Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 1683 275215 268695 2026-10-31T19:51:31Z N.Longo 12052 + wl 275215 wikitext text/x-wiki {{Ventemigliusu|càngio variànte=Sta pagina a l'è scrita in '''valebunencu'''}} {{Divisione amministrativa |Nome = Valebona |Panorama = Seborga 02.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panurama de Valebona</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Tipo = [[comun|cumün]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Imperia |Amministratore locale = Alessandro Lantero |Partito = lista çivica "Per Vallebona" |Data elezione = 10-6-2024 |Abitanti = 1216 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&lingua=ita Daitu Istat] - Pupulasiùn residente a-u 31 d'utubre d'u 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |Sottodivisioni = |Divisioni confinanti = [[A Burdighea|Burdighea]], [[San Giaixu ra Çima|San Giàixu]], [[U Soudàn|Soudan]], [[I Spiareti|Spiaréti]], [[Preinaudu|Perinàudu]], [[U Seburca]] e [[Valecrösa]] |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1057 |Nome abitanti = valebunenchi<br />valeboñenchi <small>([[Preinaudu|Perinaùdu]])</small><ref>{{Çitta web|url=https://perinaldese.federicoguglielmi.it/?parola=938|tìtolo=valeboñencu – vallebonese|scîto=Dizionario Pȓeiñaudencu|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-03-29}}</ref> |Patrono = [[San Loenso (personn-a)|San Lurensu]] |Festivo = [[10 agosto|10 d'avustu]] |Mappa = Map of comune of Vallebona (province of Imperia, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusissiun du cumün de Valebona inta pruvincia de Imperia }} '''Valebona'''{{#tag:ref|''Valebòna'' aiscì a [[Avrigâ|Avrigà]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marco Cassini|tìtolo=Apricaleidoscopica: Storia - Personaggi - Racconti - Leggende - Fatti e Luoghi misteriosi - Aneddoti - Zibaldino e Dizionario della lingua ancestrale di Apricale|url=https://www.rplibri.it/2023/08/25/francesco-improta-per-apricaleidoscopica-di-marco-cassini/|ànno=2023|editô=Erredi Grafiche Editoriali|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=140}}</ref>, ''Valeboña'' a [[Preinaudu|Perinàudu]]<ref>{{Çitta web|url=https://perinaldese.federicoguglielmi.it/?parola=939|tìtolo=Valeboña – Vallebona|scîto=Dizionario Pȓeiñaudencu|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-03-29}}</ref>, ''Valebónn-a''<ref>{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=Vallebona|tìtolo=Traduttore Italiano Genovese - TIG - Vallebona|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-03-29}}</ref> o ''Valleboña''<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/Vallebona/|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - Vallebona|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-03-29}}</ref> in [[Lengoa zeneize|zenese]]|group=n.}} (''Vallebona'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) a l'è in [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligüre]] cun 1.216 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> ch'u se tröva inta [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvincia de Imperia]]. == Geugrafia == Valebona a s'atröva inta valata du Rio Borghetto (in tempu dita "di Batagli") inseme au [[A Seborca|Seburca]], au [[Sàsciu (A Burdighea)|Sàsciu]] e a[[U Burghétu (San Nicolò)|u Burghétu]]. U paise u l'è a meza costa e u l'è u ciǜ grandu di catru. U centru storicu u cunserva e architetüre tipiche de e cae in pria, di carugi e de e ciasse e ciasséte. Tra e sime du teritòriu spica u Muntenegru (606 m). Valebona a l'è estesa pe' 5,88 kmq e a cunfina cun [[A Burdighea|Burdighea]], [[Valecrösa]], [[San Giaixu ra Çima|San Giàixu]], [[U Soudàn|Soudan]], [[Preinaudu|Perinàudu]], Seburca e [[I Spiareti|Spiaréti]]. A sua ünica frassiun a l'è ''A Madona da Neve''. == Storia == U paise ù l'è stau fundau intu Mediuevu e, grassie au fatu che a valata a l'eira fertile e ben cultivabile, n'è derivau u toponimu ''vallis bona''. Esiste a copia d'in docümentu du [[954]] unde u marchese Guido, conte imperiale de Ventemiglia, in partensa pe' a [[Spagna]] pe' agiütà u re Alfonso a cumbate ''contra perfidos Saracenos'', u l'averia dunau in fèudu de e pruprietae site au Seburca e a Valebona ai frati benedetin de l'Abassia de Lerino.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Nicola Gabellieri|ànno=2019|tìtolo=Il Tipo per l’amicabile adeguamento de limiti del Principato di Seborga (Liguria Orientale) di Vinzoni e Bertola (1759): produzione cartografica e conflitti liminari nel Ponente Ligure del Settecento|revìsta=L'Universo|editô=Istituto Geografico Militare|nùmero=2|léngoa=IT|url=https://www.igmi.org/prodotti/la-rivista-luniverso/luniverso-numero-2-del-2019-pdf/}}</ref> A tüt'e mode, ina dunassiun du feudu de ''Castrum Sepulchri'' du Seburca (che a cumprende aiscì Valebona) a Lerino, nun databile 954<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Centa e Roia, uno sguardo geografico: Ambiente, popolazione, economia dei comuni rivieraschi e interni dell'estremo Ponente ligure|url=http://www.aiig.altervista.org/Centa%20e%20Roja/TRA%20CENTA%20E%20ROJA.pdf|ediçión=2|ànno=2014|editô=Associazione italiana insegnanti di geografia (Sezione Liguria - Sezione provinciale Imperia-Sanremo)|çitæ=Imperia|léngoa=IT|p=244, rif. nota 324}}</ref>, a paresce retegnüa valida dürante in prucessu du [[1177]], cunservau in copia autentica de l'anu [[1305]]. Inta segunda metà du [[XII secolo|XII seculu]], a cumüna de Ventemiglia a pretendia che u feudu du Seburca u diventesse parte du so teritoriu: ne è nasciüa ina causa cun l'abate de Lerino e u 13 lügliu du [[1177]] è stau emessa a sentensa da parte du veschevu de Ventemiglia e di consoli ventemigliusi che a ricunuscia u lascitu du conte Guido, in base a l'atu de donassiun e cun a testimuniansa de duze magiurenti lucali. Intu [[1181]] a [[Repùbrica de Zena|Repüblica de Zena]], che a l'ava estesu u so duminiu fin a [[Nissa]], a l'ha dichiarau de pigliasse a prutessiun de e Isure de Lerino e dunca aiscì du feudu du Sebruca, ma de fatu u l'ha cuntinuau a dipende politicamente e aministativamente, cume autri paisi da Ligüria de punente, da a Cuntea da Pruvensa sute a un duminiu di conti de Ventemiglia, durau fin a [[1686]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Centa e Roia, uno sguardo geografico: Ambiente, popolazione, economia dei comuni rivieraschi e interni dell'estremo Ponente ligure|url=http://www.aiig.altervista.org/Centa%20e%20Roja/TRA%20CENTA%20E%20ROJA.pdf|ediçión=2|ànno=2014|editô=Associazione italiana insegnanti di geografia (Sezione Liguria - Sezione provinciale Imperia-Sanremo)|çitæ=Imperia|léngoa=IT|p=245}}</ref> Da stu menütu lì in pöi, Valebona a l'è intrà a fa parte da ''Magnifica Comunità degli Otto Luoghi'', inseme a [[A Burdighea|Burdighea]], [[U Burghétu (San Nicolò)|Burghétu]], [[Campurussu]], [[San Giaixu ra Çima|San Giàixu]], [[Sàsciu (A Burdighea)|Sàsciu]] e [[U Soudàn|Soudan]]; ina comünità indipendente, ma sute au cuntrolu da Repüblica de Zena, che a s'è autuguvernà fin aa duminassiun napuleonica de fin [[XVIII secolo|Setesentu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=sTuwrCII3pkC|ediçión=6|ànno=1982|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milàn|léngoa=IT|p=500|òpera=Guida d'Italia|capìtolo=9. Da Porto Maurizio a Ventimiglia|cid=AA.VV., 1982|ISBN=88-365-0009-9}}</ref> Cun a duminassiun fransesa, u municipiu de Valebona u fava parte du cantun de Burdighea inta giürisdissiun de Palme, cun [[Sanremu]] a capu; intu [[1802]] a l'è passà intu cantun de Ventemiglia inta giürisdissiun di Ulivi cun a capu [[Inéia|Oneglia]]. Dau [[1805]], cun u passagiu da [[Repùbrica Lìgure|Repüblica Ligüre]] intu Primu Imperu fransese, a ven assegnà au cantun burdigotu du Dipartimentu de e Arpi Maritime. Intu [[1815]], dopu u Cungressu de Vienna du [[1814]], in seghitu aa cadüta de [[Napolion Bonaparte|Napuleun]], Valebona a l'è intrà intu [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]]. A l'ha fau parte du [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]] dau [[1861]]; dau [[1859]] au [[1926]] u teritoriu u l'eira cumpresu intu I Mandamentu de Burdighea e du circundariu de Sanremu apartenente aa pruvincia de Nissa, poi pruvincia de Portu Maurissiu e, dau [[1923]], de Imperia. Dau [[1973]] au [[2011]] a l'ha fau parte da ''Comunità montana intemelia''. == Abitanti == {{Demografia/Valebona}} === Minuranse furestre === Dandu amèntu a l'Istat, ai 31 de dixembre du [[2019]], i sitadìn furestri a Valebona i sun 116.<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2023&i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2023|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2024-08-08}}</ref> ===Cugnomi ciü difusi=== I cugnomi ciü difusi a Valebona i sun: Guglielmi, Rossi, Pallanca, Biancheri, Viale e Lanteri.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnòmi ciü difusi cumüne pé cumüne, Valebona|léngoa=IT|vìxita=2025-03-26}}</ref> == Löghi d'interesse == === Architetüre religiuse === <gallery widths="130" heights="125" mode="packed"> Vallebona-chiesa san lorenzo5.jpg|A geixa de San Lurensu Vallebona-chiesa natività di maria-facciata.jpg|Latoriu da Natività </gallery> * '''Geixa parochiale de San Lurensu''', custrüia inte furme primarie dürante u [[XII secolo|XII seculu]], aresta au dì d'ancöi sulu u Campanin veciu, trunciu e cadratu in pria a vista. A l'esternu da geixa gh'è u portale in ardesia cun l'architravu du [[1458]]. A cunserva in dipintu de [[Giulio De Rossi]] du [[1550]]. A l'è dedicà a San Lurensu, patronu du paise. *'''Latoriu da Natività de Maria''', prugetau in stile barocu da l'architetu Andrea Notari, au so internu i sun cunservae due opere de pitura: ina pala surve l'autà magiù ch'u rafigüra a Natività de Maria e in afrescu inta volta de l'Assunta, opere realizae dau pitù [[Maurizio Carrega]] tra u [[1871]] e u [[1875]]. ;'''Geixe de campagna''' * '''Madona da Neve''': A geixéta a l'è inse a Cola, a levante de Valebona. Già intu [[1458]], u capustipite da famiglia Rossi, prupietaria de ina grossa zona, u dichiara intu so testamentu a sua fede in Dio e l'atacamentu â sua tèra. In séghitu, i soi eredi i l'han fau custruì geixa da Madona da Neve, nome ch'u ven pöi dau â frassiun de cae fabricae inte sta zona. Ancù ancöi a l'è prupietà da Famiglia Rossi e u 5 de avustu ne ricure a festa.<ref name=":0">{{Çitta|Magoni Rossi, 2013|Cap. V, Le chiese campestri}}</ref> * '''Madona du Carmu''': In lucalità Tuvu, versu a fin du '[[XVII secolo|600]], de famiglie discendenti dai Guglielmi i stava inte de cae sparse e, pe' devussiun, i l'han decisu de custrüì ina geixéta da dedica â Madona du Carmu. Due de ste famiglie, cunfinanti de campagna, i l'han messu a dispusissiun u teren, a patu che a vegnesse custrüia metà inse a prupietà de ün e metà inse a pruprietà de l'autru. L'opera, tra e varie traversie, a l'è sta fenia intu mese d'avustu du [[1804]] e dau 16 lügliu du [[1805]] è sempre stau celebrau a festa e aiscì caiche mariagiu.<ref name=":0" /> * '''San Bernardu''': San Bernardu u l'ha avüu tre geixéte. A prima, versu u [[1200]], a l'eira stà custrüia in lucalità Stagi ruti, atacu au camin di pelegrin ch'i l'andava a Gerusalemme, passendu a munte de tüti i paisi de l'entrutera. Veixin a sta geixéta passava aiscì ina parte de camin che u purtava â Via da Sà, che da [[Ventemiglia]] a l'arivava fin in [[Svissea|Isvissera]].<ref name=":0" /> :A segunda, in lucalità San Bernardu, a l'è sta custrüia dai monaci Cistercensi, che i l'eria vegnüi pe' difunde a dutrina cristiana e bunificà u teritoriu. Prima de tütu i se sun custrüì a Grangia, ina feneira pe' avé in'abitassiun, pöi a geixa versu a fin du [[1500]], unde se festava San Bernardu tüti i agni au 20 d'avustu. U [[Teramottu da Maìna de Diàn (1887)|teremotu du 1887]] u devasta a zona, geixa cumpresa e aiscì chela de Sant'Antoniu abate, inta meixima zona, e Morghe. A tersa a nasce da ina decisiun da Fabbriceria da Geixa: ae Morghe, gh'eira diverse geixete e cun u teremotu i sun andae perse. :Ciǜ a vale de San Bernardu, gh'è Sant'Antoniu o Martin, in teritoriu, ciǜ cianelu e menu franusu. Veixin au camin gh'eira in curtì e i prupietari i sun stai dispunibili a faghe custrüì, inse u perimetru, ina bela geixa, dedicà a Sant'Antoniu abate e a San Bernardu. A pupulassiun a s'è aduperà cun devussiun e travagliu e u 20 avustu du [[1888]] a geixa a l'eira prunta. A festa de Sant'Antoniu abate, essendu de zenà, a l'eira pocu partecipà e cuscì dopu pochi agni è arestau sulu e a celebrassiun de chela de San Bernardu, intu cö de l'estè.<ref name=":0" /> * '''San Bastian''': A geixeta de San Bastian, inse a crena tra Valebona, [[Valecrösa]] e [[San Giaixu ra Çima|San Giaixu]], a l'è a ciǜ antiga de tüte. U documentu ciǜ veciu u l'è du [[1611]], ma se dixe che a l'esiste da tempu immenurabile. Ai vari cuntroli urdinai dai veschevi, risulta ascaixi sempre che gh'è da fa de travagli pe' risolve l'ümidità e a stabilità, pena l'interdissiun a tüte e funsiui religiuse. Intu [[1623]], risülta aiscì in debitu versu a Cüria de L. 16,16 soudi e 4 denari e intu [[1641]] u vechevu Lorenzo Gavotti u manda ai massari in'ingiunsiun a pagà, pena licenziamentu, scumünica e interdissiun a intrà inta geixa. A festa a cara sempre de primavera, sette dumeneghe dopu Pasca, invece che u 20 zenà cume da calendariu. * '''San Rocu''': In lucalità inu Ramassu, prima de arivà intu paise dâ marina, gh'è a geixeta de San Rocu. Intu [[1623]] documenti i ne riporta nutissie de l'esistensa e intu [[1656]] u veschevu, in vixita pastorale a Valebona, u stabilisce che a l'è periculante e inagibile, ma già intu [[1660]] i travagli de restauru i sun cumpletai.  Dui seculi dopo, a geixa de San Rocu ha l'ha turna de prublemi de inagibilità e ümidità risolti grassie ae donassiui e au travagliu de e gente. Â fin de l'[[XIX secolo|Otusentu]], ven custrüiu u sümiteriu deré â geixa che a diventa aiscì camera mortuaria. San Rocu u ven festau u 16 d'avustu.<ref name=":0" /> == Ecunumia == Valebona l'è in paise agriculu e [[Fluricultüra in te l'estremu punente ligure|fluriculu]], [[U(r)iva|aurive]], vigne, ortaglie, ginestra, mimosa, rüscu, fögliame, agrümi i sun e sue cultivassiui. Valebona a l'è rinumà pe' a Sciura de sitrun. == Cultüra == *Banda Musicale di Vallebona, fundà intu [[1735]] cume da ati vescuvili e anoverà tra e bande muxicali ciǜ vecie d'Italia. *Associazione culturale A Cria, fundà intu [[1998]] cume da atu notarile e che a se ocupa de cultura lucale, dialetu e tradissiun. *Pro loco de Valebona, fundà cun atu nutarile inti agni Sciuscianta a l'urganiza i festin e a fa da suportu a tüte e manifestassiui. == Feste e manifestassiui == *Festa da Sciura de sitrun *San Lurensu, festa du Santu patronu, cun ritu religiusu, prucessiun e banda muxicale *Festin: intu centru spurtivu e ricreativu Fabio Taggiasco, sagra di “Raviöi cu'u pesigu” *Rassegne de müxica jazz e espusissiui d'arte intu centru storicu *Ape in fiore: mutucari ingarnì de sciure pe' i carugi e pe' e ciasse du paise *Fögu du Bambin da a vigilia de Natale fin a L'Epifania == Aministrassiun == {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Note}} {{ComuniAmminPrec|2 lügliu 1985|21 mazu 1990|Dario Lanteri|Demucrassia Cristiana|Scéndegu|}} {{ComuniAmminPrec|15 zügnu 1990|24 avrì 1995|Dario Lanteri|Demucrassia Cristiana|Scéndegu|}} {{ComuniAmminPrec|24 avrì 1995|14 zügnu 1999|Enrico Lanteri|lista civica de centru|Scéndegu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 1999|14 zügnu 2004|Mirco Guglielmi|lista civica|Scéndegu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 2004|8 zügnu 2009|Mirco Guglielmi|lista civica|Scéndegu|}} {{ComuniAmminPrec|8 zügnu 2009|26 mazu 2014|Roberta Guglielmi|Per Vallebona<br>(lista civica)|Scéndegu|}} {{ComuniAmminPrec|26 mazu 2014|26 mazu 2019|Roberta Guglielmi|Per Vallebona<br>(lista civica)|Scéndegu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazu 2019|10 zügnu 2024|Roberta Guglielmi|Per Vallebona<br>(lista civica)|Scéndegu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Alessandro Lanteri|Per Vallebona<br>(lista civica)|Scéndegu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Strade == A vale, u teritoriu comunale u l'è serviu da a strada pruvinciale 58 che a permete u culegamentu cun Burdighea. A munte, gh'è due strade interpoderali che i culega Valebona cun [[U Seburca|u Seburca]] e cun [[Preinaudu|Perinaudu]]. == Note == ;Note au testu <references group="n." responsive="" /> ;Note bibliugrafiche <references responsive="" /> {{Clear}} == Bibliografia == * {{Çitta lìbbro|outô=Giuliano Magoni Rossi|tìtolo=Vallebona attraverso i secoli|url=https://opac.guarneriana.it/ricerca/dettaglio/vallebona-attraverso-i-secoli/48422|ànno=2013|editô=Brigati - Comune di Vallebona|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Magoni Rossi, 2013}} {{Clear}} == Autri prugèti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)}} [[Categorîa:Valebona| ]] 8g4oore5mzkvgkqiuvwdajdygxykmb0 4 16642 275207 273038 2026-10-31T16:13:54Z Luensu1959 1211 agiornamento 275207 wikitext text/x-wiki Comme da anonçio gh'é stæto l'incóntro anoâle co-o tradutô Rîco Carlini a Cazélla, a-i 10 d'agosto do 2026, a-o ristorante zeneize "Da Mario" (localitæ: Staggio/Stabbio). L'é vegnûo anche o tradutô (e òua insegnante do Zeneize ascì) Fabio Farina da Rapallo, ch'o l'à portòu doì seu amixi rapalìn. Gh'êa ascì o cantante [[Max Turigìn|Max Torigìn]]. <noinclude> == Radùn pasæ == === Agósto 2025 === * L'é confermòu l'incóntro anoâle a-i 22 d'agósto 2025, venardì, a pranso (12.00h), a-o ristorante Cà de Töe, via Croce Bianca 25, Ponterosso (arente a Mignanego). L'incóntro o l'é averto a tütti i colaboratoì óltre che a niâtri aministratoì. Alegri! === Agósto 2024 === * L'é confermòu l'incóntro co-o tradutô Rîco Carlini, o prescidente da Compagna Franco Bampi e o prescidente da Consulta Ligure Zòrzo Oddone a Cazélla, a-i 10 d'agosto, a-o ristorante zeneize "Da Mario" (localitæ: Staggio/Stabbio), into mezzodì (12.00h). L'incóntro o l'é averto a tütti. Alegri! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 14:35, 8 agó 2024 (CEST) === Agósto 2023 === * Niâtri aministratoî se semmo incontræ co-o tradutô Rîco Carlini, o prescidente da Compagna Franco Bampi e o prescidente da Consulta Ligure Giorgio (Zòrzo) Oddone a Casella a-i 21 de agósto e emmo parlòu de varie fórme de colaboraçion fra liâtri e a nòstra Wikipedia. Anemmo avanti coscì! Viva Zêna, viva San Zòrzo! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 10:48, 28 agó 2023 (CEST) === Agósto 2022 === * L'incóntro anoâle co-o tradutô Rîco Carlini ghe saià quest'anno a-i 10 d'agosto (San Loénso), a 12.00 ôe, a Casella a-o ristorante zeneize "Da Mario Tacchella" inta fraçion Stabbio. Quelli che veuan unîse peuan mandâ in mesaggio a mi (Luensu1959) === Agósto 2021 === * A-i 12 d'Agosto 2021 i aministratoî se son tórna incontræ co-o tradutô Rico Carlini. O pranso o l'é stæto fæto into mæximo pòsto de l'ànno pasòu, ò sæ "Da Mario Tacchella", ristorante zeneize, localitæ Stàbio, in sciâ stràdda pe Cazélla. O Carlini o l'à regalòu a tùtti a seu ùrtima euvia, a traduçion do libbro do Dickens "Journey to Italy". Alegri! === Agósto 2020 === * Into meize d'agosto i aministratoî se son incontræ a-o rifùggio in sciô Monte Antoa e inta Val Borbêa. * Gh'é za stæto l'incóntro anoâle co-o tradutô Rîco Carlini a-i 7 d'agosto a Casella a-o ristorante zeneize Tacchella inta fraçion Stabbio. O Rîco Carlini o n'à dîto che a ERGA editrice a veu fâ sciortî a seu traduçion di Evangêi primma do Dênâ ch'o vegne (a càoza do Covid19 a prezentaçion de quello libbro in zeneize a l'êa stæta mesciâ "sine die"). Into mentre o Sciô Carlini o s'è misso, sotta richiesta da ERGA, a tradûe in zeneize o libbro d'Alice into Pàize de Mâveggie. === Agósto 2019 === * 10 de agosto 2019: l'aministratô Luensu1959 o l'òrganizza 'n incontro a Cazélla a-i 10 d'agosto do 2019 a l'òstàia "Antica Trattoria Del Bado". Ghe saià o tradutô Rîco Carlini e o prescidénte de A Compagna de Zena Franco Bampi. Quelli che veuan unîse peuan mandâ in mesaggio a l'aministratô ò vegnî direttamente a l'òstàia a eutt'ôe (20.00 h). Scignorîa! === Agósto 2018 === * Doî di tréi aministratoî atoâli, Luensu1959 e o Feipìn, se vediàn a Buzàlla a-i 10 d'agosto do 2018 a l'östàja "Banco Rosso". Ghe saià anche o tradutô Rîco Carlini e o prescidénte de A Compagna de Zena Franco Bampi. Quelli che veuan unîse peuan mandâ in mesaggio ò vegnî direttamente a l'östàja a eutt'ôe (20.00 h). Scignorîa! [[Categoria:O Wikipediàn|Radùnn-i]]</noinclude> ts5y6nyoz2h8nxrcuxjicwq0f8gtajv 4 17183 275222 274430 2026-10-31T23:12:16Z N.Longo 12052 stat 275222 wikitext text/x-wiki * Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''175°''' pòsto, con '''11.639''' pàgine de contegnûi e con '''2.769.253''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,54'''. E biografîe són '''835''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''629'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.566'''. I file caregæ són '''45'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''274.789'''. E vôxe parlæ són '''67'''. I uténti registræ són '''20.430''', i uténti atîvi són '''29''' e i aministratoî són '''5'''. * Statìstiche a-o prìmmo de òtôbre do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''175°''' pòsto, con '''11.609''' pàgine de contegnûi e con '''2.735.725''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,55'''. E biografîe són '''828''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''625'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.552'''. I file caregæ són '''41'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''273.987'''. E vôxe parlæ són '''66'''. I uténti registræ són '''20.309''', i uténti atîvi són '''24''' e i aministratoî són '''5'''. ---- <div style="text-align:center;">Pi-â cronologîa conplêta, [[Wikipedia:Cronologîa statìstiche da Wikipedia in Lìgure|vànni chi]]</div> <noinclude>[[Categorîa:O Wikipediàn|Ùrtime notìçie]]</noinclude> qdk87yi24bbppyd17nb59o7w54g19qi 4 17357 275223 274448 2026-10-31T23:13:19Z N.Longo 12052 stat 275223 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Wikipedia:Wikipediàn/Testâ}}</noinclude> <br style="clear:both;" /> == 2026 == === Seténbre 2026 === * Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''174°''' pòsto, con '''11.596''' pàgine de contegnûi e con '''2.723.506''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,55'''. E biografîe són '''825''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''623'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.550'''. I file caregæ són '''41'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''273.279'''. E vôxe parlæ són '''62'''. I uténti registræ són '''20.175''', i uténti atîvi són '''31''' e i aministratoî són '''5'''. === Agósto 2026 === ;1° agósto 2026 * Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''174°''' pòsto, con '''11.579''' pàgine de contegnûi e con '''2.688.886''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,53'''. E biografîe són '''822''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''622'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.550'''. I file caregæ són '''39'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''272.288'''. E vôxe parlæ són '''58'''. I uténti registræ són '''20.056''', i uténti atîvi són '''27''' e i aministratoî són '''5'''. === Lùggio 2026 === ;1° lùggio 2026 * Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''173°''' pòsto, con '''11.547''' pàgine de contegnûi e con '''2.642.543''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,52'''. E biografîe són '''818''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''620'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.545'''. I file caregæ són '''38'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''271.005'''. E vôxe parlæ són '''57'''. I uténti registræ són '''19.920''', i uténti atîvi són '''31''' e i aministratoî són '''5'''. === Zùgno 2026 === ;1° zùgno 2026 * Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''173°''' pòsto, con '''11.537''' pàgine de contegnûi e con '''2.627.467''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,51'''. E biografîe són '''819''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''620'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.539'''. I file caregæ són '''33'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''269.744'''. E vôxe parlæ són '''51'''. I uténti registræ són '''19.807''', i uténti atîvi són '''31''' e i aministratoî són '''5'''. === Màzzo 2026 === ;1° màzzo 2026 * Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''173°''' pòsto, con '''11.512''' pàgine de contegnûi e con '''2.584.804''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,50'''. E biografîe són '''818''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''620'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.536'''. I file caregæ són '''32'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''268.895'''. E vôxe parlæ són '''50'''. I uténti registræ són '''19.660''', i uténti atîvi són '''28''' e i aministratoî són '''5'''. === Arvî 2026 === ;1° arvî 2026 * Statìstiche a-o prìmmo de arvî do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''173°''' pòsto, con '''11.498''' pàgine de contegnûi e con '''2.558.963''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,50'''. E biografîe són '''817''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''619'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.535'''. I file caregæ són '''32'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''268.327'''. E vôxe parlæ són '''50'''. I uténti registræ són '''19.523''', i uténti atîvi són '''42''' e i aministratoî són '''5'''. === Màrso 2026 === ;1° màrso 2026 * Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''171°''' pòsto, con '''11.488''' pàgine de contegnûi e con '''2.535.421''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,48'''. E biografîe són '''815''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''619'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.534'''. I file caregæ són '''31'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''267.597'''. E vôxe parlæ són '''49'''. I uténti registræ són '''19.358''', i uténti atîvi són '''41''' e i aministratoî són '''5'''. === Frevâ 2026 === ;1° frevâ 2026 * Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''171°''' pòsto, con '''11.480''' pàgine de contegnûi e con '''2.523.317''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,46'''. E biografîe són '''815''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''619'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.531'''. I file caregæ són '''30'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''267.104'''. E vôxe parlæ són '''48'''. I uténti registræ són '''19.209''', i uténti atîvi són '''34''' e i aministratoî són '''5'''. === Zenâ 2026 === ;1° zenâ 2026 * Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''171°''' pòsto, con '''11.466''' pàgine de contegnûi e con '''2.492.762''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,44'''. E biografîe són '''814''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''618'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.524'''. I file caregæ són '''30'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''265.980'''. E vôxe parlæ són '''48'''. I uténti registræ són '''19.041''', i uténti atîvi són '''41''' e i aministratoî són '''5'''. == 2025 == === Dixénbre 2025 === ;1° dixénbre 2025 * Statìstiche a-o prìmmo de dixénbre do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''170°''' pòsto, con '''11.455''' pàgine de contegnûi e con '''2.475.846''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,43'''. E biografîe són '''812''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''611'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.517'''. I file caregæ són '''30'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''265.240'''. E vôxe parlæ són '''48'''. I uténti registræ són '''18.909''', i uténti atîvi són '''46''' e i aministratoî són '''5'''. === Novénbre 2025 === ;1° novénbre 2025 * Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''170°''' pòsto, con '''11.453''' pàgine de contegnûi e con '''2.467.139''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,44'''. E biografîe són '''811''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''609'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.513'''. I file caregæ són '''30'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''264.047'''. E vôxe parlæ són '''45'''. I uténti registræ són '''18.743''', i uténti atîvi són '''29''' e i aministratoî són '''5'''. === Òtôbre 2025 === ;1° òtôbre 2025 * Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''170°''' pòsto, con '''11.448''' pàgine de contegnûi e con '''2.450.567''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,43'''. E biografîe són '''810''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''608'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.514'''. I file caregæ són '''30'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''263.424'''. E vôxe parlæ són '''44'''. I uténti registræ són '''18.597''', i uténti atîvi són '''40''' e i aministratoî són '''5'''. === Seténbre 2025 === ;1° seténbre 2025 * Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''169°''' pòsto, con '''11.431''' pàgine de contegnûi e con '''2.411.568''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,41'''. E biografîe són '''807''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''608'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.513'''. I file caregæ són '''28'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''262.587'''. E vôxe parlæ són '''44'''. I uténti registræ són '''18.399''', i uténti atîvi són '''29''' e i aministratoî són '''5'''. === Agósto 2025 === ;1° agósto 2025 * Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''169°''' pòsto, con '''11.417''' pàgine de contegnûi e con '''2.373.836''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,29'''. E biografîe són '''807''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''608'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.512'''. I file caregæ són '''24'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''259.703'''. E vôxe parlæ són '''40'''. I uténti registræ són '''18.287''', i uténti atîvi són '''25''' e i aministratoî són '''5'''. === Lùggio 2025 === ;1° lùggio 2025 * Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''169°''' pòsto, con '''11.407''' pàgine de contegnûi e con '''2.354.267''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,25'''. E biografîe són '''806''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''608'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.511'''. I file caregæ són '''20'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''258.403'''. E vôxe parlæ són '''36'''. I uténti registræ són '''18.202''', i uténti atîvi són '''28''' e i aministratoî són '''5'''. === Zùgno 2025 === ;1° zùgno 2025 * Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''169°''' pòsto, con '''11.400''' pàgine de contegnûi e con '''2.329.224''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,24'''. E biografîe són '''805''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''608'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.509'''. I file caregæ són '''20'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''257.849'''. E vôxe parlæ són '''36'''. I uténti registræ són '''18.088''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''. === Màzzo 2025 === ;1° màzzo 2025 * Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''168°''' pòsto, con '''11.396''' pàgine de contegnûi e con '''2.317.125''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,22'''. E biografîe són '''803''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''606'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.510'''. I file caregæ són '''19'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''257.510'''. E vôxe parlæ són '''35'''. I uténti registræ són '''17.967''', i uténti atîvi són '''26''' e i aministratoî són '''5'''. === Màrso 2025 === ;1° màrso 2025 * Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''168°''' pòsto, con '''11.367''' pàgine de contegnûi e con '''2.270.474''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,20'''. E biografîe són '''798''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''603'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.501'''. I file caregæ són '''18'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''255.501'''. E vôxe parlæ són '''32'''. I uténti registræ són '''17.748''', i uténti atîvi són '''28''' e i aministratoî són '''5'''. === Frevâ 2025 === ;1° frevâ 2025 * Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''166°''' pòsto, con '''11.355''' pàgine de contegnûi e con '''2.245.374''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,19'''. E biografîe són '''798''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''603'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.504'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''254.791'''. E vôxe parlæ són '''28'''. I uténti registræ són '''17.637''', i uténti atîvi són '''27''' e i aministratoî són '''5'''. === Zenâ 2025 === ;17 zenâ 2025 * O Comùn de Zêna o l'à inandiòu, insémme a-a Consulta Ligure, in [https://smart.comune.genova.it/comunicati-stampa-articoli/il-comune-cerca-cittadini-che-sappiano-parlare-scrivere-e-leggere-la censiménto de génte ch'én bónn-e a parlâ, scrîve e/ò lêze in zenéize], pe de iniçiatîve che saiàn svilupæ a-a seu fìn. Pe scrîvise bezéugna inpî [https://forms.office.com/Pages/ResponsePage.aspx?id=-qqHhIpVokKdwG1JGQY1A_2YRcOpaiBJgCm9o9FlhLlUQTlKVktaOVhIS0RURjM3RjM5V1pMTEk3Ty4u sto mòdolo chi] e, pe savéine de ciù, [https://www.facebook.com/ConsultaLigure/videos/1591814088365928 chi] se peu védde 'n filmìn de prezentaçión. ;2 zenâ 2025 * A và avànti in sce Youtube a série de inchièste fæte da-o cantànte [[Mike fC]] da-o tìtolo: "Dimmi qualcosa in zeneize". [https://www.youtube.com/watch?v=wu-F3gG4hHY Chi] gh'é a sezénn-a pontâ <small>(a [[Sestri Levante|Séstri Levànte]])</small>, bónn-a vixón! ;1° zenâ 2025 * Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''165°''' pòsto, con '''11.342''' pàgine de contegnûi e con '''2.225.199''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,17'''. E biografîe són '''796''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''599'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.506'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''253.772'''. E vôxe parlæ són '''28'''. I uténti registræ són '''17.527''', i uténti atîvi són '''24''' e i aministratoî són '''5'''. == 2024 == === Dexénbre 2024 === ;1° dexénbre 2024 * Statìstiche a-o prìmmo de dexénbre do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''165°''' pòsto, con '''11.332''' pàgine de contegnûi e con '''2.209.217''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,17'''. E biografîe són '''796''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''599'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.505'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''253.231'''. E vôxe parlæ són '''27'''. I uténti registræ són '''17.441''', i uténti atîvi són '''26''' e i aministratoî són '''5'''. === Novénbre 2024 === ;1° novénbre 2024 * Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''165°''' pòsto, con '''11.313''' pàgine de contegnûi e con '''2.186.523''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,16'''. E biografîe són '''795''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''599'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.496'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''252.553'''. E vôxe parlæ són '''26'''. I uténti registræ són '''17.331''', i uténti atîvi són '''27''' e i aministratoî són '''5'''. === Òtôbre 2024 === ;1° òtôbre 2024 * A pàgina in sce '''Arbenga''' a l'é stæta reconosciûa cómme vôxe in vedrìnn-a. * Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''165°''' pòsto, con '''11.296''' pàgine de contegnûi e con '''2.162.269''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,14'''. E biografîe són '''791''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''575'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.290'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''251.394'''. E vôxe parlæ són '''26'''. I uténti registræ són '''17.248''', i uténti atîvi són '''28''' e i aministratoî són '''5'''. === Seténbre 2024 === ;5 seténbre 2024 * A-i 5, 6 e 7 de seténbre gh'é stæto 'na [https://conseggio-ligure.org/img/noticie/fra-liguria-e-lunigiana.pdf conferénsa] a Lèrxi, Améggia, e Àrcoa da-o tìtolo ''Fra Liguria e Lunigiana. Rapporti tra l’estremo Levante Ligure e le aree limitrofe. Considerazioni storiche e linguistiche'', dedicâ a-o patrimònio lengoìstico de quélla tæra. ;1° seténbre 2024 * Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''164°''' pòsto, con '''11.276''' pàgine de contegnûi e con '''2.143.416''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,11'''. E biografîe són '''789''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''573'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.286'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''250.200'''. E vôxe parlæ són '''25'''. I uténti registræ són '''17.157''', i uténti atîvi són '''38''' e i aministratoî són '''5'''. === Agósto 2024 === ;22 agósto 2024 * A pàgina in sce '''Arasce''' a l'é stæta reconosciûa cómme vôxe in vedrìnn-a. ;1° agósto 2024 * Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''164°''' pòsto, con '''11.269''' pàgine de contegnûi e con '''2.104.056''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,07'''. E biografîe són '''787''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''570'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.278'''. I file caregæ són '''11'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''248.578'''. E vôxe parlæ són '''19'''. I uténti registræ són '''17.029''', i uténti atîvi són '''41''' e i aministratoî són '''5'''. * L'é stæto pubricòu a prìmma pàgina scrîta in mentonàsco: Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn) === Lùggio 2024 === ;1° lùggio 2024 * Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''164°''' pòsto, con '''11.257''' pàgine de contegnûi e con '''2.078.450''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,05'''. E biografîe són '''785''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''569'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.277'''. I file caregæ són '''11'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''247.810'''. E vôxe parlæ són '''19'''. I uténti registræ són '''16.915''', i uténti atîvi són '''19''' e i aministratoî són '''5'''. === Zùgno 2024 === ;29 zùgno 2024 * L'é sciortîo Google Tradutô (''Google translate'') pò-u Lìgure, inta variêtæ zenéize, scrîta segóndo e régole da [[Grafia unitäia|grafîa unitâia]]. O no l'é perfètto ma o l'é 'n gràn bótto in avànti pi-â léngoa. ;20 zûgno 2024 * Scignorîa! a l'é 'na trasmisción televixîva tùtta in zenéize ch'a se védde in sce Telenord. [https://telenord.it/scignoria-puntata-del-20-06-2024-74186 Chi] gh'é a pontâ do 20 de zùgno do 2024. ;1° zùgno 2024 * Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''163°''' pòsto, con '''11.252''' pàgine de contegnûi e con '''2.060.159''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,03'''. E biografîe són '''784''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''568'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.276'''. I file caregæ són '''11'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''246.370'''. E vôxe parlæ són '''19'''. I uténti registræ són '''16.816''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''. === Màzzo 2024 === ;1° màzzo 2024 * Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''163°''' pòsto, con '''11.243''' pàgine de contegnûi e con '''2.047.501''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,03'''. E biografîe són '''779''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''564'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.275'''. I file caregæ són '''11'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''245.994'''. E vôxe parlæ són '''19'''. I uténti registræ són '''16.683''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''. === Arvî 2024 === ;1° arvî 2024 * Statìstiche a-o prìmmo d'arvî do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''163°''' pòsto, con '''11.236''' pàgine de contegnûi e con '''2.036.896''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,02'''. E biografîe són '''777''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''562'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.271'''. I file caregæ són '''10'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''245.595'''. E vôxe parlæ són '''17'''. I uténti registræ són '''16.574''', i uténti atîvi són '''30''' e i aministratoî són '''5'''. === Màrso 2024 === ;1° màrso 2024 * Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''163°''' pòsto, con '''11.226''' pàgine de contegnûi e con '''2.023.602''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,02'''. E biografîe són '''777''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''562'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.268'''. I file caregæ són '''10'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''245.209'''. E vôxe parlæ són '''17'''. I uténti registræ són '''16.451''', i uténti atîvi són '''24''' e i aministratoî són '''5'''. === Frevâ 2024 === ;21 frevâ 2024 * Sàbbo 23 de màrso do 2024, a 9 ôe a-a séia, a-o Tiâtro Rina e Gilberto Govi a Zêna Bösanæo ghe saiâ 'n spetàcolo muxical-tiatrâle intitolòu "Donde ti væ?" realizòu da-o Mike fC co-a parteçipaçión de Antonello Ferroni e Franca Parodi e con di tòcchi scrîti da lê e ezegoîi da-i muxicìsti Andrea Alinovi, Enrico Bovone e Vittorio Sasso. ;1° frevâ 2024 * Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''162°''' pòsto, con '''11.221''' pàgine de contegnûi e con '''2.012.408''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,02'''. E biografîe són '''777''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''562'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.268'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''244.892'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''16.345''', i uténti atîvi són '''27''' e i aministratoî són '''5'''. === Zenâ 2024 === ;31 zenâ 2024 * O 19 de dexénbre, inta Sâla Chierici da Bibliotêca cìvica Berio de Zêna, gh'é stæto o convêgno "Leggere e scrivere in genovese", cuòu da-o "Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure"; a [https://conseggio-ligure.org/eventi/19-12-2023 quésto ligàmmo] se peu lêze o progràmma intrêgo. [https://www.youtube.com/watch?v=gpqpnIeBNWk Chi] gh'é o vìdeo conplêto de tùtto quéllo convêgno. ;7 zenâ 2024 * A [[Wikipedia in lìgure|Wikipedia lìgure]] a l'é arivâ, fra tùtte e sò pàgine de contegnûo, a ciù de 2.000.000 de pòule inta nòstra léngoa! ;1° zenâ 2024 * Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''162°''' pòsto, con '''11.212''' pàgine de contegnûi e con '''1.997.383''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,02'''. E biografîe són '''771''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''561'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.265'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''244.238'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''16.007''', i uténti atîvi són '''25''' e i aministratoî són '''5'''. == 2023 == === Dexénbre 2023 === ;5 dexénbre 2023 * Ancheu, a çinqu'ôe depoîdisnâ, inte l'Àola Sàn Sarvòu in Sarzàn ghe saiâ a prezentaçión a-o pùblico da descovèrta do ciù antîgo diçionâio zenéize, êuvia do præ Cristoforo Filippi do 1834, a cûa de l'asociaçión "A Compagna" e con relatoî o Vittorio Lauda e o Franco Bampi. ;1° dexénbre 2023 * Statìstiche a-o prìmmo de dexénbre do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''162°''' pòsto, con '''11.204''' pàgine de contegnûi e con '''1. 979.782''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,00'''. E biografîe són '''771''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''561'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.264'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''243.714'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''16.003''', i uténti atîvi són '''26''' e i aministratoî són '''5'''. === Novénbre 2023 === ;1° novénbre 2023 * Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''160°''' pòsto, con '''11.203''' pàgine de contegnûi e con '''1.974.562''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,00'''. E biografîe són '''771''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''561'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.264'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''243.484'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''16.004''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''. === Òtôbre 2023 === ;5 òtôbre 2023 * Aregordæve che tùtti i zéuggia, a-e 20ː30, gh'é a dirétta in sce Telenord do nêuvo progràmma zenéize ''Scignorîaǃ'', co-o Gilberto Volpara cómme condutô. Gh'é de répliche into córso da setemànn-a e-e registraçioìn a dispoxiçión in sciô scîto ofiçiâ <small>(chi a prìmma pontâ)</small>, bónn-a vixón! ;1° òtôbre 2023 * Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''160°''' pòsto, con '''11.191''' pàgine de contegnûi e con '''1.960.583''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,96'''. E biografîe són '''771''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''559'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.261'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''242.519'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.886''', i uténti atîvi són '''35''' e i aministratoî són '''5'''. === Seténbre 2023 === ;29 seténbre 2023 * Grande inisiativa do cantante zeneize Mike FC pe avardâ a lengoa ligure: chi gh'è o filmato da conferensa che le o l'à òrganizòu a Zena a-i 29 de setenbre inta biblioteca Berio insemme a-o prescidente da Consulta Ligure Giorgio Oddone, a-o lengoista Stefano Lusito e a-o giornalista Fabio Canessa. ;1° seténbre 2023 * Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''160°''' pòsto, con '''11.184''' pàgine de contegnûi e con '''1.947.945''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,95'''. E biografîe són '''770''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''559'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.260'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''242.182'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.762''', i uténti atîvi són '''31''' e i aministratoî són '''5'''. === Agósto 2023 === ;1° agósto 2023 * Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''159°''' pòsto, con '''11.177''' pàgine de contegnûi e con '''1.932.191''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,94'''. E biografîe són '''770''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''558'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.258'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''241.628'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.662''', i uténti atîvi són '''20''' e i aministratoî són '''5'''. === Lùggio 2023 === ;4 lùggio 2023 * Aregordæve che tùtti i venardì o sciòrte ''O Zinâ'', a prìmma revìsta in zenéize in sciâ Ræ con tànto de versción òudio de nêuve. Quésto travàggio o l'é stæto inandiòu da l'asociaçión do ''Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure''. ;1° lùggio 2023 * Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''159°''' pòsto, con '''11.169''' pàgine de contegnûi e con '''1.913.654''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,94'''. E biografîe són '''770''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''559'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.255'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''241.136'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.558''', i uténti atîvi són '''26''' e i aministratoî són '''5'''. === Zùgno 2023 === ;13 zùgno 2023 * L'é sciortîo 'n nêuvo vìdeo de l'Anònimo Zenéize de Youtube: d'ancheu o ne móstra de êuvie méistre da letiatûa zenéize e di stùddi a lê dedicæ, con coménto e prezentaçión do tùtto inta léngoa nostrâ, bónn-a vixón! ;1° zùgno 2023 * Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''159°''' pòsto, con '''11.132''' pàgine de contegnûi e con '''1.897.118''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,95'''. E biografîe són '''766''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''555'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.249'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''240.327'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.453''', i uténti atîvi són '''25''' e i aministratoî són '''5'''. === Màzzo 2023 === ;1° màzzo 2023 * Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''158°''' pòsto, con '''11.128''' pàgine de contegnûi e con '''1.885.375''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,94'''. E biografîe són '''766''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''555'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.247'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''239.880'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.331''', i uténti atîvi són '''27''' e i aministratoî són '''5'''. === Arvî 2023 === ;1° arvî 2023 * Statìstiche a-o prìmmo d'arvî do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''158°''' pòsto, con '''11.117''' pàgine de contegnûi e con '''1.875.694''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,94'''. E biografîe són '''764''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''555'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són ''' 4.243'''. I file caregæ són '''8'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''239.454'''. E vôxe parlæ són '''11'''. I uténti registræ són '''15.233''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''. === Màrso 2023 === ;1° màrso 2023 * Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''158°''' pòsto, con '''11.105''' pàgine de contegnûi e con '''1.838.446''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,92'''. E biografîe són '''764''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''555'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.240'''. I file caregæ són '''8'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''238.603'''. E vôxe parlæ són '''11'''. I uténti registræ són '''15.134''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''. === Frevâ 2023 === ;1° frevâ 2023 * Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''157°''' pòsto, con '''11.097''' pàgine de contegnûi e con '''1.818.476''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,90'''. E biografîe són '''761''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''554'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.240'''. I file caregæ són '''8'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''237.903'''. E vôxe parlæ són '''11'''. I uténti registræ són '''15.026''', i uténti atîvi són '''33''' e i aministratoî són '''5'''. === Zenâ 2023 === ;22 zenâ 2023 * A Compagna (de Zena) a festezza çento anni da-a seu fondaçion co-in grande spetàcolo a-o Tiatro Carlo Feliçe a-i 22 de zenâ a-e 8.30 de séia. Amiæ [https://www.youtube.com/watch?v=75-ZZ2d2184 chi] a prezentaçion! Alegri! ;1° zenâ 2023 * Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''157°''' pòsto, con '''11.080''' pàgine de contegnûi e con '''1.802.868''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,89'''. E biografîe són '''761''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''553'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.235'''. I file caregæ són '''8'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''237.337'''. E vôxe parlæ són '''11'''. I uténti registræ són '''14.936''', i uténti atîvi són '''28''' e i aministratoî són '''5'''. == 2022 == === Dexénbre 2022 === ;23 dexénbre 2022 * [[Utente:S4b1nuz E.656|S4b1nuz E.656]] o s'é [[:m:Special:Permalink/24280971|dimìsso]] da aministratô. ;1° dexénbre 2022 * Statìstiche a-o prìmmo de dexénbre do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''157°''' pòsto, con '''11.068''' pàgine de contegnûi e con '''1.786.321''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,82'''. E biografîe són '''756''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''548'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.237'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''236.300'''. E vôxe parlæ són '''11'''. === Novénbre 2022 === ;1° novénbre 2022 * Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''156°''' pòsto, con '''11.052''' pàgine de contegnûi e con '''1.777.412''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,82'''. E biografîe són '''753''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''548'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.231'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''235.484'''. E vôxe parlæ són '''11'''. === Òtôbre 2022 === ;28 òtôbre 2022 * O sciortià primma da fìn de st'anno chi o libbro "Il genovese facile - Manuale del genovese moderno" scrîto da-o Prof. Franco Bampi, o tradutô Rîco Carlini e o cónsole da Compagna Zòrzo Òdon, dove gh'é tütti i riferimenti pe scrîve e leze corettamente o zeneize, ma anche pe parlalo co-e giüste inflescioìn. Alegri! ;25 òtôbre 2022 * O skin "[[:mw:Skin:Vector/2022|Vector 2022]]" o l'é diventòu o nêuvo default pe-a versción desktop. ;1 òtôbre 2022 * Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''156°''' pòsto, con '''11.043''' pàgine de contegnûi e con '''1.761.057''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,81'''. E biografîe són '''753''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''545'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.225'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''234.935'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Seténbre 2022 === ;1° seténbre 2022 * Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''156°''' pòsto, con '''11.027''' pàgine de contegnûi e con '''1.737.189''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,73'''. E biografîe són '''747''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''541'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.218'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''232.422'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Agósto 2022 === ;24 seténbre 2022 * O team da Wikipedia in lìgure o da o seu tribûto a-o Fiorenzo Toso (1962-2022), grande lengoista do zeneize. A seu sconparsa a l'é 'na greive pèrdia pe tûtti i amanti do zeneize ;1° agósto 2022 * Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''155°''' pòsto, con '''11.015''' pàgine de contegnûi e con '''1.752.461''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,68'''. E biografîe són '''747''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''540'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.218'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''231.132'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Lùggio 2022 === ;8 lùggio 2022 * A Wikipedia in Lìgure a l'é arivâ a 11.000 vôxe ;1 lùggio 2022 * Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''155°''' pòsto, con '''10.997''' pàgine de contegnûi e con '''1.727.387''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,67'''. E biografîe són '''744''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''537'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.215'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''230.577'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Zùgno 2022 === ;1° zùgno 2022 * Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''155°''' pòsto, con '''10.972''' pàgine de contegnûi e con '''1.694.356''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,66'''. E biografîe són '''744''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''537'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.212'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''229.815'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Màzzo 2022 === ;1° màzzo 2022 * Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''154°''' pòsto, con '''10. 960''' pàgine de contegnûi e con '''1.658.045''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,65'''. E biografîe són '''744''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''538'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.208'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''229.115'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Arvî 2022 === ;1° arvî 2022 * Statìstiche a-o prìmmo d'arvî do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''154°''' pòsto, con '''10.945''' pàgine de contegnûi e con '''1.593.482''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,65'''. E biografîe són ''' 743''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''536'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són ''' 4.205'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''227.799'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Màrso 2022 === ;1° màrso 2022 * Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''154°''' pòsto, con '''10.910''' pàgine de contegnûi e con '''1 .578.237''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,65'''. E biografîe són '''742''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''535'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.199'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''227.005'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Frevâ 2022 === ;1° frevâ 2022 * Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''154°''' pòsto, con '''10.878''' pàgine de contegnûi e con '''1.529.545''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,64'''. E biografîe són '''736''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''519'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.187'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''226.092'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Zenâ 2022 === ;31 zenâ 2022 * [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Eleçioìn/Arbenganese|l'é stæto elètto aministratô]]. ;1° zenâ 2022 * Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''153°''' pòsto, con '''10.847''' pàgine de contegnûi e con '''1.494.859''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,63'''. E biografîe són '''726''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''507'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.028'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''225.267'''. E vôxe parlæ són '''9'''. == 2021 == === Dexénbre 2021 === ;1° dexénbre 2021 * Statìstiche a-o prìmmo de dexénbre do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.822''' pàgine de contegnûi e con '''1.457.655''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,63'''. E biografîe són '''720'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''502'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.174'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''224.617'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Novénbre 2021 === ;1° novénbre 2021 * Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.796''' pàgine de contegnûi e con '''1.433.555''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,62'''. E biografîe són '''719'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''500'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.156'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''223.835'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Òtôbre 2021 === ;1° òtôbre 2021 * Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.771''' pàgine de contegnûi e con '''1.405.032''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,64'''. E biografîe són '''715'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''497'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.144'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''222.805'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Seténbre 2021 === ;1° seténbre 2021 * Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.748''' pàgine de contegnûi e con '''1.362.347''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,65'''. E biografîe són '''713'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''492'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.135'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''221.636'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Agósto 2021 === ;25 agósto 2021 * L'é stæto pubricòu a prìmma pàgina scrîta de Sàn Bertomê: U Sèrvu ;12 agósto 2021 * L'é stæto pubricòu a prìmma pàgina scrîta in garescìn: Garesce ;5 agósto 2021 * [[Utente:N.Longo|N.Longo]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Eleçioìn/N.Longo|l'é stæto elètto aministratô]]. ;1° agósto 2021 *Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.656''' pàgine de contegnûi e con '''1.314.175''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,64'''. E biografîe són '''710'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''491'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.025'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''217.346'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Lùggio 2021 === ;6 lùggio 2021 * L'é stæto pubricòu a prìmma pàgina scrîta in ormeàsco: Ulmea ;1° lùggio 2021 * Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''151°''' pòsto, con '''10.502''' pàgine de contegnûi e con '''1.246.272''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,48'''. E biografîe són '''699'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''480'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''3.952'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''211.268'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Zùgno 2021 === ;1 zùgno 2021 * Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''150°''' pòsto, con '''10.441''' pàgine de contegnûi e con '''1.171.802''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''663'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''442'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''3.919'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''208.309'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Màzzo 2021 === ;23 màzzo 2021 * A prìmma pàgina scrita in arbenganese ;22 màzzo 2021 * A prìmma pàgina scrita in finarìn ;9 màzzo 2021 * A prìmma pàgina scrita in bunifazzin ;1° màzzo 2021 * Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''151°''' pòsto, con '''10.261''' pàgine de contegnûi e con '''1.134.671''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''645'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''422'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''3.743'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''205.161'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Arvî 2021 === ;1° arvî 2021 * Statìstiche a-o prìmmo d'arvî do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.228''' pàgine de contegnûi e con '''1.088.970''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''642'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''420'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''3.720'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''202.595'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Màrso 2021 === ;22 màrso 2021 * Scialla, Scialla! Semmo arivæ a '''{{formatnum:10000}} (Dêxemilla) vôxe''' in questa Wiki! Graçie {{formatnum:10000}} vòtte a tûtti! Alêgri! ;1 màrso 2021 * Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''164°''' pòsto, con '''7.563''' pàgine de contegnûi e con '''990.935''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''639'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''417'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''2.066'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''196.183'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Frevâ 2021 === ;1° frevâ 2021 * Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''185°''' pòsto, con '''5.683''' pàgine de contegnûi e con '''918.949''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''637'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''416'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''2.053'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''188.438'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Zenâ 2021 === ;1° zenâ 2021 * Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2021. A lij.wiki a l'é scugiâ a-o '''197°''' pòsto, con '''4.460''' pàgine de contegnûi e con '''883.330''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''635'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''416'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''2.023'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''185.408'''. E vôxe parlæ són '''4'''. == 2020 == === Dexénbre 2020 === ;1° dexénbre 2020 * Statìstiche a-o prìmmo de dexénbre do 2020: A lij.wiki a l'é scugiâ a-o '''197°''' pòsto, con '''4.421''' pàgine de contegnûi e con '''869.975''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''628'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''408'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.975'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''184.483'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Novénbre 2020 === ;1° novénbre 2020 * Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2020: A lij.wiki a l'é scugiâ a-o '''197°''' pòsto, con '''4.329''' pàgine de contegnûi e con '''851.866''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''613'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''395'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.872'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''183.167'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Òtôbre 2020 === ;1° òtôbre 2020 * Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2020. A lij.wiki a l'é a-o '''195°''' pòsto, con '''4.283''' pàgine de contegnûi e con '''840.567''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''611'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''392'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.852'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''182.357'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Seténbre 2020 === ;22 seténbre 2020 * O l'é stæto cangiòu l'orâio da Wikipedia Lìgure segóndo l'ôa de Zêna (CET/CEST). ;1° seténbre 2020 * Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2020. A lij.wiki a l'é a-o '''195°''' pòsto, con '''4.269''' pàgine de contegnûi e con '''835.948''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''609'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''392'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.805'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''181.794'''. === Agósto 2020 === ;1° agósto 2020 * A-a fìn de lùggio a '''Wikivivagna''' a l'é divegnûa indipendente, sàiva a dî ch'a no dipende ciù da-a Wikisource globâle. O zoêno spezìn '''Samuele2002''' o l'é divegnûo aministratô da [https://lij.wikisource.org/wiki/P%C3%A0gina_prin%C3%A7ip%C3%A2 Wikivivagna]. O contribûto ciù inportante pe realizâ questa indipendensa o l'é stæto dæto da-o '''Giromìn Cangiaxo''' ch'o l'à tradûto (e o continua a tradûe) tùtta l'interfaccia pe-a Wikivivagna e a nòstra Wikipedia. Conplimenti e augûri a tùtti doî! * Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2020. A lij.wiki a l'é a-o '''197°''' pòsto, con '''4.077''' pàgine de contegnûi e con '''810.431''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''596'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''381'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.632'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''179.478'''. === Lùggio 2020 === ;20 lùggio 2020 * A l'é stæta creâ a '''Wikivivàgna Lìgure''' in sce [[:s:|lij.wikisource.org]] ; 14 lùggio 2020 * L'é sciortîo 'n interesante artìcolo in sciô Tabarchìn scrîto da Fiorenzo Toso: sciachæ [http://lingueemergenti.info/tabarchin/article/a-scritua-du-tabarchin-in-esperiensa-noa?fbclid=IwAR3Sceyn5CawlKLVI9FhH1POZbEX3zo1Z9qhwJ4C1kxdS5Keo0Cb9_pTY0s chi]. E chi [https://invexendo.github.io/serv-assae.html?fbclid=IwAR3W9gJsr7qv4zMktsvFMTiu7c-LPcp0SDGITPhyyM1rHozqZ2rJy7b2X2g gh'é 'n belìscimo testo scrîto e lezûo in zeneize da-o Fiorenzo Toso]. ;1 lùggio 2020 * Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2020. A lij.wiki a l'é a-o '''198°''' pòsto, con '''3.942''' pàgine de contegnûi e con '''785.857''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''551'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''351'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.139'''. === Zùgno 2020 === ;29 zùgno 2020 * Són stæti introdûti i nêuvi grùppi uténte in sciâ Wikipedia in Lìgure: Rollbacker e Mover ;26 zùgno 2020 * A l'é stæta fæta a prìmma vôxe parlâ: Penarchi - [[:File:Lijwiki-Penarchi.ogg]] ;20 zùgno 2020 * O sondàggio in scî Nêuvi grùppi uténte o l'é terminòu e a propòsta a l'é stæta aprovâ. ;1 zùgno 2020 * [[Utente:Giodiassi5|Giodiassi5]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Eleçioìn/Giodiassi5|l'é stæto elètto aministratô]]. * [[Utente:S4b1nuz E.656|S4b1nuz E.656]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Eleçioìn/S4b1nuz E.656|l'é stæto elètto aministratô]]. === Màzzo 2020 === === Arvî 2020 === === Màrso 2020 === ;23 màrso 2020 * O l'é prezénte in scê YouTube in filmìn in sciâ lengoa zeneize pubricòu da 'n canâ specializòu inte lengoe do mondo e de difuxon internaçionâle. O filmìn o l'é stæto realizòu graçie a Giodiassi5, a-i aministratoî e a-e consulense de âtri wikipedién, co-o fìn de fâ conosce o ciù poscibile o zeneize e a lengoa ligure. [https://www.youtube.com/watch?v=O0qupghwU5o Chi gh'é o ligàmme]. === Frevâ 2020 === ;3 frevâ 2020 * Scialla, scialla: a-i 4 d'Àrvî che vén, inta "Libreria Paolina" in Ciàssa Mateòtti ghe saiâ a prezentaçión di Evangêi, libbro tradûto da-o Rîco Carlini e publicòu da-a câza editrice ERGA. === Zenâ 2020 === ;22 zenâ 2020 * [[Utente:Aereus646|Aereus646]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Eleçioìn/Aereus646|l'é stæto elètto aministratô]]. == 2019 == === Dexénbre 2019 === ;15 Dexénbre 2019 * Salûo a tùtti, sabbo 21 de dexénbre, a quatt'ôe dòppo disnâ, ghe saià o tradiçionâle confêugo a Zêna in Ciassa de Ferari. Saieiva 'n'ocaxón pe incontrâse pe niâtri da Wikipedia Lìgure. Pe contatti poéi scrîve inta mæ pàgina de discusción. Scignorìa! === Novénbre 2019 === ;12 Novénbre 2019 * L'Universcitæ de Innsbruck a l'é aprêuvo a terminâ 'n progetto de vocabolâio zeneize-italiàn a-a pàgina https://romanistik-gephras.uibk.ac.at/content?page=home . GEPHRAS o l’é o primmo diçionäio de combinaçioin zeneise-italian. Informaçioin dettaggiæ in sciô progetto s’attreuvan [https://romanistik-gephras.uibk.ac.at/content?page=project chi]. O diçionäio o l’é in sciâ ræ da-o comenso do progetto, ma e intræ no saian definitive fin a-o frevâ do 2020. O progetto o l’é finançiou da-o fondo do stato austriaco pe-a reçerca (FWF). === Òtôbre 2019 === ;2 Òtôbre 2019 * Sòcci de A Compagna confèrman che into nêuvo ''Android'' gh'é òua anche a tastêa zenéize-lìgure lij. === Seténbre 2019 === ;1 Seténbre 2019 * L'uténte JeanM o l'à misso in sciâ ræ a [http://ligu.re/ verscion d'anteprimma do Cazassa e de l'Oliviêri digitâle]. Coménti, crìtiche e sugeriménti son tùtti bén acetæ e incoragiæ, e coscì anche i contribûti. * A-o primmo de seténbre se son incontræ a Üpega, inta provinsa de Cuneo, i brigaschi da Tæra Brigasca. === Agósto 2019 === ;10 de agosto 2019 * L'aministratô Luensu1959 o l'à òrganizòu pe-i colaboratoî de Wikipedia Lìgure 'n incontro a Cazélla a l'òstàia "Antica Trattoria Del Bado". Gh'êa o tradutô Rîco Carlini e o prescidénte da Compagna de Zena Franco Bampi. Émmo parlòu de tùtto, da-o futûro do Zenéize a-a situaçion da nòstra Wiki, scinn'a-a publicaçion di Evangêi do Carlini, òua che a revixon da sò traduçion a l'é finîa. Scignorîa! === Lùggio 2019 === ;21 lùggio 2019 * [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Riconfèrma anoâle/Luensu1959/2|l'é stæto riconfermòu aministratô]]. === Zùgno 2019 === === Màzzo 2019 === === Arvî 2019 === === Màrso 2019 === === Frevâ 2019 === === Zenâ 2019 === ;1 zenâ 2019 * Scialla, scialla, [[Utente:Badano5|Badano5]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Riconfèrma anoâle/Badano5|l'é stæto riconfermòu aministratô]]! Conpliménti! Tanti aogûri de bon travaggio! Badano5 o restiâ in càrega comme aministratô da nòstra Wiki scin a-i 3 de zenâ do 2020. == 2018 == === Dexénbre 2018 === ;30 dexénbre 2018 * A-i 30 de dexénbre se son incontræ a Seravàlle Scrivia i doî aministratoî Luensu1959 e Badano5: se son incontræ in Âta Ligùria ''a mezza stradda'' perché un o vîve a Romma e l'âtro o vîve a Grenoble! L'é nasciûa a-o prinçipio de dexénbre a tersa figìnn-a do Feipìn, za aministratô da nòstra Wiki e vice-prescidénte da Compagna into pasòu. Augùri de tùtto cheu! O Feipìn o n'à scrîto a niâtri coscì: <blockquote>"No poei imaginâ cös'o l'ê Sentî a feliçitæ de-e dôe figìnn-e Quande àn saciûo, belle stelìnn-e Che n'âtro astro nêuo o gh'é Inta vitta de seu câi a luxî A l'é a Cecilia, a se ciamma coscì E no se fâ pe dî, ma intanto dilla A l'é nasciûa into giorno do Balilla!</blockquote> ;22 dexénbre 2018 * O pròscimo confêugo o se tegniâ a Zêna a-i 22 de dexénbre do 2018 de dòppo disnâ. === Novénbre 2018 === === Òtôbre 2018 === ;1 òtôbre 2018 * Aregordémose ògni tanto de dâ 'n'eugiâ [http://www.primocanale.it/network/liguriancheu/ chi] a-a rùbrica "Ligùria ancheu" in sciô Primo Canale ;15 òtôbre 2018 * Quande i polìtichi parlan in zenéize de Zena e de consegoénse pe-a çitæ a càoza do ponte ch'o l'é deruòu. Amîa [http://www.primocanale.it/notizie/odone-negri-l-addio-alla-presidenza-della-camera-di-commercio-in-dialetto-202002.html chi] inta trasmisción "Ligùria ancheu".}} === Seténbre 2018 === ;9 seténbre 2018 * [[Utente:Feipìn|Feipìn]] o l'é deschèito automaticamente da-a càrega de aministratô pe inativitæ. === Agósto 2018 === ;14 agósto 2018 * Doî di tréi aministratoî atoâli, Luensu1959 e o Feipìn, se son incontræ a Buzàlla a-i 10 d'agosto do 2018 a l'östàja "Banco Rosso". Gh'êa anche o tradutô Rîco Carlini, o prescidénte d'A Compagna de Zêna, Franco Bampi, e Præ Carbón do santuâio da Vitöria. O têma o l'é stæto quello de comme fâ pe trovâ in finançiamento pe-a publicaçión di Evangêi tradûti da-o Rîco Carlini. O Præ Carbón o l'é aprêuvo a fâ 'na revixón da traduçión. O Carlini, into méntre, o s'é misso a tradûe i Atti di Apòstoli ascì. * A-i 14 d'agósto 2018 o l'é derûo o pónte Morandi a Zêna. Chi gh'é 'na poexîa dedicâ a-o pónte, a Zêna e a tùtti i zeneixi: <blockquote>Derûa in pónte, Derûa 'na stradda, Derûan i nervi de chi, Segûo, O pénsa: Poéivo êse la. Derûa 'na çitæ, Òua ciù izolà, Derûa a sò economía, Frágile e insegûa. Derûa a fêde, Ne-o çè, Ne-o destìn, Ne-a vitta. Derûan e brássa De chi o spála, Derûa, pezánte, O magón, In sce nòstre spalle. Tûtto o derûa Fêua che noiâtri. Génte dûa, Inospitále, Morciónn-a e Co-a tèsta comme 'n masabécco, Pe chi o no ne conosce. Génte che travaggia, Camálli, Portoâli, Carbounée. Artexánn-i, Banchiêri, Capitann-i e Mainè. Villan in scê prîe. Superbi, Òrgogliôzi. Fêi! Inscìste, Inutilmente, O çê, In scia nòstra çitæ. Che da ægua, Brátta, Róvinn-e e Bombe, A l'é sempre sciortìa. E alôa "che l'inse!", Zêna, Domán ti saiæ ancón ciú bella</blockquote> === Lùggio 2018 === ;16 lùggio 2018 * [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Riconfèrma anoâle/Luensu1959|l'é stæto riconfermòu aministratô]] pe sei meixi. [[m:Steward_requests/Permissions/Approved_temporary#Luensu1919@lij.wikipedia|Chi]] gh'é a conferma di Stewards === Zùgno 2018 === ;23 zùgno 2018 * [[Utente:Badano5|Badano5]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Eleçioìn/Badano5|l'é stæto elètto aministratô]] pe sei meixi. [[m:Steward_requests/Permissions/Approved_temporary#Badano5@lij.wikipedia|Chi]] gh'é a conferma di Stewards. === Màzzo 2018 === ;1 màzzo 2018 * O Bar de Wikipedia o l'é stæto seròu e sostitoîo da-o Wikipediàn. === Arvî 2018 === ;24 arvî 2018 * [[Utente:Giromin Cangiaxo|Giromin Cangiaxo]] o l'é deschèito automaticamente da-a càrega de aministratô pe inativitæ. === Màrso 2018 === ;17 màrso 2018 * Wiki Lìgure a l'é vîva e a vâ avanti co-i contribûti de tùtti! Semmo aprêuvo a fâ di cangiaménti: o l'é necesâio fâ di cangiamenti pe avéi de discuscioìn ciù vixìbili e ciæ pe tùtti. Emmo prinçipiòu a dâ recàtto in sciô Pòrtego da comunitæ e voémmo archiviâ e discuscioìn vêge de ànni inte 'na seçión ciamâ "Archìvio". Cómme poéi védde, gh'é za a seçión "O Wikipediàn", e chi o saiâ poscibile, prezénpio, védde e novitæ ciù recénti da letiatûa in zenéize. Si terrà conto anche di video e altro materiale multimediale da inserire sulla nostra Wiki per rendere la consultazione più reale, vivida e piacevole. Sarà questo "Wikipediàn" un "Bar" più completo, sostituendosi a lui. Chi veu dâ di sugerimenti, peu scrîve òua in sciô "Pòrtego da comunitæ" opûre in sciô "Bar". Scignorîa a tùtti! === Frevâ 2018 === === Zenâ 2018 === <noinclude>[[Categorîa:O Wikipediàn|Archìvio]]</noinclude> nsvkd5b9985pahwu7k08fy6u2m2bedu 0 18561 275210 270168 2026-10-31T18:54:08Z Arbenganese 12552 /* Stick Band (Bob Callero) */ + quarcheduna de cansoin 275210 wikitext text/x-wiki {{Travàggio in córso|E|Travàggio in córso}} {{Grafîa ofiçiâ}} [[Immaggine:A.Preziuso - Via del Campo 29 (1).jpg|thumb|right|Cantànti da Ligùria, into musêo [[Ino Campo|Ino Cànpo]]]] Sta pàgina chi a contêgne 'na seleçión da '''discografîa in léngoa lìgure''', de cansoìn e de dìschi tànto d'ancheu cómme da tradiçión. Pe-e mûxiche e i cànti popolâri amiâ a-a segónda seçión da pàgina; inta prìmma gh'é, pe cóntra, i dìschi in lìgure d'aotoî despægi. == Dischi in léngoa lìgure == === [[Alberto Fratini]] === * Genoa Folk 81 (33 gîi), Coae d'amou/E due remme lentamente - 1981 * A mae cittae (muxicascétta) - 1983 * A l'ea dedica solo a ti quella so idea (muxicascétta) - 1985 * ''Na branca de amixi'', ''Zena bagna'' (muxicascétta) - 1994 * ''Ma se ghe penso'' - 1995 * ''A vitta a va'' - 2010 === [[Andrea Facco]] === * ''In mêzo a-o vèrde'', [[2021]], ch'o gh'à:<ref>{{Çitta web|url=https://www.andreafacco.it/prodotto/in-mezo-a-o-verde/|tìtolo=In mêzo a-o vérde|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-08-27}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_m9o3EOjkil0J84MiGalQBUY0eyxcKcbxA&si=6MBJS-LXcKtMbsVE|tìtolo=In mêzo a-o vèrde|léngoa=IT|vìxita=2025-08-27}}</ref> **''Trallalero antigo'' **''Àve Marîa zenéize'' **''Piccon dagghe cianin'' **''Ma se ghe penso'' *''Çerci de prie'', [[2025]], con drénto:<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_ns5IeU83NuFcAGUj_4H54g3einPCiU8jA&si=VQ3HCEn-HcHcWIa2|tìtolo=Çerci de prie|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-08-27}}</ref> **''Çerci de prie'' **''Cà de croi'' **''E demuelunn-e'' (co-i [[Demueluìn|Demueluin]]) **''A stradda priosa pè Roundstone'' **''O çè suvia Dublin'' **''Caligo in sciu Benbulben'' **''O'Connel'' **''Çentomia'' **''Bealtaine'' **''Temma de Bealtaine'' **''Niatri'' === [[Barche a Torsio]] === * ''Barche a Torsio'', [[2006]], cón drénto:<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_mh2RsjHxF_GTDyh6M9COW_lCcZyth9yW4&si=mfQLLflTUojV4l6w|tìtolo=Barche a Torsio • Album|léngoa=LIJ|vìxita=2025-07-06}}</ref> **''Tutto a posto'' **''Sci o so mi ascì'' **''Ciû studiæ'' **''Dolore'' **''Aggotta'' **''Raptus marotto'' **''Samba da bagascia'' **''Resacca/dormia'' **''Cordless'' **''Barche a Torsio'' **''Ortolano Satanico'' *''E dui!'', [[2008]], o contêgne:<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_kFBMcltlm74iCj1G5rTRKljjedRf6z5Ec&si=7UeejxE6__tAPrei|tìtolo=E dui!|léngoa=LIJ|vìxita=2025-07-06}}</ref> **''Quartu Jam'' **''Ti Amo'' **''Mi se penso che poi'' **''Stettin'' **''Dimme comme mai'' **''De domenega'' **''Dormi piccin'' **''Vôggio quaetâ'' **''L'urtima peia'' **''Caccia ai rûmeni'' **''Vladimiro di Carpazi'' *''Trei'', [[2010]], ch'o gh'à:<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_nCInnToZSMI9ul12HevgpliX4qyOX3q68&si=CXWxFot_0CO0C2tt|tìtolo=Trei|léngoa=LIJ|vìxita=2025-07-06}}</ref> **''Coose?!?'' **''Manco in Africa'' **''Orero'' **''Bara'' **''Deixa comigu'' **''Legna'' **''Brûtta Troia'' **''Tignoso'' **''Valentinn-a a Pisana'' **''Dischi volanti'' **''Manco in Africa (da careghi)'' **''Mitra (canzon a ufo)'' *''Quattro'', [[2013]], cón:<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_kyah0rbQsP6msTwXiH7fKDtNPbCc2xfR0&si=xxmWmnInKwQshspj|tìtolo=Quattro|léngoa=LIJ|vìxita=2025-07-06}}</ref> **''Sei e quaranta'' **''Luigin'' **''Cioccoeûia'' **''Ciripitoni'' **''Mollo'' **''Simpatico'' **''Ti'' **''Raggia de vîve'' **''Natale'' **''Batto ô belin'' === [[Beppe Gambetta]] === [[File:Beppe Gambetta live ITALY June 2008.jpg|thumb|Beppe Gambetta live ITALY June 2008|Beppe Gambetta into 2008]] * ''Crêuza de mâ''<ref>''Crêuza de mâ'' (cantâ in tedesco, ingleize e zeneize). Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=lslNYYyeMWc].</ref> * ''A çimma'', into disco: ''Le nuvole'', Milàn, BMG Ricordi, 1999, 1 Compact Disc (41 min., 28 sec.): 1.4 m./sec (compact disc), Digitale, Stereofonico ; 4 3/4 in. (12 cm) <ref>''A çimma''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=eeoSL_kAfTs].</ref> * ''Dove tîa o vénto''<ref>''Dove tîa o vénto''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=7DTIg0vuXGc&fbclid=IwAR3BHpFuN2LuxXHaZL8yOfltFY20B0BKrXa5AckOBGYEErXhTPJCkUJ7LCc].</ref> [[Immaggine:Bruno-lauzi-con-chitarra.jpg|thumb|200x200px|Bruno Lauzi]] === [[Bruno Lauzi]] === * ''O frigideiro''. Compact Disc; stereofonico; registraçion digitâle <ref>''O frigideiro''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=mDTpp97oVBs].</ref> * ''Ma se ghe penso''. Compact Disc; stereofonico; registraçion digitâle <ref>''Ma se ghe penso''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=kCdgK0GQWfQ].</ref> === [[Buio Pesto]] === [[Immaggine:Buio Pesto 2014 tour.png|thumb|200px|right|Ronco Scrivia-Buio Pesto, 2014 tour]] * ''A fìn do móndo''<ref>''A fìn do móndo''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=_lHTYa8fqgs].</ref> * ''Belin'', into disco; ''Music Zoo Compilation: Il Top del trash'', V2 Records, 2003, 1 Compact Disc: 1.4 m./sec, Digitale, Stereofonico; 4 3/4 in. (12 cm). * ''L'é l'ôa che''<ref>''L'é l'ôa che''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=DR2FFrrSigI].</ref> * ''Lìguri''<ref>''Lìguri''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=W8_LgT4q2Qk].</ref> * ''Capitàn Baxaicò''<ref>''Capitàn Baxaicò''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=xOvnRgvB-y0].</ref> * ''Me ne batto o belìn''<ref>''Me ne batto o belìn''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=uN-zLRUM3pg].</ref> * ''No ghe n'é''<ref>''No ghe n'é''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=JopGl9e1D10].</ref> * ''A gh'a 'na fîa''<ref>''A gh'a 'na fîa''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=joWIgM2Ev4U]</ref> === [[Fabrizio De André]] === * ''Crêuza de mä''<ref>''Crêuza de mä'', Dischi Ricordi, 1984, 1 Compact Disc (33 min. circa): 1.4 m./sec (compact disc); 12 cm. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=kV1EqWjwqJE].</ref> * ''A çimma''<ref>''A çimma''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=jg3-RNNxayA].</ref> * ''Jamin-a''<ref>''Jamin-a''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=wEtaLAXdA24].</ref> * ''Megu megùn''<ref>''Megu megùn''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=qSkycMgRwZQ].</ref> === [[Franca Lai]] === * ''Pe mi, Pe ti, Pe Zêna'', Area Record. O contegne: * ''Fallo pe mi'' * ''Un paise strano'' * ''A Maddalena'' (Originale: ''I Don't Know To Love Him'') * ''Mi canto Zêna''<ref>''Mi canto Zêna''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=gayAfPLsmJM].</ref> * ''Un fiore in scio barcon'' * ''O barcaieu'' * ''Madonn-a zeneise'' * ''Miagette de crêuze''<ref>''Miagette de crêuze''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=RQzkM7X_XA0].</ref> * ''Comme t'æ bella Zêna''<ref>''Comme t'æ bella Zêna''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=ehQueLP4mIg].</ref> === [[Gabriele Cassini]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.cascin.it/bardofiles/canzoni.htm|tìtolo=LE CANZONI DEL CD|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-02-20}}</ref> === *''Bligal'', [[1986]], muxicascétta de cansoìn in ''bligařencu'', cón in sìmma: ** ''A ün petitu c'u cresce'' ** ''Tèmpi beli de üna vouta'' ** ''E catru stagiun'' ** ''A üna giuvena furèsta'' ** ''U campanin de Bligal'' ** ''Bligal''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=DEARN2-xEsg|tìtolo=Bligal - Gabriele Cassini|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-02-19}}</ref> === [[Gino Paoli]] === [[Immaggine:Gino Paoli Chiara 2018.jpg|thumb|Gino Paoli]] * ''Zêna''<ref>''Zêna''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=xj9iUstud5w].</ref> * ''Ciao, salutime un po' Zêna''. Durium, 1 Disco sonoro: 33 1/3 rpm, Elettrica/analogica, Mono; 12 in. (30 cm). O contegne: ** ''Saluti a Zêna'' ** ''Piccon dagghe cianin'' ** ''A canson da cheullia'' ** ''Ma se ghe penso'' ** ''Boccadàzze'' ** ''O capello'' ** ''Chitarra zeneise'' ** ''O sciòco'' ** ''Tripperia'' ** ''Arrio'' ** ''O stracce'' ** ''Mae ben'' ** ''Preghèa de 'n'emigrante'' === [[Gioxeppe Marzari]] === {{Véddi ascì|Discografia de Gioxeppe Marzari}} === [[I Grandi e Fanti]] === * ''Vega vughina'', inedito, o contegniâ<ref>{{Çitta web|url=http://www.grandiefanti.com/|tìtolo=Grandi & Fanti|léngoa=IT, LIJ}}</ref>: ** ''Vega vughina'' ** ''Rusu de seia'' ** ''Lüna de lügiu'' ** ''Lebeciu'' ** ''Er munumentu'' === [[I Mandillä]] === [[File:I Mandillâ (Festival de San Zorzu 2023)-Ezibisiun 02.jpg|thumb|I Mandillä, into 2023|200x200px]] * ''Ciassa Marengo 26'', 2017, o contegne<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_nAmYZCPmehosm0-jm_99tdMlymwLCNpvo&si=riuEnq3Sxqav8Ouf|tìtolo=I Mandillä, Ciassa Marengo 26}}</ref>: ** ''Grigue'' ** ''Fêugo de Sant'Antonio'' ** ''O bancà'' ** ''Morte neigra'' ** ''Canson do diâo'' ** ''Marinìn'' ** ''Gente do me paize'' ** ''O paize da succa'' ** ''Mi no son comme o Segnó'' ** ''Ciassa marengo 26'' ** ''L'è un meize che son morto'' * ''Voxi do mâ'', 2023, o contegne<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_l60heOdMB43bEgDS9bhmffv8y61CMtRSI&si=e1NII1SZjUIWsR_z|tìtolo=I Mandillä, Voxi do mâ}}</ref>: ** ''A Nessa'' ** ''A pria'' ** ''Moe adotiva'' ** ''Sciallin'' ** ''Tappi de çeia'' ** ''L'estaca (A stanga)'' ** ''Santo Cristo'' ** ''O testamento da vêgia'' ** ''Manco un papê'' ** ''Voxi do mâ'' === [[Trilli|I Trilli]] === * ''Trilli trilli''. Disco (33 gîi); monofònico; registraçion elettrica <ref>''Trilli trilli''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=Dpca6KpZaGE].</ref> === [[Ivano Nicolini]] === * ''A Mae Taera... Ö Mae Mâ'', 2008 CD (Nonna Papera Edizioni Musicali)<ref>{{Çitta web|url=https://www.discogs.com/it/release/24892505-Ivano-Nicolini-A-Mae-Taera-%C3%96-Mae-M%C3%A2|tìtolo=Ivano Nicolini – A Mae Taera... Ö Mae Mâ|léngoa=EN|vìxita=2025-02-25}}</ref> ** ''A Mae Taera'' (tèsto do [[Mario Scaglia]])<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=x9c9_dOIeVY|tìtolo=A mae taera|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-02-25}}</ref> ** ''A Rundanin-a De Mâ'' (tèsto do Claudio Borgna) ** ''Clochard'' (sôlo mûxica) ** ''Sensa Numme'' (tèsto do Claudio Borgna) ** ''Posa E Demöe'' (tèsto do [[Mario Scaglia]]) ** ''Bàgnu De Mëzaneutte'' (tèsto do Claudio Borgna)<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=LukxJC_WONE|tìtolo=Bagnu de mezaneutte|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-02-25}}</ref> ** ''Estasi'' (tèsto do [[Mario Scaglia]]) ** ''A Cansun Di Ravieu'' (tèsto do Claudio Borgna) ** ''Ciappelette D'Amë'' (tèsto do Claudio Borgna)<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=1RnSNWFFinc|tìtolo=Ciappelette d'amè|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-02-25}}</ref> ** ''Angelu Vegiu'' (tèsto do Claudio Borgna) ** ''A Stagiùn da Libertae'' ** ''Päxe'' ** ''A Spassö Pe' Via Pia'' (tèsto do [[Mario Scaglia]])<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3363CXNy-EY|tìtolo=A spassö pe' via Pia|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-02-25}}</ref> ** ''Dumenega''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=z9D2sVvZMFg|tìtolo=Dumenega|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-02-25}}</ref> ** ''Sulu'' (tèsto do Claudio Borgna) ** ''Turetta Piccininn-a'' (tèsto do Giuseppe Rando)<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=yzY98tCYScc|tìtolo=Turetta Piccininn-a|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-02-25}}</ref> ** ''Ricordu De Fabrizio De Andrè'' ** ''Ö Mae Mâ'' (tèsto do [[Mario Scaglia]]) === [[Joe Sentieri]] === [[Immaggine:Joe Sentieri - Caccia al marito.jpg|thumb|200px|right|Joe Sentieri, 1960]] * ''T'éi desandià''<ref>''T'éi desandià''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=XvnLm-zaEtk].</ref> === [[Lino da Recco]] === * ''Oh Zena Zena bella (Mi te arregordo cuscì)'', [[2003]], prodûto da Devega, o gh'à drénto:<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_mZYXwCI8qOOvIpNxmoFi7-xa1hnchk1gE&si=5vE2DCX7O66Wzo7o|tìtolo=Oh Zena Zena bella (Mi te arregordo cuscì, Canzoni dialettali genovesi)|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-04-01}}</ref> ** ''Oh Zena Zena'' ** ''Mi te arregordo cuscì'' ** ''Nostalgia'' ** ''Ma se ghe penso'' ** ''Canson da Cheullia'' ** ''Neutte a Boccadase'' ** ''Saluta Zena'' ** ''Riconoscenza'' ** ''Zena che nostalgia'' ** ''Sejann-e de lunn-a'' ** ''Ammiando Portofin'' ** ''Ave Maria zeneize'' ** ''Tutto sciù pe Monte Mou'' ** ''Arrivederci a Portofin'' ** ''Piccon dagghe cianìn'' ** ''Canterin'' ** ''Da o Lino a Recco'' * ''Zena a canta ancon'', [[2005]], prodûto da Devega, o gh'à drénto:<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_mc8PLVGjKjaC17nnrl3B2-Xf9U3Xxhg6A&si=0UMKavMECKa19Fm6|tìtolo=Zena a canta ancon|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-04-01}}</ref> ** ''Voggiu vedite a Zena'' ** ''A vitta a l'è tutta 'na trappola'' ** ''Serenata a Boccadase'' ** ''San Rocco de Camuggi'' ** ''Saluta Zena'' ** ''Sejann-e de lunn-a'' ** ''Ammiando Portofin'' ** ''Canson da Cheullia'' ** ''Canterin'' ** ''Neutte a Boccadase'' ** ''Piccon dagghe cianìn'' ** ''Tutto sciù pe Monte Mou'' ** ''Nostalgia'' ** ''Riconoscenza'' ** ''Zena che nostalgia'' ** ''Arrivederci a Portofin'' ** ''Oh Zena Zena'' ** ''Ave Maria zeneize'' ** ''Ma se ghe penso'' ** ''Da o Lino a Recco'' * ''Ün disco pé ballâ... in zeneize!'', [[2014]], prodûto da Devega, o gh'à drénto:<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_lhQN7muKIOyDHrklGGg0gPKcZu5IqzdBA&si=cYMFCeHGg-jRaVca|tìtolo=Ün disco pé ballâ... in zeneize!|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-04-01}}</ref> ** ''Strazetti d'Arbâ'' ** ''Foxe de Zena'' ** ''Moae lunn-a'' ** ''L'è tempo de dïse ciao'' ** ''Sensa Zena'' ** ''Levite depuí'' ** ''Tramonto'' ** ''Trallalero antigo'' ** ''Catainín'' ** ''Chitara zeneize'' ** ''Canson da Foxe'' ** ''Festa a Boccadaze'' ** ''Ciassa de Pontexello'' ** ''Riconoscenza'' ** ''Oh Zena Zena'' ** ''No fermäte, mae chitara (Chitarra romana)'' ** ''Ma se ghe penso'' ** ''Cansón da Chéullia'' ** ''Sejann-e de lunn-a'' ** ''Tutto sciù pë monte Môu'' ** ''Da o Lino a Recco'' === [[Mario Brai]] === * ''Cuntinuitè'', 2011, S'Ard Music, dìsco in tabarchìn ch'o gh'a drénto<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_n4OEDFggl9dnSBGzJWWVUzjRNPXmGq0_U&si=fxzyY5m4yHZmry6z|tìtolo=Cuntinuitè Mario Brai - Album|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-10-19}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.sascena.it/mario-brai-sensegua/|tìtolo=Mario Brai – Sensegua|outô=Claudio Loi|dæta=2022-12-11|léngoa=IT|vìxita=2025-10-19}}</ref>: ** ''Ale figiö'' ** ''Sensègua'' ** ''Oh amigu ma'' ** ''Cuntinuitè'' ** ''Sinan Capudàn Pascià'' ** ''E disètte de zenà '' ** ''Gh'éa n'èrbu'' ** ''L'amù e a forsa'' ** ''U Ruzòiu'' ** ''U cöttu e u crüu'' ** ''Briciole di terra '' ** ''Boh? Nû so!'' ** ''Fuochi d'estate'' ** ''Oh amigu ma (Arrogalla remix)'' === [[Mike fC]] === [[File:Festivàl de Sàn Zòrzo (Arbénga, 2023) - Mike fC.jpg|thumb|Mike fC, into 2023|200x200px]] * ''Luxe inti euggi'', 2019, o contegne<ref>{{Çitta web|url=https://www.primocanale.it/notizie/-luxe-inti-euggi-il-successo-del-nuovo-disco-di-mike-fc-un-ragazzo-di-paese-207874.html|tìtolo=Luxe inti euggi, o sucesso do nêuvo disco de Mike fC|vìxita=2021-09-03|léngoa=LIJ,IT}}</ref>: ** ''Luxe inti euggi'' ** ''Zena'' ** ''Coæ de cantâ'' (con Wladi di Trilli) ** ''Mia ben'' ** ''Fermâ o tenpo'' ** ''Manezzi inte 'n manezzo'' ** ''Alegri'' (co-i [[Demueluìn]]) ** ''T'ê speciâle'' ** ''Inte 'n abrasso'' ** ''Aregagimmose'' (con Maz Vilander di Makadam Zena) ** ''Ghe semmo'' ** ''Pe-i monti a pê'' ** ''Tou-li'' (co-i [[Demueluìn]]) *Âtri scìngoli'' ** ''Dâse 'na man'' (co-o Guido Perata), [[2021]] ** ''Gioiozo Denâ'' (co-i "Da-i bricchi a-o ma"), [[2021]] ** ''Dimme perché'' (co-i "Sensa Ténpo": Guido Perata e Chiara Franzi), [[2022]] ** ''Invexendo de Natale'' (co-i "Da-i bricchi a-o ma"), [[2022]] ** ''O Ma Feua'', [[2023]] ** ''Scio meistro'', [[2023]] ** ''Che pru!'' (co-i Demueluin), [[2023]] ** ''Trallalero de l'erbo'' (co-i "Da-i bricchi a-o ma"), [[2023]] ** ''In Liguria'' (con Alex Flyer, Talita, Il Cugino della Corte e Franca Lai), [[2024]] ** ''Gianco Denâ'' (co-i "Da-i bricchi a-o ma"), [[2024]] === [[Natalino Otto]] === [[Immaggine:Natalino Otto and Flo Sandon's 1955.jpg|thumb|269x269px|Natalino Otto e Flo Sandon's, 1955]] * ''A mi o me piaxe'' * ''O pescòu'' * ''Têxo'' * ''Me son inamoòu de ti'' * ''Madænn-a''<ref>Cansón dedicâ a unn-a stradda: ''Madænn-a'' - inti caroggi de Zêna. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=919T1uCifDU].</ref> * ''Baexìnn-a''<ref>''Baexìnn-a''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=iEXVgzDEMRY].</ref> * ''Bossa figgeu!''<ref>''Bossa figgeu!''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=QdlV7aID6J0].</ref> === [[Orietta Berti]] === [[Immaggine:Orietta Berti 1965.jpg|thumb|277x277px|Orietta Berti, 1965]] * ''Tiribi taraba'', into disco: ''Cantatele Con Me'', Polydor, 33, 1973<ref>''Tiribi taraba''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=Uz8X9WoHWFM]</ref> === Oscar Prudente === * ''Quésto nòstro amô'', Devega, 2021<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=KSp5SKvbTYw|tìtolo=Quésto nòstro amô - Album intrêgo|léngoa=LIJ|vìxita=2025-10-04}}</ref> ** ''Camallo/Òdisêa''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Gbj2ib_p1C8|tìtolo=Camallo/Òdisêa|léngoa=LIJ|vìxita=2025-10-04}}</ref> ** ''Quésto nòstro amô''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=t1UD5oDcliY|tìtolo=Quésto nòstro amô|léngoa=LIJ|vìxita=2025-10-04}}</ref> ** ''Ahimemì''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=wbqWn2FS9tw|tìtolo=Ahimemì|léngoa=LIJ|vìxita=2025-10-04}}</ref> ** ''Sarvægo''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=kwWV3L3DaF4|tìtolo=Sarvægo|léngoa=LIJ|vìxita=2025-10-04}}</ref> ** ''Manimàn''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=VNnqGauIOzE|tìtolo=Manimàn|léngoa=LIJ|vìxita=2025-10-04}}</ref> ** ''Bossa Zenéize''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=etOJhgSTJTc|tìtolo=Bossa Zenéize|léngoa=LIJ|vìxita=2025-10-04}}</ref> ** ''Granfignâ de vénto''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=liBp4CENe08|tìtolo=Granfignâ de vénto|léngoa=LIJ|vìxita=2025-10-04}}</ref> ** ''Dònna do mâ''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=bPoER3w0LSU|tìtolo=Dònna do mâ|léngoa=LIJ|vìxita=2025-10-04}}</ref> === [[Paolo Bonfanti]] === * ''O gh'é 'n piaxéi''<ref>''O gh'é 'n piaxéi''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=OxIPrly82KI].</ref> === [[Piero Parodi]] === [[Immaggine:Piero Parodi-PP70.JPG|thumb|267x267px|Piero Parodi, 2007]] * ''Piero Parodi canta Zena'', 1970 (Il Falò) * ''Rumenta ed altro'', 1974 (Area Record) * ''Son l'urtimo che diggo moae'', 1982 (Discofolk) * ''Niatri zeneixi'', 1988 (Area Record) * ''Ardesia grixa'', 1994 (Centro Disco) * ''Contime 'na stoja'', 1999 (Grigua Dischi) * ''Fuenta'', 2009 CD ([[Il Secolo XIX]]) * ''L'urtimo di zeneixi'', 2010 CD (New Com Italia) * ''Genoa, a mae vitta'', 2017 CD (Canto libero) [[Immaggine:Ricchi e Poveri 72.jpg|thumb|217x217px|Ricchi e Poveri, 1972]] === [[Ponente Folk Legacy]] === * ''Scangiamenti'', Rox Records, 2023, segóndo àlbon do trîo ponentìn, co-a ciù pàrte de cansoîn ch'a repiggia i tèsti da de poexîe in léngoa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.produzionidalbasso.com/project/ponente-folk-legacy-scangiamenti/|tìtolo=Ponente Folk Legacy - Scangiamenti|vìxita=2025-03-01|léngoa=IT}}</ref> Fra e disètte tràcce: ** ''Scangiamenti'' ** ''La Funtanella / Polca Furchè'' ** ''Cansun di Tempi Növi di Ciuchi ch'i Cioca / Scottish che Cioca'' ** ''L’Aquila nella Tempesta: L' Aquila nella Tempesta / U Scuro / Bisscia Scrossura'' ** ''U Fiêu e a Nêutte'' ** ''Marmellin Arascin'' ** ''Zira e Rizira / Bourrée Du Poeta'' ** ''Amore Deluso Amore Interessato (tango baücögnu-greco)'' === Riccardo Borghetti === * ''Quando 'r peo i fa 'r grizìn'', IIP-DDS, 2025, o contêgne: ** <i>'A valigia</i><ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=snzX-voCV5E|tìtolo='A valigia|léngoa=LIJ|vìxita=2025-04-16}}</ref> ** ''Quando 'r peo i fa 'r grizìn''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=cHVEpXWFxjM|tìtolo=Quando 'r peo i fa 'r grizìn|léngoa=LIJ|vìxita=2025-04-16}}</ref> ** ''Darfur''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=yfhgCv3cJJA|tìtolo=Darfur|léngoa=LIJ|vìxita=2025-04-16}}</ref> ** ''Fani''<ref>{{Çitta web|url=http://youtube.com/watch?v=lZKqtNFdI0w|tìtolo=Fani|léngoa=LIJ|vìxita=2025-04-16}}</ref> ** <i>'O stesso destìn de 'na rosa</i><ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WtwYsJaN4WI|tìtolo='O stesso destìn de 'na rosa|léngoa=LIJ|vìxita=2025-04-16}}</ref> ** ''Pòveo me''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=5LJgfpB06d8|tìtolo=Pòveo me|léngoa=LIJ|vìxita=2025-04-16}}</ref> ** ''Adièu''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Gw7WbqBFSBk|tìtolo=Adièu|léngoa=LIJ|vìxita=2025-04-16}}</ref> ** <i>'Na gata</i><ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=U7RfZmQ2mb0|tìtolo='Na gata|léngoa=LIJ|vìxita=2025-04-16}}</ref> ** ''Fussa mei''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=shNQejnsAKI|tìtolo=Fussa mei|léngoa=LIJ|vìxita=2025-04-16}}</ref> ** ''Ivo''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=1YNldEtgcWA|tìtolo=Ivo|léngoa=LIJ|vìxita=2025-04-16}}</ref> ** ''Cos' te vè''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=pagXbFTNXNA|tìtolo=Cos' te vè|léngoa=LIJ|vìxita=2025-04-16}}</ref> * ''Se così è 'r destìn ('a me'n bato 'r belìn)'', IIP-DDS, 2025, o contêgne: ** ''Abossa Gigiòn''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Vtb4hrSZv4o?si=18nRul-FVkQYFJsW|tìtolo=Abossa Gigiòn|léngoa=LIJ|vìxita=2025-08-28}}</ref> ** <i>'A machina der tempo</i><ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=9yqwzcWZweI?si=g9dNGmzHxRBcj_J2|tìtolo='A machina der tempo|léngoa=LIJ|vìxita=2025-08-28}}</ref> ** ''Se così i è 'r destìn''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=gEhHrHvkp14?si=fm4PBqxGmhyFUJzp|tìtolo=Se così i è 'r destìn|léngoa=LIJ|vìxita=2025-08-28}}</ref> ** <i>'A m'acontento de te</i><ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=B9my_s0-tkc?si=AUsP_3xQyV3CQFib|tìtolo='A m'acontento de te|léngoa=LIJ|vìxita=2025-08-28}}</ref> ** ''Des'ani''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=TAvIeaw9ZBg?si=lnZJ98L7JGBhF4iI|tìtolo=Des'ani|léngoa=LIJ|vìxita=2025-08-28}}</ref> ** ''Esse sorda''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WpO_TI_PQ-E?si=NmemgZpzpd9CH_xQ|tìtolo=Esse sorda|léngoa=LIJ|vìxita=2025-08-28}}</ref> ** ''Fainà e Coltrane''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=5Wko3aXWZD8?si=fvyxw1Ri_sO3J_LE|tìtolo=Fainà e Coltrane|léngoa=LIJ|vìxita=2025-08-28}}</ref> ** ''Daghe zu''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=zcZ3pp_j-pk?si=t6de7IpnukTclD8P|tìtolo=Daghe zu|léngoa=LIJ|vìxita=2025-08-28}}</ref> ** ''Zia e rezia''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ra1eWDqooE8?si=fLNZXsbJzy7rFmYs|tìtolo=Zia e rezia|léngoa=LIJ|vìxita=2025-08-28}}</ref> ** ''Gino''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=jhRxfb2p_Rw?si=87OVa0K8xmZAA75Y|tìtolo=Gino|léngoa=LIJ|vìxita=2025-08-28}}</ref> ** ''Bar sport''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=2wOY2uEFiGI?si=v9Uqyxel_o_imG8i|tìtolo=Bar sport|léngoa=LIJ|vìxita=2025-08-28}}</ref> === [[Ricchi e Poveri]] === * ''Scigoa''<ref>''Scigoa''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=dtnawm2CZnc].</ref> * ''Canto perchè son inbriægo''<ref>''Canto perchè son inbriægo''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=r4lS_tMeOio].</ref> === [[Sensasciou]] === * ''In Scio Bleu'', 1995 (Anagrumba, LDL 733)<ref>{{Çitta web|url=https://www.discogs.com/it/release/4499186-Sensasciou-In-Scio-Bleu|tìtolo=Sensasciou - In Scio Bleu|léngoa=IT|vìxita=2023-05-13}}</ref> ** <i>'N'Oggia In Gïo</i> ** ''De Badda'' ** ''Ramadan Dub'' ** ''Mantra Jail'' ** ''Son arrivae'' ** ''Restâ Insemme A Gente'' ** ''Gïa 'Na Canna'' ** ''I Pesci'' ** ''Tre Figette'' ** ''In Scio Bleu'' ** ''Grigoa'' ** ''Big Love Free Love'' ** ''Abbraççime'' ** ''Batà Acid'' ** ''Drïto In To Coe'' ** ''Ancon De Badda'' ** ''Offiçinn-a'' ** ''Serious'' ** ''In Ta Stradda'' ** ''E Mi Ve Lascio'' * ''Generazione con la X'', 1997 (BMG, LDL 979, dóggio CD)<ref>{{Çitta web|url=https://www.discogs.com/it/master/1519156-Sensasciou-Generazione-Con-La-X|tìtolo=Sensasciou - Generazione Con La X|léngoa=IT|vìxita=2023-05-13}}</ref> ** ''Intro'' ** ''Noenainoe'' ** ''Dub A Lex'' ** ''Trikke & Ballakke'' ** ''Miscio'' ** ''Gen X Vox'' ** ''O Minotauro'' ** ''I Can't Explain'' ** ''Barbon'' ** ''Back From Majestic'' ** ''Solo 'Na Cosa'' ** ''Dub B'' ** ''Bob 1'' ** ''Generazione Con La X'' ** ''Boneu (Giane N'Atra)'' ** ''TrastAtrip'' ** ''Warp 7'' ** ''X Il Pianeta'' ** ''Saudade Da Tribo'' ** ''Mix-u-Trance'' ** ''Barbon (Brothers Version)'' ** ''Eventually Heaven'' ** ''Monta A Notte'' ** ''Dammi A Mente'' ** ''Bob 2'' ** ''I Can't Explain'' ** ''Barbon'' ** ''Back From Majestic'' ** ''Solo 'Na Cosa'' ** ''Dub B'' ** ''Bob 1'' ** ''Generazione Con La X'' ** ''Boneu (Giane N'Atra)'' ** ''TrastAtrip'' ** ''Warp 7'' ** ''X Il Pianeta'' ** ''Saudade Da Tribo'' ** ''Mix-u-Trance'' ** ''Barbon (Brothers Version)'' ** ''Eventually Heaven'' ** ''Monta A Notte'' ** ''Dammi A Mente'' ** ''Bob 2'' * ''Na Bunna Sperlenghejua'', 2004 (CNI, GDS 16309)<ref>{{Çitta web|url=https://www.discogs.com/it/release/5468410-Sensasciou-Na-Bunna-Sperlenghejua|tìtolo=Sensasciou - 'Na Bunna Sperlenghejua|léngoa=IT|vìxita=2023-05-13}}</ref> ** ''O Prexidente'' ** ''Cianelu'' ** ''Massan'' ** ''In Scio Bleu Remix'' (feat. Laura Mars) ** ''Buconero Culonero'' ** ''Green Light For You, July'' ** ''The Loner'' ** ''O Prexidente Slight Return'' === [[Stick Band]] ([[Bob Callero]]) === * ''Barba Richin'', 2006 === [[Valentina Izzo]] === * Despæge cansoìn in zenéize, ségge inédite che revixitæ : ** ''Veuggio in mondo neuvo'', 2025 ** ''Cansun de Natale'' cón Andrea Facco, 2025 ** ''Ma se ghe penso'', cón Max Torrigin e Tiziano Tacchella, 2026 ** ''Luxe do me ballou'', cón Franco Picetti ** ''Vegia Zena'' ** ''Bealtaine'', scrîta da Andrea Facco, 2026 ** ''I gatti de San Nichioso'' ** ''Ave Maria Zeneize'' == Mûxica folclorìstica lìgure == Grùppi de mûxicisti, pe-a riscovèrta e a valorizaçión do patrimònio tradiçionâle da mûxica lìgure, sûnnan antîghe cansóin, filastròcce e balâte, co-a vôxe, o [[violin]], co-o violoncèllo e a [[chitara]]. Son prezénti a festival còmme o "Folkfestival" de Zêna, o "[[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival da cansón in léngoa lìgure]]" de San Zorzo de [[Arbenga]] (donde són prezentæ tòcchi muxicâli inediti) e o "Baskerfestival" de [[Çelle]]. Grùppi muxicâli: ''Coro Cauriol'', ''Coro Mongioje'', ''Gruppo Lambardan'', ''Gruppo Ricerca Popolare'', ''I Giovani Canterini di Sant'Olcese'', ''La Furlancia'', ''La Rionda''.<ref>''Musica tradizionale della liguria'', [http://www.gens.info/italia/it/liguria/musica-tradizionale-liguria.html#.X5KKNEdxfIU].</ref> === [[Gruppo Spontaneo Trallalero]] === * ''CantöRiöndö'' (Trent'anni in cerchio), 2016, con<ref>{{Çitta web|url=https://music.apple.com/it/album/cant%C3%B6ri%C3%B6nd%C3%B6-trentanni-in-cerchio/1615493118|tìtolo=CantöRiöndö (Trent'anni in cerchio) - Gruppo Spontaneo Trallalero|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-10-19}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.leviedeicantifestival.it/chi-siamo/|tìtolo=Gruppo Spontaneo Trallalero - Le Vie dei Canti|léngoa=IT|vìxita=2025-10-19}}</ref>: ** ''Nel silenzio'' ** ''Cincillà'' ** ''Serenata medievale di Sestri'' ** ''Söli mi e ti'' ** ''Dolce tesor'' ** ''A riçetta'' ** ''Stelle cansöin e baxi'' ** ''La pastora'' ** ''Vagabondo'' ** ''Serenatella proibita'' ** ''Serenata di Don Giovanni'' ** ''Minindè'' ** ''Neutte a Boccadaze'' ** ''Dolce nera'' ** ''Senti oh Nina'' ** Oh di quel diavolo ** No non dirmi niente === [[I Giovani Canterini di Sant'Olcese]] === * ''O trallalero canson de 'na vitta'', de [[Paolo Besagno]], 1998 - CD (Al Sur) * ''Canterini all'opera'', 1999 - CD (Deferrari Devega) * ''Il Canto Raccontato,'' muxicascétta òutoprudûta, [[2000]], a contêgne:<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://canterini.org/produzione-discografica/|tìtolo=Discografia|léngoa=IT, LIJ|vìxita=2025-07-05}}</ref> ** ''A mae môë (Anonimo)'' ** ''Cansõn de Marzo (Borgo)'' ** ''Quande va sotta o sõ (Isopiro)'' ** ''I bei concerti (Anonimo)'' ** ''La partenza (Anonimo)'' ** ''L’usignolo (Anonimo)'' ** ''Angiolina (Anonimo)'' ** ''O trallalero cansõn de ‘na vitta (Besagno)'' ** ''E Americhe (Anonimo)'' ** ''Quarto a-o mâ (Buzzelli – Lugaro)'' ** ''Tiribi Taraba (Anonimo)'' ** ''Trallalero Antigo (Anonimo)'' ** ''Baccicin (Trad. Elab. Carbone – Margutti)'' * ''Nel suono di Genova'', [[2001]] - CD (Ethnoworld), o gh'é drénto;<ref name=":1" /> **''I bei concerti (Anonimo)'' ** ''Rivëa (Isopiro)'' **''Serenata a Trasta (Borgo)'' **''Ma che figura (Anonimo)'' ** ''La partenza (Anonimo)'' **''Quarto a-o mâ (Buzzelli – Lugaro)'' ** ''Il visin (Anonimo)'' **''Madoninn-a di pescoei (Carbone – Vigevani)'' **''A scignõa do sciallo (Anonimo)'' **''Angiolina (Anonimo)'' **''Quande va sotta o sõ (Isopiro)'' **''Mamma dimmi perché (Anonimo)'' **''Cavallo bianco (Anonimo)'' **''Trallalero cansõn de ‘na vitta (Besagno)'' * ''<nowiki/>'Na reuza sarvæga'', CD, GCS, 2018, cón:<ref name=":1" /> ** ''Anemmo?'' ** ''I bei concerti (Anonimo)'' ** ''Bascio porto (Anonimo)'' **''Cin-ci-là (Lombardo – Ranzato)'' ** ''Intervento di Sergio Farinelli'' **''Trallalero Antigo (Anonimo)'' ** ''Il visin (Anonimo)'' **''Foxe de Zena (Piccone)'' **''Ma che figura (Anonimo)'' ** ''Intervento di Riccardo Dapelo'' **''Santa voce (Anonimo – dal “Marinaro Faliero” di G.Donizetti)'' ** ''Stornelli di Napoleone (Anonimo)'' **''Mâ de Zena (Carbone – Margutti)'' **''Intervento di Mauro Balma'' **''Trallalero de Sangianbattista (Besagno)'' **''A Madonninn-a di pescoéi (Carbone – Vigevani)'' **''Quarto a-o mâ (Buzzelli – Lugaro)'' **''O trallalero cansõn de ‘na vitta (Besagno)'' === [[Canterin da Veggia Sturla|I Canterini Vecchia Sturla]] === * ''Cöse vëgie e cansoin nêuve''<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_kjGHRvy4cgHLpN8QhxK2vltgMOlSBbAsE&si=71bDyrhgwSAYQKBr|tìtolo=Cöse vëgie e cansoin nêuve (Trallalero genovese)|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-10-09}}</ref>, [[1972]], àlbon in sce vinîle, sótta a direçión de Silvio Rovere.<ref>{{Çitta web|url=https://www.discogs.com/release/15126803-I-Canterini-Vecchia-Sturla-diretti-da-Silvio-Rovere-Cose-Vegie-e-Cansoin-Neuve|tìtolo=I Canterini Vecchia Sturla ,diretti da Silvio Rovere – Cose Vegie e Cansoin Neuve|léngoa=EN|vìxita=2025-10-09}}</ref> **''Digghedin'' **''Ma Se Ghe Penso'' **''Lévite depuì'' **''A Partensa da Parigi'' **''Trallallero D'Ancheu'' **''Quarto A-O Ma'' **''In Scio Ma De Boccadaze'' **''A Scignoa Do Sciallo'' **''L'È Natale'' **''Trallalero Antigo'' **''L'Usignolo'' **''Cose Dixeiva A Nonna'' * ''Vecchia Sturla'', [[1973]], àlbon do grùppo de canterìn sciortîo cómme quìnto nùmero da colànn-a "Il Campanile", dedicâ a-a mûxica folklorìstica lìgure.<ref>{{Çitta web|url=https://www.discogs.com/release/13359156-I-Canterini-Genovesi-Vecchia-Sturla-Vecchia-Sturla-Genova-5|tìtolo=I Canterini Genovesi «Vecchia Sturla»* – Vecchia Sturla - Genova 5|léngoa=EN|vìxita=2025-10-09}}</ref> **''Ma se ghe penso'' **''A Madonninn-a di Pescoei'' **''Trallalero Antigo'' **''A Ronda'' **''Quarto a-o Ma'' **''A L'Alba'' **''Oh Zena Zena!'' **''Ave Maria Zeneize'' **''Vin döce e castagne'' **''L'Usignolo'' **''Oh Giovanni!'' **''Mae Casa a-o Righi'' *''Sturla a canta. 50 Anni di Trallalero'', [[1976|1976]], àlbon in sce vinîle, co-a partecipaçión de Agostino Dodero, de Silvio Rovere e de Pietro Bozzo.<ref>{{Çitta web|url=https://www.discogs.com/it/release/16137276-I-Canterini-Vecchia-Sturla-Sturla-A-Canta-50-Anni-Di-Trallalero?srsltid=AfmBOor4jSRfQhohUwIvPNerX12Z0kpCgw6uc_J_OhZZiGB5d-3zNE0D|tìtolo=I Canterini "Vecchia Sturla"* – Sturla A Canta 50 Anni Di Trallalero|léngoa=EN|vìxita=2025-10-09}}</ref> **''Sturla a canta'' **''Le Donzelle'' **''L'Usignolo'' **''A Maê Moaê'' **''O Cestin'' **''Quarto a-o Mâ'' **''O Gio Da Vitta'' **''Sêunnighe ben la viola'' **''O Sposalissio'' **''Oh Zena Zena'' **''Nêutte de lunn-a'' **''Ma se ghe penso'' === La Rionda === * ''Capitan de gran valore'' Robi Droli, 1994 * ''Incantatrice'' Ethnosuoni, 2001 === [[Cumpagnia Cantante]] === * ''Viva u scögliu'', [[1982]], sézze cansoìn da coltùa popolâre vintimigiôza<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/Canzoni_locali/Prima_raccolta.htm|tìtolo=Cumpagnia Cantante, Prima raccolta, Viva u Scögliu|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20240821204816/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/Canzoni_locali/Prima_raccolta.htm|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-08-21}}</ref> ** ''Viva u Scögliu''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/01_VIVA_U_SCOGLIU.mp3|tìtolo=Viva u Scögliu|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20241205024405/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/01_VIVA_U_SCOGLIU.mp3|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** ''Scciancurelu''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/02_SCCIANCURELU.mp3|urlarchivio=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/02_SCCIANCURELU.mp3|tìtolo=Scciancurelu|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** ''Sona mezanöte''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/03_SONA_MESANOTE.mp3|tìtolo=Sona mezanöte|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20241205023358/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/03_SONA_MESANOTE.mp3|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** ''Cum'a l'è bona a pisciadéla''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/04_CUM'A_L'E'_BONA_A_PISCIADELA.mp3|tìtolo=Cum'a l'è bona a pisciadéla|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20241205031932/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/04_CUM'A_L'E'_BONA_A_PISCIADELA.mp3|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** ''Angelina''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/05_ANGELINA.mp3|tìtolo=Angelina|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20241205031720/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/05_ANGELINA.mp3|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** ''Te vögliu di' de scì''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/06_TE_VOGLIU_DI'_DE_SCI'.mp3|tìtolo=Te vögliu di' de scì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20241205025033/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/06_TE_VOGLIU_DI'_DE_SCI'.mp3|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** ''A funtana d'a Catedrale''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/07_A_FUNTANA_D'A_CATEDRALE.mp3|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20240821204822/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/07_A_FUNTANA_D'A_CATEDRALE.mp3|tìtolo=A funtana d'a Catedrale|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** ''Fàtene carà Paulin''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/08_FATENE_CARA'_PAULIN.mp3|tìtolo=Fàtene carà Paulin|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** '' L'è a tü che vögliu ben''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/09_L'E'_A_TU_CHE_VOGLIU_BEN.mp3|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20241205023623/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/09_L'E'_A_TU_CHE_VOGLIU_BEN.mp3|tìtolo=L'è a tü che vögliu ben|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** ''Ciangégura Barlégura''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/10_CIANCEGURA_BARLEGURA.mp3|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20240821204817/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/10_CIANCEGURA_BARLEGURA.mp3|tìtolo=Ciangégura Barlégura|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** '' Pìgliaru, pìgliaru u ràtu intu touru''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/11_PIGLIARU,_PIGLIARU_U_RATU_INTU_TOURU.mp3|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20240821204805/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/11_PIGLIARU,_PIGLIARU_U_RATU_INTU_TOURU.mp3|tìtolo=Pìgliaru, pìgliaru u ràtu intu touru|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** ''In sciù ciü bélu''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/12_IN_SCIU_CIU_BELU.mp3|tìtolo=In sciù ciü bélu|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20241207015745/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/12_IN_SCIU_CIU_BELU.mp3|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** ''Lezéndia ventemigliusa''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/13_LEGENDA_VENTEMIGLIUSA.mp3|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20240821204811/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/13_LEGENDA_VENTEMIGLIUSA.mp3|tìtolo=Lezéndia ventemigliusa|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** ''L'è mégliu ciügà in'ögliu''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/14_L'E'_MEGLIU_CIUGA'_IN'OGLIU.mp3|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20241205024751/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/14_L'E'_MEGLIU_CIUGA'_IN'OGLIU.mp3|tìtolo=L'è mégliu ciügà in'ögliu|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> === [[Corale Monte Caggio]] === *''Canta a Ligüria'', [[2000]], dìsco ch'o recàmpa o repertöio do grùppo corâle da Bordighêa inti sò prìmmi vint'ànni d'ativitæ.<ref>{{Çitta web|url=http://web.tiscali.it/CoraleMonteCaggio/|tìtolo=Corale Monte Caggio - Repertorio|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-01-02}}</ref> **''A Burdighea'' ** ''Fatene carà Paulin'' ** ''Boccadasse'' ** ''Ma se savessi cosa fan e done'' ** ''Matin de primavera'' ** ''A l'alba'' ** ''Saluta Zena'' ** ''Adormite Curumbu'' ** ''A Cansun du Nervia'' ** ''Ma se ghe pensu'' ** ''I muratei'' ** ''Trallaero d’ancheu'' ** ''Ave Maria Senese'' ** ''Tiribi taraba'' ** ''Sant’Ampeiu'' === [[Compagnia Corale Imperia]] === * ''Imperia canta(va)'', [[2024]], àlbon ch'o conta trézze canti tradiçionâli tanto d'[[Inéia|Onegia]] cómme d[[U Portu|o Pòrto]], de stîli despægi, ezegoîi co-a técnica do cöro mésscio.<ref>{{Çitta web|url=https://www.imperiapost.it/684386/imperia-cantava-gli-antichi-canti-popolari-della-citta-sabato-18-maggio-in-biblioteca-il-concerto-della-compagnia-corale-per-riportare-alla-memoria-qualcosa-che-era-andato-completamente-perduto-foto-e|tìtolo="Imperia canta(va)": gli antichi canti popolari della città|léngoa=IT|vìxita=2025-03-02}}</ref> ** ''A barcassa'' ** ''E lu me amù l'è 'n po' pecenineto'' ** ''P'a via di orti'' ** ''A la matén se fa a la finestra'' ** ''In sciù cantu de Rebagliati'' ** ''C'eran due fratelli'' ** ''Mi a sun lì'' ** ''Dund'a l'è la mia Rusina'' ** ''Feila balà'' ** ''U l'è l’arba'' ** ''Gia a corda'' ** ''E u bambén l'è picenen'' ** ''Fischia il vento'' === [[Le mamme canterine]] === * ''Liguria: Ceriana, A vìta l'è bèla'', [[2000]], albom ch'o contêgne e cansoìn da tradiçión popolâre çerianasca, fra ste chi ghe són<ref>{{Çitta web|url=https://m.youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_n6oeln0yYTedlx341umCmE1s5_HQUJVRs|tìtolo=Liguria: Ceriana, A vìta l'è bèla, playlist|vìxita=2023-02-22| léngoa=LIJ, IT}}</ref><ref name=":0">I nómmi de cansoìn son indicæ inta grafìa çerianasca originâle</ref>: ** ''A vita a l'è bèla'' (cansón da tradiçión popolâre ch'a parla da belessa da vìtta quand'o s'è zoêni, o testo o l'é repigiòu da-a poexìa do Antonio Crespi e inseìa de drénto a-a racòlta ''Ina duzena de puesie in çerianascu'')<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/Recita_l'autore/Antonio_Crespi.htm|tìtolo=Ina duzena de puesie in çerianascu|vìxita=2023-02-22| léngoa=IT}}</ref> ** ''Lauda da Madona da Vila'' ** ''Maire mia sercaime in partiu'' ** ''A Giusepina'' ** ''A bèla Mariana'' ** ''Rundinèla bèla'' ** ''Quasi cedrus'' ** ''Loda o Alma'' ** ''O che bèla rösa fresca'' ** ''Adormite curumbu'' ** ''L'unico figlio'' ** ''U campanìn da géija véglia'' ** ''Faira balà'' ** ''E méi maritu u fa la tèra'' === [[Coro della Valle di Ceriana]] === * ''Oura da Punènte'', [[1997]], cansoìn da tradiçión popolâre çerianasca, realizæ da-o Coro della Valle<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_mpxjktcSPEqp5AcMgbtRovOjOC4NV8uBc&si=85JRDvCkaewAGrBK|tìtolo=Oura da Punènte playlist|vìxita=2024-08-20| léngoa=LIJ, IT}}</ref><ref name=":0" />: ** ''A cansun de Seriana'' ** ''En Babilonia'' ** ''En ta vale de Pigna'' ** ''A Via di Orti'' ** ''A cansun di müratei'' ** ''E navigò... navigò'' ** ''Ma sé ghé pénso'' ** ''Angerina'' ** ''A figlia du manènte'' ** ''Adormite curumbu'' ** ''L'amigu fedele'' ** ''Rundinèla bèla'' ** ''La Liguria senza il mare'' === [[Compagnia Sacco]] === * ''Liguria: Poliphony of Ceriana'', [[2002]], registraçioìn originâli fæte da-o Alan Lomax into [[1954]], co-i tòcchi da tradiçión cantæ daa conpagnîa:<ref>{{Çitta web|url=https://www.pointculture.be/mediatheque/musiques-du-monde/italian-treasury-liguria-polyphony-of-ceriana-mt3141#|tìtolo=Italian treasury. Liguria: Poliphony of Ceriana|léngoa=EN, FRA, LIJ|vìxita=2024-08-20}}</ref> ** ''A figlia du capitanu'' ** ''U camijin bagnau I'' ** ''U camijin bagnau II'' ** ''Lauda da Madona da Vila'' ** ''Donna Lombarda'' ** ''La fontanella'' ** ''Lenga serpentina'' ** ''Paire de Catarina'' ** ''Se ti u savesi couse fa e done'' ** ''En ta vale de Pigna'' ** ''O come mai, mia cara Ema?'' ** ''O Pinota, bella Pinota'' ** ''Ghe n'eiran trè figliéte'' ** ''Io l'amavo una sola bambina'' ** ''Mi me ne fon ina sciura'' * ''Musique du Monde. Italie : polyphonies vocales de Ligurie, La Compagnia Sacco de Ceriana'', [[2010]], tòcchi da tradiçión popolâre çerianasca, cantæ in polifonîa, segondo a mainea tradiçionâ a træ vôxe<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_lBEdX5XKv32vzOGF2q6IDDIvox7H4IowE&si=CLK-LDb1s5dTZbei|tìtolo=Italie: polyphonies vocales de Ligurie, playlist|vìxita=2024-08-20|léngoa=LIJ, IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.placedeslibraires.fr/music/3259130181005-italie-polyphonies-vocales-de-ligurie-la-compagnia-sacco-de-ceriana/|tìtolo=Italie : polyphonies vocales de Ligurie. La Compagnia Sacco De Ceriana|léngoa=FR|vìxita=2024-08-20}}</ref><ref name=":0" />: ** ''E tre figliete'' ** ''A Barbiera'' ** ''A Pinota'' ** ''En ta vale da Pigna'' ** ''La figlia d'in paisan'' ** ''Donna Lombarda'' ** ''Maire fiurentina'' ** ''Barcaiolo'' ** ''Stanotte in sogno'' ** ''La Marietta'' ** ''Lenga serpentina'' ** ''Dund'a l'è la mia morosa'' ** ''U mese du granu'' === Orchestre philharmonique de Monte-Carlo === * ''Aiço̍ d'aiçi̍: chants monégasques / Choeur d'enfants de l'Académie Rainier III'', [[2016]], o recampa çerti tòcchi da tradiçión popolâre monegàsca, fra sti chi l'[[Imnu munegascu|ìnno naçionâle]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.mediatheque.mc/Default/doc/SYRACUSE/655088/aico-d-aici-chants-monegasques-choeur-d-enfants-de-l-academie-rainier-iii?_lg=fr-FR|tìtolo=Aiçó d'aiçi : chants monégasques / Choeur d'enfants de l'Académie Rainier III|léngoa=FR|vìxita=2025-02-12}}</ref> ** ''Inu naçiunale'' ** ''U drapeu'' ** ''Canticu a Santa Devota'' ** ''U campanín de San Niculau'' ** ''Pastre che sí'' ** ''Piyam'u frescu'' ** ''Inu naçiunale (instrumental)'' ** ''U drapeu (instrumental)'' ** ''Canticu a Santa Devota (instrumental)'' ** ''U campanín de San Niculau (instrumental)'' ** ''Pastre che sí (instrumental)'' ** ''Piyam'u frescu (instrumental)'' * ''Aiço̍ d'aiçi̍ II: Chants Monégasques interprétés par le Chœur d'Enfants de l'Académie Rainier III'', [[2024]], nêuva ediçión, a contegne<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/playlist?list=PLvsm7WgGquKYQpQHE21mMIDWsDgznbXNa|tìtolo=Aiço̍ d'aiçi̍ II: Chants Monégasques interprétés par le Chœur d'Enfants de l'Académie Rainier III|léngoa=|vìxita=2025-02-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.mairie.mc/actualite/distribution-des-livrets-de-chants-en-monegasque|tìtolo=Distribution des livrets de chants en monégasque|léngoa=FR|vìxita=2025-02-12}}</ref>: ** ''La Montecarlienne - U Festin de San Rumàn'' ** ''I limunàiri'' ** ''Preghera d'a sëra'' ** ''U viulùn de Luisé'' ** ''Vegni-ve-ne suta d'i aurivei'' ** ''Santa Madona d'a Misericordia'' === La Palladienne de Monaco === * ''Henry Monasterolo et son orchestre, Georges Devaux, Monique Delassus, Mario Cucchi: Chants et danses de la principauté de Monaco'', 2016, o contegne<ref>{{Çitta web|url=https://www.traditions-monaco.com/sonotheque/la-palladienne-de-monaco|tìtolo=La Palladienne de Monaco (Société folklorique et mandoliniste de Monaco)|léngoa=FR, LIJ|vìxita=2025-02-24}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_njYQstgKvfV4gPP_A5hNqLTvkXdUAabP4&si=sV3JlWhb3gKn8fFz|tìtolo=Chants et danses de la principauté de Monaco (Mono version), playlist|léngoa=LIJ, FR|vìxita=2025-02-24}}</ref>: ** ''Hymne'' ** ''I limunairi'' ** ''Prière du soir'' ** ''I me gioie'' ** ''A me Luizun'' ** ''A cançun di pescaui'' ** ''Piam'u frescu'' ** ''U sacristan d'a capella'' ** ''Se cunuscessi a me Ninun'' === I Gargarozzi - Di ghi di scé === * ''Bunifazziu in Cantu'', 1997, o contegne: ** ''A Greva di i Pialinchi'' ** ''U Veciu Piscaiù'' ** ''A me lengua'' ** ''L'anima di u Marinà'' ** ''I Beli festi di a Trinità'' ** ''Marina Mea'' ** ''È Mortu l'Asetu'' ** ''Paisi di Libertà'' ** ''Pà Bunifaziu'' ** ''[[A me mari]]'' ** ''U Lamentu di l'Orivetu'' * ''San Rocu in Bunifazziu'', 2007, o contegne: ** ''Isuli Pasciali'' ** ''I venti messageri'' ** ''Casila'' ** ''U Testamentu di Sciü Carlivà'' ** ''L'Asciascin'' ** ''Tütu ti dà da dì'' ** ''U Stretu Pagurusu'' ** ''A Sarpaia'' ** ''Dopu tant'ani'' ** ''I Donni d'Aragun'' ** ''A Sciatica'' * ''A me lengua'', 2023, o contegne: ** ''A me lengua (de Cyprien Di Meglio e Alain Di Meglio)'' ** ''Sémillante (Attallà)'' ** ''A lizziun di Murisgin (A Pasqualina)'' ** ''U veciu piscaiù ''(Francine Massiani)'' ** ''Isuli Pasciali (Jean-Baptiste Lanfranchi)'' ** ''I venti messageri (''Jean-Pierre Marcellesi)'' ** ''L'asciascin (Arapà)'' ** ''Sureddi (Jean-Charles Papi)'' ** ''Marina Mea (Serge Vacca)'' ** ''Tütu ti dà da dì (Patrizia Gattaceca)'' ** ''Kerkoud (Spartimu)'' ** ''L'eternu amù (Douria Ousset)'' ** ''A sarpaia (Fédéric Poggi)'' ** ''L'isura di u cavalu (Una Fiara Nova)'' == Compilations == * Piero Parodi, Giuanin du Righi, Giuseppe Marzari [Gioxeppe Marzari], ''Genova canta: canti e stornelli del folklore ligure'', s.l., SAAR, 19?, 1 Disco sonoro: 33 1/3 rpm, Elettrica/analogica, Stereofonico; 12 in. (30 cm). * ''Canti delle tradizioni marinare. [Vol. 2] / documenti musicali dell'Archivio del Centro Nazionale di Studi di Musica Popolare di Roma'', 1 Disco sonoro: 33 1/3 rpm, Elettrica/analogica, Mono; 12 in. (30 cm.), Romma, Edindustria Editoriale, 197[?]. * Mario Brai, ''Selezione di musica tabarchina dalle origini al festival del '90: Le canzoni e le voci più rappresentative di Carloforte'', 1 Compact Disc : 1.4 m./sec, Digitale, Stereofonico; 4 3/4 in. (12 cm), 2002 (seleçion pe-a conferensa "Repertorio tradizionale e musiche di ispirazione popolare dell'isola S. Pietro", tegnûa a-o Conservatöio de Cagliari, 6 dexénbre 2002, relatô Mario Brai). == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliografîa == ;Lìbbri * {{Çitta lìbbro|outô=Massimo Bosso (a cûa de), Renato Tortarolo et al. (intervènti de), Michele Guelfi e Maurizio Lauretta (fotografîe)|tìtolo=Buio pesto: tutti i testi delle canzoni, le immagini e la storia della più divertente band dialettale genovese|ànno=1999|editô=Feguagiskia' Studios|çitæ=Zêna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Mauro Balma|tìtolo=Nel cerchio del canto. Storia del trallalero genovese|url=https://books.google.com/books?id=rCHeAAAACAAJ|ànno=2001|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Zêna|léngoa=IT|ISBN=88-7172-339-2}} * {{Çitta lìbbro|outô=Enrico De Angelis (a cûa de)|tìtolo=Genova e la canzone d'autore|ànno=2014|editô=Carige|çitæ=Zêna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|outô2=Giustina Olgiati (a cûa de)|tìtolo=Il genovese: storia di una lingua|url=https://books.google.com/books?id=AbfetAEACAAJ|ànno=2017|editô=Sagep|çitæ=Zêna|léngoa=IT|ISBN=88-6373-501-8}} (co-a bibliografîa e a discografîa de outôi e intèrpreti) ;DVD * ''Invaxon, Alieni in Liguria / regia Massimo Morini, Enzo Pirrone; direttore della fotografia Enzo Pirrone; musiche Massimo Morini; canzoni dei Buio Pesto'', 2 DVD (ca. 127 min.), color., son. (Dolby Digital 5.1, 2.0), 19 cm. * ''The President's staff / directed and produced by Massimo Morini; screenplay: Massimo Morini & Joe Amianto; director of photography: Ugo Menegatti; music by Buio Pesto; cast: Tomas Arana, Giorgia Würth, Tommy Campbell... [et al.]'', 1 DVD (ca. 100 min.), color., son., 12 cm. * Fabrizio de André-Fondazione Fabrizio De André, ''Creuza de Ma: 1984'', Sony Music RCA; Nuvole production, 2012, 2 compact disc, 12 cm. == Vôxe corelæ == * [[Bibliografîa da Ligûria]] {{Léngoa lìgure}} [[Categorîa:Lengua ligure]] [[Categorîa:Muxica da Liguria]] 9wlyua6jyk6wa132eeljz2hetnclneb 275219 275210 2026-10-31T20:42:31Z Arbenganese 12552 /* Valentina Izzo */ +atri tocchi e cansùi da can. yt 275219 wikitext text/x-wiki {{Travàggio in córso|E|Travàggio in córso}} {{Grafîa ofiçiâ}} [[Immaggine:A.Preziuso - Via del Campo 29 (1).jpg|thumb|right|Cantànti da Ligùria, into musêo [[Ino Campo|Ino Cànpo]]]] Sta pàgina chi a contêgne 'na seleçión da '''discografîa in léngoa lìgure''', de cansoìn e de dìschi tànto d'ancheu cómme da tradiçión. Pe-e mûxiche e i cànti popolâri amiâ a-a segónda seçión da pàgina; inta prìmma gh'é, pe cóntra, i dìschi in lìgure d'aotoî despægi. == Dischi in léngoa lìgure == === [[Alberto Fratini]] === * Genoa Folk 81 (33 gîi), Coae d'amou/E due remme lentamente - 1981 * A mae cittae (muxicascétta) - 1983 * A l'ea dedica solo a ti quella so idea (muxicascétta) - 1985 * ''Na branca de amixi'', ''Zena bagna'' (muxicascétta) - 1994 * ''Ma se ghe penso'' - 1995 * ''A vitta a va'' - 2010 === [[Andrea Facco]] === * ''In mêzo a-o vèrde'', [[2021]], ch'o gh'à:<ref>{{Çitta web|url=https://www.andreafacco.it/prodotto/in-mezo-a-o-verde/|tìtolo=In mêzo a-o vérde|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-08-27}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_m9o3EOjkil0J84MiGalQBUY0eyxcKcbxA&si=6MBJS-LXcKtMbsVE|tìtolo=In mêzo a-o vèrde|léngoa=IT|vìxita=2025-08-27}}</ref> **''Trallalero antigo'' **''Àve Marîa zenéize'' **''Piccon dagghe cianin'' **''Ma se ghe penso'' *''Çerci de prie'', [[2025]], con drénto:<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_ns5IeU83NuFcAGUj_4H54g3einPCiU8jA&si=VQ3HCEn-HcHcWIa2|tìtolo=Çerci de prie|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-08-27}}</ref> **''Çerci de prie'' **''Cà de croi'' **''E demuelunn-e'' (co-i [[Demueluìn|Demueluin]]) **''A stradda priosa pè Roundstone'' **''O çè suvia Dublin'' **''Caligo in sciu Benbulben'' **''O'Connel'' **''Çentomia'' **''Bealtaine'' **''Temma de Bealtaine'' **''Niatri'' === [[Barche a Torsio]] === * ''Barche a Torsio'', [[2006]], cón drénto:<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_mh2RsjHxF_GTDyh6M9COW_lCcZyth9yW4&si=mfQLLflTUojV4l6w|tìtolo=Barche a Torsio • Album|léngoa=LIJ|vìxita=2025-07-06}}</ref> **''Tutto a posto'' **''Sci o so mi ascì'' **''Ciû studiæ'' **''Dolore'' **''Aggotta'' **''Raptus marotto'' **''Samba da bagascia'' **''Resacca/dormia'' **''Cordless'' **''Barche a Torsio'' **''Ortolano Satanico'' *''E dui!'', [[2008]], o contêgne:<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_kFBMcltlm74iCj1G5rTRKljjedRf6z5Ec&si=7UeejxE6__tAPrei|tìtolo=E dui!|léngoa=LIJ|vìxita=2025-07-06}}</ref> **''Quartu Jam'' **''Ti Amo'' **''Mi se penso che poi'' **''Stettin'' **''Dimme comme mai'' **''De domenega'' **''Dormi piccin'' **''Vôggio quaetâ'' **''L'urtima peia'' **''Caccia ai rûmeni'' **''Vladimiro di Carpazi'' *''Trei'', [[2010]], ch'o gh'à:<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_nCInnToZSMI9ul12HevgpliX4qyOX3q68&si=CXWxFot_0CO0C2tt|tìtolo=Trei|léngoa=LIJ|vìxita=2025-07-06}}</ref> **''Coose?!?'' **''Manco in Africa'' **''Orero'' **''Bara'' **''Deixa comigu'' **''Legna'' **''Brûtta Troia'' **''Tignoso'' **''Valentinn-a a Pisana'' **''Dischi volanti'' **''Manco in Africa (da careghi)'' **''Mitra (canzon a ufo)'' *''Quattro'', [[2013]], cón:<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_kyah0rbQsP6msTwXiH7fKDtNPbCc2xfR0&si=xxmWmnInKwQshspj|tìtolo=Quattro|léngoa=LIJ|vìxita=2025-07-06}}</ref> **''Sei e quaranta'' **''Luigin'' **''Cioccoeûia'' **''Ciripitoni'' **''Mollo'' **''Simpatico'' **''Ti'' **''Raggia de vîve'' **''Natale'' **''Batto ô belin'' === [[Beppe Gambetta]] === [[File:Beppe Gambetta live ITALY June 2008.jpg|thumb|Beppe Gambetta live ITALY June 2008|Beppe Gambetta into 2008]] * ''Crêuza de mâ''<ref>''Crêuza de mâ'' (cantâ in tedesco, ingleize e zeneize). Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=lslNYYyeMWc].</ref> * ''A çimma'', into disco: ''Le nuvole'', Milàn, BMG Ricordi, 1999, 1 Compact Disc (41 min., 28 sec.): 1.4 m./sec (compact disc), Digitale, Stereofonico ; 4 3/4 in. (12 cm) <ref>''A çimma''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=eeoSL_kAfTs].</ref> * ''Dove tîa o vénto''<ref>''Dove tîa o vénto''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=7DTIg0vuXGc&fbclid=IwAR3BHpFuN2LuxXHaZL8yOfltFY20B0BKrXa5AckOBGYEErXhTPJCkUJ7LCc].</ref> [[Immaggine:Bruno-lauzi-con-chitarra.jpg|thumb|200x200px|Bruno Lauzi]] === [[Bruno Lauzi]] === * ''O frigideiro''. Compact Disc; stereofonico; registraçion digitâle <ref>''O frigideiro''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=mDTpp97oVBs].</ref> * ''Ma se ghe penso''. Compact Disc; stereofonico; registraçion digitâle <ref>''Ma se ghe penso''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=kCdgK0GQWfQ].</ref> === [[Buio Pesto]] === [[Immaggine:Buio Pesto 2014 tour.png|thumb|200px|right|Ronco Scrivia-Buio Pesto, 2014 tour]] * ''A fìn do móndo''<ref>''A fìn do móndo''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=_lHTYa8fqgs].</ref> * ''Belin'', into disco; ''Music Zoo Compilation: Il Top del trash'', V2 Records, 2003, 1 Compact Disc: 1.4 m./sec, Digitale, Stereofonico; 4 3/4 in. (12 cm). * ''L'é l'ôa che''<ref>''L'é l'ôa che''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=DR2FFrrSigI].</ref> * ''Lìguri''<ref>''Lìguri''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=W8_LgT4q2Qk].</ref> * ''Capitàn Baxaicò''<ref>''Capitàn Baxaicò''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=xOvnRgvB-y0].</ref> * ''Me ne batto o belìn''<ref>''Me ne batto o belìn''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=uN-zLRUM3pg].</ref> * ''No ghe n'é''<ref>''No ghe n'é''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=JopGl9e1D10].</ref> * ''A gh'a 'na fîa''<ref>''A gh'a 'na fîa''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=joWIgM2Ev4U]</ref> === [[Fabrizio De André]] === * ''Crêuza de mä''<ref>''Crêuza de mä'', Dischi Ricordi, 1984, 1 Compact Disc (33 min. circa): 1.4 m./sec (compact disc); 12 cm. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=kV1EqWjwqJE].</ref> * ''A çimma''<ref>''A çimma''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=jg3-RNNxayA].</ref> * ''Jamin-a''<ref>''Jamin-a''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=wEtaLAXdA24].</ref> * ''Megu megùn''<ref>''Megu megùn''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=qSkycMgRwZQ].</ref> === [[Franca Lai]] === * ''Pe mi, Pe ti, Pe Zêna'', Area Record. O contegne: * ''Fallo pe mi'' * ''Un paise strano'' * ''A Maddalena'' (Originale: ''I Don't Know To Love Him'') * ''Mi canto Zêna''<ref>''Mi canto Zêna''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=gayAfPLsmJM].</ref> * ''Un fiore in scio barcon'' * ''O barcaieu'' * ''Madonn-a zeneise'' * ''Miagette de crêuze''<ref>''Miagette de crêuze''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=RQzkM7X_XA0].</ref> * ''Comme t'æ bella Zêna''<ref>''Comme t'æ bella Zêna''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=ehQueLP4mIg].</ref> === [[Gabriele Cassini]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.cascin.it/bardofiles/canzoni.htm|tìtolo=LE CANZONI DEL CD|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-02-20}}</ref> === *''Bligal'', [[1986]], muxicascétta de cansoìn in ''bligařencu'', cón in sìmma: ** ''A ün petitu c'u cresce'' ** ''Tèmpi beli de üna vouta'' ** ''E catru stagiun'' ** ''A üna giuvena furèsta'' ** ''U campanin de Bligal'' ** ''Bligal''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=DEARN2-xEsg|tìtolo=Bligal - Gabriele Cassini|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-02-19}}</ref> === [[Gino Paoli]] === [[Immaggine:Gino Paoli Chiara 2018.jpg|thumb|Gino Paoli]] * ''Zêna''<ref>''Zêna''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=xj9iUstud5w].</ref> * ''Ciao, salutime un po' Zêna''. Durium, 1 Disco sonoro: 33 1/3 rpm, Elettrica/analogica, Mono; 12 in. (30 cm). O contegne: ** ''Saluti a Zêna'' ** ''Piccon dagghe cianin'' ** ''A canson da cheullia'' ** ''Ma se ghe penso'' ** ''Boccadàzze'' ** ''O capello'' ** ''Chitarra zeneise'' ** ''O sciòco'' ** ''Tripperia'' ** ''Arrio'' ** ''O stracce'' ** ''Mae ben'' ** ''Preghèa de 'n'emigrante'' === [[Gioxeppe Marzari]] === {{Véddi ascì|Discografia de Gioxeppe Marzari}} === [[I Grandi e Fanti]] === * ''Vega vughina'', inedito, o contegniâ<ref>{{Çitta web|url=http://www.grandiefanti.com/|tìtolo=Grandi & Fanti|léngoa=IT, LIJ}}</ref>: ** ''Vega vughina'' ** ''Rusu de seia'' ** ''Lüna de lügiu'' ** ''Lebeciu'' ** ''Er munumentu'' === [[I Mandillä]] === [[File:I Mandillâ (Festival de San Zorzu 2023)-Ezibisiun 02.jpg|thumb|I Mandillä, into 2023|200x200px]] * ''Ciassa Marengo 26'', 2017, o contegne<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_nAmYZCPmehosm0-jm_99tdMlymwLCNpvo&si=riuEnq3Sxqav8Ouf|tìtolo=I Mandillä, Ciassa Marengo 26}}</ref>: ** ''Grigue'' ** ''Fêugo de Sant'Antonio'' ** ''O bancà'' ** ''Morte neigra'' ** ''Canson do diâo'' ** ''Marinìn'' ** ''Gente do me paize'' ** ''O paize da succa'' ** ''Mi no son comme o Segnó'' ** ''Ciassa marengo 26'' ** ''L'è un meize che son morto'' * ''Voxi do mâ'', 2023, o contegne<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_l60heOdMB43bEgDS9bhmffv8y61CMtRSI&si=e1NII1SZjUIWsR_z|tìtolo=I Mandillä, Voxi do mâ}}</ref>: ** ''A Nessa'' ** ''A pria'' ** ''Moe adotiva'' ** ''Sciallin'' ** ''Tappi de çeia'' ** ''L'estaca (A stanga)'' ** ''Santo Cristo'' ** ''O testamento da vêgia'' ** ''Manco un papê'' ** ''Voxi do mâ'' === [[Trilli|I Trilli]] === * ''Trilli trilli''. Disco (33 gîi); monofònico; registraçion elettrica <ref>''Trilli trilli''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=Dpca6KpZaGE].</ref> === [[Ivano Nicolini]] === * ''A Mae Taera... Ö Mae Mâ'', 2008 CD (Nonna Papera Edizioni Musicali)<ref>{{Çitta web|url=https://www.discogs.com/it/release/24892505-Ivano-Nicolini-A-Mae-Taera-%C3%96-Mae-M%C3%A2|tìtolo=Ivano Nicolini – A Mae Taera... Ö Mae Mâ|léngoa=EN|vìxita=2025-02-25}}</ref> ** ''A Mae Taera'' (tèsto do [[Mario Scaglia]])<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=x9c9_dOIeVY|tìtolo=A mae taera|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-02-25}}</ref> ** ''A Rundanin-a De Mâ'' (tèsto do Claudio Borgna) ** ''Clochard'' (sôlo mûxica) ** ''Sensa Numme'' (tèsto do Claudio Borgna) ** ''Posa E Demöe'' (tèsto do [[Mario Scaglia]]) ** ''Bàgnu De Mëzaneutte'' (tèsto do Claudio Borgna)<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=LukxJC_WONE|tìtolo=Bagnu de mezaneutte|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-02-25}}</ref> ** ''Estasi'' (tèsto do [[Mario Scaglia]]) ** ''A Cansun Di Ravieu'' (tèsto do Claudio Borgna) ** ''Ciappelette D'Amë'' (tèsto do Claudio Borgna)<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=1RnSNWFFinc|tìtolo=Ciappelette d'amè|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-02-25}}</ref> ** ''Angelu Vegiu'' (tèsto do Claudio Borgna) ** ''A Stagiùn da Libertae'' ** ''Päxe'' ** ''A Spassö Pe' Via Pia'' (tèsto do [[Mario Scaglia]])<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3363CXNy-EY|tìtolo=A spassö pe' via Pia|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-02-25}}</ref> ** ''Dumenega''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=z9D2sVvZMFg|tìtolo=Dumenega|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-02-25}}</ref> ** ''Sulu'' (tèsto do Claudio Borgna) ** ''Turetta Piccininn-a'' (tèsto do Giuseppe Rando)<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=yzY98tCYScc|tìtolo=Turetta Piccininn-a|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-02-25}}</ref> ** ''Ricordu De Fabrizio De Andrè'' ** ''Ö Mae Mâ'' (tèsto do [[Mario Scaglia]]) === [[Joe Sentieri]] === [[Immaggine:Joe Sentieri - Caccia al marito.jpg|thumb|200px|right|Joe Sentieri, 1960]] * ''T'éi desandià''<ref>''T'éi desandià''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=XvnLm-zaEtk].</ref> === [[Lino da Recco]] === * ''Oh Zena Zena bella (Mi te arregordo cuscì)'', [[2003]], prodûto da Devega, o gh'à drénto:<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_mZYXwCI8qOOvIpNxmoFi7-xa1hnchk1gE&si=5vE2DCX7O66Wzo7o|tìtolo=Oh Zena Zena bella (Mi te arregordo cuscì, Canzoni dialettali genovesi)|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-04-01}}</ref> ** ''Oh Zena Zena'' ** ''Mi te arregordo cuscì'' ** ''Nostalgia'' ** ''Ma se ghe penso'' ** ''Canson da Cheullia'' ** ''Neutte a Boccadase'' ** ''Saluta Zena'' ** ''Riconoscenza'' ** ''Zena che nostalgia'' ** ''Sejann-e de lunn-a'' ** ''Ammiando Portofin'' ** ''Ave Maria zeneize'' ** ''Tutto sciù pe Monte Mou'' ** ''Arrivederci a Portofin'' ** ''Piccon dagghe cianìn'' ** ''Canterin'' ** ''Da o Lino a Recco'' * ''Zena a canta ancon'', [[2005]], prodûto da Devega, o gh'à drénto:<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_mc8PLVGjKjaC17nnrl3B2-Xf9U3Xxhg6A&si=0UMKavMECKa19Fm6|tìtolo=Zena a canta ancon|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-04-01}}</ref> ** ''Voggiu vedite a Zena'' ** ''A vitta a l'è tutta 'na trappola'' ** ''Serenata a Boccadase'' ** ''San Rocco de Camuggi'' ** ''Saluta Zena'' ** ''Sejann-e de lunn-a'' ** ''Ammiando Portofin'' ** ''Canson da Cheullia'' ** ''Canterin'' ** ''Neutte a Boccadase'' ** ''Piccon dagghe cianìn'' ** ''Tutto sciù pe Monte Mou'' ** ''Nostalgia'' ** ''Riconoscenza'' ** ''Zena che nostalgia'' ** ''Arrivederci a Portofin'' ** ''Oh Zena Zena'' ** ''Ave Maria zeneize'' ** ''Ma se ghe penso'' ** ''Da o Lino a Recco'' * ''Ün disco pé ballâ... in zeneize!'', [[2014]], prodûto da Devega, o gh'à drénto:<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_lhQN7muKIOyDHrklGGg0gPKcZu5IqzdBA&si=cYMFCeHGg-jRaVca|tìtolo=Ün disco pé ballâ... in zeneize!|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-04-01}}</ref> ** ''Strazetti d'Arbâ'' ** ''Foxe de Zena'' ** ''Moae lunn-a'' ** ''L'è tempo de dïse ciao'' ** ''Sensa Zena'' ** ''Levite depuí'' ** ''Tramonto'' ** ''Trallalero antigo'' ** ''Catainín'' ** ''Chitara zeneize'' ** ''Canson da Foxe'' ** ''Festa a Boccadaze'' ** ''Ciassa de Pontexello'' ** ''Riconoscenza'' ** ''Oh Zena Zena'' ** ''No fermäte, mae chitara (Chitarra romana)'' ** ''Ma se ghe penso'' ** ''Cansón da Chéullia'' ** ''Sejann-e de lunn-a'' ** ''Tutto sciù pë monte Môu'' ** ''Da o Lino a Recco'' === [[Mario Brai]] === * ''Cuntinuitè'', 2011, S'Ard Music, dìsco in tabarchìn ch'o gh'a drénto<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_n4OEDFggl9dnSBGzJWWVUzjRNPXmGq0_U&si=fxzyY5m4yHZmry6z|tìtolo=Cuntinuitè Mario Brai - Album|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-10-19}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.sascena.it/mario-brai-sensegua/|tìtolo=Mario Brai – Sensegua|outô=Claudio Loi|dæta=2022-12-11|léngoa=IT|vìxita=2025-10-19}}</ref>: ** ''Ale figiö'' ** ''Sensègua'' ** ''Oh amigu ma'' ** ''Cuntinuitè'' ** ''Sinan Capudàn Pascià'' ** ''E disètte de zenà '' ** ''Gh'éa n'èrbu'' ** ''L'amù e a forsa'' ** ''U Ruzòiu'' ** ''U cöttu e u crüu'' ** ''Briciole di terra '' ** ''Boh? Nû so!'' ** ''Fuochi d'estate'' ** ''Oh amigu ma (Arrogalla remix)'' === [[Mike fC]] === [[File:Festivàl de Sàn Zòrzo (Arbénga, 2023) - Mike fC.jpg|thumb|Mike fC, into 2023|200x200px]] * ''Luxe inti euggi'', 2019, o contegne<ref>{{Çitta web|url=https://www.primocanale.it/notizie/-luxe-inti-euggi-il-successo-del-nuovo-disco-di-mike-fc-un-ragazzo-di-paese-207874.html|tìtolo=Luxe inti euggi, o sucesso do nêuvo disco de Mike fC|vìxita=2021-09-03|léngoa=LIJ,IT}}</ref>: ** ''Luxe inti euggi'' ** ''Zena'' ** ''Coæ de cantâ'' (con Wladi di Trilli) ** ''Mia ben'' ** ''Fermâ o tenpo'' ** ''Manezzi inte 'n manezzo'' ** ''Alegri'' (co-i [[Demueluìn]]) ** ''T'ê speciâle'' ** ''Inte 'n abrasso'' ** ''Aregagimmose'' (con Maz Vilander di Makadam Zena) ** ''Ghe semmo'' ** ''Pe-i monti a pê'' ** ''Tou-li'' (co-i [[Demueluìn]]) *Âtri scìngoli'' ** ''Dâse 'na man'' (co-o Guido Perata), [[2021]] ** ''Gioiozo Denâ'' (co-i "Da-i bricchi a-o ma"), [[2021]] ** ''Dimme perché'' (co-i "Sensa Ténpo": Guido Perata e Chiara Franzi), [[2022]] ** ''Invexendo de Natale'' (co-i "Da-i bricchi a-o ma"), [[2022]] ** ''O Ma Feua'', [[2023]] ** ''Scio meistro'', [[2023]] ** ''Che pru!'' (co-i Demueluin), [[2023]] ** ''Trallalero de l'erbo'' (co-i "Da-i bricchi a-o ma"), [[2023]] ** ''In Liguria'' (con Alex Flyer, Talita, Il Cugino della Corte e Franca Lai), [[2024]] ** ''Gianco Denâ'' (co-i "Da-i bricchi a-o ma"), [[2024]] === [[Natalino Otto]] === [[Immaggine:Natalino Otto and Flo Sandon's 1955.jpg|thumb|269x269px|Natalino Otto e Flo Sandon's, 1955]] * ''A mi o me piaxe'' * ''O pescòu'' * ''Têxo'' * ''Me son inamoòu de ti'' * ''Madænn-a''<ref>Cansón dedicâ a unn-a stradda: ''Madænn-a'' - inti caroggi de Zêna. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=919T1uCifDU].</ref> * ''Baexìnn-a''<ref>''Baexìnn-a''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=iEXVgzDEMRY].</ref> * ''Bossa figgeu!''<ref>''Bossa figgeu!''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=QdlV7aID6J0].</ref> === [[Orietta Berti]] === [[Immaggine:Orietta Berti 1965.jpg|thumb|277x277px|Orietta Berti, 1965]] * ''Tiribi taraba'', into disco: ''Cantatele Con Me'', Polydor, 33, 1973<ref>''Tiribi taraba''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=Uz8X9WoHWFM]</ref> === Oscar Prudente === * ''Quésto nòstro amô'', Devega, 2021<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=KSp5SKvbTYw|tìtolo=Quésto nòstro amô - Album intrêgo|léngoa=LIJ|vìxita=2025-10-04}}</ref> ** ''Camallo/Òdisêa''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Gbj2ib_p1C8|tìtolo=Camallo/Òdisêa|léngoa=LIJ|vìxita=2025-10-04}}</ref> ** ''Quésto nòstro amô''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=t1UD5oDcliY|tìtolo=Quésto nòstro amô|léngoa=LIJ|vìxita=2025-10-04}}</ref> ** ''Ahimemì''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=wbqWn2FS9tw|tìtolo=Ahimemì|léngoa=LIJ|vìxita=2025-10-04}}</ref> ** ''Sarvægo''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=kwWV3L3DaF4|tìtolo=Sarvægo|léngoa=LIJ|vìxita=2025-10-04}}</ref> ** ''Manimàn''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=VNnqGauIOzE|tìtolo=Manimàn|léngoa=LIJ|vìxita=2025-10-04}}</ref> ** ''Bossa Zenéize''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=etOJhgSTJTc|tìtolo=Bossa Zenéize|léngoa=LIJ|vìxita=2025-10-04}}</ref> ** ''Granfignâ de vénto''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=liBp4CENe08|tìtolo=Granfignâ de vénto|léngoa=LIJ|vìxita=2025-10-04}}</ref> ** ''Dònna do mâ''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=bPoER3w0LSU|tìtolo=Dònna do mâ|léngoa=LIJ|vìxita=2025-10-04}}</ref> === [[Paolo Bonfanti]] === * ''O gh'é 'n piaxéi''<ref>''O gh'é 'n piaxéi''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=OxIPrly82KI].</ref> === [[Piero Parodi]] === [[Immaggine:Piero Parodi-PP70.JPG|thumb|267x267px|Piero Parodi, 2007]] * ''Piero Parodi canta Zena'', 1970 (Il Falò) * ''Rumenta ed altro'', 1974 (Area Record) * ''Son l'urtimo che diggo moae'', 1982 (Discofolk) * ''Niatri zeneixi'', 1988 (Area Record) * ''Ardesia grixa'', 1994 (Centro Disco) * ''Contime 'na stoja'', 1999 (Grigua Dischi) * ''Fuenta'', 2009 CD ([[Il Secolo XIX]]) * ''L'urtimo di zeneixi'', 2010 CD (New Com Italia) * ''Genoa, a mae vitta'', 2017 CD (Canto libero) [[Immaggine:Ricchi e Poveri 72.jpg|thumb|217x217px|Ricchi e Poveri, 1972]] === [[Ponente Folk Legacy]] === * ''Scangiamenti'', Rox Records, 2023, segóndo àlbon do trîo ponentìn, co-a ciù pàrte de cansoîn ch'a repiggia i tèsti da de poexîe in léngoa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.produzionidalbasso.com/project/ponente-folk-legacy-scangiamenti/|tìtolo=Ponente Folk Legacy - Scangiamenti|vìxita=2025-03-01|léngoa=IT}}</ref> Fra e disètte tràcce: ** ''Scangiamenti'' ** ''La Funtanella / Polca Furchè'' ** ''Cansun di Tempi Növi di Ciuchi ch'i Cioca / Scottish che Cioca'' ** ''L’Aquila nella Tempesta: L' Aquila nella Tempesta / U Scuro / Bisscia Scrossura'' ** ''U Fiêu e a Nêutte'' ** ''Marmellin Arascin'' ** ''Zira e Rizira / Bourrée Du Poeta'' ** ''Amore Deluso Amore Interessato (tango baücögnu-greco)'' === Riccardo Borghetti === * ''Quando 'r peo i fa 'r grizìn'', IIP-DDS, 2025, o contêgne: ** <i>'A valigia</i><ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=snzX-voCV5E|tìtolo='A valigia|léngoa=LIJ|vìxita=2025-04-16}}</ref> ** ''Quando 'r peo i fa 'r grizìn''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=cHVEpXWFxjM|tìtolo=Quando 'r peo i fa 'r grizìn|léngoa=LIJ|vìxita=2025-04-16}}</ref> ** ''Darfur''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=yfhgCv3cJJA|tìtolo=Darfur|léngoa=LIJ|vìxita=2025-04-16}}</ref> ** ''Fani''<ref>{{Çitta web|url=http://youtube.com/watch?v=lZKqtNFdI0w|tìtolo=Fani|léngoa=LIJ|vìxita=2025-04-16}}</ref> ** <i>'O stesso destìn de 'na rosa</i><ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WtwYsJaN4WI|tìtolo='O stesso destìn de 'na rosa|léngoa=LIJ|vìxita=2025-04-16}}</ref> ** ''Pòveo me''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=5LJgfpB06d8|tìtolo=Pòveo me|léngoa=LIJ|vìxita=2025-04-16}}</ref> ** ''Adièu''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Gw7WbqBFSBk|tìtolo=Adièu|léngoa=LIJ|vìxita=2025-04-16}}</ref> ** <i>'Na gata</i><ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=U7RfZmQ2mb0|tìtolo='Na gata|léngoa=LIJ|vìxita=2025-04-16}}</ref> ** ''Fussa mei''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=shNQejnsAKI|tìtolo=Fussa mei|léngoa=LIJ|vìxita=2025-04-16}}</ref> ** ''Ivo''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=1YNldEtgcWA|tìtolo=Ivo|léngoa=LIJ|vìxita=2025-04-16}}</ref> ** ''Cos' te vè''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=pagXbFTNXNA|tìtolo=Cos' te vè|léngoa=LIJ|vìxita=2025-04-16}}</ref> * ''Se così è 'r destìn ('a me'n bato 'r belìn)'', IIP-DDS, 2025, o contêgne: ** ''Abossa Gigiòn''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Vtb4hrSZv4o?si=18nRul-FVkQYFJsW|tìtolo=Abossa Gigiòn|léngoa=LIJ|vìxita=2025-08-28}}</ref> ** <i>'A machina der tempo</i><ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=9yqwzcWZweI?si=g9dNGmzHxRBcj_J2|tìtolo='A machina der tempo|léngoa=LIJ|vìxita=2025-08-28}}</ref> ** ''Se così i è 'r destìn''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=gEhHrHvkp14?si=fm4PBqxGmhyFUJzp|tìtolo=Se così i è 'r destìn|léngoa=LIJ|vìxita=2025-08-28}}</ref> ** <i>'A m'acontento de te</i><ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=B9my_s0-tkc?si=AUsP_3xQyV3CQFib|tìtolo='A m'acontento de te|léngoa=LIJ|vìxita=2025-08-28}}</ref> ** ''Des'ani''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=TAvIeaw9ZBg?si=lnZJ98L7JGBhF4iI|tìtolo=Des'ani|léngoa=LIJ|vìxita=2025-08-28}}</ref> ** ''Esse sorda''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WpO_TI_PQ-E?si=NmemgZpzpd9CH_xQ|tìtolo=Esse sorda|léngoa=LIJ|vìxita=2025-08-28}}</ref> ** ''Fainà e Coltrane''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=5Wko3aXWZD8?si=fvyxw1Ri_sO3J_LE|tìtolo=Fainà e Coltrane|léngoa=LIJ|vìxita=2025-08-28}}</ref> ** ''Daghe zu''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=zcZ3pp_j-pk?si=t6de7IpnukTclD8P|tìtolo=Daghe zu|léngoa=LIJ|vìxita=2025-08-28}}</ref> ** ''Zia e rezia''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ra1eWDqooE8?si=fLNZXsbJzy7rFmYs|tìtolo=Zia e rezia|léngoa=LIJ|vìxita=2025-08-28}}</ref> ** ''Gino''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=jhRxfb2p_Rw?si=87OVa0K8xmZAA75Y|tìtolo=Gino|léngoa=LIJ|vìxita=2025-08-28}}</ref> ** ''Bar sport''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=2wOY2uEFiGI?si=v9Uqyxel_o_imG8i|tìtolo=Bar sport|léngoa=LIJ|vìxita=2025-08-28}}</ref> === [[Ricchi e Poveri]] === * ''Scigoa''<ref>''Scigoa''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=dtnawm2CZnc].</ref> * ''Canto perchè son inbriægo''<ref>''Canto perchè son inbriægo''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=r4lS_tMeOio].</ref> === [[Sensasciou]] === * ''In Scio Bleu'', 1995 (Anagrumba, LDL 733)<ref>{{Çitta web|url=https://www.discogs.com/it/release/4499186-Sensasciou-In-Scio-Bleu|tìtolo=Sensasciou - In Scio Bleu|léngoa=IT|vìxita=2023-05-13}}</ref> ** <i>'N'Oggia In Gïo</i> ** ''De Badda'' ** ''Ramadan Dub'' ** ''Mantra Jail'' ** ''Son arrivae'' ** ''Restâ Insemme A Gente'' ** ''Gïa 'Na Canna'' ** ''I Pesci'' ** ''Tre Figette'' ** ''In Scio Bleu'' ** ''Grigoa'' ** ''Big Love Free Love'' ** ''Abbraççime'' ** ''Batà Acid'' ** ''Drïto In To Coe'' ** ''Ancon De Badda'' ** ''Offiçinn-a'' ** ''Serious'' ** ''In Ta Stradda'' ** ''E Mi Ve Lascio'' * ''Generazione con la X'', 1997 (BMG, LDL 979, dóggio CD)<ref>{{Çitta web|url=https://www.discogs.com/it/master/1519156-Sensasciou-Generazione-Con-La-X|tìtolo=Sensasciou - Generazione Con La X|léngoa=IT|vìxita=2023-05-13}}</ref> ** ''Intro'' ** ''Noenainoe'' ** ''Dub A Lex'' ** ''Trikke & Ballakke'' ** ''Miscio'' ** ''Gen X Vox'' ** ''O Minotauro'' ** ''I Can't Explain'' ** ''Barbon'' ** ''Back From Majestic'' ** ''Solo 'Na Cosa'' ** ''Dub B'' ** ''Bob 1'' ** ''Generazione Con La X'' ** ''Boneu (Giane N'Atra)'' ** ''TrastAtrip'' ** ''Warp 7'' ** ''X Il Pianeta'' ** ''Saudade Da Tribo'' ** ''Mix-u-Trance'' ** ''Barbon (Brothers Version)'' ** ''Eventually Heaven'' ** ''Monta A Notte'' ** ''Dammi A Mente'' ** ''Bob 2'' ** ''I Can't Explain'' ** ''Barbon'' ** ''Back From Majestic'' ** ''Solo 'Na Cosa'' ** ''Dub B'' ** ''Bob 1'' ** ''Generazione Con La X'' ** ''Boneu (Giane N'Atra)'' ** ''TrastAtrip'' ** ''Warp 7'' ** ''X Il Pianeta'' ** ''Saudade Da Tribo'' ** ''Mix-u-Trance'' ** ''Barbon (Brothers Version)'' ** ''Eventually Heaven'' ** ''Monta A Notte'' ** ''Dammi A Mente'' ** ''Bob 2'' * ''Na Bunna Sperlenghejua'', 2004 (CNI, GDS 16309)<ref>{{Çitta web|url=https://www.discogs.com/it/release/5468410-Sensasciou-Na-Bunna-Sperlenghejua|tìtolo=Sensasciou - 'Na Bunna Sperlenghejua|léngoa=IT|vìxita=2023-05-13}}</ref> ** ''O Prexidente'' ** ''Cianelu'' ** ''Massan'' ** ''In Scio Bleu Remix'' (feat. Laura Mars) ** ''Buconero Culonero'' ** ''Green Light For You, July'' ** ''The Loner'' ** ''O Prexidente Slight Return'' === [[Stick Band]] ([[Bob Callero]]) === * ''Barba Richin'', 2006 === [[Valentina Izzo]] === * Despæge cansoìn in zenéize, ségge inédite che revixitæ : ** ''Veuggio in mondo neuvo'', 2025 ** ''Cansun de Natale'' cón Andrea Facco, 2025 ** ''Ma se ghe penso'', cón Max Torrigin e Tiziano Tacchella, 2026 ** ''Luxe do me ballou'', cón Franco Picetti ** ''Vegia Zena'' ** ''Bealtaine'', scrîta da Andrea Facco, 2026 ** ''I gatti de San Nichioso'' ** ''Ave Maria Zeneize'' ** ''Canson'' ** ''Lanterna de Zena'' ** ''In sciu Tramway'' ** ''Bleu de Zena'' ** ''Questo nostro amô'', cón Nino Durante == Mûxica folclorìstica lìgure == Grùppi de mûxicisti, pe-a riscovèrta e a valorizaçión do patrimònio tradiçionâle da mûxica lìgure, sûnnan antîghe cansóin, filastròcce e balâte, co-a vôxe, o [[violin]], co-o violoncèllo e a [[chitara]]. Son prezénti a festival còmme o "Folkfestival" de Zêna, o "[[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival da cansón in léngoa lìgure]]" de San Zorzo de [[Arbenga]] (donde són prezentæ tòcchi muxicâli inediti) e o "Baskerfestival" de [[Çelle]]. Grùppi muxicâli: ''Coro Cauriol'', ''Coro Mongioje'', ''Gruppo Lambardan'', ''Gruppo Ricerca Popolare'', ''I Giovani Canterini di Sant'Olcese'', ''La Furlancia'', ''La Rionda''.<ref>''Musica tradizionale della liguria'', [http://www.gens.info/italia/it/liguria/musica-tradizionale-liguria.html#.X5KKNEdxfIU].</ref> === [[Gruppo Spontaneo Trallalero]] === * ''CantöRiöndö'' (Trent'anni in cerchio), 2016, con<ref>{{Çitta web|url=https://music.apple.com/it/album/cant%C3%B6ri%C3%B6nd%C3%B6-trentanni-in-cerchio/1615493118|tìtolo=CantöRiöndö (Trent'anni in cerchio) - Gruppo Spontaneo Trallalero|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-10-19}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.leviedeicantifestival.it/chi-siamo/|tìtolo=Gruppo Spontaneo Trallalero - Le Vie dei Canti|léngoa=IT|vìxita=2025-10-19}}</ref>: ** ''Nel silenzio'' ** ''Cincillà'' ** ''Serenata medievale di Sestri'' ** ''Söli mi e ti'' ** ''Dolce tesor'' ** ''A riçetta'' ** ''Stelle cansöin e baxi'' ** ''La pastora'' ** ''Vagabondo'' ** ''Serenatella proibita'' ** ''Serenata di Don Giovanni'' ** ''Minindè'' ** ''Neutte a Boccadaze'' ** ''Dolce nera'' ** ''Senti oh Nina'' ** Oh di quel diavolo ** No non dirmi niente === [[I Giovani Canterini di Sant'Olcese]] === * ''O trallalero canson de 'na vitta'', de [[Paolo Besagno]], 1998 - CD (Al Sur) * ''Canterini all'opera'', 1999 - CD (Deferrari Devega) * ''Il Canto Raccontato,'' muxicascétta òutoprudûta, [[2000]], a contêgne:<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://canterini.org/produzione-discografica/|tìtolo=Discografia|léngoa=IT, LIJ|vìxita=2025-07-05}}</ref> ** ''A mae môë (Anonimo)'' ** ''Cansõn de Marzo (Borgo)'' ** ''Quande va sotta o sõ (Isopiro)'' ** ''I bei concerti (Anonimo)'' ** ''La partenza (Anonimo)'' ** ''L’usignolo (Anonimo)'' ** ''Angiolina (Anonimo)'' ** ''O trallalero cansõn de ‘na vitta (Besagno)'' ** ''E Americhe (Anonimo)'' ** ''Quarto a-o mâ (Buzzelli – Lugaro)'' ** ''Tiribi Taraba (Anonimo)'' ** ''Trallalero Antigo (Anonimo)'' ** ''Baccicin (Trad. Elab. Carbone – Margutti)'' * ''Nel suono di Genova'', [[2001]] - CD (Ethnoworld), o gh'é drénto;<ref name=":1" /> **''I bei concerti (Anonimo)'' ** ''Rivëa (Isopiro)'' **''Serenata a Trasta (Borgo)'' **''Ma che figura (Anonimo)'' ** ''La partenza (Anonimo)'' **''Quarto a-o mâ (Buzzelli – Lugaro)'' ** ''Il visin (Anonimo)'' **''Madoninn-a di pescoei (Carbone – Vigevani)'' **''A scignõa do sciallo (Anonimo)'' **''Angiolina (Anonimo)'' **''Quande va sotta o sõ (Isopiro)'' **''Mamma dimmi perché (Anonimo)'' **''Cavallo bianco (Anonimo)'' **''Trallalero cansõn de ‘na vitta (Besagno)'' * ''<nowiki/>'Na reuza sarvæga'', CD, GCS, 2018, cón:<ref name=":1" /> ** ''Anemmo?'' ** ''I bei concerti (Anonimo)'' ** ''Bascio porto (Anonimo)'' **''Cin-ci-là (Lombardo – Ranzato)'' ** ''Intervento di Sergio Farinelli'' **''Trallalero Antigo (Anonimo)'' ** ''Il visin (Anonimo)'' **''Foxe de Zena (Piccone)'' **''Ma che figura (Anonimo)'' ** ''Intervento di Riccardo Dapelo'' **''Santa voce (Anonimo – dal “Marinaro Faliero” di G.Donizetti)'' ** ''Stornelli di Napoleone (Anonimo)'' **''Mâ de Zena (Carbone – Margutti)'' **''Intervento di Mauro Balma'' **''Trallalero de Sangianbattista (Besagno)'' **''A Madonninn-a di pescoéi (Carbone – Vigevani)'' **''Quarto a-o mâ (Buzzelli – Lugaro)'' **''O trallalero cansõn de ‘na vitta (Besagno)'' === [[Canterin da Veggia Sturla|I Canterini Vecchia Sturla]] === * ''Cöse vëgie e cansoin nêuve''<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_kjGHRvy4cgHLpN8QhxK2vltgMOlSBbAsE&si=71bDyrhgwSAYQKBr|tìtolo=Cöse vëgie e cansoin nêuve (Trallalero genovese)|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-10-09}}</ref>, [[1972]], àlbon in sce vinîle, sótta a direçión de Silvio Rovere.<ref>{{Çitta web|url=https://www.discogs.com/release/15126803-I-Canterini-Vecchia-Sturla-diretti-da-Silvio-Rovere-Cose-Vegie-e-Cansoin-Neuve|tìtolo=I Canterini Vecchia Sturla ,diretti da Silvio Rovere – Cose Vegie e Cansoin Neuve|léngoa=EN|vìxita=2025-10-09}}</ref> **''Digghedin'' **''Ma Se Ghe Penso'' **''Lévite depuì'' **''A Partensa da Parigi'' **''Trallallero D'Ancheu'' **''Quarto A-O Ma'' **''In Scio Ma De Boccadaze'' **''A Scignoa Do Sciallo'' **''L'È Natale'' **''Trallalero Antigo'' **''L'Usignolo'' **''Cose Dixeiva A Nonna'' * ''Vecchia Sturla'', [[1973]], àlbon do grùppo de canterìn sciortîo cómme quìnto nùmero da colànn-a "Il Campanile", dedicâ a-a mûxica folklorìstica lìgure.<ref>{{Çitta web|url=https://www.discogs.com/release/13359156-I-Canterini-Genovesi-Vecchia-Sturla-Vecchia-Sturla-Genova-5|tìtolo=I Canterini Genovesi «Vecchia Sturla»* – Vecchia Sturla - Genova 5|léngoa=EN|vìxita=2025-10-09}}</ref> **''Ma se ghe penso'' **''A Madonninn-a di Pescoei'' **''Trallalero Antigo'' **''A Ronda'' **''Quarto a-o Ma'' **''A L'Alba'' **''Oh Zena Zena!'' **''Ave Maria Zeneize'' **''Vin döce e castagne'' **''L'Usignolo'' **''Oh Giovanni!'' **''Mae Casa a-o Righi'' *''Sturla a canta. 50 Anni di Trallalero'', [[1976|1976]], àlbon in sce vinîle, co-a partecipaçión de Agostino Dodero, de Silvio Rovere e de Pietro Bozzo.<ref>{{Çitta web|url=https://www.discogs.com/it/release/16137276-I-Canterini-Vecchia-Sturla-Sturla-A-Canta-50-Anni-Di-Trallalero?srsltid=AfmBOor4jSRfQhohUwIvPNerX12Z0kpCgw6uc_J_OhZZiGB5d-3zNE0D|tìtolo=I Canterini "Vecchia Sturla"* – Sturla A Canta 50 Anni Di Trallalero|léngoa=EN|vìxita=2025-10-09}}</ref> **''Sturla a canta'' **''Le Donzelle'' **''L'Usignolo'' **''A Maê Moaê'' **''O Cestin'' **''Quarto a-o Mâ'' **''O Gio Da Vitta'' **''Sêunnighe ben la viola'' **''O Sposalissio'' **''Oh Zena Zena'' **''Nêutte de lunn-a'' **''Ma se ghe penso'' === La Rionda === * ''Capitan de gran valore'' Robi Droli, 1994 * ''Incantatrice'' Ethnosuoni, 2001 === [[Cumpagnia Cantante]] === * ''Viva u scögliu'', [[1982]], sézze cansoìn da coltùa popolâre vintimigiôza<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/Canzoni_locali/Prima_raccolta.htm|tìtolo=Cumpagnia Cantante, Prima raccolta, Viva u Scögliu|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20240821204816/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/Canzoni_locali/Prima_raccolta.htm|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-08-21}}</ref> ** ''Viva u Scögliu''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/01_VIVA_U_SCOGLIU.mp3|tìtolo=Viva u Scögliu|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20241205024405/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/01_VIVA_U_SCOGLIU.mp3|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** ''Scciancurelu''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/02_SCCIANCURELU.mp3|urlarchivio=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/02_SCCIANCURELU.mp3|tìtolo=Scciancurelu|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** ''Sona mezanöte''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/03_SONA_MESANOTE.mp3|tìtolo=Sona mezanöte|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20241205023358/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/03_SONA_MESANOTE.mp3|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** ''Cum'a l'è bona a pisciadéla''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/04_CUM'A_L'E'_BONA_A_PISCIADELA.mp3|tìtolo=Cum'a l'è bona a pisciadéla|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20241205031932/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/04_CUM'A_L'E'_BONA_A_PISCIADELA.mp3|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** ''Angelina''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/05_ANGELINA.mp3|tìtolo=Angelina|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20241205031720/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/05_ANGELINA.mp3|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** ''Te vögliu di' de scì''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/06_TE_VOGLIU_DI'_DE_SCI'.mp3|tìtolo=Te vögliu di' de scì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20241205025033/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/06_TE_VOGLIU_DI'_DE_SCI'.mp3|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** ''A funtana d'a Catedrale''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/07_A_FUNTANA_D'A_CATEDRALE.mp3|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20240821204822/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/07_A_FUNTANA_D'A_CATEDRALE.mp3|tìtolo=A funtana d'a Catedrale|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** ''Fàtene carà Paulin''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/08_FATENE_CARA'_PAULIN.mp3|tìtolo=Fàtene carà Paulin|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** '' L'è a tü che vögliu ben''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/09_L'E'_A_TU_CHE_VOGLIU_BEN.mp3|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20241205023623/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/09_L'E'_A_TU_CHE_VOGLIU_BEN.mp3|tìtolo=L'è a tü che vögliu ben|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** ''Ciangégura Barlégura''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/10_CIANCEGURA_BARLEGURA.mp3|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20240821204817/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/10_CIANCEGURA_BARLEGURA.mp3|tìtolo=Ciangégura Barlégura|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** '' Pìgliaru, pìgliaru u ràtu intu touru''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/11_PIGLIARU,_PIGLIARU_U_RATU_INTU_TOURU.mp3|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20240821204805/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/11_PIGLIARU,_PIGLIARU_U_RATU_INTU_TOURU.mp3|tìtolo=Pìgliaru, pìgliaru u ràtu intu touru|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** ''In sciù ciü bélu''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/12_IN_SCIU_CIU_BELU.mp3|tìtolo=In sciù ciü bélu|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20241207015745/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/12_IN_SCIU_CIU_BELU.mp3|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** ''Lezéndia ventemigliusa''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/13_LEGENDA_VENTEMIGLIUSA.mp3|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20240821204811/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/13_LEGENDA_VENTEMIGLIUSA.mp3|tìtolo=Lezéndia ventemigliusa|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** ''L'è mégliu ciügà in'ögliu''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/14_L'E'_MEGLIU_CIUGA'_IN'OGLIU.mp3|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20241205024751/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/14_L'E'_MEGLIU_CIUGA'_IN'OGLIU.mp3|tìtolo=L'è mégliu ciügà in'ögliu|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> === [[Corale Monte Caggio]] === *''Canta a Ligüria'', [[2000]], dìsco ch'o recàmpa o repertöio do grùppo corâle da Bordighêa inti sò prìmmi vint'ànni d'ativitæ.<ref>{{Çitta web|url=http://web.tiscali.it/CoraleMonteCaggio/|tìtolo=Corale Monte Caggio - Repertorio|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-01-02}}</ref> **''A Burdighea'' ** ''Fatene carà Paulin'' ** ''Boccadasse'' ** ''Ma se savessi cosa fan e done'' ** ''Matin de primavera'' ** ''A l'alba'' ** ''Saluta Zena'' ** ''Adormite Curumbu'' ** ''A Cansun du Nervia'' ** ''Ma se ghe pensu'' ** ''I muratei'' ** ''Trallaero d’ancheu'' ** ''Ave Maria Senese'' ** ''Tiribi taraba'' ** ''Sant’Ampeiu'' === [[Compagnia Corale Imperia]] === * ''Imperia canta(va)'', [[2024]], àlbon ch'o conta trézze canti tradiçionâli tanto d'[[Inéia|Onegia]] cómme d[[U Portu|o Pòrto]], de stîli despægi, ezegoîi co-a técnica do cöro mésscio.<ref>{{Çitta web|url=https://www.imperiapost.it/684386/imperia-cantava-gli-antichi-canti-popolari-della-citta-sabato-18-maggio-in-biblioteca-il-concerto-della-compagnia-corale-per-riportare-alla-memoria-qualcosa-che-era-andato-completamente-perduto-foto-e|tìtolo="Imperia canta(va)": gli antichi canti popolari della città|léngoa=IT|vìxita=2025-03-02}}</ref> ** ''A barcassa'' ** ''E lu me amù l'è 'n po' pecenineto'' ** ''P'a via di orti'' ** ''A la matén se fa a la finestra'' ** ''In sciù cantu de Rebagliati'' ** ''C'eran due fratelli'' ** ''Mi a sun lì'' ** ''Dund'a l'è la mia Rusina'' ** ''Feila balà'' ** ''U l'è l’arba'' ** ''Gia a corda'' ** ''E u bambén l'è picenen'' ** ''Fischia il vento'' === [[Le mamme canterine]] === * ''Liguria: Ceriana, A vìta l'è bèla'', [[2000]], albom ch'o contêgne e cansoìn da tradiçión popolâre çerianasca, fra ste chi ghe són<ref>{{Çitta web|url=https://m.youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_n6oeln0yYTedlx341umCmE1s5_HQUJVRs|tìtolo=Liguria: Ceriana, A vìta l'è bèla, playlist|vìxita=2023-02-22| léngoa=LIJ, IT}}</ref><ref name=":0">I nómmi de cansoìn son indicæ inta grafìa çerianasca originâle</ref>: ** ''A vita a l'è bèla'' (cansón da tradiçión popolâre ch'a parla da belessa da vìtta quand'o s'è zoêni, o testo o l'é repigiòu da-a poexìa do Antonio Crespi e inseìa de drénto a-a racòlta ''Ina duzena de puesie in çerianascu'')<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/Recita_l'autore/Antonio_Crespi.htm|tìtolo=Ina duzena de puesie in çerianascu|vìxita=2023-02-22| léngoa=IT}}</ref> ** ''Lauda da Madona da Vila'' ** ''Maire mia sercaime in partiu'' ** ''A Giusepina'' ** ''A bèla Mariana'' ** ''Rundinèla bèla'' ** ''Quasi cedrus'' ** ''Loda o Alma'' ** ''O che bèla rösa fresca'' ** ''Adormite curumbu'' ** ''L'unico figlio'' ** ''U campanìn da géija véglia'' ** ''Faira balà'' ** ''E méi maritu u fa la tèra'' === [[Coro della Valle di Ceriana]] === * ''Oura da Punènte'', [[1997]], cansoìn da tradiçión popolâre çerianasca, realizæ da-o Coro della Valle<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_mpxjktcSPEqp5AcMgbtRovOjOC4NV8uBc&si=85JRDvCkaewAGrBK|tìtolo=Oura da Punènte playlist|vìxita=2024-08-20| léngoa=LIJ, IT}}</ref><ref name=":0" />: ** ''A cansun de Seriana'' ** ''En Babilonia'' ** ''En ta vale de Pigna'' ** ''A Via di Orti'' ** ''A cansun di müratei'' ** ''E navigò... navigò'' ** ''Ma sé ghé pénso'' ** ''Angerina'' ** ''A figlia du manènte'' ** ''Adormite curumbu'' ** ''L'amigu fedele'' ** ''Rundinèla bèla'' ** ''La Liguria senza il mare'' === [[Compagnia Sacco]] === * ''Liguria: Poliphony of Ceriana'', [[2002]], registraçioìn originâli fæte da-o Alan Lomax into [[1954]], co-i tòcchi da tradiçión cantæ daa conpagnîa:<ref>{{Çitta web|url=https://www.pointculture.be/mediatheque/musiques-du-monde/italian-treasury-liguria-polyphony-of-ceriana-mt3141#|tìtolo=Italian treasury. Liguria: Poliphony of Ceriana|léngoa=EN, FRA, LIJ|vìxita=2024-08-20}}</ref> ** ''A figlia du capitanu'' ** ''U camijin bagnau I'' ** ''U camijin bagnau II'' ** ''Lauda da Madona da Vila'' ** ''Donna Lombarda'' ** ''La fontanella'' ** ''Lenga serpentina'' ** ''Paire de Catarina'' ** ''Se ti u savesi couse fa e done'' ** ''En ta vale de Pigna'' ** ''O come mai, mia cara Ema?'' ** ''O Pinota, bella Pinota'' ** ''Ghe n'eiran trè figliéte'' ** ''Io l'amavo una sola bambina'' ** ''Mi me ne fon ina sciura'' * ''Musique du Monde. Italie : polyphonies vocales de Ligurie, La Compagnia Sacco de Ceriana'', [[2010]], tòcchi da tradiçión popolâre çerianasca, cantæ in polifonîa, segondo a mainea tradiçionâ a træ vôxe<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_lBEdX5XKv32vzOGF2q6IDDIvox7H4IowE&si=CLK-LDb1s5dTZbei|tìtolo=Italie: polyphonies vocales de Ligurie, playlist|vìxita=2024-08-20|léngoa=LIJ, IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.placedeslibraires.fr/music/3259130181005-italie-polyphonies-vocales-de-ligurie-la-compagnia-sacco-de-ceriana/|tìtolo=Italie : polyphonies vocales de Ligurie. La Compagnia Sacco De Ceriana|léngoa=FR|vìxita=2024-08-20}}</ref><ref name=":0" />: ** ''E tre figliete'' ** ''A Barbiera'' ** ''A Pinota'' ** ''En ta vale da Pigna'' ** ''La figlia d'in paisan'' ** ''Donna Lombarda'' ** ''Maire fiurentina'' ** ''Barcaiolo'' ** ''Stanotte in sogno'' ** ''La Marietta'' ** ''Lenga serpentina'' ** ''Dund'a l'è la mia morosa'' ** ''U mese du granu'' === Orchestre philharmonique de Monte-Carlo === * ''Aiço̍ d'aiçi̍: chants monégasques / Choeur d'enfants de l'Académie Rainier III'', [[2016]], o recampa çerti tòcchi da tradiçión popolâre monegàsca, fra sti chi l'[[Imnu munegascu|ìnno naçionâle]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.mediatheque.mc/Default/doc/SYRACUSE/655088/aico-d-aici-chants-monegasques-choeur-d-enfants-de-l-academie-rainier-iii?_lg=fr-FR|tìtolo=Aiçó d'aiçi : chants monégasques / Choeur d'enfants de l'Académie Rainier III|léngoa=FR|vìxita=2025-02-12}}</ref> ** ''Inu naçiunale'' ** ''U drapeu'' ** ''Canticu a Santa Devota'' ** ''U campanín de San Niculau'' ** ''Pastre che sí'' ** ''Piyam'u frescu'' ** ''Inu naçiunale (instrumental)'' ** ''U drapeu (instrumental)'' ** ''Canticu a Santa Devota (instrumental)'' ** ''U campanín de San Niculau (instrumental)'' ** ''Pastre che sí (instrumental)'' ** ''Piyam'u frescu (instrumental)'' * ''Aiço̍ d'aiçi̍ II: Chants Monégasques interprétés par le Chœur d'Enfants de l'Académie Rainier III'', [[2024]], nêuva ediçión, a contegne<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/playlist?list=PLvsm7WgGquKYQpQHE21mMIDWsDgznbXNa|tìtolo=Aiço̍ d'aiçi̍ II: Chants Monégasques interprétés par le Chœur d'Enfants de l'Académie Rainier III|léngoa=|vìxita=2025-02-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.mairie.mc/actualite/distribution-des-livrets-de-chants-en-monegasque|tìtolo=Distribution des livrets de chants en monégasque|léngoa=FR|vìxita=2025-02-12}}</ref>: ** ''La Montecarlienne - U Festin de San Rumàn'' ** ''I limunàiri'' ** ''Preghera d'a sëra'' ** ''U viulùn de Luisé'' ** ''Vegni-ve-ne suta d'i aurivei'' ** ''Santa Madona d'a Misericordia'' === La Palladienne de Monaco === * ''Henry Monasterolo et son orchestre, Georges Devaux, Monique Delassus, Mario Cucchi: Chants et danses de la principauté de Monaco'', 2016, o contegne<ref>{{Çitta web|url=https://www.traditions-monaco.com/sonotheque/la-palladienne-de-monaco|tìtolo=La Palladienne de Monaco (Société folklorique et mandoliniste de Monaco)|léngoa=FR, LIJ|vìxita=2025-02-24}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_njYQstgKvfV4gPP_A5hNqLTvkXdUAabP4&si=sV3JlWhb3gKn8fFz|tìtolo=Chants et danses de la principauté de Monaco (Mono version), playlist|léngoa=LIJ, FR|vìxita=2025-02-24}}</ref>: ** ''Hymne'' ** ''I limunairi'' ** ''Prière du soir'' ** ''I me gioie'' ** ''A me Luizun'' ** ''A cançun di pescaui'' ** ''Piam'u frescu'' ** ''U sacristan d'a capella'' ** ''Se cunuscessi a me Ninun'' === I Gargarozzi - Di ghi di scé === * ''Bunifazziu in Cantu'', 1997, o contegne: ** ''A Greva di i Pialinchi'' ** ''U Veciu Piscaiù'' ** ''A me lengua'' ** ''L'anima di u Marinà'' ** ''I Beli festi di a Trinità'' ** ''Marina Mea'' ** ''È Mortu l'Asetu'' ** ''Paisi di Libertà'' ** ''Pà Bunifaziu'' ** ''[[A me mari]]'' ** ''U Lamentu di l'Orivetu'' * ''San Rocu in Bunifazziu'', 2007, o contegne: ** ''Isuli Pasciali'' ** ''I venti messageri'' ** ''Casila'' ** ''U Testamentu di Sciü Carlivà'' ** ''L'Asciascin'' ** ''Tütu ti dà da dì'' ** ''U Stretu Pagurusu'' ** ''A Sarpaia'' ** ''Dopu tant'ani'' ** ''I Donni d'Aragun'' ** ''A Sciatica'' * ''A me lengua'', 2023, o contegne: ** ''A me lengua (de Cyprien Di Meglio e Alain Di Meglio)'' ** ''Sémillante (Attallà)'' ** ''A lizziun di Murisgin (A Pasqualina)'' ** ''U veciu piscaiù ''(Francine Massiani)'' ** ''Isuli Pasciali (Jean-Baptiste Lanfranchi)'' ** ''I venti messageri (''Jean-Pierre Marcellesi)'' ** ''L'asciascin (Arapà)'' ** ''Sureddi (Jean-Charles Papi)'' ** ''Marina Mea (Serge Vacca)'' ** ''Tütu ti dà da dì (Patrizia Gattaceca)'' ** ''Kerkoud (Spartimu)'' ** ''L'eternu amù (Douria Ousset)'' ** ''A sarpaia (Fédéric Poggi)'' ** ''L'isura di u cavalu (Una Fiara Nova)'' == Compilations == * Piero Parodi, Giuanin du Righi, Giuseppe Marzari [Gioxeppe Marzari], ''Genova canta: canti e stornelli del folklore ligure'', s.l., SAAR, 19?, 1 Disco sonoro: 33 1/3 rpm, Elettrica/analogica, Stereofonico; 12 in. (30 cm). * ''Canti delle tradizioni marinare. [Vol. 2] / documenti musicali dell'Archivio del Centro Nazionale di Studi di Musica Popolare di Roma'', 1 Disco sonoro: 33 1/3 rpm, Elettrica/analogica, Mono; 12 in. (30 cm.), Romma, Edindustria Editoriale, 197[?]. * Mario Brai, ''Selezione di musica tabarchina dalle origini al festival del '90: Le canzoni e le voci più rappresentative di Carloforte'', 1 Compact Disc : 1.4 m./sec, Digitale, Stereofonico; 4 3/4 in. (12 cm), 2002 (seleçion pe-a conferensa "Repertorio tradizionale e musiche di ispirazione popolare dell'isola S. Pietro", tegnûa a-o Conservatöio de Cagliari, 6 dexénbre 2002, relatô Mario Brai). == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliografîa == ;Lìbbri * {{Çitta lìbbro|outô=Massimo Bosso (a cûa de), Renato Tortarolo et al. (intervènti de), Michele Guelfi e Maurizio Lauretta (fotografîe)|tìtolo=Buio pesto: tutti i testi delle canzoni, le immagini e la storia della più divertente band dialettale genovese|ànno=1999|editô=Feguagiskia' Studios|çitæ=Zêna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Mauro Balma|tìtolo=Nel cerchio del canto. Storia del trallalero genovese|url=https://books.google.com/books?id=rCHeAAAACAAJ|ànno=2001|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Zêna|léngoa=IT|ISBN=88-7172-339-2}} * {{Çitta lìbbro|outô=Enrico De Angelis (a cûa de)|tìtolo=Genova e la canzone d'autore|ànno=2014|editô=Carige|çitæ=Zêna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|outô2=Giustina Olgiati (a cûa de)|tìtolo=Il genovese: storia di una lingua|url=https://books.google.com/books?id=AbfetAEACAAJ|ànno=2017|editô=Sagep|çitæ=Zêna|léngoa=IT|ISBN=88-6373-501-8}} (co-a bibliografîa e a discografîa de outôi e intèrpreti) ;DVD * ''Invaxon, Alieni in Liguria / regia Massimo Morini, Enzo Pirrone; direttore della fotografia Enzo Pirrone; musiche Massimo Morini; canzoni dei Buio Pesto'', 2 DVD (ca. 127 min.), color., son. (Dolby Digital 5.1, 2.0), 19 cm. * ''The President's staff / directed and produced by Massimo Morini; screenplay: Massimo Morini & Joe Amianto; director of photography: Ugo Menegatti; music by Buio Pesto; cast: Tomas Arana, Giorgia Würth, Tommy Campbell... [et al.]'', 1 DVD (ca. 100 min.), color., son., 12 cm. * Fabrizio de André-Fondazione Fabrizio De André, ''Creuza de Ma: 1984'', Sony Music RCA; Nuvole production, 2012, 2 compact disc, 12 cm. == Vôxe corelæ == * [[Bibliografîa da Ligûria]] {{Léngoa lìgure}} [[Categorîa:Lengua ligure]] [[Categorîa:Muxica da Liguria]] 2wcbr45iaxje54ioptkuf8sean67wxq 275220 275219 2026-10-31T20:43:45Z Arbenganese 12552 /* Valentina Izzo */ +link au canale yt 275220 wikitext text/x-wiki {{Travàggio in córso|E|Travàggio in córso}} {{Grafîa ofiçiâ}} [[Immaggine:A.Preziuso - Via del Campo 29 (1).jpg|thumb|right|Cantànti da Ligùria, into musêo [[Ino Campo|Ino Cànpo]]]] Sta pàgina chi a contêgne 'na seleçión da '''discografîa in léngoa lìgure''', de cansoìn e de dìschi tànto d'ancheu cómme da tradiçión. Pe-e mûxiche e i cànti popolâri amiâ a-a segónda seçión da pàgina; inta prìmma gh'é, pe cóntra, i dìschi in lìgure d'aotoî despægi. == Dischi in léngoa lìgure == === [[Alberto Fratini]] === * Genoa Folk 81 (33 gîi), Coae d'amou/E due remme lentamente - 1981 * A mae cittae (muxicascétta) - 1983 * A l'ea dedica solo a ti quella so idea (muxicascétta) - 1985 * ''Na branca de amixi'', ''Zena bagna'' (muxicascétta) - 1994 * ''Ma se ghe penso'' - 1995 * ''A vitta a va'' - 2010 === [[Andrea Facco]] === * ''In mêzo a-o vèrde'', [[2021]], ch'o gh'à:<ref>{{Çitta web|url=https://www.andreafacco.it/prodotto/in-mezo-a-o-verde/|tìtolo=In mêzo a-o vérde|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-08-27}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_m9o3EOjkil0J84MiGalQBUY0eyxcKcbxA&si=6MBJS-LXcKtMbsVE|tìtolo=In mêzo a-o vèrde|léngoa=IT|vìxita=2025-08-27}}</ref> **''Trallalero antigo'' **''Àve Marîa zenéize'' **''Piccon dagghe cianin'' **''Ma se ghe penso'' *''Çerci de prie'', [[2025]], con drénto:<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_ns5IeU83NuFcAGUj_4H54g3einPCiU8jA&si=VQ3HCEn-HcHcWIa2|tìtolo=Çerci de prie|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-08-27}}</ref> **''Çerci de prie'' **''Cà de croi'' **''E demuelunn-e'' (co-i [[Demueluìn|Demueluin]]) **''A stradda priosa pè Roundstone'' **''O çè suvia Dublin'' **''Caligo in sciu Benbulben'' **''O'Connel'' **''Çentomia'' **''Bealtaine'' **''Temma de Bealtaine'' **''Niatri'' === [[Barche a Torsio]] === * ''Barche a Torsio'', [[2006]], cón drénto:<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_mh2RsjHxF_GTDyh6M9COW_lCcZyth9yW4&si=mfQLLflTUojV4l6w|tìtolo=Barche a Torsio • Album|léngoa=LIJ|vìxita=2025-07-06}}</ref> **''Tutto a posto'' **''Sci o so mi ascì'' **''Ciû studiæ'' **''Dolore'' **''Aggotta'' **''Raptus marotto'' **''Samba da bagascia'' **''Resacca/dormia'' **''Cordless'' **''Barche a Torsio'' **''Ortolano Satanico'' *''E dui!'', [[2008]], o contêgne:<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_kFBMcltlm74iCj1G5rTRKljjedRf6z5Ec&si=7UeejxE6__tAPrei|tìtolo=E dui!|léngoa=LIJ|vìxita=2025-07-06}}</ref> **''Quartu Jam'' **''Ti Amo'' **''Mi se penso che poi'' **''Stettin'' **''Dimme comme mai'' **''De domenega'' **''Dormi piccin'' **''Vôggio quaetâ'' **''L'urtima peia'' **''Caccia ai rûmeni'' **''Vladimiro di Carpazi'' *''Trei'', [[2010]], ch'o gh'à:<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_nCInnToZSMI9ul12HevgpliX4qyOX3q68&si=CXWxFot_0CO0C2tt|tìtolo=Trei|léngoa=LIJ|vìxita=2025-07-06}}</ref> **''Coose?!?'' **''Manco in Africa'' **''Orero'' **''Bara'' **''Deixa comigu'' **''Legna'' **''Brûtta Troia'' **''Tignoso'' **''Valentinn-a a Pisana'' **''Dischi volanti'' **''Manco in Africa (da careghi)'' **''Mitra (canzon a ufo)'' *''Quattro'', [[2013]], cón:<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_kyah0rbQsP6msTwXiH7fKDtNPbCc2xfR0&si=xxmWmnInKwQshspj|tìtolo=Quattro|léngoa=LIJ|vìxita=2025-07-06}}</ref> **''Sei e quaranta'' **''Luigin'' **''Cioccoeûia'' **''Ciripitoni'' **''Mollo'' **''Simpatico'' **''Ti'' **''Raggia de vîve'' **''Natale'' **''Batto ô belin'' === [[Beppe Gambetta]] === [[File:Beppe Gambetta live ITALY June 2008.jpg|thumb|Beppe Gambetta live ITALY June 2008|Beppe Gambetta into 2008]] * ''Crêuza de mâ''<ref>''Crêuza de mâ'' (cantâ in tedesco, ingleize e zeneize). Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=lslNYYyeMWc].</ref> * ''A çimma'', into disco: ''Le nuvole'', Milàn, BMG Ricordi, 1999, 1 Compact Disc (41 min., 28 sec.): 1.4 m./sec (compact disc), Digitale, Stereofonico ; 4 3/4 in. (12 cm) <ref>''A çimma''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=eeoSL_kAfTs].</ref> * ''Dove tîa o vénto''<ref>''Dove tîa o vénto''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=7DTIg0vuXGc&fbclid=IwAR3BHpFuN2LuxXHaZL8yOfltFY20B0BKrXa5AckOBGYEErXhTPJCkUJ7LCc].</ref> [[Immaggine:Bruno-lauzi-con-chitarra.jpg|thumb|200x200px|Bruno Lauzi]] === [[Bruno Lauzi]] === * ''O frigideiro''. Compact Disc; stereofonico; registraçion digitâle <ref>''O frigideiro''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=mDTpp97oVBs].</ref> * ''Ma se ghe penso''. Compact Disc; stereofonico; registraçion digitâle <ref>''Ma se ghe penso''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=kCdgK0GQWfQ].</ref> === [[Buio Pesto]] === [[Immaggine:Buio Pesto 2014 tour.png|thumb|200px|right|Ronco Scrivia-Buio Pesto, 2014 tour]] * ''A fìn do móndo''<ref>''A fìn do móndo''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=_lHTYa8fqgs].</ref> * ''Belin'', into disco; ''Music Zoo Compilation: Il Top del trash'', V2 Records, 2003, 1 Compact Disc: 1.4 m./sec, Digitale, Stereofonico; 4 3/4 in. (12 cm). * ''L'é l'ôa che''<ref>''L'é l'ôa che''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=DR2FFrrSigI].</ref> * ''Lìguri''<ref>''Lìguri''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=W8_LgT4q2Qk].</ref> * ''Capitàn Baxaicò''<ref>''Capitàn Baxaicò''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=xOvnRgvB-y0].</ref> * ''Me ne batto o belìn''<ref>''Me ne batto o belìn''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=uN-zLRUM3pg].</ref> * ''No ghe n'é''<ref>''No ghe n'é''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=JopGl9e1D10].</ref> * ''A gh'a 'na fîa''<ref>''A gh'a 'na fîa''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=joWIgM2Ev4U]</ref> === [[Fabrizio De André]] === * ''Crêuza de mä''<ref>''Crêuza de mä'', Dischi Ricordi, 1984, 1 Compact Disc (33 min. circa): 1.4 m./sec (compact disc); 12 cm. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=kV1EqWjwqJE].</ref> * ''A çimma''<ref>''A çimma''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=jg3-RNNxayA].</ref> * ''Jamin-a''<ref>''Jamin-a''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=wEtaLAXdA24].</ref> * ''Megu megùn''<ref>''Megu megùn''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=qSkycMgRwZQ].</ref> === [[Franca Lai]] === * ''Pe mi, Pe ti, Pe Zêna'', Area Record. O contegne: * ''Fallo pe mi'' * ''Un paise strano'' * ''A Maddalena'' (Originale: ''I Don't Know To Love Him'') * ''Mi canto Zêna''<ref>''Mi canto Zêna''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=gayAfPLsmJM].</ref> * ''Un fiore in scio barcon'' * ''O barcaieu'' * ''Madonn-a zeneise'' * ''Miagette de crêuze''<ref>''Miagette de crêuze''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=RQzkM7X_XA0].</ref> * ''Comme t'æ bella Zêna''<ref>''Comme t'æ bella Zêna''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=ehQueLP4mIg].</ref> === [[Gabriele Cassini]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.cascin.it/bardofiles/canzoni.htm|tìtolo=LE CANZONI DEL CD|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-02-20}}</ref> === *''Bligal'', [[1986]], muxicascétta de cansoìn in ''bligařencu'', cón in sìmma: ** ''A ün petitu c'u cresce'' ** ''Tèmpi beli de üna vouta'' ** ''E catru stagiun'' ** ''A üna giuvena furèsta'' ** ''U campanin de Bligal'' ** ''Bligal''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=DEARN2-xEsg|tìtolo=Bligal - Gabriele Cassini|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-02-19}}</ref> === [[Gino Paoli]] === [[Immaggine:Gino Paoli Chiara 2018.jpg|thumb|Gino Paoli]] * ''Zêna''<ref>''Zêna''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=xj9iUstud5w].</ref> * ''Ciao, salutime un po' Zêna''. Durium, 1 Disco sonoro: 33 1/3 rpm, Elettrica/analogica, Mono; 12 in. (30 cm). O contegne: ** ''Saluti a Zêna'' ** ''Piccon dagghe cianin'' ** ''A canson da cheullia'' ** ''Ma se ghe penso'' ** ''Boccadàzze'' ** ''O capello'' ** ''Chitarra zeneise'' ** ''O sciòco'' ** ''Tripperia'' ** ''Arrio'' ** ''O stracce'' ** ''Mae ben'' ** ''Preghèa de 'n'emigrante'' === [[Gioxeppe Marzari]] === {{Véddi ascì|Discografia de Gioxeppe Marzari}} === [[I Grandi e Fanti]] === * ''Vega vughina'', inedito, o contegniâ<ref>{{Çitta web|url=http://www.grandiefanti.com/|tìtolo=Grandi & Fanti|léngoa=IT, LIJ}}</ref>: ** ''Vega vughina'' ** ''Rusu de seia'' ** ''Lüna de lügiu'' ** ''Lebeciu'' ** ''Er munumentu'' === [[I Mandillä]] === [[File:I Mandillâ (Festival de San Zorzu 2023)-Ezibisiun 02.jpg|thumb|I Mandillä, into 2023|200x200px]] * ''Ciassa Marengo 26'', 2017, o contegne<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_nAmYZCPmehosm0-jm_99tdMlymwLCNpvo&si=riuEnq3Sxqav8Ouf|tìtolo=I Mandillä, Ciassa Marengo 26}}</ref>: ** ''Grigue'' ** ''Fêugo de Sant'Antonio'' ** ''O bancà'' ** ''Morte neigra'' ** ''Canson do diâo'' ** ''Marinìn'' ** ''Gente do me paize'' ** ''O paize da succa'' ** ''Mi no son comme o Segnó'' ** ''Ciassa marengo 26'' ** ''L'è un meize che son morto'' * ''Voxi do mâ'', 2023, o contegne<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_l60heOdMB43bEgDS9bhmffv8y61CMtRSI&si=e1NII1SZjUIWsR_z|tìtolo=I Mandillä, Voxi do mâ}}</ref>: ** ''A Nessa'' ** ''A pria'' ** ''Moe adotiva'' ** ''Sciallin'' ** ''Tappi de çeia'' ** ''L'estaca (A stanga)'' ** ''Santo Cristo'' ** ''O testamento da vêgia'' ** ''Manco un papê'' ** ''Voxi do mâ'' === [[Trilli|I Trilli]] === * ''Trilli trilli''. Disco (33 gîi); monofònico; registraçion elettrica <ref>''Trilli trilli''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=Dpca6KpZaGE].</ref> === [[Ivano Nicolini]] === * ''A Mae Taera... Ö Mae Mâ'', 2008 CD (Nonna Papera Edizioni Musicali)<ref>{{Çitta web|url=https://www.discogs.com/it/release/24892505-Ivano-Nicolini-A-Mae-Taera-%C3%96-Mae-M%C3%A2|tìtolo=Ivano Nicolini – A Mae Taera... Ö Mae Mâ|léngoa=EN|vìxita=2025-02-25}}</ref> ** ''A Mae Taera'' (tèsto do [[Mario Scaglia]])<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=x9c9_dOIeVY|tìtolo=A mae taera|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-02-25}}</ref> ** ''A Rundanin-a De Mâ'' (tèsto do Claudio Borgna) ** ''Clochard'' (sôlo mûxica) ** ''Sensa Numme'' (tèsto do Claudio Borgna) ** ''Posa E Demöe'' (tèsto do [[Mario Scaglia]]) ** ''Bàgnu De Mëzaneutte'' (tèsto do Claudio Borgna)<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=LukxJC_WONE|tìtolo=Bagnu de mezaneutte|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-02-25}}</ref> ** ''Estasi'' (tèsto do [[Mario Scaglia]]) ** ''A Cansun Di Ravieu'' (tèsto do Claudio Borgna) ** ''Ciappelette D'Amë'' (tèsto do Claudio Borgna)<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=1RnSNWFFinc|tìtolo=Ciappelette d'amè|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-02-25}}</ref> ** ''Angelu Vegiu'' (tèsto do Claudio Borgna) ** ''A Stagiùn da Libertae'' ** ''Päxe'' ** ''A Spassö Pe' Via Pia'' (tèsto do [[Mario Scaglia]])<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3363CXNy-EY|tìtolo=A spassö pe' via Pia|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-02-25}}</ref> ** ''Dumenega''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=z9D2sVvZMFg|tìtolo=Dumenega|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-02-25}}</ref> ** ''Sulu'' (tèsto do Claudio Borgna) ** ''Turetta Piccininn-a'' (tèsto do Giuseppe Rando)<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=yzY98tCYScc|tìtolo=Turetta Piccininn-a|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-02-25}}</ref> ** ''Ricordu De Fabrizio De Andrè'' ** ''Ö Mae Mâ'' (tèsto do [[Mario Scaglia]]) === [[Joe Sentieri]] === [[Immaggine:Joe Sentieri - Caccia al marito.jpg|thumb|200px|right|Joe Sentieri, 1960]] * ''T'éi desandià''<ref>''T'éi desandià''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=XvnLm-zaEtk].</ref> === [[Lino da Recco]] === * ''Oh Zena Zena bella (Mi te arregordo cuscì)'', [[2003]], prodûto da Devega, o gh'à drénto:<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_mZYXwCI8qOOvIpNxmoFi7-xa1hnchk1gE&si=5vE2DCX7O66Wzo7o|tìtolo=Oh Zena Zena bella (Mi te arregordo cuscì, Canzoni dialettali genovesi)|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-04-01}}</ref> ** ''Oh Zena Zena'' ** ''Mi te arregordo cuscì'' ** ''Nostalgia'' ** ''Ma se ghe penso'' ** ''Canson da Cheullia'' ** ''Neutte a Boccadase'' ** ''Saluta Zena'' ** ''Riconoscenza'' ** ''Zena che nostalgia'' ** ''Sejann-e de lunn-a'' ** ''Ammiando Portofin'' ** ''Ave Maria zeneize'' ** ''Tutto sciù pe Monte Mou'' ** ''Arrivederci a Portofin'' ** ''Piccon dagghe cianìn'' ** ''Canterin'' ** ''Da o Lino a Recco'' * ''Zena a canta ancon'', [[2005]], prodûto da Devega, o gh'à drénto:<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_mc8PLVGjKjaC17nnrl3B2-Xf9U3Xxhg6A&si=0UMKavMECKa19Fm6|tìtolo=Zena a canta ancon|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-04-01}}</ref> ** ''Voggiu vedite a Zena'' ** ''A vitta a l'è tutta 'na trappola'' ** ''Serenata a Boccadase'' ** ''San Rocco de Camuggi'' ** ''Saluta Zena'' ** ''Sejann-e de lunn-a'' ** ''Ammiando Portofin'' ** ''Canson da Cheullia'' ** ''Canterin'' ** ''Neutte a Boccadase'' ** ''Piccon dagghe cianìn'' ** ''Tutto sciù pe Monte Mou'' ** ''Nostalgia'' ** ''Riconoscenza'' ** ''Zena che nostalgia'' ** ''Arrivederci a Portofin'' ** ''Oh Zena Zena'' ** ''Ave Maria zeneize'' ** ''Ma se ghe penso'' ** ''Da o Lino a Recco'' * ''Ün disco pé ballâ... in zeneize!'', [[2014]], prodûto da Devega, o gh'à drénto:<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_lhQN7muKIOyDHrklGGg0gPKcZu5IqzdBA&si=cYMFCeHGg-jRaVca|tìtolo=Ün disco pé ballâ... in zeneize!|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-04-01}}</ref> ** ''Strazetti d'Arbâ'' ** ''Foxe de Zena'' ** ''Moae lunn-a'' ** ''L'è tempo de dïse ciao'' ** ''Sensa Zena'' ** ''Levite depuí'' ** ''Tramonto'' ** ''Trallalero antigo'' ** ''Catainín'' ** ''Chitara zeneize'' ** ''Canson da Foxe'' ** ''Festa a Boccadaze'' ** ''Ciassa de Pontexello'' ** ''Riconoscenza'' ** ''Oh Zena Zena'' ** ''No fermäte, mae chitara (Chitarra romana)'' ** ''Ma se ghe penso'' ** ''Cansón da Chéullia'' ** ''Sejann-e de lunn-a'' ** ''Tutto sciù pë monte Môu'' ** ''Da o Lino a Recco'' === [[Mario Brai]] === * ''Cuntinuitè'', 2011, S'Ard Music, dìsco in tabarchìn ch'o gh'a drénto<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_n4OEDFggl9dnSBGzJWWVUzjRNPXmGq0_U&si=fxzyY5m4yHZmry6z|tìtolo=Cuntinuitè Mario Brai - Album|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-10-19}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.sascena.it/mario-brai-sensegua/|tìtolo=Mario Brai – Sensegua|outô=Claudio Loi|dæta=2022-12-11|léngoa=IT|vìxita=2025-10-19}}</ref>: ** ''Ale figiö'' ** ''Sensègua'' ** ''Oh amigu ma'' ** ''Cuntinuitè'' ** ''Sinan Capudàn Pascià'' ** ''E disètte de zenà '' ** ''Gh'éa n'èrbu'' ** ''L'amù e a forsa'' ** ''U Ruzòiu'' ** ''U cöttu e u crüu'' ** ''Briciole di terra '' ** ''Boh? Nû so!'' ** ''Fuochi d'estate'' ** ''Oh amigu ma (Arrogalla remix)'' === [[Mike fC]] === [[File:Festivàl de Sàn Zòrzo (Arbénga, 2023) - Mike fC.jpg|thumb|Mike fC, into 2023|200x200px]] * ''Luxe inti euggi'', 2019, o contegne<ref>{{Çitta web|url=https://www.primocanale.it/notizie/-luxe-inti-euggi-il-successo-del-nuovo-disco-di-mike-fc-un-ragazzo-di-paese-207874.html|tìtolo=Luxe inti euggi, o sucesso do nêuvo disco de Mike fC|vìxita=2021-09-03|léngoa=LIJ,IT}}</ref>: ** ''Luxe inti euggi'' ** ''Zena'' ** ''Coæ de cantâ'' (con Wladi di Trilli) ** ''Mia ben'' ** ''Fermâ o tenpo'' ** ''Manezzi inte 'n manezzo'' ** ''Alegri'' (co-i [[Demueluìn]]) ** ''T'ê speciâle'' ** ''Inte 'n abrasso'' ** ''Aregagimmose'' (con Maz Vilander di Makadam Zena) ** ''Ghe semmo'' ** ''Pe-i monti a pê'' ** ''Tou-li'' (co-i [[Demueluìn]]) *Âtri scìngoli'' ** ''Dâse 'na man'' (co-o Guido Perata), [[2021]] ** ''Gioiozo Denâ'' (co-i "Da-i bricchi a-o ma"), [[2021]] ** ''Dimme perché'' (co-i "Sensa Ténpo": Guido Perata e Chiara Franzi), [[2022]] ** ''Invexendo de Natale'' (co-i "Da-i bricchi a-o ma"), [[2022]] ** ''O Ma Feua'', [[2023]] ** ''Scio meistro'', [[2023]] ** ''Che pru!'' (co-i Demueluin), [[2023]] ** ''Trallalero de l'erbo'' (co-i "Da-i bricchi a-o ma"), [[2023]] ** ''In Liguria'' (con Alex Flyer, Talita, Il Cugino della Corte e Franca Lai), [[2024]] ** ''Gianco Denâ'' (co-i "Da-i bricchi a-o ma"), [[2024]] === [[Natalino Otto]] === [[Immaggine:Natalino Otto and Flo Sandon's 1955.jpg|thumb|269x269px|Natalino Otto e Flo Sandon's, 1955]] * ''A mi o me piaxe'' * ''O pescòu'' * ''Têxo'' * ''Me son inamoòu de ti'' * ''Madænn-a''<ref>Cansón dedicâ a unn-a stradda: ''Madænn-a'' - inti caroggi de Zêna. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=919T1uCifDU].</ref> * ''Baexìnn-a''<ref>''Baexìnn-a''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=iEXVgzDEMRY].</ref> * ''Bossa figgeu!''<ref>''Bossa figgeu!''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=QdlV7aID6J0].</ref> === [[Orietta Berti]] === [[Immaggine:Orietta Berti 1965.jpg|thumb|277x277px|Orietta Berti, 1965]] * ''Tiribi taraba'', into disco: ''Cantatele Con Me'', Polydor, 33, 1973<ref>''Tiribi taraba''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=Uz8X9WoHWFM]</ref> === Oscar Prudente === * ''Quésto nòstro amô'', Devega, 2021<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=KSp5SKvbTYw|tìtolo=Quésto nòstro amô - Album intrêgo|léngoa=LIJ|vìxita=2025-10-04}}</ref> ** ''Camallo/Òdisêa''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Gbj2ib_p1C8|tìtolo=Camallo/Òdisêa|léngoa=LIJ|vìxita=2025-10-04}}</ref> ** ''Quésto nòstro amô''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=t1UD5oDcliY|tìtolo=Quésto nòstro amô|léngoa=LIJ|vìxita=2025-10-04}}</ref> ** ''Ahimemì''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=wbqWn2FS9tw|tìtolo=Ahimemì|léngoa=LIJ|vìxita=2025-10-04}}</ref> ** ''Sarvægo''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=kwWV3L3DaF4|tìtolo=Sarvægo|léngoa=LIJ|vìxita=2025-10-04}}</ref> ** ''Manimàn''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=VNnqGauIOzE|tìtolo=Manimàn|léngoa=LIJ|vìxita=2025-10-04}}</ref> ** ''Bossa Zenéize''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=etOJhgSTJTc|tìtolo=Bossa Zenéize|léngoa=LIJ|vìxita=2025-10-04}}</ref> ** ''Granfignâ de vénto''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=liBp4CENe08|tìtolo=Granfignâ de vénto|léngoa=LIJ|vìxita=2025-10-04}}</ref> ** ''Dònna do mâ''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=bPoER3w0LSU|tìtolo=Dònna do mâ|léngoa=LIJ|vìxita=2025-10-04}}</ref> === [[Paolo Bonfanti]] === * ''O gh'é 'n piaxéi''<ref>''O gh'é 'n piaxéi''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=OxIPrly82KI].</ref> === [[Piero Parodi]] === [[Immaggine:Piero Parodi-PP70.JPG|thumb|267x267px|Piero Parodi, 2007]] * ''Piero Parodi canta Zena'', 1970 (Il Falò) * ''Rumenta ed altro'', 1974 (Area Record) * ''Son l'urtimo che diggo moae'', 1982 (Discofolk) * ''Niatri zeneixi'', 1988 (Area Record) * ''Ardesia grixa'', 1994 (Centro Disco) * ''Contime 'na stoja'', 1999 (Grigua Dischi) * ''Fuenta'', 2009 CD ([[Il Secolo XIX]]) * ''L'urtimo di zeneixi'', 2010 CD (New Com Italia) * ''Genoa, a mae vitta'', 2017 CD (Canto libero) [[Immaggine:Ricchi e Poveri 72.jpg|thumb|217x217px|Ricchi e Poveri, 1972]] === [[Ponente Folk Legacy]] === * ''Scangiamenti'', Rox Records, 2023, segóndo àlbon do trîo ponentìn, co-a ciù pàrte de cansoîn ch'a repiggia i tèsti da de poexîe in léngoa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.produzionidalbasso.com/project/ponente-folk-legacy-scangiamenti/|tìtolo=Ponente Folk Legacy - Scangiamenti|vìxita=2025-03-01|léngoa=IT}}</ref> Fra e disètte tràcce: ** ''Scangiamenti'' ** ''La Funtanella / Polca Furchè'' ** ''Cansun di Tempi Növi di Ciuchi ch'i Cioca / Scottish che Cioca'' ** ''L’Aquila nella Tempesta: L' Aquila nella Tempesta / U Scuro / Bisscia Scrossura'' ** ''U Fiêu e a Nêutte'' ** ''Marmellin Arascin'' ** ''Zira e Rizira / Bourrée Du Poeta'' ** ''Amore Deluso Amore Interessato (tango baücögnu-greco)'' === Riccardo Borghetti === * ''Quando 'r peo i fa 'r grizìn'', IIP-DDS, 2025, o contêgne: ** <i>'A valigia</i><ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=snzX-voCV5E|tìtolo='A valigia|léngoa=LIJ|vìxita=2025-04-16}}</ref> ** ''Quando 'r peo i fa 'r grizìn''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=cHVEpXWFxjM|tìtolo=Quando 'r peo i fa 'r grizìn|léngoa=LIJ|vìxita=2025-04-16}}</ref> ** ''Darfur''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=yfhgCv3cJJA|tìtolo=Darfur|léngoa=LIJ|vìxita=2025-04-16}}</ref> ** ''Fani''<ref>{{Çitta web|url=http://youtube.com/watch?v=lZKqtNFdI0w|tìtolo=Fani|léngoa=LIJ|vìxita=2025-04-16}}</ref> ** <i>'O stesso destìn de 'na rosa</i><ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WtwYsJaN4WI|tìtolo='O stesso destìn de 'na rosa|léngoa=LIJ|vìxita=2025-04-16}}</ref> ** ''Pòveo me''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=5LJgfpB06d8|tìtolo=Pòveo me|léngoa=LIJ|vìxita=2025-04-16}}</ref> ** ''Adièu''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Gw7WbqBFSBk|tìtolo=Adièu|léngoa=LIJ|vìxita=2025-04-16}}</ref> ** <i>'Na gata</i><ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=U7RfZmQ2mb0|tìtolo='Na gata|léngoa=LIJ|vìxita=2025-04-16}}</ref> ** ''Fussa mei''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=shNQejnsAKI|tìtolo=Fussa mei|léngoa=LIJ|vìxita=2025-04-16}}</ref> ** ''Ivo''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=1YNldEtgcWA|tìtolo=Ivo|léngoa=LIJ|vìxita=2025-04-16}}</ref> ** ''Cos' te vè''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=pagXbFTNXNA|tìtolo=Cos' te vè|léngoa=LIJ|vìxita=2025-04-16}}</ref> * ''Se così è 'r destìn ('a me'n bato 'r belìn)'', IIP-DDS, 2025, o contêgne: ** ''Abossa Gigiòn''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Vtb4hrSZv4o?si=18nRul-FVkQYFJsW|tìtolo=Abossa Gigiòn|léngoa=LIJ|vìxita=2025-08-28}}</ref> ** <i>'A machina der tempo</i><ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=9yqwzcWZweI?si=g9dNGmzHxRBcj_J2|tìtolo='A machina der tempo|léngoa=LIJ|vìxita=2025-08-28}}</ref> ** ''Se così i è 'r destìn''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=gEhHrHvkp14?si=fm4PBqxGmhyFUJzp|tìtolo=Se così i è 'r destìn|léngoa=LIJ|vìxita=2025-08-28}}</ref> ** <i>'A m'acontento de te</i><ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=B9my_s0-tkc?si=AUsP_3xQyV3CQFib|tìtolo='A m'acontento de te|léngoa=LIJ|vìxita=2025-08-28}}</ref> ** ''Des'ani''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=TAvIeaw9ZBg?si=lnZJ98L7JGBhF4iI|tìtolo=Des'ani|léngoa=LIJ|vìxita=2025-08-28}}</ref> ** ''Esse sorda''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WpO_TI_PQ-E?si=NmemgZpzpd9CH_xQ|tìtolo=Esse sorda|léngoa=LIJ|vìxita=2025-08-28}}</ref> ** ''Fainà e Coltrane''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=5Wko3aXWZD8?si=fvyxw1Ri_sO3J_LE|tìtolo=Fainà e Coltrane|léngoa=LIJ|vìxita=2025-08-28}}</ref> ** ''Daghe zu''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=zcZ3pp_j-pk?si=t6de7IpnukTclD8P|tìtolo=Daghe zu|léngoa=LIJ|vìxita=2025-08-28}}</ref> ** ''Zia e rezia''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ra1eWDqooE8?si=fLNZXsbJzy7rFmYs|tìtolo=Zia e rezia|léngoa=LIJ|vìxita=2025-08-28}}</ref> ** ''Gino''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=jhRxfb2p_Rw?si=87OVa0K8xmZAA75Y|tìtolo=Gino|léngoa=LIJ|vìxita=2025-08-28}}</ref> ** ''Bar sport''<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=2wOY2uEFiGI?si=v9Uqyxel_o_imG8i|tìtolo=Bar sport|léngoa=LIJ|vìxita=2025-08-28}}</ref> === [[Ricchi e Poveri]] === * ''Scigoa''<ref>''Scigoa''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=dtnawm2CZnc].</ref> * ''Canto perchè son inbriægo''<ref>''Canto perchè son inbriægo''. Video in sce youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=r4lS_tMeOio].</ref> === [[Sensasciou]] === * ''In Scio Bleu'', 1995 (Anagrumba, LDL 733)<ref>{{Çitta web|url=https://www.discogs.com/it/release/4499186-Sensasciou-In-Scio-Bleu|tìtolo=Sensasciou - In Scio Bleu|léngoa=IT|vìxita=2023-05-13}}</ref> ** <i>'N'Oggia In Gïo</i> ** ''De Badda'' ** ''Ramadan Dub'' ** ''Mantra Jail'' ** ''Son arrivae'' ** ''Restâ Insemme A Gente'' ** ''Gïa 'Na Canna'' ** ''I Pesci'' ** ''Tre Figette'' ** ''In Scio Bleu'' ** ''Grigoa'' ** ''Big Love Free Love'' ** ''Abbraççime'' ** ''Batà Acid'' ** ''Drïto In To Coe'' ** ''Ancon De Badda'' ** ''Offiçinn-a'' ** ''Serious'' ** ''In Ta Stradda'' ** ''E Mi Ve Lascio'' * ''Generazione con la X'', 1997 (BMG, LDL 979, dóggio CD)<ref>{{Çitta web|url=https://www.discogs.com/it/master/1519156-Sensasciou-Generazione-Con-La-X|tìtolo=Sensasciou - Generazione Con La X|léngoa=IT|vìxita=2023-05-13}}</ref> ** ''Intro'' ** ''Noenainoe'' ** ''Dub A Lex'' ** ''Trikke & Ballakke'' ** ''Miscio'' ** ''Gen X Vox'' ** ''O Minotauro'' ** ''I Can't Explain'' ** ''Barbon'' ** ''Back From Majestic'' ** ''Solo 'Na Cosa'' ** ''Dub B'' ** ''Bob 1'' ** ''Generazione Con La X'' ** ''Boneu (Giane N'Atra)'' ** ''TrastAtrip'' ** ''Warp 7'' ** ''X Il Pianeta'' ** ''Saudade Da Tribo'' ** ''Mix-u-Trance'' ** ''Barbon (Brothers Version)'' ** ''Eventually Heaven'' ** ''Monta A Notte'' ** ''Dammi A Mente'' ** ''Bob 2'' ** ''I Can't Explain'' ** ''Barbon'' ** ''Back From Majestic'' ** ''Solo 'Na Cosa'' ** ''Dub B'' ** ''Bob 1'' ** ''Generazione Con La X'' ** ''Boneu (Giane N'Atra)'' ** ''TrastAtrip'' ** ''Warp 7'' ** ''X Il Pianeta'' ** ''Saudade Da Tribo'' ** ''Mix-u-Trance'' ** ''Barbon (Brothers Version)'' ** ''Eventually Heaven'' ** ''Monta A Notte'' ** ''Dammi A Mente'' ** ''Bob 2'' * ''Na Bunna Sperlenghejua'', 2004 (CNI, GDS 16309)<ref>{{Çitta web|url=https://www.discogs.com/it/release/5468410-Sensasciou-Na-Bunna-Sperlenghejua|tìtolo=Sensasciou - 'Na Bunna Sperlenghejua|léngoa=IT|vìxita=2023-05-13}}</ref> ** ''O Prexidente'' ** ''Cianelu'' ** ''Massan'' ** ''In Scio Bleu Remix'' (feat. Laura Mars) ** ''Buconero Culonero'' ** ''Green Light For You, July'' ** ''The Loner'' ** ''O Prexidente Slight Return'' === [[Stick Band]] ([[Bob Callero]]) === * ''Barba Richin'', 2006 === [[Valentina Izzo]] === * Despæge cansoìn in zenéize, ségge inédite che revixitæ<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/@vale-n4f5x|tìtolo=Valentina Izzo|léngoa=IT,LIJ|vìxita=2026-10-31}}</ref>: ** ''Veuggio in mondo neuvo'', 2025 ** ''Cansun de Natale'' cón Andrea Facco, 2025 ** ''Ma se ghe penso'', cón Max Torrigin e Tiziano Tacchella, 2026 ** ''Luxe do me ballou'', cón Franco Picetti ** ''Vegia Zena'' ** ''Bealtaine'', scrîta da Andrea Facco, 2026 ** ''I gatti de San Nichioso'' ** ''Ave Maria Zeneize'' ** ''Canson'' ** ''Lanterna de Zena'' ** ''In sciu Tramway'' ** ''Bleu de Zena'' ** ''Questo nostro amô'', cón Nino Durante == Mûxica folclorìstica lìgure == Grùppi de mûxicisti, pe-a riscovèrta e a valorizaçión do patrimònio tradiçionâle da mûxica lìgure, sûnnan antîghe cansóin, filastròcce e balâte, co-a vôxe, o [[violin]], co-o violoncèllo e a [[chitara]]. Son prezénti a festival còmme o "Folkfestival" de Zêna, o "[[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival da cansón in léngoa lìgure]]" de San Zorzo de [[Arbenga]] (donde són prezentæ tòcchi muxicâli inediti) e o "Baskerfestival" de [[Çelle]]. Grùppi muxicâli: ''Coro Cauriol'', ''Coro Mongioje'', ''Gruppo Lambardan'', ''Gruppo Ricerca Popolare'', ''I Giovani Canterini di Sant'Olcese'', ''La Furlancia'', ''La Rionda''.<ref>''Musica tradizionale della liguria'', [http://www.gens.info/italia/it/liguria/musica-tradizionale-liguria.html#.X5KKNEdxfIU].</ref> === [[Gruppo Spontaneo Trallalero]] === * ''CantöRiöndö'' (Trent'anni in cerchio), 2016, con<ref>{{Çitta web|url=https://music.apple.com/it/album/cant%C3%B6ri%C3%B6nd%C3%B6-trentanni-in-cerchio/1615493118|tìtolo=CantöRiöndö (Trent'anni in cerchio) - Gruppo Spontaneo Trallalero|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-10-19}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.leviedeicantifestival.it/chi-siamo/|tìtolo=Gruppo Spontaneo Trallalero - Le Vie dei Canti|léngoa=IT|vìxita=2025-10-19}}</ref>: ** ''Nel silenzio'' ** ''Cincillà'' ** ''Serenata medievale di Sestri'' ** ''Söli mi e ti'' ** ''Dolce tesor'' ** ''A riçetta'' ** ''Stelle cansöin e baxi'' ** ''La pastora'' ** ''Vagabondo'' ** ''Serenatella proibita'' ** ''Serenata di Don Giovanni'' ** ''Minindè'' ** ''Neutte a Boccadaze'' ** ''Dolce nera'' ** ''Senti oh Nina'' ** Oh di quel diavolo ** No non dirmi niente === [[I Giovani Canterini di Sant'Olcese]] === * ''O trallalero canson de 'na vitta'', de [[Paolo Besagno]], 1998 - CD (Al Sur) * ''Canterini all'opera'', 1999 - CD (Deferrari Devega) * ''Il Canto Raccontato,'' muxicascétta òutoprudûta, [[2000]], a contêgne:<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://canterini.org/produzione-discografica/|tìtolo=Discografia|léngoa=IT, LIJ|vìxita=2025-07-05}}</ref> ** ''A mae môë (Anonimo)'' ** ''Cansõn de Marzo (Borgo)'' ** ''Quande va sotta o sõ (Isopiro)'' ** ''I bei concerti (Anonimo)'' ** ''La partenza (Anonimo)'' ** ''L’usignolo (Anonimo)'' ** ''Angiolina (Anonimo)'' ** ''O trallalero cansõn de ‘na vitta (Besagno)'' ** ''E Americhe (Anonimo)'' ** ''Quarto a-o mâ (Buzzelli – Lugaro)'' ** ''Tiribi Taraba (Anonimo)'' ** ''Trallalero Antigo (Anonimo)'' ** ''Baccicin (Trad. Elab. Carbone – Margutti)'' * ''Nel suono di Genova'', [[2001]] - CD (Ethnoworld), o gh'é drénto;<ref name=":1" /> **''I bei concerti (Anonimo)'' ** ''Rivëa (Isopiro)'' **''Serenata a Trasta (Borgo)'' **''Ma che figura (Anonimo)'' ** ''La partenza (Anonimo)'' **''Quarto a-o mâ (Buzzelli – Lugaro)'' ** ''Il visin (Anonimo)'' **''Madoninn-a di pescoei (Carbone – Vigevani)'' **''A scignõa do sciallo (Anonimo)'' **''Angiolina (Anonimo)'' **''Quande va sotta o sõ (Isopiro)'' **''Mamma dimmi perché (Anonimo)'' **''Cavallo bianco (Anonimo)'' **''Trallalero cansõn de ‘na vitta (Besagno)'' * ''<nowiki/>'Na reuza sarvæga'', CD, GCS, 2018, cón:<ref name=":1" /> ** ''Anemmo?'' ** ''I bei concerti (Anonimo)'' ** ''Bascio porto (Anonimo)'' **''Cin-ci-là (Lombardo – Ranzato)'' ** ''Intervento di Sergio Farinelli'' **''Trallalero Antigo (Anonimo)'' ** ''Il visin (Anonimo)'' **''Foxe de Zena (Piccone)'' **''Ma che figura (Anonimo)'' ** ''Intervento di Riccardo Dapelo'' **''Santa voce (Anonimo – dal “Marinaro Faliero” di G.Donizetti)'' ** ''Stornelli di Napoleone (Anonimo)'' **''Mâ de Zena (Carbone – Margutti)'' **''Intervento di Mauro Balma'' **''Trallalero de Sangianbattista (Besagno)'' **''A Madonninn-a di pescoéi (Carbone – Vigevani)'' **''Quarto a-o mâ (Buzzelli – Lugaro)'' **''O trallalero cansõn de ‘na vitta (Besagno)'' === [[Canterin da Veggia Sturla|I Canterini Vecchia Sturla]] === * ''Cöse vëgie e cansoin nêuve''<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_kjGHRvy4cgHLpN8QhxK2vltgMOlSBbAsE&si=71bDyrhgwSAYQKBr|tìtolo=Cöse vëgie e cansoin nêuve (Trallalero genovese)|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-10-09}}</ref>, [[1972]], àlbon in sce vinîle, sótta a direçión de Silvio Rovere.<ref>{{Çitta web|url=https://www.discogs.com/release/15126803-I-Canterini-Vecchia-Sturla-diretti-da-Silvio-Rovere-Cose-Vegie-e-Cansoin-Neuve|tìtolo=I Canterini Vecchia Sturla ,diretti da Silvio Rovere – Cose Vegie e Cansoin Neuve|léngoa=EN|vìxita=2025-10-09}}</ref> **''Digghedin'' **''Ma Se Ghe Penso'' **''Lévite depuì'' **''A Partensa da Parigi'' **''Trallallero D'Ancheu'' **''Quarto A-O Ma'' **''In Scio Ma De Boccadaze'' **''A Scignoa Do Sciallo'' **''L'È Natale'' **''Trallalero Antigo'' **''L'Usignolo'' **''Cose Dixeiva A Nonna'' * ''Vecchia Sturla'', [[1973]], àlbon do grùppo de canterìn sciortîo cómme quìnto nùmero da colànn-a "Il Campanile", dedicâ a-a mûxica folklorìstica lìgure.<ref>{{Çitta web|url=https://www.discogs.com/release/13359156-I-Canterini-Genovesi-Vecchia-Sturla-Vecchia-Sturla-Genova-5|tìtolo=I Canterini Genovesi «Vecchia Sturla»* – Vecchia Sturla - Genova 5|léngoa=EN|vìxita=2025-10-09}}</ref> **''Ma se ghe penso'' **''A Madonninn-a di Pescoei'' **''Trallalero Antigo'' **''A Ronda'' **''Quarto a-o Ma'' **''A L'Alba'' **''Oh Zena Zena!'' **''Ave Maria Zeneize'' **''Vin döce e castagne'' **''L'Usignolo'' **''Oh Giovanni!'' **''Mae Casa a-o Righi'' *''Sturla a canta. 50 Anni di Trallalero'', [[1976|1976]], àlbon in sce vinîle, co-a partecipaçión de Agostino Dodero, de Silvio Rovere e de Pietro Bozzo.<ref>{{Çitta web|url=https://www.discogs.com/it/release/16137276-I-Canterini-Vecchia-Sturla-Sturla-A-Canta-50-Anni-Di-Trallalero?srsltid=AfmBOor4jSRfQhohUwIvPNerX12Z0kpCgw6uc_J_OhZZiGB5d-3zNE0D|tìtolo=I Canterini "Vecchia Sturla"* – Sturla A Canta 50 Anni Di Trallalero|léngoa=EN|vìxita=2025-10-09}}</ref> **''Sturla a canta'' **''Le Donzelle'' **''L'Usignolo'' **''A Maê Moaê'' **''O Cestin'' **''Quarto a-o Mâ'' **''O Gio Da Vitta'' **''Sêunnighe ben la viola'' **''O Sposalissio'' **''Oh Zena Zena'' **''Nêutte de lunn-a'' **''Ma se ghe penso'' === La Rionda === * ''Capitan de gran valore'' Robi Droli, 1994 * ''Incantatrice'' Ethnosuoni, 2001 === [[Cumpagnia Cantante]] === * ''Viva u scögliu'', [[1982]], sézze cansoìn da coltùa popolâre vintimigiôza<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/Canzoni_locali/Prima_raccolta.htm|tìtolo=Cumpagnia Cantante, Prima raccolta, Viva u Scögliu|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20240821204816/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/Canzoni_locali/Prima_raccolta.htm|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-08-21}}</ref> ** ''Viva u Scögliu''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/01_VIVA_U_SCOGLIU.mp3|tìtolo=Viva u Scögliu|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20241205024405/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/01_VIVA_U_SCOGLIU.mp3|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** ''Scciancurelu''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/02_SCCIANCURELU.mp3|urlarchivio=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/02_SCCIANCURELU.mp3|tìtolo=Scciancurelu|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** ''Sona mezanöte''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/03_SONA_MESANOTE.mp3|tìtolo=Sona mezanöte|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20241205023358/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/03_SONA_MESANOTE.mp3|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** ''Cum'a l'è bona a pisciadéla''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/04_CUM'A_L'E'_BONA_A_PISCIADELA.mp3|tìtolo=Cum'a l'è bona a pisciadéla|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20241205031932/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/04_CUM'A_L'E'_BONA_A_PISCIADELA.mp3|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** ''Angelina''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/05_ANGELINA.mp3|tìtolo=Angelina|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20241205031720/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/05_ANGELINA.mp3|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** ''Te vögliu di' de scì''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/06_TE_VOGLIU_DI'_DE_SCI'.mp3|tìtolo=Te vögliu di' de scì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20241205025033/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/06_TE_VOGLIU_DI'_DE_SCI'.mp3|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** ''A funtana d'a Catedrale''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/07_A_FUNTANA_D'A_CATEDRALE.mp3|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20240821204822/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/07_A_FUNTANA_D'A_CATEDRALE.mp3|tìtolo=A funtana d'a Catedrale|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** ''Fàtene carà Paulin''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/08_FATENE_CARA'_PAULIN.mp3|tìtolo=Fàtene carà Paulin|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** '' L'è a tü che vögliu ben''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/09_L'E'_A_TU_CHE_VOGLIU_BEN.mp3|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20241205023623/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/09_L'E'_A_TU_CHE_VOGLIU_BEN.mp3|tìtolo=L'è a tü che vögliu ben|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** ''Ciangégura Barlégura''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/10_CIANCEGURA_BARLEGURA.mp3|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20240821204817/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/10_CIANCEGURA_BARLEGURA.mp3|tìtolo=Ciangégura Barlégura|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** '' Pìgliaru, pìgliaru u ràtu intu touru''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/11_PIGLIARU,_PIGLIARU_U_RATU_INTU_TOURU.mp3|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20240821204805/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/11_PIGLIARU,_PIGLIARU_U_RATU_INTU_TOURU.mp3|tìtolo=Pìgliaru, pìgliaru u ràtu intu touru|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** ''In sciù ciü bélu''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/12_IN_SCIU_CIU_BELU.mp3|tìtolo=In sciù ciü bélu|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20241207015745/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/12_IN_SCIU_CIU_BELU.mp3|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** ''Lezéndia ventemigliusa''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/13_LEGENDA_VENTEMIGLIUSA.mp3|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20240821204811/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/13_LEGENDA_VENTEMIGLIUSA.mp3|tìtolo=Lezéndia ventemigliusa|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> ** ''L'è mégliu ciügà in'ögliu''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/14_L'E'_MEGLIU_CIUGA'_IN'OGLIU.mp3|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20241205024751/https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/AUDIO/1_PRIMA_RACCOLTA/14_L'E'_MEGLIU_CIUGA'_IN'OGLIU.mp3|tìtolo=L'è mégliu ciügà in'ögliu|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-09-28}}</ref> === [[Corale Monte Caggio]] === *''Canta a Ligüria'', [[2000]], dìsco ch'o recàmpa o repertöio do grùppo corâle da Bordighêa inti sò prìmmi vint'ànni d'ativitæ.<ref>{{Çitta web|url=http://web.tiscali.it/CoraleMonteCaggio/|tìtolo=Corale Monte Caggio - Repertorio|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-01-02}}</ref> **''A Burdighea'' ** ''Fatene carà Paulin'' ** ''Boccadasse'' ** ''Ma se savessi cosa fan e done'' ** ''Matin de primavera'' ** ''A l'alba'' ** ''Saluta Zena'' ** ''Adormite Curumbu'' ** ''A Cansun du Nervia'' ** ''Ma se ghe pensu'' ** ''I muratei'' ** ''Trallaero d’ancheu'' ** ''Ave Maria Senese'' ** ''Tiribi taraba'' ** ''Sant’Ampeiu'' === [[Compagnia Corale Imperia]] === * ''Imperia canta(va)'', [[2024]], àlbon ch'o conta trézze canti tradiçionâli tanto d'[[Inéia|Onegia]] cómme d[[U Portu|o Pòrto]], de stîli despægi, ezegoîi co-a técnica do cöro mésscio.<ref>{{Çitta web|url=https://www.imperiapost.it/684386/imperia-cantava-gli-antichi-canti-popolari-della-citta-sabato-18-maggio-in-biblioteca-il-concerto-della-compagnia-corale-per-riportare-alla-memoria-qualcosa-che-era-andato-completamente-perduto-foto-e|tìtolo="Imperia canta(va)": gli antichi canti popolari della città|léngoa=IT|vìxita=2025-03-02}}</ref> ** ''A barcassa'' ** ''E lu me amù l'è 'n po' pecenineto'' ** ''P'a via di orti'' ** ''A la matén se fa a la finestra'' ** ''In sciù cantu de Rebagliati'' ** ''C'eran due fratelli'' ** ''Mi a sun lì'' ** ''Dund'a l'è la mia Rusina'' ** ''Feila balà'' ** ''U l'è l’arba'' ** ''Gia a corda'' ** ''E u bambén l'è picenen'' ** ''Fischia il vento'' === [[Le mamme canterine]] === * ''Liguria: Ceriana, A vìta l'è bèla'', [[2000]], albom ch'o contêgne e cansoìn da tradiçión popolâre çerianasca, fra ste chi ghe són<ref>{{Çitta web|url=https://m.youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_n6oeln0yYTedlx341umCmE1s5_HQUJVRs|tìtolo=Liguria: Ceriana, A vìta l'è bèla, playlist|vìxita=2023-02-22| léngoa=LIJ, IT}}</ref><ref name=":0">I nómmi de cansoìn son indicæ inta grafìa çerianasca originâle</ref>: ** ''A vita a l'è bèla'' (cansón da tradiçión popolâre ch'a parla da belessa da vìtta quand'o s'è zoêni, o testo o l'é repigiòu da-a poexìa do Antonio Crespi e inseìa de drénto a-a racòlta ''Ina duzena de puesie in çerianascu'')<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/Recita_l'autore/Antonio_Crespi.htm|tìtolo=Ina duzena de puesie in çerianascu|vìxita=2023-02-22| léngoa=IT}}</ref> ** ''Lauda da Madona da Vila'' ** ''Maire mia sercaime in partiu'' ** ''A Giusepina'' ** ''A bèla Mariana'' ** ''Rundinèla bèla'' ** ''Quasi cedrus'' ** ''Loda o Alma'' ** ''O che bèla rösa fresca'' ** ''Adormite curumbu'' ** ''L'unico figlio'' ** ''U campanìn da géija véglia'' ** ''Faira balà'' ** ''E méi maritu u fa la tèra'' === [[Coro della Valle di Ceriana]] === * ''Oura da Punènte'', [[1997]], cansoìn da tradiçión popolâre çerianasca, realizæ da-o Coro della Valle<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_mpxjktcSPEqp5AcMgbtRovOjOC4NV8uBc&si=85JRDvCkaewAGrBK|tìtolo=Oura da Punènte playlist|vìxita=2024-08-20| léngoa=LIJ, IT}}</ref><ref name=":0" />: ** ''A cansun de Seriana'' ** ''En Babilonia'' ** ''En ta vale de Pigna'' ** ''A Via di Orti'' ** ''A cansun di müratei'' ** ''E navigò... navigò'' ** ''Ma sé ghé pénso'' ** ''Angerina'' ** ''A figlia du manènte'' ** ''Adormite curumbu'' ** ''L'amigu fedele'' ** ''Rundinèla bèla'' ** ''La Liguria senza il mare'' === [[Compagnia Sacco]] === * ''Liguria: Poliphony of Ceriana'', [[2002]], registraçioìn originâli fæte da-o Alan Lomax into [[1954]], co-i tòcchi da tradiçión cantæ daa conpagnîa:<ref>{{Çitta web|url=https://www.pointculture.be/mediatheque/musiques-du-monde/italian-treasury-liguria-polyphony-of-ceriana-mt3141#|tìtolo=Italian treasury. Liguria: Poliphony of Ceriana|léngoa=EN, FRA, LIJ|vìxita=2024-08-20}}</ref> ** ''A figlia du capitanu'' ** ''U camijin bagnau I'' ** ''U camijin bagnau II'' ** ''Lauda da Madona da Vila'' ** ''Donna Lombarda'' ** ''La fontanella'' ** ''Lenga serpentina'' ** ''Paire de Catarina'' ** ''Se ti u savesi couse fa e done'' ** ''En ta vale de Pigna'' ** ''O come mai, mia cara Ema?'' ** ''O Pinota, bella Pinota'' ** ''Ghe n'eiran trè figliéte'' ** ''Io l'amavo una sola bambina'' ** ''Mi me ne fon ina sciura'' * ''Musique du Monde. Italie : polyphonies vocales de Ligurie, La Compagnia Sacco de Ceriana'', [[2010]], tòcchi da tradiçión popolâre çerianasca, cantæ in polifonîa, segondo a mainea tradiçionâ a træ vôxe<ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_lBEdX5XKv32vzOGF2q6IDDIvox7H4IowE&si=CLK-LDb1s5dTZbei|tìtolo=Italie: polyphonies vocales de Ligurie, playlist|vìxita=2024-08-20|léngoa=LIJ, IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.placedeslibraires.fr/music/3259130181005-italie-polyphonies-vocales-de-ligurie-la-compagnia-sacco-de-ceriana/|tìtolo=Italie : polyphonies vocales de Ligurie. La Compagnia Sacco De Ceriana|léngoa=FR|vìxita=2024-08-20}}</ref><ref name=":0" />: ** ''E tre figliete'' ** ''A Barbiera'' ** ''A Pinota'' ** ''En ta vale da Pigna'' ** ''La figlia d'in paisan'' ** ''Donna Lombarda'' ** ''Maire fiurentina'' ** ''Barcaiolo'' ** ''Stanotte in sogno'' ** ''La Marietta'' ** ''Lenga serpentina'' ** ''Dund'a l'è la mia morosa'' ** ''U mese du granu'' === Orchestre philharmonique de Monte-Carlo === * ''Aiço̍ d'aiçi̍: chants monégasques / Choeur d'enfants de l'Académie Rainier III'', [[2016]], o recampa çerti tòcchi da tradiçión popolâre monegàsca, fra sti chi l'[[Imnu munegascu|ìnno naçionâle]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.mediatheque.mc/Default/doc/SYRACUSE/655088/aico-d-aici-chants-monegasques-choeur-d-enfants-de-l-academie-rainier-iii?_lg=fr-FR|tìtolo=Aiçó d'aiçi : chants monégasques / Choeur d'enfants de l'Académie Rainier III|léngoa=FR|vìxita=2025-02-12}}</ref> ** ''Inu naçiunale'' ** ''U drapeu'' ** ''Canticu a Santa Devota'' ** ''U campanín de San Niculau'' ** ''Pastre che sí'' ** ''Piyam'u frescu'' ** ''Inu naçiunale (instrumental)'' ** ''U drapeu (instrumental)'' ** ''Canticu a Santa Devota (instrumental)'' ** ''U campanín de San Niculau (instrumental)'' ** ''Pastre che sí (instrumental)'' ** ''Piyam'u frescu (instrumental)'' * ''Aiço̍ d'aiçi̍ II: Chants Monégasques interprétés par le Chœur d'Enfants de l'Académie Rainier III'', [[2024]], nêuva ediçión, a contegne<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/playlist?list=PLvsm7WgGquKYQpQHE21mMIDWsDgznbXNa|tìtolo=Aiço̍ d'aiçi̍ II: Chants Monégasques interprétés par le Chœur d'Enfants de l'Académie Rainier III|léngoa=|vìxita=2025-02-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.mairie.mc/actualite/distribution-des-livrets-de-chants-en-monegasque|tìtolo=Distribution des livrets de chants en monégasque|léngoa=FR|vìxita=2025-02-12}}</ref>: ** ''La Montecarlienne - U Festin de San Rumàn'' ** ''I limunàiri'' ** ''Preghera d'a sëra'' ** ''U viulùn de Luisé'' ** ''Vegni-ve-ne suta d'i aurivei'' ** ''Santa Madona d'a Misericordia'' === La Palladienne de Monaco === * ''Henry Monasterolo et son orchestre, Georges Devaux, Monique Delassus, Mario Cucchi: Chants et danses de la principauté de Monaco'', 2016, o contegne<ref>{{Çitta web|url=https://www.traditions-monaco.com/sonotheque/la-palladienne-de-monaco|tìtolo=La Palladienne de Monaco (Société folklorique et mandoliniste de Monaco)|léngoa=FR, LIJ|vìxita=2025-02-24}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_njYQstgKvfV4gPP_A5hNqLTvkXdUAabP4&si=sV3JlWhb3gKn8fFz|tìtolo=Chants et danses de la principauté de Monaco (Mono version), playlist|léngoa=LIJ, FR|vìxita=2025-02-24}}</ref>: ** ''Hymne'' ** ''I limunairi'' ** ''Prière du soir'' ** ''I me gioie'' ** ''A me Luizun'' ** ''A cançun di pescaui'' ** ''Piam'u frescu'' ** ''U sacristan d'a capella'' ** ''Se cunuscessi a me Ninun'' === I Gargarozzi - Di ghi di scé === * ''Bunifazziu in Cantu'', 1997, o contegne: ** ''A Greva di i Pialinchi'' ** ''U Veciu Piscaiù'' ** ''A me lengua'' ** ''L'anima di u Marinà'' ** ''I Beli festi di a Trinità'' ** ''Marina Mea'' ** ''È Mortu l'Asetu'' ** ''Paisi di Libertà'' ** ''Pà Bunifaziu'' ** ''[[A me mari]]'' ** ''U Lamentu di l'Orivetu'' * ''San Rocu in Bunifazziu'', 2007, o contegne: ** ''Isuli Pasciali'' ** ''I venti messageri'' ** ''Casila'' ** ''U Testamentu di Sciü Carlivà'' ** ''L'Asciascin'' ** ''Tütu ti dà da dì'' ** ''U Stretu Pagurusu'' ** ''A Sarpaia'' ** ''Dopu tant'ani'' ** ''I Donni d'Aragun'' ** ''A Sciatica'' * ''A me lengua'', 2023, o contegne: ** ''A me lengua (de Cyprien Di Meglio e Alain Di Meglio)'' ** ''Sémillante (Attallà)'' ** ''A lizziun di Murisgin (A Pasqualina)'' ** ''U veciu piscaiù ''(Francine Massiani)'' ** ''Isuli Pasciali (Jean-Baptiste Lanfranchi)'' ** ''I venti messageri (''Jean-Pierre Marcellesi)'' ** ''L'asciascin (Arapà)'' ** ''Sureddi (Jean-Charles Papi)'' ** ''Marina Mea (Serge Vacca)'' ** ''Tütu ti dà da dì (Patrizia Gattaceca)'' ** ''Kerkoud (Spartimu)'' ** ''L'eternu amù (Douria Ousset)'' ** ''A sarpaia (Fédéric Poggi)'' ** ''L'isura di u cavalu (Una Fiara Nova)'' == Compilations == * Piero Parodi, Giuanin du Righi, Giuseppe Marzari [Gioxeppe Marzari], ''Genova canta: canti e stornelli del folklore ligure'', s.l., SAAR, 19?, 1 Disco sonoro: 33 1/3 rpm, Elettrica/analogica, Stereofonico; 12 in. (30 cm). * ''Canti delle tradizioni marinare. [Vol. 2] / documenti musicali dell'Archivio del Centro Nazionale di Studi di Musica Popolare di Roma'', 1 Disco sonoro: 33 1/3 rpm, Elettrica/analogica, Mono; 12 in. (30 cm.), Romma, Edindustria Editoriale, 197[?]. * Mario Brai, ''Selezione di musica tabarchina dalle origini al festival del '90: Le canzoni e le voci più rappresentative di Carloforte'', 1 Compact Disc : 1.4 m./sec, Digitale, Stereofonico; 4 3/4 in. (12 cm), 2002 (seleçion pe-a conferensa "Repertorio tradizionale e musiche di ispirazione popolare dell'isola S. Pietro", tegnûa a-o Conservatöio de Cagliari, 6 dexénbre 2002, relatô Mario Brai). == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliografîa == ;Lìbbri * {{Çitta lìbbro|outô=Massimo Bosso (a cûa de), Renato Tortarolo et al. (intervènti de), Michele Guelfi e Maurizio Lauretta (fotografîe)|tìtolo=Buio pesto: tutti i testi delle canzoni, le immagini e la storia della più divertente band dialettale genovese|ànno=1999|editô=Feguagiskia' Studios|çitæ=Zêna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Mauro Balma|tìtolo=Nel cerchio del canto. Storia del trallalero genovese|url=https://books.google.com/books?id=rCHeAAAACAAJ|ànno=2001|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Zêna|léngoa=IT|ISBN=88-7172-339-2}} * {{Çitta lìbbro|outô=Enrico De Angelis (a cûa de)|tìtolo=Genova e la canzone d'autore|ànno=2014|editô=Carige|çitæ=Zêna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|outô2=Giustina Olgiati (a cûa de)|tìtolo=Il genovese: storia di una lingua|url=https://books.google.com/books?id=AbfetAEACAAJ|ànno=2017|editô=Sagep|çitæ=Zêna|léngoa=IT|ISBN=88-6373-501-8}} (co-a bibliografîa e a discografîa de outôi e intèrpreti) ;DVD * ''Invaxon, Alieni in Liguria / regia Massimo Morini, Enzo Pirrone; direttore della fotografia Enzo Pirrone; musiche Massimo Morini; canzoni dei Buio Pesto'', 2 DVD (ca. 127 min.), color., son. (Dolby Digital 5.1, 2.0), 19 cm. * ''The President's staff / directed and produced by Massimo Morini; screenplay: Massimo Morini & Joe Amianto; director of photography: Ugo Menegatti; music by Buio Pesto; cast: Tomas Arana, Giorgia Würth, Tommy Campbell... [et al.]'', 1 DVD (ca. 100 min.), color., son., 12 cm. * Fabrizio de André-Fondazione Fabrizio De André, ''Creuza de Ma: 1984'', Sony Music RCA; Nuvole production, 2012, 2 compact disc, 12 cm. == Vôxe corelæ == * [[Bibliografîa da Ligûria]] {{Léngoa lìgure}} [[Categorîa:Lengua ligure]] [[Categorîa:Muxica da Liguria]] apop4xi0b1150bdko8soqi6ijsyq5wa 4 28364 275221 274429 2026-10-31T23:11:48Z N.Longo 12052 stat 275221 wikitext text/x-wiki = 2026 = === Novénbre 2026 === Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''175°''' pòsto, con '''11.639''' pàgine de contegnûi e con '''2.769.253''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,54'''. E biografîe són '''835''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''629'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.566'''. I file caregæ són '''45'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''274.789'''. E vôxe parlæ són '''67'''. I uténti registræ són '''20.430''', i uténti atîvi són '''29''' e i aministratoî són '''5'''. === Òtôbre 2026 === Statìstiche a-o prìmmo de òtôbre do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''175°''' pòsto, con '''11.609''' pàgine de contegnûi e con '''2.735.725''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,55'''. E biografîe són '''828''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''625'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.552'''. I file caregæ són '''41'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''273.987'''. E vôxe parlæ són '''66'''. I uténti registræ són '''20.309''', i uténti atîvi són '''24''' e i aministratoî són '''5'''. === Seténbre 2026 === Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''174°''' pòsto, con '''11.596''' pàgine de contegnûi e con '''2.723.506''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,55'''. E biografîe són '''825''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''623'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.550'''. I file caregæ són '''41'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''273.279'''. E vôxe parlæ són '''62'''. I uténti registræ són '''20.175''', i uténti atîvi són '''31''' e i aministratoî són '''5'''. === Agósto 2026 === Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''174°''' pòsto, con '''11.579''' pàgine de contegnûi e con '''2.688.886''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,53'''. E biografîe són '''822''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''622'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.550'''. I file caregæ són '''39'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''272.288'''. E vôxe parlæ són '''58'''. I uténti registræ són '''20.056''', i uténti atîvi són '''27''' e i aministratoî són '''5'''. === Lùggio 2026 === Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''173°''' pòsto, con '''11.547''' pàgine de contegnûi e con '''2.642.543''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,52'''. E biografîe són '''818''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''620'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.545'''. I file caregæ són '''38'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''271.005'''. E vôxe parlæ són '''57'''. I uténti registræ són '''19.920''', i uténti atîvi són '''31''' e i aministratoî són '''5'''. === Zùgno 2026 === Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''173°''' pòsto, con '''11.537''' pàgine de contegnûi e con '''2.627.467''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,51'''. E biografîe són '''819''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''620'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.539'''. I file caregæ són '''33'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''269.744'''. E vôxe parlæ són '''51'''. I uténti registræ són '''19.807''', i uténti atîvi són '''31''' e i aministratoî són '''5'''. === Màzzo 2026 === Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''173°''' pòsto, con '''11.512''' pàgine de contegnûi e con '''2.584.804''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,50'''. E biografîe són '''818''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''620'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.536'''. I file caregæ són '''32'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''268.895'''. E vôxe parlæ són '''50'''. I uténti registræ són '''19.660''', i uténti atîvi són '''28''' e i aministratoî són '''5'''. === Arvî 2026 === Statìstiche a-o prìmmo de arvî do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''173°''' pòsto, con '''11.498''' pàgine de contegnûi e con '''2.558.963''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,50'''. E biografîe són '''817''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''619'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.535'''. I file caregæ són '''32'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''268.327'''. E vôxe parlæ són '''50'''. I uténti registræ són '''19.523''', i uténti atîvi són '''42''' e i aministratoî són '''5'''. === Màrso 2026 === Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''171°''' pòsto, con '''11.488''' pàgine de contegnûi e con '''2.535.421''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,48'''. E biografîe són '''815''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''619'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.534'''. I file caregæ són '''31'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''267.597'''. E vôxe parlæ són '''49'''. I uténti registræ són '''19.358''', i uténti atîvi són '''41''' e i aministratoî són '''5'''. === Frevâ 2026 === Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''171°''' pòsto, con '''11.480''' pàgine de contegnûi e con '''2.523.317''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,46'''. E biografîe són '''815''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''619'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.531'''. I file caregæ són '''30'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''267.104'''. E vôxe parlæ són '''48'''. I uténti registræ són '''19.209''', i uténti atîvi són '''34''' e i aministratoî són '''5'''. === Zenâ 2026 === Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''171°''' pòsto, con '''11.466''' pàgine de contegnûi e con '''2.492.762''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,44'''. E biografîe són '''814''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''618'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.524'''. I file caregæ són '''30'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''265.980'''. E vôxe parlæ són '''48'''. I uténti registræ són '''19.041''', i uténti atîvi són '''41''' e i aministratoî són '''5'''. = 2025 = === Dixénbre 2025 === Statìstiche a-o prìmmo de dixénbre do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''170°''' pòsto, con '''11.455''' pàgine de contegnûi e con '''2.475.846''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,43'''. E biografîe són '''812''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''611'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.517'''. I file caregæ són '''30'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''265.240'''. E vôxe parlæ són '''48'''. I uténti registræ són '''18.909''', i uténti atîvi són '''46''' e i aministratoî són '''5'''. === Novénbre 2025 === Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''170°''' pòsto, con '''11.453''' pàgine de contegnûi e con '''2.467.139''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,44'''. E biografîe són '''811''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''609'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.513'''. I file caregæ són '''30'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''264.047'''. E vôxe parlæ són '''45'''. I uténti registræ són '''18.743''', i uténti atîvi són '''29''' e i aministratoî són '''5'''. === Òtôbre 2025 === Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''170°''' pòsto, con '''11.448''' pàgine de contegnûi e con '''2.450.567''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,43'''. E biografîe són '''810''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''608'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.514'''. I file caregæ són '''30'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''263.424'''. E vôxe parlæ són '''44'''. I uténti registræ són '''18.597''', i uténti atîvi són '''40''' e i aministratoî són '''5'''. === Seténbre 2025 === Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''169°''' pòsto, con '''11.431''' pàgine de contegnûi e con '''2.411.568''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,41'''. E biografîe són '''807''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''608'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.513'''. I file caregæ són '''28'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''262.587'''. E vôxe parlæ són '''44'''. I uténti registræ són '''18.399''', i uténti atîvi són '''29''' e i aministratoî són '''5'''. === Agósto 2025 === Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''169°''' pòsto, con '''11.417''' pàgine de contegnûi e con '''2.373.836''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,29'''. E biografîe són '''807''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''608'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.512'''. I file caregæ són '''24'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''259.703'''. E vôxe parlæ són '''40'''. I uténti registræ són '''18.287''', i uténti atîvi són '''25''' e i aministratoî són '''5'''. === Lùggio 2025 === Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''169°''' pòsto, con '''11.407''' pàgine de contegnûi e con '''2.354.267''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,25'''. E biografîe són '''806''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''608'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.511'''. I file caregæ són '''20'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''258.403'''. E vôxe parlæ són '''36'''. I uténti registræ són '''18.202''', i uténti atîvi són '''28''' e i aministratoî són '''5'''. === Zùgno 2025 === Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''169°''' pòsto, con '''11.400''' pàgine de contegnûi e con '''2.329.224''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,24'''. E biografîe són '''805''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''608'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.509'''. I file caregæ són '''20'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''257.849'''. E vôxe parlæ són '''36'''. I uténti registræ són '''18.088''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''. === Màzzo 2025 === Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''168°''' pòsto, con '''11.396''' pàgine de contegnûi e con '''2.317.125''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,22'''. E biografîe són '''803''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''606'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.510'''. I file caregæ són '''19'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''257.510'''. E vôxe parlæ són '''35'''. I uténti registræ són '''17.967''', i uténti atîvi són '''26''' e i aministratoî són '''5'''. === Màrso 2025 === Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''168°''' pòsto, con '''11.367''' pàgine de contegnûi e con '''2.270.474''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,20'''. E biografîe són '''798''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''603'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.501'''. I file caregæ són '''18'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''255.501'''. E vôxe parlæ són '''32'''. I uténti registræ són '''17.748''', i uténti atîvi són '''28''' e i aministratoî són '''5'''. === Frevâ 2025 === Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''166°''' pòsto, con '''11.355''' pàgine de contegnûi e con '''2.245.374''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,19'''. E biografîe són '''798''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''603'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.504'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''254.791'''. E vôxe parlæ són '''28'''. I uténti registræ són '''17.637''', i uténti atîvi són '''27''' e i aministratoî són '''5'''. === Zenâ 2025 === Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''165°''' pòsto, con '''11.342''' pàgine de contegnûi e con '''2.225.199''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,17'''. E biografîe són '''796''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''599'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.506'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''253.772'''. E vôxe parlæ són '''28'''. I uténti registræ són '''17.527''', i uténti atîvi són '''24''' e i aministratoî són '''5'''. = 2024 = === Dexénbre 2024 === Statìstiche a-o prìmmo de dexénbre do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''165°''' pòsto, con '''11.332''' pàgine de contegnûi e con '''2.209.217''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,17'''. E biografîe són '''796''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''599'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.505'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''253.231'''. E vôxe parlæ són '''27'''. I uténti registræ són '''17.441''', i uténti atîvi són '''26''' e i aministratoî són '''5'''. === Novénbre 2024 === Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''165°''' pòsto, con '''11.313''' pàgine de contegnûi e con '''2.186.523''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,16'''. E biografîe són '''795''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''599'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.496'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''252.553'''. E vôxe parlæ són '''26'''. I uténti registræ són '''17.331''', i uténti atîvi són '''27''' e i aministratoî són '''5'''. === Òtôbre 2024 === Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''165°''' pòsto, con '''11.296''' pàgine de contegnûi e con '''2.162.269''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,14'''. E biografîe són '''791''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''575'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.290'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''251.394'''. E vôxe parlæ són '''26'''. I uténti registræ són '''17.248''', i uténti atîvi són '''28''' e i aministratoî són '''5'''. === Seténbre 2024 === Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''164°''' pòsto, con '''11.276''' pàgine de contegnûi e con '''2.143.416''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,11'''. E biografîe són '''789''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''573'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.286'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''250.200'''. E vôxe parlæ són '''25'''. I uténti registræ són '''17.157''', i uténti atîvi són '''38''' e i aministratoî són '''5'''. === Agósto 2024 === Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''164°''' pòsto, con '''11.269''' pàgine de contegnûi e con '''2.104.056''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,07'''. E biografîe són '''787''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''570'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.278'''. I file caregæ són '''11'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''248.578'''. E vôxe parlæ són '''19'''. I uténti registræ són '''17.029''', i uténti atîvi són '''41''' e i aministratoî són '''5'''. === Lùggio 2024 === Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''164°''' pòsto, con '''11.257''' pàgine de contegnûi e con '''2.078.450''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,05'''. E biografîe són '''785''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''569'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.277'''. I file caregæ són '''11'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''247.810'''. E vôxe parlæ són '''19'''. I uténti registræ són '''16.915''', i uténti atîvi són '''19''' e i aministratoî són '''5'''. === Zùgno 2024 === Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''163°''' pòsto, con '''11.252''' pàgine de contegnûi e con '''2.060.159''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,03'''. E biografîe són '''784''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''568'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.276'''. I file caregæ són '''11'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''246.370'''. E vôxe parlæ són '''19'''. I uténti registræ són '''16.816''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''. === Màzzo 2024 === Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''163°''' pòsto, con '''11.243''' pàgine de contegnûi e con '''2.047.501''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,03'''. E biografîe són '''779''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''564'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.275'''. I file caregæ són '''11'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''245.994'''. E vôxe parlæ són '''19'''. I uténti registræ són '''16.683''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''. === Arvî 2024 === Statìstiche a-o prìmmo d'arvî do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''163°''' pòsto, con '''11.236''' pàgine de contegnûi e con '''2.036.896''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,02'''. E biografîe són '''777''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''562'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.271'''. I file caregæ són '''10'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''245.595'''. E vôxe parlæ són '''17'''. I uténti registræ són '''16.574''', i uténti atîvi són '''30''' e i aministratoî són '''5'''. === Màrso 2024 === Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''163°''' pòsto, con '''11.226''' pàgine de contegnûi e con '''2.023.602''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,02'''. E biografîe són '''777''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''562'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.268'''. I file caregæ són '''10'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''245.209'''. E vôxe parlæ són '''17'''. I uténti registræ són '''16.451''', i uténti atîvi són '''24''' e i aministratoî són '''5'''. === Frevâ 2024 === Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''162°''' pòsto, con '''11.221''' pàgine de contegnûi e con '''2.012.408''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,02'''. E biografîe són '''777''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''562'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.268'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''244.892'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''16.345''', i uténti atîvi són '''27''' e i aministratoî són '''5'''. === Zenâ 2024 === Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''162°''' pòsto, con '''11.212''' pàgine de contegnûi e con '''1.997.383''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,02'''. E biografîe són '''771''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''561'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.265'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''244.238'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''16.007''', i uténti atîvi són '''25''' e i aministratoî són '''5'''. = 2023 = === Dexénbre 2023 === Statìstiche a-o prìmmo de dexénbre do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''162°''' pòsto, con '''11.204''' pàgine de contegnûi e con '''1. 979.782''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,00'''. E biografîe són '''771''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''561'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.264'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''243.714'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''16.003''', i uténti atîvi són '''26''' e i aministratoî són '''5'''. === Novénbre 2023 === Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''160°''' pòsto, con '''11.203''' pàgine de contegnûi e con '''1.974.562''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,00'''. E biografîe són '''771''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''561'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.264'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''243.484'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''16.004''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''. === Òtôbre 2023 === Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''160°''' pòsto, con '''11.191''' pàgine de contegnûi e con '''1.960.583''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,96'''. E biografîe són '''771''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''559'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.261'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''242.519'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.886''', i uténti atîvi són '''35''' e i aministratoî són '''5'''. === Seténbre 2023 === Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''160°''' pòsto, con '''11.184''' pàgine de contegnûi e con '''1.947.945''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,95'''. E biografîe són '''770''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''559'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.260'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''242.182'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.762''', i uténti atîvi són '''31''' e i aministratoî són '''5'''. === Agósto 2023 === Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''159°''' pòsto, con '''11.177''' pàgine de contegnûi e con '''1.932.191''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,94'''. E biografîe són '''770''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''558'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.258'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''241.628'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.662''', i uténti atîvi són '''20''' e i aministratoî són '''5'''. === Lùggio 2023 === Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''159°''' pòsto, con '''11.169''' pàgine de contegnûi e con '''1.913.654''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,94'''. E biografîe són '''770''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''559'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.255'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''241.136'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.558''', i uténti atîvi són '''26''' e i aministratoî són '''5'''. === Zùgno 2023 === Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''159°''' pòsto, con '''11.132''' pàgine de contegnûi e con '''1.897.118''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,95'''. E biografîe són '''766''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''555'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.249'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''240.327'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.453''', i uténti atîvi són '''25''' e i aministratoî són '''5'''. === Màzzo 2023 === Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''158°''' pòsto, con '''11.128''' pàgine de contegnûi e con '''1.885.375''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,94'''. E biografîe són '''766''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''555'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.247'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''239.880'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.331''', i uténti atîvi són '''27''' e i aministratoî són '''5'''. === Arvî 2023 === Statìstiche a-o prìmmo d'arvî do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''158°''' pòsto, con '''11.117''' pàgine de contegnûi e con '''1.875.694''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,94'''. E biografîe són '''764''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''555'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són ''' 4.243'''. I file caregæ són '''8'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''239.454'''. E vôxe parlæ són '''11'''. I uténti registræ són '''15.233''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''. === Màrso 2023 === Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''158°''' pòsto, con '''11.105''' pàgine de contegnûi e con '''1.838.446''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,92'''. E biografîe són '''764''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''555'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.240'''. I file caregæ són '''8'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''238.603'''. E vôxe parlæ són '''11'''. I uténti registræ són '''15.134''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''. === Frevâ 2023 === Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''157°''' pòsto, con '''11.097''' pàgine de contegnûi e con '''1.818.476''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,90'''. E biografîe són '''761''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''554'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.240'''. I file caregæ són '''8'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''237.903'''. E vôxe parlæ són '''11'''. I uténti registræ són '''15.026''', i uténti atîvi són '''33''' e i aministratoî són '''5'''. === Zenâ 2023 === Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''157°''' pòsto, con '''11.080''' pàgine de contegnûi e con '''1.802.868''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,89'''. E biografîe són '''761''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''553'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.235'''. I file caregæ són '''8'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''237.337'''. E vôxe parlæ són '''11'''. I uténti registræ són '''14.936''', i uténti atîvi són '''28''' e i aministratoî són '''5'''. = 2022 = === Dexénbre 2022 === Statìstiche a-o prìmmo de dexénbre do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''157°''' pòsto, con '''11.068''' pàgine de contegnûi e con '''1.786.321''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,82'''. E biografîe són '''756''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''548'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.237'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''236.300'''. E vôxe parlæ són '''11'''. === Novénbre 2022 === Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''156°''' pòsto, con '''11.052''' pàgine de contegnûi e con '''1.777.412''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,82'''. E biografîe són '''753''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''548'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.231'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''235.484'''. E vôxe parlæ són '''11'''. === Òtôbre 2022 === Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''156°''' pòsto, con '''11.043''' pàgine de contegnûi e con '''1.761.057''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,81'''. E biografîe són '''753''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''545'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.225'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''234.935'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Seténbre 2022 === Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''156°''' pòsto, con '''11.027''' pàgine de contegnûi e con '''1.737.189''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,73'''. E biografîe són '''747''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''541'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.218'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''232.422'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Agósto 2022 === Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''155°''' pòsto, con '''11.015''' pàgine de contegnûi e con '''1.752.461''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,68'''. E biografîe són '''747''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''540'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.218'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''231.132'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Lùggio 2022 === Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''155°''' pòsto, con '''10.997''' pàgine de contegnûi e con '''1.727.387''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,67'''. E biografîe són '''744''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''537'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.215'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''230.577'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Zùgno 2022 === Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''155°''' pòsto, con '''10.972''' pàgine de contegnûi e con '''1.694.356''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,66'''. E biografîe són '''744''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''537'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.212'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''229.815'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Màzzo 2022 === Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''154°''' pòsto, con '''10. 960''' pàgine de contegnûi e con '''1.658.045''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,65'''. E biografîe són '''744''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''538'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.208'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''229.115'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Arvî 2022 === Statìstiche a-o prìmmo d'arvî do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''154°''' pòsto, con '''10.945''' pàgine de contegnûi e con '''1.593.482''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,65'''. E biografîe són ''' 743''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''536'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són ''' 4.205'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''227.799'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Màrso 2022 === Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''154°''' pòsto, con '''10.910''' pàgine de contegnûi e con '''1 .578.237''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,65'''. E biografîe són '''742''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''535'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.199'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''227.005'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Frevâ 2022 === Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''154°''' pòsto, con '''10.878''' pàgine de contegnûi e con '''1.529.545''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,64'''. E biografîe són '''736''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''519'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.187'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''226.092'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Zenâ 2022 === Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''153°''' pòsto, con '''10.847''' pàgine de contegnûi e con '''1.494.859''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,63'''. E biografîe són '''726''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''507'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.028'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''225.267'''. E vôxe parlæ són '''9'''. = 2021 = === Dexénbre 2021 === Statìstiche a-o prìmmo de dexénbre do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.822''' pàgine de contegnûi e con '''1.457.655''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,63'''. E biografîe són '''720'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''502'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.174'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''224.617'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Novénbre 2021 === Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.796''' pàgine de contegnûi e con '''1.433.555''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,62'''. E biografîe són '''719'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''500'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.156'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''223.835'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Òtôbre 2021 === Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.771''' pàgine de contegnûi e con '''1.405.032''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,64'''. E biografîe són '''715'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''497'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.144'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''222.805'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Seténbre 2021 === Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.748''' pàgine de contegnûi e con '''1.362.347''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,65'''. E biografîe són '''713'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''492'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.135'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''221.636'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Agósto 2021 === Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.656''' pàgine de contegnûi e con '''1.314.175''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,64'''. E biografîe són '''710'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''491'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.025'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''217.346'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Lùggio 2021 === Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''151°''' pòsto, con '''10.502''' pàgine de contegnûi e con '''1.246.272''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,48'''. E biografîe són '''699'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''480'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''3.952'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''211.268'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Zùgno 2021 === Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''150°''' pòsto, con '''10.441''' pàgine de contegnûi e con '''1.171.802''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''663'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''442'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''3.919'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''208.309'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Màzzo 2021 === Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''151°''' pòsto, con '''10.261''' pàgine de contegnûi e con '''1.134.671''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''645'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''422'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''3.743'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''205.161'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Arvî 2021 === Statìstiche a-o prìmmo d'arvî do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.228''' pàgine de contegnûi e con '''1.088.970''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''642'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''420'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''3.720'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''202.595'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Màrso 2021 === Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''164°''' pòsto, con '''7.563''' pàgine de contegnûi e con '''990.935''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''639'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''417'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''2.066'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''196.183'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Frevâ 2021 === Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''185°''' pòsto, con '''5.683''' pàgine de contegnûi e con '''918.949''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''637'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''416'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''2.053'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''188.438'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Zenâ 2021 === Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2021. A lij.wiki a l'é scugiâ a-o '''197°''' pòsto, con '''4.460''' pàgine de contegnûi e con '''883.330''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''635'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''416'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''2.023'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''185.408'''. E vôxe parlæ són '''4'''. = 2020 = === Dexénbre 2020 === Statìstiche a-o prìmmo de dexénbre do 2020: A lij.wiki a l'é scugiâ a-o '''197°''' pòsto, con '''4.421''' pàgine de contegnûi e con '''869.975''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''628'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''408'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.975'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''184.483'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Novénbre 2020 === Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2020: A lij.wiki a l'é scugiâ a-o '''197°''' pòsto, con '''4.329''' pàgine de contegnûi e con '''851.866''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''613'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''395'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.872'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''183.167'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Òtôbre 2020 === Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2020. A lij.wiki a l'é a-o '''195°''' pòsto, con '''4.283''' pàgine de contegnûi e con '''840.567''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''611'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''392'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.852'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''182.357'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Seténbre 2020 === Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2020. A lij.wiki a l'é a-o '''195°''' pòsto, con '''4.269''' pàgine de contegnûi e con '''835.948''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''609'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''392'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.805'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''181.794'''. === Agósto 2020 === Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2020. A lij.wiki a l'é a-o '''197°''' pòsto, con '''4.077''' pàgine de contegnûi e con '''810.431''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''596'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''381'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.632'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''179.478'''. === Lùggio 2020 === Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2020. A lij.wiki a l'é a-o '''198°''' pòsto, con '''3.942''' pàgine de contegnûi e con '''785.857''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''551'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''351'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.139'''. [[Categorîa:Wikipedia]] aj7usd3fg17h0cyqmc6293k7pfyq8um 0 33322 275211 275195 2026-10-31T19:46:38Z N.Longo 12052 + 275211 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Tassobox |nome = ''Olea europaea'' |immagine = Olea europaea - Zeytin.JPG |didascalia = <div style="text-align:center;">U(r)ive inta [[pruvinsa de Adana]], [[Turchia|Türchìa]]</div> |var-intervàllo_geològico = Intervallu geulogicu |intervallo = {{Intervàllo geològico|0.06|0|Âtu [[pleistucêne]]-ancöi}} |var-stâto_de_conservaçión = Stàttu de cunservasiùn |statocons = LC |statocons_versione = iucn3.1 |statocons_ref = <ref>{{Çitta web|url=https://www.iucnredlist.org/species/63005/209128651|tìtolo=Olive - Olea europaea|outô=IUCN|dæta=2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-23}}</ref> |var-clasificaçión_APG_IV = Clascificasiùn APG IV |var-domìnio = Duminiu |dominio = [[Eukaryota]] |var-régno = Regnu |regno = [[Plantae]] |sottoregno = [[Tracheobionta]] |var-sotorégno = Sutturegnu |var-superdivixón = Süperdivixùn |superdivisione = [[Spermatophyta]] |var-divixón = Divixùn |divisione = [[Magnoliophyta]] |var-clàsse = Classe |classe = [[Magnoliopsida]] |var-sotoclàsse = Suttuclasse |sottoclasse = [[Asteridae]] |var-órdine = Urdine |ordine = [[Scrophulariales]] |var-famìggia = Famìa |famiglia = [[Oleaceae]] |var-tribù = Trebü |var-sototribù = Suttutrebü |var-génere = Genere |genere = [[Olea]] |var-spêce = Specie |specie = '''O. europaea''' |var-clasificaçión_Cronquist = Clascificasiùn Cronquist |FIL? = x |regnoFIL = [[Plantae]] |clade1 = [[Angiospermae]] |clade2 = [[Mesangiospermae]] |clade3 = [[Eudicotidae]] |clade4 = [[Eudicotidae sentrâli]] |clade5 = [[Superasteridae]] |clade6 = [[Asteridae]] |clade7 = [[Euasteridae]] |clade8 = [[Lamiidae]] |ordineFIL = [[Lamiales]] |famigliaFIL = [[Oleaceae]] |specieFIL = '''O. europaea''' |var-nomenclatûa_binomiâle = Numenclatü(r)a binumiâle |binome = Olea europaea |biautore = [[Linneo|L.]] |bidata = 1753 |tribùFIL = [[Oleeae]] |sottotribùFIL = [[Oleinae]] |genereFIL = [[Olea]] |var-scinònimi = Scinonimi<ref name="POWO">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref> |sinonimi = ''Olea pallida'' <small>Salisb., 1796</small><br />''Olea sativa'' <small>Hoffmanns. & Link, 1820</small> |suddivisione = Suttuspecie |suddivisione_testo = * ''O. europaea cerasiformis'' * ''O. europaea cuspidata'' * ''O. europaea europaea'' * ''O. europaea guanchica'' * ''O. europaea laperrinei'' * ''O. europaea maroccana'' |mappa_distribuzione = Olea europaea range.svg |didascalia_distribuzione = {{Legend|#70A800|''O. europaea europaea''}} {{Legend|#CA7AF5|''O. europaea laperrinei''}} {{Legend|#FFFF00|''O. europaea maroccana''}} {{Legend|#0070FF|''O. europaea guanchica''}} {{Legend|#FF0000|''O. europaea cerasiformis''}}<span style="color:#FFA800"><big>&#9650;</big></span>Purtàu da l'òmmu e natü(r)alizàu ([[sinantropìsmo|sinantrupismu]]) }} L'&#8203;'''u(r)iva'''{{#tag:ref|Scritu ascì ''u"riva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia Fratelli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=604|volùmme=Vul. II}}</ref> o ''uȓiva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Utubre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=143, 223|ISBN=979-12-985789-0-6}}</ref>, ''ou''r''iva'' o ''cianta d'ou''r''ive'' a [[Seriana|Se(r)iâna]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Loredana Veneziano|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Ceriana|url=https://books.google.com/books?id=KIJuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Philobiblon Edizioni|çitæ=Vintimìa|léngoa=LIJ, IT|p=265|ISBN=88-94-71482-9}}</ref>, ''èrbuu'', ''uivu'' o ''urivu'' a [[Inéia|Uneja]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lucetto Ramella|tìtolo=Vocabolario italiano - dialetto d'Oneglia|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008590|ànno=2003|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Imperia|léngoa=LIJ, IT|p=116}}</ref>, ''auìva'', ''uìva'' o ''uìvu'' a [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]]<ref name="AAVV2020">{{Çitta lìbbro|outô=Ambrogio Arimondo, Mario Corso, Giorgio Fedozzi e Giovanni Arbarelli|tìtolo=U vucabulâiu: dizionario ragionato della parlata di San Bartolomeo al Mare e dintorni (Ed. 2020, Parte 1, Glossario)|url=http://www.cadepuio.it/files/glossario_2-2020.pdf|ànno=2020|editô=Circolo Culturale Cà de Puiö|léngoa=LIJ, IT|p=21}}</ref>, ''aur̂iva'' a [[Ciappa (San Bertumê)|Ciappa]]<ref name="AAVV2020" />, ''uìvu'' in [[Andôa|Andö(r)a]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.andoraneltempo.it/librigallerie/volume-2---adriano-ghiglione.php|tìtolo=Manuale della parlata di Rollo e della Marina: versione italiano-andorese|outô=Adriano Ghiglione|léngoa=LIJ, IT|p=403|vìxita=2026-10-27}}</ref>, ''u''r''iva'' o ''u''r''ivu'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0077958|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=A(r)àsce|léngoa=LIJ, IT|pp=50, 148}}</ref>, ''oîvu'' o ''uîvu'' intu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=52}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=[[Giulia Petracco Sicardi]]|tìtolo=Dizionario pietrese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/SBL0307094|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=85}}</ref>, ''oîvu'' a [[Borṡi|Borzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0465052|ediçión=2|ànno=Mazzu 1989 (1984)|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''or̭ivu'' a [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''ur̭ivu'' a [[Gura (Finô)|Gu(r)a]] e [[Ölle]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008566|ànno=Lüju 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=LIJ, IT|p=198}}</ref>, ''oriva'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|pp=92, 186}}</ref>, ''oiva'' a [[Varigotti|Va(r)igotti]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=92}}</ref>, ''ouviva'' o ''erbu d'ouvive'' in [[Dialettu savuneize|savunese]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Rosa Sguerso|outô2=Anita Sguerso|tìtolo=Compendio di voci ed espressioni del dialetto savonese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CFI0240514|ànno=Lüju 1985|editô=Editrice Liguria|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=99}}</ref>, ''erbo d'oive'', ''erbo d'öive'', ''oivo/oîvo'' o ''öivo'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/olivo#olivo.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - olivo|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-10-23}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=olivo|tìtolo=TIG - olivo|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-23}}</ref>|group=n.}} ('''''Olea europaea''''' <small>[[Linneo|L.]], 1753</small>) a l'è ina [[Spêce|specie]] de [[Plantae|cianta]] da [[Famìggia (tascionomîa)|famìa]] de ''[[Oleaceae]]'', dau purtamèntu a [[Èrbo|èrbe(r)u]] o a [[Cósto|custu]] e spantegâ in natü(r)a fra [[Africa]], [[Asia]] e [[Euròpa|Eurôpa]] faciâ in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Cu'u numme u(r)iva, pe'u ciü, u se fa de riferimèntu aa varietài dumèstega da [[Sotospêce|suttuspecie]] '''''Olea europaea europaea''''', ch'a l'è stâ sernüa da l'òmmu e che, au dì d'ancöi, a l'è curtivâ cumme [[Èrbo da frûto|èrbe(r)u da frütu]] inte regiùi sübtrupicâli de tüttu u mundu, cu'e sò [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] ch'e sun duve(r)ài tantu pe' franzene de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] che pe' êsse mangiài cuscì. == U(r)igine du numme == [[Immaggine:Olive and Oil etymology.svg|sinistra|miniatura|U(r)igine de pa(r)olle "u(r)iva" e "ö(r)iu (d'u(r)iva)]] A pa(r)olla "u(r)iva" a ne vegne dau [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''ŏlīva''<ref>{{Çitta web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=oliva|tìtolo=oliva|outô=Charlton T. Lewis|outô2=Charles Short|scîto=A Latin Dictionary|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>, numme duve(r)àu tantu pe'a cianta che pe'u frütu, che a sò votta u tröva de u(r)igine inte l'antìga furma [[Léngoa pröto-grêga|protu-grega]] *ἐλαίϝα, *''elaíwa'', che in [[Lengua grega antiga|gregu clascicu]] a l'è passâ a ἐλαία, ''elaía'', turna duve(r)â tantu pe' l'èrbe(r)u che pe'u sò frütu<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Oxford Latin Dictionary|url=https://archive.org/details/aa.-vv.-oxford-latin-dictionary-1968|ànno=1968|editô=Clarendon Press|léngoa=EN|capìtolo=oliva}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)lai/a|tìtolo=ἐλαία|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. Fina a pa(r)olla "ö(r)iu" a l'imprinsippiu a gh'axeva numma che u sènsu de "ö(r)iu d'u(r)iva", vegnindune da ''ŏlĕum''<ref>{{Çitta web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=oleum|tìtolo=oleum|outô=Charlton T. Lewis|outô2=Charles Short|scîto=A Latin Dictionary|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref> e ἔλαιον (''élaion''), ch'u vö dì pròpiu "ö(r)iu d'u(r)iva"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Alfred Ernout|outô2=Antoine Meillet|tìtolo=Dictionnaire étymologique de la langue latine|url=https://archive.org/details/DictionnaireEtymologiqueDeLaLangueLatine/page/n1/mode/2up|ànno=2001 [1932]|editô=Klincksieck|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|capìtolo=oleum}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)lai/a|tìtolo=ἐλαία|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)/laio,|tìtolo=ἔλαιον|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. De de lì, a pa(r)olla "ö(r)iu" inte tante lengue a tröva de primma u(r)igine pròpiu dau numme da cianta e du sò frütu<ref>{{Çitta web|url=https://www.etymonline.com/word/oil|tìtolo=oil (n.)|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. E furme ciü antìghe da pa(r)olla grega, ch'u ghe secce de pröve segü(r)e, e sun u [[Léngoa micenêa|miceneu]] 𐀁𐀨𐀷, ''e-ra-wa'', e 𐀁𐀨𐀺, ''e-ra-wo'', o 𐀁𐁉𐀺, ''e-rai-wo'', intu scistema de scritü(r)a scilabicu da [[Lineâre B|lineâ(r)e B]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=12&wid=318|tìtolo=The Linear B word e-ra-w|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=http://www.palaeolexicon.com/ShowWord.aspx?Id=16728|tìtolo=The Linear B word e-ra-wo|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160321102105/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra3-wo/|tìtolo=e-ra3-wo|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160320140244/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra-wo/|tìtolo=e-ra-wo|outô=K. A. Raymoure|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. == Descrisiùn == [[Immaggine:Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 109) (8232783218).jpg|sinistra|miniatura|To(r)a butanica de l'u(r)iva dumèstega intu ''[[Koehler's Medizinal-Pflanzen]]'', [[1887]]]] === Generâle === E va(r)ie qualitài de ''Olea europaea'' e sun di custi o di èrbe(r)i ch'i [[Senprevèrde|nu perden e föje]] e ch'i ponen rivà a 'n'artessa de 15 mêtri. E [[Ràmma|ramme]] e sun cuèrte de scaje peltài mèntre e [[Féuggia|föje]], misse a cubbie, e g'han in bòrdu ch'u l'è lisciu e ina furma elittica, ciü o mênu strêta. Ciütòstu dü(r)e, e sun cuèrte d'in pèi a scaje e e g'han ina lunghessa fra i 3 e i 9 citti<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/general-information|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche o in sciu gianu, e sun tacài insemme inte carateristiche pâne, ch'e se svilüppan in pusisiùn ascela(r)e. U [[Càlice (botànica)|calice]] da sciu(r)a u l'è tüttu sadàu insemme, ciütòstu cürtu, cun quattru lôbi a triangulu. E [[Coròlla|cu(r)olle e]] furman di tübbi de quattru [[Pétalo|petali]], mèntre i [[Stâme|stâmi]] i sun dui. L'[[Ovâio|ova(r)iu]], supe(r)u, u g'ha ina furma a cônu, ciü o mênu gunfiâ. U [[Frûto|frütu]], l'[[U(r)iva (frütu)|u(r)iva]], u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] carnusa cu'in òssu dü(r)u, daa lunghessa ch'a pò cangià dai 5&nbsp;mm ai 4&nbsp;cm e ch'a vegne negra ina votta ch'a l'è maü(r)a<ref name=":2" /><ref name=":1" />. === U(r)iva dumèstega === L'u(r)iva dumèstega, cumme e âtre va(r)ietài de ''Olea europaea'', a l'è ina cianta [[Senprevèrde|sempreverde]] e ch'a vegne sciü bèn intu [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]]. A g'ha in [[Teu|troncu]] che de sòlitu u mustra in svilüppu inturtignàu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eddo Rugini, Luciana Baldoni, Rosario Muleo e Luca Sebastiani|tìtolo=The Olive Tree Genome|url=https://books.google.com/books?id=DgDGDQAAQBAJ&pg=PA14+|ànno=2016|editô=Springer|léngoa=EN|p=14|ISBN=978-3-319-48887-5}}</ref>, ch'u pò muntà sciü fin'a rivà in sci 10 mêtri d'artessa, cu'ina [[Scòrsa (botànica)|scorsa]] ch'a l'è in sciu grixu. E [[Féuggia|föje]] e g'han ina furma tunda lungâ, de cu(r)û grixu-verde a l'indrìtu e giancastru a l'inversu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|tìtolo=Flowers of Europe|ànno=1969|editô=Oxford University Press|çitæ=Lundra|léngoa=EN|pp=312-313|capìtolo=Oleaceae: Olea: Olive}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|outô2=Anthony Huxley|tìtolo=Flowers of the Mediterranean|ànno=1972|editô=Chatto and Windus|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=145|capìtolo=Olea-Olive}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche e picìne, e sciu(r)ìscen pe'u ciü in sce ramme de l'ànnu de primma, misse a pâne drìte ch'e nascen a partì da l'ascella de föje. Ògni sciu(r)a a l'è fâ de quattru [[Pétalo|petali]] in sciu giancu-gianu, tacài insemme au sò fundu, dund'i se ünìscen a 'na base furmâ da quattru [[Sépalo|sepali]] verdi, turna tacài insemme. I [[Bûxo|pummi]] i crescen pôcu pe' votta, pe' 4-6 setemâne, fin'a rivà a 'na lunghessa de ciü o mênu 2 citti, quand'i sciu(r)ìscen. A sciu(r)a a resta tacâ aa cianta pe' 5-6 giurni inte regiùi ciü câde e pe' 2 setemâne inte quelle ciü frèide<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Esmaeil Seifi, Jenny Guerin, Brent Kaiser e Margaret Sedgley|ànno=2015|méize=Zenâ|tìtolo=Flowering and fruit set in olive: a review|revìsta=Iranian Journal of Plant Physiology|volùmme=5|nùmero=2|pp=1263-1272|léngoa=EN|url=https://web.archive.org/web/20250919081522/https://journals.iau.ir/article_539653_140a99eea26c37e6020a694666a7b405.pdf}}</ref>. U [[Frûto|frütu]], cumme dìtu, u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] picìna, lunga 1-2,5&nbsp;cm quand'a l'è maü(r)a. Inte qualitài sarvèghe e [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] e sun ancù ciü picìne, cu'ina pélle che, pe' cuntru, a l'è ciü sutì<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Apostolos Kiritsakis|outô2=Fereidoon Shahidi|tìtolo=Olives and Olive Oil as Functional Foods: Bioactivity, Chemistry and Processing|url=https://books.google.com/books?id=J7gfBQAAQBAJ&pg=PA113|ànno=2017|editô=John Wiley & Sons|léngoa=EN|p=129|ISBN=978-1-119-13531-9}}</ref>. == Tasciunumìa == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olea europaea sylvestris (uddastru).jpg|In u(r)ivastru in [[Corsega]] Olea europaea cuspidata-africana Cape Town.JPG|In èrbe(r)u de ''O. cuspidata'', [[Çittæ do Cavo|Sitài du Câu]] Olea cerasiformis (Fuerteventura).jpg|''O. guanchica'', [[Fuerteventura]] Olea europaea subsp laperrinei.jpg|Ina cianta de ''O. laperrinei'' in [[Niger]] </gallery> Aa revixùn du genere ''Olea'', fâ du [[2002]], a specie ''Olea europaea'' a l'è stâ spartìa inte suttuspecie chi sutta, levàu ''O. europaea africana'', ch'a l'é(r)a cunscide(r)â cumme parte da ''cuspidata''<ref name=":1">{{Çitta publicaçión|outô=P. S. Green|ànno=2002|tìtolo=A Revision of Olea L. (Oleaceae)|revìsta=Kew Bulletin|editô=Royal Botanic Gardens|çitæ=Kew|volùmme=Vul. 57|nùmero=1|pp=91-140|léngoa=EN|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F4110824}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>: * ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'', carateristica du bacìn du Mediteraneu<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77172513-1|tìtolo=Olea europaea subsp. europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''sylvestris'', varietài sarvèga, u cuscì dìtu [[u(r)ivastru]]; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''europaea'', varietài dumèstega, l'u(r)iva ch'u se ghe riferìsce pe'u ciü intu parlâ, a ne vegne da 'na [[Seleçión artifiçiâle|selesiùn]] de l'u(r)ivastru; * ''Olea europaea'' subsp. ''africana'' <small>(</small><small>Mill.) P.S.Green, 1979</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga spantegâ inta ciü parte de l'[[Africa]], [[Îzoe Mascarene|ìsu(r)e Masca(r)ene]] cumprese<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887159-1|tìtolo=Olea europaea subsp. africana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cuspidata'' <small>(Wall. & G.Don) Cif., 1942</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga ch'a se tröva inte tante regiùi secche de l'[[Asia]], da l'[[Arabbia (region)|A(r)abbia]] fina in [[Cinn-a|Cina]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77190043-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cuspidata|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cerasiformis'', <small>G.Kunkel & Sunding, 1972</small>, suttuspecie [[Ploidîa|tetraploide]] ch'a l'è endemica de [[Madeira]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887160-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cerasiformis|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''guanchica'' <small>P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit</small><small>, 2000</small>, suttuspecie endemica de [[Îzoe Canâie|Cana(r)ie]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019528-1|tìtolo=Olea europaea subsp. guanchica|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''laperrinei'' <small>(Batt. & Trab.) Cif., 1942</small> a se tröva in sce de muntagne du [[Sahara]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''maroccana'' <small>(Greuter & Burdet) P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit, 2000</small>, suttuspecie [[Poliploidîa|esaploide]] rapresentâ da 'na pupulasiùn daa parte in sce l'[[Âto Atlànte|Âtu Atlante]], intu [[Maròcco|Maròccu]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. De ciü, u l'è segnalàu de pupulasiùi invasive inte l'[[Australia]] e inte de ìsu(r)e du [[Oçeano Paciffico|Pacificu]]. E analisi genetiche e l'han mustràu cumme ste pupulasiùi e gh'aggen due u(r)igine dife(r)ènti: quelle inte l'Australia de meridiùn e ne vegnen dae varietài dumèsteghe du Mediteraneu, mèntre e âtre (cumme inte l'Australia de levante e inte [[Hawaii]]) e sun derivài dae furme sarvèghe da suttuspecie ''cuspidata'' de l'Africa du süd. U s'è marcàu fina a puscibilitè ch'i nascen di ibridi fra ste due furme<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Henry, L. Wille, D. Cooke e E. Chapuis|tìtolo=On the origin of the invasive olives (Olea europaea L., Oleaceae)|ànno=2007|editô=Heredity 99|léngoa=EN|pp=608-619}}</ref>. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Antimenes Painter - ABV 273 116 - Herakles and Pholos - olive gathering - London BM 1837-0609-42 - 03.jpg|sinistra|miniatura|A campâ de u(r)ive in sc'in anfu(r)a du [[Pitô de Antimenes|pitû de Antimenes]], fâ in gì(r)u au [[520 a.C.|520 primma de Cristu]]]] L'espansciùn de l'u(r)iva a l'è, a l'imprinsippiu, da ligâ au svilüppu du [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]], scicumme che ste cundisiùi e sun stàe l'elemèntu fundamentâle pe'u curtivasiùn de st'èrbe(r)u lì. Stu genere de climma u l'è cumpa(r)ìu cu'u tèmpu a partì da ciü o mênu 10.000 ànni fa, a cumensà daa parte de levante du bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] pe' spandise de dòppu, tèmpu de ciü milenni, a punènte e a setentriùn de stu bacìn. Di stüddi biulogichi fài dau [[Gabriel Camps]] du [[1970]] i l'han pruvàu che l'u(r)iva sarvèga a se truvava intu [[Sahara]] ciü o mênu 11.000 ànni fa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jean Guillaume|tìtolo=Ils ont domestiqué plantes et animaux: Prélude à la civilisation|url=https://books.google.com/books?id=a_AkLoVGPwEC|ànno=2010|editô=Éditions Quæ|çitæ=Versailles|léngoa=FR|p=209|ISBN=978-2-7592-0892-0}}</ref>. E ürtime analisi in sciu pòlline de va(r)ie specie de èrbe(r)i duminanti e ch'i perden e föje e panen marcà che stu cangiamèntu intu climma u secce cumensàu in sci 8.000 ànni fa, intu süd-èst da [[Spagna]], pe' pöi spandise pôcu pe' votta versu setentriùn<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|p. 107}}</ref>. Pe' l'archeulugìa, e primme u(r)ive dumèsteghe e se sa(r)ean svilüpài grossu moddu fra u 3800 e u 3200 primma de Cristu, sèi milenni fa. I stüddi de archeubiulugìa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=J. F. Terral|tìtolo=La domestication de l'Olivier en Méditerranée nord-occidentale: approche morphométrique et implications paléoclimatiques|ànno=1997|editô=Thèse, Université de Montpellier-II|léngoa=FR}}</ref> e l'analisi genetica de pupulasiùi de u(r)ivastri e de serte va(r)ietài<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Baradat, C. Breton, B. Khadari e A. Bervillé|tìtolo=Olive Domestication from Structure of Oleasters and Cultivars using RAPDs and Mitochondrial RFLP|colànn-a=Genetics, Selection, Evolution|ànno=2001, S251-68|léngoa=EN|volùmme=33 (Suppl. 1)}}</ref> i l'han mustràu che l'u(r)iva a l'è stâ [[Domestegaçión|dumestegâ]] int'ina mane(r)a indipendènte inte va(r)ie parte du bacìn du Mediteraneu e che, bèn de prubabile, u l'è stàu in prucessu ch'u gh'è vusciüu du tèmpu. Di scâvi archeulogichi i l'han pruvàu ch'u se maxinava de l'ö(r)iu, intu [[Libano|Libanu]] e a [[Çipro|Cipru]], zà intu [[IV millennio a.C.|IV milenniu primma de Cristu]], ciü che a [[Crêta]] in gì(r)u au 3500 primma de Cristu. De dòppu, versu u [[II millennio a.C.|1700 primma de Cristu]], a tecnica duve(r)â a l'è vegnüa meju e a [[Ugarit]] (au dì d'ancöi [[Ras Shamra]], inta [[Sciria|Scì(r)ia]])<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|p. 108}}</ref> i sun cumpa(r)ìi i primmi gumbi "a èrbe(r)u", di ciü semplici. De dòppu, l'u(r)iva a l'è rivâ inte l'[[Egitto|Egittu]] daa Scì(r)ia, de dunde a l'è stâ impurtâ au tèmpu da [[IX dinastîa egiçiànn-a|IX dinastìa]], fra u 2160 e u 2040 primma de Cristu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Émile Laoust|tìtolo=Mots et choses berbères. Notes de linguistique et d'ethnographie. Dialectes du Maroc|url=http://www.taymat.org/etudesamazighes/Linguistique/Mots-et-choses-berberes-Emile-Laoust.pdf|ànno=1920|editô=Augustin Challamel|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=446-447}}</ref>. [[Immaggine:Presse olive Volubilis.jpg|miniatura|Ricustrusiùn d'ina mö(r)a da ö(r)iu rumâna inta sitài de ''[[Volubilis]]'', d'ancöi in [[Maròcco|Maròccu]]]] U cumerciu de l'ö(r)iu u remunta pe' cuntru a l'[[Etæ do Brónzo|etài du brunzu]], cu'i [[Itîti|Ittiti]] ch'i se ne rifurnivan dae còste de l'[[Àzia Minô|Asia Minû]] mèntre i [[Faraón|fa(r)aùi]] d'Egittu e i ré da [[Mezopotàmia|Mesuputamia]] i u catavan in Scì(r)ia. Inti palàssi [[Çiviltæ minòica|minòichi]] de Crêta, l'ö(r)iu u l'é(r)a cunservàu in gran quantitài inte di vâsi dìti ''pithoi'', mèntre inti palàssi di [[Çiviltæ micenêa|Micenèi]], inta [[Grêcia|Grecia]] cuntinentâle, s'è truvàu pa(r)egge giâre pe' l'ö(r)iu e de to(r)ette scrìte cu'a [[Lineâre B|lineâ(r)e B]] ch'e fan de mensiùn a l'[[Ideogràmma|ideugramma]] de l'ö(r)iu (''élaion''). De sti tèmpi lì a dêa [[Ìzide|Ìside]] a l'é(r)a cunscide(r)â cumme a patrûna da curtivasiùn de u(r)ive: intu detaju, a vella se ligavan e vertü e e prupietài de l'ö(r)iu. Sti traffeghi, alantu(r)a, i l'é(r)an cuntrulài strêti, scicumme che l'ö(r)iu u l'è(r)a ligàu au pute(r)e ecunòmicu e religiusu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|pp. 108-110}}</ref>. Dòppu d'ina crisi scciüpâ pe' a caütta de pa(r)eggi stàtti intu [[Levànte (región)|Levante]] in gì(r)u au 1200 primma de Cristu, u muntà da pupulasiùn du Mediteraneu inte l'[[Etæ do færo|etài du fèru]] u l'ha purtàu aa fundasiùn de pa(r)egge culònie da parte di [[Fenìci]] inte l'[[Àfrica du Nòrd|Africa du Nòrd]], cumme [[Cartagine]], e intu meridiùn da [[Spagna]], ciü che tütte quelle di greghi inte l'Asia Minû, inte ìsu(r)e du [[Mâ Egêo|Mâ Egeu]], in [[Siçillia|Sicilia]] e intu restu da [[Magna Grecia]] e du meridiùn da [[Fransa]], survetüttu in [[Corsega]] e a [[Marseggia|Marseja]]. Inte tütte ste regiùi i sun stài velli a purtà a curtivasiùn de l'u(r)iva<ref>{{Çitta web|url=http://www.oliviers-centenaires.com/origine-mythologique-de-l-olivier.html|tìtolo=Olivier centenaire: Arbre de mythologie|léngoa=FR|vìxita=2026-10-27}}</ref> e a fâne svilüpà i traffeghi. Segundu u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]], l'u(r)iva a nu gh'é(r)a ancù inte l'Italia au tèmpu du [[Lucius Tarquinius Priscus|Tarquinius Priscus]], dau [[616 a.C.|616]] au [[579 a.C.|579 primma de Cristu]]. Intu [[VI secolo a.C.|VI seculu primma de Cristu]] u magistràu e studiusu gregu [[Solón|Sulùn]] u l'ha scritu de lezze ch'e l'han dàu u permissu ae gènte d'[[Atene]] de cumercià l'ö(r)iu d'u(r)iva. Intu [[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]], cun l'[[Lusciandro Magno|Alesciandru Magnu]] ch'u l'axeva cunquistàu u Mediteraneu de levante e l'[[Inpêro persiàn|impe(r)u persiàn]], cu'i traffeghi ch'i sun cresciüi ancù de ciü<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 110-111}}</ref>. [[Immaggine:Traditional oil mill in Imperia.jpg|sinistra|miniatura|[[Gumbu]] a ègua dau ''Saggio teorico-pratico sopra gli ulivi, l'olio e i saponi'' du fràtte [[Bertumê Gundurfi]], d[[a Tûria]], [[1793]]]] Inti seculu de dòppu, cu'u cresce da dumanda d'ö(r)iu pe'u mangià, pe' fà lüxe, pe'a mexìna o pe' de pratiche spurtive e religiuse, se sun svilüpài di növi scistemi de prudusiùn e s'è scritu di manuâli in sce l'argumèntu, cumme quelli du butanicu gregu [[Theóphrastos]] e di agronumi latìn [[Marcus Porcius Cato|Cato]], Pliniu u Veggiu e [[Lucius Iunius Moderatus Columella|Columella]], u(r)igina(r)iu da Spagna, ciü che u [[Mago Carthaginiensis|Mago de Cartagine]]. L'ünificasiùn che l'[[Impêo Roman|impe(r)u rumàn]] u l'axeva dàu ae còste du Mediteraneu a l'ha fàu cresce ancù de ciü i traffeghi e a prudusiùn, cun de regiùi da Spagna e de l'Africa du Nòrd ch'e l'han vistu u svilüppu d'ina curtivasiùn quaxi indüstriâle, grassie a l'emanasiùn de de lezze cumme a ''Lex Marciana'' du [[II secolo|II seculu]], ch'e spunciavan a ciantà e a ineiguà e tère impe(r)iâli<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 111-113}}</ref>. A caütta de l'impe(r)u rumàn, l'espansciùn da [[Crestianêximo|religiùn cristiâna]] e, de dòppu, de siviltài islamiche, e l'han purtàu a 'n cangiamèntu intu mudéllu de cunsümmu, inte regiùi de prudusiùn e inte rée cumerciâli de l'ö(r)iu. I [[Repùbrica de Zena|zenesi]] e i [[Repùbrica de Venéçia|venesiài]] i se sun prufitài de [[Croxæ|cruxàe]] pe' svilüpà di gran traffeghi, ch'i rendevan bèn, cu'u Levante, ciü che pe' spuncià a curtivasiùn de l'u(r)iva e pe' fà frunte ai növi besögni purtài daa prudusiùn du [[Savón|saùn]], pe' cumm'u l'è cumpa(r)ìu intu [[IX secolo|IX seculu]], cuscì cumme pe' rifinì di tesciüi<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 114-116}}</ref>. A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a l'è cumensâ in'etài de espansciùn ch'a l'ha ti(r)àu avanti pe' de lungu, pe' purtà l'u(r)iva aa sò mascima estensciùn pe' terito(r)iu, spunciâ da 'na dumanda ch'a cresceva inta sucietài mudèrna e cun sèmpre ciü de indüstrie, dae frabiche du saùn, a quelle de tesciüi e intu setû da mecanica. Cu'a descuvèrta du [[Nêuvo Móndo|Növu Mundu]], i spagnòlli i l'han purtàu l'u(r)iva inte sò culònie de [[Americhe]], in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Méscico|Mescicu]], [[Perù|Perü]] (du [[1560]]), [[Cile]] e [[California]]. Inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], au mascimu svilüppu de campagne e de culònie de l'Euròpa, l'u(r)iva a l'è rivâ ascì aa sò mascima difüxùn. Scibèn che, du [[XX secolo|Növesèntu]], a süperficce a u(r)ive a secce ca(r)â, u cresce da resa inta curtivasiùn e inta maxinatü(r)a de l'ö(r)iu u l'ha fàu muntâ de sinque votte, fra u [[1903]] e u [[1998]], a prudusiùn mundiâle de ö(r)iu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 117-120}}</ref>. == Curtivasiùn == [[Immaggine:Olive niche.jpg|miniatura|Tère intu bacìn du Mediteraneu dunde l'u(r)iva a l'è curtivâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.researchgate.net/publication/261005349_Modelizacion_del_ciclo_fenologico_reproductor_del_olivo_Olea_europaea_L|tìtolo=Modelización del ciclo fenológico reproductor del olivo|outô=Jose Oteros|dæta=Frevâ 2014|léngoa=ES}}</ref>]] L'u(r)iva a l'è curtivâ pe'u ciü intu bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]], ciü che inte de âtre regiùi du mundu dau climma dife(r)ènte da quellu mediteraneu, ch'e se trövan in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Australia]], [[Cile]] e [[Perù|Pe(r)ü]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Mariela Torres, Pierluigi Pierantozzi, Peter Searles, M. Cecilia Rousseaux, Georgina García-Inza, Andrea Miserere, Romina Bodoira, Cibeles Contreras e Damián Maestri|dæta=27 utubre 2017|tìtolo=Olive Cultivation in the Southern Hemisphere: Flowering, Water Requirements and Oil Quality Responses to New Crop Environments|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 8|nùmero=1830|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5663689}}</ref>. === Cresce e difüxùn === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olea europaea young plant01.jpg|In'u(r)iva nuélla Olea europaea (base of tree).jpg|Èrbe(r)u cu'e ferle d'inta câsa Olive tree grafting.jpg|U(r)iva inse(r)ìa a cu(r)una </gallery> E u(r)ive e prefe(r)ìscen di terén ricchi de [[carcâ]], ancù meju se in sce de rive o de còste, cuscì cumme pe'i pòsti dau climma ciü vixìn aa ma(r)ìna. E ponen cresce inte ògni qualitài de terén lege(r)u, fina in sce de l'argilla ch'a sciüghe bèn, mèntre inti tère ciü bune e patìscen ciü fassile de ma(r)utìe e e prudüxen de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] ciü grammu, cumm'u nutava zà u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]]. E u(r)ive e vegnen sciü bèn inti climmi câdi e inti pòsti au su(r)ìu, sènsa de punti lüveghi. E tempe(r)atü(r)e ciü basse de -10&nbsp;°C e ponen purtà a di dànni fina inte ciante ciü grosse mèntre che, pe' cuntru, i èrbu(r)i i scampan bèn ai mumènti de [[Sésia|sessia]], grassie ae sò [[Réixe|raìxe]] rexistènti e bèn spantegài. E u(r)ive e ponen restà in prudusiùn pe' di seculi, s'e sun scravài bèn e cun regularitài<ref>{{Çitta web|url=https://www.oliveoiltimes.com/world/preservation-of-monumental-olive-trees/50921|tìtolo=On the Preservation and Maintenance of Monumental Olive Trees|dæta=22 marsu 2016|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. E u(r)ive e se ponen spantegà inte de mane(r)e dife(r)ènti, faxèndune de [[Talea|talee]] o destacandune de [[Margòtta|ferle]]; i èrbe(r)i i taccan fassile in sce terén giüsti e, s'i sun tajài, i böttan turna cun de [[Fèrla|ferle]] dau seppu. De ciü, i se ponen curtivà partèndu fìn daa semènsa. A ògni moddu, a resa di èrbe(r)i nasciüi da ferle o daa semènsa a l'è ciütòstu scarsa e, pe' fâla vegnì meju, a cianta a l'è da [[Inestu|inse(r)ì]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=A. Lewington|outô2=E. Parker|tìtolo=Ancient Trees|ànno=1999|editô=Collins & Brown|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=114|ISBN=978-1-85585-704-9}}</ref>. Pe' agiütà a cianta a [[bötà]], u [[Pericàrpo|pe(r)icarpu]], ch'u l'è bagnàu d'ö(r)iu, u l'è inüme(r)ìu faxèndulu marsì in pôcu, o se nù u l'è ciumbàu inte l'ègua câda o int'ina sulusiùn alcalìna<ref>{{Çitta web|url=http://www.plantgrower.org/olive.html|tìtolo=Olive|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. Quandu che u frèidu ze(r)àu u fa di dànni o u massa e parte ciü âte de l'èrbe(r)u, u portainestu u pò scampà au mèximu e cacià turna di brutti, che a sò votta i vegnen di növi èrbe(r)i. Inte sta mane(r)a e u(r)ive e ponen resciu(r)ì pe' sò cuntu. Presèmpiu, quandu du [[1985]] ina gran ze(r)â in [[Toscann-a|Tuscâna]] a l'axeva strinàu tante u(r)ive in prudusiùn o bèn che vegge, u s'è previstu che i u(r)ivèi i se sa(r)ean repiài tèmpu de quattru o sinqu'ànni<ref>{{Çitta web|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/food/1985/08/18/the-italian-extra-virgin-olive-oil-disaster/2a00c9bc-ce00-4c99-8714-a2a7691a09d1/|tìtolo=The Italian Extra-Virgin Olive Oil Disaster|outô=Toni Lydecker|scîto=The Washington Post|dæta=18 agustu 1985|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. === Campâ === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Passo del Ginestro-uliveto.jpg|De [[Réa da u(r)ive|rée da u(r)ive]] a[[u Téstegu]] The Olive Harvest (1862-63), by Telemaco Signorini.jpg|A campâ a man, [[Telemaco Signorini]], [[1862]] COLLECTIE TROPENMUSEUM Olijfoogst met behulp van stokken TMnr 10028630.jpg|A batte cu'e [[Canna (cianta)|canne]], [[Maròcco|Maròccu]], [[1955]] Harvesting of olives 'salonenque' with comb.jpg|Petenetta da campà e u(r)ive, [[Fransa]] Old woman cleaning olives.jpg|Ina dònna [[Tunixia|tünisìna]] ch'a passa e u(r)ive au [[seassu]] Olivenernte.JPG|U(r)ive passài aa [[Chita(r)a (agricultü(r)a)|chita(r)a]] in [[Grêcia|Grecia]] Ilham Aliyev attended opening of olive oil and table olive products processing plant in Zira settlement 07.jpg|Macchina pe'a curtivasiùn indüstriâle, [[Azerbaijan|Azerbaigiàn]] </gallery> Inta regiùn du Mediteraneu e u(r)ive e sun campài a l'autünnu, a partì dau mese d'utubre<ref>{{Çitta web|url=https://www.organicfarming-italy.com/en/olive-harvest-2025-2026-europe/|tìtolo=Olive Harvest 2025/2026 Europe - Production, Quality & Outlook|dæta=27 frevâ 2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. De sòlitu, a ciü parte de u(r)ive a l'è campâ batèndu l'èrbe(r)u intregu o ina sò ramma aa votta. In âtru scistema duve(r)àu u l'è quellu de muntà cu'ina sca(r)a e campà e u(r)ive a man, metèndule int'in [[Sàcco|saccu]] o ina [[Sachetta (agricultü(r)a)|sachetta]] purtâ in scôsu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20131228120928/http://olivemuseum.com/harvest-olives.html|tìtolo=Methods for harvesting olive fruit|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. E u(r)ive da to(r)a e sun da campà cun di scistema ciü delicài, scicumme che i früti macài i ciappan in güstu ama(r)u: inte stu câxu, presèmpiu, quand'i se campan u se pòrta au còllu de [[Cavagna|cavagne]], dunde metìgheli a man. Inte de regiùi de l'[[Italia]], cumme a [[Liguria|Ligü(r)ia]], ciü che da [[Croaçia|Cruassia]] e da [[Grêcia|Grecia]], e u(r)ive e sun campài pe' tradisiùn a man, scicumme che u terén u l'è tròppu asidentàu pe' duve(r)âghe de macchine. De cunseguènsa, a segunda du scistema duve(r)àu i früti i sun campài sènsa gua(r)i de macaü(r)e, cuscì che u prudòttu, aa fìn, u riva a 'na qualitài bèn âta. Inte sti câxi, u se pò campà e u(r)ive dae ramme tajài da l'èrbe(r)u, travaju ch'u l'agiütta fina pe'a prudusiùn di ànni de dòppu<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=2006|méize=Primma/Stài|tìtolo=Unusual Olives|revìsta=Epikouria Magazine|léngoa=EN}}</ref>. A quantitài d'ö(r)iu intu frütu a cangia bèn fra ina cultivar e l'âtra; a ògni moddu u pe(r)icarpu, de sòlitu, u cuntegne fra u 60 e u 70% d'ö(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oliver Rackham|outô2=Jennifer Alice Moody|tìtolo=The making of the Cretan landscape|url=https://books.google.com/books?id=k4dHmA9jq4wC|ànno=1996|editô=Manchester University Press|léngoa=EN|ISBN=978-0-7190-3647-7}}, mensunàu inte: {{Çitta publicaçión|outô=F. R. Riley|ànno=2002|tìtolo=Olive Oil Production on Bronze Age Crete: Nutritional properties, Processing methods, and Storage life of Minoan olive oil|revìsta=Oxford Journal of Archaeology|volùmme=Vul. 21|nùmero=63|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1111%2F1468-0092.00149}}</ref>. === Minacce === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Bactrocera oleae g2 (cropped).jpg|In'u(r)iva cu'u vermu da musca au tersu stàddiu Prays oleae 1.jpg|De föje sgarbài daa camu(r)a de l'u(r)iva Spilocaea oleagina.jpg|E cunseguènse in sce föje da ''Venturia oleaginea'' Pseudomonas savastanoi g1.jpg|Ina massa purtâ daa rugna de l'u(r)iva Olivenhain mit Xylella fastidiosa bei Surano LE 190710.jpg|In u(r)iveu curpìu daa ''Xylella'' </gallery> Di gran dànni aa curtivasiùn i sun quelli fài daa [[musca de l'u(r)iva]] (''Bactrocera oleae''), ch'a l'inse(r)ìsce e sò öve intu frütu. A purpa in gì(r)u au garbu a finìsce pe' marsì e a vegne ama(r)a, cun l'u(r)iva ch'a nu se pò ciü mangià. U vermu da musca u pò purtà a perde du tüttu a prudusiùn de u(r)ive da to(r)a, mèntre a pò sbascià u prêxu de l'ö(r)iu de l'80%<ref>{{Çitta web|url=https://ipm.ucanr.edu/home-and-landscape/olive-fruit-fly/#gsc.tab=0|tìtolo=Olive Fruit Fly|outô=University of California|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref>. Dapöi u gh'è u vermu da [[camu(r)a de l'u(r)iva]], ''Prays oleae'', che de primma a ne [[Minatô (botànica)|sgarba e föje]] e lì drentu a vegne ina püpa. A segunda e a tersa generasiùn du mèximu ànnu e pòrtan pe' cuntru a di dànni ae föje, ae sciu(r)e e ai früti<ref>{{Çitta web|url=https://www.forestpests.eu/pest/prays-oleae|tìtolo=Prays oleae: Olive moth|outô=Forest Pests Europe|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref>. In funzu, a ''[[Venturia oleaginea]]'', u pò ferà i èrbe(r)i pe' ciü stagiùi daa fì(r)a, purtandu ina ma(r)utìa ch'a se mustra cun de macce scü(r)e in sce föje, cun di gran dànni ai u(r)ivèi. Intu detaju, sta ma(r)utìa a ne ruìna i früti, faxènduli maü(r)à ciü tardi e sbasciandune a resa de l'ö(r)iu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Friday O. Obanor, Monika Walter, E. Eirian Jones e Marlene V. Jaspers|ànno=2008|tìtolo=Effect of temperature, relative humidity, leaf wetness and leaf age on Spilocaea oleagina conidium germination on olive leaves|revìsta=European Journal of Plant Pathology|volùmme=Vul. 120|nùmero=3|pp=211-222|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1007%2Fs10658-007-9209-6}}</ref>. Pe'i [[Bacteria|bate(r)i]] u gh'è u ''[[Pseudomonas savastanoi]]'' pv. ''oleae'', ch'u pòrta aa "rugna de l'u(r)iva", ch'a se mustra cun de masse inti bötti da cianta<ref>{{Çitta publicaçión|outô=J. D. Janse|ànno=1982|tìtolo=Pseudomonas syringae subsp. savastanoi (ex Smith) subsp. nov., nom. rev., the bacterium causing excrescences on Oleaceae and Nerium oleander L.|revìsta=International Journal of Systematic Bacteriology|volùmme=Vul. 32|nùmero=2|pp=166-169|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1099%2F00207713-32-2-166}}</ref>, e a ''[[Xylella fastidiosa]]'', che dai agrümmi e dai vì a l'ha cumensàu a ferà e u(r)ive da [[Puggia|Püja]], cu'a ma(r)utìa dìta u [[cumplessu du secà lestu de l'u(r)iva]]<ref>{{Çitta web|url=http://ourenvironment.berkeley.edu/2015/02/minimizing-the-spread-of-disease-in-italys-famous-olive-trees/|tìtolo=Minimizing the Spread of Disease in Italy's Famous Olive Trees|scîto=Our Environment at Berkeley|editô=University of California, Berkeley|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-32031233|tìtolo=EU warning as olive tree disease spreads in Italy|dæta=24 marsu 2015|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.atlasobscura.com/articles/olive-oil-disease-italy|tìtolo=The Farmer Trying to Save Italy's Ancient Olive Trees|outô=Agostino Petroni|dæta=29 arvì 2021|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref>. U sò [[Vetô (epidemiologîa)|vetû]] prinsipâle u l'è ''[[Philaenus spumarius]]''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=G. P. Martelli, D. Boscia, F. Porcelli e M. Saponari|ànno=2015|tìtolo=The olive quick decline syndrome in south-east Italy: A threatening phytosanitary emergency|revìsta=European Journal of Plant Pathology|volùmme=Vul. 144|nùmero=2|pp=235-243|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1007%2Fs10658-015-0784-7}}</ref>. Inte tère ciü a setentriùn dunde se trövan di u(r)ivèi, cumme inte l'[[Italia]] du nòrd, inta [[Fransa]] du süd e in [[Svissea|Svisse(r)a]], e u(r)ive e patìscen ascì u ze(r)u<ref>{{Çitta web|url=https://www.patrimoineculinaire.ch/Prodotti#471|tìtolo=Olio d'oliva ticinese|léngoa=IT|vìxita=2026-10-30}}</ref>. E bu(r)iâne de vèntu e d'ègua ch'e dü(r)an pe' di giurni au tèmpu de campâ e u(r)ive e ponen purtà a di dànni. Inte parte ciü frèide de l'entrutèra du Mediteraneu a curtivasiùn de l'u(r)iva a lascia u pòstu a quella de âtri èrbe(r)i da frütu, pe'u ciü de [[Castagna|castagne]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Mazzoleni|tìtolo=Recent Dynamics of the Mediterranean Vegetation and Landscape|url=https://books.google.com/books?id=s88vzd9PwkkC|ànno=2004|editô=John Wiley & Sons|léngoa=EN|p=145|ISBN=978-0-470-09370-2}}</ref>. === Va(r)ietài === U gh'è de sentenàe de qualitài de u(r)ive, cunscide(r)ài cumme de sò [[cultivar]]<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|tìtolo=World Olive Encyclopedia|ànno=1996|editô=International Olive Council|léngoa=EN|capìtolo=Cultivars|ISBN=978-84-01-61881-9}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Fabrizia Lanza|tìtolo=Olive: A Global History|ànno=2012|editô=Reaktion Books|léngoa=EN|pp=106-110|ISBN=978-1-86189-972-9}}</ref>. Fra 'na va(r)ietài e l'âtra se ghe ponen truvà di cangiamènti impurtanti intu cu(r)û, inte dimensciùi, inta furma e inte carateristiche du svilüppu de l'u(r)iva, ciü che in sce qualitài de l'ö(r)iu ch'u se ne franze<ref name=":3" />. Ina va(r)ietài d'u(r)iva a pò êsse da ö(r)iu, da to(r)a o buna pe' tütte due<ref>{{Çitta lìbbro|outô=A. Garrido Fernandez|outô2=M. J. Fernandez-Diez|outô3=M. R. Adams|tìtolo=Table Olives: Production and Processing|ànno=1997|editô=Springer|léngoa=EN|pp=23-45|ISBN=978-0-412-71810-6}}</ref>. Scicumme che tante va(r)ietài d'u(r)iva e sun quaxi du tüttu o du tüttu [[Outoinconpatibilitæ|autu-incumpatibili]], e sun de sòlitu ciantài a cubbie, cu'ina cultivar prima(r)ia e üna segunda(r)ia, sernüa pe'a sò capacitài de fecundà a prima(r)ia. U scistema de autuincumpatibilitài u cumprènde numma che dui gruppi, basài in sc'in [[gêne]] ch'u g'ha giüstu dui [[Alêle|alêli]] e ch'u pòrtan aa fòrte autu-sterilitài ch'a s'è truvâ inte l'u(r)iva<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Mariotti, Saverio Pandolfi, Isabelle De Cauwer, Pierre Saumitou-Laprade, Philippe Vernet et al.|ànno=2021|tìtolo=Diallelic self-incompatibility is the main determinant of fertilization patterns in olive orchards|revìsta=Evolutionary Applications|volùmme=Vul. 14|nùmero=4|pp=983-995|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8061272}}</ref>. Pe' mezzu de pröve de selesiùn in sce l'u(r)iva u s'è mi(r)àu pe'u ciü de ti(r)à fö(r)a di ibridi cun de carateristiche ch'e vegnissen a taju ai cuntadìn, a cumensà daa rexistènsa aa ma(r)utìa purtâ dai funzi du genere ''[[Verticillium]]''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Pedro Valverde, Diego Barranco, Francisco Javier López-Escudero, Concepcion Munoz Díez e Carlos Trapero|dæta=22 frevâ 2023|tìtolo=Efficiency of breeding olives for resistance to Verticillium wilt|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 14, 1149570|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9994353/}}</ref>. === Specie invasiva === [[Immaggine:Invasive weeds in the adelaide hills.jpg|miniatura|L'u(r)iva intu mezzu a de âtre ciante invasive in sce [[Adelaide Hills]]]] Fìn da quandu s'è cumensàu a curtivâla, l'u(r)iva a l'è turnâ pa(r)egge votte au sò [[Spêce sarvæga|stàttu sarvègu]], cun ste ciante ch'e l'han fina piàu u pòstu de pupulasiùi sarvège u(r)igina(r)ie de l'Euròpa de meridiùn<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roselyne Lumaret|outô2=Noureddine Ouazzani|ànno=2001|tìtolo=Ancient wild olives in Mediterranean forests|revìsta=Nature|volùmme=Vul. 413|nùmero=6857|p=700|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1038%2F35099680}}</ref>. Inte l'[[Australia do Sud|Australia du Süd]] l'u(r)iva a l'è cunscide(r)â cumme ina specie invasiva, u(r)igine de tanti dànni ae ciante du pòstu. Inte ste tère a sò semènsa a l'è spantegâ daa [[Vórpe róssa|vurpe russa]], in'âtra specie ch'a gh'è stâ intrudòtta, e da di uxelli cumme u [[Stronéllo|strunéllu eurupeu]] e l'[[emu]]. I òssi i böttan cuscì inti bòschi, pe' creà in ambiènte scü(r)u ch'u suffuca i brutti di èrbe(r)i du pòstu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=D. H. R. Spennemann|outô2=L. R. Allen|ànno=2000|tìtolo=Feral olives (Olea europaea) as future woody weeds in Australia: a review|revìsta=Australian Journal of Experimental Agriculture|volùmme=Vul. 40|nùmero=6|pp=889-901|léngoa=EN|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2000AuJEA..40..889S}}</ref>. Scicumme che u climma de sta regiùn u l'è seccu e zà bèn a pe(r)ìgu du brüxâ, l'u(r)iva sarvèga, ch'a l'è pina d'ö(r)iu, a fa muntà du bellu stu genere de pe(r)ìgu inti bòschi [[Sclerofìllo|sclerufilli]] ch'i se ghe trövan<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130205144030/http://www.pir.sa.gov.au/__data/assets/pdf_file/0019/37900/Olives_weed.pdf|tìtolo=Olives as Weed|outô=Animal and Plant Control Commission of South Australia|léngoa=EN|vìxita=2026-10-29}}</ref>. == Prudusiùn == {{Seçión vêua}} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Marie-Claire Amouretti|outô2=Georges Comet|tìtolo=Le Livre de l'olivier|ànno=2000|editô=Aix-en-Provence|çitæ=ÉDISUD|léngoa=FR|cid=Amouretti & Comet, 2000|ISBN=978-2-7449-0198-0}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Plantae]] [[Categorîa:Agricoltua]] 8zlugg8hg3eapa0y52ci4ghwtqewbw0 275212 275211 2026-10-31T19:50:08Z N.Longo 12052 + 275212 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Tassobox |nome = ''Olea europaea'' |immagine = Olea europaea - Zeytin.JPG |didascalia = <div style="text-align:center;">U(r)ive inta [[pruvinsa de Adana]], [[Turchia|Türchìa]]</div> |var-intervàllo_geològico = Intervallu geulogicu |intervallo = {{Intervàllo geològico|0.06|0|Âtu [[pleistucêne]]-ancöi}} |var-stâto_de_conservaçión = Stàttu de cunservasiùn |statocons = LC |statocons_versione = iucn3.1 |statocons_ref = <ref>{{Çitta web|url=https://www.iucnredlist.org/species/63005/209128651|tìtolo=Olive - Olea europaea|outô=IUCN|dæta=2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-23}}</ref> |var-clasificaçión_APG_IV = Clascificasiùn APG IV |var-domìnio = Duminiu |dominio = [[Eukaryota]] |var-régno = Regnu |regno = [[Plantae]] |sottoregno = [[Tracheobionta]] |var-sotorégno = Sutturegnu |var-superdivixón = Süperdivixùn |superdivisione = [[Spermatophyta]] |var-divixón = Divixùn |divisione = [[Magnoliophyta]] |var-clàsse = Classe |classe = [[Magnoliopsida]] |var-sotoclàsse = Suttuclasse |sottoclasse = [[Asteridae]] |var-órdine = Urdine |ordine = [[Scrophulariales]] |var-famìggia = Famìa |famiglia = [[Oleaceae]] |var-tribù = Trebü |var-sototribù = Suttutrebü |var-génere = Genere |genere = [[Olea]] |var-spêce = Specie |specie = '''O. europaea''' |var-clasificaçión_Cronquist = Clascificasiùn Cronquist |FIL? = x |regnoFIL = [[Plantae]] |clade1 = [[Angiospermae]] |clade2 = [[Mesangiospermae]] |clade3 = [[Eudicotidae]] |clade4 = [[Eudicotidae sentrâli]] |clade5 = [[Superasteridae]] |clade6 = [[Asteridae]] |clade7 = [[Euasteridae]] |clade8 = [[Lamiidae]] |ordineFIL = [[Lamiales]] |famigliaFIL = [[Oleaceae]] |specieFIL = '''O. europaea''' |var-nomenclatûa_binomiâle = Numenclatü(r)a binumiâle |binome = Olea europaea |biautore = [[Linneo|L.]] |bidata = 1753 |tribùFIL = [[Oleeae]] |sottotribùFIL = [[Oleinae]] |genereFIL = [[Olea]] |var-scinònimi = Scinonimi<ref name="POWO">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref> |sinonimi = ''Olea pallida'' <small>Salisb., 1796</small><br />''Olea sativa'' <small>Hoffmanns. & Link, 1820</small> |suddivisione = Suttuspecie |suddivisione_testo = * ''O. europaea cerasiformis'' * ''O. europaea cuspidata'' * ''O. europaea europaea'' * ''O. europaea guanchica'' * ''O. europaea laperrinei'' * ''O. europaea maroccana'' |mappa_distribuzione = Olea europaea range.svg |didascalia_distribuzione = {{Legend|#70A800|''O. europaea europaea''}} {{Legend|#CA7AF5|''O. europaea laperrinei''}} {{Legend|#FFFF00|''O. europaea maroccana''}} {{Legend|#0070FF|''O. europaea guanchica''}} {{Legend|#FF0000|''O. europaea cerasiformis''}}<span style="color:#FFA800"><big>&#9650;</big></span>Purtàu da l'òmmu e natü(r)alizàu ([[sinantropìsmo|sinantrupismu]]) }} L'&#8203;'''u(r)iva'''{{#tag:ref|Scritu ascì ''u"riva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia Fratelli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=604|volùmme=Vul. II}}</ref> o ''uȓiva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Utubre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=143, 223|ISBN=979-12-985789-0-6}}</ref>, ''au<u>r</u>ìva'' a[[U Soudàn|u Sodàn]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.soudan.it/dizionar.htm|tìtolo=Dizionario illustrato Soudanèlu-Italiano|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-31}}</ref>, ''ou''r''iva'' o ''cianta d'ou''r''ive'' a [[Seriana|Se(r)iâna]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Loredana Veneziano|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Ceriana|url=https://books.google.com/books?id=KIJuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Philobiblon Edizioni|çitæ=Vintimìa|léngoa=LIJ, IT|p=265|ISBN=88-94-71482-9}}</ref>, ''èrbuu'', ''uivu'' o ''urivu'' a [[Inéia|Uneja]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lucetto Ramella|tìtolo=Vocabolario italiano - dialetto d'Oneglia|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008590|ànno=2003|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Imperia|léngoa=LIJ, IT|p=116}}</ref>, ''auìva'', ''uìva'' o ''uìvu'' a [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]]<ref name="AAVV2020">{{Çitta lìbbro|outô=Ambrogio Arimondo, Mario Corso, Giorgio Fedozzi e Giovanni Arbarelli|tìtolo=U vucabulâiu: dizionario ragionato della parlata di San Bartolomeo al Mare e dintorni (Ed. 2020, Parte 1, Glossario)|url=http://www.cadepuio.it/files/glossario_2-2020.pdf|ànno=2020|editô=Circolo Culturale Cà de Puiö|léngoa=LIJ, IT|p=21}}</ref>, ''aur̂iva'' a [[Ciappa (San Bertumê)|Ciappa]]<ref name="AAVV2020" />, ''uìvu'' in [[Andôa|Andö(r)a]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.andoraneltempo.it/librigallerie/volume-2---adriano-ghiglione.php|tìtolo=Manuale della parlata di Rollo e della Marina: versione italiano-andorese|outô=Adriano Ghiglione|léngoa=LIJ, IT|p=403|vìxita=2026-10-27}}</ref>, ''u''r''iva'' o ''u''r''ivu'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0077958|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=A(r)àsce|léngoa=LIJ, IT|pp=50, 148}}</ref>, ''oîvu'' o ''uîvu'' intu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=52}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=[[Giulia Petracco Sicardi]]|tìtolo=Dizionario pietrese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/SBL0307094|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=85}}</ref>, ''oîvu'' a [[Borṡi|Borzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0465052|ediçión=2|ànno=Mazzu 1989 (1984)|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''or̭ivu'' a [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''ur̭ivu'' a [[Gura (Finô)|Gu(r)a]] e [[Ölle]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008566|ànno=Lüju 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=LIJ, IT|p=198}}</ref>, ''oriva'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|pp=92, 186}}</ref>, ''oiva'' a [[Varigotti|Va(r)igotti]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=92}}</ref>, ''ouviva'' o ''erbu d'ouvive'' in [[Dialettu savuneize|savunese]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Rosa Sguerso|outô2=Anita Sguerso|tìtolo=Compendio di voci ed espressioni del dialetto savonese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CFI0240514|ànno=Lüju 1985|editô=Editrice Liguria|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=99}}</ref>, ''erbo d'oive'', ''erbo d'öive'', ''oivo/oîvo'' o ''öivo'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/olivo#olivo.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - olivo|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-10-23}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=olivo|tìtolo=TIG - olivo|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-23}}</ref>|group=n.}} ('''''Olea europaea''''' <small>[[Linneo|L.]], 1753</small>) a l'è ina [[Spêce|specie]] de [[Plantae|cianta]] da [[Famìggia (tascionomîa)|famìa]] de ''[[Oleaceae]]'', dau purtamèntu a [[Èrbo|èrbe(r)u]] o a [[Cósto|custu]] e spantegâ in natü(r)a fra [[Africa]], [[Asia]] e [[Euròpa|Eurôpa]] faciâ in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Cu'u numme u(r)iva, pe'u ciü, u se fa de riferimèntu aa varietài dumèstega da [[Sotospêce|suttuspecie]] '''''Olea europaea europaea''''', ch'a l'è stâ sernüa da l'òmmu e che, au dì d'ancöi, a l'è curtivâ cumme [[Èrbo da frûto|èrbe(r)u da frütu]] inte regiùi sübtrupicâli de tüttu u mundu, cu'e sò [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] ch'e sun duve(r)ài tantu pe' franzene de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] che pe' êsse mangiài cuscì. == U(r)igine du numme == [[Immaggine:Olive and Oil etymology.svg|sinistra|miniatura|U(r)igine de pa(r)olle "u(r)iva" e "ö(r)iu (d'u(r)iva)]] A pa(r)olla "u(r)iva" a ne vegne dau [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''ŏlīva''<ref>{{Çitta web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=oliva|tìtolo=oliva|outô=Charlton T. Lewis|outô2=Charles Short|scîto=A Latin Dictionary|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>, numme duve(r)àu tantu pe'a cianta che pe'u frütu, che a sò votta u tröva de u(r)igine inte l'antìga furma [[Léngoa pröto-grêga|protu-grega]] *ἐλαίϝα, *''elaíwa'', che in [[Lengua grega antiga|gregu clascicu]] a l'è passâ a ἐλαία, ''elaía'', turna duve(r)â tantu pe' l'èrbe(r)u che pe'u sò frütu<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Oxford Latin Dictionary|url=https://archive.org/details/aa.-vv.-oxford-latin-dictionary-1968|ànno=1968|editô=Clarendon Press|léngoa=EN|capìtolo=oliva}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)lai/a|tìtolo=ἐλαία|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. Fina a pa(r)olla "ö(r)iu" a l'imprinsippiu a gh'axeva numma che u sènsu de "ö(r)iu d'u(r)iva", vegnindune da ''ŏlĕum''<ref>{{Çitta web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=oleum|tìtolo=oleum|outô=Charlton T. Lewis|outô2=Charles Short|scîto=A Latin Dictionary|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref> e ἔλαιον (''élaion''), ch'u vö dì pròpiu "ö(r)iu d'u(r)iva"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Alfred Ernout|outô2=Antoine Meillet|tìtolo=Dictionnaire étymologique de la langue latine|url=https://archive.org/details/DictionnaireEtymologiqueDeLaLangueLatine/page/n1/mode/2up|ànno=2001 [1932]|editô=Klincksieck|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|capìtolo=oleum}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)lai/a|tìtolo=ἐλαία|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)/laio,|tìtolo=ἔλαιον|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. De de lì, a pa(r)olla "ö(r)iu" inte tante lengue a tröva de primma u(r)igine pròpiu dau numme da cianta e du sò frütu<ref>{{Çitta web|url=https://www.etymonline.com/word/oil|tìtolo=oil (n.)|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. E furme ciü antìghe da pa(r)olla grega, ch'u ghe secce de pröve segü(r)e, e sun u [[Léngoa micenêa|miceneu]] 𐀁𐀨𐀷, ''e-ra-wa'', e 𐀁𐀨𐀺, ''e-ra-wo'', o 𐀁𐁉𐀺, ''e-rai-wo'', intu scistema de scritü(r)a scilabicu da [[Lineâre B|lineâ(r)e B]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=12&wid=318|tìtolo=The Linear B word e-ra-w|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=http://www.palaeolexicon.com/ShowWord.aspx?Id=16728|tìtolo=The Linear B word e-ra-wo|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160321102105/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra3-wo/|tìtolo=e-ra3-wo|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160320140244/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra-wo/|tìtolo=e-ra-wo|outô=K. A. Raymoure|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. == Descrisiùn == [[Immaggine:Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 109) (8232783218).jpg|sinistra|miniatura|To(r)a butanica de l'u(r)iva dumèstega intu ''[[Koehler's Medizinal-Pflanzen]]'', [[1887]]]] === Generâle === E va(r)ie qualitài de ''Olea europaea'' e sun di custi o di èrbe(r)i ch'i [[Senprevèrde|nu perden e föje]] e ch'i ponen rivà a 'n'artessa de 15 mêtri. E [[Ràmma|ramme]] e sun cuèrte de scaje peltài mèntre e [[Féuggia|föje]], misse a cubbie, e g'han in bòrdu ch'u l'è lisciu e ina furma elittica, ciü o mênu strêta. Ciütòstu dü(r)e, e sun cuèrte d'in pèi a scaje e e g'han ina lunghessa fra i 3 e i 9 citti<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/general-information|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche o in sciu gianu, e sun tacài insemme inte carateristiche pâne, ch'e se svilüppan in pusisiùn ascela(r)e. U [[Càlice (botànica)|calice]] da sciu(r)a u l'è tüttu sadàu insemme, ciütòstu cürtu, cun quattru lôbi a triangulu. E [[Coròlla|cu(r)olle e]] furman di tübbi de quattru [[Pétalo|petali]], mèntre i [[Stâme|stâmi]] i sun dui. L'[[Ovâio|ova(r)iu]], supe(r)u, u g'ha ina furma a cônu, ciü o mênu gunfiâ. U [[Frûto|frütu]], l'[[U(r)iva (frütu)|u(r)iva]], u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] carnusa cu'in òssu dü(r)u, daa lunghessa ch'a pò cangià dai 5&nbsp;mm ai 4&nbsp;cm e ch'a vegne negra ina votta ch'a l'è maü(r)a<ref name=":2" /><ref name=":1" />. === U(r)iva dumèstega === L'u(r)iva dumèstega, cumme e âtre va(r)ietài de ''Olea europaea'', a l'è ina cianta [[Senprevèrde|sempreverde]] e ch'a vegne sciü bèn intu [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]]. A g'ha in [[Teu|troncu]] che de sòlitu u mustra in svilüppu inturtignàu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eddo Rugini, Luciana Baldoni, Rosario Muleo e Luca Sebastiani|tìtolo=The Olive Tree Genome|url=https://books.google.com/books?id=DgDGDQAAQBAJ&pg=PA14+|ànno=2016|editô=Springer|léngoa=EN|p=14|ISBN=978-3-319-48887-5}}</ref>, ch'u pò muntà sciü fin'a rivà in sci 10 mêtri d'artessa, cu'ina [[Scòrsa (botànica)|scorsa]] ch'a l'è in sciu grixu. E [[Féuggia|föje]] e g'han ina furma tunda lungâ, de cu(r)û grixu-verde a l'indrìtu e giancastru a l'inversu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|tìtolo=Flowers of Europe|ànno=1969|editô=Oxford University Press|çitæ=Lundra|léngoa=EN|pp=312-313|capìtolo=Oleaceae: Olea: Olive}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|outô2=Anthony Huxley|tìtolo=Flowers of the Mediterranean|ànno=1972|editô=Chatto and Windus|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=145|capìtolo=Olea-Olive}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche e picìne, e sciu(r)ìscen pe'u ciü in sce ramme de l'ànnu de primma, misse a pâne drìte ch'e nascen a partì da l'ascella de föje. Ògni sciu(r)a a l'è fâ de quattru [[Pétalo|petali]] in sciu giancu-gianu, tacài insemme au sò fundu, dund'i se ünìscen a 'na base furmâ da quattru [[Sépalo|sepali]] verdi, turna tacài insemme. I [[Bûxo|pummi]] i crescen pôcu pe' votta, pe' 4-6 setemâne, fin'a rivà a 'na lunghessa de ciü o mênu 2 citti, quand'i sciu(r)ìscen. A sciu(r)a a resta tacâ aa cianta pe' 5-6 giurni inte regiùi ciü câde e pe' 2 setemâne inte quelle ciü frèide<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Esmaeil Seifi, Jenny Guerin, Brent Kaiser e Margaret Sedgley|ànno=2015|méize=Zenâ|tìtolo=Flowering and fruit set in olive: a review|revìsta=Iranian Journal of Plant Physiology|volùmme=5|nùmero=2|pp=1263-1272|léngoa=EN|url=https://web.archive.org/web/20250919081522/https://journals.iau.ir/article_539653_140a99eea26c37e6020a694666a7b405.pdf}}</ref>. U [[Frûto|frütu]], cumme dìtu, u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] picìna, lunga 1-2,5&nbsp;cm quand'a l'è maü(r)a. Inte qualitài sarvèghe e [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] e sun ancù ciü picìne, cu'ina pélle che, pe' cuntru, a l'è ciü sutì<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Apostolos Kiritsakis|outô2=Fereidoon Shahidi|tìtolo=Olives and Olive Oil as Functional Foods: Bioactivity, Chemistry and Processing|url=https://books.google.com/books?id=J7gfBQAAQBAJ&pg=PA113|ànno=2017|editô=John Wiley & Sons|léngoa=EN|p=129|ISBN=978-1-119-13531-9}}</ref>. == Tasciunumìa == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olea europaea sylvestris (uddastru).jpg|In u(r)ivastru in [[Corsega]] Olea europaea cuspidata-africana Cape Town.JPG|In èrbe(r)u de ''O. cuspidata'', [[Çittæ do Cavo|Sitài du Câu]] Olea cerasiformis (Fuerteventura).jpg|''O. guanchica'', [[Fuerteventura]] Olea europaea subsp laperrinei.jpg|Ina cianta de ''O. laperrinei'' in [[Niger]] </gallery> Aa revixùn du genere ''Olea'', fâ du [[2002]], a specie ''Olea europaea'' a l'è stâ spartìa inte suttuspecie chi sutta, levàu ''O. europaea africana'', ch'a l'é(r)a cunscide(r)â cumme parte da ''cuspidata''<ref name=":1">{{Çitta publicaçión|outô=P. S. Green|ànno=2002|tìtolo=A Revision of Olea L. (Oleaceae)|revìsta=Kew Bulletin|editô=Royal Botanic Gardens|çitæ=Kew|volùmme=Vul. 57|nùmero=1|pp=91-140|léngoa=EN|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F4110824}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>: * ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'', carateristica du bacìn du Mediteraneu<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77172513-1|tìtolo=Olea europaea subsp. europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''sylvestris'', varietài sarvèga, u cuscì dìtu [[u(r)ivastru]]; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''europaea'', varietài dumèstega, l'u(r)iva ch'u se ghe riferìsce pe'u ciü intu parlâ, a ne vegne da 'na [[Seleçión artifiçiâle|selesiùn]] de l'u(r)ivastru; * ''Olea europaea'' subsp. ''africana'' <small>(</small><small>Mill.) P.S.Green, 1979</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga spantegâ inta ciü parte de l'[[Africa]], [[Îzoe Mascarene|ìsu(r)e Masca(r)ene]] cumprese<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887159-1|tìtolo=Olea europaea subsp. africana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cuspidata'' <small>(Wall. & G.Don) Cif., 1942</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga ch'a se tröva inte tante regiùi secche de l'[[Asia]], da l'[[Arabbia (region)|A(r)abbia]] fina in [[Cinn-a|Cina]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77190043-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cuspidata|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cerasiformis'', <small>G.Kunkel & Sunding, 1972</small>, suttuspecie [[Ploidîa|tetraploide]] ch'a l'è endemica de [[Madeira]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887160-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cerasiformis|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''guanchica'' <small>P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit</small><small>, 2000</small>, suttuspecie endemica de [[Îzoe Canâie|Cana(r)ie]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019528-1|tìtolo=Olea europaea subsp. guanchica|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''laperrinei'' <small>(Batt. & Trab.) Cif., 1942</small> a se tröva in sce de muntagne du [[Sahara]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''maroccana'' <small>(Greuter & Burdet) P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit, 2000</small>, suttuspecie [[Poliploidîa|esaploide]] rapresentâ da 'na pupulasiùn daa parte in sce l'[[Âto Atlànte|Âtu Atlante]], intu [[Maròcco|Maròccu]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. De ciü, u l'è segnalàu de pupulasiùi invasive inte l'[[Australia]] e inte de ìsu(r)e du [[Oçeano Paciffico|Pacificu]]. E analisi genetiche e l'han mustràu cumme ste pupulasiùi e gh'aggen due u(r)igine dife(r)ènti: quelle inte l'Australia de meridiùn e ne vegnen dae varietài dumèsteghe du Mediteraneu, mèntre e âtre (cumme inte l'Australia de levante e inte [[Hawaii]]) e sun derivài dae furme sarvèghe da suttuspecie ''cuspidata'' de l'Africa du süd. U s'è marcàu fina a puscibilitè ch'i nascen di ibridi fra ste due furme<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Henry, L. Wille, D. Cooke e E. Chapuis|tìtolo=On the origin of the invasive olives (Olea europaea L., Oleaceae)|ànno=2007|editô=Heredity 99|léngoa=EN|pp=608-619}}</ref>. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Antimenes Painter - ABV 273 116 - Herakles and Pholos - olive gathering - London BM 1837-0609-42 - 03.jpg|sinistra|miniatura|A campâ de u(r)ive in sc'in anfu(r)a du [[Pitô de Antimenes|pitû de Antimenes]], fâ in gì(r)u au [[520 a.C.|520 primma de Cristu]]]] L'espansciùn de l'u(r)iva a l'è, a l'imprinsippiu, da ligâ au svilüppu du [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]], scicumme che ste cundisiùi e sun stàe l'elemèntu fundamentâle pe'u curtivasiùn de st'èrbe(r)u lì. Stu genere de climma u l'è cumpa(r)ìu cu'u tèmpu a partì da ciü o mênu 10.000 ànni fa, a cumensà daa parte de levante du bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] pe' spandise de dòppu, tèmpu de ciü milenni, a punènte e a setentriùn de stu bacìn. Di stüddi biulogichi fài dau [[Gabriel Camps]] du [[1970]] i l'han pruvàu che l'u(r)iva sarvèga a se truvava intu [[Sahara]] ciü o mênu 11.000 ànni fa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jean Guillaume|tìtolo=Ils ont domestiqué plantes et animaux: Prélude à la civilisation|url=https://books.google.com/books?id=a_AkLoVGPwEC|ànno=2010|editô=Éditions Quæ|çitæ=Versailles|léngoa=FR|p=209|ISBN=978-2-7592-0892-0}}</ref>. E ürtime analisi in sciu pòlline de va(r)ie specie de èrbe(r)i duminanti e ch'i perden e föje e panen marcà che stu cangiamèntu intu climma u secce cumensàu in sci 8.000 ànni fa, intu süd-èst da [[Spagna]], pe' pöi spandise pôcu pe' votta versu setentriùn<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|p. 107}}</ref>. Pe' l'archeulugìa, e primme u(r)ive dumèsteghe e se sa(r)ean svilüpài grossu moddu fra u 3800 e u 3200 primma de Cristu, sèi milenni fa. I stüddi de archeubiulugìa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=J. F. Terral|tìtolo=La domestication de l'Olivier en Méditerranée nord-occidentale: approche morphométrique et implications paléoclimatiques|ànno=1997|editô=Thèse, Université de Montpellier-II|léngoa=FR}}</ref> e l'analisi genetica de pupulasiùi de u(r)ivastri e de serte va(r)ietài<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Baradat, C. Breton, B. Khadari e A. Bervillé|tìtolo=Olive Domestication from Structure of Oleasters and Cultivars using RAPDs and Mitochondrial RFLP|colànn-a=Genetics, Selection, Evolution|ànno=2001, S251-68|léngoa=EN|volùmme=33 (Suppl. 1)}}</ref> i l'han mustràu che l'u(r)iva a l'è stâ [[Domestegaçión|dumestegâ]] int'ina mane(r)a indipendènte inte va(r)ie parte du bacìn du Mediteraneu e che, bèn de prubabile, u l'è stàu in prucessu ch'u gh'è vusciüu du tèmpu. Di scâvi archeulogichi i l'han pruvàu ch'u se maxinava de l'ö(r)iu, intu [[Libano|Libanu]] e a [[Çipro|Cipru]], zà intu [[IV millennio a.C.|IV milenniu primma de Cristu]], ciü che a [[Crêta]] in gì(r)u au 3500 primma de Cristu. De dòppu, versu u [[II millennio a.C.|1700 primma de Cristu]], a tecnica duve(r)â a l'è vegnüa meju e a [[Ugarit]] (au dì d'ancöi [[Ras Shamra]], inta [[Sciria|Scì(r)ia]])<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|p. 108}}</ref> i sun cumpa(r)ìi i primmi gumbi "a èrbe(r)u", di ciü semplici. De dòppu, l'u(r)iva a l'è rivâ inte l'[[Egitto|Egittu]] daa Scì(r)ia, de dunde a l'è stâ impurtâ au tèmpu da [[IX dinastîa egiçiànn-a|IX dinastìa]], fra u 2160 e u 2040 primma de Cristu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Émile Laoust|tìtolo=Mots et choses berbères. Notes de linguistique et d'ethnographie. Dialectes du Maroc|url=http://www.taymat.org/etudesamazighes/Linguistique/Mots-et-choses-berberes-Emile-Laoust.pdf|ànno=1920|editô=Augustin Challamel|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=446-447}}</ref>. [[Immaggine:Presse olive Volubilis.jpg|miniatura|Ricustrusiùn d'ina mö(r)a da ö(r)iu rumâna inta sitài de ''[[Volubilis]]'', d'ancöi in [[Maròcco|Maròccu]]]] U cumerciu de l'ö(r)iu u remunta pe' cuntru a l'[[Etæ do Brónzo|etài du brunzu]], cu'i [[Itîti|Ittiti]] ch'i se ne rifurnivan dae còste de l'[[Àzia Minô|Asia Minû]] mèntre i [[Faraón|fa(r)aùi]] d'Egittu e i ré da [[Mezopotàmia|Mesuputamia]] i u catavan in Scì(r)ia. Inti palàssi [[Çiviltæ minòica|minòichi]] de Crêta, l'ö(r)iu u l'é(r)a cunservàu in gran quantitài inte di vâsi dìti ''pithoi'', mèntre inti palàssi di [[Çiviltæ micenêa|Micenèi]], inta [[Grêcia|Grecia]] cuntinentâle, s'è truvàu pa(r)egge giâre pe' l'ö(r)iu e de to(r)ette scrìte cu'a [[Lineâre B|lineâ(r)e B]] ch'e fan de mensiùn a l'[[Ideogràmma|ideugramma]] de l'ö(r)iu (''élaion''). De sti tèmpi lì a dêa [[Ìzide|Ìside]] a l'é(r)a cunscide(r)â cumme a patrûna da curtivasiùn de u(r)ive: intu detaju, a vella se ligavan e vertü e e prupietài de l'ö(r)iu. Sti traffeghi, alantu(r)a, i l'é(r)an cuntrulài strêti, scicumme che l'ö(r)iu u l'è(r)a ligàu au pute(r)e ecunòmicu e religiusu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|pp. 108-110}}</ref>. Dòppu d'ina crisi scciüpâ pe' a caütta de pa(r)eggi stàtti intu [[Levànte (región)|Levante]] in gì(r)u au 1200 primma de Cristu, u muntà da pupulasiùn du Mediteraneu inte l'[[Etæ do færo|etài du fèru]] u l'ha purtàu aa fundasiùn de pa(r)egge culònie da parte di [[Fenìci]] inte l'[[Àfrica du Nòrd|Africa du Nòrd]], cumme [[Cartagine]], e intu meridiùn da [[Spagna]], ciü che tütte quelle di greghi inte l'Asia Minû, inte ìsu(r)e du [[Mâ Egêo|Mâ Egeu]], in [[Siçillia|Sicilia]] e intu restu da [[Magna Grecia]] e du meridiùn da [[Fransa]], survetüttu in [[Corsega]] e a [[Marseggia|Marseja]]. Inte tütte ste regiùi i sun stài velli a purtà a curtivasiùn de l'u(r)iva<ref>{{Çitta web|url=http://www.oliviers-centenaires.com/origine-mythologique-de-l-olivier.html|tìtolo=Olivier centenaire: Arbre de mythologie|léngoa=FR|vìxita=2026-10-27}}</ref> e a fâne svilüpà i traffeghi. Segundu u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]], l'u(r)iva a nu gh'é(r)a ancù inte l'Italia au tèmpu du [[Lucius Tarquinius Priscus|Tarquinius Priscus]], dau [[616 a.C.|616]] au [[579 a.C.|579 primma de Cristu]]. Intu [[VI secolo a.C.|VI seculu primma de Cristu]] u magistràu e studiusu gregu [[Solón|Sulùn]] u l'ha scritu de lezze ch'e l'han dàu u permissu ae gènte d'[[Atene]] de cumercià l'ö(r)iu d'u(r)iva. Intu [[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]], cun l'[[Lusciandro Magno|Alesciandru Magnu]] ch'u l'axeva cunquistàu u Mediteraneu de levante e l'[[Inpêro persiàn|impe(r)u persiàn]], cu'i traffeghi ch'i sun cresciüi ancù de ciü<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 110-111}}</ref>. [[Immaggine:Traditional oil mill in Imperia.jpg|sinistra|miniatura|[[Gumbu]] a ègua dau ''Saggio teorico-pratico sopra gli ulivi, l'olio e i saponi'' du fràtte [[Bertumê Gundurfi]], d[[a Tûria]], [[1793]]]] Inti seculu de dòppu, cu'u cresce da dumanda d'ö(r)iu pe'u mangià, pe' fà lüxe, pe'a mexìna o pe' de pratiche spurtive e religiuse, se sun svilüpài di növi scistemi de prudusiùn e s'è scritu di manuâli in sce l'argumèntu, cumme quelli du butanicu gregu [[Theóphrastos]] e di agronumi latìn [[Marcus Porcius Cato|Cato]], Pliniu u Veggiu e [[Lucius Iunius Moderatus Columella|Columella]], u(r)igina(r)iu da Spagna, ciü che u [[Mago Carthaginiensis|Mago de Cartagine]]. L'ünificasiùn che l'[[Impêo Roman|impe(r)u rumàn]] u l'axeva dàu ae còste du Mediteraneu a l'ha fàu cresce ancù de ciü i traffeghi e a prudusiùn, cun de regiùi da Spagna e de l'Africa du Nòrd ch'e l'han vistu u svilüppu d'ina curtivasiùn quaxi indüstriâle, grassie a l'emanasiùn de de lezze cumme a ''Lex Marciana'' du [[II secolo|II seculu]], ch'e spunciavan a ciantà e a ineiguà e tère impe(r)iâli<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 111-113}}</ref>. A caütta de l'impe(r)u rumàn, l'espansciùn da [[Crestianêximo|religiùn cristiâna]] e, de dòppu, de siviltài islamiche, e l'han purtàu a 'n cangiamèntu intu mudéllu de cunsümmu, inte regiùi de prudusiùn e inte rée cumerciâli de l'ö(r)iu. I [[Repùbrica de Zena|zenesi]] e i [[Repùbrica de Venéçia|venesiài]] i se sun prufitài de [[Croxæ|cruxàe]] pe' svilüpà di gran traffeghi, ch'i rendevan bèn, cu'u Levante, ciü che pe' spuncià a curtivasiùn de l'u(r)iva e pe' fà frunte ai növi besögni purtài daa prudusiùn du [[Savón|saùn]], pe' cumm'u l'è cumpa(r)ìu intu [[IX secolo|IX seculu]], cuscì cumme pe' rifinì di tesciüi<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 114-116}}</ref>. A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a l'è cumensâ in'etài de espansciùn ch'a l'ha ti(r)àu avanti pe' de lungu, pe' purtà l'u(r)iva aa sò mascima estensciùn pe' terito(r)iu, spunciâ da 'na dumanda ch'a cresceva inta sucietài mudèrna e cun sèmpre ciü de indüstrie, dae frabiche du saùn, a quelle de tesciüi e intu setû da mecanica. Cu'a descuvèrta du [[Nêuvo Móndo|Növu Mundu]], i spagnòlli i l'han purtàu l'u(r)iva inte sò culònie de [[Americhe]], in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Méscico|Mescicu]], [[Perù|Perü]] (du [[1560]]), [[Cile]] e [[California]]. Inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], au mascimu svilüppu de campagne e de culònie de l'Euròpa, l'u(r)iva a l'è rivâ ascì aa sò mascima difüxùn. Scibèn che, du [[XX secolo|Növesèntu]], a süperficce a u(r)ive a secce ca(r)â, u cresce da resa inta curtivasiùn e inta maxinatü(r)a de l'ö(r)iu u l'ha fàu muntâ de sinque votte, fra u [[1903]] e u [[1998]], a prudusiùn mundiâle de ö(r)iu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 117-120}}</ref>. == Curtivasiùn == [[Immaggine:Olive niche.jpg|miniatura|Tère intu bacìn du Mediteraneu dunde l'u(r)iva a l'è curtivâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.researchgate.net/publication/261005349_Modelizacion_del_ciclo_fenologico_reproductor_del_olivo_Olea_europaea_L|tìtolo=Modelización del ciclo fenológico reproductor del olivo|outô=Jose Oteros|dæta=Frevâ 2014|léngoa=ES}}</ref>]] L'u(r)iva a l'è curtivâ pe'u ciü intu bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]], ciü che inte de âtre regiùi du mundu dau climma dife(r)ènte da quellu mediteraneu, ch'e se trövan in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Australia]], [[Cile]] e [[Perù|Pe(r)ü]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Mariela Torres, Pierluigi Pierantozzi, Peter Searles, M. Cecilia Rousseaux, Georgina García-Inza, Andrea Miserere, Romina Bodoira, Cibeles Contreras e Damián Maestri|dæta=27 utubre 2017|tìtolo=Olive Cultivation in the Southern Hemisphere: Flowering, Water Requirements and Oil Quality Responses to New Crop Environments|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 8|nùmero=1830|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5663689}}</ref>. === Cresce e difüxùn === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olea europaea young plant01.jpg|In'u(r)iva nuélla Olea europaea (base of tree).jpg|Èrbe(r)u cu'e ferle d'inta câsa Olive tree grafting.jpg|U(r)iva inse(r)ìa a cu(r)una </gallery> E u(r)ive e prefe(r)ìscen di terén ricchi de [[carcâ]], ancù meju se in sce de rive o de còste, cuscì cumme pe'i pòsti dau climma ciü vixìn aa ma(r)ìna. E ponen cresce inte ògni qualitài de terén lege(r)u, fina in sce de l'argilla ch'a sciüghe bèn, mèntre inti tère ciü bune e patìscen ciü fassile de ma(r)utìe e e prudüxen de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] ciü grammu, cumm'u nutava zà u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]]. E u(r)ive e vegnen sciü bèn inti climmi câdi e inti pòsti au su(r)ìu, sènsa de punti lüveghi. E tempe(r)atü(r)e ciü basse de -10&nbsp;°C e ponen purtà a di dànni fina inte ciante ciü grosse mèntre che, pe' cuntru, i èrbu(r)i i scampan bèn ai mumènti de [[Sésia|sessia]], grassie ae sò [[Réixe|raìxe]] rexistènti e bèn spantegài. E u(r)ive e ponen restà in prudusiùn pe' di seculi, s'e sun scravài bèn e cun regularitài<ref>{{Çitta web|url=https://www.oliveoiltimes.com/world/preservation-of-monumental-olive-trees/50921|tìtolo=On the Preservation and Maintenance of Monumental Olive Trees|dæta=22 marsu 2016|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. E u(r)ive e se ponen spantegà inte de mane(r)e dife(r)ènti, faxèndune de [[Talea|talee]] o destacandune de [[Margòtta|ferle]]; i èrbe(r)i i taccan fassile in sce terén giüsti e, s'i sun tajài, i böttan turna cun de [[Fèrla|ferle]] dau seppu. De ciü, i se ponen curtivà partèndu fìn daa semènsa. A ògni moddu, a resa di èrbe(r)i nasciüi da ferle o daa semènsa a l'è ciütòstu scarsa e, pe' fâla vegnì meju, a cianta a l'è da [[Inestu|inse(r)ì]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=A. Lewington|outô2=E. Parker|tìtolo=Ancient Trees|ànno=1999|editô=Collins & Brown|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=114|ISBN=978-1-85585-704-9}}</ref>. Pe' agiütà a cianta a [[bötà]], u [[Pericàrpo|pe(r)icarpu]], ch'u l'è bagnàu d'ö(r)iu, u l'è inüme(r)ìu faxèndulu marsì in pôcu, o se nù u l'è ciumbàu inte l'ègua câda o int'ina sulusiùn alcalìna<ref>{{Çitta web|url=http://www.plantgrower.org/olive.html|tìtolo=Olive|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. Quandu che u frèidu ze(r)àu u fa di dànni o u massa e parte ciü âte de l'èrbe(r)u, u portainestu u pò scampà au mèximu e cacià turna di brutti, che a sò votta i vegnen di növi èrbe(r)i. Inte sta mane(r)a e u(r)ive e ponen resciu(r)ì pe' sò cuntu. Presèmpiu, quandu du [[1985]] ina gran ze(r)â in [[Toscann-a|Tuscâna]] a l'axeva strinàu tante u(r)ive in prudusiùn o bèn che vegge, u s'è previstu che i u(r)ivèi i se sa(r)ean repiài tèmpu de quattru o sinqu'ànni<ref>{{Çitta web|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/food/1985/08/18/the-italian-extra-virgin-olive-oil-disaster/2a00c9bc-ce00-4c99-8714-a2a7691a09d1/|tìtolo=The Italian Extra-Virgin Olive Oil Disaster|outô=Toni Lydecker|scîto=The Washington Post|dæta=18 agustu 1985|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. === Campâ === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Passo del Ginestro-uliveto.jpg|De [[Réa da u(r)ive|rée da u(r)ive]] a[[u Téstegu]] The Olive Harvest (1862-63), by Telemaco Signorini.jpg|A campâ a man, [[Telemaco Signorini]], [[1862]] COLLECTIE TROPENMUSEUM Olijfoogst met behulp van stokken TMnr 10028630.jpg|A batte cu'e [[Canna (cianta)|canne]], [[Maròcco|Maròccu]], [[1955]] Harvesting of olives 'salonenque' with comb.jpg|Petenetta da campà e u(r)ive, [[Fransa]] Old woman cleaning olives.jpg|Ina dònna [[Tunixia|tünisìna]] ch'a passa e u(r)ive au [[seassu]] Olivenernte.JPG|U(r)ive passài aa [[Chita(r)a (agricultü(r)a)|chita(r)a]] in [[Grêcia|Grecia]] Ilham Aliyev attended opening of olive oil and table olive products processing plant in Zira settlement 07.jpg|Macchina pe'a curtivasiùn indüstriâle, [[Azerbaijan|Azerbaigiàn]] </gallery> Inta regiùn du Mediteraneu e u(r)ive e sun campài a l'autünnu, a partì dau mese d'utubre<ref>{{Çitta web|url=https://www.organicfarming-italy.com/en/olive-harvest-2025-2026-europe/|tìtolo=Olive Harvest 2025/2026 Europe - Production, Quality & Outlook|dæta=27 frevâ 2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. De sòlitu, a ciü parte de u(r)ive a l'è campâ batèndu l'èrbe(r)u intregu o ina sò ramma aa votta. In âtru scistema duve(r)àu u l'è quellu de muntà cu'ina sca(r)a e campà e u(r)ive a man, metèndule int'in [[Sàcco|saccu]] o ina [[Sachetta (agricultü(r)a)|sachetta]] purtâ in scôsu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20131228120928/http://olivemuseum.com/harvest-olives.html|tìtolo=Methods for harvesting olive fruit|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. E u(r)ive da to(r)a e sun da campà cun di scistema ciü delicài, scicumme che i früti macài i ciappan in güstu ama(r)u: inte stu câxu, presèmpiu, quand'i se campan u se pòrta au còllu de [[Cavagna|cavagne]], dunde metìgheli a man. Inte de regiùi de l'[[Italia]], cumme a [[Liguria|Ligü(r)ia]], ciü che da [[Croaçia|Cruassia]] e da [[Grêcia|Grecia]], e u(r)ive e sun campài pe' tradisiùn a man, scicumme che u terén u l'è tròppu asidentàu pe' duve(r)âghe de macchine. De cunseguènsa, a segunda du scistema duve(r)àu i früti i sun campài sènsa gua(r)i de macaü(r)e, cuscì che u prudòttu, aa fìn, u riva a 'na qualitài bèn âta. Inte sti câxi, u se pò campà e u(r)ive dae ramme tajài da l'èrbe(r)u, travaju ch'u l'agiütta fina pe'a prudusiùn di ànni de dòppu<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=2006|méize=Primma/Stài|tìtolo=Unusual Olives|revìsta=Epikouria Magazine|léngoa=EN}}</ref>. A quantitài d'ö(r)iu intu frütu a cangia bèn fra ina cultivar e l'âtra; a ògni moddu u pe(r)icarpu, de sòlitu, u cuntegne fra u 60 e u 70% d'ö(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oliver Rackham|outô2=Jennifer Alice Moody|tìtolo=The making of the Cretan landscape|url=https://books.google.com/books?id=k4dHmA9jq4wC|ànno=1996|editô=Manchester University Press|léngoa=EN|ISBN=978-0-7190-3647-7}}, mensunàu inte: {{Çitta publicaçión|outô=F. R. Riley|ànno=2002|tìtolo=Olive Oil Production on Bronze Age Crete: Nutritional properties, Processing methods, and Storage life of Minoan olive oil|revìsta=Oxford Journal of Archaeology|volùmme=Vul. 21|nùmero=63|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1111%2F1468-0092.00149}}</ref>. === Minacce === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Bactrocera oleae g2 (cropped).jpg|In'u(r)iva cu'u vermu da musca au tersu stàddiu Prays oleae 1.jpg|De föje sgarbài daa camu(r)a de l'u(r)iva Spilocaea oleagina.jpg|E cunseguènse in sce föje da ''Venturia oleaginea'' Pseudomonas savastanoi g1.jpg|Ina massa purtâ daa rugna de l'u(r)iva Olivenhain mit Xylella fastidiosa bei Surano LE 190710.jpg|In u(r)iveu curpìu daa ''Xylella'' </gallery> Di gran dànni aa curtivasiùn i sun quelli fài daa [[musca de l'u(r)iva]] (''Bactrocera oleae''), ch'a l'inse(r)ìsce e sò öve intu frütu. A purpa in gì(r)u au garbu a finìsce pe' marsì e a vegne ama(r)a, cun l'u(r)iva ch'a nu se pò ciü mangià. U vermu da musca u pò purtà a perde du tüttu a prudusiùn de u(r)ive da to(r)a, mèntre a pò sbascià u prêxu de l'ö(r)iu de l'80%<ref>{{Çitta web|url=https://ipm.ucanr.edu/home-and-landscape/olive-fruit-fly/#gsc.tab=0|tìtolo=Olive Fruit Fly|outô=University of California|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref>. Dapöi u gh'è u vermu da [[camu(r)a de l'u(r)iva]], ''Prays oleae'', che de primma a ne [[Minatô (botànica)|sgarba e föje]] e lì drentu a vegne ina püpa. A segunda e a tersa generasiùn du mèximu ànnu e pòrtan pe' cuntru a di dànni ae föje, ae sciu(r)e e ai früti<ref>{{Çitta web|url=https://www.forestpests.eu/pest/prays-oleae|tìtolo=Prays oleae: Olive moth|outô=Forest Pests Europe|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref>. In funzu, a ''[[Venturia oleaginea]]'', u pò ferà i èrbe(r)i pe' ciü stagiùi daa fì(r)a, purtandu ina ma(r)utìa ch'a se mustra cun de macce scü(r)e in sce föje, cun di gran dànni ai u(r)ivèi. Intu detaju, sta ma(r)utìa a ne ruìna i früti, faxènduli maü(r)à ciü tardi e sbasciandune a resa de l'ö(r)iu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Friday O. Obanor, Monika Walter, E. Eirian Jones e Marlene V. Jaspers|ànno=2008|tìtolo=Effect of temperature, relative humidity, leaf wetness and leaf age on Spilocaea oleagina conidium germination on olive leaves|revìsta=European Journal of Plant Pathology|volùmme=Vul. 120|nùmero=3|pp=211-222|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1007%2Fs10658-007-9209-6}}</ref>. Pe'i [[Bacteria|bate(r)i]] u gh'è u ''[[Pseudomonas savastanoi]]'' pv. ''oleae'', ch'u pòrta aa "rugna de l'u(r)iva", ch'a se mustra cun de masse inti bötti da cianta<ref>{{Çitta publicaçión|outô=J. D. Janse|ànno=1982|tìtolo=Pseudomonas syringae subsp. savastanoi (ex Smith) subsp. nov., nom. rev., the bacterium causing excrescences on Oleaceae and Nerium oleander L.|revìsta=International Journal of Systematic Bacteriology|volùmme=Vul. 32|nùmero=2|pp=166-169|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1099%2F00207713-32-2-166}}</ref>, e a ''[[Xylella fastidiosa]]'', che dai agrümmi e dai vì a l'ha cumensàu a ferà e u(r)ive da [[Puggia|Püja]], cu'a ma(r)utìa dìta u [[cumplessu du secà lestu de l'u(r)iva]]<ref>{{Çitta web|url=http://ourenvironment.berkeley.edu/2015/02/minimizing-the-spread-of-disease-in-italys-famous-olive-trees/|tìtolo=Minimizing the Spread of Disease in Italy's Famous Olive Trees|scîto=Our Environment at Berkeley|editô=University of California, Berkeley|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-32031233|tìtolo=EU warning as olive tree disease spreads in Italy|dæta=24 marsu 2015|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.atlasobscura.com/articles/olive-oil-disease-italy|tìtolo=The Farmer Trying to Save Italy's Ancient Olive Trees|outô=Agostino Petroni|dæta=29 arvì 2021|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref>. U sò [[Vetô (epidemiologîa)|vetû]] prinsipâle u l'è ''[[Philaenus spumarius]]''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=G. P. Martelli, D. Boscia, F. Porcelli e M. Saponari|ànno=2015|tìtolo=The olive quick decline syndrome in south-east Italy: A threatening phytosanitary emergency|revìsta=European Journal of Plant Pathology|volùmme=Vul. 144|nùmero=2|pp=235-243|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1007%2Fs10658-015-0784-7}}</ref>. Inte tère ciü a setentriùn dunde se trövan di u(r)ivèi, cumme inte l'[[Italia]] du nòrd, inta [[Fransa]] du süd e in [[Svissea|Svisse(r)a]], e u(r)ive e patìscen ascì u ze(r)u<ref>{{Çitta web|url=https://www.patrimoineculinaire.ch/Prodotti#471|tìtolo=Olio d'oliva ticinese|léngoa=IT|vìxita=2026-10-30}}</ref>. E bu(r)iâne de vèntu e d'ègua ch'e dü(r)an pe' di giurni au tèmpu de campâ e u(r)ive e ponen purtà a di dànni. Inte parte ciü frèide de l'entrutèra du Mediteraneu a curtivasiùn de l'u(r)iva a lascia u pòstu a quella de âtri èrbe(r)i da frütu, pe'u ciü de [[Castagna|castagne]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Mazzoleni|tìtolo=Recent Dynamics of the Mediterranean Vegetation and Landscape|url=https://books.google.com/books?id=s88vzd9PwkkC|ànno=2004|editô=John Wiley & Sons|léngoa=EN|p=145|ISBN=978-0-470-09370-2}}</ref>. === Va(r)ietài === U gh'è de sentenàe de qualitài de u(r)ive, cunscide(r)ài cumme de sò [[cultivar]]<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|tìtolo=World Olive Encyclopedia|ànno=1996|editô=International Olive Council|léngoa=EN|capìtolo=Cultivars|ISBN=978-84-01-61881-9}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Fabrizia Lanza|tìtolo=Olive: A Global History|ànno=2012|editô=Reaktion Books|léngoa=EN|pp=106-110|ISBN=978-1-86189-972-9}}</ref>. Fra 'na va(r)ietài e l'âtra se ghe ponen truvà di cangiamènti impurtanti intu cu(r)û, inte dimensciùi, inta furma e inte carateristiche du svilüppu de l'u(r)iva, ciü che in sce qualitài de l'ö(r)iu ch'u se ne franze<ref name=":3" />. Ina va(r)ietài d'u(r)iva a pò êsse da ö(r)iu, da to(r)a o buna pe' tütte due<ref>{{Çitta lìbbro|outô=A. Garrido Fernandez|outô2=M. J. Fernandez-Diez|outô3=M. R. Adams|tìtolo=Table Olives: Production and Processing|ànno=1997|editô=Springer|léngoa=EN|pp=23-45|ISBN=978-0-412-71810-6}}</ref>. Scicumme che tante va(r)ietài d'u(r)iva e sun quaxi du tüttu o du tüttu [[Outoinconpatibilitæ|autu-incumpatibili]], e sun de sòlitu ciantài a cubbie, cu'ina cultivar prima(r)ia e üna segunda(r)ia, sernüa pe'a sò capacitài de fecundà a prima(r)ia. U scistema de autuincumpatibilitài u cumprènde numma che dui gruppi, basài in sc'in [[gêne]] ch'u g'ha giüstu dui [[Alêle|alêli]] e ch'u pòrtan aa fòrte autu-sterilitài ch'a s'è truvâ inte l'u(r)iva<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Mariotti, Saverio Pandolfi, Isabelle De Cauwer, Pierre Saumitou-Laprade, Philippe Vernet et al.|ànno=2021|tìtolo=Diallelic self-incompatibility is the main determinant of fertilization patterns in olive orchards|revìsta=Evolutionary Applications|volùmme=Vul. 14|nùmero=4|pp=983-995|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8061272}}</ref>. Pe' mezzu de pröve de selesiùn in sce l'u(r)iva u s'è mi(r)àu pe'u ciü de ti(r)à fö(r)a di ibridi cun de carateristiche ch'e vegnissen a taju ai cuntadìn, a cumensà daa rexistènsa aa ma(r)utìa purtâ dai funzi du genere ''[[Verticillium]]''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Pedro Valverde, Diego Barranco, Francisco Javier López-Escudero, Concepcion Munoz Díez e Carlos Trapero|dæta=22 frevâ 2023|tìtolo=Efficiency of breeding olives for resistance to Verticillium wilt|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 14, 1149570|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9994353/}}</ref>. === Specie invasiva === [[Immaggine:Invasive weeds in the adelaide hills.jpg|miniatura|L'u(r)iva intu mezzu a de âtre ciante invasive in sce [[Adelaide Hills]]]] Fìn da quandu s'è cumensàu a curtivâla, l'u(r)iva a l'è turnâ pa(r)egge votte au sò [[Spêce sarvæga|stàttu sarvègu]], cun ste ciante ch'e l'han fina piàu u pòstu de pupulasiùi sarvège u(r)igina(r)ie de l'Euròpa de meridiùn<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roselyne Lumaret|outô2=Noureddine Ouazzani|ànno=2001|tìtolo=Ancient wild olives in Mediterranean forests|revìsta=Nature|volùmme=Vul. 413|nùmero=6857|p=700|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1038%2F35099680}}</ref>. Inte l'[[Australia do Sud|Australia du Süd]] l'u(r)iva a l'è cunscide(r)â cumme ina specie invasiva, u(r)igine de tanti dànni ae ciante du pòstu. Inte ste tère a sò semènsa a l'è spantegâ daa [[Vórpe róssa|vurpe russa]], in'âtra specie ch'a gh'è stâ intrudòtta, e da di uxelli cumme u [[Stronéllo|strunéllu eurupeu]] e l'[[emu]]. I òssi i böttan cuscì inti bòschi, pe' creà in ambiènte scü(r)u ch'u suffuca i brutti di èrbe(r)i du pòstu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=D. H. R. Spennemann|outô2=L. R. Allen|ànno=2000|tìtolo=Feral olives (Olea europaea) as future woody weeds in Australia: a review|revìsta=Australian Journal of Experimental Agriculture|volùmme=Vul. 40|nùmero=6|pp=889-901|léngoa=EN|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2000AuJEA..40..889S}}</ref>. Scicumme che u climma de sta regiùn u l'è seccu e zà bèn a pe(r)ìgu du brüxâ, l'u(r)iva sarvèga, ch'a l'è pina d'ö(r)iu, a fa muntà du bellu stu genere de pe(r)ìgu inti bòschi [[Sclerofìllo|sclerufilli]] ch'i se ghe trövan<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130205144030/http://www.pir.sa.gov.au/__data/assets/pdf_file/0019/37900/Olives_weed.pdf|tìtolo=Olives as Weed|outô=Animal and Plant Control Commission of South Australia|léngoa=EN|vìxita=2026-10-29}}</ref>. == Prudusiùn == {{Seçión vêua}} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Marie-Claire Amouretti|outô2=Georges Comet|tìtolo=Le Livre de l'olivier|ànno=2000|editô=Aix-en-Provence|çitæ=ÉDISUD|léngoa=FR|cid=Amouretti & Comet, 2000|ISBN=978-2-7449-0198-0}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Plantae]] [[Categorîa:Agricoltua]] mf69djji9xsakdbh4q0nf4mxwyvbbgq 275216 275212 2026-10-31T19:54:56Z N.Longo 12052 + 275216 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Tassobox |nome = ''Olea europaea'' |immagine = Olea europaea - Zeytin.JPG |didascalia = <div style="text-align:center;">U(r)ive inta [[pruvinsa de Adana]], [[Turchia|Türchìa]]</div> |var-intervàllo_geològico = Intervallu geulogicu |intervallo = {{Intervàllo geològico|0.06|0|Âtu [[pleistucêne]]-ancöi}} |var-stâto_de_conservaçión = Stàttu de cunservasiùn |statocons = LC |statocons_versione = iucn3.1 |statocons_ref = <ref>{{Çitta web|url=https://www.iucnredlist.org/species/63005/209128651|tìtolo=Olive - Olea europaea|outô=IUCN|dæta=2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-23}}</ref> |var-clasificaçión_APG_IV = Clascificasiùn APG IV |var-domìnio = Duminiu |dominio = [[Eukaryota]] |var-régno = Regnu |regno = [[Plantae]] |sottoregno = [[Tracheobionta]] |var-sotorégno = Sutturegnu |var-superdivixón = Süperdivixùn |superdivisione = [[Spermatophyta]] |var-divixón = Divixùn |divisione = [[Magnoliophyta]] |var-clàsse = Classe |classe = [[Magnoliopsida]] |var-sotoclàsse = Suttuclasse |sottoclasse = [[Asteridae]] |var-órdine = Urdine |ordine = [[Scrophulariales]] |var-famìggia = Famìa |famiglia = [[Oleaceae]] |var-tribù = Trebü |var-sototribù = Suttutrebü |var-génere = Genere |genere = [[Olea]] |var-spêce = Specie |specie = '''O. europaea''' |var-clasificaçión_Cronquist = Clascificasiùn Cronquist |FIL? = x |regnoFIL = [[Plantae]] |clade1 = [[Angiospermae]] |clade2 = [[Mesangiospermae]] |clade3 = [[Eudicotidae]] |clade4 = [[Eudicotidae sentrâli]] |clade5 = [[Superasteridae]] |clade6 = [[Asteridae]] |clade7 = [[Euasteridae]] |clade8 = [[Lamiidae]] |ordineFIL = [[Lamiales]] |famigliaFIL = [[Oleaceae]] |specieFIL = '''O. europaea''' |var-nomenclatûa_binomiâle = Numenclatü(r)a binumiâle |binome = Olea europaea |biautore = [[Linneo|L.]] |bidata = 1753 |tribùFIL = [[Oleeae]] |sottotribùFIL = [[Oleinae]] |genereFIL = [[Olea]] |var-scinònimi = Scinonimi<ref name="POWO">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref> |sinonimi = ''Olea pallida'' <small>Salisb., 1796</small><br />''Olea sativa'' <small>Hoffmanns. & Link, 1820</small> |suddivisione = Suttuspecie |suddivisione_testo = * ''O. europaea cerasiformis'' * ''O. europaea cuspidata'' * ''O. europaea europaea'' * ''O. europaea guanchica'' * ''O. europaea laperrinei'' * ''O. europaea maroccana'' |mappa_distribuzione = Olea europaea range.svg |didascalia_distribuzione = {{Legend|#70A800|''O. europaea europaea''}} {{Legend|#CA7AF5|''O. europaea laperrinei''}} {{Legend|#FFFF00|''O. europaea maroccana''}} {{Legend|#0070FF|''O. europaea guanchica''}} {{Legend|#FF0000|''O. europaea cerasiformis''}}<span style="color:#FFA800"><big>&#9650;</big></span>Purtàu da l'òmmu e natü(r)alizàu ([[sinantropìsmo|sinantrupismu]]) }} L'&#8203;'''u(r)iva'''{{#tag:ref|Scritu ascì ''u"riva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia Fratelli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=604|volùmme=Vul. II}}</ref> o ''uȓiva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Utubre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=143, 223|ISBN=979-12-985789-0-6}}</ref>, ''au<u>r</u>ìva'' a[[U Soudàn|u Sodàn]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.soudan.it/dizionar.htm|tìtolo=Dizionario illustrato Soudanèlu-Italiano|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-31}}</ref>, ''auriva'' a [[A Burdighea|Burdighe(r)a]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20211204110650/http://www.urisveiuburdigotu.it/uburdigotu/az/index.htm|tìtolo=burdigotu - italiano: Piccolo dizionario|outô=Anacleto Miele|dæta=1971|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-31}}</ref>, ''ou''r''iva'' o ''cianta d'ou''r''ive'' a [[Seriana|Se(r)iâna]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Loredana Veneziano|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Ceriana|url=https://books.google.com/books?id=KIJuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Philobiblon Edizioni|çitæ=Vintimìa|léngoa=LIJ, IT|p=265|ISBN=88-94-71482-9}}</ref>, ''èrbuu'', ''uivu'' o ''urivu'' a [[Inéia|Uneja]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lucetto Ramella|tìtolo=Vocabolario italiano - dialetto d'Oneglia|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008590|ànno=2003|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Imperia|léngoa=LIJ, IT|p=116}}</ref>, ''auìva'', ''uìva'' o ''uìvu'' a [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]]<ref name="AAVV2020">{{Çitta lìbbro|outô=Ambrogio Arimondo, Mario Corso, Giorgio Fedozzi e Giovanni Arbarelli|tìtolo=U vucabulâiu: dizionario ragionato della parlata di San Bartolomeo al Mare e dintorni (Ed. 2020, Parte 1, Glossario)|url=http://www.cadepuio.it/files/glossario_2-2020.pdf|ànno=2020|editô=Circolo Culturale Cà de Puiö|léngoa=LIJ, IT|p=21}}</ref>, ''aur̂iva'' a [[Ciappa (San Bertumê)|Ciappa]]<ref name="AAVV2020" />, ''uìvu'' in [[Andôa|Andö(r)a]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.andoraneltempo.it/librigallerie/volume-2---adriano-ghiglione.php|tìtolo=Manuale della parlata di Rollo e della Marina: versione italiano-andorese|outô=Adriano Ghiglione|léngoa=LIJ, IT|p=403|vìxita=2026-10-27}}</ref>, ''u''r''iva'' o ''u''r''ivu'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0077958|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=A(r)àsce|léngoa=LIJ, IT|pp=50, 148}}</ref>, ''oîvu'' o ''uîvu'' intu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=52}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=[[Giulia Petracco Sicardi]]|tìtolo=Dizionario pietrese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/SBL0307094|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=85}}</ref>, ''oîvu'' a [[Borṡi|Borzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0465052|ediçión=2|ànno=Mazzu 1989 (1984)|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''or̭ivu'' a [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''ur̭ivu'' a [[Gura (Finô)|Gu(r)a]] e [[Ölle]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008566|ànno=Lüju 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=LIJ, IT|p=198}}</ref>, ''oriva'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|pp=92, 186}}</ref>, ''oiva'' a [[Varigotti|Va(r)igotti]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=92}}</ref>, ''ouviva'' o ''erbu d'ouvive'' in [[Dialettu savuneize|savunese]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Rosa Sguerso|outô2=Anita Sguerso|tìtolo=Compendio di voci ed espressioni del dialetto savonese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CFI0240514|ànno=Lüju 1985|editô=Editrice Liguria|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=99}}</ref>, ''erbo d'oive'', ''erbo d'öive'', ''oivo/oîvo'' o ''öivo'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/olivo#olivo.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - olivo|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-10-23}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=olivo|tìtolo=TIG - olivo|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-23}}</ref>|group=n.}} ('''''Olea europaea''''' <small>[[Linneo|L.]], 1753</small>) a l'è ina [[Spêce|specie]] de [[Plantae|cianta]] da [[Famìggia (tascionomîa)|famìa]] de ''[[Oleaceae]]'', dau purtamèntu a [[Èrbo|èrbe(r)u]] o a [[Cósto|custu]] e spantegâ in natü(r)a fra [[Africa]], [[Asia]] e [[Euròpa|Eurôpa]] faciâ in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Cu'u numme u(r)iva, pe'u ciü, u se fa de riferimèntu aa varietài dumèstega da [[Sotospêce|suttuspecie]] '''''Olea europaea europaea''''', ch'a l'è stâ sernüa da l'òmmu e che, au dì d'ancöi, a l'è curtivâ cumme [[Èrbo da frûto|èrbe(r)u da frütu]] inte regiùi sübtrupicâli de tüttu u mundu, cu'e sò [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] ch'e sun duve(r)ài tantu pe' franzene de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] che pe' êsse mangiài cuscì. == U(r)igine du numme == [[Immaggine:Olive and Oil etymology.svg|sinistra|miniatura|U(r)igine de pa(r)olle "u(r)iva" e "ö(r)iu (d'u(r)iva)]] A pa(r)olla "u(r)iva" a ne vegne dau [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''ŏlīva''<ref>{{Çitta web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=oliva|tìtolo=oliva|outô=Charlton T. Lewis|outô2=Charles Short|scîto=A Latin Dictionary|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>, numme duve(r)àu tantu pe'a cianta che pe'u frütu, che a sò votta u tröva de u(r)igine inte l'antìga furma [[Léngoa pröto-grêga|protu-grega]] *ἐλαίϝα, *''elaíwa'', che in [[Lengua grega antiga|gregu clascicu]] a l'è passâ a ἐλαία, ''elaía'', turna duve(r)â tantu pe' l'èrbe(r)u che pe'u sò frütu<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Oxford Latin Dictionary|url=https://archive.org/details/aa.-vv.-oxford-latin-dictionary-1968|ànno=1968|editô=Clarendon Press|léngoa=EN|capìtolo=oliva}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)lai/a|tìtolo=ἐλαία|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. Fina a pa(r)olla "ö(r)iu" a l'imprinsippiu a gh'axeva numma che u sènsu de "ö(r)iu d'u(r)iva", vegnindune da ''ŏlĕum''<ref>{{Çitta web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=oleum|tìtolo=oleum|outô=Charlton T. Lewis|outô2=Charles Short|scîto=A Latin Dictionary|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref> e ἔλαιον (''élaion''), ch'u vö dì pròpiu "ö(r)iu d'u(r)iva"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Alfred Ernout|outô2=Antoine Meillet|tìtolo=Dictionnaire étymologique de la langue latine|url=https://archive.org/details/DictionnaireEtymologiqueDeLaLangueLatine/page/n1/mode/2up|ànno=2001 [1932]|editô=Klincksieck|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|capìtolo=oleum}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)lai/a|tìtolo=ἐλαία|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)/laio,|tìtolo=ἔλαιον|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. De de lì, a pa(r)olla "ö(r)iu" inte tante lengue a tröva de primma u(r)igine pròpiu dau numme da cianta e du sò frütu<ref>{{Çitta web|url=https://www.etymonline.com/word/oil|tìtolo=oil (n.)|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. E furme ciü antìghe da pa(r)olla grega, ch'u ghe secce de pröve segü(r)e, e sun u [[Léngoa micenêa|miceneu]] 𐀁𐀨𐀷, ''e-ra-wa'', e 𐀁𐀨𐀺, ''e-ra-wo'', o 𐀁𐁉𐀺, ''e-rai-wo'', intu scistema de scritü(r)a scilabicu da [[Lineâre B|lineâ(r)e B]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=12&wid=318|tìtolo=The Linear B word e-ra-w|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=http://www.palaeolexicon.com/ShowWord.aspx?Id=16728|tìtolo=The Linear B word e-ra-wo|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160321102105/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra3-wo/|tìtolo=e-ra3-wo|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160320140244/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra-wo/|tìtolo=e-ra-wo|outô=K. A. Raymoure|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. == Descrisiùn == [[Immaggine:Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 109) (8232783218).jpg|sinistra|miniatura|To(r)a butanica de l'u(r)iva dumèstega intu ''[[Koehler's Medizinal-Pflanzen]]'', [[1887]]]] === Generâle === E va(r)ie qualitài de ''Olea europaea'' e sun di custi o di èrbe(r)i ch'i [[Senprevèrde|nu perden e föje]] e ch'i ponen rivà a 'n'artessa de 15 mêtri. E [[Ràmma|ramme]] e sun cuèrte de scaje peltài mèntre e [[Féuggia|föje]], misse a cubbie, e g'han in bòrdu ch'u l'è lisciu e ina furma elittica, ciü o mênu strêta. Ciütòstu dü(r)e, e sun cuèrte d'in pèi a scaje e e g'han ina lunghessa fra i 3 e i 9 citti<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/general-information|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche o in sciu gianu, e sun tacài insemme inte carateristiche pâne, ch'e se svilüppan in pusisiùn ascela(r)e. U [[Càlice (botànica)|calice]] da sciu(r)a u l'è tüttu sadàu insemme, ciütòstu cürtu, cun quattru lôbi a triangulu. E [[Coròlla|cu(r)olle e]] furman di tübbi de quattru [[Pétalo|petali]], mèntre i [[Stâme|stâmi]] i sun dui. L'[[Ovâio|ova(r)iu]], supe(r)u, u g'ha ina furma a cônu, ciü o mênu gunfiâ. U [[Frûto|frütu]], l'[[U(r)iva (frütu)|u(r)iva]], u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] carnusa cu'in òssu dü(r)u, daa lunghessa ch'a pò cangià dai 5&nbsp;mm ai 4&nbsp;cm e ch'a vegne negra ina votta ch'a l'è maü(r)a<ref name=":2" /><ref name=":1" />. === U(r)iva dumèstega === L'u(r)iva dumèstega, cumme e âtre va(r)ietài de ''Olea europaea'', a l'è ina cianta [[Senprevèrde|sempreverde]] e ch'a vegne sciü bèn intu [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]]. A g'ha in [[Teu|troncu]] che de sòlitu u mustra in svilüppu inturtignàu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eddo Rugini, Luciana Baldoni, Rosario Muleo e Luca Sebastiani|tìtolo=The Olive Tree Genome|url=https://books.google.com/books?id=DgDGDQAAQBAJ&pg=PA14+|ànno=2016|editô=Springer|léngoa=EN|p=14|ISBN=978-3-319-48887-5}}</ref>, ch'u pò muntà sciü fin'a rivà in sci 10 mêtri d'artessa, cu'ina [[Scòrsa (botànica)|scorsa]] ch'a l'è in sciu grixu. E [[Féuggia|föje]] e g'han ina furma tunda lungâ, de cu(r)û grixu-verde a l'indrìtu e giancastru a l'inversu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|tìtolo=Flowers of Europe|ànno=1969|editô=Oxford University Press|çitæ=Lundra|léngoa=EN|pp=312-313|capìtolo=Oleaceae: Olea: Olive}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|outô2=Anthony Huxley|tìtolo=Flowers of the Mediterranean|ànno=1972|editô=Chatto and Windus|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=145|capìtolo=Olea-Olive}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche e picìne, e sciu(r)ìscen pe'u ciü in sce ramme de l'ànnu de primma, misse a pâne drìte ch'e nascen a partì da l'ascella de föje. Ògni sciu(r)a a l'è fâ de quattru [[Pétalo|petali]] in sciu giancu-gianu, tacài insemme au sò fundu, dund'i se ünìscen a 'na base furmâ da quattru [[Sépalo|sepali]] verdi, turna tacài insemme. I [[Bûxo|pummi]] i crescen pôcu pe' votta, pe' 4-6 setemâne, fin'a rivà a 'na lunghessa de ciü o mênu 2 citti, quand'i sciu(r)ìscen. A sciu(r)a a resta tacâ aa cianta pe' 5-6 giurni inte regiùi ciü câde e pe' 2 setemâne inte quelle ciü frèide<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Esmaeil Seifi, Jenny Guerin, Brent Kaiser e Margaret Sedgley|ànno=2015|méize=Zenâ|tìtolo=Flowering and fruit set in olive: a review|revìsta=Iranian Journal of Plant Physiology|volùmme=5|nùmero=2|pp=1263-1272|léngoa=EN|url=https://web.archive.org/web/20250919081522/https://journals.iau.ir/article_539653_140a99eea26c37e6020a694666a7b405.pdf}}</ref>. U [[Frûto|frütu]], cumme dìtu, u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] picìna, lunga 1-2,5&nbsp;cm quand'a l'è maü(r)a. Inte qualitài sarvèghe e [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] e sun ancù ciü picìne, cu'ina pélle che, pe' cuntru, a l'è ciü sutì<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Apostolos Kiritsakis|outô2=Fereidoon Shahidi|tìtolo=Olives and Olive Oil as Functional Foods: Bioactivity, Chemistry and Processing|url=https://books.google.com/books?id=J7gfBQAAQBAJ&pg=PA113|ànno=2017|editô=John Wiley & Sons|léngoa=EN|p=129|ISBN=978-1-119-13531-9}}</ref>. == Tasciunumìa == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olea europaea sylvestris (uddastru).jpg|In u(r)ivastru in [[Corsega]] Olea europaea cuspidata-africana Cape Town.JPG|In èrbe(r)u de ''O. cuspidata'', [[Çittæ do Cavo|Sitài du Câu]] Olea cerasiformis (Fuerteventura).jpg|''O. guanchica'', [[Fuerteventura]] Olea europaea subsp laperrinei.jpg|Ina cianta de ''O. laperrinei'' in [[Niger]] </gallery> Aa revixùn du genere ''Olea'', fâ du [[2002]], a specie ''Olea europaea'' a l'è stâ spartìa inte suttuspecie chi sutta, levàu ''O. europaea africana'', ch'a l'é(r)a cunscide(r)â cumme parte da ''cuspidata''<ref name=":1">{{Çitta publicaçión|outô=P. S. Green|ànno=2002|tìtolo=A Revision of Olea L. (Oleaceae)|revìsta=Kew Bulletin|editô=Royal Botanic Gardens|çitæ=Kew|volùmme=Vul. 57|nùmero=1|pp=91-140|léngoa=EN|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F4110824}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>: * ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'', carateristica du bacìn du Mediteraneu<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77172513-1|tìtolo=Olea europaea subsp. europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''sylvestris'', varietài sarvèga, u cuscì dìtu [[u(r)ivastru]]; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''europaea'', varietài dumèstega, l'u(r)iva ch'u se ghe riferìsce pe'u ciü intu parlâ, a ne vegne da 'na [[Seleçión artifiçiâle|selesiùn]] de l'u(r)ivastru; * ''Olea europaea'' subsp. ''africana'' <small>(</small><small>Mill.) P.S.Green, 1979</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga spantegâ inta ciü parte de l'[[Africa]], [[Îzoe Mascarene|ìsu(r)e Masca(r)ene]] cumprese<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887159-1|tìtolo=Olea europaea subsp. africana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cuspidata'' <small>(Wall. & G.Don) Cif., 1942</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga ch'a se tröva inte tante regiùi secche de l'[[Asia]], da l'[[Arabbia (region)|A(r)abbia]] fina in [[Cinn-a|Cina]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77190043-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cuspidata|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cerasiformis'', <small>G.Kunkel & Sunding, 1972</small>, suttuspecie [[Ploidîa|tetraploide]] ch'a l'è endemica de [[Madeira]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887160-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cerasiformis|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''guanchica'' <small>P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit</small><small>, 2000</small>, suttuspecie endemica de [[Îzoe Canâie|Cana(r)ie]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019528-1|tìtolo=Olea europaea subsp. guanchica|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''laperrinei'' <small>(Batt. & Trab.) Cif., 1942</small> a se tröva in sce de muntagne du [[Sahara]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''maroccana'' <small>(Greuter & Burdet) P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit, 2000</small>, suttuspecie [[Poliploidîa|esaploide]] rapresentâ da 'na pupulasiùn daa parte in sce l'[[Âto Atlànte|Âtu Atlante]], intu [[Maròcco|Maròccu]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. De ciü, u l'è segnalàu de pupulasiùi invasive inte l'[[Australia]] e inte de ìsu(r)e du [[Oçeano Paciffico|Pacificu]]. E analisi genetiche e l'han mustràu cumme ste pupulasiùi e gh'aggen due u(r)igine dife(r)ènti: quelle inte l'Australia de meridiùn e ne vegnen dae varietài dumèsteghe du Mediteraneu, mèntre e âtre (cumme inte l'Australia de levante e inte [[Hawaii]]) e sun derivài dae furme sarvèghe da suttuspecie ''cuspidata'' de l'Africa du süd. U s'è marcàu fina a puscibilitè ch'i nascen di ibridi fra ste due furme<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Henry, L. Wille, D. Cooke e E. Chapuis|tìtolo=On the origin of the invasive olives (Olea europaea L., Oleaceae)|ànno=2007|editô=Heredity 99|léngoa=EN|pp=608-619}}</ref>. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Antimenes Painter - ABV 273 116 - Herakles and Pholos - olive gathering - London BM 1837-0609-42 - 03.jpg|sinistra|miniatura|A campâ de u(r)ive in sc'in anfu(r)a du [[Pitô de Antimenes|pitû de Antimenes]], fâ in gì(r)u au [[520 a.C.|520 primma de Cristu]]]] L'espansciùn de l'u(r)iva a l'è, a l'imprinsippiu, da ligâ au svilüppu du [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]], scicumme che ste cundisiùi e sun stàe l'elemèntu fundamentâle pe'u curtivasiùn de st'èrbe(r)u lì. Stu genere de climma u l'è cumpa(r)ìu cu'u tèmpu a partì da ciü o mênu 10.000 ànni fa, a cumensà daa parte de levante du bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] pe' spandise de dòppu, tèmpu de ciü milenni, a punènte e a setentriùn de stu bacìn. Di stüddi biulogichi fài dau [[Gabriel Camps]] du [[1970]] i l'han pruvàu che l'u(r)iva sarvèga a se truvava intu [[Sahara]] ciü o mênu 11.000 ànni fa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jean Guillaume|tìtolo=Ils ont domestiqué plantes et animaux: Prélude à la civilisation|url=https://books.google.com/books?id=a_AkLoVGPwEC|ànno=2010|editô=Éditions Quæ|çitæ=Versailles|léngoa=FR|p=209|ISBN=978-2-7592-0892-0}}</ref>. E ürtime analisi in sciu pòlline de va(r)ie specie de èrbe(r)i duminanti e ch'i perden e föje e panen marcà che stu cangiamèntu intu climma u secce cumensàu in sci 8.000 ànni fa, intu süd-èst da [[Spagna]], pe' pöi spandise pôcu pe' votta versu setentriùn<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|p. 107}}</ref>. Pe' l'archeulugìa, e primme u(r)ive dumèsteghe e se sa(r)ean svilüpài grossu moddu fra u 3800 e u 3200 primma de Cristu, sèi milenni fa. I stüddi de archeubiulugìa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=J. F. Terral|tìtolo=La domestication de l'Olivier en Méditerranée nord-occidentale: approche morphométrique et implications paléoclimatiques|ànno=1997|editô=Thèse, Université de Montpellier-II|léngoa=FR}}</ref> e l'analisi genetica de pupulasiùi de u(r)ivastri e de serte va(r)ietài<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Baradat, C. Breton, B. Khadari e A. Bervillé|tìtolo=Olive Domestication from Structure of Oleasters and Cultivars using RAPDs and Mitochondrial RFLP|colànn-a=Genetics, Selection, Evolution|ànno=2001, S251-68|léngoa=EN|volùmme=33 (Suppl. 1)}}</ref> i l'han mustràu che l'u(r)iva a l'è stâ [[Domestegaçión|dumestegâ]] int'ina mane(r)a indipendènte inte va(r)ie parte du bacìn du Mediteraneu e che, bèn de prubabile, u l'è stàu in prucessu ch'u gh'è vusciüu du tèmpu. Di scâvi archeulogichi i l'han pruvàu ch'u se maxinava de l'ö(r)iu, intu [[Libano|Libanu]] e a [[Çipro|Cipru]], zà intu [[IV millennio a.C.|IV milenniu primma de Cristu]], ciü che a [[Crêta]] in gì(r)u au 3500 primma de Cristu. De dòppu, versu u [[II millennio a.C.|1700 primma de Cristu]], a tecnica duve(r)â a l'è vegnüa meju e a [[Ugarit]] (au dì d'ancöi [[Ras Shamra]], inta [[Sciria|Scì(r)ia]])<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|p. 108}}</ref> i sun cumpa(r)ìi i primmi gumbi "a èrbe(r)u", di ciü semplici. De dòppu, l'u(r)iva a l'è rivâ inte l'[[Egitto|Egittu]] daa Scì(r)ia, de dunde a l'è stâ impurtâ au tèmpu da [[IX dinastîa egiçiànn-a|IX dinastìa]], fra u 2160 e u 2040 primma de Cristu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Émile Laoust|tìtolo=Mots et choses berbères. Notes de linguistique et d'ethnographie. Dialectes du Maroc|url=http://www.taymat.org/etudesamazighes/Linguistique/Mots-et-choses-berberes-Emile-Laoust.pdf|ànno=1920|editô=Augustin Challamel|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=446-447}}</ref>. [[Immaggine:Presse olive Volubilis.jpg|miniatura|Ricustrusiùn d'ina mö(r)a da ö(r)iu rumâna inta sitài de ''[[Volubilis]]'', d'ancöi in [[Maròcco|Maròccu]]]] U cumerciu de l'ö(r)iu u remunta pe' cuntru a l'[[Etæ do Brónzo|etài du brunzu]], cu'i [[Itîti|Ittiti]] ch'i se ne rifurnivan dae còste de l'[[Àzia Minô|Asia Minû]] mèntre i [[Faraón|fa(r)aùi]] d'Egittu e i ré da [[Mezopotàmia|Mesuputamia]] i u catavan in Scì(r)ia. Inti palàssi [[Çiviltæ minòica|minòichi]] de Crêta, l'ö(r)iu u l'é(r)a cunservàu in gran quantitài inte di vâsi dìti ''pithoi'', mèntre inti palàssi di [[Çiviltæ micenêa|Micenèi]], inta [[Grêcia|Grecia]] cuntinentâle, s'è truvàu pa(r)egge giâre pe' l'ö(r)iu e de to(r)ette scrìte cu'a [[Lineâre B|lineâ(r)e B]] ch'e fan de mensiùn a l'[[Ideogràmma|ideugramma]] de l'ö(r)iu (''élaion''). De sti tèmpi lì a dêa [[Ìzide|Ìside]] a l'é(r)a cunscide(r)â cumme a patrûna da curtivasiùn de u(r)ive: intu detaju, a vella se ligavan e vertü e e prupietài de l'ö(r)iu. Sti traffeghi, alantu(r)a, i l'é(r)an cuntrulài strêti, scicumme che l'ö(r)iu u l'è(r)a ligàu au pute(r)e ecunòmicu e religiusu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|pp. 108-110}}</ref>. Dòppu d'ina crisi scciüpâ pe' a caütta de pa(r)eggi stàtti intu [[Levànte (región)|Levante]] in gì(r)u au 1200 primma de Cristu, u muntà da pupulasiùn du Mediteraneu inte l'[[Etæ do færo|etài du fèru]] u l'ha purtàu aa fundasiùn de pa(r)egge culònie da parte di [[Fenìci]] inte l'[[Àfrica du Nòrd|Africa du Nòrd]], cumme [[Cartagine]], e intu meridiùn da [[Spagna]], ciü che tütte quelle di greghi inte l'Asia Minû, inte ìsu(r)e du [[Mâ Egêo|Mâ Egeu]], in [[Siçillia|Sicilia]] e intu restu da [[Magna Grecia]] e du meridiùn da [[Fransa]], survetüttu in [[Corsega]] e a [[Marseggia|Marseja]]. Inte tütte ste regiùi i sun stài velli a purtà a curtivasiùn de l'u(r)iva<ref>{{Çitta web|url=http://www.oliviers-centenaires.com/origine-mythologique-de-l-olivier.html|tìtolo=Olivier centenaire: Arbre de mythologie|léngoa=FR|vìxita=2026-10-27}}</ref> e a fâne svilüpà i traffeghi. Segundu u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]], l'u(r)iva a nu gh'é(r)a ancù inte l'Italia au tèmpu du [[Lucius Tarquinius Priscus|Tarquinius Priscus]], dau [[616 a.C.|616]] au [[579 a.C.|579 primma de Cristu]]. Intu [[VI secolo a.C.|VI seculu primma de Cristu]] u magistràu e studiusu gregu [[Solón|Sulùn]] u l'ha scritu de lezze ch'e l'han dàu u permissu ae gènte d'[[Atene]] de cumercià l'ö(r)iu d'u(r)iva. Intu [[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]], cun l'[[Lusciandro Magno|Alesciandru Magnu]] ch'u l'axeva cunquistàu u Mediteraneu de levante e l'[[Inpêro persiàn|impe(r)u persiàn]], cu'i traffeghi ch'i sun cresciüi ancù de ciü<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 110-111}}</ref>. [[Immaggine:Traditional oil mill in Imperia.jpg|sinistra|miniatura|[[Gumbu]] a ègua dau ''Saggio teorico-pratico sopra gli ulivi, l'olio e i saponi'' du fràtte [[Bertumê Gundurfi]], d[[a Tûria]], [[1793]]]] Inti seculu de dòppu, cu'u cresce da dumanda d'ö(r)iu pe'u mangià, pe' fà lüxe, pe'a mexìna o pe' de pratiche spurtive e religiuse, se sun svilüpài di növi scistemi de prudusiùn e s'è scritu di manuâli in sce l'argumèntu, cumme quelli du butanicu gregu [[Theóphrastos]] e di agronumi latìn [[Marcus Porcius Cato|Cato]], Pliniu u Veggiu e [[Lucius Iunius Moderatus Columella|Columella]], u(r)igina(r)iu da Spagna, ciü che u [[Mago Carthaginiensis|Mago de Cartagine]]. L'ünificasiùn che l'[[Impêo Roman|impe(r)u rumàn]] u l'axeva dàu ae còste du Mediteraneu a l'ha fàu cresce ancù de ciü i traffeghi e a prudusiùn, cun de regiùi da Spagna e de l'Africa du Nòrd ch'e l'han vistu u svilüppu d'ina curtivasiùn quaxi indüstriâle, grassie a l'emanasiùn de de lezze cumme a ''Lex Marciana'' du [[II secolo|II seculu]], ch'e spunciavan a ciantà e a ineiguà e tère impe(r)iâli<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 111-113}}</ref>. A caütta de l'impe(r)u rumàn, l'espansciùn da [[Crestianêximo|religiùn cristiâna]] e, de dòppu, de siviltài islamiche, e l'han purtàu a 'n cangiamèntu intu mudéllu de cunsümmu, inte regiùi de prudusiùn e inte rée cumerciâli de l'ö(r)iu. I [[Repùbrica de Zena|zenesi]] e i [[Repùbrica de Venéçia|venesiài]] i se sun prufitài de [[Croxæ|cruxàe]] pe' svilüpà di gran traffeghi, ch'i rendevan bèn, cu'u Levante, ciü che pe' spuncià a curtivasiùn de l'u(r)iva e pe' fà frunte ai növi besögni purtài daa prudusiùn du [[Savón|saùn]], pe' cumm'u l'è cumpa(r)ìu intu [[IX secolo|IX seculu]], cuscì cumme pe' rifinì di tesciüi<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 114-116}}</ref>. A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a l'è cumensâ in'etài de espansciùn ch'a l'ha ti(r)àu avanti pe' de lungu, pe' purtà l'u(r)iva aa sò mascima estensciùn pe' terito(r)iu, spunciâ da 'na dumanda ch'a cresceva inta sucietài mudèrna e cun sèmpre ciü de indüstrie, dae frabiche du saùn, a quelle de tesciüi e intu setû da mecanica. Cu'a descuvèrta du [[Nêuvo Móndo|Növu Mundu]], i spagnòlli i l'han purtàu l'u(r)iva inte sò culònie de [[Americhe]], in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Méscico|Mescicu]], [[Perù|Perü]] (du [[1560]]), [[Cile]] e [[California]]. Inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], au mascimu svilüppu de campagne e de culònie de l'Euròpa, l'u(r)iva a l'è rivâ ascì aa sò mascima difüxùn. Scibèn che, du [[XX secolo|Növesèntu]], a süperficce a u(r)ive a secce ca(r)â, u cresce da resa inta curtivasiùn e inta maxinatü(r)a de l'ö(r)iu u l'ha fàu muntâ de sinque votte, fra u [[1903]] e u [[1998]], a prudusiùn mundiâle de ö(r)iu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 117-120}}</ref>. == Curtivasiùn == [[Immaggine:Olive niche.jpg|miniatura|Tère intu bacìn du Mediteraneu dunde l'u(r)iva a l'è curtivâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.researchgate.net/publication/261005349_Modelizacion_del_ciclo_fenologico_reproductor_del_olivo_Olea_europaea_L|tìtolo=Modelización del ciclo fenológico reproductor del olivo|outô=Jose Oteros|dæta=Frevâ 2014|léngoa=ES}}</ref>]] L'u(r)iva a l'è curtivâ pe'u ciü intu bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]], ciü che inte de âtre regiùi du mundu dau climma dife(r)ènte da quellu mediteraneu, ch'e se trövan in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Australia]], [[Cile]] e [[Perù|Pe(r)ü]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Mariela Torres, Pierluigi Pierantozzi, Peter Searles, M. Cecilia Rousseaux, Georgina García-Inza, Andrea Miserere, Romina Bodoira, Cibeles Contreras e Damián Maestri|dæta=27 utubre 2017|tìtolo=Olive Cultivation in the Southern Hemisphere: Flowering, Water Requirements and Oil Quality Responses to New Crop Environments|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 8|nùmero=1830|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5663689}}</ref>. === Cresce e difüxùn === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olea europaea young plant01.jpg|In'u(r)iva nuélla Olea europaea (base of tree).jpg|Èrbe(r)u cu'e ferle d'inta câsa Olive tree grafting.jpg|U(r)iva inse(r)ìa a cu(r)una </gallery> E u(r)ive e prefe(r)ìscen di terén ricchi de [[carcâ]], ancù meju se in sce de rive o de còste, cuscì cumme pe'i pòsti dau climma ciü vixìn aa ma(r)ìna. E ponen cresce inte ògni qualitài de terén lege(r)u, fina in sce de l'argilla ch'a sciüghe bèn, mèntre inti tère ciü bune e patìscen ciü fassile de ma(r)utìe e e prudüxen de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] ciü grammu, cumm'u nutava zà u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]]. E u(r)ive e vegnen sciü bèn inti climmi câdi e inti pòsti au su(r)ìu, sènsa de punti lüveghi. E tempe(r)atü(r)e ciü basse de -10&nbsp;°C e ponen purtà a di dànni fina inte ciante ciü grosse mèntre che, pe' cuntru, i èrbu(r)i i scampan bèn ai mumènti de [[Sésia|sessia]], grassie ae sò [[Réixe|raìxe]] rexistènti e bèn spantegài. E u(r)ive e ponen restà in prudusiùn pe' di seculi, s'e sun scravài bèn e cun regularitài<ref>{{Çitta web|url=https://www.oliveoiltimes.com/world/preservation-of-monumental-olive-trees/50921|tìtolo=On the Preservation and Maintenance of Monumental Olive Trees|dæta=22 marsu 2016|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. E u(r)ive e se ponen spantegà inte de mane(r)e dife(r)ènti, faxèndune de [[Talea|talee]] o destacandune de [[Margòtta|ferle]]; i èrbe(r)i i taccan fassile in sce terén giüsti e, s'i sun tajài, i böttan turna cun de [[Fèrla|ferle]] dau seppu. De ciü, i se ponen curtivà partèndu fìn daa semènsa. A ògni moddu, a resa di èrbe(r)i nasciüi da ferle o daa semènsa a l'è ciütòstu scarsa e, pe' fâla vegnì meju, a cianta a l'è da [[Inestu|inse(r)ì]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=A. Lewington|outô2=E. Parker|tìtolo=Ancient Trees|ànno=1999|editô=Collins & Brown|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=114|ISBN=978-1-85585-704-9}}</ref>. Pe' agiütà a cianta a [[bötà]], u [[Pericàrpo|pe(r)icarpu]], ch'u l'è bagnàu d'ö(r)iu, u l'è inüme(r)ìu faxèndulu marsì in pôcu, o se nù u l'è ciumbàu inte l'ègua câda o int'ina sulusiùn alcalìna<ref>{{Çitta web|url=http://www.plantgrower.org/olive.html|tìtolo=Olive|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. Quandu che u frèidu ze(r)àu u fa di dànni o u massa e parte ciü âte de l'èrbe(r)u, u portainestu u pò scampà au mèximu e cacià turna di brutti, che a sò votta i vegnen di növi èrbe(r)i. Inte sta mane(r)a e u(r)ive e ponen resciu(r)ì pe' sò cuntu. Presèmpiu, quandu du [[1985]] ina gran ze(r)â in [[Toscann-a|Tuscâna]] a l'axeva strinàu tante u(r)ive in prudusiùn o bèn che vegge, u s'è previstu che i u(r)ivèi i se sa(r)ean repiài tèmpu de quattru o sinqu'ànni<ref>{{Çitta web|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/food/1985/08/18/the-italian-extra-virgin-olive-oil-disaster/2a00c9bc-ce00-4c99-8714-a2a7691a09d1/|tìtolo=The Italian Extra-Virgin Olive Oil Disaster|outô=Toni Lydecker|scîto=The Washington Post|dæta=18 agustu 1985|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. === Campâ === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Passo del Ginestro-uliveto.jpg|De [[Réa da u(r)ive|rée da u(r)ive]] a[[u Téstegu]] The Olive Harvest (1862-63), by Telemaco Signorini.jpg|A campâ a man, [[Telemaco Signorini]], [[1862]] COLLECTIE TROPENMUSEUM Olijfoogst met behulp van stokken TMnr 10028630.jpg|A batte cu'e [[Canna (cianta)|canne]], [[Maròcco|Maròccu]], [[1955]] Harvesting of olives 'salonenque' with comb.jpg|Petenetta da campà e u(r)ive, [[Fransa]] Old woman cleaning olives.jpg|Ina dònna [[Tunixia|tünisìna]] ch'a passa e u(r)ive au [[seassu]] Olivenernte.JPG|U(r)ive passài aa [[Chita(r)a (agricultü(r)a)|chita(r)a]] in [[Grêcia|Grecia]] Ilham Aliyev attended opening of olive oil and table olive products processing plant in Zira settlement 07.jpg|Macchina pe'a curtivasiùn indüstriâle, [[Azerbaijan|Azerbaigiàn]] </gallery> Inta regiùn du Mediteraneu e u(r)ive e sun campài a l'autünnu, a partì dau mese d'utubre<ref>{{Çitta web|url=https://www.organicfarming-italy.com/en/olive-harvest-2025-2026-europe/|tìtolo=Olive Harvest 2025/2026 Europe - Production, Quality & Outlook|dæta=27 frevâ 2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. De sòlitu, a ciü parte de u(r)ive a l'è campâ batèndu l'èrbe(r)u intregu o ina sò ramma aa votta. In âtru scistema duve(r)àu u l'è quellu de muntà cu'ina sca(r)a e campà e u(r)ive a man, metèndule int'in [[Sàcco|saccu]] o ina [[Sachetta (agricultü(r)a)|sachetta]] purtâ in scôsu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20131228120928/http://olivemuseum.com/harvest-olives.html|tìtolo=Methods for harvesting olive fruit|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. E u(r)ive da to(r)a e sun da campà cun di scistema ciü delicài, scicumme che i früti macài i ciappan in güstu ama(r)u: inte stu câxu, presèmpiu, quand'i se campan u se pòrta au còllu de [[Cavagna|cavagne]], dunde metìgheli a man. Inte de regiùi de l'[[Italia]], cumme a [[Liguria|Ligü(r)ia]], ciü che da [[Croaçia|Cruassia]] e da [[Grêcia|Grecia]], e u(r)ive e sun campài pe' tradisiùn a man, scicumme che u terén u l'è tròppu asidentàu pe' duve(r)âghe de macchine. De cunseguènsa, a segunda du scistema duve(r)àu i früti i sun campài sènsa gua(r)i de macaü(r)e, cuscì che u prudòttu, aa fìn, u riva a 'na qualitài bèn âta. Inte sti câxi, u se pò campà e u(r)ive dae ramme tajài da l'èrbe(r)u, travaju ch'u l'agiütta fina pe'a prudusiùn di ànni de dòppu<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=2006|méize=Primma/Stài|tìtolo=Unusual Olives|revìsta=Epikouria Magazine|léngoa=EN}}</ref>. A quantitài d'ö(r)iu intu frütu a cangia bèn fra ina cultivar e l'âtra; a ògni moddu u pe(r)icarpu, de sòlitu, u cuntegne fra u 60 e u 70% d'ö(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oliver Rackham|outô2=Jennifer Alice Moody|tìtolo=The making of the Cretan landscape|url=https://books.google.com/books?id=k4dHmA9jq4wC|ànno=1996|editô=Manchester University Press|léngoa=EN|ISBN=978-0-7190-3647-7}}, mensunàu inte: {{Çitta publicaçión|outô=F. R. Riley|ànno=2002|tìtolo=Olive Oil Production on Bronze Age Crete: Nutritional properties, Processing methods, and Storage life of Minoan olive oil|revìsta=Oxford Journal of Archaeology|volùmme=Vul. 21|nùmero=63|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1111%2F1468-0092.00149}}</ref>. === Minacce === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Bactrocera oleae g2 (cropped).jpg|In'u(r)iva cu'u vermu da musca au tersu stàddiu Prays oleae 1.jpg|De föje sgarbài daa camu(r)a de l'u(r)iva Spilocaea oleagina.jpg|E cunseguènse in sce föje da ''Venturia oleaginea'' Pseudomonas savastanoi g1.jpg|Ina massa purtâ daa rugna de l'u(r)iva Olivenhain mit Xylella fastidiosa bei Surano LE 190710.jpg|In u(r)iveu curpìu daa ''Xylella'' </gallery> Di gran dànni aa curtivasiùn i sun quelli fài daa [[musca de l'u(r)iva]] (''Bactrocera oleae''), ch'a l'inse(r)ìsce e sò öve intu frütu. A purpa in gì(r)u au garbu a finìsce pe' marsì e a vegne ama(r)a, cun l'u(r)iva ch'a nu se pò ciü mangià. U vermu da musca u pò purtà a perde du tüttu a prudusiùn de u(r)ive da to(r)a, mèntre a pò sbascià u prêxu de l'ö(r)iu de l'80%<ref>{{Çitta web|url=https://ipm.ucanr.edu/home-and-landscape/olive-fruit-fly/#gsc.tab=0|tìtolo=Olive Fruit Fly|outô=University of California|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref>. Dapöi u gh'è u vermu da [[camu(r)a de l'u(r)iva]], ''Prays oleae'', che de primma a ne [[Minatô (botànica)|sgarba e föje]] e lì drentu a vegne ina püpa. A segunda e a tersa generasiùn du mèximu ànnu e pòrtan pe' cuntru a di dànni ae föje, ae sciu(r)e e ai früti<ref>{{Çitta web|url=https://www.forestpests.eu/pest/prays-oleae|tìtolo=Prays oleae: Olive moth|outô=Forest Pests Europe|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref>. In funzu, a ''[[Venturia oleaginea]]'', u pò ferà i èrbe(r)i pe' ciü stagiùi daa fì(r)a, purtandu ina ma(r)utìa ch'a se mustra cun de macce scü(r)e in sce föje, cun di gran dànni ai u(r)ivèi. Intu detaju, sta ma(r)utìa a ne ruìna i früti, faxènduli maü(r)à ciü tardi e sbasciandune a resa de l'ö(r)iu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Friday O. Obanor, Monika Walter, E. Eirian Jones e Marlene V. Jaspers|ànno=2008|tìtolo=Effect of temperature, relative humidity, leaf wetness and leaf age on Spilocaea oleagina conidium germination on olive leaves|revìsta=European Journal of Plant Pathology|volùmme=Vul. 120|nùmero=3|pp=211-222|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1007%2Fs10658-007-9209-6}}</ref>. Pe'i [[Bacteria|bate(r)i]] u gh'è u ''[[Pseudomonas savastanoi]]'' pv. ''oleae'', ch'u pòrta aa "rugna de l'u(r)iva", ch'a se mustra cun de masse inti bötti da cianta<ref>{{Çitta publicaçión|outô=J. D. Janse|ànno=1982|tìtolo=Pseudomonas syringae subsp. savastanoi (ex Smith) subsp. nov., nom. rev., the bacterium causing excrescences on Oleaceae and Nerium oleander L.|revìsta=International Journal of Systematic Bacteriology|volùmme=Vul. 32|nùmero=2|pp=166-169|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1099%2F00207713-32-2-166}}</ref>, e a ''[[Xylella fastidiosa]]'', che dai agrümmi e dai vì a l'ha cumensàu a ferà e u(r)ive da [[Puggia|Püja]], cu'a ma(r)utìa dìta u [[cumplessu du secà lestu de l'u(r)iva]]<ref>{{Çitta web|url=http://ourenvironment.berkeley.edu/2015/02/minimizing-the-spread-of-disease-in-italys-famous-olive-trees/|tìtolo=Minimizing the Spread of Disease in Italy's Famous Olive Trees|scîto=Our Environment at Berkeley|editô=University of California, Berkeley|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-32031233|tìtolo=EU warning as olive tree disease spreads in Italy|dæta=24 marsu 2015|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.atlasobscura.com/articles/olive-oil-disease-italy|tìtolo=The Farmer Trying to Save Italy's Ancient Olive Trees|outô=Agostino Petroni|dæta=29 arvì 2021|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref>. U sò [[Vetô (epidemiologîa)|vetû]] prinsipâle u l'è ''[[Philaenus spumarius]]''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=G. P. Martelli, D. Boscia, F. Porcelli e M. Saponari|ànno=2015|tìtolo=The olive quick decline syndrome in south-east Italy: A threatening phytosanitary emergency|revìsta=European Journal of Plant Pathology|volùmme=Vul. 144|nùmero=2|pp=235-243|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1007%2Fs10658-015-0784-7}}</ref>. Inte tère ciü a setentriùn dunde se trövan di u(r)ivèi, cumme inte l'[[Italia]] du nòrd, inta [[Fransa]] du süd e in [[Svissea|Svisse(r)a]], e u(r)ive e patìscen ascì u ze(r)u<ref>{{Çitta web|url=https://www.patrimoineculinaire.ch/Prodotti#471|tìtolo=Olio d'oliva ticinese|léngoa=IT|vìxita=2026-10-30}}</ref>. E bu(r)iâne de vèntu e d'ègua ch'e dü(r)an pe' di giurni au tèmpu de campâ e u(r)ive e ponen purtà a di dànni. Inte parte ciü frèide de l'entrutèra du Mediteraneu a curtivasiùn de l'u(r)iva a lascia u pòstu a quella de âtri èrbe(r)i da frütu, pe'u ciü de [[Castagna|castagne]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Mazzoleni|tìtolo=Recent Dynamics of the Mediterranean Vegetation and Landscape|url=https://books.google.com/books?id=s88vzd9PwkkC|ànno=2004|editô=John Wiley & Sons|léngoa=EN|p=145|ISBN=978-0-470-09370-2}}</ref>. === Va(r)ietài === U gh'è de sentenàe de qualitài de u(r)ive, cunscide(r)ài cumme de sò [[cultivar]]<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|tìtolo=World Olive Encyclopedia|ànno=1996|editô=International Olive Council|léngoa=EN|capìtolo=Cultivars|ISBN=978-84-01-61881-9}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Fabrizia Lanza|tìtolo=Olive: A Global History|ànno=2012|editô=Reaktion Books|léngoa=EN|pp=106-110|ISBN=978-1-86189-972-9}}</ref>. Fra 'na va(r)ietài e l'âtra se ghe ponen truvà di cangiamènti impurtanti intu cu(r)û, inte dimensciùi, inta furma e inte carateristiche du svilüppu de l'u(r)iva, ciü che in sce qualitài de l'ö(r)iu ch'u se ne franze<ref name=":3" />. Ina va(r)ietài d'u(r)iva a pò êsse da ö(r)iu, da to(r)a o buna pe' tütte due<ref>{{Çitta lìbbro|outô=A. Garrido Fernandez|outô2=M. J. Fernandez-Diez|outô3=M. R. Adams|tìtolo=Table Olives: Production and Processing|ànno=1997|editô=Springer|léngoa=EN|pp=23-45|ISBN=978-0-412-71810-6}}</ref>. Scicumme che tante va(r)ietài d'u(r)iva e sun quaxi du tüttu o du tüttu [[Outoinconpatibilitæ|autu-incumpatibili]], e sun de sòlitu ciantài a cubbie, cu'ina cultivar prima(r)ia e üna segunda(r)ia, sernüa pe'a sò capacitài de fecundà a prima(r)ia. U scistema de autuincumpatibilitài u cumprènde numma che dui gruppi, basài in sc'in [[gêne]] ch'u g'ha giüstu dui [[Alêle|alêli]] e ch'u pòrtan aa fòrte autu-sterilitài ch'a s'è truvâ inte l'u(r)iva<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Mariotti, Saverio Pandolfi, Isabelle De Cauwer, Pierre Saumitou-Laprade, Philippe Vernet et al.|ànno=2021|tìtolo=Diallelic self-incompatibility is the main determinant of fertilization patterns in olive orchards|revìsta=Evolutionary Applications|volùmme=Vul. 14|nùmero=4|pp=983-995|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8061272}}</ref>. Pe' mezzu de pröve de selesiùn in sce l'u(r)iva u s'è mi(r)àu pe'u ciü de ti(r)à fö(r)a di ibridi cun de carateristiche ch'e vegnissen a taju ai cuntadìn, a cumensà daa rexistènsa aa ma(r)utìa purtâ dai funzi du genere ''[[Verticillium]]''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Pedro Valverde, Diego Barranco, Francisco Javier López-Escudero, Concepcion Munoz Díez e Carlos Trapero|dæta=22 frevâ 2023|tìtolo=Efficiency of breeding olives for resistance to Verticillium wilt|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 14, 1149570|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9994353/}}</ref>. === Specie invasiva === [[Immaggine:Invasive weeds in the adelaide hills.jpg|miniatura|L'u(r)iva intu mezzu a de âtre ciante invasive in sce [[Adelaide Hills]]]] Fìn da quandu s'è cumensàu a curtivâla, l'u(r)iva a l'è turnâ pa(r)egge votte au sò [[Spêce sarvæga|stàttu sarvègu]], cun ste ciante ch'e l'han fina piàu u pòstu de pupulasiùi sarvège u(r)igina(r)ie de l'Euròpa de meridiùn<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roselyne Lumaret|outô2=Noureddine Ouazzani|ànno=2001|tìtolo=Ancient wild olives in Mediterranean forests|revìsta=Nature|volùmme=Vul. 413|nùmero=6857|p=700|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1038%2F35099680}}</ref>. Inte l'[[Australia do Sud|Australia du Süd]] l'u(r)iva a l'è cunscide(r)â cumme ina specie invasiva, u(r)igine de tanti dànni ae ciante du pòstu. Inte ste tère a sò semènsa a l'è spantegâ daa [[Vórpe róssa|vurpe russa]], in'âtra specie ch'a gh'è stâ intrudòtta, e da di uxelli cumme u [[Stronéllo|strunéllu eurupeu]] e l'[[emu]]. I òssi i böttan cuscì inti bòschi, pe' creà in ambiènte scü(r)u ch'u suffuca i brutti di èrbe(r)i du pòstu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=D. H. R. Spennemann|outô2=L. R. Allen|ànno=2000|tìtolo=Feral olives (Olea europaea) as future woody weeds in Australia: a review|revìsta=Australian Journal of Experimental Agriculture|volùmme=Vul. 40|nùmero=6|pp=889-901|léngoa=EN|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2000AuJEA..40..889S}}</ref>. Scicumme che u climma de sta regiùn u l'è seccu e zà bèn a pe(r)ìgu du brüxâ, l'u(r)iva sarvèga, ch'a l'è pina d'ö(r)iu, a fa muntà du bellu stu genere de pe(r)ìgu inti bòschi [[Sclerofìllo|sclerufilli]] ch'i se ghe trövan<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130205144030/http://www.pir.sa.gov.au/__data/assets/pdf_file/0019/37900/Olives_weed.pdf|tìtolo=Olives as Weed|outô=Animal and Plant Control Commission of South Australia|léngoa=EN|vìxita=2026-10-29}}</ref>. == Prudusiùn == {{Seçión vêua}} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Marie-Claire Amouretti|outô2=Georges Comet|tìtolo=Le Livre de l'olivier|ànno=2000|editô=Aix-en-Provence|çitæ=ÉDISUD|léngoa=FR|cid=Amouretti & Comet, 2000|ISBN=978-2-7449-0198-0}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Plantae]] [[Categorîa:Agricoltua]] j6ws5az1eahpjinajxail0t6ktj6qi8 275217 275216 2026-10-31T19:59:16Z N.Longo 12052 + 275217 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Tassobox |nome = ''Olea europaea'' |immagine = Olea europaea - Zeytin.JPG |didascalia = <div style="text-align:center;">U(r)ive inta [[pruvinsa de Adana]], [[Turchia|Türchìa]]</div> |var-intervàllo_geològico = Intervallu geulogicu |intervallo = {{Intervàllo geològico|0.06|0|Âtu [[pleistucêne]]-ancöi}} |var-stâto_de_conservaçión = Stàttu de cunservasiùn |statocons = LC |statocons_versione = iucn3.1 |statocons_ref = <ref>{{Çitta web|url=https://www.iucnredlist.org/species/63005/209128651|tìtolo=Olive - Olea europaea|outô=IUCN|dæta=2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-23}}</ref> |var-clasificaçión_APG_IV = Clascificasiùn APG IV |var-domìnio = Duminiu |dominio = [[Eukaryota]] |var-régno = Regnu |regno = [[Plantae]] |sottoregno = [[Tracheobionta]] |var-sotorégno = Sutturegnu |var-superdivixón = Süperdivixùn |superdivisione = [[Spermatophyta]] |var-divixón = Divixùn |divisione = [[Magnoliophyta]] |var-clàsse = Classe |classe = [[Magnoliopsida]] |var-sotoclàsse = Suttuclasse |sottoclasse = [[Asteridae]] |var-órdine = Urdine |ordine = [[Scrophulariales]] |var-famìggia = Famìa |famiglia = [[Oleaceae]] |var-tribù = Trebü |var-sototribù = Suttutrebü |var-génere = Genere |genere = [[Olea]] |var-spêce = Specie |specie = '''O. europaea''' |var-clasificaçión_Cronquist = Clascificasiùn Cronquist |FIL? = x |regnoFIL = [[Plantae]] |clade1 = [[Angiospermae]] |clade2 = [[Mesangiospermae]] |clade3 = [[Eudicotidae]] |clade4 = [[Eudicotidae sentrâli]] |clade5 = [[Superasteridae]] |clade6 = [[Asteridae]] |clade7 = [[Euasteridae]] |clade8 = [[Lamiidae]] |ordineFIL = [[Lamiales]] |famigliaFIL = [[Oleaceae]] |specieFIL = '''O. europaea''' |var-nomenclatûa_binomiâle = Numenclatü(r)a binumiâle |binome = Olea europaea |biautore = [[Linneo|L.]] |bidata = 1753 |tribùFIL = [[Oleeae]] |sottotribùFIL = [[Oleinae]] |genereFIL = [[Olea]] |var-scinònimi = Scinonimi<ref name="POWO">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref> |sinonimi = ''Olea pallida'' <small>Salisb., 1796</small><br />''Olea sativa'' <small>Hoffmanns. & Link, 1820</small> |suddivisione = Suttuspecie |suddivisione_testo = * ''O. europaea cerasiformis'' * ''O. europaea cuspidata'' * ''O. europaea europaea'' * ''O. europaea guanchica'' * ''O. europaea laperrinei'' * ''O. europaea maroccana'' |mappa_distribuzione = Olea europaea range.svg |didascalia_distribuzione = {{Legend|#70A800|''O. europaea europaea''}} {{Legend|#CA7AF5|''O. europaea laperrinei''}} {{Legend|#FFFF00|''O. europaea maroccana''}} {{Legend|#0070FF|''O. europaea guanchica''}} {{Legend|#FF0000|''O. europaea cerasiformis''}}<span style="color:#FFA800"><big>&#9650;</big></span>Purtàu da l'òmmu e natü(r)alizàu ([[sinantropìsmo|sinantrupismu]]) }} L'&#8203;'''u(r)iva'''{{#tag:ref|Scritu ascì ''u"riva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia Fratelli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=604|volùmme=Vul. II}}</ref> o ''uȓiva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Utubre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=143, 223|ISBN=979-12-985789-0-6}}</ref>, ''auriva'' a [[L'Isura|L'Ìsu(r)a]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marino Cassini|outô2=Alberto Cane|outô3=Roberta Sala|tìtolo=Le parole della nostra infanzia - Dialettu Lisurencu|url=http://www.marinocassini.it/Oggetti%20scaricabili/ITACA.pdf|ànno=2020|çitæ=D'Âtu d'Arbisö(r)a|léngoa=LIJ, IT|p=11}}</ref>, ''au<u>r</u>ìva'' a[[U Soudàn|u Sodàn]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.soudan.it/dizionar.htm|tìtolo=Dizionario illustrato Soudanèlu-Italiano|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-31}}</ref>, ''auriva'' a [[A Burdighea|Burdighe(r)a]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20211204110650/http://www.urisveiuburdigotu.it/uburdigotu/az/index.htm|tìtolo=burdigotu - italiano: Piccolo dizionario|outô=Anacleto Miele|dæta=1971|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-31}}</ref>, ''ou''r''iva'' o ''cianta d'ou''r''ive'' a [[Seriana|Se(r)iâna]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Loredana Veneziano|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Ceriana|url=https://books.google.com/books?id=KIJuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Philobiblon Edizioni|çitæ=Vintimìa|léngoa=LIJ, IT|p=265|ISBN=88-94-71482-9}}</ref>, ''èrbuu'', ''uivu'' o ''urivu'' a [[Inéia|Uneja]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lucetto Ramella|tìtolo=Vocabolario italiano - dialetto d'Oneglia|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008590|ànno=2003|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Imperia|léngoa=LIJ, IT|p=116}}</ref>, ''auìva'', ''uìva'' o ''uìvu'' a [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]]<ref name="AAVV2020">{{Çitta lìbbro|outô=Ambrogio Arimondo, Mario Corso, Giorgio Fedozzi e Giovanni Arbarelli|tìtolo=U vucabulâiu: dizionario ragionato della parlata di San Bartolomeo al Mare e dintorni (Ed. 2020, Parte 1, Glossario)|url=http://www.cadepuio.it/files/glossario_2-2020.pdf|ànno=2020|editô=Circolo Culturale Cà de Puiö|léngoa=LIJ, IT|p=21}}</ref>, ''aur̂iva'' a [[Ciappa (San Bertumê)|Ciappa]]<ref name="AAVV2020" />, ''uìvu'' in [[Andôa|Andö(r)a]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.andoraneltempo.it/librigallerie/volume-2---adriano-ghiglione.php|tìtolo=Manuale della parlata di Rollo e della Marina: versione italiano-andorese|outô=Adriano Ghiglione|léngoa=LIJ, IT|p=403|vìxita=2026-10-27}}</ref>, ''u''r''iva'' o ''u''r''ivu'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0077958|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=A(r)àsce|léngoa=LIJ, IT|pp=50, 148}}</ref>, ''oîvu'' o ''uîvu'' intu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=52}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=[[Giulia Petracco Sicardi]]|tìtolo=Dizionario pietrese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/SBL0307094|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=85}}</ref>, ''oîvu'' a [[Borṡi|Borzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0465052|ediçión=2|ànno=Mazzu 1989 (1984)|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''or̭ivu'' a [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''ur̭ivu'' a [[Gura (Finô)|Gu(r)a]] e [[Ölle]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008566|ànno=Lüju 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=LIJ, IT|p=198}}</ref>, ''oriva'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|pp=92, 186}}</ref>, ''oiva'' a [[Varigotti|Va(r)igotti]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=92}}</ref>, ''ouviva'' o ''erbu d'ouvive'' in [[Dialettu savuneize|savunese]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Rosa Sguerso|outô2=Anita Sguerso|tìtolo=Compendio di voci ed espressioni del dialetto savonese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CFI0240514|ànno=Lüju 1985|editô=Editrice Liguria|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=99}}</ref>, ''erbo d'oive'', ''erbo d'öive'', ''oivo/oîvo'' o ''öivo'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/olivo#olivo.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - olivo|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-10-23}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=olivo|tìtolo=TIG - olivo|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-23}}</ref>|group=n.}} ('''''Olea europaea''''' <small>[[Linneo|L.]], 1753</small>) a l'è ina [[Spêce|specie]] de [[Plantae|cianta]] da [[Famìggia (tascionomîa)|famìa]] de ''[[Oleaceae]]'', dau purtamèntu a [[Èrbo|èrbe(r)u]] o a [[Cósto|custu]] e spantegâ in natü(r)a fra [[Africa]], [[Asia]] e [[Euròpa|Eurôpa]] faciâ in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Cu'u numme u(r)iva, pe'u ciü, u se fa de riferimèntu aa varietài dumèstega da [[Sotospêce|suttuspecie]] '''''Olea europaea europaea''''', ch'a l'è stâ sernüa da l'òmmu e che, au dì d'ancöi, a l'è curtivâ cumme [[Èrbo da frûto|èrbe(r)u da frütu]] inte regiùi sübtrupicâli de tüttu u mundu, cu'e sò [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] ch'e sun duve(r)ài tantu pe' franzene de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] che pe' êsse mangiài cuscì. == U(r)igine du numme == [[Immaggine:Olive and Oil etymology.svg|sinistra|miniatura|U(r)igine de pa(r)olle "u(r)iva" e "ö(r)iu (d'u(r)iva)]] A pa(r)olla "u(r)iva" a ne vegne dau [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''ŏlīva''<ref>{{Çitta web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=oliva|tìtolo=oliva|outô=Charlton T. Lewis|outô2=Charles Short|scîto=A Latin Dictionary|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>, numme duve(r)àu tantu pe'a cianta che pe'u frütu, che a sò votta u tröva de u(r)igine inte l'antìga furma [[Léngoa pröto-grêga|protu-grega]] *ἐλαίϝα, *''elaíwa'', che in [[Lengua grega antiga|gregu clascicu]] a l'è passâ a ἐλαία, ''elaía'', turna duve(r)â tantu pe' l'èrbe(r)u che pe'u sò frütu<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Oxford Latin Dictionary|url=https://archive.org/details/aa.-vv.-oxford-latin-dictionary-1968|ànno=1968|editô=Clarendon Press|léngoa=EN|capìtolo=oliva}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)lai/a|tìtolo=ἐλαία|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. Fina a pa(r)olla "ö(r)iu" a l'imprinsippiu a gh'axeva numma che u sènsu de "ö(r)iu d'u(r)iva", vegnindune da ''ŏlĕum''<ref>{{Çitta web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=oleum|tìtolo=oleum|outô=Charlton T. Lewis|outô2=Charles Short|scîto=A Latin Dictionary|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref> e ἔλαιον (''élaion''), ch'u vö dì pròpiu "ö(r)iu d'u(r)iva"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Alfred Ernout|outô2=Antoine Meillet|tìtolo=Dictionnaire étymologique de la langue latine|url=https://archive.org/details/DictionnaireEtymologiqueDeLaLangueLatine/page/n1/mode/2up|ànno=2001 [1932]|editô=Klincksieck|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|capìtolo=oleum}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)lai/a|tìtolo=ἐλαία|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)/laio,|tìtolo=ἔλαιον|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. De de lì, a pa(r)olla "ö(r)iu" inte tante lengue a tröva de primma u(r)igine pròpiu dau numme da cianta e du sò frütu<ref>{{Çitta web|url=https://www.etymonline.com/word/oil|tìtolo=oil (n.)|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. E furme ciü antìghe da pa(r)olla grega, ch'u ghe secce de pröve segü(r)e, e sun u [[Léngoa micenêa|miceneu]] 𐀁𐀨𐀷, ''e-ra-wa'', e 𐀁𐀨𐀺, ''e-ra-wo'', o 𐀁𐁉𐀺, ''e-rai-wo'', intu scistema de scritü(r)a scilabicu da [[Lineâre B|lineâ(r)e B]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=12&wid=318|tìtolo=The Linear B word e-ra-w|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=http://www.palaeolexicon.com/ShowWord.aspx?Id=16728|tìtolo=The Linear B word e-ra-wo|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160321102105/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra3-wo/|tìtolo=e-ra3-wo|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160320140244/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra-wo/|tìtolo=e-ra-wo|outô=K. A. Raymoure|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. == Descrisiùn == [[Immaggine:Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 109) (8232783218).jpg|sinistra|miniatura|To(r)a butanica de l'u(r)iva dumèstega intu ''[[Koehler's Medizinal-Pflanzen]]'', [[1887]]]] === Generâle === E va(r)ie qualitài de ''Olea europaea'' e sun di custi o di èrbe(r)i ch'i [[Senprevèrde|nu perden e föje]] e ch'i ponen rivà a 'n'artessa de 15 mêtri. E [[Ràmma|ramme]] e sun cuèrte de scaje peltài mèntre e [[Féuggia|föje]], misse a cubbie, e g'han in bòrdu ch'u l'è lisciu e ina furma elittica, ciü o mênu strêta. Ciütòstu dü(r)e, e sun cuèrte d'in pèi a scaje e e g'han ina lunghessa fra i 3 e i 9 citti<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/general-information|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche o in sciu gianu, e sun tacài insemme inte carateristiche pâne, ch'e se svilüppan in pusisiùn ascela(r)e. U [[Càlice (botànica)|calice]] da sciu(r)a u l'è tüttu sadàu insemme, ciütòstu cürtu, cun quattru lôbi a triangulu. E [[Coròlla|cu(r)olle e]] furman di tübbi de quattru [[Pétalo|petali]], mèntre i [[Stâme|stâmi]] i sun dui. L'[[Ovâio|ova(r)iu]], supe(r)u, u g'ha ina furma a cônu, ciü o mênu gunfiâ. U [[Frûto|frütu]], l'[[U(r)iva (frütu)|u(r)iva]], u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] carnusa cu'in òssu dü(r)u, daa lunghessa ch'a pò cangià dai 5&nbsp;mm ai 4&nbsp;cm e ch'a vegne negra ina votta ch'a l'è maü(r)a<ref name=":2" /><ref name=":1" />. === U(r)iva dumèstega === L'u(r)iva dumèstega, cumme e âtre va(r)ietài de ''Olea europaea'', a l'è ina cianta [[Senprevèrde|sempreverde]] e ch'a vegne sciü bèn intu [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]]. A g'ha in [[Teu|troncu]] che de sòlitu u mustra in svilüppu inturtignàu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eddo Rugini, Luciana Baldoni, Rosario Muleo e Luca Sebastiani|tìtolo=The Olive Tree Genome|url=https://books.google.com/books?id=DgDGDQAAQBAJ&pg=PA14+|ànno=2016|editô=Springer|léngoa=EN|p=14|ISBN=978-3-319-48887-5}}</ref>, ch'u pò muntà sciü fin'a rivà in sci 10 mêtri d'artessa, cu'ina [[Scòrsa (botànica)|scorsa]] ch'a l'è in sciu grixu. E [[Féuggia|föje]] e g'han ina furma tunda lungâ, de cu(r)û grixu-verde a l'indrìtu e giancastru a l'inversu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|tìtolo=Flowers of Europe|ànno=1969|editô=Oxford University Press|çitæ=Lundra|léngoa=EN|pp=312-313|capìtolo=Oleaceae: Olea: Olive}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|outô2=Anthony Huxley|tìtolo=Flowers of the Mediterranean|ànno=1972|editô=Chatto and Windus|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=145|capìtolo=Olea-Olive}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche e picìne, e sciu(r)ìscen pe'u ciü in sce ramme de l'ànnu de primma, misse a pâne drìte ch'e nascen a partì da l'ascella de föje. Ògni sciu(r)a a l'è fâ de quattru [[Pétalo|petali]] in sciu giancu-gianu, tacài insemme au sò fundu, dund'i se ünìscen a 'na base furmâ da quattru [[Sépalo|sepali]] verdi, turna tacài insemme. I [[Bûxo|pummi]] i crescen pôcu pe' votta, pe' 4-6 setemâne, fin'a rivà a 'na lunghessa de ciü o mênu 2 citti, quand'i sciu(r)ìscen. A sciu(r)a a resta tacâ aa cianta pe' 5-6 giurni inte regiùi ciü câde e pe' 2 setemâne inte quelle ciü frèide<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Esmaeil Seifi, Jenny Guerin, Brent Kaiser e Margaret Sedgley|ànno=2015|méize=Zenâ|tìtolo=Flowering and fruit set in olive: a review|revìsta=Iranian Journal of Plant Physiology|volùmme=5|nùmero=2|pp=1263-1272|léngoa=EN|url=https://web.archive.org/web/20250919081522/https://journals.iau.ir/article_539653_140a99eea26c37e6020a694666a7b405.pdf}}</ref>. U [[Frûto|frütu]], cumme dìtu, u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] picìna, lunga 1-2,5&nbsp;cm quand'a l'è maü(r)a. Inte qualitài sarvèghe e [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] e sun ancù ciü picìne, cu'ina pélle che, pe' cuntru, a l'è ciü sutì<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Apostolos Kiritsakis|outô2=Fereidoon Shahidi|tìtolo=Olives and Olive Oil as Functional Foods: Bioactivity, Chemistry and Processing|url=https://books.google.com/books?id=J7gfBQAAQBAJ&pg=PA113|ànno=2017|editô=John Wiley & Sons|léngoa=EN|p=129|ISBN=978-1-119-13531-9}}</ref>. == Tasciunumìa == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olea europaea sylvestris (uddastru).jpg|In u(r)ivastru in [[Corsega]] Olea europaea cuspidata-africana Cape Town.JPG|In èrbe(r)u de ''O. cuspidata'', [[Çittæ do Cavo|Sitài du Câu]] Olea cerasiformis (Fuerteventura).jpg|''O. guanchica'', [[Fuerteventura]] Olea europaea subsp laperrinei.jpg|Ina cianta de ''O. laperrinei'' in [[Niger]] </gallery> Aa revixùn du genere ''Olea'', fâ du [[2002]], a specie ''Olea europaea'' a l'è stâ spartìa inte suttuspecie chi sutta, levàu ''O. europaea africana'', ch'a l'é(r)a cunscide(r)â cumme parte da ''cuspidata''<ref name=":1">{{Çitta publicaçión|outô=P. S. Green|ànno=2002|tìtolo=A Revision of Olea L. (Oleaceae)|revìsta=Kew Bulletin|editô=Royal Botanic Gardens|çitæ=Kew|volùmme=Vul. 57|nùmero=1|pp=91-140|léngoa=EN|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F4110824}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>: * ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'', carateristica du bacìn du Mediteraneu<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77172513-1|tìtolo=Olea europaea subsp. europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''sylvestris'', varietài sarvèga, u cuscì dìtu [[u(r)ivastru]]; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''europaea'', varietài dumèstega, l'u(r)iva ch'u se ghe riferìsce pe'u ciü intu parlâ, a ne vegne da 'na [[Seleçión artifiçiâle|selesiùn]] de l'u(r)ivastru; * ''Olea europaea'' subsp. ''africana'' <small>(</small><small>Mill.) P.S.Green, 1979</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga spantegâ inta ciü parte de l'[[Africa]], [[Îzoe Mascarene|ìsu(r)e Masca(r)ene]] cumprese<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887159-1|tìtolo=Olea europaea subsp. africana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cuspidata'' <small>(Wall. & G.Don) Cif., 1942</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga ch'a se tröva inte tante regiùi secche de l'[[Asia]], da l'[[Arabbia (region)|A(r)abbia]] fina in [[Cinn-a|Cina]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77190043-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cuspidata|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cerasiformis'', <small>G.Kunkel & Sunding, 1972</small>, suttuspecie [[Ploidîa|tetraploide]] ch'a l'è endemica de [[Madeira]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887160-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cerasiformis|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''guanchica'' <small>P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit</small><small>, 2000</small>, suttuspecie endemica de [[Îzoe Canâie|Cana(r)ie]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019528-1|tìtolo=Olea europaea subsp. guanchica|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''laperrinei'' <small>(Batt. & Trab.) Cif., 1942</small> a se tröva in sce de muntagne du [[Sahara]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''maroccana'' <small>(Greuter & Burdet) P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit, 2000</small>, suttuspecie [[Poliploidîa|esaploide]] rapresentâ da 'na pupulasiùn daa parte in sce l'[[Âto Atlànte|Âtu Atlante]], intu [[Maròcco|Maròccu]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. De ciü, u l'è segnalàu de pupulasiùi invasive inte l'[[Australia]] e inte de ìsu(r)e du [[Oçeano Paciffico|Pacificu]]. E analisi genetiche e l'han mustràu cumme ste pupulasiùi e gh'aggen due u(r)igine dife(r)ènti: quelle inte l'Australia de meridiùn e ne vegnen dae varietài dumèsteghe du Mediteraneu, mèntre e âtre (cumme inte l'Australia de levante e inte [[Hawaii]]) e sun derivài dae furme sarvèghe da suttuspecie ''cuspidata'' de l'Africa du süd. U s'è marcàu fina a puscibilitè ch'i nascen di ibridi fra ste due furme<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Henry, L. Wille, D. Cooke e E. Chapuis|tìtolo=On the origin of the invasive olives (Olea europaea L., Oleaceae)|ànno=2007|editô=Heredity 99|léngoa=EN|pp=608-619}}</ref>. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Antimenes Painter - ABV 273 116 - Herakles and Pholos - olive gathering - London BM 1837-0609-42 - 03.jpg|sinistra|miniatura|A campâ de u(r)ive in sc'in anfu(r)a du [[Pitô de Antimenes|pitû de Antimenes]], fâ in gì(r)u au [[520 a.C.|520 primma de Cristu]]]] L'espansciùn de l'u(r)iva a l'è, a l'imprinsippiu, da ligâ au svilüppu du [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]], scicumme che ste cundisiùi e sun stàe l'elemèntu fundamentâle pe'u curtivasiùn de st'èrbe(r)u lì. Stu genere de climma u l'è cumpa(r)ìu cu'u tèmpu a partì da ciü o mênu 10.000 ànni fa, a cumensà daa parte de levante du bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] pe' spandise de dòppu, tèmpu de ciü milenni, a punènte e a setentriùn de stu bacìn. Di stüddi biulogichi fài dau [[Gabriel Camps]] du [[1970]] i l'han pruvàu che l'u(r)iva sarvèga a se truvava intu [[Sahara]] ciü o mênu 11.000 ànni fa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jean Guillaume|tìtolo=Ils ont domestiqué plantes et animaux: Prélude à la civilisation|url=https://books.google.com/books?id=a_AkLoVGPwEC|ànno=2010|editô=Éditions Quæ|çitæ=Versailles|léngoa=FR|p=209|ISBN=978-2-7592-0892-0}}</ref>. E ürtime analisi in sciu pòlline de va(r)ie specie de èrbe(r)i duminanti e ch'i perden e föje e panen marcà che stu cangiamèntu intu climma u secce cumensàu in sci 8.000 ànni fa, intu süd-èst da [[Spagna]], pe' pöi spandise pôcu pe' votta versu setentriùn<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|p. 107}}</ref>. Pe' l'archeulugìa, e primme u(r)ive dumèsteghe e se sa(r)ean svilüpài grossu moddu fra u 3800 e u 3200 primma de Cristu, sèi milenni fa. I stüddi de archeubiulugìa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=J. F. Terral|tìtolo=La domestication de l'Olivier en Méditerranée nord-occidentale: approche morphométrique et implications paléoclimatiques|ànno=1997|editô=Thèse, Université de Montpellier-II|léngoa=FR}}</ref> e l'analisi genetica de pupulasiùi de u(r)ivastri e de serte va(r)ietài<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Baradat, C. Breton, B. Khadari e A. Bervillé|tìtolo=Olive Domestication from Structure of Oleasters and Cultivars using RAPDs and Mitochondrial RFLP|colànn-a=Genetics, Selection, Evolution|ànno=2001, S251-68|léngoa=EN|volùmme=33 (Suppl. 1)}}</ref> i l'han mustràu che l'u(r)iva a l'è stâ [[Domestegaçión|dumestegâ]] int'ina mane(r)a indipendènte inte va(r)ie parte du bacìn du Mediteraneu e che, bèn de prubabile, u l'è stàu in prucessu ch'u gh'è vusciüu du tèmpu. Di scâvi archeulogichi i l'han pruvàu ch'u se maxinava de l'ö(r)iu, intu [[Libano|Libanu]] e a [[Çipro|Cipru]], zà intu [[IV millennio a.C.|IV milenniu primma de Cristu]], ciü che a [[Crêta]] in gì(r)u au 3500 primma de Cristu. De dòppu, versu u [[II millennio a.C.|1700 primma de Cristu]], a tecnica duve(r)â a l'è vegnüa meju e a [[Ugarit]] (au dì d'ancöi [[Ras Shamra]], inta [[Sciria|Scì(r)ia]])<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|p. 108}}</ref> i sun cumpa(r)ìi i primmi gumbi "a èrbe(r)u", di ciü semplici. De dòppu, l'u(r)iva a l'è rivâ inte l'[[Egitto|Egittu]] daa Scì(r)ia, de dunde a l'è stâ impurtâ au tèmpu da [[IX dinastîa egiçiànn-a|IX dinastìa]], fra u 2160 e u 2040 primma de Cristu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Émile Laoust|tìtolo=Mots et choses berbères. Notes de linguistique et d'ethnographie. Dialectes du Maroc|url=http://www.taymat.org/etudesamazighes/Linguistique/Mots-et-choses-berberes-Emile-Laoust.pdf|ànno=1920|editô=Augustin Challamel|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=446-447}}</ref>. [[Immaggine:Presse olive Volubilis.jpg|miniatura|Ricustrusiùn d'ina mö(r)a da ö(r)iu rumâna inta sitài de ''[[Volubilis]]'', d'ancöi in [[Maròcco|Maròccu]]]] U cumerciu de l'ö(r)iu u remunta pe' cuntru a l'[[Etæ do Brónzo|etài du brunzu]], cu'i [[Itîti|Ittiti]] ch'i se ne rifurnivan dae còste de l'[[Àzia Minô|Asia Minû]] mèntre i [[Faraón|fa(r)aùi]] d'Egittu e i ré da [[Mezopotàmia|Mesuputamia]] i u catavan in Scì(r)ia. Inti palàssi [[Çiviltæ minòica|minòichi]] de Crêta, l'ö(r)iu u l'é(r)a cunservàu in gran quantitài inte di vâsi dìti ''pithoi'', mèntre inti palàssi di [[Çiviltæ micenêa|Micenèi]], inta [[Grêcia|Grecia]] cuntinentâle, s'è truvàu pa(r)egge giâre pe' l'ö(r)iu e de to(r)ette scrìte cu'a [[Lineâre B|lineâ(r)e B]] ch'e fan de mensiùn a l'[[Ideogràmma|ideugramma]] de l'ö(r)iu (''élaion''). De sti tèmpi lì a dêa [[Ìzide|Ìside]] a l'é(r)a cunscide(r)â cumme a patrûna da curtivasiùn de u(r)ive: intu detaju, a vella se ligavan e vertü e e prupietài de l'ö(r)iu. Sti traffeghi, alantu(r)a, i l'é(r)an cuntrulài strêti, scicumme che l'ö(r)iu u l'è(r)a ligàu au pute(r)e ecunòmicu e religiusu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|pp. 108-110}}</ref>. Dòppu d'ina crisi scciüpâ pe' a caütta de pa(r)eggi stàtti intu [[Levànte (región)|Levante]] in gì(r)u au 1200 primma de Cristu, u muntà da pupulasiùn du Mediteraneu inte l'[[Etæ do færo|etài du fèru]] u l'ha purtàu aa fundasiùn de pa(r)egge culònie da parte di [[Fenìci]] inte l'[[Àfrica du Nòrd|Africa du Nòrd]], cumme [[Cartagine]], e intu meridiùn da [[Spagna]], ciü che tütte quelle di greghi inte l'Asia Minû, inte ìsu(r)e du [[Mâ Egêo|Mâ Egeu]], in [[Siçillia|Sicilia]] e intu restu da [[Magna Grecia]] e du meridiùn da [[Fransa]], survetüttu in [[Corsega]] e a [[Marseggia|Marseja]]. Inte tütte ste regiùi i sun stài velli a purtà a curtivasiùn de l'u(r)iva<ref>{{Çitta web|url=http://www.oliviers-centenaires.com/origine-mythologique-de-l-olivier.html|tìtolo=Olivier centenaire: Arbre de mythologie|léngoa=FR|vìxita=2026-10-27}}</ref> e a fâne svilüpà i traffeghi. Segundu u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]], l'u(r)iva a nu gh'é(r)a ancù inte l'Italia au tèmpu du [[Lucius Tarquinius Priscus|Tarquinius Priscus]], dau [[616 a.C.|616]] au [[579 a.C.|579 primma de Cristu]]. Intu [[VI secolo a.C.|VI seculu primma de Cristu]] u magistràu e studiusu gregu [[Solón|Sulùn]] u l'ha scritu de lezze ch'e l'han dàu u permissu ae gènte d'[[Atene]] de cumercià l'ö(r)iu d'u(r)iva. Intu [[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]], cun l'[[Lusciandro Magno|Alesciandru Magnu]] ch'u l'axeva cunquistàu u Mediteraneu de levante e l'[[Inpêro persiàn|impe(r)u persiàn]], cu'i traffeghi ch'i sun cresciüi ancù de ciü<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 110-111}}</ref>. [[Immaggine:Traditional oil mill in Imperia.jpg|sinistra|miniatura|[[Gumbu]] a ègua dau ''Saggio teorico-pratico sopra gli ulivi, l'olio e i saponi'' du fràtte [[Bertumê Gundurfi]], d[[a Tûria]], [[1793]]]] Inti seculu de dòppu, cu'u cresce da dumanda d'ö(r)iu pe'u mangià, pe' fà lüxe, pe'a mexìna o pe' de pratiche spurtive e religiuse, se sun svilüpài di növi scistemi de prudusiùn e s'è scritu di manuâli in sce l'argumèntu, cumme quelli du butanicu gregu [[Theóphrastos]] e di agronumi latìn [[Marcus Porcius Cato|Cato]], Pliniu u Veggiu e [[Lucius Iunius Moderatus Columella|Columella]], u(r)igina(r)iu da Spagna, ciü che u [[Mago Carthaginiensis|Mago de Cartagine]]. L'ünificasiùn che l'[[Impêo Roman|impe(r)u rumàn]] u l'axeva dàu ae còste du Mediteraneu a l'ha fàu cresce ancù de ciü i traffeghi e a prudusiùn, cun de regiùi da Spagna e de l'Africa du Nòrd ch'e l'han vistu u svilüppu d'ina curtivasiùn quaxi indüstriâle, grassie a l'emanasiùn de de lezze cumme a ''Lex Marciana'' du [[II secolo|II seculu]], ch'e spunciavan a ciantà e a ineiguà e tère impe(r)iâli<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 111-113}}</ref>. A caütta de l'impe(r)u rumàn, l'espansciùn da [[Crestianêximo|religiùn cristiâna]] e, de dòppu, de siviltài islamiche, e l'han purtàu a 'n cangiamèntu intu mudéllu de cunsümmu, inte regiùi de prudusiùn e inte rée cumerciâli de l'ö(r)iu. I [[Repùbrica de Zena|zenesi]] e i [[Repùbrica de Venéçia|venesiài]] i se sun prufitài de [[Croxæ|cruxàe]] pe' svilüpà di gran traffeghi, ch'i rendevan bèn, cu'u Levante, ciü che pe' spuncià a curtivasiùn de l'u(r)iva e pe' fà frunte ai növi besögni purtài daa prudusiùn du [[Savón|saùn]], pe' cumm'u l'è cumpa(r)ìu intu [[IX secolo|IX seculu]], cuscì cumme pe' rifinì di tesciüi<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 114-116}}</ref>. A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a l'è cumensâ in'etài de espansciùn ch'a l'ha ti(r)àu avanti pe' de lungu, pe' purtà l'u(r)iva aa sò mascima estensciùn pe' terito(r)iu, spunciâ da 'na dumanda ch'a cresceva inta sucietài mudèrna e cun sèmpre ciü de indüstrie, dae frabiche du saùn, a quelle de tesciüi e intu setû da mecanica. Cu'a descuvèrta du [[Nêuvo Móndo|Növu Mundu]], i spagnòlli i l'han purtàu l'u(r)iva inte sò culònie de [[Americhe]], in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Méscico|Mescicu]], [[Perù|Perü]] (du [[1560]]), [[Cile]] e [[California]]. Inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], au mascimu svilüppu de campagne e de culònie de l'Euròpa, l'u(r)iva a l'è rivâ ascì aa sò mascima difüxùn. Scibèn che, du [[XX secolo|Növesèntu]], a süperficce a u(r)ive a secce ca(r)â, u cresce da resa inta curtivasiùn e inta maxinatü(r)a de l'ö(r)iu u l'ha fàu muntâ de sinque votte, fra u [[1903]] e u [[1998]], a prudusiùn mundiâle de ö(r)iu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 117-120}}</ref>. == Curtivasiùn == [[Immaggine:Olive niche.jpg|miniatura|Tère intu bacìn du Mediteraneu dunde l'u(r)iva a l'è curtivâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.researchgate.net/publication/261005349_Modelizacion_del_ciclo_fenologico_reproductor_del_olivo_Olea_europaea_L|tìtolo=Modelización del ciclo fenológico reproductor del olivo|outô=Jose Oteros|dæta=Frevâ 2014|léngoa=ES}}</ref>]] L'u(r)iva a l'è curtivâ pe'u ciü intu bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]], ciü che inte de âtre regiùi du mundu dau climma dife(r)ènte da quellu mediteraneu, ch'e se trövan in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Australia]], [[Cile]] e [[Perù|Pe(r)ü]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Mariela Torres, Pierluigi Pierantozzi, Peter Searles, M. Cecilia Rousseaux, Georgina García-Inza, Andrea Miserere, Romina Bodoira, Cibeles Contreras e Damián Maestri|dæta=27 utubre 2017|tìtolo=Olive Cultivation in the Southern Hemisphere: Flowering, Water Requirements and Oil Quality Responses to New Crop Environments|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 8|nùmero=1830|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5663689}}</ref>. === Cresce e difüxùn === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olea europaea young plant01.jpg|In'u(r)iva nuélla Olea europaea (base of tree).jpg|Èrbe(r)u cu'e ferle d'inta câsa Olive tree grafting.jpg|U(r)iva inse(r)ìa a cu(r)una </gallery> E u(r)ive e prefe(r)ìscen di terén ricchi de [[carcâ]], ancù meju se in sce de rive o de còste, cuscì cumme pe'i pòsti dau climma ciü vixìn aa ma(r)ìna. E ponen cresce inte ògni qualitài de terén lege(r)u, fina in sce de l'argilla ch'a sciüghe bèn, mèntre inti tère ciü bune e patìscen ciü fassile de ma(r)utìe e e prudüxen de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] ciü grammu, cumm'u nutava zà u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]]. E u(r)ive e vegnen sciü bèn inti climmi câdi e inti pòsti au su(r)ìu, sènsa de punti lüveghi. E tempe(r)atü(r)e ciü basse de -10&nbsp;°C e ponen purtà a di dànni fina inte ciante ciü grosse mèntre che, pe' cuntru, i èrbu(r)i i scampan bèn ai mumènti de [[Sésia|sessia]], grassie ae sò [[Réixe|raìxe]] rexistènti e bèn spantegài. E u(r)ive e ponen restà in prudusiùn pe' di seculi, s'e sun scravài bèn e cun regularitài<ref>{{Çitta web|url=https://www.oliveoiltimes.com/world/preservation-of-monumental-olive-trees/50921|tìtolo=On the Preservation and Maintenance of Monumental Olive Trees|dæta=22 marsu 2016|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. E u(r)ive e se ponen spantegà inte de mane(r)e dife(r)ènti, faxèndune de [[Talea|talee]] o destacandune de [[Margòtta|ferle]]; i èrbe(r)i i taccan fassile in sce terén giüsti e, s'i sun tajài, i böttan turna cun de [[Fèrla|ferle]] dau seppu. De ciü, i se ponen curtivà partèndu fìn daa semènsa. A ògni moddu, a resa di èrbe(r)i nasciüi da ferle o daa semènsa a l'è ciütòstu scarsa e, pe' fâla vegnì meju, a cianta a l'è da [[Inestu|inse(r)ì]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=A. Lewington|outô2=E. Parker|tìtolo=Ancient Trees|ànno=1999|editô=Collins & Brown|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=114|ISBN=978-1-85585-704-9}}</ref>. Pe' agiütà a cianta a [[bötà]], u [[Pericàrpo|pe(r)icarpu]], ch'u l'è bagnàu d'ö(r)iu, u l'è inüme(r)ìu faxèndulu marsì in pôcu, o se nù u l'è ciumbàu inte l'ègua câda o int'ina sulusiùn alcalìna<ref>{{Çitta web|url=http://www.plantgrower.org/olive.html|tìtolo=Olive|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. Quandu che u frèidu ze(r)àu u fa di dànni o u massa e parte ciü âte de l'èrbe(r)u, u portainestu u pò scampà au mèximu e cacià turna di brutti, che a sò votta i vegnen di növi èrbe(r)i. Inte sta mane(r)a e u(r)ive e ponen resciu(r)ì pe' sò cuntu. Presèmpiu, quandu du [[1985]] ina gran ze(r)â in [[Toscann-a|Tuscâna]] a l'axeva strinàu tante u(r)ive in prudusiùn o bèn che vegge, u s'è previstu che i u(r)ivèi i se sa(r)ean repiài tèmpu de quattru o sinqu'ànni<ref>{{Çitta web|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/food/1985/08/18/the-italian-extra-virgin-olive-oil-disaster/2a00c9bc-ce00-4c99-8714-a2a7691a09d1/|tìtolo=The Italian Extra-Virgin Olive Oil Disaster|outô=Toni Lydecker|scîto=The Washington Post|dæta=18 agustu 1985|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. === Campâ === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Passo del Ginestro-uliveto.jpg|De [[Réa da u(r)ive|rée da u(r)ive]] a[[u Téstegu]] The Olive Harvest (1862-63), by Telemaco Signorini.jpg|A campâ a man, [[Telemaco Signorini]], [[1862]] COLLECTIE TROPENMUSEUM Olijfoogst met behulp van stokken TMnr 10028630.jpg|A batte cu'e [[Canna (cianta)|canne]], [[Maròcco|Maròccu]], [[1955]] Harvesting of olives 'salonenque' with comb.jpg|Petenetta da campà e u(r)ive, [[Fransa]] Old woman cleaning olives.jpg|Ina dònna [[Tunixia|tünisìna]] ch'a passa e u(r)ive au [[seassu]] Olivenernte.JPG|U(r)ive passài aa [[Chita(r)a (agricultü(r)a)|chita(r)a]] in [[Grêcia|Grecia]] Ilham Aliyev attended opening of olive oil and table olive products processing plant in Zira settlement 07.jpg|Macchina pe'a curtivasiùn indüstriâle, [[Azerbaijan|Azerbaigiàn]] </gallery> Inta regiùn du Mediteraneu e u(r)ive e sun campài a l'autünnu, a partì dau mese d'utubre<ref>{{Çitta web|url=https://www.organicfarming-italy.com/en/olive-harvest-2025-2026-europe/|tìtolo=Olive Harvest 2025/2026 Europe - Production, Quality & Outlook|dæta=27 frevâ 2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. De sòlitu, a ciü parte de u(r)ive a l'è campâ batèndu l'èrbe(r)u intregu o ina sò ramma aa votta. In âtru scistema duve(r)àu u l'è quellu de muntà cu'ina sca(r)a e campà e u(r)ive a man, metèndule int'in [[Sàcco|saccu]] o ina [[Sachetta (agricultü(r)a)|sachetta]] purtâ in scôsu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20131228120928/http://olivemuseum.com/harvest-olives.html|tìtolo=Methods for harvesting olive fruit|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. E u(r)ive da to(r)a e sun da campà cun di scistema ciü delicài, scicumme che i früti macài i ciappan in güstu ama(r)u: inte stu câxu, presèmpiu, quand'i se campan u se pòrta au còllu de [[Cavagna|cavagne]], dunde metìgheli a man. Inte de regiùi de l'[[Italia]], cumme a [[Liguria|Ligü(r)ia]], ciü che da [[Croaçia|Cruassia]] e da [[Grêcia|Grecia]], e u(r)ive e sun campài pe' tradisiùn a man, scicumme che u terén u l'è tròppu asidentàu pe' duve(r)âghe de macchine. De cunseguènsa, a segunda du scistema duve(r)àu i früti i sun campài sènsa gua(r)i de macaü(r)e, cuscì che u prudòttu, aa fìn, u riva a 'na qualitài bèn âta. Inte sti câxi, u se pò campà e u(r)ive dae ramme tajài da l'èrbe(r)u, travaju ch'u l'agiütta fina pe'a prudusiùn di ànni de dòppu<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=2006|méize=Primma/Stài|tìtolo=Unusual Olives|revìsta=Epikouria Magazine|léngoa=EN}}</ref>. A quantitài d'ö(r)iu intu frütu a cangia bèn fra ina cultivar e l'âtra; a ògni moddu u pe(r)icarpu, de sòlitu, u cuntegne fra u 60 e u 70% d'ö(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oliver Rackham|outô2=Jennifer Alice Moody|tìtolo=The making of the Cretan landscape|url=https://books.google.com/books?id=k4dHmA9jq4wC|ànno=1996|editô=Manchester University Press|léngoa=EN|ISBN=978-0-7190-3647-7}}, mensunàu inte: {{Çitta publicaçión|outô=F. R. Riley|ànno=2002|tìtolo=Olive Oil Production on Bronze Age Crete: Nutritional properties, Processing methods, and Storage life of Minoan olive oil|revìsta=Oxford Journal of Archaeology|volùmme=Vul. 21|nùmero=63|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1111%2F1468-0092.00149}}</ref>. === Minacce === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Bactrocera oleae g2 (cropped).jpg|In'u(r)iva cu'u vermu da musca au tersu stàddiu Prays oleae 1.jpg|De föje sgarbài daa camu(r)a de l'u(r)iva Spilocaea oleagina.jpg|E cunseguènse in sce föje da ''Venturia oleaginea'' Pseudomonas savastanoi g1.jpg|Ina massa purtâ daa rugna de l'u(r)iva Olivenhain mit Xylella fastidiosa bei Surano LE 190710.jpg|In u(r)iveu curpìu daa ''Xylella'' </gallery> Di gran dànni aa curtivasiùn i sun quelli fài daa [[musca de l'u(r)iva]] (''Bactrocera oleae''), ch'a l'inse(r)ìsce e sò öve intu frütu. A purpa in gì(r)u au garbu a finìsce pe' marsì e a vegne ama(r)a, cun l'u(r)iva ch'a nu se pò ciü mangià. U vermu da musca u pò purtà a perde du tüttu a prudusiùn de u(r)ive da to(r)a, mèntre a pò sbascià u prêxu de l'ö(r)iu de l'80%<ref>{{Çitta web|url=https://ipm.ucanr.edu/home-and-landscape/olive-fruit-fly/#gsc.tab=0|tìtolo=Olive Fruit Fly|outô=University of California|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref>. Dapöi u gh'è u vermu da [[camu(r)a de l'u(r)iva]], ''Prays oleae'', che de primma a ne [[Minatô (botànica)|sgarba e föje]] e lì drentu a vegne ina püpa. A segunda e a tersa generasiùn du mèximu ànnu e pòrtan pe' cuntru a di dànni ae föje, ae sciu(r)e e ai früti<ref>{{Çitta web|url=https://www.forestpests.eu/pest/prays-oleae|tìtolo=Prays oleae: Olive moth|outô=Forest Pests Europe|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref>. In funzu, a ''[[Venturia oleaginea]]'', u pò ferà i èrbe(r)i pe' ciü stagiùi daa fì(r)a, purtandu ina ma(r)utìa ch'a se mustra cun de macce scü(r)e in sce föje, cun di gran dànni ai u(r)ivèi. Intu detaju, sta ma(r)utìa a ne ruìna i früti, faxènduli maü(r)à ciü tardi e sbasciandune a resa de l'ö(r)iu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Friday O. Obanor, Monika Walter, E. Eirian Jones e Marlene V. Jaspers|ànno=2008|tìtolo=Effect of temperature, relative humidity, leaf wetness and leaf age on Spilocaea oleagina conidium germination on olive leaves|revìsta=European Journal of Plant Pathology|volùmme=Vul. 120|nùmero=3|pp=211-222|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1007%2Fs10658-007-9209-6}}</ref>. Pe'i [[Bacteria|bate(r)i]] u gh'è u ''[[Pseudomonas savastanoi]]'' pv. ''oleae'', ch'u pòrta aa "rugna de l'u(r)iva", ch'a se mustra cun de masse inti bötti da cianta<ref>{{Çitta publicaçión|outô=J. D. Janse|ànno=1982|tìtolo=Pseudomonas syringae subsp. savastanoi (ex Smith) subsp. nov., nom. rev., the bacterium causing excrescences on Oleaceae and Nerium oleander L.|revìsta=International Journal of Systematic Bacteriology|volùmme=Vul. 32|nùmero=2|pp=166-169|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1099%2F00207713-32-2-166}}</ref>, e a ''[[Xylella fastidiosa]]'', che dai agrümmi e dai vì a l'ha cumensàu a ferà e u(r)ive da [[Puggia|Püja]], cu'a ma(r)utìa dìta u [[cumplessu du secà lestu de l'u(r)iva]]<ref>{{Çitta web|url=http://ourenvironment.berkeley.edu/2015/02/minimizing-the-spread-of-disease-in-italys-famous-olive-trees/|tìtolo=Minimizing the Spread of Disease in Italy's Famous Olive Trees|scîto=Our Environment at Berkeley|editô=University of California, Berkeley|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-32031233|tìtolo=EU warning as olive tree disease spreads in Italy|dæta=24 marsu 2015|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.atlasobscura.com/articles/olive-oil-disease-italy|tìtolo=The Farmer Trying to Save Italy's Ancient Olive Trees|outô=Agostino Petroni|dæta=29 arvì 2021|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref>. U sò [[Vetô (epidemiologîa)|vetû]] prinsipâle u l'è ''[[Philaenus spumarius]]''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=G. P. Martelli, D. Boscia, F. Porcelli e M. Saponari|ànno=2015|tìtolo=The olive quick decline syndrome in south-east Italy: A threatening phytosanitary emergency|revìsta=European Journal of Plant Pathology|volùmme=Vul. 144|nùmero=2|pp=235-243|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1007%2Fs10658-015-0784-7}}</ref>. Inte tère ciü a setentriùn dunde se trövan di u(r)ivèi, cumme inte l'[[Italia]] du nòrd, inta [[Fransa]] du süd e in [[Svissea|Svisse(r)a]], e u(r)ive e patìscen ascì u ze(r)u<ref>{{Çitta web|url=https://www.patrimoineculinaire.ch/Prodotti#471|tìtolo=Olio d'oliva ticinese|léngoa=IT|vìxita=2026-10-30}}</ref>. E bu(r)iâne de vèntu e d'ègua ch'e dü(r)an pe' di giurni au tèmpu de campâ e u(r)ive e ponen purtà a di dànni. Inte parte ciü frèide de l'entrutèra du Mediteraneu a curtivasiùn de l'u(r)iva a lascia u pòstu a quella de âtri èrbe(r)i da frütu, pe'u ciü de [[Castagna|castagne]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Mazzoleni|tìtolo=Recent Dynamics of the Mediterranean Vegetation and Landscape|url=https://books.google.com/books?id=s88vzd9PwkkC|ànno=2004|editô=John Wiley & Sons|léngoa=EN|p=145|ISBN=978-0-470-09370-2}}</ref>. === Va(r)ietài === U gh'è de sentenàe de qualitài de u(r)ive, cunscide(r)ài cumme de sò [[cultivar]]<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|tìtolo=World Olive Encyclopedia|ànno=1996|editô=International Olive Council|léngoa=EN|capìtolo=Cultivars|ISBN=978-84-01-61881-9}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Fabrizia Lanza|tìtolo=Olive: A Global History|ànno=2012|editô=Reaktion Books|léngoa=EN|pp=106-110|ISBN=978-1-86189-972-9}}</ref>. Fra 'na va(r)ietài e l'âtra se ghe ponen truvà di cangiamènti impurtanti intu cu(r)û, inte dimensciùi, inta furma e inte carateristiche du svilüppu de l'u(r)iva, ciü che in sce qualitài de l'ö(r)iu ch'u se ne franze<ref name=":3" />. Ina va(r)ietài d'u(r)iva a pò êsse da ö(r)iu, da to(r)a o buna pe' tütte due<ref>{{Çitta lìbbro|outô=A. Garrido Fernandez|outô2=M. J. Fernandez-Diez|outô3=M. R. Adams|tìtolo=Table Olives: Production and Processing|ànno=1997|editô=Springer|léngoa=EN|pp=23-45|ISBN=978-0-412-71810-6}}</ref>. Scicumme che tante va(r)ietài d'u(r)iva e sun quaxi du tüttu o du tüttu [[Outoinconpatibilitæ|autu-incumpatibili]], e sun de sòlitu ciantài a cubbie, cu'ina cultivar prima(r)ia e üna segunda(r)ia, sernüa pe'a sò capacitài de fecundà a prima(r)ia. U scistema de autuincumpatibilitài u cumprènde numma che dui gruppi, basài in sc'in [[gêne]] ch'u g'ha giüstu dui [[Alêle|alêli]] e ch'u pòrtan aa fòrte autu-sterilitài ch'a s'è truvâ inte l'u(r)iva<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Mariotti, Saverio Pandolfi, Isabelle De Cauwer, Pierre Saumitou-Laprade, Philippe Vernet et al.|ànno=2021|tìtolo=Diallelic self-incompatibility is the main determinant of fertilization patterns in olive orchards|revìsta=Evolutionary Applications|volùmme=Vul. 14|nùmero=4|pp=983-995|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8061272}}</ref>. Pe' mezzu de pröve de selesiùn in sce l'u(r)iva u s'è mi(r)àu pe'u ciü de ti(r)à fö(r)a di ibridi cun de carateristiche ch'e vegnissen a taju ai cuntadìn, a cumensà daa rexistènsa aa ma(r)utìa purtâ dai funzi du genere ''[[Verticillium]]''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Pedro Valverde, Diego Barranco, Francisco Javier López-Escudero, Concepcion Munoz Díez e Carlos Trapero|dæta=22 frevâ 2023|tìtolo=Efficiency of breeding olives for resistance to Verticillium wilt|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 14, 1149570|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9994353/}}</ref>. === Specie invasiva === [[Immaggine:Invasive weeds in the adelaide hills.jpg|miniatura|L'u(r)iva intu mezzu a de âtre ciante invasive in sce [[Adelaide Hills]]]] Fìn da quandu s'è cumensàu a curtivâla, l'u(r)iva a l'è turnâ pa(r)egge votte au sò [[Spêce sarvæga|stàttu sarvègu]], cun ste ciante ch'e l'han fina piàu u pòstu de pupulasiùi sarvège u(r)igina(r)ie de l'Euròpa de meridiùn<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roselyne Lumaret|outô2=Noureddine Ouazzani|ànno=2001|tìtolo=Ancient wild olives in Mediterranean forests|revìsta=Nature|volùmme=Vul. 413|nùmero=6857|p=700|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1038%2F35099680}}</ref>. Inte l'[[Australia do Sud|Australia du Süd]] l'u(r)iva a l'è cunscide(r)â cumme ina specie invasiva, u(r)igine de tanti dànni ae ciante du pòstu. Inte ste tère a sò semènsa a l'è spantegâ daa [[Vórpe róssa|vurpe russa]], in'âtra specie ch'a gh'è stâ intrudòtta, e da di uxelli cumme u [[Stronéllo|strunéllu eurupeu]] e l'[[emu]]. I òssi i böttan cuscì inti bòschi, pe' creà in ambiènte scü(r)u ch'u suffuca i brutti di èrbe(r)i du pòstu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=D. H. R. Spennemann|outô2=L. R. Allen|ànno=2000|tìtolo=Feral olives (Olea europaea) as future woody weeds in Australia: a review|revìsta=Australian Journal of Experimental Agriculture|volùmme=Vul. 40|nùmero=6|pp=889-901|léngoa=EN|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2000AuJEA..40..889S}}</ref>. Scicumme che u climma de sta regiùn u l'è seccu e zà bèn a pe(r)ìgu du brüxâ, l'u(r)iva sarvèga, ch'a l'è pina d'ö(r)iu, a fa muntà du bellu stu genere de pe(r)ìgu inti bòschi [[Sclerofìllo|sclerufilli]] ch'i se ghe trövan<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130205144030/http://www.pir.sa.gov.au/__data/assets/pdf_file/0019/37900/Olives_weed.pdf|tìtolo=Olives as Weed|outô=Animal and Plant Control Commission of South Australia|léngoa=EN|vìxita=2026-10-29}}</ref>. == Prudusiùn == {{Seçión vêua}} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Marie-Claire Amouretti|outô2=Georges Comet|tìtolo=Le Livre de l'olivier|ànno=2000|editô=Aix-en-Provence|çitæ=ÉDISUD|léngoa=FR|cid=Amouretti & Comet, 2000|ISBN=978-2-7449-0198-0}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Plantae]] [[Categorîa:Agricoltua]] 9ydjaoli557nzsiiqtdb0sn4i0oe4q5 275218 275217 2026-10-31T20:08:19Z N.Longo 12052 + 275218 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Tassobox |nome = ''Olea europaea'' |immagine = Olea europaea - Zeytin.JPG |didascalia = <div style="text-align:center;">U(r)ive inta [[pruvinsa de Adana]], [[Turchia|Türchìa]]</div> |var-intervàllo_geològico = Intervallu geulogicu |intervallo = {{Intervàllo geològico|0.06|0|Âtu [[pleistucêne]]-ancöi}} |var-stâto_de_conservaçión = Stàttu de cunservasiùn |statocons = LC |statocons_versione = iucn3.1 |statocons_ref = <ref>{{Çitta web|url=https://www.iucnredlist.org/species/63005/209128651|tìtolo=Olive - Olea europaea|outô=IUCN|dæta=2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-23}}</ref> |var-clasificaçión_APG_IV = Clascificasiùn APG IV |var-domìnio = Duminiu |dominio = [[Eukaryota]] |var-régno = Regnu |regno = [[Plantae]] |sottoregno = [[Tracheobionta]] |var-sotorégno = Sutturegnu |var-superdivixón = Süperdivixùn |superdivisione = [[Spermatophyta]] |var-divixón = Divixùn |divisione = [[Magnoliophyta]] |var-clàsse = Classe |classe = [[Magnoliopsida]] |var-sotoclàsse = Suttuclasse |sottoclasse = [[Asteridae]] |var-órdine = Urdine |ordine = [[Scrophulariales]] |var-famìggia = Famìa |famiglia = [[Oleaceae]] |var-tribù = Trebü |var-sototribù = Suttutrebü |var-génere = Genere |genere = [[Olea]] |var-spêce = Specie |specie = '''O. europaea''' |var-clasificaçión_Cronquist = Clascificasiùn Cronquist |FIL? = x |regnoFIL = [[Plantae]] |clade1 = [[Angiospermae]] |clade2 = [[Mesangiospermae]] |clade3 = [[Eudicotidae]] |clade4 = [[Eudicotidae sentrâli]] |clade5 = [[Superasteridae]] |clade6 = [[Asteridae]] |clade7 = [[Euasteridae]] |clade8 = [[Lamiidae]] |ordineFIL = [[Lamiales]] |famigliaFIL = [[Oleaceae]] |specieFIL = '''O. europaea''' |var-nomenclatûa_binomiâle = Numenclatü(r)a binumiâle |binome = Olea europaea |biautore = [[Linneo|L.]] |bidata = 1753 |tribùFIL = [[Oleeae]] |sottotribùFIL = [[Oleinae]] |genereFIL = [[Olea]] |var-scinònimi = Scinonimi<ref name="POWO">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref> |sinonimi = ''Olea pallida'' <small>Salisb., 1796</small><br />''Olea sativa'' <small>Hoffmanns. & Link, 1820</small> |suddivisione = Suttuspecie |suddivisione_testo = * ''O. europaea cerasiformis'' * ''O. europaea cuspidata'' * ''O. europaea europaea'' * ''O. europaea guanchica'' * ''O. europaea laperrinei'' * ''O. europaea maroccana'' |mappa_distribuzione = Olea europaea range.svg |didascalia_distribuzione = {{Legend|#70A800|''O. europaea europaea''}} {{Legend|#CA7AF5|''O. europaea laperrinei''}} {{Legend|#FFFF00|''O. europaea maroccana''}} {{Legend|#0070FF|''O. europaea guanchica''}} {{Legend|#FF0000|''O. europaea cerasiformis''}}<span style="color:#FFA800"><big>&#9650;</big></span>Purtàu da l'òmmu e natü(r)alizàu ([[sinantropìsmo|sinantrupismu]]) }} L'&#8203;'''u(r)iva'''{{#tag:ref|Scritu ascì ''u"riva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia Fratelli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=604|volùmme=Vul. II}}</ref> o ''uȓiva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Utubre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=143, 223|ISBN=979-12-985789-0-6}}</ref>, ''auriva'' in [[Dialettu ventemigliusu|vintimiusu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Enrico Malan|tìtolo=Dizionario Ventimigliese-Italiano - Italiano-Ventimigliese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/TO01794218|ànno=Utubre 2010|editô=Cumpagnia d'i Ventemigliusi-Alzani Editore|çitæ=Vintimìa-Pineròllu|léngoa=LIJ, IT|pp=25, 254|ISBN=978-88-8170-396-8}}</ref>, ''auriva'' a [[L'Isura|L'Ìsu(r)a]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marino Cassini|outô2=Alberto Cane|outô3=Roberta Sala|tìtolo=Le parole della nostra infanzia - Dialettu Lisurencu|url=http://www.marinocassini.it/Oggetti%20scaricabili/ITACA.pdf|ànno=2020|çitæ=D'Âtu d'Arbisö(r)a|léngoa=LIJ, IT|p=11}}</ref>, ''au<u>r</u>ìva'' a[[U Soudàn|u Sodàn]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.soudan.it/dizionar.htm|tìtolo=Dizionario illustrato Soudanèlu-Italiano|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-31}}</ref>, ''auriva'' a [[A Burdighea|Burdighe(r)a]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20211204110650/http://www.urisveiuburdigotu.it/uburdigotu/az/index.htm|tìtolo=burdigotu - italiano: Piccolo dizionario|outô=Anacleto Miele|dæta=1971|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-31}}</ref>, ''ou''r''iva'' o ''cianta d'ou''r''ive'' a [[Seriana|Se(r)iâna]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Loredana Veneziano|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Ceriana|url=https://books.google.com/books?id=KIJuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Philobiblon Edizioni|çitæ=Vintimìa|léngoa=LIJ, IT|p=265|ISBN=88-94-71482-9}}</ref>, ''èrbuu'', ''uivu'' o ''urivu'' a [[Inéia|Uneja]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lucetto Ramella|tìtolo=Vocabolario italiano - dialetto d'Oneglia|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008590|ànno=2003|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Imperia|léngoa=LIJ, IT|p=116}}</ref>, ''auìva'', ''uìva'' o ''uìvu'' a [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]]<ref name="AAVV2020">{{Çitta lìbbro|outô=Ambrogio Arimondo, Mario Corso, Giorgio Fedozzi e Giovanni Arbarelli|tìtolo=U vucabulâiu: dizionario ragionato della parlata di San Bartolomeo al Mare e dintorni (Ed. 2020, Parte 1, Glossario)|url=http://www.cadepuio.it/files/glossario_2-2020.pdf|ànno=2020|editô=Circolo Culturale Cà de Puiö|léngoa=LIJ, IT|p=21}}</ref>, ''aur̂iva'' a [[Ciappa (San Bertumê)|Ciappa]]<ref name="AAVV2020" />, ''uìvu'' in [[Andôa|Andö(r)a]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.andoraneltempo.it/librigallerie/volume-2---adriano-ghiglione.php|tìtolo=Manuale della parlata di Rollo e della Marina: versione italiano-andorese|outô=Adriano Ghiglione|léngoa=LIJ, IT|p=403|vìxita=2026-10-27}}</ref>, ''u''r''iva'' o ''u''r''ivu'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0077958|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=A(r)àsce|léngoa=LIJ, IT|pp=50, 148}}</ref>, ''oîvu'' o ''uîvu'' intu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=52}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=[[Giulia Petracco Sicardi]]|tìtolo=Dizionario pietrese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/SBL0307094|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=85}}</ref>, ''oîvu'' a [[Borṡi|Borzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0465052|ediçión=2|ànno=Mazzu 1989 (1984)|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''or̭ivu'' a [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''ur̭ivu'' a [[Gura (Finô)|Gu(r)a]] e [[Ölle]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008566|ànno=Lüju 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=LIJ, IT|p=198}}</ref>, ''oriva'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|pp=92, 186}}</ref>, ''oiva'' a [[Varigotti|Va(r)igotti]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=92}}</ref>, ''ouviva'' o ''erbu d'ouvive'' in [[Dialettu savuneize|savunese]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Rosa Sguerso|outô2=Anita Sguerso|tìtolo=Compendio di voci ed espressioni del dialetto savonese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CFI0240514|ànno=Lüju 1985|editô=Editrice Liguria|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=99}}</ref>, ''erbo d'oive'', ''erbo d'öive'', ''oivo/oîvo'' o ''öivo'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/olivo#olivo.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - olivo|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-10-23}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=olivo|tìtolo=TIG - olivo|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-23}}</ref>|group=n.}} ('''''Olea europaea''''' <small>[[Linneo|L.]], 1753</small>) a l'è ina [[Spêce|specie]] de [[Plantae|cianta]] da [[Famìggia (tascionomîa)|famìa]] de ''[[Oleaceae]]'', dau purtamèntu a [[Èrbo|èrbe(r)u]] o a [[Cósto|custu]] e spantegâ in natü(r)a fra [[Africa]], [[Asia]] e [[Euròpa|Eurôpa]] faciâ in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Cu'u numme u(r)iva, pe'u ciü, u se fa de riferimèntu aa varietài dumèstega da [[Sotospêce|suttuspecie]] '''''Olea europaea europaea''''', ch'a l'è stâ sernüa da l'òmmu e che, au dì d'ancöi, a l'è curtivâ cumme [[Èrbo da frûto|èrbe(r)u da frütu]] inte regiùi sübtrupicâli de tüttu u mundu, cu'e sò [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] ch'e sun duve(r)ài tantu pe' franzene de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] che pe' êsse mangiài cuscì. == U(r)igine du numme == [[Immaggine:Olive and Oil etymology.svg|sinistra|miniatura|U(r)igine de pa(r)olle "u(r)iva" e "ö(r)iu (d'u(r)iva)]] A pa(r)olla "u(r)iva" a ne vegne dau [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''ŏlīva''<ref>{{Çitta web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=oliva|tìtolo=oliva|outô=Charlton T. Lewis|outô2=Charles Short|scîto=A Latin Dictionary|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>, numme duve(r)àu tantu pe'a cianta che pe'u frütu, che a sò votta u tröva de u(r)igine inte l'antìga furma [[Léngoa pröto-grêga|protu-grega]] *ἐλαίϝα, *''elaíwa'', che in [[Lengua grega antiga|gregu clascicu]] a l'è passâ a ἐλαία, ''elaía'', turna duve(r)â tantu pe' l'èrbe(r)u che pe'u sò frütu<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Oxford Latin Dictionary|url=https://archive.org/details/aa.-vv.-oxford-latin-dictionary-1968|ànno=1968|editô=Clarendon Press|léngoa=EN|capìtolo=oliva}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)lai/a|tìtolo=ἐλαία|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. Fina a pa(r)olla "ö(r)iu" a l'imprinsippiu a gh'axeva numma che u sènsu de "ö(r)iu d'u(r)iva", vegnindune da ''ŏlĕum''<ref>{{Çitta web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=oleum|tìtolo=oleum|outô=Charlton T. Lewis|outô2=Charles Short|scîto=A Latin Dictionary|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref> e ἔλαιον (''élaion''), ch'u vö dì pròpiu "ö(r)iu d'u(r)iva"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Alfred Ernout|outô2=Antoine Meillet|tìtolo=Dictionnaire étymologique de la langue latine|url=https://archive.org/details/DictionnaireEtymologiqueDeLaLangueLatine/page/n1/mode/2up|ànno=2001 [1932]|editô=Klincksieck|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|capìtolo=oleum}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)lai/a|tìtolo=ἐλαία|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)/laio,|tìtolo=ἔλαιον|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. De de lì, a pa(r)olla "ö(r)iu" inte tante lengue a tröva de primma u(r)igine pròpiu dau numme da cianta e du sò frütu<ref>{{Çitta web|url=https://www.etymonline.com/word/oil|tìtolo=oil (n.)|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. E furme ciü antìghe da pa(r)olla grega, ch'u ghe secce de pröve segü(r)e, e sun u [[Léngoa micenêa|miceneu]] 𐀁𐀨𐀷, ''e-ra-wa'', e 𐀁𐀨𐀺, ''e-ra-wo'', o 𐀁𐁉𐀺, ''e-rai-wo'', intu scistema de scritü(r)a scilabicu da [[Lineâre B|lineâ(r)e B]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=12&wid=318|tìtolo=The Linear B word e-ra-w|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=http://www.palaeolexicon.com/ShowWord.aspx?Id=16728|tìtolo=The Linear B word e-ra-wo|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160321102105/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra3-wo/|tìtolo=e-ra3-wo|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160320140244/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra-wo/|tìtolo=e-ra-wo|outô=K. A. Raymoure|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. == Descrisiùn == [[Immaggine:Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 109) (8232783218).jpg|sinistra|miniatura|To(r)a butanica de l'u(r)iva dumèstega intu ''[[Koehler's Medizinal-Pflanzen]]'', [[1887]]]] === Generâle === E va(r)ie qualitài de ''Olea europaea'' e sun di custi o di èrbe(r)i ch'i [[Senprevèrde|nu perden e föje]] e ch'i ponen rivà a 'n'artessa de 15 mêtri. E [[Ràmma|ramme]] e sun cuèrte de scaje peltài mèntre e [[Féuggia|föje]], misse a cubbie, e g'han in bòrdu ch'u l'è lisciu e ina furma elittica, ciü o mênu strêta. Ciütòstu dü(r)e, e sun cuèrte d'in pèi a scaje e e g'han ina lunghessa fra i 3 e i 9 citti<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/general-information|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche o in sciu gianu, e sun tacài insemme inte carateristiche pâne, ch'e se svilüppan in pusisiùn ascela(r)e. U [[Càlice (botànica)|calice]] da sciu(r)a u l'è tüttu sadàu insemme, ciütòstu cürtu, cun quattru lôbi a triangulu. E [[Coròlla|cu(r)olle e]] furman di tübbi de quattru [[Pétalo|petali]], mèntre i [[Stâme|stâmi]] i sun dui. L'[[Ovâio|ova(r)iu]], supe(r)u, u g'ha ina furma a cônu, ciü o mênu gunfiâ. U [[Frûto|frütu]], l'[[U(r)iva (frütu)|u(r)iva]], u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] carnusa cu'in òssu dü(r)u, daa lunghessa ch'a pò cangià dai 5&nbsp;mm ai 4&nbsp;cm e ch'a vegne negra ina votta ch'a l'è maü(r)a<ref name=":2" /><ref name=":1" />. === U(r)iva dumèstega === L'u(r)iva dumèstega, cumme e âtre va(r)ietài de ''Olea europaea'', a l'è ina cianta [[Senprevèrde|sempreverde]] e ch'a vegne sciü bèn intu [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]]. A g'ha in [[Teu|troncu]] che de sòlitu u mustra in svilüppu inturtignàu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eddo Rugini, Luciana Baldoni, Rosario Muleo e Luca Sebastiani|tìtolo=The Olive Tree Genome|url=https://books.google.com/books?id=DgDGDQAAQBAJ&pg=PA14+|ànno=2016|editô=Springer|léngoa=EN|p=14|ISBN=978-3-319-48887-5}}</ref>, ch'u pò muntà sciü fin'a rivà in sci 10 mêtri d'artessa, cu'ina [[Scòrsa (botànica)|scorsa]] ch'a l'è in sciu grixu. E [[Féuggia|föje]] e g'han ina furma tunda lungâ, de cu(r)û grixu-verde a l'indrìtu e giancastru a l'inversu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|tìtolo=Flowers of Europe|ànno=1969|editô=Oxford University Press|çitæ=Lundra|léngoa=EN|pp=312-313|capìtolo=Oleaceae: Olea: Olive}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|outô2=Anthony Huxley|tìtolo=Flowers of the Mediterranean|ànno=1972|editô=Chatto and Windus|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=145|capìtolo=Olea-Olive}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche e picìne, e sciu(r)ìscen pe'u ciü in sce ramme de l'ànnu de primma, misse a pâne drìte ch'e nascen a partì da l'ascella de föje. Ògni sciu(r)a a l'è fâ de quattru [[Pétalo|petali]] in sciu giancu-gianu, tacài insemme au sò fundu, dund'i se ünìscen a 'na base furmâ da quattru [[Sépalo|sepali]] verdi, turna tacài insemme. I [[Bûxo|pummi]] i crescen pôcu pe' votta, pe' 4-6 setemâne, fin'a rivà a 'na lunghessa de ciü o mênu 2 citti, quand'i sciu(r)ìscen. A sciu(r)a a resta tacâ aa cianta pe' 5-6 giurni inte regiùi ciü câde e pe' 2 setemâne inte quelle ciü frèide<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Esmaeil Seifi, Jenny Guerin, Brent Kaiser e Margaret Sedgley|ànno=2015|méize=Zenâ|tìtolo=Flowering and fruit set in olive: a review|revìsta=Iranian Journal of Plant Physiology|volùmme=5|nùmero=2|pp=1263-1272|léngoa=EN|url=https://web.archive.org/web/20250919081522/https://journals.iau.ir/article_539653_140a99eea26c37e6020a694666a7b405.pdf}}</ref>. U [[Frûto|frütu]], cumme dìtu, u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] picìna, lunga 1-2,5&nbsp;cm quand'a l'è maü(r)a. Inte qualitài sarvèghe e [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] e sun ancù ciü picìne, cu'ina pélle che, pe' cuntru, a l'è ciü sutì<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Apostolos Kiritsakis|outô2=Fereidoon Shahidi|tìtolo=Olives and Olive Oil as Functional Foods: Bioactivity, Chemistry and Processing|url=https://books.google.com/books?id=J7gfBQAAQBAJ&pg=PA113|ànno=2017|editô=John Wiley & Sons|léngoa=EN|p=129|ISBN=978-1-119-13531-9}}</ref>. == Tasciunumìa == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olea europaea sylvestris (uddastru).jpg|In u(r)ivastru in [[Corsega]] Olea europaea cuspidata-africana Cape Town.JPG|In èrbe(r)u de ''O. cuspidata'', [[Çittæ do Cavo|Sitài du Câu]] Olea cerasiformis (Fuerteventura).jpg|''O. guanchica'', [[Fuerteventura]] Olea europaea subsp laperrinei.jpg|Ina cianta de ''O. laperrinei'' in [[Niger]] </gallery> Aa revixùn du genere ''Olea'', fâ du [[2002]], a specie ''Olea europaea'' a l'è stâ spartìa inte suttuspecie chi sutta, levàu ''O. europaea africana'', ch'a l'é(r)a cunscide(r)â cumme parte da ''cuspidata''<ref name=":1">{{Çitta publicaçión|outô=P. S. Green|ànno=2002|tìtolo=A Revision of Olea L. (Oleaceae)|revìsta=Kew Bulletin|editô=Royal Botanic Gardens|çitæ=Kew|volùmme=Vul. 57|nùmero=1|pp=91-140|léngoa=EN|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F4110824}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>: * ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'', carateristica du bacìn du Mediteraneu<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77172513-1|tìtolo=Olea europaea subsp. europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''sylvestris'', varietài sarvèga, u cuscì dìtu [[u(r)ivastru]]; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''europaea'', varietài dumèstega, l'u(r)iva ch'u se ghe riferìsce pe'u ciü intu parlâ, a ne vegne da 'na [[Seleçión artifiçiâle|selesiùn]] de l'u(r)ivastru; * ''Olea europaea'' subsp. ''africana'' <small>(</small><small>Mill.) P.S.Green, 1979</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga spantegâ inta ciü parte de l'[[Africa]], [[Îzoe Mascarene|ìsu(r)e Masca(r)ene]] cumprese<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887159-1|tìtolo=Olea europaea subsp. africana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cuspidata'' <small>(Wall. & G.Don) Cif., 1942</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga ch'a se tröva inte tante regiùi secche de l'[[Asia]], da l'[[Arabbia (region)|A(r)abbia]] fina in [[Cinn-a|Cina]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77190043-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cuspidata|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cerasiformis'', <small>G.Kunkel & Sunding, 1972</small>, suttuspecie [[Ploidîa|tetraploide]] ch'a l'è endemica de [[Madeira]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887160-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cerasiformis|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''guanchica'' <small>P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit</small><small>, 2000</small>, suttuspecie endemica de [[Îzoe Canâie|Cana(r)ie]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019528-1|tìtolo=Olea europaea subsp. guanchica|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''laperrinei'' <small>(Batt. & Trab.) Cif., 1942</small> a se tröva in sce de muntagne du [[Sahara]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''maroccana'' <small>(Greuter & Burdet) P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit, 2000</small>, suttuspecie [[Poliploidîa|esaploide]] rapresentâ da 'na pupulasiùn daa parte in sce l'[[Âto Atlànte|Âtu Atlante]], intu [[Maròcco|Maròccu]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. De ciü, u l'è segnalàu de pupulasiùi invasive inte l'[[Australia]] e inte de ìsu(r)e du [[Oçeano Paciffico|Pacificu]]. E analisi genetiche e l'han mustràu cumme ste pupulasiùi e gh'aggen due u(r)igine dife(r)ènti: quelle inte l'Australia de meridiùn e ne vegnen dae varietài dumèsteghe du Mediteraneu, mèntre e âtre (cumme inte l'Australia de levante e inte [[Hawaii]]) e sun derivài dae furme sarvèghe da suttuspecie ''cuspidata'' de l'Africa du süd. U s'è marcàu fina a puscibilitè ch'i nascen di ibridi fra ste due furme<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Henry, L. Wille, D. Cooke e E. Chapuis|tìtolo=On the origin of the invasive olives (Olea europaea L., Oleaceae)|ànno=2007|editô=Heredity 99|léngoa=EN|pp=608-619}}</ref>. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Antimenes Painter - ABV 273 116 - Herakles and Pholos - olive gathering - London BM 1837-0609-42 - 03.jpg|sinistra|miniatura|A campâ de u(r)ive in sc'in anfu(r)a du [[Pitô de Antimenes|pitû de Antimenes]], fâ in gì(r)u au [[520 a.C.|520 primma de Cristu]]]] L'espansciùn de l'u(r)iva a l'è, a l'imprinsippiu, da ligâ au svilüppu du [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]], scicumme che ste cundisiùi e sun stàe l'elemèntu fundamentâle pe'u curtivasiùn de st'èrbe(r)u lì. Stu genere de climma u l'è cumpa(r)ìu cu'u tèmpu a partì da ciü o mênu 10.000 ànni fa, a cumensà daa parte de levante du bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] pe' spandise de dòppu, tèmpu de ciü milenni, a punènte e a setentriùn de stu bacìn. Di stüddi biulogichi fài dau [[Gabriel Camps]] du [[1970]] i l'han pruvàu che l'u(r)iva sarvèga a se truvava intu [[Sahara]] ciü o mênu 11.000 ànni fa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jean Guillaume|tìtolo=Ils ont domestiqué plantes et animaux: Prélude à la civilisation|url=https://books.google.com/books?id=a_AkLoVGPwEC|ànno=2010|editô=Éditions Quæ|çitæ=Versailles|léngoa=FR|p=209|ISBN=978-2-7592-0892-0}}</ref>. E ürtime analisi in sciu pòlline de va(r)ie specie de èrbe(r)i duminanti e ch'i perden e föje e panen marcà che stu cangiamèntu intu climma u secce cumensàu in sci 8.000 ànni fa, intu süd-èst da [[Spagna]], pe' pöi spandise pôcu pe' votta versu setentriùn<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|p. 107}}</ref>. Pe' l'archeulugìa, e primme u(r)ive dumèsteghe e se sa(r)ean svilüpài grossu moddu fra u 3800 e u 3200 primma de Cristu, sèi milenni fa. I stüddi de archeubiulugìa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=J. F. Terral|tìtolo=La domestication de l'Olivier en Méditerranée nord-occidentale: approche morphométrique et implications paléoclimatiques|ànno=1997|editô=Thèse, Université de Montpellier-II|léngoa=FR}}</ref> e l'analisi genetica de pupulasiùi de u(r)ivastri e de serte va(r)ietài<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Baradat, C. Breton, B. Khadari e A. Bervillé|tìtolo=Olive Domestication from Structure of Oleasters and Cultivars using RAPDs and Mitochondrial RFLP|colànn-a=Genetics, Selection, Evolution|ànno=2001, S251-68|léngoa=EN|volùmme=33 (Suppl. 1)}}</ref> i l'han mustràu che l'u(r)iva a l'è stâ [[Domestegaçión|dumestegâ]] int'ina mane(r)a indipendènte inte va(r)ie parte du bacìn du Mediteraneu e che, bèn de prubabile, u l'è stàu in prucessu ch'u gh'è vusciüu du tèmpu. Di scâvi archeulogichi i l'han pruvàu ch'u se maxinava de l'ö(r)iu, intu [[Libano|Libanu]] e a [[Çipro|Cipru]], zà intu [[IV millennio a.C.|IV milenniu primma de Cristu]], ciü che a [[Crêta]] in gì(r)u au 3500 primma de Cristu. De dòppu, versu u [[II millennio a.C.|1700 primma de Cristu]], a tecnica duve(r)â a l'è vegnüa meju e a [[Ugarit]] (au dì d'ancöi [[Ras Shamra]], inta [[Sciria|Scì(r)ia]])<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|p. 108}}</ref> i sun cumpa(r)ìi i primmi gumbi "a èrbe(r)u", di ciü semplici. De dòppu, l'u(r)iva a l'è rivâ inte l'[[Egitto|Egittu]] daa Scì(r)ia, de dunde a l'è stâ impurtâ au tèmpu da [[IX dinastîa egiçiànn-a|IX dinastìa]], fra u 2160 e u 2040 primma de Cristu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Émile Laoust|tìtolo=Mots et choses berbères. Notes de linguistique et d'ethnographie. Dialectes du Maroc|url=http://www.taymat.org/etudesamazighes/Linguistique/Mots-et-choses-berberes-Emile-Laoust.pdf|ànno=1920|editô=Augustin Challamel|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=446-447}}</ref>. [[Immaggine:Presse olive Volubilis.jpg|miniatura|Ricustrusiùn d'ina mö(r)a da ö(r)iu rumâna inta sitài de ''[[Volubilis]]'', d'ancöi in [[Maròcco|Maròccu]]]] U cumerciu de l'ö(r)iu u remunta pe' cuntru a l'[[Etæ do Brónzo|etài du brunzu]], cu'i [[Itîti|Ittiti]] ch'i se ne rifurnivan dae còste de l'[[Àzia Minô|Asia Minû]] mèntre i [[Faraón|fa(r)aùi]] d'Egittu e i ré da [[Mezopotàmia|Mesuputamia]] i u catavan in Scì(r)ia. Inti palàssi [[Çiviltæ minòica|minòichi]] de Crêta, l'ö(r)iu u l'é(r)a cunservàu in gran quantitài inte di vâsi dìti ''pithoi'', mèntre inti palàssi di [[Çiviltæ micenêa|Micenèi]], inta [[Grêcia|Grecia]] cuntinentâle, s'è truvàu pa(r)egge giâre pe' l'ö(r)iu e de to(r)ette scrìte cu'a [[Lineâre B|lineâ(r)e B]] ch'e fan de mensiùn a l'[[Ideogràmma|ideugramma]] de l'ö(r)iu (''élaion''). De sti tèmpi lì a dêa [[Ìzide|Ìside]] a l'é(r)a cunscide(r)â cumme a patrûna da curtivasiùn de u(r)ive: intu detaju, a vella se ligavan e vertü e e prupietài de l'ö(r)iu. Sti traffeghi, alantu(r)a, i l'é(r)an cuntrulài strêti, scicumme che l'ö(r)iu u l'è(r)a ligàu au pute(r)e ecunòmicu e religiusu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|pp. 108-110}}</ref>. Dòppu d'ina crisi scciüpâ pe' a caütta de pa(r)eggi stàtti intu [[Levànte (región)|Levante]] in gì(r)u au 1200 primma de Cristu, u muntà da pupulasiùn du Mediteraneu inte l'[[Etæ do færo|etài du fèru]] u l'ha purtàu aa fundasiùn de pa(r)egge culònie da parte di [[Fenìci]] inte l'[[Àfrica du Nòrd|Africa du Nòrd]], cumme [[Cartagine]], e intu meridiùn da [[Spagna]], ciü che tütte quelle di greghi inte l'Asia Minû, inte ìsu(r)e du [[Mâ Egêo|Mâ Egeu]], in [[Siçillia|Sicilia]] e intu restu da [[Magna Grecia]] e du meridiùn da [[Fransa]], survetüttu in [[Corsega]] e a [[Marseggia|Marseja]]. Inte tütte ste regiùi i sun stài velli a purtà a curtivasiùn de l'u(r)iva<ref>{{Çitta web|url=http://www.oliviers-centenaires.com/origine-mythologique-de-l-olivier.html|tìtolo=Olivier centenaire: Arbre de mythologie|léngoa=FR|vìxita=2026-10-27}}</ref> e a fâne svilüpà i traffeghi. Segundu u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]], l'u(r)iva a nu gh'é(r)a ancù inte l'Italia au tèmpu du [[Lucius Tarquinius Priscus|Tarquinius Priscus]], dau [[616 a.C.|616]] au [[579 a.C.|579 primma de Cristu]]. Intu [[VI secolo a.C.|VI seculu primma de Cristu]] u magistràu e studiusu gregu [[Solón|Sulùn]] u l'ha scritu de lezze ch'e l'han dàu u permissu ae gènte d'[[Atene]] de cumercià l'ö(r)iu d'u(r)iva. Intu [[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]], cun l'[[Lusciandro Magno|Alesciandru Magnu]] ch'u l'axeva cunquistàu u Mediteraneu de levante e l'[[Inpêro persiàn|impe(r)u persiàn]], cu'i traffeghi ch'i sun cresciüi ancù de ciü<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 110-111}}</ref>. [[Immaggine:Traditional oil mill in Imperia.jpg|sinistra|miniatura|[[Gumbu]] a ègua dau ''Saggio teorico-pratico sopra gli ulivi, l'olio e i saponi'' du fràtte [[Bertumê Gundurfi]], d[[a Tûria]], [[1793]]]] Inti seculu de dòppu, cu'u cresce da dumanda d'ö(r)iu pe'u mangià, pe' fà lüxe, pe'a mexìna o pe' de pratiche spurtive e religiuse, se sun svilüpài di növi scistemi de prudusiùn e s'è scritu di manuâli in sce l'argumèntu, cumme quelli du butanicu gregu [[Theóphrastos]] e di agronumi latìn [[Marcus Porcius Cato|Cato]], Pliniu u Veggiu e [[Lucius Iunius Moderatus Columella|Columella]], u(r)igina(r)iu da Spagna, ciü che u [[Mago Carthaginiensis|Mago de Cartagine]]. L'ünificasiùn che l'[[Impêo Roman|impe(r)u rumàn]] u l'axeva dàu ae còste du Mediteraneu a l'ha fàu cresce ancù de ciü i traffeghi e a prudusiùn, cun de regiùi da Spagna e de l'Africa du Nòrd ch'e l'han vistu u svilüppu d'ina curtivasiùn quaxi indüstriâle, grassie a l'emanasiùn de de lezze cumme a ''Lex Marciana'' du [[II secolo|II seculu]], ch'e spunciavan a ciantà e a ineiguà e tère impe(r)iâli<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 111-113}}</ref>. A caütta de l'impe(r)u rumàn, l'espansciùn da [[Crestianêximo|religiùn cristiâna]] e, de dòppu, de siviltài islamiche, e l'han purtàu a 'n cangiamèntu intu mudéllu de cunsümmu, inte regiùi de prudusiùn e inte rée cumerciâli de l'ö(r)iu. I [[Repùbrica de Zena|zenesi]] e i [[Repùbrica de Venéçia|venesiài]] i se sun prufitài de [[Croxæ|cruxàe]] pe' svilüpà di gran traffeghi, ch'i rendevan bèn, cu'u Levante, ciü che pe' spuncià a curtivasiùn de l'u(r)iva e pe' fà frunte ai növi besögni purtài daa prudusiùn du [[Savón|saùn]], pe' cumm'u l'è cumpa(r)ìu intu [[IX secolo|IX seculu]], cuscì cumme pe' rifinì di tesciüi<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 114-116}}</ref>. A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a l'è cumensâ in'etài de espansciùn ch'a l'ha ti(r)àu avanti pe' de lungu, pe' purtà l'u(r)iva aa sò mascima estensciùn pe' terito(r)iu, spunciâ da 'na dumanda ch'a cresceva inta sucietài mudèrna e cun sèmpre ciü de indüstrie, dae frabiche du saùn, a quelle de tesciüi e intu setû da mecanica. Cu'a descuvèrta du [[Nêuvo Móndo|Növu Mundu]], i spagnòlli i l'han purtàu l'u(r)iva inte sò culònie de [[Americhe]], in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Méscico|Mescicu]], [[Perù|Perü]] (du [[1560]]), [[Cile]] e [[California]]. Inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], au mascimu svilüppu de campagne e de culònie de l'Euròpa, l'u(r)iva a l'è rivâ ascì aa sò mascima difüxùn. Scibèn che, du [[XX secolo|Növesèntu]], a süperficce a u(r)ive a secce ca(r)â, u cresce da resa inta curtivasiùn e inta maxinatü(r)a de l'ö(r)iu u l'ha fàu muntâ de sinque votte, fra u [[1903]] e u [[1998]], a prudusiùn mundiâle de ö(r)iu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 117-120}}</ref>. == Curtivasiùn == [[Immaggine:Olive niche.jpg|miniatura|Tère intu bacìn du Mediteraneu dunde l'u(r)iva a l'è curtivâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.researchgate.net/publication/261005349_Modelizacion_del_ciclo_fenologico_reproductor_del_olivo_Olea_europaea_L|tìtolo=Modelización del ciclo fenológico reproductor del olivo|outô=Jose Oteros|dæta=Frevâ 2014|léngoa=ES}}</ref>]] L'u(r)iva a l'è curtivâ pe'u ciü intu bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]], ciü che inte de âtre regiùi du mundu dau climma dife(r)ènte da quellu mediteraneu, ch'e se trövan in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Australia]], [[Cile]] e [[Perù|Pe(r)ü]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Mariela Torres, Pierluigi Pierantozzi, Peter Searles, M. Cecilia Rousseaux, Georgina García-Inza, Andrea Miserere, Romina Bodoira, Cibeles Contreras e Damián Maestri|dæta=27 utubre 2017|tìtolo=Olive Cultivation in the Southern Hemisphere: Flowering, Water Requirements and Oil Quality Responses to New Crop Environments|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 8|nùmero=1830|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5663689}}</ref>. === Cresce e difüxùn === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olea europaea young plant01.jpg|In'u(r)iva nuélla Olea europaea (base of tree).jpg|Èrbe(r)u cu'e ferle d'inta câsa Olive tree grafting.jpg|U(r)iva inse(r)ìa a cu(r)una </gallery> E u(r)ive e prefe(r)ìscen di terén ricchi de [[carcâ]], ancù meju se in sce de rive o de còste, cuscì cumme pe'i pòsti dau climma ciü vixìn aa ma(r)ìna. E ponen cresce inte ògni qualitài de terén lege(r)u, fina in sce de l'argilla ch'a sciüghe bèn, mèntre inti tère ciü bune e patìscen ciü fassile de ma(r)utìe e e prudüxen de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] ciü grammu, cumm'u nutava zà u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]]. E u(r)ive e vegnen sciü bèn inti climmi câdi e inti pòsti au su(r)ìu, sènsa de punti lüveghi. E tempe(r)atü(r)e ciü basse de -10&nbsp;°C e ponen purtà a di dànni fina inte ciante ciü grosse mèntre che, pe' cuntru, i èrbu(r)i i scampan bèn ai mumènti de [[Sésia|sessia]], grassie ae sò [[Réixe|raìxe]] rexistènti e bèn spantegài. E u(r)ive e ponen restà in prudusiùn pe' di seculi, s'e sun scravài bèn e cun regularitài<ref>{{Çitta web|url=https://www.oliveoiltimes.com/world/preservation-of-monumental-olive-trees/50921|tìtolo=On the Preservation and Maintenance of Monumental Olive Trees|dæta=22 marsu 2016|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. E u(r)ive e se ponen spantegà inte de mane(r)e dife(r)ènti, faxèndune de [[Talea|talee]] o destacandune de [[Margòtta|ferle]]; i èrbe(r)i i taccan fassile in sce terén giüsti e, s'i sun tajài, i böttan turna cun de [[Fèrla|ferle]] dau seppu. De ciü, i se ponen curtivà partèndu fìn daa semènsa. A ògni moddu, a resa di èrbe(r)i nasciüi da ferle o daa semènsa a l'è ciütòstu scarsa e, pe' fâla vegnì meju, a cianta a l'è da [[Inestu|inse(r)ì]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=A. Lewington|outô2=E. Parker|tìtolo=Ancient Trees|ànno=1999|editô=Collins & Brown|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=114|ISBN=978-1-85585-704-9}}</ref>. Pe' agiütà a cianta a [[bötà]], u [[Pericàrpo|pe(r)icarpu]], ch'u l'è bagnàu d'ö(r)iu, u l'è inüme(r)ìu faxèndulu marsì in pôcu, o se nù u l'è ciumbàu inte l'ègua câda o int'ina sulusiùn alcalìna<ref>{{Çitta web|url=http://www.plantgrower.org/olive.html|tìtolo=Olive|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. Quandu che u frèidu ze(r)àu u fa di dànni o u massa e parte ciü âte de l'èrbe(r)u, u portainestu u pò scampà au mèximu e cacià turna di brutti, che a sò votta i vegnen di növi èrbe(r)i. Inte sta mane(r)a e u(r)ive e ponen resciu(r)ì pe' sò cuntu. Presèmpiu, quandu du [[1985]] ina gran ze(r)â in [[Toscann-a|Tuscâna]] a l'axeva strinàu tante u(r)ive in prudusiùn o bèn che vegge, u s'è previstu che i u(r)ivèi i se sa(r)ean repiài tèmpu de quattru o sinqu'ànni<ref>{{Çitta web|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/food/1985/08/18/the-italian-extra-virgin-olive-oil-disaster/2a00c9bc-ce00-4c99-8714-a2a7691a09d1/|tìtolo=The Italian Extra-Virgin Olive Oil Disaster|outô=Toni Lydecker|scîto=The Washington Post|dæta=18 agustu 1985|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. === Campâ === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Passo del Ginestro-uliveto.jpg|De [[Réa da u(r)ive|rée da u(r)ive]] a[[u Téstegu]] The Olive Harvest (1862-63), by Telemaco Signorini.jpg|A campâ a man, [[Telemaco Signorini]], [[1862]] COLLECTIE TROPENMUSEUM Olijfoogst met behulp van stokken TMnr 10028630.jpg|A batte cu'e [[Canna (cianta)|canne]], [[Maròcco|Maròccu]], [[1955]] Harvesting of olives 'salonenque' with comb.jpg|Petenetta da campà e u(r)ive, [[Fransa]] Old woman cleaning olives.jpg|Ina dònna [[Tunixia|tünisìna]] ch'a passa e u(r)ive au [[seassu]] Olivenernte.JPG|U(r)ive passài aa [[Chita(r)a (agricultü(r)a)|chita(r)a]] in [[Grêcia|Grecia]] Ilham Aliyev attended opening of olive oil and table olive products processing plant in Zira settlement 07.jpg|Macchina pe'a curtivasiùn indüstriâle, [[Azerbaijan|Azerbaigiàn]] </gallery> Inta regiùn du Mediteraneu e u(r)ive e sun campài a l'autünnu, a partì dau mese d'utubre<ref>{{Çitta web|url=https://www.organicfarming-italy.com/en/olive-harvest-2025-2026-europe/|tìtolo=Olive Harvest 2025/2026 Europe - Production, Quality & Outlook|dæta=27 frevâ 2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. De sòlitu, a ciü parte de u(r)ive a l'è campâ batèndu l'èrbe(r)u intregu o ina sò ramma aa votta. In âtru scistema duve(r)àu u l'è quellu de muntà cu'ina sca(r)a e campà e u(r)ive a man, metèndule int'in [[Sàcco|saccu]] o ina [[Sachetta (agricultü(r)a)|sachetta]] purtâ in scôsu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20131228120928/http://olivemuseum.com/harvest-olives.html|tìtolo=Methods for harvesting olive fruit|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. E u(r)ive da to(r)a e sun da campà cun di scistema ciü delicài, scicumme che i früti macài i ciappan in güstu ama(r)u: inte stu câxu, presèmpiu, quand'i se campan u se pòrta au còllu de [[Cavagna|cavagne]], dunde metìgheli a man. Inte de regiùi de l'[[Italia]], cumme a [[Liguria|Ligü(r)ia]], ciü che da [[Croaçia|Cruassia]] e da [[Grêcia|Grecia]], e u(r)ive e sun campài pe' tradisiùn a man, scicumme che u terén u l'è tròppu asidentàu pe' duve(r)âghe de macchine. De cunseguènsa, a segunda du scistema duve(r)àu i früti i sun campài sènsa gua(r)i de macaü(r)e, cuscì che u prudòttu, aa fìn, u riva a 'na qualitài bèn âta. Inte sti câxi, u se pò campà e u(r)ive dae ramme tajài da l'èrbe(r)u, travaju ch'u l'agiütta fina pe'a prudusiùn di ànni de dòppu<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=2006|méize=Primma/Stài|tìtolo=Unusual Olives|revìsta=Epikouria Magazine|léngoa=EN}}</ref>. A quantitài d'ö(r)iu intu frütu a cangia bèn fra ina cultivar e l'âtra; a ògni moddu u pe(r)icarpu, de sòlitu, u cuntegne fra u 60 e u 70% d'ö(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oliver Rackham|outô2=Jennifer Alice Moody|tìtolo=The making of the Cretan landscape|url=https://books.google.com/books?id=k4dHmA9jq4wC|ànno=1996|editô=Manchester University Press|léngoa=EN|ISBN=978-0-7190-3647-7}}, mensunàu inte: {{Çitta publicaçión|outô=F. R. Riley|ànno=2002|tìtolo=Olive Oil Production on Bronze Age Crete: Nutritional properties, Processing methods, and Storage life of Minoan olive oil|revìsta=Oxford Journal of Archaeology|volùmme=Vul. 21|nùmero=63|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1111%2F1468-0092.00149}}</ref>. === Minacce === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Bactrocera oleae g2 (cropped).jpg|In'u(r)iva cu'u vermu da musca au tersu stàddiu Prays oleae 1.jpg|De föje sgarbài daa camu(r)a de l'u(r)iva Spilocaea oleagina.jpg|E cunseguènse in sce föje da ''Venturia oleaginea'' Pseudomonas savastanoi g1.jpg|Ina massa purtâ daa rugna de l'u(r)iva Olivenhain mit Xylella fastidiosa bei Surano LE 190710.jpg|In u(r)iveu curpìu daa ''Xylella'' </gallery> Di gran dànni aa curtivasiùn i sun quelli fài daa [[musca de l'u(r)iva]] (''Bactrocera oleae''), ch'a l'inse(r)ìsce e sò öve intu frütu. A purpa in gì(r)u au garbu a finìsce pe' marsì e a vegne ama(r)a, cun l'u(r)iva ch'a nu se pò ciü mangià. U vermu da musca u pò purtà a perde du tüttu a prudusiùn de u(r)ive da to(r)a, mèntre a pò sbascià u prêxu de l'ö(r)iu de l'80%<ref>{{Çitta web|url=https://ipm.ucanr.edu/home-and-landscape/olive-fruit-fly/#gsc.tab=0|tìtolo=Olive Fruit Fly|outô=University of California|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref>. Dapöi u gh'è u vermu da [[camu(r)a de l'u(r)iva]], ''Prays oleae'', che de primma a ne [[Minatô (botànica)|sgarba e föje]] e lì drentu a vegne ina püpa. A segunda e a tersa generasiùn du mèximu ànnu e pòrtan pe' cuntru a di dànni ae föje, ae sciu(r)e e ai früti<ref>{{Çitta web|url=https://www.forestpests.eu/pest/prays-oleae|tìtolo=Prays oleae: Olive moth|outô=Forest Pests Europe|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref>. In funzu, a ''[[Venturia oleaginea]]'', u pò ferà i èrbe(r)i pe' ciü stagiùi daa fì(r)a, purtandu ina ma(r)utìa ch'a se mustra cun de macce scü(r)e in sce föje, cun di gran dànni ai u(r)ivèi. Intu detaju, sta ma(r)utìa a ne ruìna i früti, faxènduli maü(r)à ciü tardi e sbasciandune a resa de l'ö(r)iu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Friday O. Obanor, Monika Walter, E. Eirian Jones e Marlene V. Jaspers|ànno=2008|tìtolo=Effect of temperature, relative humidity, leaf wetness and leaf age on Spilocaea oleagina conidium germination on olive leaves|revìsta=European Journal of Plant Pathology|volùmme=Vul. 120|nùmero=3|pp=211-222|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1007%2Fs10658-007-9209-6}}</ref>. Pe'i [[Bacteria|bate(r)i]] u gh'è u ''[[Pseudomonas savastanoi]]'' pv. ''oleae'', ch'u pòrta aa "rugna de l'u(r)iva", ch'a se mustra cun de masse inti bötti da cianta<ref>{{Çitta publicaçión|outô=J. D. Janse|ànno=1982|tìtolo=Pseudomonas syringae subsp. savastanoi (ex Smith) subsp. nov., nom. rev., the bacterium causing excrescences on Oleaceae and Nerium oleander L.|revìsta=International Journal of Systematic Bacteriology|volùmme=Vul. 32|nùmero=2|pp=166-169|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1099%2F00207713-32-2-166}}</ref>, e a ''[[Xylella fastidiosa]]'', che dai agrümmi e dai vì a l'ha cumensàu a ferà e u(r)ive da [[Puggia|Püja]], cu'a ma(r)utìa dìta u [[cumplessu du secà lestu de l'u(r)iva]]<ref>{{Çitta web|url=http://ourenvironment.berkeley.edu/2015/02/minimizing-the-spread-of-disease-in-italys-famous-olive-trees/|tìtolo=Minimizing the Spread of Disease in Italy's Famous Olive Trees|scîto=Our Environment at Berkeley|editô=University of California, Berkeley|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-32031233|tìtolo=EU warning as olive tree disease spreads in Italy|dæta=24 marsu 2015|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.atlasobscura.com/articles/olive-oil-disease-italy|tìtolo=The Farmer Trying to Save Italy's Ancient Olive Trees|outô=Agostino Petroni|dæta=29 arvì 2021|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref>. U sò [[Vetô (epidemiologîa)|vetû]] prinsipâle u l'è ''[[Philaenus spumarius]]''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=G. P. Martelli, D. Boscia, F. Porcelli e M. Saponari|ànno=2015|tìtolo=The olive quick decline syndrome in south-east Italy: A threatening phytosanitary emergency|revìsta=European Journal of Plant Pathology|volùmme=Vul. 144|nùmero=2|pp=235-243|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1007%2Fs10658-015-0784-7}}</ref>. Inte tère ciü a setentriùn dunde se trövan di u(r)ivèi, cumme inte l'[[Italia]] du nòrd, inta [[Fransa]] du süd e in [[Svissea|Svisse(r)a]], e u(r)ive e patìscen ascì u ze(r)u<ref>{{Çitta web|url=https://www.patrimoineculinaire.ch/Prodotti#471|tìtolo=Olio d'oliva ticinese|léngoa=IT|vìxita=2026-10-30}}</ref>. E bu(r)iâne de vèntu e d'ègua ch'e dü(r)an pe' di giurni au tèmpu de campâ e u(r)ive e ponen purtà a di dànni. Inte parte ciü frèide de l'entrutèra du Mediteraneu a curtivasiùn de l'u(r)iva a lascia u pòstu a quella de âtri èrbe(r)i da frütu, pe'u ciü de [[Castagna|castagne]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Mazzoleni|tìtolo=Recent Dynamics of the Mediterranean Vegetation and Landscape|url=https://books.google.com/books?id=s88vzd9PwkkC|ànno=2004|editô=John Wiley & Sons|léngoa=EN|p=145|ISBN=978-0-470-09370-2}}</ref>. === Va(r)ietài === U gh'è de sentenàe de qualitài de u(r)ive, cunscide(r)ài cumme de sò [[cultivar]]<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|tìtolo=World Olive Encyclopedia|ànno=1996|editô=International Olive Council|léngoa=EN|capìtolo=Cultivars|ISBN=978-84-01-61881-9}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Fabrizia Lanza|tìtolo=Olive: A Global History|ànno=2012|editô=Reaktion Books|léngoa=EN|pp=106-110|ISBN=978-1-86189-972-9}}</ref>. Fra 'na va(r)ietài e l'âtra se ghe ponen truvà di cangiamènti impurtanti intu cu(r)û, inte dimensciùi, inta furma e inte carateristiche du svilüppu de l'u(r)iva, ciü che in sce qualitài de l'ö(r)iu ch'u se ne franze<ref name=":3" />. Ina va(r)ietài d'u(r)iva a pò êsse da ö(r)iu, da to(r)a o buna pe' tütte due<ref>{{Çitta lìbbro|outô=A. Garrido Fernandez|outô2=M. J. Fernandez-Diez|outô3=M. R. Adams|tìtolo=Table Olives: Production and Processing|ànno=1997|editô=Springer|léngoa=EN|pp=23-45|ISBN=978-0-412-71810-6}}</ref>. Scicumme che tante va(r)ietài d'u(r)iva e sun quaxi du tüttu o du tüttu [[Outoinconpatibilitæ|autu-incumpatibili]], e sun de sòlitu ciantài a cubbie, cu'ina cultivar prima(r)ia e üna segunda(r)ia, sernüa pe'a sò capacitài de fecundà a prima(r)ia. U scistema de autuincumpatibilitài u cumprènde numma che dui gruppi, basài in sc'in [[gêne]] ch'u g'ha giüstu dui [[Alêle|alêli]] e ch'u pòrtan aa fòrte autu-sterilitài ch'a s'è truvâ inte l'u(r)iva<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Mariotti, Saverio Pandolfi, Isabelle De Cauwer, Pierre Saumitou-Laprade, Philippe Vernet et al.|ànno=2021|tìtolo=Diallelic self-incompatibility is the main determinant of fertilization patterns in olive orchards|revìsta=Evolutionary Applications|volùmme=Vul. 14|nùmero=4|pp=983-995|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8061272}}</ref>. Pe' mezzu de pröve de selesiùn in sce l'u(r)iva u s'è mi(r)àu pe'u ciü de ti(r)à fö(r)a di ibridi cun de carateristiche ch'e vegnissen a taju ai cuntadìn, a cumensà daa rexistènsa aa ma(r)utìa purtâ dai funzi du genere ''[[Verticillium]]''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Pedro Valverde, Diego Barranco, Francisco Javier López-Escudero, Concepcion Munoz Díez e Carlos Trapero|dæta=22 frevâ 2023|tìtolo=Efficiency of breeding olives for resistance to Verticillium wilt|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 14, 1149570|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9994353/}}</ref>. === Specie invasiva === [[Immaggine:Invasive weeds in the adelaide hills.jpg|miniatura|L'u(r)iva intu mezzu a de âtre ciante invasive in sce [[Adelaide Hills]]]] Fìn da quandu s'è cumensàu a curtivâla, l'u(r)iva a l'è turnâ pa(r)egge votte au sò [[Spêce sarvæga|stàttu sarvègu]], cun ste ciante ch'e l'han fina piàu u pòstu de pupulasiùi sarvège u(r)igina(r)ie de l'Euròpa de meridiùn<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roselyne Lumaret|outô2=Noureddine Ouazzani|ànno=2001|tìtolo=Ancient wild olives in Mediterranean forests|revìsta=Nature|volùmme=Vul. 413|nùmero=6857|p=700|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1038%2F35099680}}</ref>. Inte l'[[Australia do Sud|Australia du Süd]] l'u(r)iva a l'è cunscide(r)â cumme ina specie invasiva, u(r)igine de tanti dànni ae ciante du pòstu. Inte ste tère a sò semènsa a l'è spantegâ daa [[Vórpe róssa|vurpe russa]], in'âtra specie ch'a gh'è stâ intrudòtta, e da di uxelli cumme u [[Stronéllo|strunéllu eurupeu]] e l'[[emu]]. I òssi i böttan cuscì inti bòschi, pe' creà in ambiènte scü(r)u ch'u suffuca i brutti di èrbe(r)i du pòstu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=D. H. R. Spennemann|outô2=L. R. Allen|ànno=2000|tìtolo=Feral olives (Olea europaea) as future woody weeds in Australia: a review|revìsta=Australian Journal of Experimental Agriculture|volùmme=Vul. 40|nùmero=6|pp=889-901|léngoa=EN|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2000AuJEA..40..889S}}</ref>. Scicumme che u climma de sta regiùn u l'è seccu e zà bèn a pe(r)ìgu du brüxâ, l'u(r)iva sarvèga, ch'a l'è pina d'ö(r)iu, a fa muntà du bellu stu genere de pe(r)ìgu inti bòschi [[Sclerofìllo|sclerufilli]] ch'i se ghe trövan<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130205144030/http://www.pir.sa.gov.au/__data/assets/pdf_file/0019/37900/Olives_weed.pdf|tìtolo=Olives as Weed|outô=Animal and Plant Control Commission of South Australia|léngoa=EN|vìxita=2026-10-29}}</ref>. == Prudusiùn == {{Seçión vêua}} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Marie-Claire Amouretti|outô2=Georges Comet|tìtolo=Le Livre de l'olivier|ànno=2000|editô=Aix-en-Provence|çitæ=ÉDISUD|léngoa=FR|cid=Amouretti & Comet, 2000|ISBN=978-2-7449-0198-0}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Plantae]] [[Categorîa:Agricoltua]] hemq2uka5xqno29rgkio9gaeb12cags 0 33367 275208 275186 2026-10-31T18:38:15Z Arbenganese 12552 /* */ wl 275208 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} [[File:Valentina Izzo (Festival San Giorgio della Canzone in Lingua Ligure 2026) - primma sei(r)âna.jpg|thumb|Valentina Izzo a-o [[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival de San Zòrzo]] do 2026]] A '''Valentina Izzo''' a l'é unna cantante, attoa e presentatoa radiofònica zeneise, con un percorso artistico caratterizzou da de esperiense inte diversci campi do spettacolo e da communicaçion, ascì à livello internaçionale. Inta seu attivitæ a l'à sperimentou di lenguaggi esprescivi despægi, portando a muxica e ascì o tiatro inte di contesti soçioeducativi. A valorizzaçion de tradiçioin da [[Liguria]] e, ancon ciù tanto, da [[Lengoa zeneize|lengua zeneise]] a l'à un pòsto de primmäia importansa inta seu produçion artistica. O seu interesse pe-o patrimònio da coltua locale o remonta a-i anni de l'adolescensa, quande a parteçipava comme òspite muxicale a-e trasmiscioin condute da Franca Brignola in sce [[Telegenova]]. Inte quelle ocaxoin a l'à avuo mòddo de conosce de figue representative da coltua e do spettacolo ligure, tra e quæ Giuseppe Zullo, conosciuo comme o Pippo di [[Trilli]], [[Maria Terrile Vietz|Maria Vietz]] e [[Vito Elio Petrucci]]. Da ste primme esperiense l'é nasciuo un legamme co-a muxica e co-o tiatro in lengua zeneise ch'o s'é consolidou inti anni apreuvo. Into corso da seu carrea a l'à interpretou e registrou di tòcchi in italian e in zeneise, scriti, fra i atri, da Gianfranco Reverberi, Giorgio Calabrese, Marco Conzi, [[Enrico Scaravelli]], Andrea Facco e Franco Picetti. E seu interpretaçioin en stæte trasmisse da diverse emittente radiofòniche in [[Italia]] e à l'estranxeo, fiña into [[Braxî]], into [[Cile]] e in [[Irlànda|Irlanda]], sensa ascordâ a communitæ de [[Carlufòrte|Carlofòrte]], in [[Sardegna]], ligâ storicamente à [[Zena]] da de reixe scompartie in sciô cian da lengua e da coltua. Do [[2025]] a l'é arrivâ tersa inta seçion reservâ a-i cantanti solisti do [[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival da canson ligure San Zòrzo d'Arbenga]], con unna giuria ch'a l'aveiva comme prescidente o cantante Michele Maisano. Pe quell'occaxon a l'à presentou o brano in zeneise ''Veuggio un mondo neuvo'', scrito da Marco Conzi. A-a vintiçinquexima ediçion do mæximo festival, do [[2026]], a l'à propòsto ''Devo tornâ'', compòsto da Andrea Facco e Marco Conzi. Into mæximo anno a s'é exibia a-o Ghe semmo Festival con Bealtaine. Tutti doî i brani toccan, da di ponti de vista differenti, e tematiche da partensa, da lontanansa e do retorno a-a tæra d'origine. À l'attivitæ muxicale a l'azzonze quella radiofònica. A l'é l'ideatoa e a presentatoa da trasmiscion ''Unna voxe da-o mâ'', ch'a va in onda in sce Radio Maristella de [[Carlufòrte|Carlofòrte]], çentro sardo binellou con Zena. Inti anni a l'à ascì conlaborou con ben ben di protagonisti da scena artistica ligure, tra i quæ Mauro Pirovano, Vladimiro Zullo e i Trilli, Giampiero Alloisio, Max Manfredi, Ivaldo Castellani, [[Mike fC|Mike FC]], Franco Picetti e Andrea Facco. Scignificativa a l'é ascì a seu esperiença tiatrale, ch'a comprende l'interpretaçion de comedie brillante in italian e in zeneise, con unn'attençion particolare a-i testi de [[Gilberto Govi]] e [[Enrico Scaravelli]], in azzonta a-a parteçipaçion a produçioin de travaggi ligæ a-o tiatro muxicale. Into concorso de tiatro dialettale Nini Sappia de [[Sanremu|San Remmo]] a l'à reçevuo o premio comme megio attoa zovena pe l'interpretaçion do personaggio de unna nessa emançipâ inta comedia ''E rostie sotta a-a çenie'', distinguendose ascì pe-a seu padronansa da lengua zeneise. Pe urtimo, a seu attivitæ pe-a promoçion da coltua ligure a l'arriva a-a televixon: de spesso a l'é òspite de ''Scignoria!'', trasmiscion de [[Telenord]] dedicâ a-e tradiçioin e à l'identitæ colturale da Liguria. == Vivagne == * {{Çitta web|url=https://www.lavocedigenova.it/2026/08/22/mobile/leggi-notizia/argomenti/la-musica-che-ci-gira-intorno/articolo/la-musica-che-ci-gira-intorno-valentina-izzo-musica-e-teatro-per-tenere-vivo-il-genovese.html|tìtolo=La musica che ci gira intorno - Valentina Izzo, musica e teatro per tenere vivo il genovese|outô=Isabella Rizzitano|outô2=Chiara Orsetti|scîto=La Voce di Genova|dæta=22 d'agosto do 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-10-29}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Gente de Liguria]] [[Categorîa:Muxica da Liguria]] [[Categorîa:Muxicisti]] [[Categorîa:Atoî]] loitk7lmqvkxspczgwzflpytoojuf82 275209 275208 2026-10-31T18:41:54Z Arbenganese 12552 /* Vivagne */ +yt 275209 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} [[File:Valentina Izzo (Festival San Giorgio della Canzone in Lingua Ligure 2026) - primma sei(r)âna.jpg|thumb|Valentina Izzo a-o [[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival de San Zòrzo]] do 2026]] A '''Valentina Izzo''' a l'é unna cantante, attoa e presentatoa radiofònica zeneise, con un percorso artistico caratterizzou da de esperiense inte diversci campi do spettacolo e da communicaçion, ascì à livello internaçionale. Inta seu attivitæ a l'à sperimentou di lenguaggi esprescivi despægi, portando a muxica e ascì o tiatro inte di contesti soçioeducativi. A valorizzaçion de tradiçioin da [[Liguria]] e, ancon ciù tanto, da [[Lengoa zeneize|lengua zeneise]] a l'à un pòsto de primmäia importansa inta seu produçion artistica. O seu interesse pe-o patrimònio da coltua locale o remonta a-i anni de l'adolescensa, quande a parteçipava comme òspite muxicale a-e trasmiscioin condute da Franca Brignola in sce [[Telegenova]]. Inte quelle ocaxoin a l'à avuo mòddo de conosce de figue representative da coltua e do spettacolo ligure, tra e quæ Giuseppe Zullo, conosciuo comme o Pippo di [[Trilli]], [[Maria Terrile Vietz|Maria Vietz]] e [[Vito Elio Petrucci]]. Da ste primme esperiense l'é nasciuo un legamme co-a muxica e co-o tiatro in lengua zeneise ch'o s'é consolidou inti anni apreuvo. Into corso da seu carrea a l'à interpretou e registrou di tòcchi in italian e in zeneise, scriti, fra i atri, da Gianfranco Reverberi, Giorgio Calabrese, Marco Conzi, [[Enrico Scaravelli]], Andrea Facco e Franco Picetti. E seu interpretaçioin en stæte trasmisse da diverse emittente radiofòniche in [[Italia]] e à l'estranxeo, fiña into [[Braxî]], into [[Cile]] e in [[Irlànda|Irlanda]], sensa ascordâ a communitæ de [[Carlufòrte|Carlofòrte]], in [[Sardegna]], ligâ storicamente à [[Zena]] da de reixe scompartie in sciô cian da lengua e da coltua. Do [[2025]] a l'é arrivâ tersa inta seçion reservâ a-i cantanti solisti do [[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival da canson ligure San Zòrzo d'Arbenga]], con unna giuria ch'a l'aveiva comme prescidente o cantante Michele Maisano. Pe quell'occaxon a l'à presentou o brano in zeneise ''Veuggio un mondo neuvo'', scrito da Marco Conzi. A-a vintiçinquexima ediçion do mæximo festival, do [[2026]], a l'à propòsto ''Devo tornâ'', compòsto da Andrea Facco e Marco Conzi. Into mæximo anno a s'é exibia a-o Ghe semmo Festival con Bealtaine. Tutti doî i brani toccan, da di ponti de vista differenti, e tematiche da partensa, da lontanansa e do retorno a-a tæra d'origine. À l'attivitæ muxicale a l'azzonze quella radiofònica. A l'é l'ideatoa e a presentatoa da trasmiscion ''Unna voxe da-o mâ'', ch'a va in onda in sce Radio Maristella de [[Carlufòrte|Carlofòrte]], çentro sardo binellou con Zena. Inti anni a l'à ascì conlaborou con ben ben di protagonisti da scena artistica ligure, tra i quæ Mauro Pirovano, Vladimiro Zullo e i Trilli, Giampiero Alloisio, Max Manfredi, Ivaldo Castellani, [[Mike fC|Mike FC]], Franco Picetti e Andrea Facco. Scignificativa a l'é ascì a seu esperiença tiatrale, ch'a comprende l'interpretaçion de comedie brillante in italian e in zeneise, con unn'attençion particolare a-i testi de [[Gilberto Govi]] e [[Enrico Scaravelli]], in azzonta a-a parteçipaçion a produçioin de travaggi ligæ a-o tiatro muxicale. Into concorso de tiatro dialettale Nini Sappia de [[Sanremu|San Remmo]] a l'à reçevuo o premio comme megio attoa zovena pe l'interpretaçion do personaggio de unna nessa emançipâ inta comedia ''E rostie sotta a-a çenie'', distinguendose ascì pe-a seu padronansa da lengua zeneise. Pe urtimo, a seu attivitæ pe-a promoçion da coltua ligure a l'arriva a-a televixon: de spesso a l'é òspite de ''Scignoria!'', trasmiscion de [[Telenord]] dedicâ a-e tradiçioin e à l'identitæ colturale da Liguria. == Vivagne == * {{Çitta web|url=https://www.lavocedigenova.it/2026/08/22/mobile/leggi-notizia/argomenti/la-musica-che-ci-gira-intorno/articolo/la-musica-che-ci-gira-intorno-valentina-izzo-musica-e-teatro-per-tenere-vivo-il-genovese.html|tìtolo=La musica che ci gira intorno - Valentina Izzo, musica e teatro per tenere vivo il genovese|outô=Isabella Rizzitano|outô2=Chiara Orsetti|scîto=La Voce di Genova|dæta=22 d'agosto do 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-10-29}} == Ligammi de feua == * {{Çitta web|url=https://www.youtube.com/@vale-n4f5x|tìtolo=Valentina Izzo|vìxita=2026-10-31|léngoa=IT,LIJ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Gente de Liguria]] [[Categorîa:Muxica da Liguria]] [[Categorîa:Muxicisti]] [[Categorîa:Atoî]] g7zfid98pneb8l5k1ai1yzcefhl373x 275214 275209 2026-10-31T19:51:28Z Luensu1959 1211 azonta 275214 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} [[File:Valentina Izzo (Festival San Giorgio della Canzone in Lingua Ligure 2026) - primma sei(r)âna.jpg|thumb|Valentina Izzo a-o [[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival de San Zòrzo]] do 2026]] A '''Valentina Izzo''' ((Zêna, 13 d'agosto 1980) a l'é unna cantante, attoa e presentatoa radiofònica zeneise, con un percorso artistico caratterizzou da de esperiense inte diversci campi do spettacolo e da communicaçion, ascì à livello internaçionale. Inta seu attivitæ a l'à sperimentou di lenguaggi esprescivi despægi, portando a muxica e ascì o tiatro inte di contesti soçioeducativi. A valorizzaçion de tradiçioin da [[Liguria]] e, ancon ciù tanto, da [[Lengoa zeneize|lengua zeneise]] a l'à un pòsto de primmäia importansa inta seu produçion artistica. O seu interesse pe-o patrimònio da coltua locale o remonta a-i anni de l'adolescensa, quande a parteçipava comme òspite muxicale a-e trasmiscioin condute da Franca Brignola in sce [[Telegenova]]. Inte quelle ocaxoin a l'à avuo mòddo de conosce de figue representative da coltua e do spettacolo ligure, tra e quæ Giuseppe Zullo, conosciuo comme o Pippo di [[Trilli]], [[Maria Terrile Vietz|Maria Vietz]] e [[Vito Elio Petrucci]]. Da ste primme esperiense l'é nasciuo un legamme co-a muxica e co-o tiatro in lengua zeneise ch'o s'é consolidou inti anni apreuvo. Into corso da seu carrea a l'à interpretou e registrou di tòcchi in italian e in zeneise, scriti, fra i atri, da Gianfranco Reverberi, Giorgio Calabrese, Marco Conzi, [[Enrico Scaravelli]], Andrea Facco e Franco Picetti. E seu interpretaçioin en stæte trasmisse da diverse emittente radiofòniche in [[Italia]] e à l'estranxeo, fiña into [[Braxî]], into [[Cile]] e in [[Irlànda|Irlanda]], sensa ascordâ a communitæ de [[Carlufòrte|Carlofòrte]], in [[Sardegna]], ligâ storicamente à [[Zena]] da de reixe scompartie in sciô cian da lengua e da coltua. Do [[2025]] a l'é arrivâ tersa inta seçion reservâ a-i cantanti solisti do [[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival da canson ligure San Zòrzo d'Arbenga]], con unna giuria ch'a l'aveiva comme prescidente o cantante Michele Maisano. Pe quell'occaxon a l'à presentou o brano in zeneise ''Veuggio un mondo neuvo'', scrito da Marco Conzi. A-a vintiçinquexima ediçion do mæximo festival, do [[2026]], a l'à propòsto ''Devo tornâ'', compòsto da Andrea Facco e Marco Conzi. Into mæximo anno a s'é exibia a-o Ghe semmo Festival con Bealtaine. Tutti doî i brani toccan, da di ponti de vista differenti, e tematiche da partensa, da lontanansa e do retorno a-a tæra d'origine. À l'attivitæ muxicale a l'azzonze quella radiofònica. A l'é l'ideatoa e a presentatoa da trasmiscion ''Unna voxe da-o mâ'', ch'a va in onda in sce Radio Maristella de [[Carlufòrte|Carlofòrte]], çentro sardo binellou con Zena. Inti anni a l'à ascì conlaborou con ben ben di protagonisti da scena artistica ligure, tra i quæ Mauro Pirovano, Vladimiro Zullo e i Trilli, Giampiero Alloisio, Max Manfredi, Ivaldo Castellani, [[Mike fC|Mike FC]], Franco Picetti e Andrea Facco. Scignificativa a l'é ascì a seu esperiença tiatrale, ch'a comprende l'interpretaçion de comedie brillante in italian e in zeneise, con unn'attençion particolare a-i testi de [[Gilberto Govi]] e [[Enrico Scaravelli]], in azzonta a-a parteçipaçion a produçioin de travaggi ligæ a-o tiatro muxicale. Into concorso de tiatro dialettale Nini Sappia de [[Sanremu|San Remmo]] a l'à reçevuo o premio comme megio attoa zovena pe l'interpretaçion do personaggio de unna nessa emançipâ inta comedia ''E rostie sotta a-a çenie'', distinguendose ascì pe-a seu padronansa da lengua zeneise. Pe urtimo, a seu attivitæ pe-a promoçion da coltua ligure a l'arriva a-a televixon: de spesso a l'é òspite de ''Scignoria!'', trasmiscion de [[Telenord]] dedicâ a-e tradiçioin e à l'identitæ colturale da Liguria. == Vivagne == * {{Çitta web|url=https://www.lavocedigenova.it/2026/08/22/mobile/leggi-notizia/argomenti/la-musica-che-ci-gira-intorno/articolo/la-musica-che-ci-gira-intorno-valentina-izzo-musica-e-teatro-per-tenere-vivo-il-genovese.html|tìtolo=La musica che ci gira intorno - Valentina Izzo, musica e teatro per tenere vivo il genovese|outô=Isabella Rizzitano|outô2=Chiara Orsetti|scîto=La Voce di Genova|dæta=22 d'agosto do 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-10-29}} == Ligammi de feua == * {{Çitta web|url=https://www.youtube.com/@vale-n4f5x|tìtolo=Valentina Izzo|vìxita=2026-10-31|léngoa=IT,LIJ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Gente de Liguria]] [[Categorîa:Muxica da Liguria]] [[Categorîa:Muxicisti]] [[Categorîa:Atoî]] h1jsd2wg03pndewfiwr183s1pjzx06y 0 33372 275213 2026-10-31T19:50:49Z N.Longo 12052 + rdr 275213 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[U(r)iva]] lwjo2mywmc7zxhobkhpbeb17m5q1waa