscìbile che a mancànsa de grandiuzitàe a ne végne da-a puzisiùn izulà de Sàn Pêru, ma i ghe sùn di âtri ségni de finànse nu vâri rìcche, cùmme prezèmpiu i benefìcci acurdài da nòbili e véschi d'Arbénga e-e suvènti agregasiùi a-a [[Ménsa vescovî|mènsa vescuvì]]<ref name=":0" />. A ògni mòddu, intu [[IX secolo|IX séculu]], l'abasìa benedetìna de Sàn Pêru a duvêva ése ün di munastèi ciü gròsci e putènti de l'intréa Ligüria de Punènte, cu-in'ativitàe impurtantìscima ascì intu cuntèstu lucâle gràsie a-u recüperu da curtivasiùn de [[U(r)iva|urìve]], du sfrüttamèntu de l'àiva di riài e da custrusiùn di maxéi, tècniche musciàe a-i cuntadìn du pòstu e ch'àn cuscì purtàu a in gràn desvilüppu da regiùn<ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|pp. 17-18}}</ref>. === Etàe d'òru === Da-u lòngu perìudu cumprézu tra u [[IX secolo|IX]] e l'[[XI secolo|XI séculu]] nu gh'è vâri de testimuniànse o de mensiùi de l'abasìa ma, miràndu a-i fàiti d'alantù e a di àtti sucesìvi, se purêa teurizà in sachézzu di [[Saracêni]] cùmme pè di âtri scìti religiùzi da regiùn o armênu ina pùria de atàcchi ch'a l'averêa scurìu i frâti. A cunfèrma de st'ipòtezi chi a parêa ésighe ina cunsègna di bêni du [[Cenòbio|cenòbiu]] a l'aministrasiùn dirètta da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diòcexi arbenganéze]], mèntre l'è puscìbile che l'edifìssiu, in scià vètta du Mùnte de Sàn Pêru, u l'avésse pijàu de funsiùi d'avistamèntu e de diféza<ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 18}}</ref>. Pasàu l'ànnu mìlle e turnà ina sèrta següréssa, u gh'è stàitu in növu desvilüppu da regiùn e di sö munastèi, cu-a cüria ch'a l'à dàitu indaré de tère a l'abasìa. In particulà, se fà riferimèntu a in àttu, aù sparìu, du véscu [[Diudau (vescu d'Arbenga)|Diudàu]], firmàu a-u 3 de lüju du [[1076]]<ref name=":13" /><ref name=":1">{{Çitta|Arecco, 2003|p. 86}}</ref>, dund'u daxêva a-i frâti di dirìtti in scì paìxi de [[Cunscente|Cunscènte]], [[Tuiran|Tuiràn]], [[Bardenèi]], [[Carizan|Carisàn]], [[Borṡi|Bòrzi]] e a pàrte de [[Löa]] vèrsu l'antìgu abitàu du [[Pözzu (Löa)|Pözzu]]. Stu chi u l'éra tòstu u mèximu teritòriu da ciü antìga dunasiùn du Càrlu Màgnu, raxùn ch'a l'à mésciu in dübbiu a veritàe de l'àttu, ma ch'u purêa bèn ése a cunfèrma de in presedènte pasàggiu di bêni a-a diòcexi inti mumènti ciü scüri de l'[[Etæ de Mëzo|Etàe de Mèzzu]]. Du 1076 a gh'è in âtru àttu, sèmpre du véscu Diudàu e firmàu a-i 20 de zügnu, ch'u pàrla da dunasiùn de in murìn a Tuiràn a-i benedetìn<ref name=":13" /><ref name=":1" /><ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 54}}</ref>. U 23 de setèmbre du [[1129]] l'[[Utun (vescu d'Arbenga)|Utùn]], véscu d'Arbénga, u l'à cunfermàu ina dunasiùn du sö predecesù, [[Bunifasiu (vescu d'Arbenga)|Bunifàssiu]], che fòscia a l'è lià a quélle ciü antìghe du Diudàu e, da st'àttu chi, a se végghe cùmme l'abâte de Sàn Pêru u l'avésse pijàu ascì di purèi giurìdici, entràndu fìna inti tribunài di ''[[Placitum|placita]]'', dund'u puxêva emétte de sentènse<ref name=":14">{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 27}}</ref><ref>{{Çitta|Accame, 1893|p. 19}}</ref>. Da l'intéza, du [[1127]]-[[1128]], de cesiùn a-u [[Badîa de Lerìn|munasté de Lerìn]] du [[Gexa vegia de San Luensu (Varigotti, Finô)|priuràu de Sàn Lurènsu]] de [[Varigotti|Varigòtti]], sèmpre firmàu da l'Utùn, a paré che, avànti d'entrà inta mènsa vescuvì, stu priuràu u fùsse ina dirètta dipendènsa de l'abasìa in Varatèlla<ref>{{Çitta|Arecco, 2003|p. 90}}</ref>. A l'abâte de Sàn Pêru u véscu Utùn u gh'à dunàu ascì e tère de [[Ve(r)avu|Verâvu]] e pàrte de [[Àutu]], cun l'àttu firmàu a-i 11 d'aùstu du [[1149]]<ref name=":14" />. Tra u [[XII secolo|Millesèntu]] e u [[XIII secolo|Duxèntu]], gràsie a-u növu desvilüppu, u gh'è stàitu in repijâse di tràfeghi cumerciâli ch'u l'à inrichìu l'abasìa, favurìa da-a sö puzisiùn pròpriu sciü u camìn de üna de [[Stràdda da sâ|stràdde da sà]] ch'i l'andaxêva d'inta [[Rivêa|Rivéra]] a-u [[Piemonte|Piemùnte]] e a-a [[Cianûa padann-a|Cianüra Padâna]]. I frâti i l'àn cuscì pusciüu rinfursà a sö pulìtica terituriâle, pijàndu pàrte a-a fundasiùn de növe gêxe e ascì de uspeài: in particulà, a ciü impurtànte a l'è stàita a gêxa de Sàn Pê de [[Borṡi|Bòrzi]], ancöi cunusciüa cu-u nòmme de [[Santuàju da Madònna du Bun Cunsiggiu|santuàriu da Madònna du Bòn Cunséju]], mèntre a Löa a gh'éra l'[[Santuâju da Madonna du Lurêtu (Löa)|uratòriu, aù santuàriu, da Madònna du Lurêtu]], adueràu ascì cùmme asòstu e magazìn pè i tràfeghi cumerciâli, nu luntàn da-i cunfìn cu-e tère pasàe ciü avànti a-i [[Döia (famiggia)|Dòria]], marcàu da-u [[Fusòn Grossu|Fusàu Gròssu]] segùndu l'àttu du [[1312]] cu-u [[Raffo Doria|Ràffu]], tèrsu [[Cuntea de Löa|scignùru de Löa]]<ref>{{Çitta|Accame, 1893|p. 40}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=P. Enrico del SS. Sacramento|tìtolo=Cenni storici e memorie della città di Loano dai suoi primordii fino ai tempi moderni|url=https://books.google.it/books?id=Ox46syLvAksC&pg=PA21|ànno=1879|editô=Tipografia della Gioventù|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=21}}</ref>. Dapöi, l'abasìa a cuntrulâva in sèrtu nümeru d'uspeài: dùi i l'éra a-[[A Prìa|a Prêa]], ün intitulàu a-u Sàntu Spìritu e l'âtru a Sàn Nicòlla, e i l'éra stàiti tirài sciü cun l'ajüttu di véschi arbenganéxi; in âtru, cun gêxa, u l'éra inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna d'Arbénga]], inta regiùn de [[Puntelungu|Puntelòngu]], e u l'éra dedicàu a Sàn Pêru. Pè in sèrtu muméntu i benedetìn de Sàn Pêru i l'àn cuntrulàu ascì a [[Cunventu de Santu Spiritu (U Burghettu)|gêxa e uspeà du Sàntu Spìritu]] in sìmma a-u [[Câvu du Serià]], de urìgine nu vâri ciàira e fòscia fundà da l'[[Órdine de Sàn Zâne de Geruzalèmme|ùrdine de Sàn Giuànni de Geruzalèmme]], mèntre u [[Munasté de San Giuànni (Löa)|munasté de benedetìne de Sàn Giuànni de Löa]] u dev'ése stàitu lêi ascì ina fundasiùn de Sàn Pêru in Varatèlla<ref>{{Çitta|Arecco, 2003|pp. 67-69}}</ref><ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|pp. 28-29}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=P. Enrico del SS. Sacramento|tìtolo=Cenni storici e memorie della città di Loano dai suoi primordii fino ai tempi moderni|url=https://books.google.it/books?id=Ox46syLvAksC&pg=PA21|ànno=1879|editô=Tipografia della Gioventù|çitæ=Zéna|léngoa=IT|pp=21-24}}</ref><ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|pp. 20-21}}</ref>. De ciü, inti teritòri de l'abasìa a gh'éra ancù in gràn nümeru de gêxe e de capélle, cùmme prezèmpiu [[Gêxa de San Paulu (Buisan)|quélla de Sàn Pàulu]] a [[Buinzan|Buisàn]], ch'a l'è u ciü antìgu edifìssiu du paìze e dund'u chinâva in frâte tütti i giùrni pè dìghe a méssa<ref name=":2">{{Çitta|Arecco, 2003|p. 69}}</ref>. === Decadènsa === [[Immaggine:Matteo Vinzoni, abbazia di San Pietro in Varatella, 1773.pdf|sinistra|miniatura|450x450px|Màppa de l'abasìa fàita da-u cartogràfu zenéze [[Matê Vinzón|Matteo Vinzoni]] du [[1773]]. Föra da gêxa, ancù in pé, u rèstu de l'abasìa u l'éra urmài in ruìna.]] U gràn puré de l'abasìa, ch'a l'éra aprövu a creà u sö fèudu ecleziàsticu, u l'à però fenìu pè méttira a-u cèntru de pretéze di nòbili e, sruatüttu, da gêxa arbenganéze, ch'a l'éra intu mumèntu de custrusiùn du sö dumìniu terén. In particulà, a gh'è in àttu du véscu [[Lantériu]] o Lantéru du 18 d'utùbre du [[1171]], che però u l'è cunscideràu in fâsu da sèrti autùi, ch'u dispunêva l'agregasiùn di dumìni du munasté a-a mènsa vescuvì d'Arbénga, ufisialmènte p'evità ch'a fenìsse inte mài di scignuròtti du pòstu<ref>{{Çitta|Arecco, 2003|pp. 69-70, 94, 179}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=P. Enrico del SS. Sacramento|tìtolo=Cenni storici e memorie della città di Loano dai suoi primordii fino ai tempi moderni|url=https://books.google.it/books?id=Ox46syLvAksC&pg=PA19|ànno=1879|editô=Tipografia della Gioventù|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=19}}</ref><ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 21}}</ref>. A ògni mòddu, inte l'àttu i sùn mensunài nùmma i scìti de Cunscènte, Löa, Tuiràn, Bardenèi e Bòrzi, cun quélli spantiài da-e âtre pàrte ch'i duverêa ése restài a-i mùneghi, tàntu che l'è puscìbile che l'agregasiùn a-a mènsa vescuvì a l'interesàsse giüstu i dirìtti feudâli e dùnca ni l'abasìa ni di bêni in particulà. De ciü, a-i 15 de mârsu du [[1184]], pròpriu a l'abasìa u Lantériu u gh'à dunàu in ''[[manso]]'' in Tuiràn e, sinqu'àgni dòppu, u [[Bonifàçio I de Clavezànn-a|Bunifàssiu I de Clavezâna]] u gh'axêva lasciàu de tère a Bardenèi, dund'i frâti i l'àn fundàu, pòcu prìmma o sübitu dòppu, in sö priuràu<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 26}}</ref><ref name=":3">{{Çitta|Arecco, 2003|p. 179}}</ref><ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 55}}</ref>. E tère de Sàn Pêru i l'axêva ina sèrta impurtànsa stratégica pè i véschi d'Arbénga perché i l'éra a-i cunfìn du sö dumìniu terén e, cu-a növa fòrsa de l'auturitàe vescuvì, i sùn cumensài a pasà a-a diòcexi e a-a Cumüna de Tuiràn, nu sènsa de bèlle ratèlle in scià pruprietàe di scìti. In particulà, l'abasìa a cuntrulâva quâxi tütti i scìti de muntàgna a-u reùndu du Mùnte de Sàn Pêru, cun gràn dànnu pè e gènte du pòstu ch'i nu ghe puxêva andà a scö e cu-e pretéze in scì prài du [[Munte Cârmu de Löa|Mùnte Càrmu]] ch'i l'àn purtàu a in prucèssu ch'u s'è giüstàu cun l'intervèntu du [[D'Aste (famïa)|Bungiuànni D'Àste]] e di [[Bava (famiglia)|Bâva]] inte l'àttu du prìmmu de lüju du [[1230]]<ref name=":3" /><ref>{{Çitta|Accame, 1893|p. 47}}</ref><ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|pp. 22}}</ref>. In particulà, scicùmme inte sèrti perìudi u l'éra vietàu andà a scö, a Cumüna tuiranìna a l'axêva diciaràu ina bandìa che, nu rispetà da-i frâti, a l'à purtàu a-u sequèstru di sö sciàmmi, fàndu nàsce ina ratèlla che da-u véscu d'Arbénga a l'è rivà fìn'a-u [[Pàppa Grigheu IX|Pàppa Gregòriu IX]], ch'u l'à curpìu u paìze de [[Interdétto|interdéttu]] pè fà acetà e cundisiùi di benedetìn<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 30}}</ref>. A ògni mòddu, a-i 18 de màrsu du [[1231]], i benedetìn i sùn sciurtìi tùrna a liberâse da-u cuntròllu da diòcexi, cu-ina bùlla du Pàppa Gregòriu IX ch'u gh'axêva cuncèssu a prutesiùn puntifìccia e cunfermàu e pruprietàe, scibèn che ciü picenìne da sö prìmma estensiùn<ref name=":2" /><ref>{{Çitta|Accame, 1893|pp. 136-137}}</ref>. Pè rinfursà i sö dumìni, l'abâte Dumènegu Enrìcu u l'à usciüu scangià de pruprietàe inta Ciâna d'Arbénga cun de âtre inta vàlle du Varatèlla, cùmme da ducümèntu du frevà du [[1238]]<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 31}}</ref>. Da-i àtti de sti àgni a se végghe ancù cùmme i frâti i gh'axêva di scìti ascì a-[[a Cêve]], dund'i sùn mensunàe de cà e di defìssi<ref name=":0" />, e a [[Giüstexine|Giüsténexi]]<ref name=":3" />. Intu frattèmpu, fòscia pròpriu pè a ciü grànde libertàe, l'abasìa a l'éra però interesà da ina grâve "decadènsa murâle", che càrche ànnu prìmma a l'axêva interesàu ascì a sö fundasiùn a Löa du munasté de benedetìne. Stu fàitu chi, insèmme a-a nùmina a abâte de l'Enrìcu Du Caréttu, òmmu de pèscime manêre e dürìscimu cu-i mùneghi, u l'à purtàu i frâti, tra a fìn d'arvì e a metàe de lüju du [[1259]]{{#tag:ref|Tra u [[1255]] e u [[1259]] dàndu amèntu a quéllu ch'u scrìve l'[[Paolo Accame|Accame]]<ref name=":15" />|group=n.}}, a méttise d'acòrdu pè masâru<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 33}}</ref>. Cumm'u l'à saciüu da nutìssia, u véscu [[Lanfrancu De Negru|Lanfràncu De Néiru]] u l'à fàitu arestà i benedetìn e cunfiscà i bêni de l'abasìa, mandàndughe in aministratù da lêi numinàu e u nutâru Pêru Fiàllu, da Prêa. L'aministratù vescuvì, in mùnegu de nòmme Rainàrdu o Raimùndu, pè recüperà i bêni de l'abasìa che intu frattèmpu i l'éra stàiti ocüpài, u l'à fàitu recùrsu a-u [[Pàppa Lisciàndro IV|Pàppa Sciàndru IV]], ch'u l'à cuscì incariàu l'arsiprève de [[Mondovì|Munduvì]], Bunifàssiu, ch'u-i l'à pijài indaré cu-a minàccia de scumünica<ref>{{Çitta|Arecco, 2003|pp. 180-181}}</ref><ref name=":15">{{Çitta|Accame, 1893|pp. 51-52}}</ref><ref name=":9">{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 57}}</ref>. A-i 20 de lüju du [[1259]] u Lanfràncu u l'à numinàu in aministratù de l'abasìa, u Pagàn de Nuxéu, e, fòscia cun l'idéa de serâra, a-i 27 de zenà du [[1282]] u gh'à cumandàu de nu fâghe entrà di növi frâti ch'i nu gh'avésse u sö perméssu speciâle. U Pagàn u l'à però dezubedìu a l'urdìne du véscu e, dòppu ina létera d'avìzu, u l'è stàitu curpìu da scumünica a-i 4, o fòscia a-u prìmmu<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 35}}</ref>, de màzzu de quéllu ànnu<ref name=":4">{{Çitta|Arecco, 2003|p. 181}}</ref><ref>{{Çitta|Accame, 1893|p. 53}}</ref>. A ògni mòddu a questiùn a l'è dürà pè du bèllu tèmpu, tàntu che u Pagàn, segùndu in àttu du 30 de màzzu du [[1295]], u duxêva ancù ése l'abâte du munasté. A-i 11 de setèmbre du [[1297]], inte l'àmbitu de in'âtra ratèlla cu-i tuiranìn, a paré ch'u ghe sécce stàitu in càngiu de aministrasiùn, cunscideràndu che l'abâte ch'u l'à fàitu u recùrsu a-u [[Pàppa Bonifàçio VIII|Pàppa Bunifàssiu VIII]] u l'éra in sèrtu Emanuéle<ref name=":4" /><ref>{{Çitta|Accame, 1893|pp. 53-54}}</ref>. A-u Bunifàssiu VIII sécce l'abâte che i mùneghi i gh'àn mandàu ascì de létere de mugùgnu cùntru i dàgni caxunài a l'abasìa da-u véscu d'Arbénga, alantù raprezentàu da-u sucesù du Lanfràncu, u [[Nicolò Vascùn]]. U Pàppa u l'à decìzu d'incarià da questiùn l'arsiprève du [[Finô|Finà]], Giàcumu Màlla, che a-i 25 d'utùbre du [[1301]] u l'à fàitu cunsegnà a-u véscu létere e mandâtu de sitasiùn da-u sö nùnsiu Curâdu Vaccalìn<ref name=":4" /><ref>{{Çitta|Accame, 1893|p. 54}}</ref>. Dòppu u falimèntu de in tentatìvu de mandâghe di növi frâti, fòscia pè l'upuzisiùn du partìu du Pagàn cumm'u se végghe da in àttu du 17 d'aùstu du [[1301]]<ref name=":16">{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 39}}</ref>, u Vascùn u l'à a-a fìn dumandàu a supresiùn de l'abasìa, prucèssu ch'u l'è stàitu cüràu da-u [[Napulión Orsìn (cardinâ)|Napuleùn Ursìn]], [[Sant'Adriàn a-o Föo (diaconîa)|cardinà diàcunu de Sant'Adriàn]], sciü dispuzisiùn du [[Pàppa Cleménte V|Pàppa Clemènte V]]. L'arsiprève de Tuiràn, Guglièlmu, a-i 16 d'utùbre du [[1308]] u l'à dùnca tacàu a-a mènsa vescuvì d'Arbénga i bêni ch'i l'éra restài a-u munasté, mèntre quélli a Bardenèi, Camerâna e Finà i l'éra stàiti ocüpài da-i [[Du Carettu (famiggia)|Du Caréttu]]<ref name=":9" /><ref name=":4" /><ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 36}}</ref><ref>{{Çitta|Accame, 1893|pp. 54-55}}</ref><ref name=":8">{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 23}}</ref>. U sucesù du Vascùn, l'[[Manoælo Spìnoa|Emanuéle Spìnura]], u l'à però decìzu de nu serà du tüttu u munasté, cumm'u se faxêva inte sti àgni pè quéllu da Gainâra, ciamàndu a purtâru avànti i certuzìn ch'i staxêva inte l'[[Cašté ed Cazótu#A certuza ed Cazótu|abasìa de Cazòttu]], ina növa ràmma di benedetìn ch'a l'andaxêva aprövu a-a stréita régula de [[Sàn Brùn|Sàn Brün]] e ch'a gh'axêva ina gràn fàmma de rigù murâle<ref name=":16" /><ref name=":8" /><ref>{{Çitta|Arecco, 2003|pp. 181-182}}</ref><ref>{{Çitta|Accame, 1893|p. 56}}</ref>. === Certuzìn === [[Immaggine:Pier Maria Gropallo, Delineazione de territorii de confini di Boissano, Toirano e Giustenesi della Pietra..., 1655 (Monte San Pietro).png|miniatura|250x250px|[[Pê Màia Gropàllo|Pier Maria Gropallo]], ''Delineazione de territorii de confini di Boissano, Toirano e Giustenesi della Pietra, con quelli di Bardeneto di Zuccarello et il territorio del signor marchese di Carpe e Balestrino fatta a 20 ottobre 1655'', [[1655]]; detàju da raprezentasiùn, de fantazìa, de l'abasìa]] L'abasìa a l'è stàita cunsegnà a-i certuzìn, inta persuna du priù Niculìn Inceriu de Munduvì, a-i 5 d'arvì du [[1315]]{{#tag:ref|A-i 4 d'arvì dàndu amèntu a quéllu ch'u scrìve u Paneri intu ''Sacro, e vago Giardinello''<ref name=":7" />|group=n.}}, cu-u véscu Emanuéle Spìnura ch'u gh'à lasciàu cùmme bêni l'intréa vàlle du Varatèlla da-i mùnti a-u mà e da-u [[Munte Aü|Mùnte Aü]] a-u riàn de [[Verzi (Löa)|Vèrzi de Löa]]. De ciü, a gh'éra ancù tütta Giüstènexi e a [[Gêxa de Sàn Floriàn (Camerànn-a)|gêxa de Sàn Fluriàn de Camerâna]] cu-e pruprietàe söe<ref name=":5">{{Çitta|Arecco, 2003|p. 181}}</ref><ref>{{Çitta|Accame, 1893|p. 155}}</ref><ref name=":10">{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 58}}</ref>. Pè cùntru, i certuzìn i gh'axêva da pagà e décime a-u véscu d'Arbénga ciü ina tàssa a-a sö persùna de dêxe [[Monetaçión zenéize|frànchi de Zéna]], redüti a 100 scüi pè i sö sucesùi<ref name=":5" /><ref>{{Çitta|Accame, 1893|pp. 154-157}}</ref>. I certuzìn i l'àn firmàu ascì ina cunvensiùn cu-u véggiu priù, u Pagàn, ciü tàrdi cangià a sö favù dòppu de lagnànse ch'u l'axêva mandàu a-u véscu. U frâte, ch'u l'éra sciurtìu cu-ina scüza a turnà a Sàn Pêru, u l'axêva però cumensàu a fâghe di dàgni, rivàndu a gratà i arêdi sâcri de l'abasìa, e cuscì u priù Giràrdu u-u l'à fàitu segnalà a-u véscu mandàndu u frâte Uddìn a-u [[Castellu da Prìa|castéllu da Prêa]]<ref>{{Çitta|Arecco, 2003|pp. 181-182}}</ref><ref>{{Çitta|Accame, 1893|pp. 157-160}}</ref>. A-i 6 de màzzu du [[1316]] u véscu u gh'à dùnca scrìtu ina létera cu-a minàccia de scumünica, fàita registrà da-u priù a-u nutâru Baamuntìn Baamùnte de Tuiràn cu-a cunsciderasiùn "chi i fenìsce e impréze de stu famùzu abâte, pagàn de nòmme e de fàitu"<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|pp. 41-43}}</ref><ref name=":6">{{Çitta|Arecco, 2003|p. 183}}</ref><ref>{{Çitta|Accame, 1893|pp. 57-58, 159-160}}, dund'u gh'è però in sbàju de trascrisiùn, cu-a létera ch'a l'è datà da l'Accame a-i 16 de màzzu.</ref>. A-a mòrte du Pagàn, ciü o mênu inta prìmma metàe du [[1321]], l'abasìa a l'è sciurtìa a rèndise autònuma da quélla de Cazòttu, cun l'àttu ufisià ch'u l'è du 17 d'aùstu de quéllu ànnu<ref name=":6" /><ref>{{Çitta|Accame, 1893|p. 58}}</ref> e cun prìmmu priù u Pêru Garzàn, de [[Verçelli|Vercèlli]]<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 45}}</ref>, ch'u l'è restàu in càrega fìna a-u [[1326]]<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 45}}</ref><ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 69}}</ref>. A gràn numêa di certuzìn a l'à fàitu tùrna rivà de dunasiùi, ch'i l'àn purtàu a in sö desvilüppu e a-u recüperu di scìti abandunài da-i benedetìn, nu sènsa di növi cuntràsti cu-e gènte du pòstu. Cuscì, a-i 2 de zügnu du [[1325]], sciü dumànda di frâti, u [[Pàppa Zâne XXII|Pàppa Giuànni XXII]] u gh'à dàitu a prutesiùn puntifìccia<ref name=":6" /><ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 47}}</ref><ref>{{Çitta|Accame, 1893|pp. 160-161}}</ref>, fàndu ciàira mensiùn de pruprietàe du munasté<ref name=":10" />. A ògni mòddu e lagnànse i sùn prèstu scciupàe cun de asiùi sèmpre ciü grâvi e, zà a-i 7 de nuvèmbre du [[1326]], i tuiranìn i l'àn cumensàu a scrìve a-u véscu d'Arbénga, inte quéllu ànnu u Federìgu di [[Marchexâto de Çêva|marchéxi]] de [[Çêva|Séva]]. E lìte cu-i tuiranìn i sùn bèn cuntignàe inti àgni dòppu, cu-i frâti ch'i l'axêva numinàu cùmme sö procuratù u Rubàrdu, da putènte famìja arbenganéze di [[Seulla (famïa)|Seùlla]], rivàndu pè u mumèntu a giüstâse cu-a sentènsa du véscu du 25 d'utùbre du [[1341]]<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|pp. 47-50}}</ref>. Ciü o mênu rangià a descusciùn cu-i tuiranìn, a l'è prèstu cumensà ina növa bêga cu-i òmmi de Bardenèi, inti fèudi di Du Caréttu, che a-u [[1361]] i se refüâva de pagà e décime a-a certùssa. I dàgni da-i cunflìtti cu-i vexìn e-e gròsse spéze giüdisiàrie i l'axêva purtàu a ina pèscima situasiùn inte sustànse di certuzìn, cu-u priù Tumâzu che, du [[1364]], u l'è stàitu curpìu da scumünica pè n'avé pagàu ina tàscia religiùza, levà dòppu u pagamèntu cun àttu du 29 de màrsu du [[1365]]<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|pp. 50-51}}</ref>. Intu frattèmpu a s'è tùrna druvìa a custiùn di prài du Càrmu, cu-in tentatìvu di frâti de diciarà nu vàlida a sentènsa du 1341, mèntre a-i 20 de màrsu du [[1377]] u priù Dumènegu u l'è andàu in Arbénga p'evità in'âtra scumünica da décime nu pagàe<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 51}}</ref>. Intu [[Scìsma de Ponénte|scìsma du 1378]], pè i sö stréiti liàmmi cu-a [[Sànta Sêde]], l'abasìa a l'è restà fedéle a-u [[Pàppa Urbàn VI|Pàppa Urbânu VI]] a diferènsa du gròssu de l'ùrdine certuzìn e da ''[[Grande Chartreuse]]'', refüàndu ascì in prugèttu de l'[[antipàppa Cleménte VII|antipàppa Clemènte VII]] ch'u n'uxêva l'uniùn cu-a [[Certôza do Monbràcco|certùssa scismàtica du Mumbràccu]]<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 53}}</ref>, cun l'Urbânu VI che, pè ringrasiâra, u l'è dapöi intervegnüu cun quàttru létere in sö favù inti mumènti de dificultàe ecunòmica de Sàn Pêru<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 63}}</ref>. Però i sùn tùrna cumensài i cuntràsti cu-a Cumüna tuiranìna pè i dirìtti in scì prài du Mùnte Càrmu che, a despêtu de càrche intéza, i nu se sùn mài giüstài du tüttu, e di âtri cu-a Cumüna d'[[Arbenga|Arbénga]] pè i scìti d'atàccu a-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]], cuscì cùmme inta Bùrmia cu-i scignùri de Bardenèi. I frâti i l'àn dùnca cumensàu a métte ùrdine inte pruprietàe söe, cuncentrànduse inti scìti ciü vixìn a-a certùssa e vendéndu, a-i 6 de zügnu du [[1440]], quélli ciü luntài inte valàe du Tànaru, da Bùrmia e inta Ligüria de punènte. In particulà, cun st'àttu chi i sùn stàite vendüe e [[Gràngia|grànge]] de [[Carizan|Carisàn]], [[Bagnàsco|Bagnàscu]], [[Mascimin|Mascimìn]], [[Batifòllo|Batifòllu]], [[Camerànn-a|Camerâna]], [[Malpotrêmo|Malputrêmu]], [[Nuxéo|Nuxéu]], [[U Duseu|Duséu]], [[Moriaodo|Meriàdu]] e [[Triöra]] e, gràsie a-a növa cundisiùn ecunòmica ciü sâda, i certuzìn i l'àn cumensàu a pijà a pixùn di "defìssi" inta Varatèlla, cu-u ciü tàntu de sö ativitàe ch'u s'éra cuncentràu in Tuiràn<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 57}}</ref>. I frâti, cun di gròsci travàji, i sùn pöi sciurtìi a guernà l'àiva du [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]], nu sènsa ina gràn cuntéza terminà du [[1479]]<ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 24}}</ref>, cu-a fòrsa da scciümàira ch'a l'éra aduerà inta prudusiùn e trasfurmasiùn de [[Càneva|cànava]], [[Papê|papé]], [[Gran|gràn]], [[Êuio|öriu]], [[Pôvie néigra|pùve néira]], [[Ciongio|ciùngiu]], [[Öo|òru]], [[Argento|argèntu]], [[Món|maùi]] e [[Câsìnn-a|casìna]]<ref name=":6" /><ref>{{Çitta|Accame, 1893|p. 67}}</ref>. Pè sta raxùn chi, i frâti i l'axêva musciàu ciü vòte u vuré de mesciâse int'ina növa certùssa ch'a fùsse a-u fùndu da valà e ciü vixìna a-e sö pruprietàe, cunscideràndu ascì che l'antìga stràdda da sà ch'a traversâva u Mùnte de Sàn Pêru a s'éra urmài mescià ciü in bàssu, a-u fùndu du valùn<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 59}}</ref>. Pasài di àgni sènsa ése cuntentài, a-i 14 d'aùstu du [[1495]] i l'àn a-a fìn resevüu u permèssu de stà inta növa [[Certussa de Tuiran|Certùssa de Tuiràn]], cu-u duvé de tegnì avèrta l'antìga abasìa e de dì méssa tütti i giùrni inta gêxa de Sàn Pàulu de Buisàn<ref>{{Çitta|Arecco, 2003|pp. 182-183}}</ref><ref>{{Çitta|Accame, 1893|pp. 69-70}}</ref><ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 68}}</ref>. Föra che in chiürtu mumèntu du [[1525]], quand'i certuzìn i l'éra tùrna andài a stà inte l'abasìa pè scampà a-a pèste, l'antighìscima strutüra a l'è però fenìa de manimàn abandunà e in ruìna, tàntu che cu-in àttu du 18 de lüju du [[1713]] se decidêva de pêne e de mürte pè quélli ch'i l'avésse sustàu e pròprie béstie drèntu a-a géxa, nutàndu cùmme inte quélli àgni u l'éra fìna "''ciò occorso mentre vi si celebrava la S. Messa''"<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 72}}</ref>. A ògni mòddu, Sàn Pêru u l'è restàu in pé e cuscì, ancù a-a giurnà d'ancöi, se ghe tégne a gràn fèsta, aù a-u prìmmu de màzzu, da séculi tra e ciü sentìe da-e gènte da valà<ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 25}}</ref>. A-u prìmmu d'arvì du [[1937]] u cumplèssu de l'abasìa u l'è stàitu ascì diciaràu bêne de interèsse cultürâle<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038868/ICCD13258577_00111641.pdf|tìtolo=Abbazia di S. Pietro in Varatella - decréttu de tütela|léngoa=IT|vìxita=2024-01-07}}</ref>. == Lìsta di abâti == Chi sùtta a gh'è a lìsta, nu cumplêta, di abâti benedetìn e di priùi certuzìn de Sàn Pêru cunusciüi a-a giurnà d'ancöi da-a fundasiùn de l'abasìa fìna a-u sö abandùn du 1495, pijài da-e mensiùi inti àtti e inti ducümènti d'alantù. Pasàu st'ànnu i certuzìn i sùn andài a stà inta növa certùssa, dund'a gh'è a [[Certussa de Tuiran#Lìsta di priùi|lìsta di ürtimi priùi]]<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|pp. 77-79}}</ref>: * 1122: Pêru, u l'è u prìmmu abâte de Sàn Pêru a ése mensunàu inti àtti, in particulà inte in'enfitèuzi du 1122 e int'ina dunasiùn de l'Utùn, véscu d'Arbénga, du 1129. * 1184: Ubèrtu, mensunàu int'ina dunasiùn du véscu arbenganéze Lantériu. * 1222: Enrìcu, u l'è mensunàu int'in àttu de véndia de l'11 de frevà du 1222 e inta cunvensiùn cu-i tuiranìn pè i prài de Mùnte Càrmu du prìmmu de lüju du 1230. * 1255: Bunifàssiu, u 14 de nuvèmbre du 1255 u l'à cedüu in pràu a pixùn. * 1258: Rainàrdu, u 24 d'arvì du 1259 u l'à prezentàu ina létera a l'Uddùn Trüccu de Tuiràn da l'arsiprève de Munduvì, intervegnüu daré mandàu du Pàppa Sciàndru IV pè prutézze i bêni de l'abasìa. * 1259: Abâte Du Caréttu, u sö nòmme u nu l'è cunusciüu, u l'è fenìu masàu da-i âtri frâti inte l'estàe de quéllu ànnu. * 1282: Pagàn de Nuxéu, u l'è stàitu l'ürtimu abâte benedetìn ma nu se sà a dâta da sö urdinasiùn. U l'è mensunàu inte paréggi àtti de quélli àgni, cùmme a scumünica du véscu Lanfràncu d'Arbénga du 4 de màzzu du 1282. * 1317: Giràrdu: mùnegu de Cazòttu e prìmmu priù certuzìn, scibèn che Sàn Pêru alantù a l'éra a-e dirètte dipendènse da certùssa de Cazòttu, u l'è mensunàu int'in àttu du 6 de màzzu du 1317. * 1321: Pêru Garsàn o de Grasàn de Vercèlli, prìmmu priù autònumu, da-u 1325 e u 1330 u l'è stàitu priù de Cazòttu, da-u 1330 a-u 1334 de Mumbràccu e de [[Bologna|Bulògna]] da-u 1334 a-u 1339. * 1327: Uddùn Cuméllu, zà priù inta [[Certôza de Rîeu|Certùssa de Rivaròllu]] du 1311, du 1327 u l'è pasàu a Sàn Pêru e du 1337 a Cazòttu; du 1341 u l'è turnàu a Sàn Pêru. * 1331: Benedéttu, numinàu da-u capìtulu cùmme prucüratù de Sàn Pêru. * 1332: Rulàndu de Vigùn, zà priù de Cazòttu tra u 1330 e u 1332. * 1333: Curâdu, u l'à numinàu, u 10 d'aùstu du 1333, u priù de [[Rîeu|Rivaròllu]] cùmme prucüratù pè ina càuza a [[Zena|Zéna]]. * 1333: Gràddu, mensunàu cùmme priù int'in àttu pè diciarà di antìghi dirìtti de l'abasìa, firmàu u 21 d'utùbre du 1333. * 1337: Pêru da Muncalé, zà priù da [[Certôza de Pézio|Certùssa de Péziu]] tra u 1311 e u 1312, de Mumbràccu tra u 1325 e u 1329, pöi tùrna a [[Chiusa di Pesio|Péziu]] e tra u 1332 e u 1336 a Cazòttu, per vegnì in scià fìn a Sàn Pêru du 1337. * 1341: Uddùn Cuméllu: priù pè ina segùnda vòtta dòppu ch'u l'éra fenìu pè càrche ànnu a Cazòttu, u l'è mensunàu int'in àttu du 3 d'arvì du 1341 dund'u nòmina, pè in prucèssu cùntru a Cumüna de Tuiràn, u Rubàrdu Seùlla cùmme prucüratù de l'abasìa. * 1341: Gabrié De Néiru, mensunàu inta sentènsa de ina càuza cùntru Tuiràn du 25 d'utùbre du 1341, diciarà da-u Federìgu, véscu d'Arbénga. *1343: Antògnu, u 23 de màrsu du 1343 u pâga de décime a-u campaù da diòcezi arbenganéze. *1349: Pêru de Muntebelliviàn o Puntebelliviàn, u pâga di cànuni a-u véscu Federìgu d'Arbénga a-u 4 d'arvì du 1349. *1358: Brìssiu, u l'è prubàbile ch'u sécce u Brìssu da Bàrge, priù de Cazòttu inti àgni 1347-1348 e 1352-1355. Du 1358 u l'è priù Sàn Pêru, pagàndu e décime papâli a l'arsiprève Carbùn d'Arbénga, e u l'è mensunàu a-i 4 d'aùstu du 1361, quàndu u l'à difézu i dirìtti da certùssa in scé décime de Bardenèi, da-u [[Casté de Bardenèi|castéllu de quéllu paìze]]. Tra u 1368 e u 1369 u l'è stàitu priù de Mumbràccu. *1363: Tumâzu, u pâga de décime a-u Pàppa du 1363, mèntre du 1365 u l'è scumünicàu pè n'avére pagàe in tèmpu, giüstàndu però a sö puzisiùn a-i 29 de màrsu de quéllu ànnu. A-u scciöppu de in'âtra ratèlla cu-a Cumüna tuiranìna u l'à fàitu recùrsu a-a sentènsa du 1341 du véscu Federìgu. *1370: Bunifàssiu da Munduvì, fòscia u Bunifàssiu Marcériu priù de Péziu inti àgni 1340-1343, de Cazòttu inti perìudi 1350-1352 e 1357-1359 e de [[Certôza de Sàn Gêumo|Muntéllu]] tra u 1360 e u 1362. U l'è mensunàu a càppu de Sàn Pêru in Varatèlla inte l'acàttu de ina cà a Tuiràn a-i 30 de màrsu du 1370. *1376: Antògnu, mensunàu inta sentènsa du véscu d'Arbénga [[Giuanni Fieschi|Giuànni Fiéschi]], du 22 de dixèmbre du 1376, ch'u ghe levâva u pagamèntu de ina sèrta sùmma. *1377: Dumènegu, u 20 de màrsu du 1377 u se impegnâva a pagà de décime papâli. *1381: Giàcumu di Arnàldi, u duverêa ése ascì u priù de Cazòttu tra u 1366 e u 1369, a lèi u gh'à scrìtu u Giuànni, [[Certôza de Firénse|priù de Firénse]], pè spunciâru a méttise da-a pàrte du Pàppa Urbânu VI intu scìsma de quélli àgni. U l'è mensunàu ancù inta bùlla papâle scrìta a-i 14 de màzzu du 1381 in favù de l'abasìa, mandà a-i [[Diòcexi de Àsti|véschi de Àsti]], [[Diòcexi de Àrba|de Àrba]] e [[Arçidiòcexi de Turìn|de Türìn]]. *1384: Dumènegu Medìa, mensunàu int'in àttu de véndia du 12 de zügnu du 1384. *1386: Scirvèstru de Cervìziu, mensunàu int'in àttu du 6 de dixèmbre du 1386 e tùrna inta sentènsa du 18 de dixèmbre du 1389, diciarà da-u Daminàn Carpanéu a favù da certùssa cùntru u véscu d'Arbénga. *1389: Federìgu, u pâga a-a fìn de l'ànnu e décime a-u campaù Bertumé Bergàlla. *1413: Antògnu Gerbìn, de [[Monasterolo Casotto]], zà priù de Cazòttu tra u 1407 e u 1413, a Sàn Pêru tra u 1413 e, fòscia, u 1418, e tùrna a Cazòttu tra u 1418 e u 1425. *1434: Giuànni Spìnura, numinàu prucüratù da certùssa a-i 4 d'aùstu du 1434, u 2 de lüju du 1438 u l'à resevüu ina dunasiùn e u 24 d'aùstu de quéllu ànnu u l'à acatàu ina cà in Tuiràn. U l'è mensunàu ascì inte di acàtti in dâta 10 de lüju e 17 de nuvèmbre du 1439. *1439: Gerònimu da Séva, mensunàu inte l'àttu d'acàttu de in'âtra cà a Tuiràn. *1443: Bertumé, mensunàu p'avé pagàu de décime a-u Pàppa. *1450: Antògnu da Prêa, u l'à pagàu 15 frànchi a-u cardinà [[Zòrzo Fiésco|Zòrzu Fiéschi]]. *1454: Paulu de Sant'Àgata, mensunàu a-u pagamèntu da pixùn de in [[Gumbu|gùmbu]] a-u véscu d'Arbénga. *1457: Raimùndu de Brìga, u l'à ratificàu u cuntràttu d'enfitéuzi du murìn da Ròcca. *1464: Giuànni Spìnura, priù de Sàn Pêru pè a segùnda vòta, u l'à cedüu a-u marchéze Tumâzu de Séva di scìti a Bagnàscu in scàngiu de âtri ciü vixìn a-u munasté, a-u Burghéttu e a Giüstènexi. *1464: Nicòlla Carâra, da Cêve, u 29 de dixèmbre du 1464 u l'à dàitu a pixùn di terén a Batifòllu, u 25 de zenà du 1466 u l'à acatàu ina cà a Tuiràn e u 29 de dixèmbre du 1467 in scìtu a Bardenèi. Pasàu nu vâri tèmpu u l'è pasàu a-a certùssa de Péziu cùmme priù. *1468: Zòrzu de Vàlle, da Munduvì, u l'è mensunàu p'avé scangiàu di scìti a Bagnàscu, du 1475 u l'è priù a Péziu. *1470: Franséscu di Cijâri, da Munduvì, mensunàu int'in àttu du 28 de nuvèmbre du 1470, u 25 de frevà du 1479 u l'à renuvàu l'enfitéuzi du murìn da Ròcca. Du 1482 u l'è pasàu cùmme priù a Cazòttu, dund'u l'è mòrtu a-i 8 de nuvèmbre du 1495. *1479: Nicòlla di Scarpadiùi, u 14 de màrsu du 1479 u l'à seràu in pùffu da mìlle sciurìn de Savùna vèrsu u rìccu mercànte Ruffìn Ròbbi da [[Cherasco|Cheràscu]]. *1482: Dumènegu Gàspare de Serén, u 12 d'utùbre u l'à òtegnüu in murìn a pixùn da-u véscu d'Arbénga, du 1493 u l'è cùmme priù a-a Certùssa de Péziu. *1490: Nicòlla Carâra, tùrna priù ma pè pòcu, perché u l'éra maròttu. *1490: Pàulu de Sant'Àgata, priù de Sàn Pêru tra u 1490 e u 1496, mensunàu int'in àttu du 5 de frevà du 1491. U [[Diòcexi de Nöi|véscu de Nòri]], [[Doménego Vacâ|Dumènegu Vacâri]], u l'à apruvàu in'intéza tra stu priù e u véscu d'Arbénga Leunàrdu Marchéze a-i 20 de nuvèmbre du 1491; u 4 de frevà du 1495 u l'è mensunàu inte l'acàttu de in scìtu a [[Patarè]] da-a cunfratèrnita du Sàntu Spìritu de Tuiràn. == Descrisiùn == === Evulusiùn architetònica === U cumpléssu de l'abasìa u l'è cangiàu du bèllu cu-u pasà di séculi, slargàu cun de növe azùnte fìna a-u sö abandùn, ch'u l'à purtàu a-a ruìna du ciü tàntu de l'abasìa föra che a gêxa e i edifìssi a lêi arembài. Da l'anàlizi architetònica e da l'ünica raprezentasiùn stòrica cunusciüa, sarêa a dì quélla du Vinzoni inte ''Il Dominio della Serenissima Repubblica di Genova in terraferma'' du [[1773]], s'è pusciüu teurizà che a pàrte ciü antìga a sécce pròpriu a gêxa, cu-ina prupòsta de datasiùn da gêxa ancöi in pé a-u [[XII secolo|XII séculu]]<ref name=":11">{{Çitta|Marino, 2019|pp. 79-80}}</ref>. Sèmpre da-u Vinzoni a se végghe a prezènsa de in'àbside reùnda, aù sparìa, che da-u Paneri, intu ''Sacro, e vago Giardinello'' e dùnca a-u [[1624]], u végne però mensunà a-a tramuntâna<ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 45}}</ref>. Da prìmma strutüra i faxêva pàrte ascì e custrusiùi in scià müràja de drìta, ancù existènti ma bèn cangiàe a furmà a stànsia ünica aduerà cùmme depòxitu pè légne, fòscia aduerà cùmme prìmmu asòstu di frâti, föra da tùre picenìna sübitu ciü a süd ch'a duvêva ése in magazìn. Inta müràja de drìta da gêxa a gh'éra dùe avertüre ch'i permettéva u pasàggiu tra sta chi e-e âtre custrusiùi, ma üna a l'è stàita ciü avànti tapà<ref name=":11" />. A segùnda fâze de custrusiùn a duverêa cumprènde i edifìssi, tütti ruinài, a punènte da pàrte ciü antìga che, dàndu amèntu a-a raprezentasiùn du Vinzoni, i sùn ancù liài a in'edilìsia da Etàe de Mèzzu, marcà da-u gràn spesù de müràje, paréggiu a quéllu da gêxa. L'è prubàbile che i travàji de növe custrusiùi i sécce cumensài giüstu dòppu u pasàggiu de l'abasìa a-i frâti certuzìn, vixìn a l'ànnu [[1315]], mumèntu cuntempuràgnu a-u rinfòrsu da vòta da gêxa cu-i èrchi ch'i se pöne ancù végghe. Sti edifìssi i l'éra mésci a-u reùndu de in ciòstru cu-in pùssu, ch'u l'exìste ancù, e l'è prubàbile ch'i fùsse aduerài cùmme stàlle e magazìn a-u servìssiu de ativitàe agrìcule du munasté, a ògni mòddu u nu gh'è restàu vâri de st'âra du cumplèssu, föra de càrche müràja dund'a gh'éra a stasiùn da teleférica e di rèsti ch'i sùn cuèrti da-u terén<ref>{{Çitta|Marino, 2019|pp. 81-82}}</ref><ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 46}}</ref>. A-a fìn, u gh'è stàitu in ürtimu mumèntu de custrusiùn ch'u duverêa remuntà a-u [[XV secolo|XV séculu]], cun l'üzu de tècniche ciü mudèrne ch'i sùn marcàe da de müràje ciü sutì. Inte sta fâze chi u l'è stàitu alungàu u presbitériu vèrsu süd e, sèmpre inte quélla diresiùn, u l'è stàitu tiràu sciü in gràn edifìssiu, fòscia adueràu cùmme dormitòriu. Cun sti travàji, l'abasìa a l'éra rivà a-a sö màscima estensiùn, ma a l'è prèstu ruinà cùmme i frâti i sùn andài a stà inta növa certùssa<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 83}}</ref>. Dòppu u [[1495]] u ghe dev'ése stàitu giüstu u rinfùrsu da faciâta a-a tramuntâna cu-i cuntrafòrti ch'i se végghe intu dizégnu du Vinzoni, ciü avànti cuèrti da ina müràja; de rèstu, u gròssu du cumpléssu u s'è derfàu da l'abandùn e, fòscia, pè di dàgni patìi inte uperasiùi militâri da [[Batàggia de Lêua|batàja de Löa]]<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 84}}</ref><ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 47}}</ref>. === De föra === <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - faciâta (1).jpg|A faciâta vèrsu nòrd Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - portâ.jpg|U purtà da gêxa Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - barcón.jpg|U barcunéttu srua a-u purtà </gallery> L'abasìa de Sàn Pêru in Varatèlla a gh'à in'architetüra sèmplice e pòvera, in armunìa cu-a vìtta benedetìna, cun nu vâri d'avertüre e di masìcci cuntrafòrti a-e muràje pè dâghe de stabilitàe. A strutüra, da-u prufì a cabànna, a l'è stàita interesà da paréggi intervènti cu-u pasà di àgni, cu-a pàrte restà in pé ch'a l'è quélla ciü antìga de l'intréu cumpléssu. A faciâta vèrsu nòrd, ch'a l'è ascì quélla da gêxa, a l'è tra e ciü antìghe, giüstu rimanezà cu-a realizasiùn di cuntrafòrti mensunài de d'âtu, ciü tàrdi inglubài inta müràja. Chi se ghe dröve u purtà prinsipà, p'entrà inta gêxa, e dùi barcunétti picenìn pè a lüminasciùn da navâta. Gh'è ascì in âtru purtà, in scià drìta du quéllu da gêxa, ch'u s'àrve intu lucâle paralêlu a-a navâta, ancöi adueràu cùmme depòxitu pè e légne<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 89}}</ref>. Pe cùntru, a müràja girà vèrsu nòrd che ancöi a l'è cumpréza inte l'âra laterâle a l'è stàita realizà cu-ina tècnica diferènte, ségnu de ina recustrusiùn ciü mudèrna, fòscia necesària pè in sö cròllu. A-a sö estremitàe a se pò ancù végghe l'inprensìpiu da sö cuntignasiùn vèrsu punènte, ch'a nu l'exìste ciü, desvilüpà sciü dùi ciài; quéllu de sùtta, fòscia adueràu pè tegnìghe e bèstie, u se truvâva ciü in bàssu du livèllu du pùssu, e dùnca de l'antìgu ciòstru, e u l'éra cuèrtu da ina vòta a bùtte<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 90}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - estèrno (5).jpg|Vìsta da müràja vèrsu punènte Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - relêuio a sô.jpg|A meridiâna </gallery> A müràja de punènte a l'è furmà sécce da tòcchi uriginâli che da âtri ch'i sùn stàiti rangiài ciü de resènte. In particulà, a sö pursiùn vèrsu nòrd a dev'ése tòstu paréggia a-u mumèntu da sö custrusiùn, quàndu a l'éra üna de müràje ch'i serâva u ciòstru du munasté. Chi i se dröve trèi barcùi: quélli de d'âtu, quâxi in sìmma a-a müràja, i sùn a lêi tòstu cuntempuràgni, quéllu ciü in bàssu, miràndu a-a tècnica aduerà, u l'è pè cùntru ciü resènte<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 91}}</ref>. A pàrte de müràja a l'âtra estremitàe, sarêa a dì quélla ch'a sèra l'âra laterâle du cumpléssu, a l'à patìu bèn bèn de intervènti. Di dùi barcunétti de d'âtu a-u pòrtiu, quéllu in scià senèstra u l'è stàitu seràu e druvìu armênu dùe vòte mèntre in'âtra avertüra in scià drìta da meridiâna a l'è aù serà. Intu pòrtiu, a-u sö fùndu, a gh'éra ascì in purtà de culegamèntu cu-a gêxa, che però u l'è stàitu tapàu<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 92}}</ref> e d'atàccu a-a sö entrà u gh'è ancù l'antìgu pùssu du munasté<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 117}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - rêtro (1).jpg|A faciâta vèrsu u mà </gallery> A faciâta vèrsu u mà a l'è u rezultâtu de ina série de travàji diferènti. A sö pàrte ciü antìga a l'è quélla de levànte, dund'i ghe sùn ancù i ségni de müràje uriginâli, pè cùntru a pursiùn vèrsu punènte a l'è stàita rangià in tèmpi ciü mudèrni. Chi u se dröve in purtùn, fàitu de légnu e cuèrtu de metàllu, e ina série de barcùi; arembài a-a strutüra i ghe sùn ancù dùi maxèi pè setâse<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 141}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - estèrno (2).jpg|U fiàncu de levànte e u téitu Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - estèrno (3).jpg|U pasàggiu a levànte de l'abasìa </gallery> L'ürtimu fiàncu de l'abasìa, giràu vèrsu levànte, u l'è quéllu ciü sèmplice e ch'u l'è cangiàu de mênu intu cùrsu di àgni. A sö pàrte a setentriùn a l'è a ciü antìga mèntre, in curispundènsa de stànsie vèrsu u mà, a l'è stàita rangià ciü de resènte. Inte sta müràja i ghe sùn giüstu dùi barcùi<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 142}}</ref>. U téitu u l'è furmàu de ciàppe quadrâte de nuvànta cìtti de lâtu, méscie du [[1971]] quand'u l'è stàitu rangiàu, e u gh'à u cùrmu de cùppi, cu-ina crùxe de metàllu a pùnta vèrsu mùnte<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 119}}</ref>. A crùxe ciü impurtànte du cumplèssu a l'è però quélla intu pràu davànti a l'abasìa, âta trèi métri e da-u pézu de trèi quintâli e mèzzu, méscia chi du [[1896]] a-u pòstu de üna ciü antìga, de légnu, e dunasiùn du scìndicu d'alantù de Tuiràn, Pietro Iginio Mainero, u "Biundìn"<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 189}}</ref>. === De drèntu === ==== Gêxa ==== <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - intèrno (3).jpg|Vìsta de drèntu da gêxa Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - artâ (5).jpg|L'artà cu-u cenòbiu Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - pitûe (1).jpg|A pitüra de Sàn Përu, Sàn Brün e Diudàu Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - pitûe (3).jpg|Detàju de Sàn Pêru, a sùla pàrte uriginâle </gallery> U ciü tàntu du drèntu de l'abasìa u l'è ocüpàu da l'àula da gêxa, a ina sùla navâta e alignà a-e müràje de nòrd e de levànte. Sta stànsia a se tröva a in livéllu ciü bàssu du terén e, p'entrâghe da-u purtà prinsipà, bezögna pasà dùi scarìn. U pavimèntu, de ciàppe de prêa, u nu l'è quéllu uriginâle e u rìva da in'azùnta sucesìva: cùmme descuvèrtu inti scâvi di [[Anni 1930|àgni Trènta]] u fùndu u l'éra a l'inprensìpiu furmàu da ina prêa vìva ch'a se tröva pròpriu a-u cèntru da gêxa e u rèstu u l'è stàitu sccianelàu incìnduru de câsinàsci, de rèsti carbunizai e de òsse<ref name=":17">{{Çitta|Zampedri, 2021|pp. 49-50}}</ref>. A vòta ch'a cröve u scìtu sâcru a l'è a bùtte e a l'è rinfursà da èrchi ch'i a travèrsa, lòngu e müràje laterâli e vèrsu nòrd i ghe sùn de sedüte de prêa e a lüminasciùn a l'è cunsentìa da-i dùi barcunétti inta müràja de levànte, da quéllu in sìmma a-u purtà e da in âtru avèrtu inta müràja de punènte<ref name=":17" /><ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 156}}</ref>. A-u fùndu de l'àula, a-e estremitàe de drìta e de senèstra da müràja vèrsu süd, i ghe sùn dùe pòrte ch'i vàn inte stànsie vixìne, in particulà inta sacrestìa quélla de senèstra e a l'àtriu quélla de drìta<ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 51}}</ref>. A gh'é ascì ina pòrta inta müràja de punènte, ch'a và inta stànsia aduerà cùmme magazìn pè e légne, e chi i se végghe ancù i ségni de dùe avertüre, aù tapàe, ch'i s'arvìva intu lòngu pòrtiu pè u ciòstru<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 159}}</ref>. A zòna de l'artà a l'à patìu di intervènti resènti ch'i n'àn cangiàu a fùrma; ancù a l'épuca du Vinzoni a-u fùndu da navâta a gh'éra in'àbside reùnda, aù tapà da ina müràja, scibèn che l'artà u se truvâva int'in'âtra puzisiùn, mesciàu a-u nòrd e decentràu rispèttu a-a navâta. A strutüra d'ancöi de l'artà, cuèrta da in cibòriu rezüu da quàttru culònne e cu-a vòta a cruxéra, a végne da in intervèntu fàitu ciü o mênu du [[1935]], ch'u-u l'à mesciàu indaré, a-u fùndu da navâta, e ch'u l'à purtàu a di gròsci dàgni a-a pitüra de Sàn Pêru, Sàn Brün e Diudàu<ref>{{Çitta|Marino, 2019|pp. 156-157}}</ref>. Sta pitüra a l'è l'ünica cunservà inta gêxa e a se cumpùne de trè pâre, ciaschedüna serà int'ina curnìxe ch'a fenìsce in sìmma cu-in èrcu a tüttu sèstu. In scià senèstra u gh'è u véscu Diudàu, liàu a-e stòrie in scià fundasiùn de l'abasìa, ch'u tégne inte mài in cufanéttu a fùrma de bazìlica, in scià drìta u gh'è Sàn Brün, fundatù de l'ùrdine di certuzìn rafigüràu in zenugiùn, e Sàn Benedéttu, fundatù di benedetìn, in pé. Ste dùe pursiùi da pitüra i nu l'éra però inte quélla uriginâle, scicùmme i s'éra derfàite cu-i travàji pè mesciâre inta sö puzisiùn d'ancöi, a diferènsa du persunàggiu a-u cèntru, Sàn Pêru, ch'u l'è supravisciüu e ch'u l'è stàitu rangiàu inti [[Anni 1980|àgni Utànta]], insèmme a-a realizasiùn da cùpia du rèstu da pitüra. U titulâre u l'è chi musciàu insèmme a dùi àngeri inte l'àttu de dà a benedisiùn e cun tütti i paramènti da Pàppa, inclüzu a tiâra, u pasturà, e ciâve e-e insègne puntifìcce<ref>{{Çitta|Marino, 2019|pp. 157-158}}</ref><ref name=":18">{{Çitta|Zampedri, 2021|pp. 50-51}}</ref>. ==== Âtre stànsie ==== D'atàccu a-a gêxa, a-a sö drìta, a gh'è a stànsia che a-a giurnà d'ancöi a l'è aduerà cùmme magazìn pè e légne, lià a l'àula da ina pòrta avèrta inta müràja ch'a-e divìdde e dund'a se végghe ancù u prufì de in âtru pasàggiu, aù tapàu. Da-a pòrta serà a s'entrâva intu pòrtiu, traversàu da ina scarinà e cuèrtu da vòte a cruxéra, ch'u l'è stàitu rangiàu a cüxina e ch'u duvêva ése l'antìgu pasàggiu pè a gêxa<ref name=":18" />. Da-u depòxitu de légne a gh'è in stréitu pasàggiu ch'u mùnta intu sututéitu, che a l'inprensìpiu u se dröve cu-a cuscì dìta "stànsia du véscu"; de dùnde u pàrte ina spéce de andàmme, spartìu in de cèlle da-a funsiùn nu vâri següra. Cunscideràndu che sta pàrte da strutüra a gh'éra zà inte quélla uriginâle e a ch'a l'è u scìtu mênu ümeru de l'abasìa intrêa, u l'è prubàbile ch'a fùsse aduerà pròpriu pè de cèlle di frâti. De ciü, inta müràja ch'a sèra l'andàmme a-u fùndu a gh'è in barcunéttu, ch'u nu gh'averêa de ütilitàe int'in sèmplice depòxitu, e tra e cèlle gh'è di cànti dund'u se purêa méttighe de candèire pè fà de lüxe<ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|pp. 51-52}}</ref>. == Fèsta == {{Çitaçión|Câru Sàn Pêru<br />niâtri a se n'andémmu<br />a turnerému<br />se u Segnù u-u vurià.|''Lòde de Sàn Pêru'', ürtima stròfa|Caro San Pietro<br />noi ce ne andiamo<br />ritorneremo<br />se Iddio vorrà.|lingua=IT}} <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Sentê Sàn Pê-Sàn Pedrìn (Boisàn) - a 'prea du gallu' (1).jpg|A Prêa du Gàllu, nòmme liàu a-i [[Renegaménto de Sàn Pê|fàiti de Sâcre Scritüre]] Sentê Sàn Pê-Sàn Pedrìn (Toiràn) - vìsta (3).jpg|U senté a-a Burdunàira, dùnde de tradisiùn u se lasciâva pè dàssiu ina brancà de sà<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 186}}</ref> Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - croxefìsso (1).jpg|U "Crìste di òmmi" inte l'abasìa a-u giùrnu da fèsta Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - croxefìsso (3).jpg|U "Crìste de dònne", a Sàn Pêru Crôxe de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - vìsta (1).jpg|A crùxe inti prài de l'abasìa, dund'a végne benedìa a valà </gallery> A fèsta de Sàn Pêru, a ciü sentìa da-e gènte tuiranìne e bèn celebrà ascì da-e cumünitàe vixìne, a gh'à in'urìgine antìga, armênu inta fùrma de prucesiùn a-u mùnte. A l'è prubàbile che a prucesiùn sulènne d'in Tuiràn a l'abasìa, che a-a giurnà d'ancöi a se tégne ògni sinqu'àgni, a remùnte a-a fìn [[XV secolo|XV séculu]], quàndu i frâti i se sùn mesciài a vàlle, cun l'inàndiu da pràtica de dì ina méssa in unù de Sàn Pêru a-u prìmmu d'aùstu. Föra che a-u giùrnu da fèsta sulènne, ancöi mescià a-u prìmmu de màzzu, i frâti i l'andaxêva a Sàn Pêru a-i Mùnti ascì pè e mésse decìze da legâti, cu-u mangià dàitu a-i pelegrìn che de sòlitu u l'éra ufèrtu da-i frâti, üzu ch'u l'è cuntignàu pè paréggi àgni scibèn che, inti ürtimi tèmpi, e spéze i sùn pasàe a càregu di fradélli o da Cumüna. Insèmme a-u mangià, de sòlito pàn e öve, s'acatâva ascì da pùve nèira pè i [[Màscolo|màscuri]], pè sparà i föi d'artifìssiu ch'i l'éra aséxi insèmme a-i föi a-a sèira da vigìlia<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 168}}</ref>. A tradisiùn di föi, ancöi vietà, a prevedéva che pè prìmmu u s'asendésse quéllu in sciù [[Munte de San Pêru|mùnte de Sàn Pêru]], cun quélli in Tuiràn ch'i ghe respundêva, de sòlitu cu-ina gâra tra e burgàe tuiranìne a fà quéllu ciü gròssu e lüminùzu<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 209}}</ref>. Tra e tradisiùi ch'i cumpagnâva a fèsta, ch'a rìva da-i tèmpi da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zéna]], a gh'éra quélla da cuscì dìta "banderòlla", in cunfarùn cu-a [[Bandêa de Zêna|crùxe de Sàn Zòrzu]], da ürtimu int'ina sö cùpia de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], quànd'u gh'è stàitu in repijà da pràtica, che aù a l'è cunservà inti fùndi da paròcchia de Sàn Martìn. Inta pràtica ciü antìga i cùnsuri da Cumüna, de sòlitu a-i 25 de lüju, i sernêva tra i fijöi du bùrgu l'arfé e u cunfaruné incariài de camalà a-a vigìlia da fèsta, u 31 de lüju, a banderòlla in sìmma a-u Mùnte de Sàn Pêru, e sti chi i zürâva in sciü sagràu de Sàn Martìn d'avardâra e che "a còstu da sö vìtta" i l'averêa purtà indaré intu paìze, dòppu ch'i l'avésse pijàu pàrte a-e mésse e-e celebrasiùi du prìmmu<ref>{{Çitta|Marino, 2019|pp. 168-169}}</ref>. A prucesiùn a l'abasìa, cùmme ancöi, a partìva a-a matìn prèstu, tra i sìnque e i séi bòtti, d'inta Ciàssa de Sàn Martìn e a l'éra avèrta da-a banderòlla, cun daré u "[[Croxefìsso|Crìste]] de dònne", camalàu da-e fijöre, descâse, da cunfratèrnita de [[Sànta Dorotêa|Sànta Durutêa]] e, da l'inprensìpiu du [[XX secolo|Nuvesèntu]], da-e [[Fìgge de Màia|fìje de Marìa]]. A gh'éra dapöi i [[Batûi|fradélli]], vestìi de ina càppa giànca e ch'i camalâva u "Crìste di òmmi", lüminàu da dùi fanarìn de làmma, e a-a fìn u pàrecu cu-i fànci da paròcchia, cu-u rèstu da pupulasiùn de daré<ref>{{Çitta|Marino, 2019|pp. 169-170}}</ref>. De tradisiùn, intàntu che a prucesiùn a mùnta vèrsu l'abasìa, a l'è cantà a cuscì dìta "lòde de Sàn Pêru", in cumpunimèntu ch'u se cunservâva int'ina cùpia manuscrìta datà a-i 4 de zenà du [[1848]], òpera du prève Piergiovanni Sicherio. A l'inprensìpiu a l'éra spartìa inte quarantanöve stròfe de öttu vèrsci ma, pè fà ciü snèllu u càntu zaché a segùnda pàrte a l'éra da dì tùrna, ciü avànti a l'è stàita rangià a nuvantasèi stròfe de quàttru vèrsci, cun l'azùnta de trè stròfe növe, dùe in sìmma e üna a-a fìn du cumpunimèntu, che fòscia i sùn òpera de l'arsiprève Angelo Ferraro. A lònga preghéra a l'éra imparà cantàndura intu rèstu de l'ànnu intàntu ch'a se travajâva a tèra e cun de pröve in scé teràsse de cà, ezercìssi ch'i servìva ascì pè rexìste a-a fatìga du càntu a-u mumèntu da muntà<ref>{{Çitta|Marino, 2019|pp. 172-173}}</ref>. A gh'éra ascì in'âtra versiùn da lòde scrìta a-a fìn de l'Öttusèntu da-u Nicolò Garassini, a dixöttu stròfe, cunservà intu sö manuscrìtu uriginâle a-u [[Musêu etnugraficu da Valle du Varatella|muzêu entugràficu]] ma ch'a nu l'è mài vegnüa d'üzu cumün<ref>{{Çitta|Marino, 2019|pp. 170-171}}</ref>. Cumpagnà da-u càntu da ''Lòde'', a prucesiùn a cumensâva dùnca a sö muntà a l'abasìa, fàndu de tradisiùn de pòse inte sèrti scìti, de sòlitu liài a-a stròfa curispundènte, cùmme a-a [[Gêxa da Madonna du Ruzâriu (Tuiran)|gêxa da Madònna du Ruzàriu]] e a-a [[Certussa de Tuiran|Certùssa]], ciü di punti particulâri de l'antìga müratéra cùmme l'Urivétta, a Cà du Pràu, a Prêa du Gàllu e a Burdunàira<ref>{{Çitta|Marino, 2019|pp. 174-186}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/48|tìtolo=Via per San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2024-01-07}}</ref>. Pasà a Burdunàira a prucesiùn a rivâva intu cianéllu in sìmma a-u Mùnte de Sàn Pêru e lì a se faxêva a distribusiùn du pàn e de öve in nümeru de ün e dùzze a-i fradélli ch'i l'axêva camalàu u "Crìste di òmmi", de séi e ün a-e fìje de Marìa ch'i l'axêva camalàu u "Crìste de dònne" e a-i fijöi di fanarìn, de dùi e ün a-i fradélli ciü ina pagnòtta a tütti i pelegrìn<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 187}}</ref>. A-a fìn, traversài i ürtimi métri pè l'abasìa, a prucesiùn a ghe girâva intùrnu pè trè vòte, p'entrâghe cuscì drèntu e ascìste a-a funsiùn. Fenìa a méssa, da l'Öttusèntu a gh'è a tradisiùn du dernà in scì prài a-u reùndu da gêxa, pè pöi turnâghe drèntu a cantà i [[Vèspro|Vèspri]], ch'i terminâva cu-a prucesiùn a-a crùxe davànti a l'abasìa pè a tradisiunâle benedisiùn da valà e u rìtu du bâxu de cadéne de Sàn Pêru, cu-e celebrasiùi ch'i sùn seràe da-u càntu de l'ürtima stròfa da lòde<ref>{{Çitta|Marino, 2019|pp. 188-189}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte a-u tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugràfiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=[[Paolo Accame]]|tìtolo=Storia dell'Abbazia di San Pietro di Varatella|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/TO01348568|ànno=1893|editô=Craviotto|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|cid=Accame, 1893}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Pesce|outô2=Carlo Tagliafico|tìtolo=Toirano|url=https://books.google.it/books?id=ZLrTngEACAAJ|ànno=Dixèmbre 1976|editô=Stringa editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|cid=Pesce & Tagliafico, 1976}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Beltrutti|tìtolo=La certosa di Toirano|ànno=1982|editô=Institut für Anglistik und Amerikanistik|çitæ=Salisbùrgu|léngoa=IT|cid=Beltrutti, 1982|url=https://books.google.it/books?id=CKUlAQAAIAAJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|tìtolo=La diocesi di Albenga-Imperia e i suoi vescovi: storia della Chiesa ingauna dalle origini all'inizio del Quattrocento|url=https://books.google.it/books?id=6nKmzgEACAAJ|ànno=Dixèmbre 2003|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|cid=Arecco, 2003}} * {{Çitta lìbbro|outô=Diego Marino|tìtolo=L'Abbazia di San Pietro|ànno=2019|editô=|çitæ=Tuiràn|léngoa=IT|cid=Marino, 2019}} * {{Çitta lìbbro|outô=Bernardo Mattiauda|tìtolo=San Pietro dalla Ligura a Roma - Ricordo dell'Anno Santo 1925|ediçión=2|ànno=2021 (1925)|editô=Tipolitografia Ciuni|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|cid=Mattiauda, 1925}} * {{Çitta lìbbro|outô=Debora Zampedri|tìtolo=La chiesa di San Pietro in Varatella ed il mito dello sbarco del Principe degli Apostoli in Liguria|ànno=2021|editô=Tézi de Làurea|çitæ=Zéna|léngoa=IT|cid=Zampedri, 2021}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Liàmmi de föra == * {{Çitta web|url=https://www.halleyweb.com/c009061/zf/index.php/musei-monumenti/index/dettaglio-museo/museo/7|tìtolo=Scìtu da cumüna de Tuiràn - Abasìa de San Pêru in Varatèlla|léngoa=IT|vìxita=2024-01-07}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Tuiràn]] [[Categorîa:Gêxe da Ligùria]] recgr30mge407m6tj2kic4cshxy2uzl 0 31166 275183 274773 2026-10-29T18:37:55Z N.Longo 12052 + wl 275183 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=, inta varietàe tuiranìna}} {{Montàgna |nómme = Mùnte Aü |âtri_nómmi = ''Muntaü'' |inmàgine = Mónte Aû (Toiràn) - vìsta da Boisàn (1).jpg |didascalîa = <div style="text-align:center;">U Mùnte Aü miràu d'in [[Buinzan|Buisàn]]</div> |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stâtu |stâto = {{ITA}} |var-sudivixoìn1 = Regiùn |sudivixoìn1 = {{Scìnbolo|Flag of Liguria.svg}} [[Liguria|Ligüria]] |var-sudivixoìn2 = Pruvìncia |sudivixoìn2 = {{Scìnbolo|Provincia di Savona-Stemma.svg}} [[Pruvincia de Sann-a|Savùna]] |var-sudivixoìn3 = Cumün |sudivixoìn3 = {{Scìnbolo|Balestrino-Stemma.svg}}&nbsp;[[Barestin|Barestìn]]<br />{{Scìnbolo|Toirano-Stemma.svg}}&nbsp;[[Tuiran|Tuiràn]]<br />{{Scìnbolo|Ceriale-Stemma.svg}}&nbsp;[[U Sejô|U Serià]] |var-caraterìstiche_fìxiche = Caraterìstiche fìxiche |var-cordinæ = Curdinàe |latitùdine = 44.1112487 |longitùdine = 8.1892207 |var-ertéssa = Artéssa |ertéssa = 746-748 |nòtta-ertéssa = <ref name="peakbagger" /><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Comunità Montana Pollupice|tìtolo=Sentiero delle Terre alte|url=https://www.cadeberna.it/images/brochure-terre-alte.pdf|editô=Coop. Strade|çitæ=Tàggia|léngoa=IT|p=26}}</ref> |var-prominénsa = Pruminènsa |prominénsa = 98 |nòtta-prominénsa = <ref name="peakbagger">{{Çitta web|url=https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=165077|tìtolo=Monte Acuto, Italy|léngoa=EN|vìxita=2025-03-25}}</ref> |var-pónto_mìnimo = pùntu mìnimu |pónto_mìnimo = còlla da-i ''Bæzi de Porte''<ref name="peakbagger" /> |var-çìmma_moæ = sìmma màire |çìmma_moæ = [[Munte Erexea|Mùnte Arixéa]]<ref name="peakbagger" /> |var-izoaménto = Izuramèntu |izoaménto = 2,39 |nòtta-izoaménto = <ref name="peakbagger" /> |var-cadénn-a = Cadéna |cadénn-a = [[Arpi|Àrpi]] |var-geologîa = Geulugìa |var-orogénexi = Urugènexi |orogénexi = [[Orogénexi arpìnn-a|Urugènexi arpìna]] |var-etæ = Etàe |etæ = [[Giuràsico|Giüràssicu]]-[[Triàsico|Triàssicu]] |var-ròcca = Prêa |ròcca = [[Dolòmia|Dulòmie]], [[Carcâ|carcà]] |var-arpinîximo = Arpinìsmu |var-sentê = Sentèi |sentê = Senté de Tère Âte <small>(1^a tàppa)</small>, Senté de Funtâne |var-cartografîa = Cartugrafìa |sìgla_màppa = IT-LIG |var-dæti_SOIUSA = Dàiti SOIUSA |var-grànde_pàrte = Grànde pàrte |grànde_pàrte = Àrpi de Punènte |var-grànde_setô = Grànde setù |grànde_setô = Àrpi de Süd-Punènte |var-seçión = Sesiùn |seçión = [[Àrpi Lìgüri|Àrpi Lìgüri]] |var-sotoseçión = Sutusesiùn |sotoseçión = [[Prearpi Lìgüri|Preàrpi Lìgüri]] |var-supergrùppo = Süpegrüppu |supergrùppo = Cadéna Sèttepài-Cârmu-Armétta |var-grùppo = Grüppu |grùppo = [[Grüppu du Munte Cârmu|Grüppu du Mùnte Cârmu]] |var-sotogrùppo = Sutugrüppu |sotogrùppo = Custéra du Mùnte Cârmu |var-còdice = Còdice |còdice = I/A-1.I-A.2.a }} U '''Mùnte Aü''' (''Muntaü'' in baresté, ''Monte Acuto'' inta tuponumàstica ufisià) u l'è in [[Mónte|mùnte]] da cadéna de [[Prearpi Lìgüri|Preàrpi Lìgüri]] ch'u rìva a in'artéssa de 748&nbsp;métri srua u livèllu du mà. == Geugrafìa == [[Immaggine:Mónte Aû (Toiràn) - vìsta da Boisàn (2).jpg|sinistra|miniatura|250x250px|Detàju da sìmma, miràndura da-a [[Valle du Varatella|vàlle du Varatèlla]]]] U Mùnte Aü u l'è mésciu tra i cumün de [[Barestin|Barestìn]], d[[U Sejô|u Serià]] e de [[Tuiran|Tuiràn]], cu-a sìmma ciü âta ch'a se tröva pròpriu a-a sö incruxêa. U fà pàrte da lònga cadéna di mùnti ch'a carà zü da-[[Rocca Barbena|a Ròcca]] pè rivà fìna a-u mà in curispundènsa du [[Covu du Sejô|Câvu du Serià]]. U mùnte u spartìsce a [[Valle du Varatella|vàlle du Varatèlla]] da quélla de l'[[Rian Ibà|Ibà]] e u gh'à de rìve ch'i sùn surcàe da-e sòtte de paréggi riài, bèn rìpide e sécche pè tòstu tüttu l'ànnu<ref name=":1" />. Da-u fiàncu vèrsu u Serià u ghe nàsce u Riàn Sciacquatoio e u Riàn du Valùn du Serbatù, ch'i se càccia inte l'Ibà, e u Riàn da Crùxe, in afluènte du [[Rian de San Roccu|Riàn de Sàn Ròccu]]; pè l'âtra rìva i câra pè cùntru i riài de la Ùtra, du Runculòngu, da Vìgna Zèrba, de Bandiàsse, Sciòrta, da Ramà e Barèste, ch'i fenìsce tütti intu [[Rian du Punte|Riàn de Baresciùn]], ciü u Riàn di Sgurìn cu-i sò afluènti, che pè cùntru u se càccia drìtu inta [[Scciumêa Varatella|scciümàira Varatèlla]]. U Mùnte Aü u l'è, cu-a cadéna tra l'[[Munte Erexea|Arixéa]] (813&nbsp;m) e u [[Munte Piccaru|Pìccaru]] (281&nbsp;m), cumprézu int'ina regiùn che, pè a geulugìa, a l'è furmà da depòxiti diferènti mésci in pìlla, ch'i remùnta a-u perìudu [[Giuràsico|Giüràssicu]] e [[Triàsico|Triàssicu]]<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/poggio-grande-monte-acuto-valle-rio-iba|tìtolo=Area protetta Provinciale Poggio Grande, Monte Acuto, Valle Rio Ibà|léngoa=IT|vìxita=2024-04-26}}</ref>. In particulà, i ghe sùn e [[Dolòmia|dulòmie]] du Mùnte Arèna e u [[Carcâ|carcà]] da Ròcca Livernà, cun de vène ciü picenìne de carcà de Verâvu e dulòmia de Sàn Pêru a-u Mùnte<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.catastogrotte.net/liguria/it/areas/view/30/|tìtolo=Monte Acuto - Picaro|léngoa=IT|vìxita=2024-04-26}}</ref>. Scicùmme se tràtta de scìti ciütòstu âti u nu s'è desvilüpàu vâri de [[Carsìsmo|carsìsmu]], che però u l'è du bèllu antìgu e pè a ciü pàrte incìu e tapàu da frâne<ref name=":1" />. In particulà, in sce l'Aü a l'è cunusciüa nummà ina tâna ch'a l'è quélla de Runculòngu, descruvìa du [[2012]] sùtta a-a vètta du mùnte, in scià rìva vèrsu Barestìn<ref>{{Çitta web|url=https://www.catastogrotte.net/liguria/it/caves/view/1725/|tìtolo=Tana Roncolongo|léngoa=IT|vìxita=2024-04-27}}</ref>; de ciü, i ghe sùn ascì di impurtànti depòxiti de [[Tæra róssa|tèra rùssa]]<ref name=":1" />. == Stòria == === Nòmme === Dàndu amèntu a-a tradisiùn du pòstu, u nòmme du mùnte u vegnerêa da-a sö fùrma che, cu-e dùe sìmme ch'i se végghe mirànduru d'inta Varatèlla, a gh'à in prufì ch'u pà ina "u". U nòmme inta tuponumàstica ufisià u l'è pè cùntru ciü mudèrnu e u végne da in erù fàitu da-i cartògrafi furèsti quàndu i-u l'àn tuscanizàu, scicùmme i l'averêa intézu "Aü" intu sénsu de agüssu, fùrma che pè dabùn a nu gh'éntra vâri cu-u prufì du mùnte<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Paolo Geraci|tìtolo=Loano isola del Ponente|url=https://books.google.com/books?id=stK_AAAACAAJ|ànno=Mârsu 2000|editô=Monboso|léngoa=IT|p=97|ISBN=88-87-21903-6}}</ref>, scibèn ch'a se ne tröva de scìmili inte testimuniànse ciü antìghe. Tra e mensiùi stòriche du mùnte che se pò truvà inte màppe e inti catàstri d'épuca, a ciü antìga a l'è quélla cùmme ''Montem Acutum'', cuntegnüa int'in àttu de l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de Sàn Pêru]] du 31 de màzzu du [[1295]]<ref>{{Çitta|Ciciliot, 2015|p. 9}}</ref>, ch'a se pò lézze tùrna int'in âtru papé du 4 d'arvì du [[1315]]. Da pöi i ghe sùn: ''Monte Aguzo'' o ''Monteagusso'' intu catàstru de Tuiràn du [[1508]]<ref>{{Çitta|Ciciliot, 2015|p. 12}}</ref>, ''Montau'' inte quéllu du [[1568]]<ref>{{Çitta|Ciciliot, 2015|p. 15}}</ref>, ''Monte Aguto'' int'ina màppa du [[Pêo Marîa Gropàllo|Gropallo]] du [[1655]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pier Maria Gropallo|tìtolo=Delineazione de territorii de confini di Boissano, Toirano e Giustenesi della Pietra, con quelli di Bardeneto di Zuccarello et il territorio del signor marchese di Carpe e Balestrino fatta a 20 ottobre 1655|ànno=1655|léngoa=IT}}</ref>, ''Monte Aù, ó Alto'' int'ina màppa du [[Matê Vinzón|Vinzoni]] du [[1750]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Matteo Vinzoni|tìtolo=Tipo Geometrico Di Parte della Riviera di Ponente [...]|ànno=1750|léngoa=IT}}</ref><ref group="n.">Int'in âtra màppa söa, {{Çitta lìbbro|outô=Matteo Vinzoni|tìtolo=Carta Generale Geometrica da Albenga a Vezalico, con precisa distinzione delle strade, canali, fiumi e loro denominazioni [...]|ànno=XVIII séculu|léngoa=IT}}, u scrìve ''M^te Au, o Alto''.</ref>, ''Monte Montau'' du [[1795]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Militairischen Carte von der Riviera di Ponente in dem Gebiethe der Republic Genova|ànno=1795|léngoa=DE}}</ref>, ''Montaù'' du [[1799]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Catasto, o sia Registro [...] del Comune di Balestrino [...]|ànno=1799 (èstimu)|editô=manuscrìtu|léngoa=IT}}</ref> e ''M^te Aù'' a-a metàe de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Carta topografica degli stati in terraferma di S.M. il Re di Sardegna|ànno=1852-1867|editô=Corpo reale dello Stato Maggiore|léngoa=IT}}</ref>. === Fàiti === Inte sö prìmme mensiùi stòriche u Mùnte Aü u l'éra adueràu cùmme tèrmu de punènte pè i scìti de pruprietàe de l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de Sàn Pêru in Varatèlla]], cùmme inte l'àttu du 31 de màzzu du [[1295]] dùnde i frâti i vendêva i sö dirìtti a campà e décime, ch'u l'è ascì a prìmma mensiùn cunusciüa du stu brìccu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Olivieri|tìtolo=Le carte del Monastero di S. Pietro di Varatella (1076-1573)|ànno=Utùbre 2014|editô=Associazione "A cumuna veggia"|çitæ=Tuiràn|léngoa=IT|p=72}}</ref>. U ''Montem Acutum'' u l'è tùrna mensunàu cùmme tèrmu inte l'impurtànte papé du 4 d'arvì du [[1315]], dund'u véscu d'Arbénga [[Emanuele Spinu(r)a|Emanuéle Spìnura]] u cunsegnâva de tère a-a növa gestiùn [[Órdine certozìn|certuzìna]] de l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de Sàn Pêru in Varatèlla]], da lèi cumandà pè u gràn spiàntu di [[Órdine de Sàn Benéito|benedetìn]] ch'i ghe staxêva prìmma<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Olivieri|tìtolo=Le carte del Monastero di S. Pietro di Varatella (1076-1573)|ànno=Utùbre 2014|editô=Associazione "A cumuna veggia"|çitæ=Tuiràn|léngoa=IT|p=92}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Beltrutti|tìtolo=La certosa di Toirano|url=https://books.google.it/books?id=CKUlAQAAIAAJ|ànno=1982|editô=Institut für Anglistik und Amerikanistik|çitæ=Salisbùrgu|léngoa=IT|pp=7, 40|cid=Beltrutti, 1982}}</ref>. U Mùnte Aü, cun tütta a custéra ch'a câra a-u [[Munte Cruxe (Prearpi Ligüri)|Mùnte Crùxe]] (541&nbsp;m) e a-u mà, u l'è stàitu adueràu du [[1795]] cùmme scìtu d'uservasiùn da l'[[Armée d'Italie|armà franséze]], ch'a l'éra desccegà in scià zìna drìta du [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]] a furmà a cuscì dìta "lìgna du Burghéttu"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=La Battaglia di Loano|ànno=Lüju 1995|editô=B.N. Marconi|çitæ=Zéna|léngoa=IT|pp=40-41}}</ref>. In particulà, in scì prài tra l'Aü, u Mùnte Crùxe, u [[Munte Piccaru|Pìccaru]] e u [[Pözzu Reundu|Pözzu Reùndu]] a l'inprensìpiu, intu méze de lüju, a bregàdda du generâle [[Jean-Pierre de Ransonnet-Bosford|Ransonnet]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Léonce Krebs|tìtolo=Campagnes dans les Alpes pendant la Revolution d'après les Archives des états-major, français et austro-sarde [...]|url=https://books.google.com/books?id=-foaAAAAYAAJ&pg=PA290|ànno=1895|editô=E. Plon, Nourrit et C^le|çitæ=Parìggi|léngoa=FR|p=290}}</ref>, mèntre de setèmbre a regiùn a l'éra vardà cu-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]] da-a bregàdda du generâle [[Guilin Laurent Bizanet|Bizanet]] che, a-i 18 d'aùstu, a gh'axêva tra l'Aü e l'Arixéa<ref group="n.">Marcài rispetivamènte cùmme ''Monte Aù'' e ''Punta dei Fratelli'' in scé màppe militâri sàrde, cu-i prài tra i dùi brìcchi ch'i l'éra ciamài da-i franséxi ''Fraissinet''.</ref> u prìmmu batajùn da [[100e régiment d'infanterie|100° ''demi-brigade'']], pè 304 òmmi in tüttu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Léonce Krebs|tìtolo=Campagnes dans les Alpes pendant la Revolution d'après les Archives des états-major, français et austro-sarde [...]|url=https://books.google.com/books?id=-foaAAAAYAAJ&pg=PA290|ànno=1895|editô=E. Plon, Nourrit et C^le|çitæ=Parìggi|léngoa=FR|p=315}}</ref>. == Pòsti de interèsse == === Architetüre === I prài in scià vètta du Mùnte Aü i sùn stàiti pè de lòngu in impurtànte scìtu da scö cun caraterìstiche quâxi de muntàgna e de st'ativitài chi, ch'a l'è fenìa inti [[Anni 2000|àgni 2000]]<ref name=":1" />, u n'è restàu in sèrtu nümeru de cuscì dìte cazèlle. Ste chi i sùn de custrusiùi picenìne fàite de [[Maxê|maxèi]], ch'i se tröva sruatüttu in scì prài vèrsu l'[[Munte Erexea|Arixéa]] e ch'i l'éra adueràe da-i pastùi pè sustâse o durmighe quand'i l'éra a scö o a fà di âtri travàji<ref name=":0" />. E cazèlle i gh'àn ina fùrma che de sòlito a l'è reùnda, fàita de prêe méscie a sèrci arembài l'ün sciü l'âtru e ciü stréiti vèrsu a sìmma, dund'i sùn seràe da ina ciàppa ciü gròssa ch'a funsiùna da téitu e ch'a vegnìva cuèrta de tèra de mòddu che, crescéndughe l'èrba, a tegnìsse tüttu insèmme e a nu ghe pasàsse d'àiva<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Alta Via dei Monti Liguri|url=https://books.google.com/books?id=0brBDQAAQBAJ&pg=PA105|ànno=2016|editô=Galata Edizioni|çitæ=Zéna|léngoa=IT|pp=105-106|ISBN=88-95-36943-2}}</ref>. De ativitàe de l'òmmu i ghe sùn ascì i rèsti de càrche [[Carbunêa|carbunéra]], ch'i sùn stàite in funsiùn fìna inti [[Anni 1960|àgni '60]] e, a-u fùndu de rìve du mùnte vèrsu Tuiràn, de [[Fàscia (terén)|fàsce]] rezüe da maxèi pè u ciü abandunàe, levàu carchedüna tegnüa a [[U(r)iva|urìve]]<ref name=":1" />. In scià fìn, sèmpre in scià rìva tuiranìna, i se tröva ancù e ruìne de càrche "Cà de Pégure", cà da pastùi ciü gròsse cùmme a Cà da Turétta, Cà de Cùnche, a Cà Leàe, a Cà di Nèiri e a Cà Barèste, e, intu teritòriu du cumün de Barestìn, a [[Capella da Madonna da Vardia (Barestin)|capélla da Madònna da Vàrdia]], dìta a capélla du Sèzze<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Franco Gallea|outô2=Eugenio Lertora|tìtolo=Toirano e la Val Varatella|ànno=Màzzu 2010|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|pp=58-62}}</ref>. In scià vètta ciü âta du Mùnte Aü a gh'è ina crùxe picenìna de légnu<ref>{{Çitta web|url=https://www.appenninista.it/alpi-liguri/gruppo-del-monte-galero/poggio-grande-albenga/|tìtolo=Poggio Grande - Monte Acuto - Monte Croce|léngoa=IT|vìxita=2024-04-27}}</ref>. === Natüra === U Mùnte Aü u l'è cumprèzu intu [[Scîti d'interèsse comunitâio da Ligùria|scìtu d'interèsse cumünitàriu lìgüre]] [[Munte Aü - Arixea - Rian Turseru|Mùnte Aü - Arixéa - Riàn Turséru]], prutèttu ascì cun l'[[Area prutetta pruvinciâle Arixea, Munte Aü e Valle Ibà|àrea pruvinciâle Arixéa, Mùnte Aü e Vàlle Ibà]] pè a gràn richèssa de ciànte ch'i ghe nàsce, ch'i càngia du bèllu tra e rìve lüvie e quélle a-u sirìu: a-u lüviu i ghe sùn de bandìe zuêne ch'i l'àn cumensàu a vegnì sciü inti àgni '60 cu-a fìn di travàji inte carbunére, fàite pè u ciü d'[[Èrxo|èrxeri]] e [[Rôe|rùere]] ma nu ghe mànca de [[Carpìn|càrpi]] e de [[Castàgno|castàgne]] ascì. E rìve a-u sirìu i se mantégne pè cùntru a ciàzze, fìna a-i [[Anni 1990|àgni '90]] brüxàe bèn de spéssu da-u föu, furmàe pè u ciü da-e ciànte da [[màccia]], cùmme [[Brûgo|brüghi]], [[Zenèstra|zenèstre]], [[Arastru|aràstri]] e [[Tùmou|tumìn]], mèntre inti scìti ciü âti, in mèzzu a-i prài, se ghe pò truvà càrche màccia de [[pìn]]<ref name=":1" /><ref name=":0" />. Tra e [[Èrba|èrbe]], ch'i cumprènde parégge ciànte prutètte, a gh'è de cundisiùi üniche, cun de qualitàe arpìne ch'i se tröva da vixìn a quélle tìpiche da màccia du [[Mâ Mediterraneo|Mediteràgnu]]. Tra e prìmme i ghe sùn de ciànte rivàe chi inte ürtime épuche frèide du [[Quaternâio|quaternàriu]] cùmme ''[[Globularia cordifolia]]'', ''[[Daphne alpina]]'' e ''[[Anthyllis montana]]'', da màccia se pò pè cùntru mensunà bèn 34 qualitàe d'[[Orchidêa|urchidêe]], a [[Canpanòla de Sànn-a|campanùla de Savùna]] e tànte âtre, cu-in tèrsu de ciànte lìgüri prutètte ch'u se pò truvà chi<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/poggio-grande-monte-acuto-valle-rio-iba|tìtolo=Area protetta Provinciale Poggio Grande, Monte Acuto, Valle Rio Ibà|léngoa=IT|vìxita=2024-04-27}}</ref><ref name=":2">{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic48/index.htm|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2024-04-27}}</ref>. In sce l'Aü i ghe sùn ascì de bèstie d'interèsse, cu-ina quarantèna d'[[Aves|oxèi]] sécce de pàssu che de quélli ch'i ghe fàn u nìu, [[insètti]], i [[Mammalia|mamìferi]] du bòscu, e [[Reptilia|rèttili]] e [[anfìbbi]] prutètti, cùmme ''[[Timon lepidus]]'' e ''[[Malpolon monspessulanus]]''<ref name=":0" /><ref name=":2" />. == Cumünicasiùi == U Mùnte Aü u l'è traversàu da-u senté de crèsta ch'u carà zü da l'[[Munte Erexea|Arixéa]] e ch'u ména fìna a-[[U Sejô|u Serià]] e [[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]] e che, in curispundènsa du mùnte, u l'è drèntu ascì a-a prìmma tàppa du percùrsu de cuscì dìte "Tère Âte"<ref>{{Çitta web|url=https://passeggiareinliguria.it/2020/02/29/monte-acuto/|tìtolo=Sul Monte Acuto, sopra Balestrino|dæta=2020-02-29|léngoa=IT|vìxita=2024-04-26}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.appenninista.it/ceriale-grande/|tìtolo=Ceriale - Monte Croce - Monte Acuto - Poggio Grande|dæta=2013-12-15|léngoa=IT|vìxita=2024-04-27}}</ref>. In pò ciü a punènte da sìmma se ghe destàcca ascì u senté dìtu de Funtâne, ch'u câra zü pè u valùn du Riàn da Crùxe pè rivà a-[[A Peagna|a Peàgna]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.appenninista.it/peagna-acuto/|tìtolo=Peagna - Monte Acuto|dæta=2016-09-22|léngoa=IT|vìxita=2024-04-27}}</ref>, mèntre in pò ciü levànte, d'atàccu a-a sìmma du [[Mùnte Srua Tuiràn]] (621&nbsp;m), u ghe n'è ün ch'u câra drìtu inta vàlle du Varatèlla<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/esperienza/monte-acuto/|tìtolo=Monte Acuto|léngoa=IT|vìxita=2024-04-26}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte a-u tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugràfiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Furio Ciciliot|tìtolo=Toponimi del Comune di Toirano|url=https://books.google.it/books?id=QN2OzgEACAAJ|ànno=Nuvémbre 2015|editô=Società Savonese Storia Patria|çitæ=Savùna|léngoa=IT|volùmme=31|òpera=Progetto toponomastica storica|cid=Ciciliot, 2015|ISBN=88-85-86631-X}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Montàgne da Ligùria]] [[Categorîa:Barestìn]] [[Categorîa:Tuiràn]] [[Categorîa:U Sejô]] 60ojkhqh9qbc9nh33du1pralbeh58j5 2 31538 275190 274479 2026-10-30T08:24:13Z Michæ.152 13747 275190 wikitext text/x-wiki {{Çitaçión|''O ténpo o pàssa e-a mòrte a vén,<br> biâti quélli ch'àn fæto do bén.''}} Me ciàmo Michele (Michelìn), són nasciûo a Zêna e ò pasòu i prìmmi ànni da mæ vìtta a Pêgi, ma òua staggo a Cornigén co-a mæ famìggia. Me són diplomòu a-o licêo scientìfico Enrico Fermi de Sàn Pê d'Ænn-a e a-o moménto són derê a studiâ Odontoiatrîa a l'Universcitæ de Zêna. Insémme a-o mæ percórso di stùddi scentìfichi, ò maturòu ànche ‘na fòrte pasción pe-e disciplìnn-e umanìstiche, ch'a m'à sponciòu a interesâme sôviatùtto de filosofîa e de letiatûa clàscica grêga e latìnn-a. A-o de la da letûa me piâxe ànche pasâ o mæ ténpo lìbero inta natûa, de spésso in biciclétta in scê artûe de Zêna ò a caminâ pe sentê in scî mónti. Mæ poæ o l'é de Pra, ma l'é stæto de lóngo ræo sentî parlâ zenéize in famìggia, cómme òrmâi o càpita in tànti câxi. A ògni mòddo a mæ pasción pe-a letiatûa a m'à permìsso de megioâ o mæ zenéize co-a letûa di seu gréndi scritoî, sôviatùtto do Martin Piaggio e do Federico Gazzo. Cosci ò deçîzo d'inprénde a dêuviâ a grafîa ofiçiâ pe dâ a mæ contribuçión, picìnn-a e inperfètta, inta trasmisción de ‘na tradiçión inportànte, ch'a pâ fâ de lóngo ciù fadîga a sorvevîve a-e generaçioìn. Ingenoaménte credûo coruçión de ‘na ciù viâxa léngoa italiànn-a, de spésso into pasòu o patrimònio di dialètti o l'é stæto dæto pe segûo e ànsi conscideròu inbaràsso pe superâ ‘n pasòu aretròu: sôlo inti ùrtimi ténpi émmo però acapîo che sti parlæ, dîti ciù precizaménte léngoe regionâli, són in veitæ ‘na manifestaçión ch'a l’aciànta e réixe inte ‘n’antighìscima tradiçión, paralélla a-a nòstra comùn identitæ italiànn-a. Sto tàggio da stöia, cómme di âtri, o l'é però restòu ciufîto cómme ‘na mutilaçión da nòstra ereditæ, che ne peu inpedî d'acapî e raxioìn profónde pe-e quæ sémmo quélli che sémmo. Pe quésto mi créddo che, inte ‘na soçietæ che pe divèrsci açidénti a l'é sénpre ciù invexendâ, omologâ, alienâ, a coscénsa do pòsto dónde vivémmo o ne permétte de descrovî e avardâ a nòstra identitæ umànn-a: l'é cosci chi-â “cûa pe-a cultûa” a vêgne alôa ‘na mêxìnn-a pe-a persónn-a, da quæ ànche quélli che vegniân aprêuvo a niâtri àn drîto de gödî. Do rèsto, cómme dîva o George Steiner, fòscia davéi “quànde ‘na léngoa a mêue, un mòddo de inténde o móndo, un mòddo d'amiâ o móndo o mêue insémme a lê”. == E pàgine ch'ò scrîto == === [[File:Natural science.png|30px|border]] Scénsa === ;[[Energîa]] ;[[Çélola]]'' ;:''[[DNA]]'' ;:''[[Mitocóndrio]]'' ;:''[[Proteìnn-a]]'' ;:''[[Traduçión (biologîa)]]'' ;:''[["Dògma" çentrâle da biologîa molecolâ|"Dògma" çentrâle da biologîa molecolâre]]'' ;[[Cheu]] ;[[Sàngoe]] ;[[Gróppo linfàtico]] ;[[Pélle]] ;[[Moutîa]] ;:''[[Zèrbia]]'' ;:''[[Risìpola]]'' ;:''[[Càmoa di dénti]] ;:''[[Tîxi]]'' ;:''[[Càncou]]'' === [[File:Icon History.svg|30px|border]] Stöia === ;[[Preistöia]] ;::''[[Fêugo]]'' ;::''[[Inbocatûa]]'' ;::''[[Rêla do fûzo]]'' ;::''[[Metàllo]]'' ;:''[[Etæ do Brónzo]]'' ;[[Scritûa]] ;::''[[Arfabêto latìn]]'' ;[[Viturii]] ;[[Brìcco Càrlo]] ;[[Prîa Scrîta]] ;[[Prîa de Issel]] ;[[Prîa do Dolmen]] ;[[Baigus]] ;[[Penn]] ;[[Fascîximo]] === [[File:Books Lypynsky icon.png|30px|border]] Letiatûa: outoî e êuvie === ;[[Letiatûa]] ;[[Omero]] ;:''[[Odissea]]'' ;:''[[Iliade (Omero)|Iliade]]'' ;[[Eraclito]] ;[[Alcmàn]] ;[[Mimnermo|Mimermo]] ;[[Solón]] ;[[Lucréçio]] ;[[Publio Virgilio Maron|Virgìlio]] ;:''[[Enéide]]'' ;[[Freirîgo Gàzzo|Federîco Gàzzo]] ;[[Gioanìn Cazàssa]] ;:''[[A sanfornia zeneize]]'' ;[[Zâne Loênso Freirîgo Gavòtti|Gian Lurenzu Federicu Gavotti]] [[File:Sassello-Stemma.svg|20px|border]] [[File:Speaker Icon.svg|20px|border]] ;:''[[Er quatter saxonj]]'' [[File:Sassello-Stemma.svg|20px|border]] ;[[Canzùn id guèra]] [[File:Sassello-Stemma.svg|20px|border]] ;[[Marcel Firpo]] [[File:Blason ville fr Menton (Alpes-Maritimes).svg|20px|border]] ;[[Culoumbu Gajòun]] [[File:Ovada-Stemma.svg|20px|border]] [[File:Speaker Icon.svg|20px|border]] ;:''[[Antologia Ovadese]] [[File:Ovada-Stemma.svg|20px|border]] === [[File:P philosophy.svg|30px|border]] Filozofîa, coltûa e religión === ;[[Coltûa]] ;[[Soçiêtæ]] ;[[Çitæ]] ;[[Lengoàggio]] ;[[Léngoa]] ;[[Veitæ]] ;[[Sàn Pê]] ;[[Sàn Pòulo]] ;[[Mòuma]] === [[File:Flag map of Liguria.svg|30px|border]] Ligùria === ;[[Muniçìppi de Zêna]] ;[[Cornigén]] [[File:Speaker Icon.svg|20px|border]] ;:''[[Castéllo Ràggio]]'' ;:''[[Schéuggio do Gabàia]]'' ;:''[[Pónte de Cornigén]]'' ;:''[[Madonétta de Cornigén]]'' ;:''[[Vìn giànco de Cônâ]]'' ;[[Pra]] ;[[Ôtri]] ;[[Mónte Béigoa]] ;[[Nìccio do Brìcco do Broxìn]] ;[[Sànpa do Diâo]] ;[[Bacan|Bacàn]] ;[[Colònna infâme de Ciasétta Caviglia]] ;[[Baxìlica de Nòstra Scignóra Asónta]] ;[[Fòrte Geřemia]] [[File:Masone-Stemma.svg|20px|border]] ;[[Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte]] [[File:Ovada-Stemma.svg|20px|border]] ;:''[[Dialetu uaröxiu]] [[File:Ovada-Stemma.svg|20px|border]]'' ;[[Uô]] [[File:Ovada-Stemma.svg|20px|border]] [[File:Speaker Icon.svg|20px|border]] ;:[[Gexia d'Noštřa Scignuřa Asounta (Uô)]] [[File:Ovada-Stemma.svg|20px|border]] {{Babel|it|en-4|lij-3|lat-3}} 3hulrv929vsnq4bwsa1j8ri2woljm0d 0 33322 275173 275158 2026-10-29T17:24:18Z N.Longo 12052 /* Specie invasiva */ + 275173 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Tassobox |nome = ''Olea europaea'' |immagine = Olea europaea - Zeytin.JPG |didascalia = <div style="text-align:center;">U(r)ive inta [[pruvinsa de Adana]], [[Turchia|Türchìa]]</div> |var-intervàllo_geològico = Intervallu geulogicu |intervallo = {{Intervàllo geològico|0.06|0|Âtu [[pleistucêne]]-ancöi}} |var-stâto_de_conservaçión = Stàttu de cunservasiùn |statocons = LC |statocons_versione = iucn3.1 |statocons_ref = <ref>{{Çitta web|url=https://www.iucnredlist.org/species/63005/209128651|tìtolo=Olive - Olea europaea|outô=IUCN|dæta=2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-23}}</ref> |var-clasificaçión_APG_IV = Clascificasiùn APG IV |var-domìnio = Duminiu |dominio = [[Eukaryota]] |var-régno = Regnu |regno = [[Plantae]] |sottoregno = [[Tracheobionta]] |var-sotorégno = Sutturegnu |var-superdivixón = Süperdivixùn |superdivisione = [[Spermatophyta]] |var-divixón = Divixùn |divisione = [[Magnoliophyta]] |var-clàsse = Classe |classe = [[Magnoliopsida]] |var-sotoclàsse = Suttuclasse |sottoclasse = [[Asteridae]] |var-órdine = Urdine |ordine = [[Scrophulariales]] |var-famìggia = Famìa |famiglia = [[Oleaceae]] |var-tribù = Trebü |var-sototribù = Suttutrebü |var-génere = Genere |genere = [[Olea]] |var-spêce = Specie |specie = '''O. europaea''' |var-clasificaçión_Cronquist = Clascificasiùn Cronquist |FIL? = x |regnoFIL = [[Plantae]] |clade1 = [[Angiospermae]] |clade2 = [[Mesangiospermae]] |clade3 = [[Eudicotidae]] |clade4 = [[Eudicotidae sentrâli]] |clade5 = [[Superasteridae]] |clade6 = [[Asteridae]] |clade7 = [[Euasteridae]] |clade8 = [[Lamiidae]] |ordineFIL = [[Lamiales]] |famigliaFIL = [[Oleaceae]] |specieFIL = '''O. europaea''' |var-nomenclatûa_binomiâle = Numenclatü(r)a binumiâle |binome = Olea europaea |biautore = [[Linneo|L.]] |bidata = 1753 |tribùFIL = [[Oleeae]] |sottotribùFIL = [[Oleinae]] |genereFIL = [[Olea]] |var-scinònimi = Scinonimi<ref name="POWO">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref> |sinonimi = ''Olea pallida'' <small>Salisb., 1796</small><br />''Olea sativa'' <small>Hoffmanns. & Link, 1820</small> |suddivisione = Suttuspecie |suddivisione_testo = * ''O. europaea cerasiformis'' * ''O. europaea cuspidata'' * ''O. europaea europaea'' * ''O. europaea guanchica'' * ''O. europaea laperrinei'' * ''O. europaea maroccana'' |mappa_distribuzione = Olea europaea range.svg |didascalia_distribuzione = {{Legend|#70A800|''O. europaea europaea''}} {{Legend|#CA7AF5|''O. europaea laperrinei''}} {{Legend|#FFFF00|''O. europaea maroccana''}} {{Legend|#0070FF|''O. europaea guanchica''}} {{Legend|#FF0000|''O. europaea cerasiformis''}}<span style="color:#FFA800"><big>&#9650;</big></span>Purtàu da l'òmmu e natü(r)alizàu ([[sinantropìsmo|sinantrupismu]]) }} L'&#8203;'''u(r)iva'''{{#tag:ref|Scritu ascì ''u"riva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia Fratelli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=604|volùmme=Vul. II}}</ref> o ''uȓiva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Utubre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=143, 223|ISBN=979-12-985789-0-6}}</ref>, ''auìva'', ''uìva'' o ''uìvu'' a [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]]<ref name="AAVV2020">{{Çitta lìbbro|outô=Ambrogio Arimondo, Mario Corso, Giorgio Fedozzi e Giovanni Arbarelli|tìtolo=U vucabulâiu: dizionario ragionato della parlata di San Bartolomeo al Mare e dintorni (Ed. 2020, Parte 1, Glossario)|url=http://www.cadepuio.it/files/glossario_2-2020.pdf|ànno=2020|editô=Circolo Culturale Cà de Puiö|léngoa=LIJ, IT|p=21}}</ref>, ''aur̂iva'' a [[Ciappa (San Bertumê)|Ciappa]]<ref name="AAVV2020" />, ''uìvu'' in [[Andôa|Andö(r)a]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.andoraneltempo.it/librigallerie/volume-2---adriano-ghiglione.php|tìtolo=Manuale della parlata di Rollo e della Marina: versione italiano-andorese|outô=Adriano Ghiglione|léngoa=LIJ, IT|p=403|vìxita=2026-10-27}}</ref>, ''u''r''iva'' o ''u''r''ivu'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0077958|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=A(r)àsce|léngoa=LIJ, IT|pp=50, 148}}</ref>, ''oîvu'' o ''uîvu'' intu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=52}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=[[Giulia Petracco Sicardi]]|tìtolo=Dizionario pietrese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/SBL0307094|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=85}}</ref>, ''oîvu'' a [[Borṡi|Borzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0465052|ediçión=2|ànno=Mazzu 1989 (1984)|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''or̭ivu'' a [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''ur̭ivu'' a [[Gura (Finô)|Gu(r)a]] e [[Ölle]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008566|ànno=Lüju 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=LIJ, IT|p=198}}</ref>, ''oriva'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|pp=92, 186}}</ref>, ''oiva'' a [[Varigotti|Va(r)igotti]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=92}}</ref>, ''ouviva'' o ''erbu d'ouvive'' in [[Dialettu savuneize|savunese]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Rosa Sguerso|outô2=Anita Sguerso|tìtolo=Compendio di voci ed espressioni del dialetto savonese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CFI0240514|ànno=Lüju 1985|editô=Editrice Liguria|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=99}}</ref>, ''erbo d'oive'', ''erbo d'öive'', ''oivo/oîvo'' o ''öivo'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/olivo#olivo.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - olivo|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-10-23}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=olivo|tìtolo=TIG - olivo|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-23}}</ref>|group=n.}} ('''''Olea europaea''''' <small>[[Linneo|L.]], 1753</small>) a l'è ina [[Spêce|specie]] de [[Plantae|cianta]] da [[Famìggia (tascionomîa)|famìa]] de ''[[Oleaceae]]'', dau purtamèntu a [[Èrbo|èrbe(r)u]] o a [[Cósto|custu]] e spantegâ in natü(r)a fra [[Africa]], [[Asia]] e [[Euròpa|Eurôpa]] faciâ in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Cu'u numme u(r)iva, pe'u ciü, u se fa de riferimèntu aa varietài dumèstega da [[Sotospêce|suttuspecie]] '''''Olea europaea europaea''''', ch'a l'è stâ sernüa da l'òmmu e che, au dì d'ancöi, a l'è curtivâ cumme [[Èrbo da frûto|èrbe(r)u da frütu]] inte regiùi sübtrupicâli de tüttu u mundu, cu'e sò [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] ch'e sun duve(r)ài tantu pe' franzene de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] che pe' êsse mangiài cuscì. == Descrisiùn == [[Immaggine:Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 109) (8232783218).jpg|sinistra|miniatura|To(r)a butanica de l'u(r)iva dumèstega intu ''[[Koehler's Medizinal-Pflanzen]]'', [[1887]]]] === Generâle === E va(r)ie qualitài de ''Olea europaea'' e sun di custi o di èrbe(r)i ch'i [[Senprevèrde|nu perden e föje]] e ch'i ponen rivà a 'n'artessa de 15 mêtri. E [[Ràmma|ramme]] e sun cuèrte de scaje peltài mèntre e [[Féuggia|föje]], misse a cubbie, e g'han in bòrdu ch'u l'è lisciu e ina furma elittica, ciü o mênu strêta. Ciütòstu dü(r)e, e sun cuèrte d'in pèi a scaje e e g'han ina lunghessa fra i 3 e i 9 citti<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/general-information|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche o in sciu gianu, e sun tacài insemme inte carateristiche pâne, ch'e se svilüppan in pusisiùn ascela(r)e. U [[Càlice (botànica)|calice]] da sciu(r)a u l'è tüttu sadàu insemme, ciütòstu cürtu, cun quattru lôbi a triangulu. E [[Coròlla|cu(r)olle e]] furman di tübbi de quattru [[Pétalo|petali]], mèntre i [[Stâme|stâmi]] i sun dui. L'[[Ovâio|ova(r)iu]], supe(r)u, u g'ha ina furma a cônu, ciü o mênu gunfiâ. U [[Frûto|frütu]], l'[[U(r)iva (frütu)|u(r)iva]], u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] carnusa cu'in òssu dü(r)u, daa lunghessa ch'a pò cangià dai 5&nbsp;mm ai 4&nbsp;cm e ch'a vegne negra ina votta ch'a l'è maü(r)a<ref name=":2" /><ref name=":1" />. === U(r)iva dumèstega === L'u(r)iva dumèstega, cumme e âtre va(r)ietài de ''Olea europaea'', a l'è ina cianta [[Senprevèrde|sempreverde]] e ch'a vegne sciü bèn intu [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]]. A g'ha in [[Teu|troncu]] che de sòlitu u mustra in svilüppu inturtignàu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eddo Rugini, Luciana Baldoni, Rosario Muleo e Luca Sebastiani|tìtolo=The Olive Tree Genome|url=https://books.google.com/books?id=DgDGDQAAQBAJ&pg=PA14+|ànno=2016|editô=Springer|léngoa=EN|p=14|ISBN=978-3-319-48887-5}}</ref>, ch'u pò muntà sciü fin'a rivà in sci 10 mêtri d'artessa, cu'ina [[Scòrsa (botànica)|scorsa]] ch'a l'è in sciu grixu. E [[Féuggia|föje]] e g'han ina furma tunda lungâ, de cu(r)û grixu-verde a l'indrìtu e giancastru a l'inversu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|tìtolo=Flowers of Europe|ànno=1969|editô=Oxford University Press|çitæ=Lundra|léngoa=EN|pp=312-313|capìtolo=Oleaceae: Olea: Olive}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|outô2=Anthony Huxley|tìtolo=Flowers of the Mediterranean|ànno=1972|editô=Chatto and Windus|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=145|capìtolo=Olea-Olive}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche e picìne, e sciu(r)ìscen pe'u ciü in sce ramme de l'ànnu de primma, misse a pâne drìte ch'e nascen a partì da l'ascella de föje. Ògni sciu(r)a a l'è fâ de quattru [[Pétalo|petali]] in sciu giancu-gianu, tacài insemme au sò fundu, dund'i se ünìscen a 'na base furmâ da quattru [[Sépalo|sepali]] verdi, turna tacài insemme. I [[Bûxo|pummi]] i crescen pôcu pe' votta, pe' 4-6 setemâne, fin'a rivà a 'na lunghessa de ciü o mênu 2 citti, quand'i sciu(r)ìscen. A sciu(r)a a resta tacâ aa cianta pe' 5-6 giurni inte regiùi ciü câde e pe' 2 setemâne inte quelle ciü frèide<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Esmaeil Seifi, Jenny Guerin, Brent Kaiser e Margaret Sedgley|ànno=2015|méize=Zenâ|tìtolo=Flowering and fruit set in olive: a review|revìsta=Iranian Journal of Plant Physiology|volùmme=5|nùmero=2|pp=1263-1272|léngoa=EN|url=https://web.archive.org/web/20250919081522/https://journals.iau.ir/article_539653_140a99eea26c37e6020a694666a7b405.pdf}}</ref>. U [[Frûto|frütu]], cumme dìtu, u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] picìna, lunga 1-2,5&nbsp;cm quand'a l'è maü(r)a. Inte qualitài sarvèghe e [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] e sun ancù ciü picìne, cu'ina pélle che, pe' cuntru, a l'è ciü sutì<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Apostolos Kiritsakis|outô2=Fereidoon Shahidi|tìtolo=Olives and Olive Oil as Functional Foods: Bioactivity, Chemistry and Processing|url=https://books.google.com/books?id=J7gfBQAAQBAJ&pg=PA113|ànno=2017|editô=John Wiley & Sons|léngoa=EN|p=129|ISBN=978-1-119-13531-9}}</ref>. == Tasciunumìa == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olea europaea sylvestris (uddastru).jpg|In u(r)ivastru in [[Corsega]] Olea europaea cuspidata-africana Cape Town.JPG|In èrbe(r)u de ''O. cuspidata'', [[Çittæ do Cavo|Sitài du Câu]] Olea cerasiformis (Fuerteventura).jpg|''O. guanchica'', [[Fuerteventura]] Olea europaea subsp laperrinei.jpg|Ina cianta de ''O. laperrinei'' in [[Niger]] </gallery> Aa revixùn du genere ''Olea'', fâ du [[2002]], a specie ''Olea europaea'' a l'è stâ spartìa inte suttuspecie chi sutta, levàu ''O. europaea africana'', ch'a l'é(r)a cunscide(r)â cumme parte da ''cuspidata''<ref name=":1">{{Çitta publicaçión|outô=P. S. Green|ànno=2002|tìtolo=A Revision of Olea L. (Oleaceae)|revìsta=Kew Bulletin|editô=Royal Botanic Gardens|çitæ=Kew|volùmme=Vul. 57|nùmero=1|pp=91-140|léngoa=EN|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F4110824}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>: * ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'', carateristica du bacìn du Mediteraneu<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77172513-1|tìtolo=Olea europaea subsp. europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''sylvestris'', varietài sarvèga, u cuscì dìtu [[u(r)ivastru]]; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''europaea'', varietài dumèstega, l'u(r)iva ch'u se ghe riferìsce pe'u ciü intu parlâ, a ne vegne da 'na [[Seleçión artifiçiâle|selesiùn]] de l'u(r)ivastru; * ''Olea europaea'' subsp. ''africana'' <small>(</small><small>Mill.) P.S.Green, 1979</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga spantegâ inta ciü parte de l'[[Africa]], [[Îzoe Mascarene|ìsu(r)e Masca(r)ene]] cumprese<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887159-1|tìtolo=Olea europaea subsp. africana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cuspidata'' <small>(Wall. & G.Don) Cif., 1942</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga ch'a se tröva inte tante regiùi secche de l'[[Asia]], da l'[[Arabbia (region)|A(r)abbia]] fina in [[Cinn-a|Cina]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77190043-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cuspidata|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cerasiformis'', <small>G.Kunkel & Sunding, 1972</small>, suttuspecie [[Ploidîa|tetraploide]] ch'a l'è endemica de [[Madeira]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887160-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cerasiformis|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''guanchica'' <small>P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit</small><small>, 2000</small>, suttuspecie endemica de [[Îzoe Canâie|Cana(r)ie]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019528-1|tìtolo=Olea europaea subsp. guanchica|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''laperrinei'' <small>(Batt. & Trab.) Cif., 1942</small> a se tröva in sce de muntagne du [[Sahara]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''maroccana'' <small>(Greuter & Burdet) P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit, 2000</small>, suttuspecie [[Poliploidîa|esaploide]] rapresentâ da 'na pupulasiùn daa parte in sce l'[[Âto Atlànte|Âtu Atlante]], intu [[Maròcco|Maròccu]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. De ciü, u l'è segnalàu de pupulasiùi invasive inte l'[[Australia]] e inte de ìsu(r)e du [[Oçeano Paciffico|Pacificu]]. E analisi genetiche e l'han mustràu cumme ste pupulasiùi e gh'aggen due u(r)igine dife(r)ènti: quelle inte l'Australia de meridiùn e ne vegnen dae varietài dumèsteghe du Mediteraneu, mèntre e âtre (cumme inte l'Australia de levante e inte [[Hawaii]]) e sun derivài dae furme sarvèghe da suttuspecie ''cuspidata'' de l'Africa du süd. U s'è marcàu fina a puscibilitè ch'i nascen di ibridi fra ste due furme<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Henry, L. Wille, D. Cooke e E. Chapuis|tìtolo=On the origin of the invasive olives (Olea europaea L., Oleaceae)|ànno=2007|editô=Heredity 99|léngoa=EN|pp=608-619}}</ref>. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Antimenes Painter - ABV 273 116 - Herakles and Pholos - olive gathering - London BM 1837-0609-42 - 03.jpg|sinistra|miniatura|A campâ de u(r)ive in sc'in anfu(r)a du [[Pitô de Antimenes|pitû de Antimenes]], fâ in gì(r)u au [[520 a.C.|520 primma de Cristu]]]] L'espansciùn de l'u(r)iva a l'è, a l'imprinsippiu, da ligâ au svilüppu du [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]], scicumme che ste cundisiùi e sun stàe l'elemèntu fundamentâle pe'u curtivasiùn de st'èrbe(r)u lì. Stu genere de climma u l'è cumpa(r)ìu cu'u tèmpu a partì da ciü o mênu 10.000 ànni fa, a cumensà daa parte de levante du bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] pe' spandise de dòppu, tèmpu de ciü milenni, a punènte e a setentriùn de stu bacìn. Di stüddi biulogichi fài dau [[Gabriel Camps]] du [[1970]] i l'han pruvàu che l'u(r)iva sarvèga a se truvava intu [[Sahara]] ciü o mênu 11.000 ànni fa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jean Guillaume|tìtolo=Ils ont domestiqué plantes et animaux: Prélude à la civilisation|url=https://books.google.com/books?id=a_AkLoVGPwEC|ànno=2010|editô=Éditions Quæ|çitæ=Versailles|léngoa=FR|p=209|ISBN=978-2-7592-0892-0}}</ref>. E ürtime analisi in sciu pòlline de va(r)ie specie de èrbe(r)i duminanti e ch'i perden e föje e panen marcà che stu cangiamèntu intu climma u secce cumensàu in sci 8.000 ànni fa, intu süd-èst da [[Spagna]], pe' pöi spandise pôcu pe' votta versu setentriùn<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|p. 107}}</ref>. Pe' l'archeulugìa, e primme u(r)ive dumèsteghe e se sa(r)ean svilüpài grossu moddu fra u 3800 e u 3200 primma de Cristu, sèi milenni fa. I stüddi de archeubiulugìa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=J. F. Terral|tìtolo=La domestication de l'Olivier en Méditerranée nord-occidentale: approche morphométrique et implications paléoclimatiques|ànno=1997|editô=Thèse, Université de Montpellier-II|léngoa=FR}}</ref> e l'analisi genetica de pupulasiùi de u(r)ivastri e de serte va(r)ietài<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Baradat, C. Breton, B. Khadari e A. Bervillé|tìtolo=Olive Domestication from Structure of Oleasters and Cultivars using RAPDs and Mitochondrial RFLP|colànn-a=Genetics, Selection, Evolution|ànno=2001, S251-68|léngoa=EN|volùmme=33 (Suppl. 1)}}</ref> i l'han mustràu che l'u(r)iva a l'è stâ [[Domestegaçión|dumestegâ]] int'ina mane(r)a indipendènte inte va(r)ie parte du bacìn du Mediteraneu e che, bèn de prubabile, u l'è stàu in prucessu ch'u gh'è vusciüu du tèmpu. Di scâvi archeulogichi i l'han pruvàu ch'u se maxinava de l'ö(r)iu, intu [[Libano|Libanu]] e a [[Çipro|Cipru]], zà intu [[IV millennio a.C.|IV milenniu primma de Cristu]], ciü che a [[Crêta]] in gì(r)u au 3500 primma de Cristu. De dòppu, versu u [[II millennio a.C.|1700 primma de Cristu]], a tecnica duve(r)â a l'è vegnüa meju e a [[Ugarit]] (au dì d'ancöi [[Ras Shamra]], inta [[Sciria|Scì(r)ia]])<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|p. 108}}</ref> i sun cumpa(r)ìi i primmi gumbi "a èrbe(r)u", di ciü semplici. De dòppu, l'u(r)iva a l'è rivâ inte l'[[Egitto|Egittu]] daa Scì(r)ia, de dunde a l'è stâ impurtâ au tèmpu da [[IX dinastîa egiçiànn-a|IX dinastìa]], fra u 2160 e u 2040 primma de Cristu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Émile Laoust|tìtolo=Mots et choses berbères. Notes de linguistique et d'ethnographie. Dialectes du Maroc|url=http://www.taymat.org/etudesamazighes/Linguistique/Mots-et-choses-berberes-Emile-Laoust.pdf|ànno=1920|editô=Augustin Challamel|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=446-447}}</ref>. [[Immaggine:Presse olive Volubilis.jpg|miniatura|Ricustrusiùn d'ina mö(r)a da ö(r)iu rumâna inta sitài de ''[[Volubilis]]'', d'ancöi in [[Maròcco|Maròccu]]]] U cumerciu de l'ö(r)iu u remunta pe' cuntru a l'[[Etæ do Brónzo|etài du brunzu]], cu'i [[Itîti|Ittiti]] ch'i se ne rifurnivan dae còste de l'[[Àzia Minô|Asia Minû]] mèntre i [[Faraón|fa(r)aùi]] d'Egittu e i ré da [[Mezopotàmia|Mesuputamia]] i u catavan in Scì(r)ia. Inti palàssi [[Çiviltæ minòica|minòichi]] de Crêta, l'ö(r)iu u l'é(r)a cunservàu in gran quantitài inte di vâsi dìti ''pithoi'', mèntre inti palàssi di [[Çiviltæ micenêa|Micenèi]], inta [[Grêcia|Grecia]] cuntinentâle, s'è truvàu pa(r)egge giâre pe' l'ö(r)iu e de to(r)ette scrìte cu'a [[Lineâre B|lineâ(r)e B]] ch'e fan de mensiùn a l'[[Ideogràmma|ideugramma]] de l'ö(r)iu (''élaion''). De sti tèmpi lì a dêa [[Ìzide|Ìside]] a l'é(r)a cunscide(r)â cumme a patrûna da curtivasiùn de u(r)ive: intu detaju, a vella se ligavan e vertü e e prupietài de l'ö(r)iu. Sti traffeghi, alantu(r)a, i l'é(r)an cuntrulài strêti, scicumme che l'ö(r)iu u l'è(r)a ligàu au pute(r)e ecunòmicu e religiusu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|pp. 108-110}}</ref>. Dòppu d'ina crisi scciüpâ pe' a caütta de pa(r)eggi stàtti intu [[Levànte (región)|Levante]] in gì(r)u au 1200 primma de Cristu, u muntà da pupulasiùn du Mediteraneu inte l'[[Etæ do færo|etài du fèru]] u l'ha purtàu aa fundasiùn de pa(r)egge culònie da parte di [[Fenìci]] inte l'[[Àfrica du Nòrd|Africa du Nòrd]], cumme [[Cartagine]], e intu meridiùn da [[Spagna]], ciü che tütte quelle di greghi inte l'Asia Minû, inte ìsu(r)e du [[Mâ Egêo|Mâ Egeu]], in [[Siçillia|Sicilia]] e intu restu da [[Magna Grecia]] e du meridiùn da [[Fransa]], survetüttu in [[Corsega]] e a [[Marseggia|Marseja]]. Inte tütte ste regiùi i sun stài velli a purtà a curtivasiùn de l'u(r)iva<ref>{{Çitta web|url=http://www.oliviers-centenaires.com/origine-mythologique-de-l-olivier.html|tìtolo=Olivier centenaire: Arbre de mythologie|léngoa=FR|vìxita=2026-10-27}}</ref> e a fâne svilüpà i traffeghi. Segundu u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]], l'u(r)iva a nu gh'é(r)a ancù inte l'Italia au tèmpu du [[Lucius Tarquinius Priscus|Tarquinius Priscus]], dau [[616 a.C.|616]] au [[579 a.C.|579 primma de Cristu]]. Intu [[VI secolo a.C.|VI seculu primma de Cristu]] u magistràu e studiusu gregu [[Solón|Sulùn]] u l'ha scritu de lezze ch'e l'han dàu u permissu ae gènte d'[[Atene]] de cumercià l'ö(r)iu d'u(r)iva. Intu [[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]], cun l'[[Lusciandro Magno|Alesciandru Magnu]] ch'u l'axeva cunquistàu u Mediteraneu de levante e l'[[Inpêro persiàn|impe(r)u persiàn]], cu'i traffeghi ch'i sun cresciüi ancù de ciü<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 110-111}}</ref>. [[Immaggine:Traditional oil mill in Imperia.jpg|sinistra|miniatura|[[Gumbu]] a ègua dau ''Saggio teorico-pratico sopra gli ulivi, l'olio e i saponi'' du fràtte [[Bertumê Gundurfi]], d[[a Tûria]], [[1793]]]] Inti seculu de dòppu, cu'u cresce da dumanda d'ö(r)iu pe'u mangià, pe' fà lüxe, pe'a mexìna o pe' de pratiche spurtive e religiuse, se sun svilüpài di növi scistemi de prudusiùn e s'è scritu di manuâli in sce l'argumèntu, cumme quelli du butanicu gregu [[Theóphrastos]] e di agronumi latìn [[Marcus Porcius Cato|Cato]], Pliniu u Veggiu e [[Lucius Iunius Moderatus Columella|Columella]], u(r)igina(r)iu da Spagna, ciü che u [[Mago Carthaginiensis|Mago de Cartagine]]. L'ünificasiùn che l'[[Impêo Roman|impe(r)u rumàn]] u l'axeva dàu ae còste du Mediteraneu a l'ha fàu cresce ancù de ciü i traffeghi e a prudusiùn, cun de regiùi da Spagna e de l'Africa du Nòrd ch'e l'han vistu u svilüppu d'ina curtivasiùn quaxi indüstriâle, grassie a l'emanasiùn de de lezze cumme a ''Lex Marciana'' du [[II secolo|II seculu]], ch'e spunciavan a ciantà e a ineiguà e tère impe(r)iâli<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 111-113}}</ref>. A caütta de l'impe(r)u rumàn, l'espansciùn da [[Crestianêximo|religiùn cristiâna]] e, de dòppu, de siviltài islamiche, e l'han purtàu a 'n cangiamèntu intu mudéllu de cunsümmu, inte regiùi de prudusiùn e inte rée cumerciâli de l'ö(r)iu. I [[Repùbrica de Zena|zenesi]] e i [[Repùbrica de Venéçia|venesiài]] i se sun prufitài de [[Croxæ|cruxàe]] pe' svilüpà di gran traffeghi, ch'i rendevan bèn, cu'u Levante, ciü che pe' spuncià a curtivasiùn de l'u(r)iva e pe' fà frunte ai növi besögni purtài daa prudusiùn du [[Savón|saùn]], pe' cumm'u l'è cumpa(r)ìu intu [[IX secolo|IX seculu]], cuscì cumme pe' rifinì di tesciüi<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 114-116}}</ref>. A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a l'è cumensâ in'etài de espansciùn ch'a l'ha ti(r)àu avanti pe' de lungu, pe' purtà l'u(r)iva aa sò mascima estensciùn pe' terito(r)iu, spunciâ da 'na dumanda ch'a cresceva inta sucietài mudèrna e cun sèmpre ciü de indüstrie, dae frabiche du saùn, a quelle de tesciüi e intu setû da mecanica. Cu'a descuvèrta du [[Nêuvo Móndo|Növu Mundu]], i spagnòlli i l'han purtàu l'u(r)iva inte sò culònie de [[Americhe]], in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Méscico|Mescicu]], [[Perù|Perü]] (du [[1560]]), [[Cile]] e [[California]]. Inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], au mascimu svilüppu de campagne e de culònie de l'Euròpa, l'u(r)iva a l'è rivâ ascì aa sò mascima difüxùn. Scibèn che, du [[XX secolo|Növesèntu]], a süperficce a u(r)ive a secce ca(r)â, u cresce da resa inta curtivasiùn e inta maxinatü(r)a de l'ö(r)iu u l'ha fàu muntâ de sinque votte, fra u [[1903]] e u [[1998]], a prudusiùn mundiâle de ö(r)iu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 117-120}}</ref>. == Curtivasiùn == [[Immaggine:Olive niche.jpg|miniatura|Tère intu bacìn du Mediteraneu dunde l'u(r)iva a l'è curtivâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.researchgate.net/publication/261005349_Modelizacion_del_ciclo_fenologico_reproductor_del_olivo_Olea_europaea_L|tìtolo=Modelización del ciclo fenológico reproductor del olivo|outô=Jose Oteros|dæta=Frevâ 2014|léngoa=ES}}</ref>]] L'u(r)iva a l'è curtivâ pe'u ciü intu bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]], ciü che inte de âtre regiùi du mundu dau climma dife(r)ènte da quellu mediteraneu, ch'e se trövan in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Australia]], [[Cile]] e [[Perù|Pe(r)ü]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Mariela Torres, Pierluigi Pierantozzi, Peter Searles, M. Cecilia Rousseaux, Georgina García-Inza, Andrea Miserere, Romina Bodoira, Cibeles Contreras e Damián Maestri|dæta=27 utubre 2017|tìtolo=Olive Cultivation in the Southern Hemisphere: Flowering, Water Requirements and Oil Quality Responses to New Crop Environments|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 8|nùmero=1830|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5663689}}</ref>. === Cresce e difüxùn === {{Seçión vêua}} === Campâ === {{Seçión vêua}} === Minacce === {{Seçión vêua}} === Va(r)ietài === {{Seçión vêua}} === Specie invasiva === [[Immaggine:Invasive weeds in the adelaide hills.jpg|miniatura|L'u(r)iva intu mezzu a de âtre ciante invasive in sce [[Adelaide Hills]]]] Fìn da quandu s'è cumensàu a curtivâla, l'u(r)iva a l'è turnâ pa(r)egge votte au sò [[Spêce sarvæga|stàttu sarvègu]], cun ste ciante ch'e l'han fina piàu u pòstu de pupulasiùi sarvège u(r)igina(r)ie de l'Euròpa de meridiùn<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roselyne Lumaret|outô2=Noureddine Ouazzani|ànno=2001|tìtolo=Ancient wild olives in Mediterranean forests|revìsta=Nature|volùmme=Vul. 413|nùmero=6857|p=700|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1038%2F35099680}}</ref>. Inte l'[[Australia do Sud|Australia du Süd]] l'u(r)iva a l'è cunscide(r)â cumme ina specie invasiva, u(r)igine de tanti dànni ae ciante du pòstu. Inte ste tère a sò semènsa a l'è spantegâ daa [[Vórpe róssa|vurpe russa]], in'âtra specie ch'a gh'è stâ intrudòtta, e da di uxelli cumme u [[Stronéllo|strunéllu eurupeu]] e l'[[emu]]. I òssi i böttan cuscì inti bòschi, pe' creà in ambiènte scü(r)u ch'u suffuca i brutti di èrbe(r)i du pòstu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=D. H. R. Spennemann|outô2=L. R. Allen|ànno=2000|tìtolo=Feral olives (Olea europaea) as future woody weeds in Australia: a review|revìsta=Australian Journal of Experimental Agriculture|volùmme=Vul. 40|nùmero=6|pp=889-901|léngoa=EN|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2000AuJEA..40..889S}}</ref>. Scicumme che u climma de sta regiùn u l'è seccu e zà bèn a pe(r)ìgu du brüxâ, l'u(r)iva sarvèga, ch'a l'è pina d'ö(r)iu, a fa muntà du bellu stu genere de pe(r)ìgu inti bòschi [[Sclerofìllo|sclerufilli]] ch'i se ghe trövan<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130205144030/http://www.pir.sa.gov.au/__data/assets/pdf_file/0019/37900/Olives_weed.pdf|tìtolo=Olives as Weed|outô=Animal and Plant Control Commission of South Australia|léngoa=EN|vìxita=2026-10-29}}</ref>. == Prudusiùn == {{Seçión vêua}} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Marie-Claire Amouretti|outô2=Georges Comet|tìtolo=Le Livre de l'olivier|ànno=2000|editô=Aix-en-Provence|çitæ=ÉDISUD|léngoa=FR|cid=Amouretti & Comet, 2000|ISBN=978-2-7449-0198-0}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Plantae]] [[Categorîa:Agricoltua]] 6p56gqm33j47iogyx50mko1x79yzcnn 275178 275173 2026-10-29T18:28:36Z N.Longo 12052 /* Va(r)ietài */ + 275178 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Tassobox |nome = ''Olea europaea'' |immagine = Olea europaea - Zeytin.JPG |didascalia = <div style="text-align:center;">U(r)ive inta [[pruvinsa de Adana]], [[Turchia|Türchìa]]</div> |var-intervàllo_geològico = Intervallu geulogicu |intervallo = {{Intervàllo geològico|0.06|0|Âtu [[pleistucêne]]-ancöi}} |var-stâto_de_conservaçión = Stàttu de cunservasiùn |statocons = LC |statocons_versione = iucn3.1 |statocons_ref = <ref>{{Çitta web|url=https://www.iucnredlist.org/species/63005/209128651|tìtolo=Olive - Olea europaea|outô=IUCN|dæta=2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-23}}</ref> |var-clasificaçión_APG_IV = Clascificasiùn APG IV |var-domìnio = Duminiu |dominio = [[Eukaryota]] |var-régno = Regnu |regno = [[Plantae]] |sottoregno = [[Tracheobionta]] |var-sotorégno = Sutturegnu |var-superdivixón = Süperdivixùn |superdivisione = [[Spermatophyta]] |var-divixón = Divixùn |divisione = [[Magnoliophyta]] |var-clàsse = Classe |classe = [[Magnoliopsida]] |var-sotoclàsse = Suttuclasse |sottoclasse = [[Asteridae]] |var-órdine = Urdine |ordine = [[Scrophulariales]] |var-famìggia = Famìa |famiglia = [[Oleaceae]] |var-tribù = Trebü |var-sototribù = Suttutrebü |var-génere = Genere |genere = [[Olea]] |var-spêce = Specie |specie = '''O. europaea''' |var-clasificaçión_Cronquist = Clascificasiùn Cronquist |FIL? = x |regnoFIL = [[Plantae]] |clade1 = [[Angiospermae]] |clade2 = [[Mesangiospermae]] |clade3 = [[Eudicotidae]] |clade4 = [[Eudicotidae sentrâli]] |clade5 = [[Superasteridae]] |clade6 = [[Asteridae]] |clade7 = [[Euasteridae]] |clade8 = [[Lamiidae]] |ordineFIL = [[Lamiales]] |famigliaFIL = [[Oleaceae]] |specieFIL = '''O. europaea''' |var-nomenclatûa_binomiâle = Numenclatü(r)a binumiâle |binome = Olea europaea |biautore = [[Linneo|L.]] |bidata = 1753 |tribùFIL = [[Oleeae]] |sottotribùFIL = [[Oleinae]] |genereFIL = [[Olea]] |var-scinònimi = Scinonimi<ref name="POWO">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref> |sinonimi = ''Olea pallida'' <small>Salisb., 1796</small><br />''Olea sativa'' <small>Hoffmanns. & Link, 1820</small> |suddivisione = Suttuspecie |suddivisione_testo = * ''O. europaea cerasiformis'' * ''O. europaea cuspidata'' * ''O. europaea europaea'' * ''O. europaea guanchica'' * ''O. europaea laperrinei'' * ''O. europaea maroccana'' |mappa_distribuzione = Olea europaea range.svg |didascalia_distribuzione = {{Legend|#70A800|''O. europaea europaea''}} {{Legend|#CA7AF5|''O. europaea laperrinei''}} {{Legend|#FFFF00|''O. europaea maroccana''}} {{Legend|#0070FF|''O. europaea guanchica''}} {{Legend|#FF0000|''O. europaea cerasiformis''}}<span style="color:#FFA800"><big>&#9650;</big></span>Purtàu da l'òmmu e natü(r)alizàu ([[sinantropìsmo|sinantrupismu]]) }} L'&#8203;'''u(r)iva'''{{#tag:ref|Scritu ascì ''u"riva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia Fratelli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=604|volùmme=Vul. II}}</ref> o ''uȓiva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Utubre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=143, 223|ISBN=979-12-985789-0-6}}</ref>, ''auìva'', ''uìva'' o ''uìvu'' a [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]]<ref name="AAVV2020">{{Çitta lìbbro|outô=Ambrogio Arimondo, Mario Corso, Giorgio Fedozzi e Giovanni Arbarelli|tìtolo=U vucabulâiu: dizionario ragionato della parlata di San Bartolomeo al Mare e dintorni (Ed. 2020, Parte 1, Glossario)|url=http://www.cadepuio.it/files/glossario_2-2020.pdf|ànno=2020|editô=Circolo Culturale Cà de Puiö|léngoa=LIJ, IT|p=21}}</ref>, ''aur̂iva'' a [[Ciappa (San Bertumê)|Ciappa]]<ref name="AAVV2020" />, ''uìvu'' in [[Andôa|Andö(r)a]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.andoraneltempo.it/librigallerie/volume-2---adriano-ghiglione.php|tìtolo=Manuale della parlata di Rollo e della Marina: versione italiano-andorese|outô=Adriano Ghiglione|léngoa=LIJ, IT|p=403|vìxita=2026-10-27}}</ref>, ''u''r''iva'' o ''u''r''ivu'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0077958|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=A(r)àsce|léngoa=LIJ, IT|pp=50, 148}}</ref>, ''oîvu'' o ''uîvu'' intu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=52}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=[[Giulia Petracco Sicardi]]|tìtolo=Dizionario pietrese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/SBL0307094|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=85}}</ref>, ''oîvu'' a [[Borṡi|Borzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0465052|ediçión=2|ànno=Mazzu 1989 (1984)|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''or̭ivu'' a [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''ur̭ivu'' a [[Gura (Finô)|Gu(r)a]] e [[Ölle]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008566|ànno=Lüju 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=LIJ, IT|p=198}}</ref>, ''oriva'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|pp=92, 186}}</ref>, ''oiva'' a [[Varigotti|Va(r)igotti]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=92}}</ref>, ''ouviva'' o ''erbu d'ouvive'' in [[Dialettu savuneize|savunese]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Rosa Sguerso|outô2=Anita Sguerso|tìtolo=Compendio di voci ed espressioni del dialetto savonese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CFI0240514|ànno=Lüju 1985|editô=Editrice Liguria|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=99}}</ref>, ''erbo d'oive'', ''erbo d'öive'', ''oivo/oîvo'' o ''öivo'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/olivo#olivo.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - olivo|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-10-23}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=olivo|tìtolo=TIG - olivo|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-23}}</ref>|group=n.}} ('''''Olea europaea''''' <small>[[Linneo|L.]], 1753</small>) a l'è ina [[Spêce|specie]] de [[Plantae|cianta]] da [[Famìggia (tascionomîa)|famìa]] de ''[[Oleaceae]]'', dau purtamèntu a [[Èrbo|èrbe(r)u]] o a [[Cósto|custu]] e spantegâ in natü(r)a fra [[Africa]], [[Asia]] e [[Euròpa|Eurôpa]] faciâ in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Cu'u numme u(r)iva, pe'u ciü, u se fa de riferimèntu aa varietài dumèstega da [[Sotospêce|suttuspecie]] '''''Olea europaea europaea''''', ch'a l'è stâ sernüa da l'òmmu e che, au dì d'ancöi, a l'è curtivâ cumme [[Èrbo da frûto|èrbe(r)u da frütu]] inte regiùi sübtrupicâli de tüttu u mundu, cu'e sò [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] ch'e sun duve(r)ài tantu pe' franzene de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] che pe' êsse mangiài cuscì. == Descrisiùn == [[Immaggine:Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 109) (8232783218).jpg|sinistra|miniatura|To(r)a butanica de l'u(r)iva dumèstega intu ''[[Koehler's Medizinal-Pflanzen]]'', [[1887]]]] === Generâle === E va(r)ie qualitài de ''Olea europaea'' e sun di custi o di èrbe(r)i ch'i [[Senprevèrde|nu perden e föje]] e ch'i ponen rivà a 'n'artessa de 15 mêtri. E [[Ràmma|ramme]] e sun cuèrte de scaje peltài mèntre e [[Féuggia|föje]], misse a cubbie, e g'han in bòrdu ch'u l'è lisciu e ina furma elittica, ciü o mênu strêta. Ciütòstu dü(r)e, e sun cuèrte d'in pèi a scaje e e g'han ina lunghessa fra i 3 e i 9 citti<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/general-information|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche o in sciu gianu, e sun tacài insemme inte carateristiche pâne, ch'e se svilüppan in pusisiùn ascela(r)e. U [[Càlice (botànica)|calice]] da sciu(r)a u l'è tüttu sadàu insemme, ciütòstu cürtu, cun quattru lôbi a triangulu. E [[Coròlla|cu(r)olle e]] furman di tübbi de quattru [[Pétalo|petali]], mèntre i [[Stâme|stâmi]] i sun dui. L'[[Ovâio|ova(r)iu]], supe(r)u, u g'ha ina furma a cônu, ciü o mênu gunfiâ. U [[Frûto|frütu]], l'[[U(r)iva (frütu)|u(r)iva]], u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] carnusa cu'in òssu dü(r)u, daa lunghessa ch'a pò cangià dai 5&nbsp;mm ai 4&nbsp;cm e ch'a vegne negra ina votta ch'a l'è maü(r)a<ref name=":2" /><ref name=":1" />. === U(r)iva dumèstega === L'u(r)iva dumèstega, cumme e âtre va(r)ietài de ''Olea europaea'', a l'è ina cianta [[Senprevèrde|sempreverde]] e ch'a vegne sciü bèn intu [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]]. A g'ha in [[Teu|troncu]] che de sòlitu u mustra in svilüppu inturtignàu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eddo Rugini, Luciana Baldoni, Rosario Muleo e Luca Sebastiani|tìtolo=The Olive Tree Genome|url=https://books.google.com/books?id=DgDGDQAAQBAJ&pg=PA14+|ànno=2016|editô=Springer|léngoa=EN|p=14|ISBN=978-3-319-48887-5}}</ref>, ch'u pò muntà sciü fin'a rivà in sci 10 mêtri d'artessa, cu'ina [[Scòrsa (botànica)|scorsa]] ch'a l'è in sciu grixu. E [[Féuggia|föje]] e g'han ina furma tunda lungâ, de cu(r)û grixu-verde a l'indrìtu e giancastru a l'inversu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|tìtolo=Flowers of Europe|ànno=1969|editô=Oxford University Press|çitæ=Lundra|léngoa=EN|pp=312-313|capìtolo=Oleaceae: Olea: Olive}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|outô2=Anthony Huxley|tìtolo=Flowers of the Mediterranean|ànno=1972|editô=Chatto and Windus|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=145|capìtolo=Olea-Olive}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche e picìne, e sciu(r)ìscen pe'u ciü in sce ramme de l'ànnu de primma, misse a pâne drìte ch'e nascen a partì da l'ascella de föje. Ògni sciu(r)a a l'è fâ de quattru [[Pétalo|petali]] in sciu giancu-gianu, tacài insemme au sò fundu, dund'i se ünìscen a 'na base furmâ da quattru [[Sépalo|sepali]] verdi, turna tacài insemme. I [[Bûxo|pummi]] i crescen pôcu pe' votta, pe' 4-6 setemâne, fin'a rivà a 'na lunghessa de ciü o mênu 2 citti, quand'i sciu(r)ìscen. A sciu(r)a a resta tacâ aa cianta pe' 5-6 giurni inte regiùi ciü câde e pe' 2 setemâne inte quelle ciü frèide<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Esmaeil Seifi, Jenny Guerin, Brent Kaiser e Margaret Sedgley|ànno=2015|méize=Zenâ|tìtolo=Flowering and fruit set in olive: a review|revìsta=Iranian Journal of Plant Physiology|volùmme=5|nùmero=2|pp=1263-1272|léngoa=EN|url=https://web.archive.org/web/20250919081522/https://journals.iau.ir/article_539653_140a99eea26c37e6020a694666a7b405.pdf}}</ref>. U [[Frûto|frütu]], cumme dìtu, u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] picìna, lunga 1-2,5&nbsp;cm quand'a l'è maü(r)a. Inte qualitài sarvèghe e [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] e sun ancù ciü picìne, cu'ina pélle che, pe' cuntru, a l'è ciü sutì<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Apostolos Kiritsakis|outô2=Fereidoon Shahidi|tìtolo=Olives and Olive Oil as Functional Foods: Bioactivity, Chemistry and Processing|url=https://books.google.com/books?id=J7gfBQAAQBAJ&pg=PA113|ànno=2017|editô=John Wiley & Sons|léngoa=EN|p=129|ISBN=978-1-119-13531-9}}</ref>. == Tasciunumìa == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olea europaea sylvestris (uddastru).jpg|In u(r)ivastru in [[Corsega]] Olea europaea cuspidata-africana Cape Town.JPG|In èrbe(r)u de ''O. cuspidata'', [[Çittæ do Cavo|Sitài du Câu]] Olea cerasiformis (Fuerteventura).jpg|''O. guanchica'', [[Fuerteventura]] Olea europaea subsp laperrinei.jpg|Ina cianta de ''O. laperrinei'' in [[Niger]] </gallery> Aa revixùn du genere ''Olea'', fâ du [[2002]], a specie ''Olea europaea'' a l'è stâ spartìa inte suttuspecie chi sutta, levàu ''O. europaea africana'', ch'a l'é(r)a cunscide(r)â cumme parte da ''cuspidata''<ref name=":1">{{Çitta publicaçión|outô=P. S. Green|ànno=2002|tìtolo=A Revision of Olea L. (Oleaceae)|revìsta=Kew Bulletin|editô=Royal Botanic Gardens|çitæ=Kew|volùmme=Vul. 57|nùmero=1|pp=91-140|léngoa=EN|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F4110824}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>: * ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'', carateristica du bacìn du Mediteraneu<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77172513-1|tìtolo=Olea europaea subsp. europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''sylvestris'', varietài sarvèga, u cuscì dìtu [[u(r)ivastru]]; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''europaea'', varietài dumèstega, l'u(r)iva ch'u se ghe riferìsce pe'u ciü intu parlâ, a ne vegne da 'na [[Seleçión artifiçiâle|selesiùn]] de l'u(r)ivastru; * ''Olea europaea'' subsp. ''africana'' <small>(</small><small>Mill.) P.S.Green, 1979</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga spantegâ inta ciü parte de l'[[Africa]], [[Îzoe Mascarene|ìsu(r)e Masca(r)ene]] cumprese<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887159-1|tìtolo=Olea europaea subsp. africana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cuspidata'' <small>(Wall. & G.Don) Cif., 1942</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga ch'a se tröva inte tante regiùi secche de l'[[Asia]], da l'[[Arabbia (region)|A(r)abbia]] fina in [[Cinn-a|Cina]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77190043-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cuspidata|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cerasiformis'', <small>G.Kunkel & Sunding, 1972</small>, suttuspecie [[Ploidîa|tetraploide]] ch'a l'è endemica de [[Madeira]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887160-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cerasiformis|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''guanchica'' <small>P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit</small><small>, 2000</small>, suttuspecie endemica de [[Îzoe Canâie|Cana(r)ie]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019528-1|tìtolo=Olea europaea subsp. guanchica|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''laperrinei'' <small>(Batt. & Trab.) Cif., 1942</small> a se tröva in sce de muntagne du [[Sahara]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''maroccana'' <small>(Greuter & Burdet) P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit, 2000</small>, suttuspecie [[Poliploidîa|esaploide]] rapresentâ da 'na pupulasiùn daa parte in sce l'[[Âto Atlànte|Âtu Atlante]], intu [[Maròcco|Maròccu]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. De ciü, u l'è segnalàu de pupulasiùi invasive inte l'[[Australia]] e inte de ìsu(r)e du [[Oçeano Paciffico|Pacificu]]. E analisi genetiche e l'han mustràu cumme ste pupulasiùi e gh'aggen due u(r)igine dife(r)ènti: quelle inte l'Australia de meridiùn e ne vegnen dae varietài dumèsteghe du Mediteraneu, mèntre e âtre (cumme inte l'Australia de levante e inte [[Hawaii]]) e sun derivài dae furme sarvèghe da suttuspecie ''cuspidata'' de l'Africa du süd. U s'è marcàu fina a puscibilitè ch'i nascen di ibridi fra ste due furme<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Henry, L. Wille, D. Cooke e E. Chapuis|tìtolo=On the origin of the invasive olives (Olea europaea L., Oleaceae)|ànno=2007|editô=Heredity 99|léngoa=EN|pp=608-619}}</ref>. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Antimenes Painter - ABV 273 116 - Herakles and Pholos - olive gathering - London BM 1837-0609-42 - 03.jpg|sinistra|miniatura|A campâ de u(r)ive in sc'in anfu(r)a du [[Pitô de Antimenes|pitû de Antimenes]], fâ in gì(r)u au [[520 a.C.|520 primma de Cristu]]]] L'espansciùn de l'u(r)iva a l'è, a l'imprinsippiu, da ligâ au svilüppu du [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]], scicumme che ste cundisiùi e sun stàe l'elemèntu fundamentâle pe'u curtivasiùn de st'èrbe(r)u lì. Stu genere de climma u l'è cumpa(r)ìu cu'u tèmpu a partì da ciü o mênu 10.000 ànni fa, a cumensà daa parte de levante du bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] pe' spandise de dòppu, tèmpu de ciü milenni, a punènte e a setentriùn de stu bacìn. Di stüddi biulogichi fài dau [[Gabriel Camps]] du [[1970]] i l'han pruvàu che l'u(r)iva sarvèga a se truvava intu [[Sahara]] ciü o mênu 11.000 ànni fa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jean Guillaume|tìtolo=Ils ont domestiqué plantes et animaux: Prélude à la civilisation|url=https://books.google.com/books?id=a_AkLoVGPwEC|ànno=2010|editô=Éditions Quæ|çitæ=Versailles|léngoa=FR|p=209|ISBN=978-2-7592-0892-0}}</ref>. E ürtime analisi in sciu pòlline de va(r)ie specie de èrbe(r)i duminanti e ch'i perden e föje e panen marcà che stu cangiamèntu intu climma u secce cumensàu in sci 8.000 ànni fa, intu süd-èst da [[Spagna]], pe' pöi spandise pôcu pe' votta versu setentriùn<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|p. 107}}</ref>. Pe' l'archeulugìa, e primme u(r)ive dumèsteghe e se sa(r)ean svilüpài grossu moddu fra u 3800 e u 3200 primma de Cristu, sèi milenni fa. I stüddi de archeubiulugìa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=J. F. Terral|tìtolo=La domestication de l'Olivier en Méditerranée nord-occidentale: approche morphométrique et implications paléoclimatiques|ànno=1997|editô=Thèse, Université de Montpellier-II|léngoa=FR}}</ref> e l'analisi genetica de pupulasiùi de u(r)ivastri e de serte va(r)ietài<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Baradat, C. Breton, B. Khadari e A. Bervillé|tìtolo=Olive Domestication from Structure of Oleasters and Cultivars using RAPDs and Mitochondrial RFLP|colànn-a=Genetics, Selection, Evolution|ànno=2001, S251-68|léngoa=EN|volùmme=33 (Suppl. 1)}}</ref> i l'han mustràu che l'u(r)iva a l'è stâ [[Domestegaçión|dumestegâ]] int'ina mane(r)a indipendènte inte va(r)ie parte du bacìn du Mediteraneu e che, bèn de prubabile, u l'è stàu in prucessu ch'u gh'è vusciüu du tèmpu. Di scâvi archeulogichi i l'han pruvàu ch'u se maxinava de l'ö(r)iu, intu [[Libano|Libanu]] e a [[Çipro|Cipru]], zà intu [[IV millennio a.C.|IV milenniu primma de Cristu]], ciü che a [[Crêta]] in gì(r)u au 3500 primma de Cristu. De dòppu, versu u [[II millennio a.C.|1700 primma de Cristu]], a tecnica duve(r)â a l'è vegnüa meju e a [[Ugarit]] (au dì d'ancöi [[Ras Shamra]], inta [[Sciria|Scì(r)ia]])<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|p. 108}}</ref> i sun cumpa(r)ìi i primmi gumbi "a èrbe(r)u", di ciü semplici. De dòppu, l'u(r)iva a l'è rivâ inte l'[[Egitto|Egittu]] daa Scì(r)ia, de dunde a l'è stâ impurtâ au tèmpu da [[IX dinastîa egiçiànn-a|IX dinastìa]], fra u 2160 e u 2040 primma de Cristu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Émile Laoust|tìtolo=Mots et choses berbères. Notes de linguistique et d'ethnographie. Dialectes du Maroc|url=http://www.taymat.org/etudesamazighes/Linguistique/Mots-et-choses-berberes-Emile-Laoust.pdf|ànno=1920|editô=Augustin Challamel|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=446-447}}</ref>. [[Immaggine:Presse olive Volubilis.jpg|miniatura|Ricustrusiùn d'ina mö(r)a da ö(r)iu rumâna inta sitài de ''[[Volubilis]]'', d'ancöi in [[Maròcco|Maròccu]]]] U cumerciu de l'ö(r)iu u remunta pe' cuntru a l'[[Etæ do Brónzo|etài du brunzu]], cu'i [[Itîti|Ittiti]] ch'i se ne rifurnivan dae còste de l'[[Àzia Minô|Asia Minû]] mèntre i [[Faraón|fa(r)aùi]] d'Egittu e i ré da [[Mezopotàmia|Mesuputamia]] i u catavan in Scì(r)ia. Inti palàssi [[Çiviltæ minòica|minòichi]] de Crêta, l'ö(r)iu u l'é(r)a cunservàu in gran quantitài inte di vâsi dìti ''pithoi'', mèntre inti palàssi di [[Çiviltæ micenêa|Micenèi]], inta [[Grêcia|Grecia]] cuntinentâle, s'è truvàu pa(r)egge giâre pe' l'ö(r)iu e de to(r)ette scrìte cu'a [[Lineâre B|lineâ(r)e B]] ch'e fan de mensiùn a l'[[Ideogràmma|ideugramma]] de l'ö(r)iu (''élaion''). De sti tèmpi lì a dêa [[Ìzide|Ìside]] a l'é(r)a cunscide(r)â cumme a patrûna da curtivasiùn de u(r)ive: intu detaju, a vella se ligavan e vertü e e prupietài de l'ö(r)iu. Sti traffeghi, alantu(r)a, i l'é(r)an cuntrulài strêti, scicumme che l'ö(r)iu u l'è(r)a ligàu au pute(r)e ecunòmicu e religiusu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|pp. 108-110}}</ref>. Dòppu d'ina crisi scciüpâ pe' a caütta de pa(r)eggi stàtti intu [[Levànte (región)|Levante]] in gì(r)u au 1200 primma de Cristu, u muntà da pupulasiùn du Mediteraneu inte l'[[Etæ do færo|etài du fèru]] u l'ha purtàu aa fundasiùn de pa(r)egge culònie da parte di [[Fenìci]] inte l'[[Àfrica du Nòrd|Africa du Nòrd]], cumme [[Cartagine]], e intu meridiùn da [[Spagna]], ciü che tütte quelle di greghi inte l'Asia Minû, inte ìsu(r)e du [[Mâ Egêo|Mâ Egeu]], in [[Siçillia|Sicilia]] e intu restu da [[Magna Grecia]] e du meridiùn da [[Fransa]], survetüttu in [[Corsega]] e a [[Marseggia|Marseja]]. Inte tütte ste regiùi i sun stài velli a purtà a curtivasiùn de l'u(r)iva<ref>{{Çitta web|url=http://www.oliviers-centenaires.com/origine-mythologique-de-l-olivier.html|tìtolo=Olivier centenaire: Arbre de mythologie|léngoa=FR|vìxita=2026-10-27}}</ref> e a fâne svilüpà i traffeghi. Segundu u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]], l'u(r)iva a nu gh'é(r)a ancù inte l'Italia au tèmpu du [[Lucius Tarquinius Priscus|Tarquinius Priscus]], dau [[616 a.C.|616]] au [[579 a.C.|579 primma de Cristu]]. Intu [[VI secolo a.C.|VI seculu primma de Cristu]] u magistràu e studiusu gregu [[Solón|Sulùn]] u l'ha scritu de lezze ch'e l'han dàu u permissu ae gènte d'[[Atene]] de cumercià l'ö(r)iu d'u(r)iva. Intu [[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]], cun l'[[Lusciandro Magno|Alesciandru Magnu]] ch'u l'axeva cunquistàu u Mediteraneu de levante e l'[[Inpêro persiàn|impe(r)u persiàn]], cu'i traffeghi ch'i sun cresciüi ancù de ciü<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 110-111}}</ref>. [[Immaggine:Traditional oil mill in Imperia.jpg|sinistra|miniatura|[[Gumbu]] a ègua dau ''Saggio teorico-pratico sopra gli ulivi, l'olio e i saponi'' du fràtte [[Bertumê Gundurfi]], d[[a Tûria]], [[1793]]]] Inti seculu de dòppu, cu'u cresce da dumanda d'ö(r)iu pe'u mangià, pe' fà lüxe, pe'a mexìna o pe' de pratiche spurtive e religiuse, se sun svilüpài di növi scistemi de prudusiùn e s'è scritu di manuâli in sce l'argumèntu, cumme quelli du butanicu gregu [[Theóphrastos]] e di agronumi latìn [[Marcus Porcius Cato|Cato]], Pliniu u Veggiu e [[Lucius Iunius Moderatus Columella|Columella]], u(r)igina(r)iu da Spagna, ciü che u [[Mago Carthaginiensis|Mago de Cartagine]]. L'ünificasiùn che l'[[Impêo Roman|impe(r)u rumàn]] u l'axeva dàu ae còste du Mediteraneu a l'ha fàu cresce ancù de ciü i traffeghi e a prudusiùn, cun de regiùi da Spagna e de l'Africa du Nòrd ch'e l'han vistu u svilüppu d'ina curtivasiùn quaxi indüstriâle, grassie a l'emanasiùn de de lezze cumme a ''Lex Marciana'' du [[II secolo|II seculu]], ch'e spunciavan a ciantà e a ineiguà e tère impe(r)iâli<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 111-113}}</ref>. A caütta de l'impe(r)u rumàn, l'espansciùn da [[Crestianêximo|religiùn cristiâna]] e, de dòppu, de siviltài islamiche, e l'han purtàu a 'n cangiamèntu intu mudéllu de cunsümmu, inte regiùi de prudusiùn e inte rée cumerciâli de l'ö(r)iu. I [[Repùbrica de Zena|zenesi]] e i [[Repùbrica de Venéçia|venesiài]] i se sun prufitài de [[Croxæ|cruxàe]] pe' svilüpà di gran traffeghi, ch'i rendevan bèn, cu'u Levante, ciü che pe' spuncià a curtivasiùn de l'u(r)iva e pe' fà frunte ai növi besögni purtài daa prudusiùn du [[Savón|saùn]], pe' cumm'u l'è cumpa(r)ìu intu [[IX secolo|IX seculu]], cuscì cumme pe' rifinì di tesciüi<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 114-116}}</ref>. A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a l'è cumensâ in'etài de espansciùn ch'a l'ha ti(r)àu avanti pe' de lungu, pe' purtà l'u(r)iva aa sò mascima estensciùn pe' terito(r)iu, spunciâ da 'na dumanda ch'a cresceva inta sucietài mudèrna e cun sèmpre ciü de indüstrie, dae frabiche du saùn, a quelle de tesciüi e intu setû da mecanica. Cu'a descuvèrta du [[Nêuvo Móndo|Növu Mundu]], i spagnòlli i l'han purtàu l'u(r)iva inte sò culònie de [[Americhe]], in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Méscico|Mescicu]], [[Perù|Perü]] (du [[1560]]), [[Cile]] e [[California]]. Inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], au mascimu svilüppu de campagne e de culònie de l'Euròpa, l'u(r)iva a l'è rivâ ascì aa sò mascima difüxùn. Scibèn che, du [[XX secolo|Növesèntu]], a süperficce a u(r)ive a secce ca(r)â, u cresce da resa inta curtivasiùn e inta maxinatü(r)a de l'ö(r)iu u l'ha fàu muntâ de sinque votte, fra u [[1903]] e u [[1998]], a prudusiùn mundiâle de ö(r)iu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 117-120}}</ref>. == Curtivasiùn == [[Immaggine:Olive niche.jpg|miniatura|Tère intu bacìn du Mediteraneu dunde l'u(r)iva a l'è curtivâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.researchgate.net/publication/261005349_Modelizacion_del_ciclo_fenologico_reproductor_del_olivo_Olea_europaea_L|tìtolo=Modelización del ciclo fenológico reproductor del olivo|outô=Jose Oteros|dæta=Frevâ 2014|léngoa=ES}}</ref>]] L'u(r)iva a l'è curtivâ pe'u ciü intu bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]], ciü che inte de âtre regiùi du mundu dau climma dife(r)ènte da quellu mediteraneu, ch'e se trövan in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Australia]], [[Cile]] e [[Perù|Pe(r)ü]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Mariela Torres, Pierluigi Pierantozzi, Peter Searles, M. Cecilia Rousseaux, Georgina García-Inza, Andrea Miserere, Romina Bodoira, Cibeles Contreras e Damián Maestri|dæta=27 utubre 2017|tìtolo=Olive Cultivation in the Southern Hemisphere: Flowering, Water Requirements and Oil Quality Responses to New Crop Environments|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 8|nùmero=1830|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5663689}}</ref>. === Cresce e difüxùn === {{Seçión vêua}} === Campâ === {{Seçión vêua}} === Minacce === {{Seçión vêua}} === Va(r)ietài === U gh'è de sentenàe de qualitài de u(r)ive, cunscide(r)ài cumme de sò [[cultivar]]<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|tìtolo=World Olive Encyclopedia|ànno=1996|editô=International Olive Council|léngoa=EN|capìtolo=Cultivars|ISBN=978-84-01-61881-9}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Fabrizia Lanza|tìtolo=Olive: A Global History|ànno=2012|editô=Reaktion Books|léngoa=EN|pp=106-110|ISBN=978-1-86189-972-9}}</ref>. Fra 'na va(r)ietài e l'âtra se ghe ponen truvà di cangiamènti impurtanti intu cu(r)û, inte dimensciùi, inta furma e inte carateristiche du svilüppu de l'u(r)iva, ciü che in sce qualitài de l'ö(r)iu ch'u se ne franze<ref name=":3" />. Ina va(r)ietài d'u(r)iva a pò êsse da ö(r)iu, da to(r)a o buna pe' tütte due<ref>{{Çitta lìbbro|outô=A. Garrido Fernandez|outô2=M. J. Fernandez-Diez|outô3=M. R. Adams|tìtolo=Table Olives: Production and Processing|ànno=1997|editô=Springer|léngoa=EN|pp=23-45|ISBN=978-0-412-71810-6}}</ref>. Scicumme che tante va(r)ietài d'u(r)iva e sun quaxi du tüttu o du tüttu [[Outoinconpatibilitæ|autu-incumpatibili]], e sun de sòlitu ciantài a cubbie, cu'ina cultivar prima(r)ia e üna segunda(r)ia, sernüa pe'a sò capacitài de fecundà a prima(r)ia. U scistema de autuincumpatibilitài u cumprènde numma che dui gruppi, basài in sc'in [[gêne]] ch'u g'ha giüstu dui [[Alêle|alêli]] e ch'u pòrtan aa fòrte autu-sterilitài ch'a s'è truvâ inte l'u(r)iva<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Mariotti, Saverio Pandolfi, Isabelle De Cauwer, Pierre Saumitou-Laprade, Philippe Vernet et al.|ànno=2021|tìtolo=Diallelic self-incompatibility is the main determinant of fertilization patterns in olive orchards|revìsta=Evolutionary Applications|volùmme=Vul. 14|nùmero=4|pp=983-995|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8061272}}</ref>. Pe' mezzu de pröve de selesiùn in sce l'u(r)iva u s'è mi(r)àu pe'u ciü de ti(r)à fö(r)a di ibridi cun de carateristiche ch'e vegnissen a taju ai cuntadìn, a cumensà daa rexistènsa aa ma(r)utìa purtâ dai funzi du genere ''[[Verticillium]]''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Pedro Valverde, Diego Barranco, Francisco Javier López-Escudero, Concepcion Munoz Díez e Carlos Trapero|dæta=22 frevâ 2023|tìtolo=Efficiency of breeding olives for resistance to Verticillium wilt|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 14, 1149570|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9994353/}}</ref>. === Specie invasiva === [[Immaggine:Invasive weeds in the adelaide hills.jpg|miniatura|L'u(r)iva intu mezzu a de âtre ciante invasive in sce [[Adelaide Hills]]]] Fìn da quandu s'è cumensàu a curtivâla, l'u(r)iva a l'è turnâ pa(r)egge votte au sò [[Spêce sarvæga|stàttu sarvègu]], cun ste ciante ch'e l'han fina piàu u pòstu de pupulasiùi sarvège u(r)igina(r)ie de l'Euròpa de meridiùn<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roselyne Lumaret|outô2=Noureddine Ouazzani|ànno=2001|tìtolo=Ancient wild olives in Mediterranean forests|revìsta=Nature|volùmme=Vul. 413|nùmero=6857|p=700|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1038%2F35099680}}</ref>. Inte l'[[Australia do Sud|Australia du Süd]] l'u(r)iva a l'è cunscide(r)â cumme ina specie invasiva, u(r)igine de tanti dànni ae ciante du pòstu. Inte ste tère a sò semènsa a l'è spantegâ daa [[Vórpe róssa|vurpe russa]], in'âtra specie ch'a gh'è stâ intrudòtta, e da di uxelli cumme u [[Stronéllo|strunéllu eurupeu]] e l'[[emu]]. I òssi i böttan cuscì inti bòschi, pe' creà in ambiènte scü(r)u ch'u suffuca i brutti di èrbe(r)i du pòstu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=D. H. R. Spennemann|outô2=L. R. Allen|ànno=2000|tìtolo=Feral olives (Olea europaea) as future woody weeds in Australia: a review|revìsta=Australian Journal of Experimental Agriculture|volùmme=Vul. 40|nùmero=6|pp=889-901|léngoa=EN|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2000AuJEA..40..889S}}</ref>. Scicumme che u climma de sta regiùn u l'è seccu e zà bèn a pe(r)ìgu du brüxâ, l'u(r)iva sarvèga, ch'a l'è pina d'ö(r)iu, a fa muntà du bellu stu genere de pe(r)ìgu inti bòschi [[Sclerofìllo|sclerufilli]] ch'i se ghe trövan<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130205144030/http://www.pir.sa.gov.au/__data/assets/pdf_file/0019/37900/Olives_weed.pdf|tìtolo=Olives as Weed|outô=Animal and Plant Control Commission of South Australia|léngoa=EN|vìxita=2026-10-29}}</ref>. == Prudusiùn == {{Seçión vêua}} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Marie-Claire Amouretti|outô2=Georges Comet|tìtolo=Le Livre de l'olivier|ànno=2000|editô=Aix-en-Provence|çitæ=ÉDISUD|léngoa=FR|cid=Amouretti & Comet, 2000|ISBN=978-2-7449-0198-0}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Plantae]] [[Categorîa:Agricoltua]] 4alq92s93s4gafzo62zvaiynrqpkvm5 275179 275178 2026-10-29T18:33:44Z N.Longo 12052 + 275179 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Tassobox |nome = ''Olea europaea'' |immagine = Olea europaea - Zeytin.JPG |didascalia = <div style="text-align:center;">U(r)ive inta [[pruvinsa de Adana]], [[Turchia|Türchìa]]</div> |var-intervàllo_geològico = Intervallu geulogicu |intervallo = {{Intervàllo geològico|0.06|0|Âtu [[pleistucêne]]-ancöi}} |var-stâto_de_conservaçión = Stàttu de cunservasiùn |statocons = LC |statocons_versione = iucn3.1 |statocons_ref = <ref>{{Çitta web|url=https://www.iucnredlist.org/species/63005/209128651|tìtolo=Olive - Olea europaea|outô=IUCN|dæta=2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-23}}</ref> |var-clasificaçión_APG_IV = Clascificasiùn APG IV |var-domìnio = Duminiu |dominio = [[Eukaryota]] |var-régno = Regnu |regno = [[Plantae]] |sottoregno = [[Tracheobionta]] |var-sotorégno = Sutturegnu |var-superdivixón = Süperdivixùn |superdivisione = [[Spermatophyta]] |var-divixón = Divixùn |divisione = [[Magnoliophyta]] |var-clàsse = Classe |classe = [[Magnoliopsida]] |var-sotoclàsse = Suttuclasse |sottoclasse = [[Asteridae]] |var-órdine = Urdine |ordine = [[Scrophulariales]] |var-famìggia = Famìa |famiglia = [[Oleaceae]] |var-tribù = Trebü |var-sototribù = Suttutrebü |var-génere = Genere |genere = [[Olea]] |var-spêce = Specie |specie = '''O. europaea''' |var-clasificaçión_Cronquist = Clascificasiùn Cronquist |FIL? = x |regnoFIL = [[Plantae]] |clade1 = [[Angiospermae]] |clade2 = [[Mesangiospermae]] |clade3 = [[Eudicotidae]] |clade4 = [[Eudicotidae sentrâli]] |clade5 = [[Superasteridae]] |clade6 = [[Asteridae]] |clade7 = [[Euasteridae]] |clade8 = [[Lamiidae]] |ordineFIL = [[Lamiales]] |famigliaFIL = [[Oleaceae]] |specieFIL = '''O. europaea''' |var-nomenclatûa_binomiâle = Numenclatü(r)a binumiâle |binome = Olea europaea |biautore = [[Linneo|L.]] |bidata = 1753 |tribùFIL = [[Oleeae]] |sottotribùFIL = [[Oleinae]] |genereFIL = [[Olea]] |var-scinònimi = Scinonimi<ref name="POWO">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref> |sinonimi = ''Olea pallida'' <small>Salisb., 1796</small><br />''Olea sativa'' <small>Hoffmanns. & Link, 1820</small> |suddivisione = Suttuspecie |suddivisione_testo = * ''O. europaea cerasiformis'' * ''O. europaea cuspidata'' * ''O. europaea europaea'' * ''O. europaea guanchica'' * ''O. europaea laperrinei'' * ''O. europaea maroccana'' |mappa_distribuzione = Olea europaea range.svg |didascalia_distribuzione = {{Legend|#70A800|''O. europaea europaea''}} {{Legend|#CA7AF5|''O. europaea laperrinei''}} {{Legend|#FFFF00|''O. europaea maroccana''}} {{Legend|#0070FF|''O. europaea guanchica''}} {{Legend|#FF0000|''O. europaea cerasiformis''}}<span style="color:#FFA800"><big>&#9650;</big></span>Purtàu da l'òmmu e natü(r)alizàu ([[sinantropìsmo|sinantrupismu]]) }} L'&#8203;'''u(r)iva'''{{#tag:ref|Scritu ascì ''u"riva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia Fratelli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=604|volùmme=Vul. II}}</ref> o ''uȓiva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Utubre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=143, 223|ISBN=979-12-985789-0-6}}</ref>, ''èrbuu'', ''uivu'' o ''urivu'' a [[Inéia|Uneja]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lucetto Ramella|tìtolo=Vocabolario italiano - dialetto d'Oneglia|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008590|ànno=2003|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Imperia|léngoa=LIJ, IT|p=116}}</ref>, ''auìva'', ''uìva'' o ''uìvu'' a [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]]<ref name="AAVV2020">{{Çitta lìbbro|outô=Ambrogio Arimondo, Mario Corso, Giorgio Fedozzi e Giovanni Arbarelli|tìtolo=U vucabulâiu: dizionario ragionato della parlata di San Bartolomeo al Mare e dintorni (Ed. 2020, Parte 1, Glossario)|url=http://www.cadepuio.it/files/glossario_2-2020.pdf|ànno=2020|editô=Circolo Culturale Cà de Puiö|léngoa=LIJ, IT|p=21}}</ref>, ''aur̂iva'' a [[Ciappa (San Bertumê)|Ciappa]]<ref name="AAVV2020" />, ''uìvu'' in [[Andôa|Andö(r)a]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.andoraneltempo.it/librigallerie/volume-2---adriano-ghiglione.php|tìtolo=Manuale della parlata di Rollo e della Marina: versione italiano-andorese|outô=Adriano Ghiglione|léngoa=LIJ, IT|p=403|vìxita=2026-10-27}}</ref>, ''u''r''iva'' o ''u''r''ivu'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0077958|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=A(r)àsce|léngoa=LIJ, IT|pp=50, 148}}</ref>, ''oîvu'' o ''uîvu'' intu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=52}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=[[Giulia Petracco Sicardi]]|tìtolo=Dizionario pietrese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/SBL0307094|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=85}}</ref>, ''oîvu'' a [[Borṡi|Borzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0465052|ediçión=2|ànno=Mazzu 1989 (1984)|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''or̭ivu'' a [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''ur̭ivu'' a [[Gura (Finô)|Gu(r)a]] e [[Ölle]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008566|ànno=Lüju 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=LIJ, IT|p=198}}</ref>, ''oriva'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|pp=92, 186}}</ref>, ''oiva'' a [[Varigotti|Va(r)igotti]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=92}}</ref>, ''ouviva'' o ''erbu d'ouvive'' in [[Dialettu savuneize|savunese]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Rosa Sguerso|outô2=Anita Sguerso|tìtolo=Compendio di voci ed espressioni del dialetto savonese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CFI0240514|ànno=Lüju 1985|editô=Editrice Liguria|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=99}}</ref>, ''erbo d'oive'', ''erbo d'öive'', ''oivo/oîvo'' o ''öivo'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/olivo#olivo.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - olivo|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-10-23}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=olivo|tìtolo=TIG - olivo|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-23}}</ref>|group=n.}} ('''''Olea europaea''''' <small>[[Linneo|L.]], 1753</small>) a l'è ina [[Spêce|specie]] de [[Plantae|cianta]] da [[Famìggia (tascionomîa)|famìa]] de ''[[Oleaceae]]'', dau purtamèntu a [[Èrbo|èrbe(r)u]] o a [[Cósto|custu]] e spantegâ in natü(r)a fra [[Africa]], [[Asia]] e [[Euròpa|Eurôpa]] faciâ in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Cu'u numme u(r)iva, pe'u ciü, u se fa de riferimèntu aa varietài dumèstega da [[Sotospêce|suttuspecie]] '''''Olea europaea europaea''''', ch'a l'è stâ sernüa da l'òmmu e che, au dì d'ancöi, a l'è curtivâ cumme [[Èrbo da frûto|èrbe(r)u da frütu]] inte regiùi sübtrupicâli de tüttu u mundu, cu'e sò [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] ch'e sun duve(r)ài tantu pe' franzene de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] che pe' êsse mangiài cuscì. == Descrisiùn == [[Immaggine:Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 109) (8232783218).jpg|sinistra|miniatura|To(r)a butanica de l'u(r)iva dumèstega intu ''[[Koehler's Medizinal-Pflanzen]]'', [[1887]]]] === Generâle === E va(r)ie qualitài de ''Olea europaea'' e sun di custi o di èrbe(r)i ch'i [[Senprevèrde|nu perden e föje]] e ch'i ponen rivà a 'n'artessa de 15 mêtri. E [[Ràmma|ramme]] e sun cuèrte de scaje peltài mèntre e [[Féuggia|föje]], misse a cubbie, e g'han in bòrdu ch'u l'è lisciu e ina furma elittica, ciü o mênu strêta. Ciütòstu dü(r)e, e sun cuèrte d'in pèi a scaje e e g'han ina lunghessa fra i 3 e i 9 citti<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/general-information|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche o in sciu gianu, e sun tacài insemme inte carateristiche pâne, ch'e se svilüppan in pusisiùn ascela(r)e. U [[Càlice (botànica)|calice]] da sciu(r)a u l'è tüttu sadàu insemme, ciütòstu cürtu, cun quattru lôbi a triangulu. E [[Coròlla|cu(r)olle e]] furman di tübbi de quattru [[Pétalo|petali]], mèntre i [[Stâme|stâmi]] i sun dui. L'[[Ovâio|ova(r)iu]], supe(r)u, u g'ha ina furma a cônu, ciü o mênu gunfiâ. U [[Frûto|frütu]], l'[[U(r)iva (frütu)|u(r)iva]], u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] carnusa cu'in òssu dü(r)u, daa lunghessa ch'a pò cangià dai 5&nbsp;mm ai 4&nbsp;cm e ch'a vegne negra ina votta ch'a l'è maü(r)a<ref name=":2" /><ref name=":1" />. === U(r)iva dumèstega === L'u(r)iva dumèstega, cumme e âtre va(r)ietài de ''Olea europaea'', a l'è ina cianta [[Senprevèrde|sempreverde]] e ch'a vegne sciü bèn intu [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]]. A g'ha in [[Teu|troncu]] che de sòlitu u mustra in svilüppu inturtignàu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eddo Rugini, Luciana Baldoni, Rosario Muleo e Luca Sebastiani|tìtolo=The Olive Tree Genome|url=https://books.google.com/books?id=DgDGDQAAQBAJ&pg=PA14+|ànno=2016|editô=Springer|léngoa=EN|p=14|ISBN=978-3-319-48887-5}}</ref>, ch'u pò muntà sciü fin'a rivà in sci 10 mêtri d'artessa, cu'ina [[Scòrsa (botànica)|scorsa]] ch'a l'è in sciu grixu. E [[Féuggia|föje]] e g'han ina furma tunda lungâ, de cu(r)û grixu-verde a l'indrìtu e giancastru a l'inversu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|tìtolo=Flowers of Europe|ànno=1969|editô=Oxford University Press|çitæ=Lundra|léngoa=EN|pp=312-313|capìtolo=Oleaceae: Olea: Olive}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|outô2=Anthony Huxley|tìtolo=Flowers of the Mediterranean|ànno=1972|editô=Chatto and Windus|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=145|capìtolo=Olea-Olive}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche e picìne, e sciu(r)ìscen pe'u ciü in sce ramme de l'ànnu de primma, misse a pâne drìte ch'e nascen a partì da l'ascella de föje. Ògni sciu(r)a a l'è fâ de quattru [[Pétalo|petali]] in sciu giancu-gianu, tacài insemme au sò fundu, dund'i se ünìscen a 'na base furmâ da quattru [[Sépalo|sepali]] verdi, turna tacài insemme. I [[Bûxo|pummi]] i crescen pôcu pe' votta, pe' 4-6 setemâne, fin'a rivà a 'na lunghessa de ciü o mênu 2 citti, quand'i sciu(r)ìscen. A sciu(r)a a resta tacâ aa cianta pe' 5-6 giurni inte regiùi ciü câde e pe' 2 setemâne inte quelle ciü frèide<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Esmaeil Seifi, Jenny Guerin, Brent Kaiser e Margaret Sedgley|ànno=2015|méize=Zenâ|tìtolo=Flowering and fruit set in olive: a review|revìsta=Iranian Journal of Plant Physiology|volùmme=5|nùmero=2|pp=1263-1272|léngoa=EN|url=https://web.archive.org/web/20250919081522/https://journals.iau.ir/article_539653_140a99eea26c37e6020a694666a7b405.pdf}}</ref>. U [[Frûto|frütu]], cumme dìtu, u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] picìna, lunga 1-2,5&nbsp;cm quand'a l'è maü(r)a. Inte qualitài sarvèghe e [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] e sun ancù ciü picìne, cu'ina pélle che, pe' cuntru, a l'è ciü sutì<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Apostolos Kiritsakis|outô2=Fereidoon Shahidi|tìtolo=Olives and Olive Oil as Functional Foods: Bioactivity, Chemistry and Processing|url=https://books.google.com/books?id=J7gfBQAAQBAJ&pg=PA113|ànno=2017|editô=John Wiley & Sons|léngoa=EN|p=129|ISBN=978-1-119-13531-9}}</ref>. == Tasciunumìa == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olea europaea sylvestris (uddastru).jpg|In u(r)ivastru in [[Corsega]] Olea europaea cuspidata-africana Cape Town.JPG|In èrbe(r)u de ''O. cuspidata'', [[Çittæ do Cavo|Sitài du Câu]] Olea cerasiformis (Fuerteventura).jpg|''O. guanchica'', [[Fuerteventura]] Olea europaea subsp laperrinei.jpg|Ina cianta de ''O. laperrinei'' in [[Niger]] </gallery> Aa revixùn du genere ''Olea'', fâ du [[2002]], a specie ''Olea europaea'' a l'è stâ spartìa inte suttuspecie chi sutta, levàu ''O. europaea africana'', ch'a l'é(r)a cunscide(r)â cumme parte da ''cuspidata''<ref name=":1">{{Çitta publicaçión|outô=P. S. Green|ànno=2002|tìtolo=A Revision of Olea L. (Oleaceae)|revìsta=Kew Bulletin|editô=Royal Botanic Gardens|çitæ=Kew|volùmme=Vul. 57|nùmero=1|pp=91-140|léngoa=EN|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F4110824}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>: * ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'', carateristica du bacìn du Mediteraneu<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77172513-1|tìtolo=Olea europaea subsp. europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''sylvestris'', varietài sarvèga, u cuscì dìtu [[u(r)ivastru]]; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''europaea'', varietài dumèstega, l'u(r)iva ch'u se ghe riferìsce pe'u ciü intu parlâ, a ne vegne da 'na [[Seleçión artifiçiâle|selesiùn]] de l'u(r)ivastru; * ''Olea europaea'' subsp. ''africana'' <small>(</small><small>Mill.) P.S.Green, 1979</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga spantegâ inta ciü parte de l'[[Africa]], [[Îzoe Mascarene|ìsu(r)e Masca(r)ene]] cumprese<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887159-1|tìtolo=Olea europaea subsp. africana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cuspidata'' <small>(Wall. & G.Don) Cif., 1942</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga ch'a se tröva inte tante regiùi secche de l'[[Asia]], da l'[[Arabbia (region)|A(r)abbia]] fina in [[Cinn-a|Cina]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77190043-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cuspidata|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cerasiformis'', <small>G.Kunkel & Sunding, 1972</small>, suttuspecie [[Ploidîa|tetraploide]] ch'a l'è endemica de [[Madeira]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887160-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cerasiformis|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''guanchica'' <small>P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit</small><small>, 2000</small>, suttuspecie endemica de [[Îzoe Canâie|Cana(r)ie]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019528-1|tìtolo=Olea europaea subsp. guanchica|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''laperrinei'' <small>(Batt. & Trab.) Cif., 1942</small> a se tröva in sce de muntagne du [[Sahara]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''maroccana'' <small>(Greuter & Burdet) P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit, 2000</small>, suttuspecie [[Poliploidîa|esaploide]] rapresentâ da 'na pupulasiùn daa parte in sce l'[[Âto Atlànte|Âtu Atlante]], intu [[Maròcco|Maròccu]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. De ciü, u l'è segnalàu de pupulasiùi invasive inte l'[[Australia]] e inte de ìsu(r)e du [[Oçeano Paciffico|Pacificu]]. E analisi genetiche e l'han mustràu cumme ste pupulasiùi e gh'aggen due u(r)igine dife(r)ènti: quelle inte l'Australia de meridiùn e ne vegnen dae varietài dumèsteghe du Mediteraneu, mèntre e âtre (cumme inte l'Australia de levante e inte [[Hawaii]]) e sun derivài dae furme sarvèghe da suttuspecie ''cuspidata'' de l'Africa du süd. U s'è marcàu fina a puscibilitè ch'i nascen di ibridi fra ste due furme<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Henry, L. Wille, D. Cooke e E. Chapuis|tìtolo=On the origin of the invasive olives (Olea europaea L., Oleaceae)|ànno=2007|editô=Heredity 99|léngoa=EN|pp=608-619}}</ref>. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Antimenes Painter - ABV 273 116 - Herakles and Pholos - olive gathering - London BM 1837-0609-42 - 03.jpg|sinistra|miniatura|A campâ de u(r)ive in sc'in anfu(r)a du [[Pitô de Antimenes|pitû de Antimenes]], fâ in gì(r)u au [[520 a.C.|520 primma de Cristu]]]] L'espansciùn de l'u(r)iva a l'è, a l'imprinsippiu, da ligâ au svilüppu du [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]], scicumme che ste cundisiùi e sun stàe l'elemèntu fundamentâle pe'u curtivasiùn de st'èrbe(r)u lì. Stu genere de climma u l'è cumpa(r)ìu cu'u tèmpu a partì da ciü o mênu 10.000 ànni fa, a cumensà daa parte de levante du bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] pe' spandise de dòppu, tèmpu de ciü milenni, a punènte e a setentriùn de stu bacìn. Di stüddi biulogichi fài dau [[Gabriel Camps]] du [[1970]] i l'han pruvàu che l'u(r)iva sarvèga a se truvava intu [[Sahara]] ciü o mênu 11.000 ànni fa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jean Guillaume|tìtolo=Ils ont domestiqué plantes et animaux: Prélude à la civilisation|url=https://books.google.com/books?id=a_AkLoVGPwEC|ànno=2010|editô=Éditions Quæ|çitæ=Versailles|léngoa=FR|p=209|ISBN=978-2-7592-0892-0}}</ref>. E ürtime analisi in sciu pòlline de va(r)ie specie de èrbe(r)i duminanti e ch'i perden e föje e panen marcà che stu cangiamèntu intu climma u secce cumensàu in sci 8.000 ànni fa, intu süd-èst da [[Spagna]], pe' pöi spandise pôcu pe' votta versu setentriùn<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|p. 107}}</ref>. Pe' l'archeulugìa, e primme u(r)ive dumèsteghe e se sa(r)ean svilüpài grossu moddu fra u 3800 e u 3200 primma de Cristu, sèi milenni fa. I stüddi de archeubiulugìa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=J. F. Terral|tìtolo=La domestication de l'Olivier en Méditerranée nord-occidentale: approche morphométrique et implications paléoclimatiques|ànno=1997|editô=Thèse, Université de Montpellier-II|léngoa=FR}}</ref> e l'analisi genetica de pupulasiùi de u(r)ivastri e de serte va(r)ietài<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Baradat, C. Breton, B. Khadari e A. Bervillé|tìtolo=Olive Domestication from Structure of Oleasters and Cultivars using RAPDs and Mitochondrial RFLP|colànn-a=Genetics, Selection, Evolution|ànno=2001, S251-68|léngoa=EN|volùmme=33 (Suppl. 1)}}</ref> i l'han mustràu che l'u(r)iva a l'è stâ [[Domestegaçión|dumestegâ]] int'ina mane(r)a indipendènte inte va(r)ie parte du bacìn du Mediteraneu e che, bèn de prubabile, u l'è stàu in prucessu ch'u gh'è vusciüu du tèmpu. Di scâvi archeulogichi i l'han pruvàu ch'u se maxinava de l'ö(r)iu, intu [[Libano|Libanu]] e a [[Çipro|Cipru]], zà intu [[IV millennio a.C.|IV milenniu primma de Cristu]], ciü che a [[Crêta]] in gì(r)u au 3500 primma de Cristu. De dòppu, versu u [[II millennio a.C.|1700 primma de Cristu]], a tecnica duve(r)â a l'è vegnüa meju e a [[Ugarit]] (au dì d'ancöi [[Ras Shamra]], inta [[Sciria|Scì(r)ia]])<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|p. 108}}</ref> i sun cumpa(r)ìi i primmi gumbi "a èrbe(r)u", di ciü semplici. De dòppu, l'u(r)iva a l'è rivâ inte l'[[Egitto|Egittu]] daa Scì(r)ia, de dunde a l'è stâ impurtâ au tèmpu da [[IX dinastîa egiçiànn-a|IX dinastìa]], fra u 2160 e u 2040 primma de Cristu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Émile Laoust|tìtolo=Mots et choses berbères. Notes de linguistique et d'ethnographie. Dialectes du Maroc|url=http://www.taymat.org/etudesamazighes/Linguistique/Mots-et-choses-berberes-Emile-Laoust.pdf|ànno=1920|editô=Augustin Challamel|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=446-447}}</ref>. [[Immaggine:Presse olive Volubilis.jpg|miniatura|Ricustrusiùn d'ina mö(r)a da ö(r)iu rumâna inta sitài de ''[[Volubilis]]'', d'ancöi in [[Maròcco|Maròccu]]]] U cumerciu de l'ö(r)iu u remunta pe' cuntru a l'[[Etæ do Brónzo|etài du brunzu]], cu'i [[Itîti|Ittiti]] ch'i se ne rifurnivan dae còste de l'[[Àzia Minô|Asia Minû]] mèntre i [[Faraón|fa(r)aùi]] d'Egittu e i ré da [[Mezopotàmia|Mesuputamia]] i u catavan in Scì(r)ia. Inti palàssi [[Çiviltæ minòica|minòichi]] de Crêta, l'ö(r)iu u l'é(r)a cunservàu in gran quantitài inte di vâsi dìti ''pithoi'', mèntre inti palàssi di [[Çiviltæ micenêa|Micenèi]], inta [[Grêcia|Grecia]] cuntinentâle, s'è truvàu pa(r)egge giâre pe' l'ö(r)iu e de to(r)ette scrìte cu'a [[Lineâre B|lineâ(r)e B]] ch'e fan de mensiùn a l'[[Ideogràmma|ideugramma]] de l'ö(r)iu (''élaion''). De sti tèmpi lì a dêa [[Ìzide|Ìside]] a l'é(r)a cunscide(r)â cumme a patrûna da curtivasiùn de u(r)ive: intu detaju, a vella se ligavan e vertü e e prupietài de l'ö(r)iu. Sti traffeghi, alantu(r)a, i l'é(r)an cuntrulài strêti, scicumme che l'ö(r)iu u l'è(r)a ligàu au pute(r)e ecunòmicu e religiusu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|pp. 108-110}}</ref>. Dòppu d'ina crisi scciüpâ pe' a caütta de pa(r)eggi stàtti intu [[Levànte (región)|Levante]] in gì(r)u au 1200 primma de Cristu, u muntà da pupulasiùn du Mediteraneu inte l'[[Etæ do færo|etài du fèru]] u l'ha purtàu aa fundasiùn de pa(r)egge culònie da parte di [[Fenìci]] inte l'[[Àfrica du Nòrd|Africa du Nòrd]], cumme [[Cartagine]], e intu meridiùn da [[Spagna]], ciü che tütte quelle di greghi inte l'Asia Minû, inte ìsu(r)e du [[Mâ Egêo|Mâ Egeu]], in [[Siçillia|Sicilia]] e intu restu da [[Magna Grecia]] e du meridiùn da [[Fransa]], survetüttu in [[Corsega]] e a [[Marseggia|Marseja]]. Inte tütte ste regiùi i sun stài velli a purtà a curtivasiùn de l'u(r)iva<ref>{{Çitta web|url=http://www.oliviers-centenaires.com/origine-mythologique-de-l-olivier.html|tìtolo=Olivier centenaire: Arbre de mythologie|léngoa=FR|vìxita=2026-10-27}}</ref> e a fâne svilüpà i traffeghi. Segundu u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]], l'u(r)iva a nu gh'é(r)a ancù inte l'Italia au tèmpu du [[Lucius Tarquinius Priscus|Tarquinius Priscus]], dau [[616 a.C.|616]] au [[579 a.C.|579 primma de Cristu]]. Intu [[VI secolo a.C.|VI seculu primma de Cristu]] u magistràu e studiusu gregu [[Solón|Sulùn]] u l'ha scritu de lezze ch'e l'han dàu u permissu ae gènte d'[[Atene]] de cumercià l'ö(r)iu d'u(r)iva. Intu [[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]], cun l'[[Lusciandro Magno|Alesciandru Magnu]] ch'u l'axeva cunquistàu u Mediteraneu de levante e l'[[Inpêro persiàn|impe(r)u persiàn]], cu'i traffeghi ch'i sun cresciüi ancù de ciü<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 110-111}}</ref>. [[Immaggine:Traditional oil mill in Imperia.jpg|sinistra|miniatura|[[Gumbu]] a ègua dau ''Saggio teorico-pratico sopra gli ulivi, l'olio e i saponi'' du fràtte [[Bertumê Gundurfi]], d[[a Tûria]], [[1793]]]] Inti seculu de dòppu, cu'u cresce da dumanda d'ö(r)iu pe'u mangià, pe' fà lüxe, pe'a mexìna o pe' de pratiche spurtive e religiuse, se sun svilüpài di növi scistemi de prudusiùn e s'è scritu di manuâli in sce l'argumèntu, cumme quelli du butanicu gregu [[Theóphrastos]] e di agronumi latìn [[Marcus Porcius Cato|Cato]], Pliniu u Veggiu e [[Lucius Iunius Moderatus Columella|Columella]], u(r)igina(r)iu da Spagna, ciü che u [[Mago Carthaginiensis|Mago de Cartagine]]. L'ünificasiùn che l'[[Impêo Roman|impe(r)u rumàn]] u l'axeva dàu ae còste du Mediteraneu a l'ha fàu cresce ancù de ciü i traffeghi e a prudusiùn, cun de regiùi da Spagna e de l'Africa du Nòrd ch'e l'han vistu u svilüppu d'ina curtivasiùn quaxi indüstriâle, grassie a l'emanasiùn de de lezze cumme a ''Lex Marciana'' du [[II secolo|II seculu]], ch'e spunciavan a ciantà e a ineiguà e tère impe(r)iâli<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 111-113}}</ref>. A caütta de l'impe(r)u rumàn, l'espansciùn da [[Crestianêximo|religiùn cristiâna]] e, de dòppu, de siviltài islamiche, e l'han purtàu a 'n cangiamèntu intu mudéllu de cunsümmu, inte regiùi de prudusiùn e inte rée cumerciâli de l'ö(r)iu. I [[Repùbrica de Zena|zenesi]] e i [[Repùbrica de Venéçia|venesiài]] i se sun prufitài de [[Croxæ|cruxàe]] pe' svilüpà di gran traffeghi, ch'i rendevan bèn, cu'u Levante, ciü che pe' spuncià a curtivasiùn de l'u(r)iva e pe' fà frunte ai növi besögni purtài daa prudusiùn du [[Savón|saùn]], pe' cumm'u l'è cumpa(r)ìu intu [[IX secolo|IX seculu]], cuscì cumme pe' rifinì di tesciüi<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 114-116}}</ref>. A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a l'è cumensâ in'etài de espansciùn ch'a l'ha ti(r)àu avanti pe' de lungu, pe' purtà l'u(r)iva aa sò mascima estensciùn pe' terito(r)iu, spunciâ da 'na dumanda ch'a cresceva inta sucietài mudèrna e cun sèmpre ciü de indüstrie, dae frabiche du saùn, a quelle de tesciüi e intu setû da mecanica. Cu'a descuvèrta du [[Nêuvo Móndo|Növu Mundu]], i spagnòlli i l'han purtàu l'u(r)iva inte sò culònie de [[Americhe]], in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Méscico|Mescicu]], [[Perù|Perü]] (du [[1560]]), [[Cile]] e [[California]]. Inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], au mascimu svilüppu de campagne e de culònie de l'Euròpa, l'u(r)iva a l'è rivâ ascì aa sò mascima difüxùn. Scibèn che, du [[XX secolo|Növesèntu]], a süperficce a u(r)ive a secce ca(r)â, u cresce da resa inta curtivasiùn e inta maxinatü(r)a de l'ö(r)iu u l'ha fàu muntâ de sinque votte, fra u [[1903]] e u [[1998]], a prudusiùn mundiâle de ö(r)iu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 117-120}}</ref>. == Curtivasiùn == [[Immaggine:Olive niche.jpg|miniatura|Tère intu bacìn du Mediteraneu dunde l'u(r)iva a l'è curtivâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.researchgate.net/publication/261005349_Modelizacion_del_ciclo_fenologico_reproductor_del_olivo_Olea_europaea_L|tìtolo=Modelización del ciclo fenológico reproductor del olivo|outô=Jose Oteros|dæta=Frevâ 2014|léngoa=ES}}</ref>]] L'u(r)iva a l'è curtivâ pe'u ciü intu bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]], ciü che inte de âtre regiùi du mundu dau climma dife(r)ènte da quellu mediteraneu, ch'e se trövan in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Australia]], [[Cile]] e [[Perù|Pe(r)ü]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Mariela Torres, Pierluigi Pierantozzi, Peter Searles, M. Cecilia Rousseaux, Georgina García-Inza, Andrea Miserere, Romina Bodoira, Cibeles Contreras e Damián Maestri|dæta=27 utubre 2017|tìtolo=Olive Cultivation in the Southern Hemisphere: Flowering, Water Requirements and Oil Quality Responses to New Crop Environments|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 8|nùmero=1830|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5663689}}</ref>. === Cresce e difüxùn === {{Seçión vêua}} === Campâ === {{Seçión vêua}} === Minacce === {{Seçión vêua}} === Va(r)ietài === U gh'è de sentenàe de qualitài de u(r)ive, cunscide(r)ài cumme de sò [[cultivar]]<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|tìtolo=World Olive Encyclopedia|ànno=1996|editô=International Olive Council|léngoa=EN|capìtolo=Cultivars|ISBN=978-84-01-61881-9}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Fabrizia Lanza|tìtolo=Olive: A Global History|ànno=2012|editô=Reaktion Books|léngoa=EN|pp=106-110|ISBN=978-1-86189-972-9}}</ref>. Fra 'na va(r)ietài e l'âtra se ghe ponen truvà di cangiamènti impurtanti intu cu(r)û, inte dimensciùi, inta furma e inte carateristiche du svilüppu de l'u(r)iva, ciü che in sce qualitài de l'ö(r)iu ch'u se ne franze<ref name=":3" />. Ina va(r)ietài d'u(r)iva a pò êsse da ö(r)iu, da to(r)a o buna pe' tütte due<ref>{{Çitta lìbbro|outô=A. Garrido Fernandez|outô2=M. J. Fernandez-Diez|outô3=M. R. Adams|tìtolo=Table Olives: Production and Processing|ànno=1997|editô=Springer|léngoa=EN|pp=23-45|ISBN=978-0-412-71810-6}}</ref>. Scicumme che tante va(r)ietài d'u(r)iva e sun quaxi du tüttu o du tüttu [[Outoinconpatibilitæ|autu-incumpatibili]], e sun de sòlitu ciantài a cubbie, cu'ina cultivar prima(r)ia e üna segunda(r)ia, sernüa pe'a sò capacitài de fecundà a prima(r)ia. U scistema de autuincumpatibilitài u cumprènde numma che dui gruppi, basài in sc'in [[gêne]] ch'u g'ha giüstu dui [[Alêle|alêli]] e ch'u pòrtan aa fòrte autu-sterilitài ch'a s'è truvâ inte l'u(r)iva<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Mariotti, Saverio Pandolfi, Isabelle De Cauwer, Pierre Saumitou-Laprade, Philippe Vernet et al.|ànno=2021|tìtolo=Diallelic self-incompatibility is the main determinant of fertilization patterns in olive orchards|revìsta=Evolutionary Applications|volùmme=Vul. 14|nùmero=4|pp=983-995|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8061272}}</ref>. Pe' mezzu de pröve de selesiùn in sce l'u(r)iva u s'è mi(r)àu pe'u ciü de ti(r)à fö(r)a di ibridi cun de carateristiche ch'e vegnissen a taju ai cuntadìn, a cumensà daa rexistènsa aa ma(r)utìa purtâ dai funzi du genere ''[[Verticillium]]''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Pedro Valverde, Diego Barranco, Francisco Javier López-Escudero, Concepcion Munoz Díez e Carlos Trapero|dæta=22 frevâ 2023|tìtolo=Efficiency of breeding olives for resistance to Verticillium wilt|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 14, 1149570|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9994353/}}</ref>. === Specie invasiva === [[Immaggine:Invasive weeds in the adelaide hills.jpg|miniatura|L'u(r)iva intu mezzu a de âtre ciante invasive in sce [[Adelaide Hills]]]] Fìn da quandu s'è cumensàu a curtivâla, l'u(r)iva a l'è turnâ pa(r)egge votte au sò [[Spêce sarvæga|stàttu sarvègu]], cun ste ciante ch'e l'han fina piàu u pòstu de pupulasiùi sarvège u(r)igina(r)ie de l'Euròpa de meridiùn<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roselyne Lumaret|outô2=Noureddine Ouazzani|ànno=2001|tìtolo=Ancient wild olives in Mediterranean forests|revìsta=Nature|volùmme=Vul. 413|nùmero=6857|p=700|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1038%2F35099680}}</ref>. Inte l'[[Australia do Sud|Australia du Süd]] l'u(r)iva a l'è cunscide(r)â cumme ina specie invasiva, u(r)igine de tanti dànni ae ciante du pòstu. Inte ste tère a sò semènsa a l'è spantegâ daa [[Vórpe róssa|vurpe russa]], in'âtra specie ch'a gh'è stâ intrudòtta, e da di uxelli cumme u [[Stronéllo|strunéllu eurupeu]] e l'[[emu]]. I òssi i böttan cuscì inti bòschi, pe' creà in ambiènte scü(r)u ch'u suffuca i brutti di èrbe(r)i du pòstu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=D. H. R. Spennemann|outô2=L. R. Allen|ànno=2000|tìtolo=Feral olives (Olea europaea) as future woody weeds in Australia: a review|revìsta=Australian Journal of Experimental Agriculture|volùmme=Vul. 40|nùmero=6|pp=889-901|léngoa=EN|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2000AuJEA..40..889S}}</ref>. Scicumme che u climma de sta regiùn u l'è seccu e zà bèn a pe(r)ìgu du brüxâ, l'u(r)iva sarvèga, ch'a l'è pina d'ö(r)iu, a fa muntà du bellu stu genere de pe(r)ìgu inti bòschi [[Sclerofìllo|sclerufilli]] ch'i se ghe trövan<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130205144030/http://www.pir.sa.gov.au/__data/assets/pdf_file/0019/37900/Olives_weed.pdf|tìtolo=Olives as Weed|outô=Animal and Plant Control Commission of South Australia|léngoa=EN|vìxita=2026-10-29}}</ref>. == Prudusiùn == {{Seçión vêua}} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Marie-Claire Amouretti|outô2=Georges Comet|tìtolo=Le Livre de l'olivier|ànno=2000|editô=Aix-en-Provence|çitæ=ÉDISUD|léngoa=FR|cid=Amouretti & Comet, 2000|ISBN=978-2-7449-0198-0}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Plantae]] [[Categorîa:Agricoltua]] 2ksx4o6ue0seb7wqoi69fn885qoe1mi 0 33367 275169 2026-10-29T16:34:05Z ~2026-57723-35 20564 Pàgina creâ con "A '''Valentina Izzo''' a l’é unna cantante, attoa e presentatoa radiofònica zeneise, con un percorso artistico caratterizzou da de esperiense inte diversci campi do spettacolo e da communicaçion, ascì à livello internaçionale. Inta seu attivitæ a l’à sperimentou di lenguaggi esprescivi despægi, portando a muxica e ascì o tiatro inte di contesti soçioeducativi. A valorizzaçion de tradiçioin da Liguria e, ancon cù tanto, da lengua zeneise a l’à un pòs..." 275169 wikitext text/x-wiki A '''Valentina Izzo''' a l’é unna cantante, attoa e presentatoa radiofònica zeneise, con un percorso artistico caratterizzou da de esperiense inte diversci campi do spettacolo e da communicaçion, ascì à livello internaçionale. Inta seu attivitæ a l’à sperimentou di lenguaggi esprescivi despægi, portando a muxica e ascì o tiatro inte di contesti soçioeducativi. A valorizzaçion de tradiçioin da Liguria e, ancon cù tanto, da lengua zeneise a l’à un pòsto de primmäia importansa inta seu produçion artistica. O seu interesse pe-o patrimònio da coltua locale o remonta a-i anni de l’adolescensa, quande a partecipava comme òspite muxicale a-e trasmiscioin condute da Franca Brignola in sce Telegenova. Inte quelle ocaxoin a l’à avuo mòddo de conosce de figue representative da coltua e do spettacolo ligure, tra e quæ Giuseppe Zullo, conosciuo comme o Pippo dei Trilli, Maria Vietz e Vito Elio Petrucci. Da ste primme esperiense l’é nasciuo un legamme co-a muxica e co-o tiatro in lengua zeneise ch’o s’é consolidou inti anni apreuvo. Into corso da seu carrea a l’à interpretou e registrou di tòcchi in italian e in zeneise, scriti, fra i atri, da Gianfranco Reverberi, Giorgio Calabrese, Marco Conzi, Enrico Scaravelli, Andrea Facco e Franco Picetti. E seu interpretaçioin en stæte trasmisse da diverse emittente radiofòniche in Italia e à l’estranxeo, fiña into Braxî, into Cile e in Irlanda, sensa ascordâ a communitæ de Carlofòrte, in Sardegna, ligâ storicamente à Zena da de reixe scompartie in sciô cian da lengua e da coltua. Do 2025 a l’é arrivâ tersa inta seçion reservâ a-i cantanti solisti do Festival da canson ligure San Zòrzo d’Arbenga, con unna giuria ch’a l’aveiva comme prescidente o cantante Michele Maisano. Pe quell’occaxon a l’à presentou o brano in zeneise ''Veuggio un mondo neuvo'', scrito da Marco Conzi. A-a vintiçinquexima ediçion do mæximo festival, do 2026, a l’à propòsto ''Devo tornâ'', compòsto da Andrea Facco e Marco Conzi. Into mæximo anno a s’é exibia a-o Ghe semmo Festival con Bealtaine. Tutti doî i brani toccan, da di ponti de vista differenti, e tematiche da partensa, da lontanansa e do retorno a-a tæra d’origine. À l’attivitæ muxicale a l’azzonze quella radiofònica. A l’é l’ideatoa e a presentatoa da trasmiscion Unna voxe da-o mâ, ch’a va in onda in sce Radio Maristella de Carlofòrte, çentro sardo binellou con Zena. Inti anni a l’à ascì conlaborou con ben ben di protagonisti da scena artistica ligure, tra i quæ Mauro Pirovano, Vladimiro Zullo e i Trilli, Giampiero Alloisio, Max Manfredi, Ivaldo Castellani, Mike FC, Franco Picetti e Andrea Facco. Scignificativa a l’é ascì a seu esperiença tiatrale, ch’a comprende l’interpretaçion de comedie brillante in italian e in zeneise, con unn’attençion particolare a-i testi de Gilberto Govi e Enrico Scaravelli, in azzonta a-a parteçipaçion a-a produçioin de travaggi ligæ a-o tiatro muxicale. Into concorso de tiatro dialettale Nini Sappia de San Remmo a l’à reçevuo o premio comme megio attoa zovena pe l’interpretaçion do personaggio de unna nessa emançipâ inta comedia ''E rostie sotta a-a çenie'', distinguendose ascì pe-a seu padronansa da lengua zeneise. Pe urtimo, a seu attivitæ pe-a promoçion da coltua ligure a l’arriva a-a televixon: de spesso a l’é òspite de Scignoria!, trasmiscion de Telenord dedicâ a-e tradiçioin e à l’identitæ colturale da Liguria. == Vivagne == Genova24, [https://www.lavocedigenova.it/2026/08/22/mobile/leggi-notizia/argomenti/la-musica-che-ci-gira-intorno/articolo/la-musica-che-ci-gira-intorno-valentina-izzo-musica-e-teatro-per-tenere-vivo-il-genovese.html ''La musica che ci gira intorno - Valentina Izzo, musica e teatro per tenere vivo il genovese''] rekegtxjfb3au3f43yyio473kopcln2 275170 275169 2026-10-29T16:36:34Z ~2026-57723-35 20564 275170 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} A '''Valentina Izzo''' a l’é unna cantante, attoa e presentatoa radiofònica zeneise, con un percorso artistico caratterizzou da de esperiense inte diversci campi do spettacolo e da communicaçion, ascì à livello internaçionale. Inta seu attivitæ a l’à sperimentou di lenguaggi esprescivi despægi, portando a muxica e ascì o tiatro inte di contesti soçioeducativi. A valorizzaçion de tradiçioin da Liguria e, ancon cù tanto, da lengua zeneise a l’à un pòsto de primmäia importansa inta seu produçion artistica. O seu interesse pe-o patrimònio da coltua locale o remonta a-i anni de l’adolescensa, quande a partecipava comme òspite muxicale a-e trasmiscioin condute da Franca Brignola in sce Telegenova. Inte quelle ocaxoin a l’à avuo mòddo de conosce de figue representative da coltua e do spettacolo ligure, tra e quæ Giuseppe Zullo, conosciuo comme o Pippo dei Trilli, Maria Vietz e Vito Elio Petrucci. Da ste primme esperiense l’é nasciuo un legamme co-a muxica e co-o tiatro in lengua zeneise ch’o s’é consolidou inti anni apreuvo. Into corso da seu carrea a l’à interpretou e registrou di tòcchi in italian e in zeneise, scriti, fra i atri, da Gianfranco Reverberi, Giorgio Calabrese, Marco Conzi, Enrico Scaravelli, Andrea Facco e Franco Picetti. E seu interpretaçioin en stæte trasmisse da diverse emittente radiofòniche in Italia e à l’estranxeo, fiña into Braxî, into Cile e in Irlanda, sensa ascordâ a communitæ de Carlofòrte, in Sardegna, ligâ storicamente à Zena da de reixe scompartie in sciô cian da lengua e da coltua. Do 2025 a l’é arrivâ tersa inta seçion reservâ a-i cantanti solisti do Festival da canson ligure San Zòrzo d’Arbenga, con unna giuria ch’a l’aveiva comme prescidente o cantante Michele Maisano. Pe quell’occaxon a l’à presentou o brano in zeneise ''Veuggio un mondo neuvo'', scrito da Marco Conzi. A-a vintiçinquexima ediçion do mæximo festival, do 2026, a l’à propòsto ''Devo tornâ'', compòsto da Andrea Facco e Marco Conzi. Into mæximo anno a s’é exibia a-o Ghe semmo Festival con Bealtaine. Tutti doî i brani toccan, da di ponti de vista differenti, e tematiche da partensa, da lontanansa e do retorno a-a tæra d’origine. À l’attivitæ muxicale a l’azzonze quella radiofònica. A l’é l’ideatoa e a presentatoa da trasmiscion Unna voxe da-o mâ, ch’a va in onda in sce Radio Maristella de Carlofòrte, çentro sardo binellou con Zena. Inti anni a l’à ascì conlaborou con ben ben di protagonisti da scena artistica ligure, tra i quæ Mauro Pirovano, Vladimiro Zullo e i Trilli, Giampiero Alloisio, Max Manfredi, Ivaldo Castellani, Mike FC, Franco Picetti e Andrea Facco. Scignificativa a l’é ascì a seu esperiença tiatrale, ch’a comprende l’interpretaçion de comedie brillante in italian e in zeneise, con unn’attençion particolare a-i testi de Gilberto Govi e Enrico Scaravelli, in azzonta a-a parteçipaçion a-a produçioin de travaggi ligæ a-o tiatro muxicale. Into concorso de tiatro dialettale Nini Sappia de San Remmo a l’à reçevuo o premio comme megio attoa zovena pe l’interpretaçion do personaggio de unna nessa emançipâ inta comedia ''E rostie sotta a-a çenie'', distinguendose ascì pe-a seu padronansa da lengua zeneise. Pe urtimo, a seu attivitæ pe-a promoçion da coltua ligure a l’arriva a-a televixon: de spesso a l’é òspite de Scignoria!, trasmiscion de Telenord dedicâ a-e tradiçioin e à l’identitæ colturale da Liguria. == Vivagne == Genova24, [https://www.lavocedigenova.it/2026/08/22/mobile/leggi-notizia/argomenti/la-musica-che-ci-gira-intorno/articolo/la-musica-che-ci-gira-intorno-valentina-izzo-musica-e-teatro-per-tenere-vivo-il-genovese.html ''La musica che ci gira intorno - Valentina Izzo, musica e teatro per tenere vivo il genovese''] 7fols3k0wwk2pgt2hoel9vsdpot5k6a 275171 275170 2026-10-29T16:37:11Z ~2026-57723-35 20564 275171 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} A '''Valentina Izzo''' a l’é unna cantante, attoa e presentatoa radiofònica zeneise, con un percorso artistico caratterizzou da de esperiense inte diversci campi do spettacolo e da communicaçion, ascì à livello internaçionale. Inta seu attivitæ a l’à sperimentou di lenguaggi esprescivi despægi, portando a muxica e ascì o tiatro inte di contesti soçioeducativi. A valorizzaçion de tradiçioin da Liguria e, ancon cù tanto, da lengua zeneise a l’à un pòsto de primmäia importansa inta seu produçion artistica. O seu interesse pe-o patrimònio da coltua locale o remonta a-i anni de l’adolescensa, quande a partecipava comme òspite muxicale a-e trasmiscioin condute da Franca Brignola in sce Telegenova. Inte quelle ocaxoin a l’à avuo mòddo de conosce de figue representative da coltua e do spettacolo ligure, tra e quæ Giuseppe Zullo, conosciuo comme o Pippo dei Trilli, Maria Vietz e Vito Elio Petrucci. Da ste primme esperiense l’é nasciuo un legamme co-a muxica e co-o tiatro in lengua zeneise ch’o s’é consolidou inti anni apreuvo. Into corso da seu carrea a l’à interpretou e registrou di tòcchi in italian e in zeneise, scriti, fra i atri, da Gianfranco Reverberi, Giorgio Calabrese, Marco Conzi, Enrico Scaravelli, Andrea Facco e Franco Picetti. E seu interpretaçioin en stæte trasmisse da diverse emittente radiofòniche in Italia e à l’estranxeo, fiña into Braxî, into Cile e in Irlanda, sensa ascordâ a communitæ de Carlofòrte, in Sardegna, ligâ storicamente à Zena da de reixe scompartie in sciô cian da lengua e da coltua. Do 2025 a l’é arrivâ tersa inta seçion reservâ a-i cantanti solisti do Festival da canson ligure San Zòrzo d’Arbenga, con unna giuria ch’a l’aveiva comme prescidente o cantante Michele Maisano. Pe quell’occaxon a l’à presentou o brano in zeneise ''Veuggio un mondo neuvo'', scrito da Marco Conzi. A-a vintiçinquexima ediçion do mæximo festival, do 2026, a l’à propòsto ''Devo tornâ'', compòsto da Andrea Facco e Marco Conzi. Into mæximo anno a s’é exibia a-o Ghe semmo Festival con Bealtaine. Tutti doî i brani toccan, da di ponti de vista differenti, e tematiche da partensa, da lontanansa e do retorno a-a tæra d’origine. À l’attivitæ muxicale a l’azzonze quella radiofònica. A l’é l’ideatoa e a presentatoa da trasmiscion Unna voxe da-o mâ, ch’a va in onda in sce Radio Maristella de Carlofòrte, çentro sardo binellou con Zena. Inti anni a l’à ascì conlaborou con ben ben di protagonisti da scena artistica ligure, tra i quæ Mauro Pirovano, Vladimiro Zullo e i Trilli, Giampiero Alloisio, Max Manfredi, Ivaldo Castellani, Mike FC, Franco Picetti e Andrea Facco. Scignificativa a l’é ascì a seu esperiença tiatrale, ch’a comprende l’interpretaçion de comedie brillante in italian e in zeneise, con unn’attençion particolare a-i testi de Gilberto Govi e Enrico Scaravelli, in azzonta a-a parteçipaçion a-a produçioin de travaggi ligæ a-o tiatro muxicale. Into concorso de tiatro dialettale Nini Sappia de San Remmo a l’à reçevuo o premio comme megio attoa zovena pe l’interpretaçion do personaggio de unna nessa emançipâ inta comedia ''E rostie sotta a-a çenie'', distinguendose ascì pe-a seu padronansa da lengua zeneise. Pe urtimo, a seu attivitæ pe-a promoçion da coltua ligure a l’arriva a-a televixon: de spesso a l’é òspite de Scignoria!, trasmiscion de Telenord dedicâ a-e tradiçioin e à l’identitæ colturale da Liguria. == Vivagne == ''La Voce di Genova'', [https://www.lavocedigenova.it/2026/08/22/mobile/leggi-notizia/argomenti/la-musica-che-ci-gira-intorno/articolo/la-musica-che-ci-gira-intorno-valentina-izzo-musica-e-teatro-per-tenere-vivo-il-genovese.html ''La musica che ci gira intorno - Valentina Izzo, musica e teatro per tenere vivo il genovese''] swwciuu4azkrr0ufykmsph6pcypz507 275172 275171 2026-10-29T16:38:05Z ~2026-57723-35 20564 275172 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} A '''Valentina Izzo''' a l’é unna cantante, attoa e presentatoa radiofònica zeneise, con un percorso artistico caratterizzou da de esperiense inte diversci campi do spettacolo e da communicaçion, ascì à livello internaçionale. Inta seu attivitæ a l’à sperimentou di lenguaggi esprescivi despægi, portando a muxica e ascì o tiatro inte di contesti soçioeducativi. A valorizzaçion de tradiçioin da Liguria e, ancon cù tanto, da lengua zeneise a l’à un pòsto de primmäia importansa inta seu produçion artistica. O seu interesse pe-o patrimònio da coltua locale o remonta a-i anni de l’adolescensa, quande a partecipava comme òspite muxicale a-e trasmiscioin condute da Franca Brignola in sce Telegenova. Inte quelle ocaxoin a l’à avuo mòddo de conosce de figue representative da coltua e do spettacolo ligure, tra e quæ Giuseppe Zullo, conosciuo comme o Pippo dei Trilli, Maria Vietz e Vito Elio Petrucci. Da ste primme esperiense l’é nasciuo un legamme co-a muxica e co-o tiatro in lengua zeneise ch’o s’é consolidou inti anni apreuvo. Into corso da seu carrea a l’à interpretou e registrou di tòcchi in italian e in zeneise, scriti, fra i atri, da Gianfranco Reverberi, Giorgio Calabrese, Marco Conzi, Enrico Scaravelli, Andrea Facco e Franco Picetti. E seu interpretaçioin en stæte trasmisse da diverse emittente radiofòniche in Italia e à l’estranxeo, fiña into Braxî, into Cile e in Irlanda, sensa ascordâ a communitæ de Carlofòrte, in Sardegna, ligâ storicamente à Zena da de reixe scompartie in sciô cian da lengua e da coltua. Do 2025 a l’é arrivâ tersa inta seçion reservâ a-i cantanti solisti do Festival da canson ligure San Zòrzo d’Arbenga, con unna giuria ch’a l’aveiva comme prescidente o cantante Michele Maisano. Pe quell’occaxon a l’à presentou o brano in zeneise ''Veuggio un mondo neuvo'', scrito da Marco Conzi. A-a vintiçinquexima ediçion do mæximo festival, do 2026, a l’à propòsto ''Devo tornâ'', compòsto da Andrea Facco e Marco Conzi. Into mæximo anno a s’é exibia a-o Ghe semmo Festival con Bealtaine. Tutti doî i brani toccan, da di ponti de vista differenti, e tematiche da partensa, da lontanansa e do retorno a-a tæra d’origine. À l’attivitæ muxicale a l’azzonze quella radiofònica. A l’é l’ideatoa e a presentatoa da trasmiscion Unna voxe da-o mâ, ch’a va in onda in sce Radio Maristella de Carlofòrte, çentro sardo binellou con Zena. Inti anni a l’à ascì conlaborou con ben ben di protagonisti da scena artistica ligure, tra i quæ Mauro Pirovano, Vladimiro Zullo e i Trilli, Giampiero Alloisio, Max Manfredi, Ivaldo Castellani, Mike FC, Franco Picetti e Andrea Facco. Scignificativa a l’é ascì a seu esperiença tiatrale, ch’a comprende l’interpretaçion de comedie brillante in italian e in zeneise, con unn’attençion particolare a-i testi de Gilberto Govi e Enrico Scaravelli, in azzonta a-a parteçipaçion a-a produçioin de travaggi ligæ a-o tiatro muxicale. Into concorso de tiatro dialettale Nini Sappia de San Remmo a l’à reçevuo o premio comme megio attoa zovena pe l’interpretaçion do personaggio de unna nessa emançipâ inta comedia ''E rostie sotta a-a çenie'', distinguendose ascì pe-a seu padronansa da lengua zeneise. Pe urtimo, a seu attivitæ pe-a promoçion da coltua ligure a l’arriva a-a televixon: de spesso a l’é òspite de ''Scignoria!'', trasmiscion de Telenord dedicâ a-e tradiçioin e à l’identitæ colturale da Liguria. == Vivagne == ''La Voce di Genova'', [https://www.lavocedigenova.it/2026/08/22/mobile/leggi-notizia/argomenti/la-musica-che-ci-gira-intorno/articolo/la-musica-che-ci-gira-intorno-valentina-izzo-musica-e-teatro-per-tenere-vivo-il-genovese.html ''La musica che ci gira intorno - Valentina Izzo, musica e teatro per tenere vivo il genovese''] qqjrf89ih9f1jnk812iri8yv96vioth 275174 275172 2026-10-29T17:33:06Z N.Longo 12052 formattaçion 275174 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} A '''Valentina Izzo''' a l'é unna cantante, attoa e presentatoa radiofònica zeneise, con un percorso artistico caratterizzou da de esperiense inte diversci campi do spettacolo e da communicaçion, ascì à livello internaçionale. Inta seu attivitæ a l'à sperimentou di lenguaggi esprescivi despægi, portando a muxica e ascì o tiatro inte di contesti soçioeducativi. A valorizzaçion de tradiçioin da [[Liguria]] e, ancon ciù tanto, da [[Lengoa zeneize|lengua zeneise]] a l'à un pòsto de primmäia importansa inta seu produçion artistica. O seu interesse pe-o patrimònio da coltua locale o remonta a-i anni de l'adolescensa, quande a partecipava comme òspite muxicale a-e trasmiscioin condute da Franca Brignola in sce Telegenova. Inte quelle ocaxoin a l'à avuo mòddo de conosce de figue representative da coltua e do spettacolo ligure, tra e quæ Giuseppe Zullo, conosciuo comme o Pippo dei [[Trilli]], [[Maria Terrile Vietz|Maria Vietz]] e [[Vito Elio Petrucci]]. Da ste primme esperiense l'é nasciuo un legamme co-a muxica e co-o tiatro in lengua zeneise ch'o s'é consolidou inti anni apreuvo. Into corso da seu carrea a l'à interpretou e registrou di tòcchi in italian e in zeneise, scriti, fra i atri, da Gianfranco Reverberi, Giorgio Calabrese, Marco Conzi, [[Enrico Scaravelli]], Andrea Facco e Franco Picetti. E seu interpretaçioin en stæte trasmisse da diverse emittente radiofòniche in [[Italia]] e à l'estranxeo, fiña into [[Braxî]], into [[Cile]] e in [[Irlànda|Irlanda]], sensa ascordâ a communitæ de [[Carlufòrte|Carlofòrte]], in [[Sardegna]], ligâ storicamente à [[Zena]] da de reixe scompartie in sciô cian da lengua e da coltua. Do [[2025]] a l'é arrivâ tersa inta seçion reservâ a-i cantanti solisti do [[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival da canson ligure San Zòrzo d'Arbenga]], con unna giuria ch'a l'aveiva comme prescidente o cantante Michele Maisano. Pe quell'occaxon a l'à presentou o brano in zeneise ''Veuggio un mondo neuvo'', scrito da Marco Conzi. A-a vintiçinquexima ediçion do mæximo festival, do [[2026]], a l'à propòsto ''Devo tornâ'', compòsto da Andrea Facco e Marco Conzi. Into mæximo anno a s'é exibia a-o Ghe semmo Festival con Bealtaine. Tutti doî i brani toccan, da di ponti de vista differenti, e tematiche da partensa, da lontanansa e do retorno a-a tæra d'origine. À l'attivitæ muxicale a l'azzonze quella radiofònica. A l'é l'ideatoa e a presentatoa da trasmiscion ''Unna voxe da-o mâ'', ch'a va in onda in sce Radio Maristella de Carlofòrte, çentro sardo binellou con Zena. Inti anni a l'à ascì conlaborou con ben ben di protagonisti da scena artistica ligure, tra i quæ Mauro Pirovano, Vladimiro Zullo e i Trilli, Giampiero Alloisio, Max Manfredi, Ivaldo Castellani, [[Mike fC|Mike FC]], Franco Picetti e Andrea Facco. Scignificativa a l'é ascì a seu esperiença tiatrale, ch'a comprende l'interpretaçion de comedie brillante in italian e in zeneise, con unn'attençion particolare a-i testi de [[Gilberto Govi]] e [[Enrico Scaravelli]], in azzonta a-a parteçipaçion a-a produçioin de travaggi ligæ a-o tiatro muxicale. Into concorso de tiatro dialettale Nini Sappia de [[Sanremu|San Remmo]] a l'à reçevuo o premio comme megio attoa zovena pe l'interpretaçion do personaggio de unna nessa emançipâ inta comedia ''E rostie sotta a-a çenie'', distinguendose ascì pe-a seu padronansa da lengua zeneise. Pe urtimo, a seu attivitæ pe-a promoçion da coltua ligure a l'arriva a-a televixon: de spesso a l'é òspite de ''Scignoria!'', trasmiscion de [[Telenord]] dedicâ a-e tradiçioin e à l'identitæ colturale da Liguria. == Vivagne == * {{Çitta web|url=https://www.lavocedigenova.it/2026/08/22/mobile/leggi-notizia/argomenti/la-musica-che-ci-gira-intorno/articolo/la-musica-che-ci-gira-intorno-valentina-izzo-musica-e-teatro-per-tenere-vivo-il-genovese.html|tìtolo=La musica che ci gira intorno - Valentina Izzo, musica e teatro per tenere vivo il genovese|outô=Isabella Rizzitano|outô2=Chiara Orsetti|scîto=La Voce di Genova|dæta=22 d'agosto do 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-10-29}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Gente de Liguria]] [[Categorîa:Muxica da Liguria]] [[Categorîa:Muxicisti]] [[Categorîa:Atoî]] 2tcylue6qaisfx2k3xfdm25z0fcows4 275176 275174 2026-10-29T17:47:47Z Arbenganese 12552 /* */ +img dau San Zorzu d'Arbenga 275176 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} [[File:Valentina Izzo (Festival San Giorgio della Canzone in Lingua Ligure 2026) - primma sei(r)âna.jpg|thumb|Valentina Izzo a-o [[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival de San Zòrzo]] do 2026]] A '''Valentina Izzo''' a l'é unna cantante, attoa e presentatoa radiofònica zeneise, con un percorso artistico caratterizzou da de esperiense inte diversci campi do spettacolo e da communicaçion, ascì à livello internaçionale. Inta seu attivitæ a l'à sperimentou di lenguaggi esprescivi despægi, portando a muxica e ascì o tiatro inte di contesti soçioeducativi. A valorizzaçion de tradiçioin da [[Liguria]] e, ancon ciù tanto, da [[Lengoa zeneize|lengua zeneise]] a l'à un pòsto de primmäia importansa inta seu produçion artistica. O seu interesse pe-o patrimònio da coltua locale o remonta a-i anni de l'adolescensa, quande a partecipava comme òspite muxicale a-e trasmiscioin condute da Franca Brignola in sce Telegenova. Inte quelle ocaxoin a l'à avuo mòddo de conosce de figue representative da coltua e do spettacolo ligure, tra e quæ Giuseppe Zullo, conosciuo comme o Pippo dei [[Trilli]], [[Maria Terrile Vietz|Maria Vietz]] e [[Vito Elio Petrucci]]. Da ste primme esperiense l'é nasciuo un legamme co-a muxica e co-o tiatro in lengua zeneise ch'o s'é consolidou inti anni apreuvo. Into corso da seu carrea a l'à interpretou e registrou di tòcchi in italian e in zeneise, scriti, fra i atri, da Gianfranco Reverberi, Giorgio Calabrese, Marco Conzi, [[Enrico Scaravelli]], Andrea Facco e Franco Picetti. E seu interpretaçioin en stæte trasmisse da diverse emittente radiofòniche in [[Italia]] e à l'estranxeo, fiña into [[Braxî]], into [[Cile]] e in [[Irlànda|Irlanda]], sensa ascordâ a communitæ de [[Carlufòrte|Carlofòrte]], in [[Sardegna]], ligâ storicamente à [[Zena]] da de reixe scompartie in sciô cian da lengua e da coltua. Do [[2025]] a l'é arrivâ tersa inta seçion reservâ a-i cantanti solisti do [[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival da canson ligure San Zòrzo d'Arbenga]], con unna giuria ch'a l'aveiva comme prescidente o cantante Michele Maisano. Pe quell'occaxon a l'à presentou o brano in zeneise ''Veuggio un mondo neuvo'', scrito da Marco Conzi. A-a vintiçinquexima ediçion do mæximo festival, do [[2026]], a l'à propòsto ''Devo tornâ'', compòsto da Andrea Facco e Marco Conzi. Into mæximo anno a s'é exibia a-o Ghe semmo Festival con Bealtaine. Tutti doî i brani toccan, da di ponti de vista differenti, e tematiche da partensa, da lontanansa e do retorno a-a tæra d'origine. À l'attivitæ muxicale a l'azzonze quella radiofònica. A l'é l'ideatoa e a presentatoa da trasmiscion ''Unna voxe da-o mâ'', ch'a va in onda in sce Radio Maristella de Carlofòrte, çentro sardo binellou con Zena. Inti anni a l'à ascì conlaborou con ben ben di protagonisti da scena artistica ligure, tra i quæ Mauro Pirovano, Vladimiro Zullo e i Trilli, Giampiero Alloisio, Max Manfredi, Ivaldo Castellani, [[Mike fC|Mike FC]], Franco Picetti e Andrea Facco. Scignificativa a l'é ascì a seu esperiença tiatrale, ch'a comprende l'interpretaçion de comedie brillante in italian e in zeneise, con unn'attençion particolare a-i testi de [[Gilberto Govi]] e [[Enrico Scaravelli]], in azzonta a-a parteçipaçion a-a produçioin de travaggi ligæ a-o tiatro muxicale. Into concorso de tiatro dialettale Nini Sappia de [[Sanremu|San Remmo]] a l'à reçevuo o premio comme megio attoa zovena pe l'interpretaçion do personaggio de unna nessa emançipâ inta comedia ''E rostie sotta a-a çenie'', distinguendose ascì pe-a seu padronansa da lengua zeneise. Pe urtimo, a seu attivitæ pe-a promoçion da coltua ligure a l'arriva a-a televixon: de spesso a l'é òspite de ''Scignoria!'', trasmiscion de [[Telenord]] dedicâ a-e tradiçioin e à l'identitæ colturale da Liguria. == Vivagne == * {{Çitta web|url=https://www.lavocedigenova.it/2026/08/22/mobile/leggi-notizia/argomenti/la-musica-che-ci-gira-intorno/articolo/la-musica-che-ci-gira-intorno-valentina-izzo-musica-e-teatro-per-tenere-vivo-il-genovese.html|tìtolo=La musica che ci gira intorno - Valentina Izzo, musica e teatro per tenere vivo il genovese|outô=Isabella Rizzitano|outô2=Chiara Orsetti|scîto=La Voce di Genova|dæta=22 d'agosto do 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-10-29}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Gente de Liguria]] [[Categorîa:Muxica da Liguria]] [[Categorîa:Muxicisti]] [[Categorîa:Atoî]] 51okh147tuoza1q4gygn64qsjbhfk5o 275177 275176 2026-10-29T17:48:22Z Arbenganese 12552 /* */ A cappo 275177 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} [[File:Valentina Izzo (Festival San Giorgio della Canzone in Lingua Ligure 2026) - primma sei(r)âna.jpg|thumb|Valentina Izzo a-o [[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival de San Zòrzo]] do 2026]] A '''Valentina Izzo''' a l'é unna cantante, attoa e presentatoa radiofònica zeneise, con un percorso artistico caratterizzou da de esperiense inte diversci campi do spettacolo e da communicaçion, ascì à livello internaçionale. Inta seu attivitæ a l'à sperimentou di lenguaggi esprescivi despægi, portando a muxica e ascì o tiatro inte di contesti soçioeducativi. A valorizzaçion de tradiçioin da [[Liguria]] e, ancon ciù tanto, da [[Lengoa zeneize|lengua zeneise]] a l'à un pòsto de primmäia importansa inta seu produçion artistica. O seu interesse pe-o patrimònio da coltua locale o remonta a-i anni de l'adolescensa, quande a partecipava comme òspite muxicale a-e trasmiscioin condute da Franca Brignola in sce Telegenova. Inte quelle ocaxoin a l'à avuo mòddo de conosce de figue representative da coltua e do spettacolo ligure, tra e quæ Giuseppe Zullo, conosciuo comme o Pippo dei [[Trilli]], [[Maria Terrile Vietz|Maria Vietz]] e [[Vito Elio Petrucci]]. Da ste primme esperiense l'é nasciuo un legamme co-a muxica e co-o tiatro in lengua zeneise ch'o s'é consolidou inti anni apreuvo. Into corso da seu carrea a l'à interpretou e registrou di tòcchi in italian e in zeneise, scriti, fra i atri, da Gianfranco Reverberi, Giorgio Calabrese, Marco Conzi, [[Enrico Scaravelli]], Andrea Facco e Franco Picetti. E seu interpretaçioin en stæte trasmisse da diverse emittente radiofòniche in [[Italia]] e à l'estranxeo, fiña into [[Braxî]], into [[Cile]] e in [[Irlànda|Irlanda]], sensa ascordâ a communitæ de [[Carlufòrte|Carlofòrte]], in [[Sardegna]], ligâ storicamente à [[Zena]] da de reixe scompartie in sciô cian da lengua e da coltua. Do [[2025]] a l'é arrivâ tersa inta seçion reservâ a-i cantanti solisti do [[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival da canson ligure San Zòrzo d'Arbenga]], con unna giuria ch'a l'aveiva comme prescidente o cantante Michele Maisano. Pe quell'occaxon a l'à presentou o brano in zeneise ''Veuggio un mondo neuvo'', scrito da Marco Conzi. A-a vintiçinquexima ediçion do mæximo festival, do [[2026]], a l'à propòsto ''Devo tornâ'', compòsto da Andrea Facco e Marco Conzi. Into mæximo anno a s'é exibia a-o Ghe semmo Festival con Bealtaine. Tutti doî i brani toccan, da di ponti de vista differenti, e tematiche da partensa, da lontanansa e do retorno a-a tæra d'origine. À l'attivitæ muxicale a l'azzonze quella radiofònica. A l'é l'ideatoa e a presentatoa da trasmiscion ''Unna voxe da-o mâ'', ch'a va in onda in sce Radio Maristella de Carlofòrte, çentro sardo binellou con Zena. Inti anni a l'à ascì conlaborou con ben ben di protagonisti da scena artistica ligure, tra i quæ Mauro Pirovano, Vladimiro Zullo e i Trilli, Giampiero Alloisio, Max Manfredi, Ivaldo Castellani, [[Mike fC|Mike FC]], Franco Picetti e Andrea Facco. Scignificativa a l'é ascì a seu esperiença tiatrale, ch'a comprende l'interpretaçion de comedie brillante in italian e in zeneise, con unn'attençion particolare a-i testi de [[Gilberto Govi]] e [[Enrico Scaravelli]], in azzonta a-a parteçipaçion a-a produçioin de travaggi ligæ a-o tiatro muxicale. Into concorso de tiatro dialettale Nini Sappia de [[Sanremu|San Remmo]] a l'à reçevuo o premio comme megio attoa zovena pe l'interpretaçion do personaggio de unna nessa emançipâ inta comedia ''E rostie sotta a-a çenie'', distinguendose ascì pe-a seu padronansa da lengua zeneise. Pe urtimo, a seu attivitæ pe-a promoçion da coltua ligure a l'arriva a-a televixon: de spesso a l'é òspite de ''Scignoria!'', trasmiscion de [[Telenord]] dedicâ a-e tradiçioin e à l'identitæ colturale da Liguria. == Vivagne == * {{Çitta web|url=https://www.lavocedigenova.it/2026/08/22/mobile/leggi-notizia/argomenti/la-musica-che-ci-gira-intorno/articolo/la-musica-che-ci-gira-intorno-valentina-izzo-musica-e-teatro-per-tenere-vivo-il-genovese.html|tìtolo=La musica che ci gira intorno - Valentina Izzo, musica e teatro per tenere vivo il genovese|outô=Isabella Rizzitano|outô2=Chiara Orsetti|scîto=La Voce di Genova|dæta=22 d'agosto do 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-10-29}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Gente de Liguria]] [[Categorîa:Muxica da Liguria]] [[Categorîa:Muxicisti]] [[Categorîa:Atoî]] 5jxferynoh7t6lfh1uihbp1g8u3qouc 275185 275177 2026-10-29T21:45:23Z ~2026-57612-18 20567 Corretto refuso 275185 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} [[File:Valentina Izzo (Festival San Giorgio della Canzone in Lingua Ligure 2026) - primma sei(r)âna.jpg|thumb|Valentina Izzo a-o [[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival de San Zòrzo]] do 2026]] A '''Valentina Izzo''' a l'é unna cantante, attoa e presentatoa radiofònica zeneise, con un percorso artistico caratterizzou da de esperiense inte diversci campi do spettacolo e da communicaçion, ascì à livello internaçionale. Inta seu attivitæ a l'à sperimentou di lenguaggi esprescivi despægi, portando a muxica e ascì o tiatro inte di contesti soçioeducativi. A valorizzaçion de tradiçioin da [[Liguria]] e, ancon ciù tanto, da [[Lengoa zeneize|lengua zeneise]] a l'à un pòsto de primmäia importansa inta seu produçion artistica. O seu interesse pe-o patrimònio da coltua locale o remonta a-i anni de l'adolescensa, quande a partecipava comme òspite muxicale a-e trasmiscioin condute da Franca Brignola in sce Telegenova. Inte quelle ocaxoin a l'à avuo mòddo de conosce de figue representative da coltua e do spettacolo ligure, tra e quæ Giuseppe Zullo, conosciuo comme o Pippo di [[Trilli]], [[Maria Terrile Vietz|Maria Vietz]] e [[Vito Elio Petrucci]]. Da ste primme esperiense l'é nasciuo un legamme co-a muxica e co-o tiatro in lengua zeneise ch'o s'é consolidou inti anni apreuvo. Into corso da seu carrea a l'à interpretou e registrou di tòcchi in italian e in zeneise, scriti, fra i atri, da Gianfranco Reverberi, Giorgio Calabrese, Marco Conzi, [[Enrico Scaravelli]], Andrea Facco e Franco Picetti. E seu interpretaçioin en stæte trasmisse da diverse emittente radiofòniche in [[Italia]] e à l'estranxeo, fiña into [[Braxî]], into [[Cile]] e in [[Irlànda|Irlanda]], sensa ascordâ a communitæ de [[Carlufòrte|Carlofòrte]], in [[Sardegna]], ligâ storicamente à [[Zena]] da de reixe scompartie in sciô cian da lengua e da coltua. Do [[2025]] a l'é arrivâ tersa inta seçion reservâ a-i cantanti solisti do [[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival da canson ligure San Zòrzo d'Arbenga]], con unna giuria ch'a l'aveiva comme prescidente o cantante Michele Maisano. Pe quell'occaxon a l'à presentou o brano in zeneise ''Veuggio un mondo neuvo'', scrito da Marco Conzi. A-a vintiçinquexima ediçion do mæximo festival, do [[2026]], a l'à propòsto ''Devo tornâ'', compòsto da Andrea Facco e Marco Conzi. Into mæximo anno a s'é exibia a-o Ghe semmo Festival con Bealtaine. Tutti doî i brani toccan, da di ponti de vista differenti, e tematiche da partensa, da lontanansa e do retorno a-a tæra d'origine. À l'attivitæ muxicale a l'azzonze quella radiofònica. A l'é l'ideatoa e a presentatoa da trasmiscion ''Unna voxe da-o mâ'', ch'a va in onda in sce Radio Maristella de Carlofòrte, çentro sardo binellou con Zena. Inti anni a l'à ascì conlaborou con ben ben di protagonisti da scena artistica ligure, tra i quæ Mauro Pirovano, Vladimiro Zullo e i Trilli, Giampiero Alloisio, Max Manfredi, Ivaldo Castellani, [[Mike fC|Mike FC]], Franco Picetti e Andrea Facco. Scignificativa a l'é ascì a seu esperiença tiatrale, ch'a comprende l'interpretaçion de comedie brillante in italian e in zeneise, con unn'attençion particolare a-i testi de [[Gilberto Govi]] e [[Enrico Scaravelli]], in azzonta a-a parteçipaçion a-a produçioin de travaggi ligæ a-o tiatro muxicale. Into concorso de tiatro dialettale Nini Sappia de [[Sanremu|San Remmo]] a l'à reçevuo o premio comme megio attoa zovena pe l'interpretaçion do personaggio de unna nessa emançipâ inta comedia ''E rostie sotta a-a çenie'', distinguendose ascì pe-a seu padronansa da lengua zeneise. Pe urtimo, a seu attivitæ pe-a promoçion da coltua ligure a l'arriva a-a televixon: de spesso a l'é òspite de ''Scignoria!'', trasmiscion de [[Telenord]] dedicâ a-e tradiçioin e à l'identitæ colturale da Liguria. == Vivagne == * {{Çitta web|url=https://www.lavocedigenova.it/2026/08/22/mobile/leggi-notizia/argomenti/la-musica-che-ci-gira-intorno/articolo/la-musica-che-ci-gira-intorno-valentina-izzo-musica-e-teatro-per-tenere-vivo-il-genovese.html|tìtolo=La musica che ci gira intorno - Valentina Izzo, musica e teatro per tenere vivo il genovese|outô=Isabella Rizzitano|outô2=Chiara Orsetti|scîto=La Voce di Genova|dæta=22 d'agosto do 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-10-29}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Gente de Liguria]] [[Categorîa:Muxica da Liguria]] [[Categorîa:Muxicisti]] [[Categorîa:Atoî]] a70i5gs53rpdbuqmdgon2322jqq4q5j 275186 275185 2026-10-29T21:47:48Z Luensu1959 1211 detaggi 275186 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} [[File:Valentina Izzo (Festival San Giorgio della Canzone in Lingua Ligure 2026) - primma sei(r)âna.jpg|thumb|Valentina Izzo a-o [[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival de San Zòrzo]] do 2026]] A '''Valentina Izzo''' a l'é unna cantante, attoa e presentatoa radiofònica zeneise, con un percorso artistico caratterizzou da de esperiense inte diversci campi do spettacolo e da communicaçion, ascì à livello internaçionale. Inta seu attivitæ a l'à sperimentou di lenguaggi esprescivi despægi, portando a muxica e ascì o tiatro inte di contesti soçioeducativi. A valorizzaçion de tradiçioin da [[Liguria]] e, ancon ciù tanto, da [[Lengoa zeneize|lengua zeneise]] a l'à un pòsto de primmäia importansa inta seu produçion artistica. O seu interesse pe-o patrimònio da coltua locale o remonta a-i anni de l'adolescensa, quande a parteçipava comme òspite muxicale a-e trasmiscioin condute da Franca Brignola in sce Telegenova. Inte quelle ocaxoin a l'à avuo mòddo de conosce de figue representative da coltua e do spettacolo ligure, tra e quæ Giuseppe Zullo, conosciuo comme o Pippo di [[Trilli]], [[Maria Terrile Vietz|Maria Vietz]] e [[Vito Elio Petrucci]]. Da ste primme esperiense l'é nasciuo un legamme co-a muxica e co-o tiatro in lengua zeneise ch'o s'é consolidou inti anni apreuvo. Into corso da seu carrea a l'à interpretou e registrou di tòcchi in italian e in zeneise, scriti, fra i atri, da Gianfranco Reverberi, Giorgio Calabrese, Marco Conzi, [[Enrico Scaravelli]], Andrea Facco e Franco Picetti. E seu interpretaçioin en stæte trasmisse da diverse emittente radiofòniche in [[Italia]] e à l'estranxeo, fiña into [[Braxî]], into [[Cile]] e in [[Irlànda|Irlanda]], sensa ascordâ a communitæ de [[Carlufòrte|Carlofòrte]], in [[Sardegna]], ligâ storicamente à [[Zena]] da de reixe scompartie in sciô cian da lengua e da coltua. Do [[2025]] a l'é arrivâ tersa inta seçion reservâ a-i cantanti solisti do [[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival da canson ligure San Zòrzo d'Arbenga]], con unna giuria ch'a l'aveiva comme prescidente o cantante Michele Maisano. Pe quell'occaxon a l'à presentou o brano in zeneise ''Veuggio un mondo neuvo'', scrito da Marco Conzi. A-a vintiçinquexima ediçion do mæximo festival, do [[2026]], a l'à propòsto ''Devo tornâ'', compòsto da Andrea Facco e Marco Conzi. Into mæximo anno a s'é exibia a-o Ghe semmo Festival con Bealtaine. Tutti doî i brani toccan, da di ponti de vista differenti, e tematiche da partensa, da lontanansa e do retorno a-a tæra d'origine. À l'attivitæ muxicale a l'azzonze quella radiofònica. A l'é l'ideatoa e a presentatoa da trasmiscion ''Unna voxe da-o mâ'', ch'a va in onda in sce Radio Maristella de Carlofòrte, çentro sardo binellou con Zena. Inti anni a l'à ascì conlaborou con ben ben di protagonisti da scena artistica ligure, tra i quæ Mauro Pirovano, Vladimiro Zullo e i Trilli, Giampiero Alloisio, Max Manfredi, Ivaldo Castellani, [[Mike fC|Mike FC]], Franco Picetti e Andrea Facco. Scignificativa a l'é ascì a seu esperiença tiatrale, ch'a comprende l'interpretaçion de comedie brillante in italian e in zeneise, con unn'attençion particolare a-i testi de [[Gilberto Govi]] e [[Enrico Scaravelli]], in azzonta a-a parteçipaçion a produçioin de travaggi ligæ a-o tiatro muxicale. Into concorso de tiatro dialettale Nini Sappia de [[Sanremu|San Remmo]] a l'à reçevuo o premio comme megio attoa zovena pe l'interpretaçion do personaggio de unna nessa emançipâ inta comedia ''E rostie sotta a-a çenie'', distinguendose ascì pe-a seu padronansa da lengua zeneise. Pe urtimo, a seu attivitæ pe-a promoçion da coltua ligure a l'arriva a-a televixon: de spesso a l'é òspite de ''Scignoria!'', trasmiscion de [[Telenord]] dedicâ a-e tradiçioin e à l'identitæ colturale da Liguria. == Vivagne == * {{Çitta web|url=https://www.lavocedigenova.it/2026/08/22/mobile/leggi-notizia/argomenti/la-musica-che-ci-gira-intorno/articolo/la-musica-che-ci-gira-intorno-valentina-izzo-musica-e-teatro-per-tenere-vivo-il-genovese.html|tìtolo=La musica che ci gira intorno - Valentina Izzo, musica e teatro per tenere vivo il genovese|outô=Isabella Rizzitano|outô2=Chiara Orsetti|scîto=La Voce di Genova|dæta=22 d'agosto do 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-10-29}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Gente de Liguria]] [[Categorîa:Muxica da Liguria]] [[Categorîa:Muxicisti]] [[Categorîa:Atoî]] 9w11d62bmyogcw5dle7mw0sdzxwds2c