Template:Pagina prinçipâ/Moddo de dî

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="lij">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>lijwiki</dbname>
    <base>https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speçiale</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Discûscion</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Utente</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Discûscioîn ûtente</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Discûscioîn Wikipedia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Immaggine</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Discûscioîn immaggine</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Discûscioîn MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Template</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Discûscioîn template</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Agiûtto</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Discûscioîn agiûtto</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categorîa</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Discûscioîn categorîa</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulo</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Discussioni modulo</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Evento</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Discussioni evento</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Template:Pagina prinçipâ/Moddo de dî</title>
    <ns>10</ns>
    <id>4966</id>
    <revision>
      <id>275228</id>
      <parentid>273816</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:45:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Növu, camugin</comment>
      <origin>275228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="665" sha1="tn8tq8dy7h9fyfbe1brwwk5zaga6a67" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;width:95%; -moz-border-radius:2em; margin: 10pt auto 0.5em auto; border:solid 2pt {{{BORDO|#ffdab9}}};&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background-color:{{{COLORE|#C8D8FF}}}; position:relative; left:-2%; top:-10pt; padding-left:8px; width:102%; -moz-border-radius:2em; margin: 0 auto 0 auto; border:solid 2pt {{{BORDO|#ffdab9}}};&quot;&gt;
[[Image:Nuvola apps comic strip.svg|20px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;big&gt;'''O mòddo de dî'''&lt;/big&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:-1ex auto 0; padding: 0 2ex .5ex&quot;&gt; 
[[Immaggine:Camogli-Stemma.svg|35 px]] ''Sacci navegà segundu u ventu se ti vö arivà in portu a sarvamentu''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;noinclude&gt;[[Categorîa:Template pàgina prinçipâ]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tn8tq8dy7h9fyfbe1brwwk5zaga6a67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Torente Verbun</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20174</id>
    <revision>
      <id>275234</id>
      <parentid>271790</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:59:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>89</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Vallecrosia_al_Mare-Stemma.svg with [[File:Vallecrosia_al_mare-Stemma.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: the correct name is vallecrosia al mare).</comment>
      <origin>275234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2612" sha1="c9a6xk0ptv8dmr50hinam3tcuw4e31m" xml:space="preserve">{{Ventemigliusu}}
{{Córso d'ægoa
|nómme = Verbùn
|âtri_nómmi= Crösa
|inmàgine =Vallecrosia Alta 2016 abc5.jpg
|didascalîa = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;U Verbùn a Valecrösa Auta, intu 2016&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalisaçiùn
|var-stâto = Stàttu
|stâto = {{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia|Itàlia]]
|var-sudivixoìn1 = Regiùn
|sudivixoìn1 = {{Scìnbolo|Flag of Liguria.svg}} [[Liguria|Ligüria]]
|var-sudivixoìn2 = Pruvincia
|sudivixoìn2 = {{Scìnbolo|Coat of Arms of the Province of Imperia.svg}} [[Provinsa de Imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)|Imperia]]
|var-sudivixoìn3 = Cumün
|sudivixoìn3 = {{Scìnbolo|Perinaldo-Stemma.svg}} [[Preinaudu]]&lt;br /&gt;{{Scìnbolo|Soldano-Stemma.svg}} [[U Soudàn]]&lt;br /&gt;{{Scìnbolo|San Biagio della Cima-Stemma.svg}} [[San Giaixu ra Çima|San Giaixu]]&lt;br /&gt;{{Scìnbolo|Vallecrosia al mare-Stemma.svg}} [[Valecrösa]]
|var-fôxe = Fuxe
|fôxe = [[Mâ Ligure|Mâ Ligüre]] 
|latitùdine-fôxe =  43.78260
|longitùdine-fôxe = 7.64071
|ertéssa-fôxe = 0
|var-longhéssa = Lunghessa
|longhéssa = 9.9 km
|var-bacìn_idrogràfico = Bacìn idrugraficu
|estensción-bacìn_idrogràfico = 20.8
|nòtta-bacìn_idrogràfico =  &lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/IM/borghetto-vallecrosia/documenti/IM_BorghValle_RelGen_DDG_1664_2020.pdf|tìtolo=Torrenti Vallecrosia, Borghetto e rii Minori, relazione generale|vìxita=2025-03-16|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
|var-caraterìstiche_do_bacìn = Carateristiche du bacìn
|bacìn_idrogràfico = Sò bacìn
}}
U '''Verbùn''' (''Verbone'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]], de cheli i u ciamâ ascì &quot;Crösa&quot;, de unde &quot;[[Valecrösa]]&quot;) u l'è in torente ra [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvinsa de Impeȓia]] de 10 km.

== Peȓcoȓsu ==
U cumença a 500&amp;nbsp;m vixìn a [[Preinaudu]] e u l'ha dàu u nome a-a val Verbun. Prima de u Verbun, vixìn a e montagne, gh'è u [[Torente Gaiardu|Gaiardu]] (vixìn a Massabò), in autru turente ch'u cumençà da u Caggiu (Rio Caggiu), in autru da u Merà (Rio Merà) e in autru ancù da i campigliöi, ch'u dà iniçiu a-a Valle Gaiarda, suvre a Val Verbun. U Verbun u tuca [[U Soudàn|Saudan]] e [[San Giaixu ra Çima]] e a [[Valecrösa]] u va inte u [[Mâ Ligure]].

== Regime ==
Gh'è pôca aiga int'a fin de su torente. Candu u ciöve tantu u pö esê periculusu, int'e aluviui ru 2000 e ru 2006 u l'ha fàu tanti problemi.
{{Clear}}
== Autri prugètti ==
{{Interprogetto}}

[[Categorîa:Sciùmmi da Ligùria|Verbun]]
&lt;references /&gt;
[[Categorîa:U Soudàn]]
[[Categorîa:San Giaixu ra Çima]]
[[Categorîa:Preinaudu]]
[[Categorîa:Valecrösa]]</text>
      <sha1>c9a6xk0ptv8dmr50hinam3tcuw4e31m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stazzona (Italia)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25315</id>
    <revision>
      <id>275238</id>
      <parentid>214907</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:40:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Luensu1959</username>
        <id>1211</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nomme locale</comment>
      <origin>275238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1128" sha1="cclno6eeyz3fy9g2ya8yfq1wa9wmh30" xml:space="preserve">'''Stazzona''' (''Stazzòna'' ascì in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]].
{{Divisione amministrativa
|Nome = Stazzona
|Panorama = 
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Lombardia
|Divisione amm grado 2 = Commo
|Amministratore locale = Marco Pedrazzoli
|Partito = lìsta cìvica ''Cambiamo Stazzona''
|Data elezione = 8-6-2014
|Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}}
|Divisioni confinanti = [[Dongo]], [[Gravedona ed Uniti]]
|Nome abitanti = (it) ''Stazzonesi''
|Patrono = Sàn Giuliàn Màrtire
|Festivo = 22 zùgno
|Mappa = Map_of_comune_of_Stazzona_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg
|Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Stazzona inta provìnsa de Commo.
}}
== Giögrafîa ==

== Stöia ==

== Pòsti de interèsse ==
=== Architetûe religiôze ===

=== Architetûe civîli ===

== Economîa ==

== Coltûa ==

== Manifestaçioîn ==

== Fèste e fêe ==

== Comunicaçioîn ==

== Aministraçión ==
{{clear}}
== Âtri progètti == 
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa de Commo}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]]</text>
      <sha1>cclno6eeyz3fy9g2ya8yfq1wa9wmh30</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Villa Guardia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25332</id>
    <revision>
      <id>275240</id>
      <parentid>214902</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:43:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Luensu1959</username>
        <id>1211</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nomme locale</comment>
      <origin>275240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1382" sha1="ex9bvkf4ucpu31zc5y8kz9qbs32g3yt" xml:space="preserve">'''Villa Guardia''' (''Vila Guardia'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]].
{{Divisione amministrativa
|Nome = Villa Guardia
|Panorama = Villaguardia_da_cavallasca.jpg
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Lombardia
|Divisione amm grado 2 = Commo
|Amministratore locale = Valerio Perroni
|Partito = lìsta cìvica ''Villa Guardia Insieme''
|Data elezione = 27-5-2019
|Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}}
|Divisioni confinanti = [[Bulgarograsso]], [[Cassina Rizzardi]], [[Colverde]], [[Grandate]], [[Luisago]], [[Lurate Caccivio]], [[Montano Lucino]]
|Nome abitanti = (it) ''Villaguardiesi''
|Patrono = Sànti Còsma e Damiàn, Sànta Màia Sónta
|Festivo = 26 seténbre e 15 agósto
|Mappa = Map_of_comune_of_Villa_Guardia_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg
|Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Villa Guardia inta provìnsa de Commo.
}}
== Giögrafîa ==

== Stöia ==

== Pòsti de interèsse ==
=== Architetûe religiôze ===

=== Architetûe civîli ===
[[Immaggine:Villa Mugiasca in Villa Guardia.jpg|300px|thumb|Villa Guardia, a Villa Mugiasca|centro]]

== Economîa ==

== Coltûa ==

== Manifestaçioîn ==

== Fèste e fêe ==

== Comunicaçioîn ==

== Aministraçión ==
{{clear}}
== Âtri progètti == 
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa de Commo}}

[[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]]</text>
      <sha1>ex9bvkf4ucpu31zc5y8kz9qbs32g3yt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zelbio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25333</id>
    <revision>
      <id>275239</id>
      <parentid>214903</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:41:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Luensu1959</username>
        <id>1211</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nomme locale</comment>
      <origin>275239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1110" sha1="55pu2sn9di5009p8igwmzluoy4azc2v" xml:space="preserve">'''Zelbio''' (''Gelbi'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]].
{{Divisione amministrativa
|Nome = Zelbio
|Panorama = Panorama_zelbio_1.jpg
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Lombardia
|Divisione amm grado 2 = Commo
|Amministratore locale = Giuseppe Sorbini
|Partito = lìsta cìvica
|Data elezione =
|Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}}
|Divisioni confinanti = [[Bellagio]], [[Lezzeno]], [[Nesso (Italia)|Nesso]], [[Sormano]], [[Veleso]]
|Nome abitanti = (it) ''Zelbiesi''
|Patrono = 
|Festivo = 
|Mappa = Map_of_comune_of_Zelbio_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg
|Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Zelbio inta provìnsa de Commo.
}}
== Giögrafîa ==

== Stöia ==

== Pòsti de interèsse ==
=== Architetûe religiôze ===

=== Architetûe civîli ===

== Economîa ==

== Coltûa ==

== Manifestaçioîn ==

== Fèste e fêe ==

== Comunicaçioîn ==

== Aministraçión ==
{{clear}}
== Âtri progètti == 
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa de Commo}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]]</text>
      <sha1>55pu2sn9di5009p8igwmzluoy4azc2v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Utente:Michæ.152</title>
    <ns>2</ns>
    <id>31538</id>
    <revision>
      <id>275236</id>
      <parentid>275190</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:02:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <origin>275236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5472" sha1="2w3h0pkhvz76dclkpvtxskz9mzu68jd" xml:space="preserve">{{Çitaçión|''O ténpo o pàssa e-a mòrte a vén,&lt;br&gt;
biâti quélli ch'àn fæto do bén.''}}

Me ciàmo Michele (Michelìn), són nasciûo a Zêna e ò pasòu i prìmmi ànni da mæ vìtta a Pêgi, ma òua staggo a Cornigén co-a mæ famìggia. Me són diplomòu a-o licêo scientìfico Enrico Fermi de Sàn Pê d'Ænn-a e a-o moménto són derê a studiâ Odontoiatrîa a l'Universcitæ de Zêna. Insémme a-o mæ percórso di stùddi scentìfichi, ò maturòu ànche ‘na fòrte pasción pe-e disciplìnn-e umanìstiche, ch'a m'à sponciòu a interesâme sôviatùtto de filosofîa e de letiatûa clàscica grêga e latìnn-a. A-o de la da letûa me piâxe ànche pasâ o mæ ténpo lìbero inta natûa, de spésso in biciclétta in scê artûe de Zêna ò a caminâ pe sentê in scî mónti.

Mæ poæ o l'é de Pra, ma l'é stæto de lóngo ræo sentî parlâ zenéize in famìggia, cómme òrmâi o càpita in tànti câxi. A ògni mòddo a mæ pasción pe-a letiatûa a m'à permìsso de megioâ o mæ zenéize co-a letûa di seu gréndi scritoî, sôviatùtto do Martin Piaggio e do Federico Gazzo. Cosci ò deçîzo d'inprénde a dêuviâ a grafîa ofiçiâ pe dâ a mæ contribuçión, picìnn-a e inperfètta, inta trasmisción de ‘na tradiçión inportànte, ch'a pâ fâ de lóngo ciù fadîga a sorvevîve a-e generaçioìn. 

Ingenoaménte credûo coruçión de ‘na ciù viâxa léngoa italiànn-a, de spésso into pasòu o patrimònio di dialètti o l'é stæto dæto pe segûo e ànsi conscideròu inbaràsso pe superâ ‘n pasòu aretròu: sôlo inti ùrtimi ténpi émmo però acapîo che sti parlæ, dîti ciù precizaménte léngoe regionâli, són in veitæ ‘na manifestaçión ch'a l’aciànta e réixe inte ‘n’antighìscima tradiçión, paralélla a-a nòstra comùn identitæ italiànn-a. Sto tàggio da stöia, cómme di âtri, o l'é però restòu ciufîto cómme ‘na mutilaçión da nòstra ereditæ, che ne peu inpedî d'acapî e raxioìn profónde pe-e quæ sémmo quélli che sémmo. 

Pe quésto mi créddo che, inte ‘na soçietæ che pe divèrsci açidénti a l'é sénpre ciù invexendâ, omologâ, alienâ, a coscénsa do pòsto dónde vivémmo o ne permétte de descrovî e avardâ a nòstra identitæ umànn-a: l'é cosci chi-â “cûa pe-a cultûa” a vêgne alôa ‘na mêxìnn-a pe-a persónn-a, da quæ ànche quélli che vegniân aprêuvo a niâtri àn drîto de gödî. Do rèsto, cómme dîva o George Steiner, fòscia davéi “quànde ‘na léngoa a mêue, un mòddo de inténde o móndo, un mòddo d'amiâ o móndo o mêue insémme a lê”.

== E pàgine ch'ò scrîto ==
=== [[File:Natural science.png|30px|border]] Scénsa ===
;[[Energîa]]
;[[Çélola]]''
;:''[[DNA]]''
;:''[[Mitocóndrio]]''
;:''[[Proteìnn-a]]''
;:''[[Traduçión (biologîa)]]''
;:''[[&quot;Dògma&quot; çentrâle da biologîa molecolâ|&quot;Dògma&quot; çentrâle da biologîa molecolâre]]''
;[[Cheu]]
;[[Sàngoe]]
;[[Gróppo linfàtico]]
;[[Pélle]]
;[[Moutîa]]
;:''[[Zèrbia]]''
;:''[[Risìpola]]''
;:''[[Càmoa di dénti]]
;:''[[Tîxi]]''
;:''[[Càncou]]''

=== [[File:Icon History.svg|30px|border]] Stöia ===
;[[Preistöia]]
;::''[[Fêugo]]''
;::''[[Inbocatûa]]''
;::''[[Rêla do fûzo]]''
;::''[[Metàllo]]''
;:''[[Etæ do Brónzo]]''
;[[Scritûa]]
;::''[[Arfabêto latìn]]''
;[[Viturii]]
;[[Brìcco Càrlo]]
;[[Prîa Scrîta]]
;[[Prîa de Issel]]
;[[Prîa do Dolmen]]
;[[Baigus]]
;[[Penn]]
;[[Fascîximo]]

=== [[File:Books Lypynsky icon.png|30px|border]] Letiatûa: outoî e êuvie ===
;[[Letiatûa]]
;[[Omero]]
;:''[[Odissea]]''
;:''[[Iliade (Omero)|Iliade]]''
;[[Eraclito]]
;[[Alcmàn]]
;[[Mimnermo|Mimermo]]
;[[Solón]]
;[[Lucréçio]]
;[[Publio Virgilio Maron|Virgìlio]]
;:''[[Enéide]]''
;[[Freirîgo Gàzzo|Federîco Gàzzo]]
;[[Gioanìn Cazàssa]]
;:''[[A sanfornia zeneize]]''
;[[Zâne Loênso Freirîgo Gavòtti|Gian Lurenzu Federicu Gavotti]] [[File:Sassello-Stemma.svg|20px|border]] [[File:Speaker Icon.svg|20px|border]]
;:''[[Er quatter saxonj]]'' [[File:Sassello-Stemma.svg|20px|border]]
;[[Canzùn id guèra]] [[File:Sassello-Stemma.svg|20px|border]]
;[[Marcel Firpo]] [[File:Blason ville fr Menton (Alpes-Maritimes).svg|20px|border]]
;[[Culoumbu Gajòun]] [[File:Ovada-Stemma.svg|20px|border]] [[File:Speaker Icon.svg|20px|border]]
;:''[[Antologia Ovadese]] [[File:Ovada-Stemma.svg|20px|border]]

=== [[File:P philosophy.svg|30px|border]] Filozofîa, coltûa e religión ===
;[[Coltûa]]
;[[Soçiêtæ]]
;[[Çitæ]]
;[[Lengoàggio]]
;[[Léngoa]]
;[[Veitæ]]
;[[Sàn Pê]]
;[[Sàn Pòulo]]
;[[Mòuma]]

=== [[File:Flag map of Liguria.svg|30px|border]] Ligùria === 
;[[Muniçìppi de Zêna]]
;[[Cornigén]] [[File:Speaker Icon.svg|20px|border]]
;:''[[Castéllo Ràggio]]''
;:''[[Schéuggio do Gabàia]]''
;:''[[Pónte de Cornigén]]''
;:''[[Madonétta de Cornigén]]''
;:''[[Vìn giànco de Cônâ]]''
;[[Pra]]
;[[Ôtri]]
;[[Mónte Béigoa]]
;[[Nìccio do Brìcco do Broxìn]]
;[[Sànpa do Diâo]]
;[[Bacan|Bacàn]]
;[[Piæ]]
;[[Colònna infâme de Ciasétta Caviglia]]
;[[Baxìlica de Nòstra Scignóra Asónta]]
;[[Fòrte Geřemia]] [[File:Masone-Stemma.svg|20px|border]]
;[[Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte]] [[File:Ovada-Stemma.svg|20px|border]]
;:''[[Dialetu uaröxiu]] [[File:Ovada-Stemma.svg|20px|border]]''
;[[Uô]] [[File:Ovada-Stemma.svg|20px|border]] [[File:Speaker Icon.svg|20px|border]]
;:[[Gexia d'Noštřa Scignuřa Asounta (Uô)]] [[File:Ovada-Stemma.svg|20px|border]]

{{Babel|it|en-4|lij-3|lat-3}}</text>
      <sha1>2w3h0pkhvz76dclkpvtxskz9mzu68jd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>U(r)iva</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33322</id>
    <revision>
      <id>275224</id>
      <parentid>275218</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:35:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>/* Prudusiùn */ +</comment>
      <origin>275224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55530" sha1="odzv8fg352n1145xj7h8v413kdyqden" xml:space="preserve">{{Arbenganese}}
{{Tassobox
|nome = ''Olea europaea''
|immagine = Olea europaea - Zeytin.JPG
|didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;U(r)ive inta [[pruvinsa de Adana]], [[Turchia|Türchìa]]&lt;/div&gt;
|var-intervàllo_geològico = Intervallu geulogicu
|intervallo = {{Intervàllo geològico|0.06|0|Âtu [[pleistucêne]]-ancöi}}
|var-stâto_de_conservaçión = Stàttu de cunservasiùn
|statocons = LC
|statocons_versione = iucn3.1
|statocons_ref = &lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.iucnredlist.org/species/63005/209128651|tìtolo=Olive - Olea europaea|outô=IUCN|dæta=2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|var-clasificaçión_APG_IV = Clascificasiùn APG IV
|var-domìnio = Duminiu
|dominio = [[Eukaryota]]
|var-régno = Regnu
|regno = [[Plantae]]
|sottoregno = [[Tracheobionta]]
|var-sotorégno = Sutturegnu
|var-superdivixón = Süperdivixùn
|superdivisione = [[Spermatophyta]]
|var-divixón = Divixùn
|divisione = [[Magnoliophyta]]
|var-clàsse = Classe
|classe = [[Magnoliopsida]]
|var-sotoclàsse = Suttuclasse
|sottoclasse = [[Asteridae]]
|var-órdine = Urdine
|ordine = [[Scrophulariales]]
|var-famìggia = Famìa
|famiglia = [[Oleaceae]]
|var-tribù = Trebü
|var-sototribù = Suttutrebü
|var-génere = Genere
|genere = [[Olea]]
|var-spêce = Specie
|specie = '''O. europaea'''
|var-clasificaçión_Cronquist = Clascificasiùn Cronquist
|FIL? = x
|regnoFIL = [[Plantae]]
|clade1 = [[Angiospermae]]
|clade2 = [[Mesangiospermae]]
|clade3 = [[Eudicotidae]]
|clade4 = [[Eudicotidae sentrâli]]
|clade5 = [[Superasteridae]]
|clade6 = [[Asteridae]]
|clade7 = [[Euasteridae]]
|clade8 = [[Lamiidae]]
|ordineFIL = [[Lamiales]]
|famigliaFIL = [[Oleaceae]]
|specieFIL = '''O. europaea'''
|var-nomenclatûa_binomiâle = Numenclatü(r)a binumiâle
|binome = Olea europaea
|biautore = [[Linneo|L.]]
|bidata = 1753
|tribùFIL = [[Oleeae]]
|sottotribùFIL = [[Oleinae]]
|genereFIL = [[Olea]]
|var-scinònimi = Scinonimi&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;
|sinonimi = ''Olea pallida'' &lt;small&gt;Salisb., 1796&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;''Olea sativa'' &lt;small&gt;Hoffmanns. &amp; Link, 1820&lt;/small&gt;
|suddivisione = Suttuspecie
|suddivisione_testo = * ''O. europaea cerasiformis''
* ''O. europaea cuspidata''
* ''O. europaea europaea''
* ''O. europaea guanchica''
* ''O. europaea laperrinei''
* ''O. europaea maroccana''
|mappa_distribuzione = Olea europaea range.svg
|didascalia_distribuzione = {{Legend|#70A800|''O. europaea europaea''}}
{{Legend|#CA7AF5|''O. europaea laperrinei''}}
{{Legend|#FFFF00|''O. europaea maroccana''}}
{{Legend|#0070FF|''O. europaea guanchica''}}
{{Legend|#FF0000|''O. europaea cerasiformis''}}&lt;span style=&quot;color:#FFA800&quot;&gt;&lt;big&gt;&amp;#9650;&lt;/big&gt;&lt;/span&gt;Purtàu da l'òmmu e natü(r)alizàu ([[sinantropìsmo|sinantrupismu]])
}}
L'&amp;#8203;'''u(r)iva'''{{#tag:ref|Scritu ascì ''u&quot;riva''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia Fratelli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=604|volùmme=Vul. II}}&lt;/ref&gt; o ''uȓiva''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Utubre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=143, 223|ISBN=979-12-985789-0-6}}&lt;/ref&gt;, ''auriva'' in [[Dialettu ventemigliusu|vintimiusu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Enrico Malan|tìtolo=Dizionario Ventimigliese-Italiano - Italiano-Ventimigliese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/TO01794218|ànno=Utubre 2010|editô=Cumpagnia d'i Ventemigliusi-Alzani Editore|çitæ=Vintimìa-Pineròllu|léngoa=LIJ, IT|pp=25, 254|ISBN=978-88-8170-396-8}}&lt;/ref&gt;, ''auriva'' a [[L'Isura|L'Ìsu(r)a]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Marino Cassini|outô2=Alberto Cane|outô3=Roberta Sala|tìtolo=Le parole della nostra infanzia - Dialettu Lisurencu|url=http://www.marinocassini.it/Oggetti%20scaricabili/ITACA.pdf|ànno=2020|çitæ=D'Âtu d'Arbisö(r)a|léngoa=LIJ, IT|p=11}}&lt;/ref&gt;, ''au&lt;u&gt;r&lt;/u&gt;ìva'' a[[U Soudàn|u Sodàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.soudan.it/dizionar.htm|tìtolo=Dizionario illustrato Soudanèlu-Italiano|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;, ''auriva'' a [[A Burdighea|Burdighe(r)a]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20211204110650/http://www.urisveiuburdigotu.it/uburdigotu/az/index.htm|tìtolo=burdigotu - italiano: Piccolo dizionario|outô=Anacleto Miele|dæta=1971|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;, ''ou''r''iva'' o ''cianta d'ou''r''ive'' a [[Seriana|Se(r)iâna]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Loredana Veneziano|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Ceriana|url=https://books.google.com/books?id=KIJuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Philobiblon Edizioni|çitæ=Vintimìa|léngoa=LIJ, IT|p=265|ISBN=88-94-71482-9}}&lt;/ref&gt;, ''èrbuu'', ''uivu'' o ''urivu'' a [[Inéia|Uneja]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Lucetto Ramella|tìtolo=Vocabolario italiano - dialetto d'Oneglia|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008590|ànno=2003|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Imperia|léngoa=LIJ, IT|p=116}}&lt;/ref&gt;, ''auìva'', ''uìva'' o ''uìvu'' a [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]]&lt;ref name=&quot;AAVV2020&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Ambrogio Arimondo, Mario Corso, Giorgio Fedozzi e Giovanni Arbarelli|tìtolo=U vucabulâiu: dizionario ragionato della parlata di San Bartolomeo al Mare e dintorni (Ed. 2020, Parte 1, Glossario)|url=http://www.cadepuio.it/files/glossario_2-2020.pdf|ànno=2020|editô=Circolo Culturale Cà de Puiö|léngoa=LIJ, IT|p=21}}&lt;/ref&gt;, ''aur̂iva'' a [[Ciappa (San Bertumê)|Ciappa]]&lt;ref name=&quot;AAVV2020&quot; /&gt;, ''uìvu'' in [[Andôa|Andö(r)a]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.andoraneltempo.it/librigallerie/volume-2---adriano-ghiglione.php|tìtolo=Manuale della parlata di Rollo e della Marina: versione italiano-andorese|outô=Adriano Ghiglione|léngoa=LIJ, IT|p=403|vìxita=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;, ''u''r''iva'' o ''u''r''ivu'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0077958|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=A(r)àsce|léngoa=LIJ, IT|pp=50, 148}}&lt;/ref&gt;, ''oîvu'' o ''uîvu'' intu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=52}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=[[Giulia Petracco Sicardi]]|tìtolo=Dizionario pietrese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/SBL0307094|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=85}}&lt;/ref&gt;, ''oîvu'' a [[Borṡi|Borzi]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0465052|ediçión=2|ànno=Mazzu 1989 (1984)|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}&lt;/ref&gt;, ''or̭ivu'' a [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}&lt;/ref&gt;, ''ur̭ivu'' a [[Gura (Finô)|Gu(r)a]] e [[Ölle]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008566|ànno=Lüju 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=LIJ, IT|p=198}}&lt;/ref&gt;, ''oriva'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|pp=92, 186}}&lt;/ref&gt;, ''oiva'' a [[Varigotti|Va(r)igotti]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=92}}&lt;/ref&gt;, ''ouviva'' o ''erbu d'ouvive'' in [[Dialettu savuneize|savunese]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Rosa Sguerso|outô2=Anita Sguerso|tìtolo=Compendio di voci ed espressioni del dialetto savonese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CFI0240514|ànno=Lüju 1985|editô=Editrice Liguria|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=99}}&lt;/ref&gt;, ''erbo d'oive'', ''erbo d'öive'', ''oivo/oîvo'' o ''öivo'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/olivo#olivo.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - olivo|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=olivo|tìtolo=TIG - olivo|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;|group=n.}} ('''''Olea europaea''''' &lt;small&gt;[[Linneo|L.]], 1753&lt;/small&gt;) a l'è ina [[Spêce|specie]] de [[Plantae|cianta]] da [[Famìggia (tascionomîa)|famìa]] de ''[[Oleaceae]]'', dau purtamèntu a [[Èrbo|èrbe(r)u]] o a [[Cósto|custu]] e spantegâ in natü(r)a fra [[Africa]], [[Asia]] e [[Euròpa|Eurôpa]] faciâ in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Cu'u numme u(r)iva, pe'u ciü, u se fa de riferimèntu aa varietài dumèstega da [[Sotospêce|suttuspecie]] '''''Olea europaea europaea''''', ch'a l'è stâ sernüa da l'òmmu e che, au dì d'ancöi, a l'è curtivâ cumme [[Èrbo da frûto|èrbe(r)u da frütu]] inte regiùi sübtrupicâli de tüttu u mundu, cu'e sò [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] ch'e sun duve(r)ài tantu pe' franzene de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] che pe' êsse mangiài cuscì.

== U(r)igine du numme ==
[[Immaggine:Olive and Oil etymology.svg|sinistra|miniatura|U(r)igine de pa(r)olle &quot;u(r)iva&quot; e &quot;ö(r)iu (d'u(r)iva)]]
A pa(r)olla &quot;u(r)iva&quot; a ne vegne dau [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''ŏlīva''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=oliva|tìtolo=oliva|outô=Charlton T. Lewis|outô2=Charles Short|scîto=A Latin Dictionary|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;, numme duve(r)àu tantu pe'a cianta che pe'u frütu, che a sò votta u tröva de u(r)igine inte l'antìga furma [[Léngoa pröto-grêga|protu-grega]] *ἐλαίϝα, *''elaíwa'', che in [[Lengua grega antiga|gregu clascicu]] a l'è passâ a ἐλαία, ''elaía'', turna duve(r)â tantu pe' l'èrbe(r)u che pe'u sò frütu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|tìtolo=Oxford Latin Dictionary|url=https://archive.org/details/aa.-vv.-oxford-latin-dictionary-1968|ànno=1968|editô=Clarendon Press|léngoa=EN|capìtolo=oliva}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)lai/a|tìtolo=ἐλαία|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;.

Fina a pa(r)olla &quot;ö(r)iu&quot; a l'imprinsippiu a gh'axeva numma che u sènsu de &quot;ö(r)iu d'u(r)iva&quot;, vegnindune da ''ŏlĕum''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=oleum|tìtolo=oleum|outô=Charlton T. Lewis|outô2=Charles Short|scîto=A Latin Dictionary|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt; e ἔλαιον (''élaion''), ch'u vö dì pròpiu &quot;ö(r)iu d'u(r)iva&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Alfred Ernout|outô2=Antoine Meillet|tìtolo=Dictionnaire étymologique de la langue latine|url=https://archive.org/details/DictionnaireEtymologiqueDeLaLangueLatine/page/n1/mode/2up|ànno=2001 [1932]|editô=Klincksieck|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|capìtolo=oleum}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)lai/a|tìtolo=ἐλαία|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)/laio,|tìtolo=ἔλαιον|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;. De de lì, a pa(r)olla &quot;ö(r)iu&quot; inte tante lengue a tröva de primma u(r)igine pròpiu dau numme da cianta e du sò frütu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.etymonline.com/word/oil|tìtolo=oil (n.)|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;. E furme ciü antìghe da pa(r)olla grega, ch'u ghe secce de pröve segü(r)e, e sun u [[Léngoa micenêa|miceneu]] 𐀁𐀨𐀷, ''e-ra-wa'', e 𐀁𐀨𐀺, ''e-ra-wo'', o 𐀁𐁉𐀺, ''e-rai-wo'', intu scistema de scritü(r)a scilabicu da [[Lineâre B|lineâ(r)e B]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=12&amp;wid=318|tìtolo=The Linear B word e-ra-w|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=http://www.palaeolexicon.com/ShowWord.aspx?Id=16728|tìtolo=The Linear B word e-ra-wo|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160321102105/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra3-wo/|tìtolo=e-ra3-wo|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160320140244/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra-wo/|tìtolo=e-ra-wo|outô=K. A. Raymoure|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;.

== Descrisiùn ==
[[Immaggine:Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 109) (8232783218).jpg|sinistra|miniatura|To(r)a butanica de l'u(r)iva dumèstega intu ''[[Koehler's Medizinal-Pflanzen]]'', [[1887]]]]

=== Generâle ===
E va(r)ie qualitài de ''Olea europaea'' e sun di custi o di èrbe(r)i ch'i [[Senprevèrde|nu perden e föje]] e ch'i ponen rivà a 'n'artessa de 15 mêtri. E [[Ràmma|ramme]] e sun cuèrte de scaje peltài mèntre e [[Féuggia|föje]], misse a cubbie, e g'han in bòrdu ch'u l'è lisciu e ina furma elittica, ciü o mênu strêta. Ciütòstu dü(r)e, e sun cuèrte d'in pèi a scaje e e g'han ina lunghessa fra i 3 e i 9 citti&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/general-information|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;.

E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche o in sciu gianu, e sun tacài insemme inte carateristiche pâne, ch'e se svilüppan in pusisiùn ascela(r)e. U [[Càlice (botànica)|calice]] da sciu(r)a u l'è tüttu sadàu insemme, ciütòstu cürtu, cun quattru lôbi a triangulu. E [[Coròlla|cu(r)olle e]] furman di tübbi de quattru [[Pétalo|petali]], mèntre i [[Stâme|stâmi]] i sun dui. L'[[Ovâio|ova(r)iu]], supe(r)u, u g'ha ina furma a cônu, ciü o mênu gunfiâ. U [[Frûto|frütu]], l'[[U(r)iva (frütu)|u(r)iva]], u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] carnusa cu'in òssu dü(r)u, daa lunghessa ch'a pò cangià dai 5&amp;nbsp;mm ai 4&amp;nbsp;cm e ch'a vegne negra ina votta ch'a l'è maü(r)a&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== U(r)iva dumèstega ===
L'u(r)iva dumèstega, cumme e âtre va(r)ietài de ''Olea europaea'', a l'è ina cianta [[Senprevèrde|sempreverde]] e ch'a vegne sciü bèn intu [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]]. A g'ha in [[Teu|troncu]] che de sòlitu u mustra in svilüppu inturtignàu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Eddo Rugini, Luciana Baldoni, Rosario Muleo e Luca Sebastiani|tìtolo=The Olive Tree Genome|url=https://books.google.com/books?id=DgDGDQAAQBAJ&amp;pg=PA14+|ànno=2016|editô=Springer|léngoa=EN|p=14|ISBN=978-3-319-48887-5}}&lt;/ref&gt;, ch'u pò muntà sciü fin'a rivà in sci 10 mêtri d'artessa, cu'ina [[Scòrsa (botànica)|scorsa]] ch'a l'è in sciu grixu. E [[Féuggia|föje]] e g'han ina furma tunda lungâ, de cu(r)û grixu-verde a l'indrìtu e giancastru a l'inversu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|tìtolo=Flowers of Europe|ànno=1969|editô=Oxford University Press|çitæ=Lundra|léngoa=EN|pp=312-313|capìtolo=Oleaceae: Olea: Olive}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|outô2=Anthony Huxley|tìtolo=Flowers of the Mediterranean|ànno=1972|editô=Chatto and Windus|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=145|capìtolo=Olea-Olive}}&lt;/ref&gt;.

E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche e picìne, e sciu(r)ìscen pe'u ciü in sce ramme de l'ànnu de primma, misse a pâne drìte ch'e nascen a partì da l'ascella de föje. Ògni sciu(r)a a l'è fâ de quattru [[Pétalo|petali]] in sciu giancu-gianu, tacài insemme au sò fundu, dund'i se ünìscen a 'na base furmâ da quattru [[Sépalo|sepali]] verdi, turna tacài insemme. I [[Bûxo|pummi]] i crescen pôcu pe' votta, pe' 4-6 setemâne, fin'a rivà a 'na lunghessa de ciü o mênu 2 citti, quand'i sciu(r)ìscen. A sciu(r)a a resta tacâ aa cianta pe' 5-6 giurni inte regiùi ciü câde e pe' 2 setemâne inte quelle ciü frèide&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Esmaeil Seifi, Jenny Guerin, Brent Kaiser e Margaret Sedgley|ànno=2015|méize=Zenâ|tìtolo=Flowering and fruit set in olive: a review|revìsta=Iranian Journal of Plant Physiology|volùmme=5|nùmero=2|pp=1263-1272|léngoa=EN|url=https://web.archive.org/web/20250919081522/https://journals.iau.ir/article_539653_140a99eea26c37e6020a694666a7b405.pdf}}&lt;/ref&gt;.

U [[Frûto|frütu]], cumme dìtu, u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] picìna, lunga 1-2,5&amp;nbsp;cm quand'a l'è maü(r)a. Inte qualitài sarvèghe e [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] e sun ancù ciü picìne, cu'ina pélle che, pe' cuntru, a l'è ciü sutì&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Apostolos Kiritsakis|outô2=Fereidoon Shahidi|tìtolo=Olives and Olive Oil as Functional Foods: Bioactivity, Chemistry and Processing|url=https://books.google.com/books?id=J7gfBQAAQBAJ&amp;pg=PA113|ànno=2017|editô=John Wiley &amp; Sons|léngoa=EN|p=129|ISBN=978-1-119-13531-9}}&lt;/ref&gt;.

== Tasciunumìa ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Olea europaea sylvestris (uddastru).jpg|In u(r)ivastru in [[Corsega]]
Olea europaea cuspidata-africana Cape Town.JPG|In èrbe(r)u de ''O. cuspidata'', [[Çittæ do Cavo|Sitài du Câu]]
Olea cerasiformis (Fuerteventura).jpg|''O. guanchica'', [[Fuerteventura]]
Olea europaea subsp laperrinei.jpg|Ina cianta de ''O. laperrinei'' in [[Niger]]
&lt;/gallery&gt;
Aa revixùn du genere ''Olea'', fâ du [[2002]], a specie ''Olea europaea'' a l'è stâ spartìa inte suttuspecie chi sutta, levàu ''O. europaea africana'', ch'a l'é(r)a cunscide(r)â cumme parte da ''cuspidata''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta publicaçión|outô=P. S. Green|ànno=2002|tìtolo=A Revision of Olea L. (Oleaceae)|revìsta=Kew Bulletin|editô=Royal Botanic Gardens|çitæ=Kew|volùmme=Vul. 57|nùmero=1|pp=91-140|léngoa=EN|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F4110824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;:
* ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'', carateristica du bacìn du Mediteraneu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77172513-1|tìtolo=Olea europaea subsp. europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''sylvestris'', varietài sarvèga, u cuscì dìtu [[u(r)ivastru]];
** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''europaea'', varietài dumèstega, l'u(r)iva ch'u se ghe riferìsce pe'u ciü intu parlâ, a ne vegne da 'na [[Seleçión artifiçiâle|selesiùn]] de l'u(r)ivastru;
* ''Olea europaea'' subsp. ''africana'' &lt;small&gt;(&lt;/small&gt;&lt;small&gt;Mill.) P.S.Green, 1979&lt;/small&gt;, a l'è a suttuspecie sarvèga spantegâ inta ciü parte de l'[[Africa]], [[Îzoe Mascarene|ìsu(r)e Masca(r)ene]] cumprese&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887159-1|tìtolo=Olea europaea subsp. africana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''cuspidata'' &lt;small&gt;(Wall. &amp; G.Don) Cif., 1942&lt;/small&gt;, a l'è a suttuspecie sarvèga ch'a se tröva inte tante regiùi secche de l'[[Asia]], da l'[[Arabbia (region)|A(r)abbia]] fina in [[Cinn-a|Cina]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77190043-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cuspidata|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''cerasiformis'', &lt;small&gt;G.Kunkel &amp; Sunding, 1972&lt;/small&gt;, suttuspecie [[Ploidîa|tetraploide]] ch'a l'è endemica de [[Madeira]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887160-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cerasiformis|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''guanchica'' &lt;small&gt;P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. &amp; Kadereit&lt;/small&gt;&lt;small&gt;, 2000&lt;/small&gt;, suttuspecie endemica de [[Îzoe Canâie|Cana(r)ie]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019528-1|tìtolo=Olea europaea subsp. guanchica|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''laperrinei'' &lt;small&gt;(Batt. &amp; Trab.) Cif., 1942&lt;/small&gt; a se tröva in sce de muntagne du [[Sahara]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''maroccana'' &lt;small&gt;(Greuter &amp; Burdet) P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. &amp; Kadereit, 2000&lt;/small&gt;, suttuspecie [[Poliploidîa|esaploide]] rapresentâ da 'na pupulasiùn daa parte in sce l'[[Âto Atlànte|Âtu Atlante]], intu [[Maròcco|Maròccu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;.

De ciü, u l'è segnalàu de pupulasiùi invasive inte l'[[Australia]] e inte de ìsu(r)e du [[Oçeano Paciffico|Pacificu]]. E analisi genetiche e l'han mustràu cumme ste pupulasiùi e gh'aggen due u(r)igine dife(r)ènti: quelle inte l'Australia de meridiùn e ne vegnen dae varietài dumèsteghe du Mediteraneu, mèntre e âtre (cumme inte l'Australia de levante e inte [[Hawaii]]) e sun derivài dae furme sarvèghe da suttuspecie ''cuspidata'' de l'Africa du süd. U s'è marcàu fina a puscibilitè ch'i nascen di ibridi fra ste due furme&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Henry, L. Wille, D. Cooke e E. Chapuis|tìtolo=On the origin of the invasive olives (Olea europaea L., Oleaceae)|ànno=2007|editô=Heredity 99|léngoa=EN|pp=608-619}}&lt;/ref&gt;.

== Sto(r)ia ==
[[Immaggine:Antimenes Painter - ABV 273 116 - Herakles and Pholos - olive gathering - London BM 1837-0609-42 - 03.jpg|sinistra|miniatura|A campâ de u(r)ive in sc'in anfu(r)a du [[Pitô de Antimenes|pitû de Antimenes]], fâ in gì(r)u au [[520 a.C.|520 primma de Cristu]]]]
L'espansciùn de l'u(r)iva a l'è, a l'imprinsippiu, da ligâ au svilüppu du [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]], scicumme che ste cundisiùi e sun stàe l'elemèntu fundamentâle pe'u curtivasiùn de st'èrbe(r)u lì. Stu genere de climma u l'è cumpa(r)ìu cu'u tèmpu a partì da ciü o mênu 10.000 ànni fa, a cumensà daa parte de levante du bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] pe' spandise de dòppu, tèmpu de ciü milenni, a punènte e a setentriùn de stu bacìn. Di stüddi biulogichi fài dau [[Gabriel Camps]] du [[1970]] i l'han pruvàu che l'u(r)iva sarvèga a se truvava intu [[Sahara]] ciü o mênu 11.000 ànni fa&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Jean Guillaume|tìtolo=Ils ont domestiqué plantes et animaux: Prélude à la civilisation|url=https://books.google.com/books?id=a_AkLoVGPwEC|ànno=2010|editô=Éditions Quæ|çitæ=Versailles|léngoa=FR|p=209|ISBN=978-2-7592-0892-0}}&lt;/ref&gt;. E ürtime analisi in sciu pòlline de va(r)ie specie de èrbe(r)i duminanti e ch'i perden e föje e panen marcà che stu cangiamèntu intu climma u secce cumensàu in sci 8.000 ànni fa, intu süd-èst da [[Spagna]], pe' pöi spandise pôcu pe' votta versu setentriùn&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet, 2000|p. 107}}&lt;/ref&gt;.

Pe' l'archeulugìa, e primme u(r)ive dumèsteghe e se sa(r)ean svilüpài grossu moddu fra u 3800 e u 3200 primma de Cristu, sèi milenni fa. I stüddi de archeubiulugìa&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=J. F. Terral|tìtolo=La domestication de l'Olivier en Méditerranée nord-occidentale: approche morphométrique et implications paléoclimatiques|ànno=1997|editô=Thèse, Université de Montpellier-II|léngoa=FR}}&lt;/ref&gt; e l'analisi genetica de pupulasiùi de u(r)ivastri e de serte va(r)ietài&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Baradat, C. Breton, B. Khadari e A. Bervillé|tìtolo=Olive Domestication from Structure of Oleasters and Cultivars using RAPDs and Mitochondrial RFLP|colànn-a=Genetics, Selection, Evolution|ànno=2001, S251-68|léngoa=EN|volùmme=33 (Suppl. 1)}}&lt;/ref&gt; i l'han mustràu che l'u(r)iva a l'è stâ [[Domestegaçión|dumestegâ]] int'ina mane(r)a indipendènte inte va(r)ie parte du bacìn du Mediteraneu e che, bèn de prubabile, u l'è stàu in prucessu ch'u gh'è vusciüu du tèmpu.

Di scâvi archeulogichi i l'han pruvàu ch'u se maxinava de l'ö(r)iu, intu [[Libano|Libanu]] e a [[Çipro|Cipru]], zà intu [[IV millennio a.C.|IV milenniu primma de Cristu]], ciü che a [[Crêta]] in gì(r)u au 3500 primma de Cristu. De dòppu, versu u [[II millennio a.C.|1700 primma de Cristu]], a tecnica duve(r)â a l'è vegnüa meju e a [[Ugarit]] (au dì d'ancöi [[Ras Shamra]], inta [[Sciria|Scì(r)ia]])&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet 2000|p. 108}}&lt;/ref&gt; i sun cumpa(r)ìi i primmi gumbi &quot;a èrbe(r)u&quot;, di ciü semplici. De dòppu, l'u(r)iva a l'è rivâ inte l'[[Egitto|Egittu]] daa Scì(r)ia, de dunde a l'è stâ impurtâ au tèmpu da [[IX dinastîa egiçiànn-a|IX dinastìa]], fra u 2160 e u 2040 primma de Cristu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Émile Laoust|tìtolo=Mots et choses berbères. Notes de linguistique et d'ethnographie. Dialectes du Maroc|url=http://www.taymat.org/etudesamazighes/Linguistique/Mots-et-choses-berberes-Emile-Laoust.pdf|ànno=1920|editô=Augustin Challamel|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=446-447}}&lt;/ref&gt;.
[[Immaggine:Presse olive Volubilis.jpg|miniatura|Ricustrusiùn d'ina mö(r)a da ö(r)iu rumâna inta sitài de ''[[Volubilis]]'', d'ancöi in [[Maròcco|Maròccu]]]]
U cumerciu de l'ö(r)iu u remunta pe' cuntru a l'[[Etæ do Brónzo|etài du brunzu]], cu'i [[Itîti|Ittiti]] ch'i se ne rifurnivan dae còste de l'[[Àzia Minô|Asia Minû]] mèntre i [[Faraón|fa(r)aùi]] d'Egittu e i ré da [[Mezopotàmia|Mesuputamia]] i u catavan in Scì(r)ia. Inti palàssi [[Çiviltæ minòica|minòichi]] de Crêta, l'ö(r)iu u l'é(r)a cunservàu in gran quantitài inte di vâsi dìti ''pithoi'', mèntre inti palàssi di [[Çiviltæ micenêa|Micenèi]], inta [[Grêcia|Grecia]] cuntinentâle, s'è truvàu pa(r)egge giâre pe' l'ö(r)iu e de to(r)ette scrìte cu'a [[Lineâre B|lineâ(r)e B]] ch'e fan de mensiùn a l'[[Ideogràmma|ideugramma]] de l'ö(r)iu (''élaion''). De sti tèmpi lì a dêa [[Ìzide|Ìside]] a l'é(r)a cunscide(r)â cumme a patrûna da curtivasiùn de u(r)ive: intu detaju, a vella se ligavan e vertü e e prupietài de l'ö(r)iu. Sti traffeghi, alantu(r)a, i l'é(r)an cuntrulài strêti, scicumme che l'ö(r)iu u l'è(r)a ligàu au pute(r)e ecunòmicu e religiusu&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet 2000|pp. 108-110}}&lt;/ref&gt;.

Dòppu d'ina crisi scciüpâ pe' a caütta de pa(r)eggi stàtti intu [[Levànte (región)|Levante]] in gì(r)u au 1200 primma de Cristu, u muntà da pupulasiùn du Mediteraneu inte l'[[Etæ do færo|etài du fèru]] u l'ha purtàu aa fundasiùn de pa(r)egge culònie da parte di [[Fenìci]] inte l'[[Àfrica du Nòrd|Africa du Nòrd]], cumme [[Cartagine]], e intu meridiùn da [[Spagna]], ciü che tütte quelle di greghi inte l'Asia Minû, inte ìsu(r)e du [[Mâ Egêo|Mâ Egeu]], in [[Siçillia|Sicilia]] e intu restu da [[Magna Grecia]] e du meridiùn da [[Fransa]], survetüttu in [[Corsega]] e a [[Marseggia|Marseja]]. Inte tütte ste regiùi i sun stài velli a purtà a curtivasiùn de l'u(r)iva&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.oliviers-centenaires.com/origine-mythologique-de-l-olivier.html|tìtolo=Olivier centenaire: Arbre de mythologie|léngoa=FR|vìxita=2026-10-27}}&lt;/ref&gt; e a fâne svilüpà i traffeghi. Segundu u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]], l'u(r)iva a nu gh'é(r)a ancù inte l'Italia au tèmpu du [[Lucius Tarquinius Priscus|Tarquinius Priscus]], dau [[616 a.C.|616]] au [[579 a.C.|579 primma de Cristu]]. Intu [[VI secolo a.C.|VI seculu primma de Cristu]] u magistràu e studiusu gregu [[Solón|Sulùn]] u l'ha scritu de lezze ch'e l'han dàu u permissu ae gènte d'[[Atene]] de cumercià l'ö(r)iu d'u(r)iva. Intu [[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]], cun l'[[Lusciandro Magno|Alesciandru Magnu]] ch'u l'axeva cunquistàu u Mediteraneu de levante e l'[[Inpêro persiàn|impe(r)u persiàn]], cu'i traffeghi ch'i sun cresciüi ancù de ciü&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet, 2000|pp. 110-111}}&lt;/ref&gt;.
[[Immaggine:Traditional oil mill in Imperia.jpg|sinistra|miniatura|[[Gumbu]] a ègua dau ''Saggio teorico-pratico sopra gli ulivi, l'olio e i saponi'' du fràtte [[Bertumê Gundurfi]], d[[a Tûria]], [[1793]]]]
Inti seculu de dòppu, cu'u cresce da dumanda d'ö(r)iu pe'u mangià, pe' fà lüxe, pe'a mexìna o pe' de pratiche spurtive e religiuse, se sun svilüpài di növi scistemi de prudusiùn e s'è scritu di manuâli in sce l'argumèntu, cumme quelli du butanicu gregu [[Theóphrastos]] e di agronumi latìn [[Marcus Porcius Cato|Cato]], Pliniu u Veggiu e [[Lucius Iunius Moderatus Columella|Columella]], u(r)igina(r)iu da Spagna, ciü che u [[Mago Carthaginiensis|Mago de Cartagine]]. L'ünificasiùn che l'[[Impêo Roman|impe(r)u rumàn]] u l'axeva dàu ae còste du Mediteraneu a l'ha fàu cresce ancù de ciü i traffeghi e a prudusiùn, cun de regiùi da Spagna e de l'Africa du Nòrd ch'e l'han vistu u svilüppu d'ina curtivasiùn quaxi indüstriâle, grassie a l'emanasiùn de de lezze cumme a ''Lex Marciana'' du [[II secolo|II seculu]], ch'e spunciavan a ciantà e a ineiguà e tère impe(r)iâli&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet, 2000|pp. 111-113}}&lt;/ref&gt;.

A caütta de l'impe(r)u rumàn, l'espansciùn da [[Crestianêximo|religiùn cristiâna]] e, de dòppu, de siviltài islamiche, e l'han purtàu a 'n cangiamèntu intu mudéllu de cunsümmu, inte regiùi de prudusiùn e inte rée cumerciâli de l'ö(r)iu. I [[Repùbrica de Zena|zenesi]] e i [[Repùbrica de Venéçia|venesiài]] i se sun prufitài de [[Croxæ|cruxàe]] pe' svilüpà di gran traffeghi, ch'i rendevan bèn, cu'u Levante, ciü che pe' spuncià a curtivasiùn de l'u(r)iva e pe' fà frunte ai növi besögni purtài daa prudusiùn du [[Savón|saùn]], pe' cumm'u l'è cumpa(r)ìu intu [[IX secolo|IX seculu]], cuscì cumme pe' rifinì di tesciüi&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet, 2000|pp. 114-116}}&lt;/ref&gt;.

A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a l'è cumensâ in'etài de espansciùn ch'a l'ha ti(r)àu avanti pe' de lungu, pe' purtà l'u(r)iva aa sò mascima estensciùn pe' terito(r)iu, spunciâ da 'na dumanda ch'a cresceva inta sucietài mudèrna e cun sèmpre ciü de indüstrie, dae frabiche du saùn, a quelle de tesciüi e intu setû da mecanica. Cu'a descuvèrta du [[Nêuvo Móndo|Növu Mundu]], i spagnòlli i l'han purtàu l'u(r)iva inte sò culònie de [[Americhe]], in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Méscico|Mescicu]], [[Perù|Perü]] (du [[1560]]), [[Cile]] e [[California]]. Inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], au mascimu svilüppu de campagne e de culònie de l'Euròpa, l'u(r)iva a l'è rivâ ascì aa sò mascima difüxùn. Scibèn che, du [[XX secolo|Növesèntu]], a süperficce a u(r)ive a secce ca(r)â, u cresce da resa inta curtivasiùn e inta maxinatü(r)a de l'ö(r)iu u l'ha fàu muntâ de sinque votte, fra u [[1903]] e u [[1998]], a prudusiùn mundiâle de ö(r)iu&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet, 2000|pp. 117-120}}&lt;/ref&gt;.

== Curtivasiùn ==
[[Immaggine:Olive niche.jpg|miniatura|Tère intu bacìn du Mediteraneu dunde l'u(r)iva a l'è curtivâ&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.researchgate.net/publication/261005349_Modelizacion_del_ciclo_fenologico_reproductor_del_olivo_Olea_europaea_L|tìtolo=Modelización del ciclo fenológico reproductor del olivo|outô=Jose Oteros|dæta=Frevâ 2014|léngoa=ES}}&lt;/ref&gt;]]
L'u(r)iva a l'è curtivâ pe'u ciü intu bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]], ciü che inte de âtre regiùi du mundu dau climma dife(r)ènte da quellu mediteraneu, ch'e se trövan in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Australia]], [[Cile]] e [[Perù|Pe(r)ü]]&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Mariela Torres, Pierluigi Pierantozzi, Peter Searles, M. Cecilia Rousseaux, Georgina García-Inza, Andrea Miserere, Romina Bodoira, Cibeles Contreras e Damián Maestri|dæta=27 utubre 2017|tìtolo=Olive Cultivation in the Southern Hemisphere: Flowering, Water Requirements and Oil Quality Responses to New Crop Environments|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 8|nùmero=1830|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5663689}}&lt;/ref&gt;.

=== Cresce e difüxùn ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Olea europaea young plant01.jpg|In'u(r)iva nuélla
Olea europaea (base of tree).jpg|Èrbe(r)u cu'e ferle d'inta câsa
Olive tree grafting.jpg|U(r)iva inse(r)ìa a cu(r)una
&lt;/gallery&gt;
E u(r)ive e prefe(r)ìscen di terén ricchi de [[carcâ]], ancù meju se in sce de rive o de còste, cuscì cumme pe'i pòsti dau climma ciü vixìn aa ma(r)ìna. E ponen cresce inte ògni qualitài de terén lege(r)u, fina in sce de l'argilla ch'a sciüghe bèn, mèntre inti tère ciü bune e patìscen ciü fassile de ma(r)utìe e e prudüxen de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] ciü grammu, cumm'u nutava zà u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]]. E u(r)ive e vegnen sciü bèn inti climmi câdi e inti pòsti au su(r)ìu, sènsa de punti lüveghi. E tempe(r)atü(r)e ciü basse de -10&amp;nbsp;°C e ponen purtà a di dànni fina inte ciante ciü grosse mèntre che, pe' cuntru, i èrbu(r)i i scampan bèn ai mumènti de [[Sésia|sessia]], grassie ae sò [[Réixe|raìxe]] rexistènti e bèn spantegài. E u(r)ive e ponen restà in prudusiùn pe' di seculi, s'e sun scravài bèn e cun regularitài&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.oliveoiltimes.com/world/preservation-of-monumental-olive-trees/50921|tìtolo=On the Preservation and Maintenance of Monumental Olive Trees|dæta=22 marsu 2016|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;.

E u(r)ive e se ponen spantegà inte de mane(r)e dife(r)ènti, faxèndune de [[Talea|talee]] o destacandune de [[Margòtta|ferle]]; i èrbe(r)i i taccan fassile in sce terén giüsti e, s'i sun tajài, i böttan turna cun de [[Fèrla|ferle]] dau seppu. De ciü, i se ponen curtivà partèndu fìn daa semènsa. A ògni moddu, a resa di èrbe(r)i nasciüi da ferle o daa semènsa a l'è ciütòstu scarsa e, pe' fâla vegnì meju, a cianta a l'è da [[Inestu|inse(r)ì]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=A. Lewington|outô2=E. Parker|tìtolo=Ancient Trees|ànno=1999|editô=Collins &amp; Brown|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=114|ISBN=978-1-85585-704-9}}&lt;/ref&gt;. Pe' agiütà a cianta a [[bötà]], u [[Pericàrpo|pe(r)icarpu]], ch'u l'è bagnàu d'ö(r)iu, u l'è inüme(r)ìu faxèndulu marsì in pôcu, o se nù u l'è ciumbàu inte l'ègua câda o int'ina sulusiùn alcalìna&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.plantgrower.org/olive.html|tìtolo=Olive|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;.

Quandu che u frèidu ze(r)àu u fa di dànni o u massa e parte ciü âte de l'èrbe(r)u, u portainestu u pò scampà au mèximu e cacià turna di brutti, che a sò votta i vegnen di növi èrbe(r)i. Inte sta mane(r)a e u(r)ive e ponen resciu(r)ì pe' sò cuntu. Presèmpiu, quandu du [[1985]] ina gran ze(r)â in [[Toscann-a|Tuscâna]] a l'axeva strinàu tante u(r)ive in prudusiùn o bèn che vegge, u s'è previstu che i u(r)ivèi i se sa(r)ean repiài tèmpu de quattru o sinqu'ànni&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/food/1985/08/18/the-italian-extra-virgin-olive-oil-disaster/2a00c9bc-ce00-4c99-8714-a2a7691a09d1/|tìtolo=The Italian Extra-Virgin Olive Oil Disaster|outô=Toni Lydecker|scîto=The Washington Post|dæta=18 agustu 1985|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;.

=== Campâ ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Passo del Ginestro-uliveto.jpg|De [[Réa da u(r)ive|rée da u(r)ive]] a[[u Téstegu]]
The Olive Harvest (1862-63), by Telemaco Signorini.jpg|A campâ a man, [[Telemaco Signorini]], [[1862]]
COLLECTIE TROPENMUSEUM Olijfoogst met behulp van stokken TMnr 10028630.jpg|A batte cu'e [[Canna (cianta)|canne]], [[Maròcco|Maròccu]], [[1955]]
Harvesting of olives 'salonenque' with comb.jpg|Petenetta da campà e u(r)ive, [[Fransa]]
Old woman cleaning olives.jpg|Ina dònna [[Tunixia|tünisìna]] ch'a passa e u(r)ive au [[seassu]]
Olivenernte.JPG|U(r)ive passài aa [[Chita(r)a (agricultü(r)a)|chita(r)a]] in [[Grêcia|Grecia]]
Ilham Aliyev attended opening of olive oil and table olive products processing plant in Zira settlement 07.jpg|Macchina pe'a curtivasiùn indüstriâle, [[Azerbaijan|Azerbaigiàn]]
&lt;/gallery&gt;
Inta regiùn du Mediteraneu e u(r)ive e sun campài a l'autünnu, a partì dau mese d'utubre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.organicfarming-italy.com/en/olive-harvest-2025-2026-europe/|tìtolo=Olive Harvest 2025/2026 Europe - Production, Quality &amp; Outlook|dæta=27 frevâ 2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;. De sòlitu, a ciü parte de u(r)ive a l'è campâ batèndu l'èrbe(r)u intregu o ina sò ramma aa votta. In âtru scistema duve(r)àu u l'è quellu de muntà cu'ina sca(r)a e campà e u(r)ive a man, metèndule int'in [[Sàcco|saccu]] o ina [[Sachetta (agricultü(r)a)|sachetta]] purtâ in scôsu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20131228120928/http://olivemuseum.com/harvest-olives.html|tìtolo=Methods for harvesting olive fruit|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;. E u(r)ive da to(r)a e sun da campà cun di scistema ciü delicài, scicumme che i früti macài i ciappan in güstu ama(r)u: inte stu câxu, presèmpiu, quand'i se campan u se pòrta au còllu de [[Cavagna|cavagne]], dunde metìgheli a man. Inte de regiùi de l'[[Italia]], cumme a [[Liguria|Ligü(r)ia]], ciü che da [[Croaçia|Cruassia]] e da [[Grêcia|Grecia]], e u(r)ive e sun campài pe' tradisiùn a man, scicumme che u terén u l'è tròppu asidentàu pe' duve(r)âghe de macchine. De cunseguènsa, a segunda du scistema duve(r)àu i früti i sun campài sènsa gua(r)i de macaü(r)e, cuscì che u prudòttu, aa fìn, u riva a 'na qualitài bèn âta. Inte sti câxi, u se pò campà e u(r)ive dae ramme tajài da l'èrbe(r)u, travaju ch'u l'agiütta fina pe'a prudusiùn di ànni de dòppu&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|ànno=2006|méize=Primma/Stài|tìtolo=Unusual Olives|revìsta=Epikouria Magazine|léngoa=EN}}&lt;/ref&gt;. A quantitài d'ö(r)iu intu frütu a cangia bèn fra ina cultivar e l'âtra; a ògni moddu u pe(r)icarpu, de sòlitu, u cuntegne fra u 60 e u 70% d'ö(r)iu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Oliver Rackham|outô2=Jennifer Alice Moody|tìtolo=The making of the Cretan landscape|url=https://books.google.com/books?id=k4dHmA9jq4wC|ànno=1996|editô=Manchester University Press|léngoa=EN|ISBN=978-0-7190-3647-7}}, mensunàu inte: {{Çitta publicaçión|outô=F. R. Riley|ànno=2002|tìtolo=Olive Oil Production on Bronze Age Crete: Nutritional properties, Processing methods, and Storage life of Minoan olive oil|revìsta=Oxford Journal of Archaeology|volùmme=Vul. 21|nùmero=63|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1111%2F1468-0092.00149}}&lt;/ref&gt;.

=== Minacce ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Bactrocera oleae g2 (cropped).jpg|In'u(r)iva cu'u vermu da musca au tersu stàddiu
Prays oleae 1.jpg|De föje sgarbài daa camu(r)a de l'u(r)iva
Spilocaea oleagina.jpg|E cunseguènse in sce föje da ''Venturia oleaginea''
Pseudomonas savastanoi g1.jpg|Ina massa purtâ daa rugna de l'u(r)iva
Olivenhain mit Xylella fastidiosa bei Surano LE 190710.jpg|In u(r)iveu curpìu daa ''Xylella''
&lt;/gallery&gt;
Di gran dànni aa curtivasiùn i sun quelli fài daa [[musca de l'u(r)iva]] (''Bactrocera oleae''), ch'a l'inse(r)ìsce e sò öve intu frütu. A purpa in gì(r)u au garbu a finìsce pe' marsì e a vegne ama(r)a, cun l'u(r)iva ch'a nu se pò ciü mangià. U vermu da musca u pò purtà a perde du tüttu a prudusiùn de u(r)ive da to(r)a, mèntre a pò sbascià u prêxu de l'ö(r)iu de l'80%&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://ipm.ucanr.edu/home-and-landscape/olive-fruit-fly/#gsc.tab=0|tìtolo=Olive Fruit Fly|outô=University of California|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;.

Dapöi u gh'è u vermu da [[camu(r)a de l'u(r)iva]], ''Prays oleae'', che de primma a ne [[Minatô (botànica)|sgarba e föje]] e lì drentu a vegne ina püpa. A segunda e a tersa generasiùn du mèximu ànnu e pòrtan pe' cuntru a di dànni ae föje, ae sciu(r)e e ai früti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.forestpests.eu/pest/prays-oleae|tìtolo=Prays oleae: Olive moth|outô=Forest Pests Europe|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;.

In funzu, a ''[[Venturia oleaginea]]'', u pò ferà i èrbe(r)i pe' ciü stagiùi daa fì(r)a, purtandu ina ma(r)utìa ch'a se mustra cun de macce scü(r)e in sce föje, cun di gran dànni ai u(r)ivèi. Intu detaju, sta ma(r)utìa a ne ruìna i früti, faxènduli maü(r)à ciü tardi e sbasciandune a resa de l'ö(r)iu&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Friday O. Obanor, Monika Walter, E. Eirian Jones e Marlene V. Jaspers|ànno=2008|tìtolo=Effect of temperature, relative humidity, leaf wetness and leaf age on Spilocaea oleagina conidium germination on olive leaves|revìsta=European Journal of Plant Pathology|volùmme=Vul. 120|nùmero=3|pp=211-222|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1007%2Fs10658-007-9209-6}}&lt;/ref&gt;.

Pe'i [[Bacteria|bate(r)i]] u gh'è u ''[[Pseudomonas savastanoi]]'' pv. ''oleae'', ch'u pòrta aa &quot;rugna de l'u(r)iva&quot;, ch'a se mustra cun de masse inti bötti da cianta&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=J. D. Janse|ànno=1982|tìtolo=Pseudomonas syringae subsp. savastanoi (ex Smith) subsp. nov., nom. rev., the bacterium causing excrescences on Oleaceae and Nerium oleander L.|revìsta=International Journal of Systematic Bacteriology|volùmme=Vul. 32|nùmero=2|pp=166-169|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1099%2F00207713-32-2-166}}&lt;/ref&gt;, e a ''[[Xylella fastidiosa]]'', che dai agrümmi e dai vì a l'ha cumensàu a ferà e u(r)ive da [[Puggia|Püja]], cu'a ma(r)utìa dìta u [[cumplessu du secà lestu de l'u(r)iva]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://ourenvironment.berkeley.edu/2015/02/minimizing-the-spread-of-disease-in-italys-famous-olive-trees/|tìtolo=Minimizing the Spread of Disease in Italy's Famous Olive Trees|scîto=Our Environment at Berkeley|editô=University of California, Berkeley|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-32031233|tìtolo=EU warning as olive tree disease spreads in Italy|dæta=24 marsu 2015|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.atlasobscura.com/articles/olive-oil-disease-italy|tìtolo=The Farmer Trying to Save Italy's Ancient Olive Trees|outô=Agostino Petroni|dæta=29 arvì 2021|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. U sò [[Vetô (epidemiologîa)|vetû]] prinsipâle u l'è ''[[Philaenus spumarius]]''&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=G. P. Martelli, D. Boscia, F. Porcelli e M. Saponari|ànno=2015|tìtolo=The olive quick decline syndrome in south-east Italy: A threatening phytosanitary emergency|revìsta=European Journal of Plant Pathology|volùmme=Vul. 144|nùmero=2|pp=235-243|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1007%2Fs10658-015-0784-7}}&lt;/ref&gt;.

Inte tère ciü a setentriùn dunde se trövan di u(r)ivèi, cumme inte l'[[Italia]] du nòrd, inta [[Fransa]] du süd e in [[Svissea|Svisse(r)a]], e u(r)ive e patìscen ascì u ze(r)u&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.patrimoineculinaire.ch/Prodotti#471|tìtolo=Olio d'oliva ticinese|léngoa=IT|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. E bu(r)iâne de vèntu e d'ègua ch'e dü(r)an pe' di giurni au tèmpu de campâ e u(r)ive e ponen purtà a di dànni. Inte parte ciü frèide de l'entrutèra du Mediteraneu a curtivasiùn de l'u(r)iva a lascia u pòstu a quella de âtri èrbe(r)i da frütu, pe'u ciü de [[Castagna|castagne]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Mazzoleni|tìtolo=Recent Dynamics of the Mediterranean Vegetation and Landscape|url=https://books.google.com/books?id=s88vzd9PwkkC|ànno=2004|editô=John Wiley &amp; Sons|léngoa=EN|p=145|ISBN=978-0-470-09370-2}}&lt;/ref&gt;.

=== Va(r)ietài ===
U gh'è de sentenàe de qualitài de u(r)ive, cunscide(r)ài cumme de sò [[cultivar]]&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|tìtolo=World Olive Encyclopedia|ànno=1996|editô=International Olive Council|léngoa=EN|capìtolo=Cultivars|ISBN=978-84-01-61881-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Fabrizia Lanza|tìtolo=Olive: A Global History|ànno=2012|editô=Reaktion Books|léngoa=EN|pp=106-110|ISBN=978-1-86189-972-9}}&lt;/ref&gt;. Fra 'na va(r)ietài e l'âtra se ghe ponen truvà di cangiamènti impurtanti intu cu(r)û, inte dimensciùi, inta furma e inte carateristiche du svilüppu de l'u(r)iva, ciü che in sce qualitài de l'ö(r)iu ch'u se ne franze&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Ina va(r)ietài d'u(r)iva a pò êsse da ö(r)iu, da to(r)a o buna pe' tütte due&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=A. Garrido Fernandez|outô2=M. J. Fernandez-Diez|outô3=M. R. Adams|tìtolo=Table Olives: Production and Processing|ànno=1997|editô=Springer|léngoa=EN|pp=23-45|ISBN=978-0-412-71810-6}}&lt;/ref&gt;.

Scicumme che tante va(r)ietài d'u(r)iva e sun quaxi du tüttu o du tüttu [[Outoinconpatibilitæ|autu-incumpatibili]], e sun de sòlitu ciantài a cubbie, cu'ina cultivar prima(r)ia e üna segunda(r)ia, sernüa pe'a sò capacitài de fecundà a prima(r)ia. U scistema de autuincumpatibilitài u cumprènde numma che dui gruppi, basài in sc'in [[gêne]] ch'u g'ha giüstu dui [[Alêle|alêli]] e ch'u pòrtan aa fòrte autu-sterilitài ch'a s'è truvâ inte l'u(r)iva&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Mariotti, Saverio Pandolfi, Isabelle De Cauwer, Pierre Saumitou-Laprade, Philippe Vernet et al.|ànno=2021|tìtolo=Diallelic self-incompatibility is the main determinant of fertilization patterns in olive orchards|revìsta=Evolutionary Applications|volùmme=Vul. 14|nùmero=4|pp=983-995|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8061272}}&lt;/ref&gt;.

Pe' mezzu de pröve de selesiùn in sce l'u(r)iva u s'è mi(r)àu pe'u ciü de ti(r)à fö(r)a di ibridi cun de carateristiche ch'e vegnissen a taju ai cuntadìn, a cumensà daa rexistènsa aa ma(r)utìa purtâ dai funzi du genere ''[[Verticillium]]''&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Pedro Valverde, Diego Barranco, Francisco Javier López-Escudero, Concepcion Munoz Díez e Carlos Trapero|dæta=22 frevâ 2023|tìtolo=Efficiency of breeding olives for resistance to Verticillium wilt|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 14, 1149570|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9994353/}}&lt;/ref&gt;.

=== Specie invasiva ===
[[Immaggine:Invasive weeds in the adelaide hills.jpg|miniatura|De u(r)ive intu mezzu a de âtre ciante invasive in sce [[Adelaide Hills]]|sinistra]]
Fìn da quandu s'è cumensàu a curtivâla, l'u(r)iva a l'è turnâ pa(r)egge votte au sò [[Spêce sarvæga|stàttu sarvègu]], cun ste ciante ch'e l'han fina piàu u pòstu de pupulasiùi sarvège u(r)igina(r)ie de l'Euròpa de meridiùn&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Roselyne Lumaret|outô2=Noureddine Ouazzani|ànno=2001|tìtolo=Ancient wild olives in Mediterranean forests|revìsta=Nature|volùmme=Vul. 413|nùmero=6857|p=700|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1038%2F35099680}}&lt;/ref&gt;.

Inte l'[[Australia do Sud|Australia du Süd]] l'u(r)iva a l'è cunscide(r)â cumme ina specie invasiva, u(r)igine de tanti dànni ae ciante du pòstu. Inte ste tère a sò semènsa a l'è spantegâ daa [[Vórpe róssa|vurpe russa]], in'âtra specie ch'a gh'è stâ intrudòtta, e da di uxelli cumme u [[Stronéllo|strunéllu eurupeu]] e l'[[emu]]. I òssi i böttan cuscì inti bòschi, pe' creà in ambiènte scü(r)u ch'u suffuca i brutti di èrbe(r)i du pòstu&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=D. H. R. Spennemann|outô2=L. R. Allen|ànno=2000|tìtolo=Feral olives (Olea europaea) as future woody weeds in Australia: a review|revìsta=Australian Journal of Experimental Agriculture|volùmme=Vul. 40|nùmero=6|pp=889-901|léngoa=EN|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2000AuJEA..40..889S}}&lt;/ref&gt;. Scicumme che u climma de sta regiùn u l'è seccu e zà bèn a pe(r)ìgu du brüxâ, l'u(r)iva sarvèga, ch'a l'è pina d'ö(r)iu, a fa muntà du bellu stu genere de pe(r)ìgu inti bòschi [[Sclerofìllo|sclerufilli]] ch'i se ghe trövan&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130205144030/http://www.pir.sa.gov.au/__data/assets/pdf_file/0019/37900/Olives_weed.pdf|tìtolo=Olives as Weed|outô=Animal and Plant Control Commission of South Australia|léngoa=EN|vìxita=2026-10-29}}&lt;/ref&gt;.

== Prudusiùn ==
[[Immaggine:Porducción de olivas.PNG|miniatura|'''o&amp;nbsp;'''=&amp;nbsp;100.000 tunelàe/ànnu; a pusisiùn di tundìn a l'è indicativa.]]
E u(r)ive e sun fra i èrbe(r)i da frütu ciü spantegài au mundu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20070313202743/http://apps3.fao.org/wiews/olive/intro.jsp|tìtolo=FAO, 2004|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;. Du [[2024]], inte 58 stàtti di sinque cuntinènti u gh'é(r)a di u(r)ivèi cumerciâli&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.oliveoiltimes.com/business/global-olive-oil-production-hits-record-3-5-million-tons/142651|tìtolo=Global Olive Oil Production Hits Record 3.5 Million Tons|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;, ch'i cruvivan in'estensciùn de ciü o mênu 11,6 miliùi de ètta(r)i, ch'u l'è tòstu in quartu da süperficce destinâ de fissu ae curtivasiùi&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta publicaçión|outô=L. Fernández-Lobato, B. Ruiz-Carrasco, M. Tostado-Véliz, F. Jurado e D. Vera|dæta=25 frevâ 2024|tìtolo=Environmental impact of the most representative Spanish olive oil farming systems: A life cycle assessment study|revìsta=Journal of Cleaner Production|volùmme=Vul. 442|nùmero=141169|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1016%2Fj.jclepro.2024.141169}}&lt;/ref&gt;. Pe' cunfruntu, du [[2011]] u gh'é(r)a 9,6 miliùi de ètta(r)i curtivài a u(r)ive, in'estensciùn ciü che duggia de quant'u l'è dedicàu ae [[Mei|mè(r)e]], ae [[Banana|banane]] o ai [[Màngo|manghi]]; u gh'è numma che e [[Pàrma da còcco|parme da coccu]] e [[Pàrma da êuio|quelle da ö(r)iu]] ch'e cröven in'estensciùn ciü grande&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567#ancor|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;.

Segundu a [[Food and Agriculture Organization]] (FAO), i 10 prudutûi ciü impurtanti i se trövan tüttu inta regiùn du Mediteraneu, pe' cruvì u 95% da prudusiùn mundiâle de u(r)ive&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL/visualize|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;. A [[Spagna]] a l'è u primmu prudutû mundiâle e u stàttu cun ciü tère dedicàe aa curtivasiùn de l'u(r)iva, cun ciü de 180 miliùi de èrbe(r)i spantegài in sce ciü de 2.507.684&amp;nbsp;ha, cun dòppu a [[Tunixia|Tünisìa]] (1.746.360&amp;nbsp;ha) e l'[[Italia]] (1.143.363&amp;nbsp;ha)&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;. In Italia l'u(r)iva a l'è curtivâ pe'u ciü au meridiùn, dund'u se campa i trèi quarti da prudusiùn, mèntre u ghe n'è de mênu au nòrd, ciü frèidu, che pe(r)ò u l'ha vistu cresce a sò prudusiùn, survetüttu inti micru-climmi ciü câdi da [[Liguria|Ligü(r)ia]] e de culìne in gì(r)u au [[Lago de Garda|lagu de Garda]]. Intu detaju, u gh'è in sci 170 miliùi de ciante spartìe fra 'n miliùn de imprese agricule&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.madeinsouthitalytoday.com/made-in-italy-olive-oil.php|tìtolo=Italy olive oil production|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;.

Pe' l'ö(r)iu d'u(r)iva, a Spagna a l'è au primmu pòstu pe' prudusiùn, cu'u 25% de l'ö(r)iu maxinàu inte tüttu u mundu, cun dòppu l'Italia, u [[Maròcco|Maròccu]] e a Tünisìa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.oliveoilworldcongress.com/olive-oil-global-production-could-decrease-20-due-to-global-warming|tìtolo=Olive oil global production could decrease 20% due to global warming|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;. L'[[Union Europea|Uniùn Eurupea]], pe'u ciü pe' mezzu da Spagna, da [[Grêcia|Grecia]] e de l'Italia, a rapresènta tòstu u 60% da prudusiùn mundiâle d'ö(r)iu d'u(r)iva&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Prudutûi prinsipâli (2016)&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://faostat.fao.org/|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;
!Stàttu
!Prudusiùn [t]
!Estensciùn [ha]
!Resa [t/ha]
|-
|Mundu
| style=&quot;text-align:right;&quot; |19.267.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |10.650.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,8091
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Europe.svg}} [[Union Europea|Uniùn Eurupea]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |11.686.528
| style=&quot;text-align:right;&quot; |5.028.637
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2,3240
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Spain.svg}} [[Spagna]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |6.560.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2.573.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2,5490
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Greece.svg}} [[Grêcia|Grecia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2.343.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |887.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2,6414
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2.092.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.165.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,7950
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Turkey.svg}} [[Turchia|Türchìa]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.730.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |846.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2,0460
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Morocco.svg}} [[Maròcco|Maròccu]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.416.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.008.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,4044
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Syria (2025-).svg}} [[Sciria|Scì(r)ia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |899.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |765.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,1748
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Tunisia.svg}} [[Tunixia|Tünisìa]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |700.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.646.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |0,4253
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Algeria.svg}} [[Algerîa|Alge(r)ìa]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |697.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |424.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,6437
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Egypt.svg}} [[Egitto|Egittu]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |694.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |67.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |6,7293
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Portugal_(official).svg}} [[Portogallo|Purtugallu]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |617.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |355.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,7394
|}

== Nòtte ==
;Nòtte au tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòtte bibliugrafiche
&lt;references responsive /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Marie-Claire Amouretti|outô2=Georges Comet|tìtolo=Le Livre de l'olivier|ànno=2000|editô=Aix-en-Provence|çitæ=ÉDISUD|léngoa=FR|cid=Amouretti &amp; Comet, 2000|ISBN=978-2-7449-0198-0}}

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}

{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Plantae]]
[[Categorîa:Agricoltua]]</text>
      <sha1>odzv8fg352n1145xj7h8v413kdyqden</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>275225</id>
      <parentid>275224</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:39:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+</comment>
      <origin>275225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55813" sha1="21ojlvgmsncameerbvmkz8mrj0uf9kh" xml:space="preserve">{{Arbenganese}}
{{Tassobox
|nome = ''Olea europaea''
|immagine = Olea europaea - Zeytin.JPG
|didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;U(r)ive inta [[pruvinsa de Adana]], [[Turchia|Türchìa]]&lt;/div&gt;
|var-intervàllo_geològico = Intervallu geulogicu
|intervallo = {{Intervàllo geològico|0.06|0|Âtu [[pleistucêne]]-ancöi}}
|var-stâto_de_conservaçión = Stàttu de cunservasiùn
|statocons = LC
|statocons_versione = iucn3.1
|statocons_ref = &lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.iucnredlist.org/species/63005/209128651|tìtolo=Olive - Olea europaea|outô=IUCN|dæta=2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|var-clasificaçión_APG_IV = Clascificasiùn APG IV
|var-domìnio = Duminiu
|dominio = [[Eukaryota]]
|var-régno = Regnu
|regno = [[Plantae]]
|sottoregno = [[Tracheobionta]]
|var-sotorégno = Sutturegnu
|var-superdivixón = Süperdivixùn
|superdivisione = [[Spermatophyta]]
|var-divixón = Divixùn
|divisione = [[Magnoliophyta]]
|var-clàsse = Classe
|classe = [[Magnoliopsida]]
|var-sotoclàsse = Suttuclasse
|sottoclasse = [[Asteridae]]
|var-órdine = Urdine
|ordine = [[Scrophulariales]]
|var-famìggia = Famìa
|famiglia = [[Oleaceae]]
|var-tribù = Trebü
|var-sototribù = Suttutrebü
|var-génere = Genere
|genere = [[Olea]]
|var-spêce = Specie
|specie = '''O. europaea'''
|var-clasificaçión_Cronquist = Clascificasiùn Cronquist
|FIL? = x
|regnoFIL = [[Plantae]]
|clade1 = [[Angiospermae]]
|clade2 = [[Mesangiospermae]]
|clade3 = [[Eudicotidae]]
|clade4 = [[Eudicotidae sentrâli]]
|clade5 = [[Superasteridae]]
|clade6 = [[Asteridae]]
|clade7 = [[Euasteridae]]
|clade8 = [[Lamiidae]]
|ordineFIL = [[Lamiales]]
|famigliaFIL = [[Oleaceae]]
|specieFIL = '''O. europaea'''
|var-nomenclatûa_binomiâle = Numenclatü(r)a binumiâle
|binome = Olea europaea
|biautore = [[Linneo|L.]]
|bidata = 1753
|tribùFIL = [[Oleeae]]
|sottotribùFIL = [[Oleinae]]
|genereFIL = [[Olea]]
|var-scinònimi = Scinonimi&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;
|sinonimi = ''Olea pallida'' &lt;small&gt;Salisb., 1796&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;''Olea sativa'' &lt;small&gt;Hoffmanns. &amp; Link, 1820&lt;/small&gt;
|suddivisione = Suttuspecie
|suddivisione_testo = * ''O. europaea cerasiformis''
* ''O. europaea cuspidata''
* ''O. europaea europaea''
* ''O. europaea guanchica''
* ''O. europaea laperrinei''
* ''O. europaea maroccana''
|mappa_distribuzione = Olea europaea range.svg
|didascalia_distribuzione = {{Legend|#70A800|''O. europaea europaea''}}
{{Legend|#CA7AF5|''O. europaea laperrinei''}}
{{Legend|#FFFF00|''O. europaea maroccana''}}
{{Legend|#0070FF|''O. europaea guanchica''}}
{{Legend|#FF0000|''O. europaea cerasiformis''}}&lt;span style=&quot;color:#FFA800&quot;&gt;&lt;big&gt;&amp;#9650;&lt;/big&gt;&lt;/span&gt;Purtàu da l'òmmu e natü(r)alizàu ([[sinantropìsmo|sinantrupismu]])
}}
L'&amp;#8203;'''u(r)iva'''{{#tag:ref|Scritu ascì ''u&quot;riva''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia Fratelli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=604|volùmme=Vul. II}}&lt;/ref&gt; o ''uȓiva''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Utubre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=143, 223|ISBN=979-12-985789-0-6}}&lt;/ref&gt;, ''aurivè'' in [[Dialetto monegasco|munegascu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Louis Barral|tìtolo=Dictionnaire Français - Monegasque|url=https://www.traditions-monaco.com/dictionnaire-francais-monegasque|ànno=1983|editô=Mairie de Monaco|çitæ=Munegu|léngoa=LIJ, FR|p=180}}&lt;/ref&gt;, ''auriva'' in [[Dialettu ventemigliusu|vintimiusu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Enrico Malan|tìtolo=Dizionario Ventimigliese-Italiano - Italiano-Ventimigliese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/TO01794218|ànno=Utubre 2010|editô=Cumpagnia d'i Ventemigliusi-Alzani Editore|çitæ=Vintimìa-Pineròllu|léngoa=LIJ, IT|pp=25, 254|ISBN=978-88-8170-396-8}}&lt;/ref&gt;, ''auriva'' a [[L'Isura|L'Ìsu(r)a]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Marino Cassini|outô2=Alberto Cane|outô3=Roberta Sala|tìtolo=Le parole della nostra infanzia - Dialettu Lisurencu|url=http://www.marinocassini.it/Oggetti%20scaricabili/ITACA.pdf|ànno=2020|çitæ=D'Âtu d'Arbisö(r)a|léngoa=LIJ, IT|p=11}}&lt;/ref&gt;, ''au&lt;u&gt;r&lt;/u&gt;ìva'' a[[U Soudàn|u Sodàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.soudan.it/dizionar.htm|tìtolo=Dizionario illustrato Soudanèlu-Italiano|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;, ''auriva'' a [[A Burdighea|Burdighe(r)a]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20211204110650/http://www.urisveiuburdigotu.it/uburdigotu/az/index.htm|tìtolo=burdigotu - italiano: Piccolo dizionario|outô=Anacleto Miele|dæta=1971|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;, ''ou''r''iva'' o ''cianta d'ou''r''ive'' a [[Seriana|Se(r)iâna]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Loredana Veneziano|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Ceriana|url=https://books.google.com/books?id=KIJuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Philobiblon Edizioni|çitæ=Vintimìa|léngoa=LIJ, IT|p=265|ISBN=88-94-71482-9}}&lt;/ref&gt;, ''èrbuu'', ''uivu'' o ''urivu'' a [[Inéia|Uneja]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Lucetto Ramella|tìtolo=Vocabolario italiano - dialetto d'Oneglia|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008590|ànno=2003|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Imperia|léngoa=LIJ, IT|p=116}}&lt;/ref&gt;, ''auìva'', ''uìva'' o ''uìvu'' a [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]]&lt;ref name=&quot;AAVV2020&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Ambrogio Arimondo, Mario Corso, Giorgio Fedozzi e Giovanni Arbarelli|tìtolo=U vucabulâiu: dizionario ragionato della parlata di San Bartolomeo al Mare e dintorni (Ed. 2020, Parte 1, Glossario)|url=http://www.cadepuio.it/files/glossario_2-2020.pdf|ànno=2020|editô=Circolo Culturale Cà de Puiö|léngoa=LIJ, IT|p=21}}&lt;/ref&gt;, ''aur̂iva'' a [[Ciappa (San Bertumê)|Ciappa]]&lt;ref name=&quot;AAVV2020&quot; /&gt;, ''uìvu'' in [[Andôa|Andö(r)a]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.andoraneltempo.it/librigallerie/volume-2---adriano-ghiglione.php|tìtolo=Manuale della parlata di Rollo e della Marina: versione italiano-andorese|outô=Adriano Ghiglione|léngoa=LIJ, IT|p=403|vìxita=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;, ''u''r''iva'' o ''u''r''ivu'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0077958|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=A(r)àsce|léngoa=LIJ, IT|pp=50, 148}}&lt;/ref&gt;, ''oîvu'' o ''uîvu'' intu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=52}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=[[Giulia Petracco Sicardi]]|tìtolo=Dizionario pietrese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/SBL0307094|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=85}}&lt;/ref&gt;, ''oîvu'' a [[Borṡi|Borzi]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0465052|ediçión=2|ànno=Mazzu 1989 (1984)|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}&lt;/ref&gt;, ''or̭ivu'' a [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}&lt;/ref&gt;, ''ur̭ivu'' a [[Gura (Finô)|Gu(r)a]] e [[Ölle]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008566|ànno=Lüju 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=LIJ, IT|p=198}}&lt;/ref&gt;, ''oriva'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|pp=92, 186}}&lt;/ref&gt;, ''oiva'' a [[Varigotti|Va(r)igotti]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=92}}&lt;/ref&gt;, ''ouviva'' o ''erbu d'ouvive'' in [[Dialettu savuneize|savunese]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Rosa Sguerso|outô2=Anita Sguerso|tìtolo=Compendio di voci ed espressioni del dialetto savonese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CFI0240514|ànno=Lüju 1985|editô=Editrice Liguria|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=99}}&lt;/ref&gt;, ''erbo d'oive'', ''erbo d'öive'', ''oivo/oîvo'' o ''öivo'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/olivo#olivo.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - olivo|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=olivo|tìtolo=TIG - olivo|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;|group=n.}} ('''''Olea europaea''''' &lt;small&gt;[[Linneo|L.]], 1753&lt;/small&gt;) a l'è ina [[Spêce|specie]] de [[Plantae|cianta]] da [[Famìggia (tascionomîa)|famìa]] de ''[[Oleaceae]]'', dau purtamèntu a [[Èrbo|èrbe(r)u]] o a [[Cósto|custu]] e spantegâ in natü(r)a fra [[Africa]], [[Asia]] e [[Euròpa|Eurôpa]] faciâ in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Cu'u numme u(r)iva, pe'u ciü, u se fa de riferimèntu aa varietài dumèstega da [[Sotospêce|suttuspecie]] '''''Olea europaea europaea''''', ch'a l'è stâ sernüa da l'òmmu e che, au dì d'ancöi, a l'è curtivâ cumme [[Èrbo da frûto|èrbe(r)u da frütu]] inte regiùi sübtrupicâli de tüttu u mundu, cu'e sò [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] ch'e sun duve(r)ài tantu pe' franzene de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] che pe' êsse mangiài cuscì.

== U(r)igine du numme ==
[[Immaggine:Olive and Oil etymology.svg|sinistra|miniatura|U(r)igine de pa(r)olle &quot;u(r)iva&quot; e &quot;ö(r)iu (d'u(r)iva)]]
A pa(r)olla &quot;u(r)iva&quot; a ne vegne dau [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''ŏlīva''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=oliva|tìtolo=oliva|outô=Charlton T. Lewis|outô2=Charles Short|scîto=A Latin Dictionary|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;, numme duve(r)àu tantu pe'a cianta che pe'u frütu, che a sò votta u tröva de u(r)igine inte l'antìga furma [[Léngoa pröto-grêga|protu-grega]] *ἐλαίϝα, *''elaíwa'', che in [[Lengua grega antiga|gregu clascicu]] a l'è passâ a ἐλαία, ''elaía'', turna duve(r)â tantu pe' l'èrbe(r)u che pe'u sò frütu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|tìtolo=Oxford Latin Dictionary|url=https://archive.org/details/aa.-vv.-oxford-latin-dictionary-1968|ànno=1968|editô=Clarendon Press|léngoa=EN|capìtolo=oliva}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)lai/a|tìtolo=ἐλαία|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;.

Fina a pa(r)olla &quot;ö(r)iu&quot; a l'imprinsippiu a gh'axeva numma che u sènsu de &quot;ö(r)iu d'u(r)iva&quot;, vegnindune da ''ŏlĕum''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=oleum|tìtolo=oleum|outô=Charlton T. Lewis|outô2=Charles Short|scîto=A Latin Dictionary|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt; e ἔλαιον (''élaion''), ch'u vö dì pròpiu &quot;ö(r)iu d'u(r)iva&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Alfred Ernout|outô2=Antoine Meillet|tìtolo=Dictionnaire étymologique de la langue latine|url=https://archive.org/details/DictionnaireEtymologiqueDeLaLangueLatine/page/n1/mode/2up|ànno=2001 [1932]|editô=Klincksieck|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|capìtolo=oleum}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)lai/a|tìtolo=ἐλαία|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)/laio,|tìtolo=ἔλαιον|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;. De de lì, a pa(r)olla &quot;ö(r)iu&quot; inte tante lengue a tröva de primma u(r)igine pròpiu dau numme da cianta e du sò frütu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.etymonline.com/word/oil|tìtolo=oil (n.)|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;. E furme ciü antìghe da pa(r)olla grega, ch'u ghe secce de pröve segü(r)e, e sun u [[Léngoa micenêa|miceneu]] 𐀁𐀨𐀷, ''e-ra-wa'', e 𐀁𐀨𐀺, ''e-ra-wo'', o 𐀁𐁉𐀺, ''e-rai-wo'', intu scistema de scritü(r)a scilabicu da [[Lineâre B|lineâ(r)e B]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=12&amp;wid=318|tìtolo=The Linear B word e-ra-w|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=http://www.palaeolexicon.com/ShowWord.aspx?Id=16728|tìtolo=The Linear B word e-ra-wo|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160321102105/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra3-wo/|tìtolo=e-ra3-wo|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160320140244/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra-wo/|tìtolo=e-ra-wo|outô=K. A. Raymoure|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;.

== Descrisiùn ==
[[Immaggine:Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 109) (8232783218).jpg|sinistra|miniatura|To(r)a butanica de l'u(r)iva dumèstega intu ''[[Koehler's Medizinal-Pflanzen]]'', [[1887]]]]

=== Generâle ===
E va(r)ie qualitài de ''Olea europaea'' e sun di custi o di èrbe(r)i ch'i [[Senprevèrde|nu perden e föje]] e ch'i ponen rivà a 'n'artessa de 15 mêtri. E [[Ràmma|ramme]] e sun cuèrte de scaje peltài mèntre e [[Féuggia|föje]], misse a cubbie, e g'han in bòrdu ch'u l'è lisciu e ina furma elittica, ciü o mênu strêta. Ciütòstu dü(r)e, e sun cuèrte d'in pèi a scaje e e g'han ina lunghessa fra i 3 e i 9 citti&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/general-information|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;.

E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche o in sciu gianu, e sun tacài insemme inte carateristiche pâne, ch'e se svilüppan in pusisiùn ascela(r)e. U [[Càlice (botànica)|calice]] da sciu(r)a u l'è tüttu sadàu insemme, ciütòstu cürtu, cun quattru lôbi a triangulu. E [[Coròlla|cu(r)olle e]] furman di tübbi de quattru [[Pétalo|petali]], mèntre i [[Stâme|stâmi]] i sun dui. L'[[Ovâio|ova(r)iu]], supe(r)u, u g'ha ina furma a cônu, ciü o mênu gunfiâ. U [[Frûto|frütu]], l'[[U(r)iva (frütu)|u(r)iva]], u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] carnusa cu'in òssu dü(r)u, daa lunghessa ch'a pò cangià dai 5&amp;nbsp;mm ai 4&amp;nbsp;cm e ch'a vegne negra ina votta ch'a l'è maü(r)a&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== U(r)iva dumèstega ===
L'u(r)iva dumèstega, cumme e âtre va(r)ietài de ''Olea europaea'', a l'è ina cianta [[Senprevèrde|sempreverde]] e ch'a vegne sciü bèn intu [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]]. A g'ha in [[Teu|troncu]] che de sòlitu u mustra in svilüppu inturtignàu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Eddo Rugini, Luciana Baldoni, Rosario Muleo e Luca Sebastiani|tìtolo=The Olive Tree Genome|url=https://books.google.com/books?id=DgDGDQAAQBAJ&amp;pg=PA14+|ànno=2016|editô=Springer|léngoa=EN|p=14|ISBN=978-3-319-48887-5}}&lt;/ref&gt;, ch'u pò muntà sciü fin'a rivà in sci 10 mêtri d'artessa, cu'ina [[Scòrsa (botànica)|scorsa]] ch'a l'è in sciu grixu. E [[Féuggia|föje]] e g'han ina furma tunda lungâ, de cu(r)û grixu-verde a l'indrìtu e giancastru a l'inversu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|tìtolo=Flowers of Europe|ànno=1969|editô=Oxford University Press|çitæ=Lundra|léngoa=EN|pp=312-313|capìtolo=Oleaceae: Olea: Olive}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|outô2=Anthony Huxley|tìtolo=Flowers of the Mediterranean|ànno=1972|editô=Chatto and Windus|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=145|capìtolo=Olea-Olive}}&lt;/ref&gt;.

E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche e picìne, e sciu(r)ìscen pe'u ciü in sce ramme de l'ànnu de primma, misse a pâne drìte ch'e nascen a partì da l'ascella de föje. Ògni sciu(r)a a l'è fâ de quattru [[Pétalo|petali]] in sciu giancu-gianu, tacài insemme au sò fundu, dund'i se ünìscen a 'na base furmâ da quattru [[Sépalo|sepali]] verdi, turna tacài insemme. I [[Bûxo|pummi]] i crescen pôcu pe' votta, pe' 4-6 setemâne, fin'a rivà a 'na lunghessa de ciü o mênu 2 citti, quand'i sciu(r)ìscen. A sciu(r)a a resta tacâ aa cianta pe' 5-6 giurni inte regiùi ciü câde e pe' 2 setemâne inte quelle ciü frèide&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Esmaeil Seifi, Jenny Guerin, Brent Kaiser e Margaret Sedgley|ànno=2015|méize=Zenâ|tìtolo=Flowering and fruit set in olive: a review|revìsta=Iranian Journal of Plant Physiology|volùmme=5|nùmero=2|pp=1263-1272|léngoa=EN|url=https://web.archive.org/web/20250919081522/https://journals.iau.ir/article_539653_140a99eea26c37e6020a694666a7b405.pdf}}&lt;/ref&gt;.

U [[Frûto|frütu]], cumme dìtu, u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] picìna, lunga 1-2,5&amp;nbsp;cm quand'a l'è maü(r)a. Inte qualitài sarvèghe e [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] e sun ancù ciü picìne, cu'ina pélle che, pe' cuntru, a l'è ciü sutì&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Apostolos Kiritsakis|outô2=Fereidoon Shahidi|tìtolo=Olives and Olive Oil as Functional Foods: Bioactivity, Chemistry and Processing|url=https://books.google.com/books?id=J7gfBQAAQBAJ&amp;pg=PA113|ànno=2017|editô=John Wiley &amp; Sons|léngoa=EN|p=129|ISBN=978-1-119-13531-9}}&lt;/ref&gt;.

== Tasciunumìa ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Olea europaea sylvestris (uddastru).jpg|In u(r)ivastru in [[Corsega]]
Olea europaea cuspidata-africana Cape Town.JPG|In èrbe(r)u de ''O. cuspidata'', [[Çittæ do Cavo|Sitài du Câu]]
Olea cerasiformis (Fuerteventura).jpg|''O. guanchica'', [[Fuerteventura]]
Olea europaea subsp laperrinei.jpg|Ina cianta de ''O. laperrinei'' in [[Niger]]
&lt;/gallery&gt;
Aa revixùn du genere ''Olea'', fâ du [[2002]], a specie ''Olea europaea'' a l'è stâ spartìa inte suttuspecie chi sutta, levàu ''O. europaea africana'', ch'a l'é(r)a cunscide(r)â cumme parte da ''cuspidata''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta publicaçión|outô=P. S. Green|ànno=2002|tìtolo=A Revision of Olea L. (Oleaceae)|revìsta=Kew Bulletin|editô=Royal Botanic Gardens|çitæ=Kew|volùmme=Vul. 57|nùmero=1|pp=91-140|léngoa=EN|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F4110824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;:
* ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'', carateristica du bacìn du Mediteraneu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77172513-1|tìtolo=Olea europaea subsp. europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''sylvestris'', varietài sarvèga, u cuscì dìtu [[u(r)ivastru]];
** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''europaea'', varietài dumèstega, l'u(r)iva ch'u se ghe riferìsce pe'u ciü intu parlâ, a ne vegne da 'na [[Seleçión artifiçiâle|selesiùn]] de l'u(r)ivastru;
* ''Olea europaea'' subsp. ''africana'' &lt;small&gt;(&lt;/small&gt;&lt;small&gt;Mill.) P.S.Green, 1979&lt;/small&gt;, a l'è a suttuspecie sarvèga spantegâ inta ciü parte de l'[[Africa]], [[Îzoe Mascarene|ìsu(r)e Masca(r)ene]] cumprese&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887159-1|tìtolo=Olea europaea subsp. africana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''cuspidata'' &lt;small&gt;(Wall. &amp; G.Don) Cif., 1942&lt;/small&gt;, a l'è a suttuspecie sarvèga ch'a se tröva inte tante regiùi secche de l'[[Asia]], da l'[[Arabbia (region)|A(r)abbia]] fina in [[Cinn-a|Cina]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77190043-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cuspidata|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''cerasiformis'', &lt;small&gt;G.Kunkel &amp; Sunding, 1972&lt;/small&gt;, suttuspecie [[Ploidîa|tetraploide]] ch'a l'è endemica de [[Madeira]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887160-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cerasiformis|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''guanchica'' &lt;small&gt;P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. &amp; Kadereit&lt;/small&gt;&lt;small&gt;, 2000&lt;/small&gt;, suttuspecie endemica de [[Îzoe Canâie|Cana(r)ie]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019528-1|tìtolo=Olea europaea subsp. guanchica|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''laperrinei'' &lt;small&gt;(Batt. &amp; Trab.) Cif., 1942&lt;/small&gt; a se tröva in sce de muntagne du [[Sahara]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''maroccana'' &lt;small&gt;(Greuter &amp; Burdet) P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. &amp; Kadereit, 2000&lt;/small&gt;, suttuspecie [[Poliploidîa|esaploide]] rapresentâ da 'na pupulasiùn daa parte in sce l'[[Âto Atlànte|Âtu Atlante]], intu [[Maròcco|Maròccu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;.

De ciü, u l'è segnalàu de pupulasiùi invasive inte l'[[Australia]] e inte de ìsu(r)e du [[Oçeano Paciffico|Pacificu]]. E analisi genetiche e l'han mustràu cumme ste pupulasiùi e gh'aggen due u(r)igine dife(r)ènti: quelle inte l'Australia de meridiùn e ne vegnen dae varietài dumèsteghe du Mediteraneu, mèntre e âtre (cumme inte l'Australia de levante e inte [[Hawaii]]) e sun derivài dae furme sarvèghe da suttuspecie ''cuspidata'' de l'Africa du süd. U s'è marcàu fina a puscibilitè ch'i nascen di ibridi fra ste due furme&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Henry, L. Wille, D. Cooke e E. Chapuis|tìtolo=On the origin of the invasive olives (Olea europaea L., Oleaceae)|ànno=2007|editô=Heredity 99|léngoa=EN|pp=608-619}}&lt;/ref&gt;.

== Sto(r)ia ==
[[Immaggine:Antimenes Painter - ABV 273 116 - Herakles and Pholos - olive gathering - London BM 1837-0609-42 - 03.jpg|sinistra|miniatura|A campâ de u(r)ive in sc'in anfu(r)a du [[Pitô de Antimenes|pitû de Antimenes]], fâ in gì(r)u au [[520 a.C.|520 primma de Cristu]]]]
L'espansciùn de l'u(r)iva a l'è, a l'imprinsippiu, da ligâ au svilüppu du [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]], scicumme che ste cundisiùi e sun stàe l'elemèntu fundamentâle pe'u curtivasiùn de st'èrbe(r)u lì. Stu genere de climma u l'è cumpa(r)ìu cu'u tèmpu a partì da ciü o mênu 10.000 ànni fa, a cumensà daa parte de levante du bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] pe' spandise de dòppu, tèmpu de ciü milenni, a punènte e a setentriùn de stu bacìn. Di stüddi biulogichi fài dau [[Gabriel Camps]] du [[1970]] i l'han pruvàu che l'u(r)iva sarvèga a se truvava intu [[Sahara]] ciü o mênu 11.000 ànni fa&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Jean Guillaume|tìtolo=Ils ont domestiqué plantes et animaux: Prélude à la civilisation|url=https://books.google.com/books?id=a_AkLoVGPwEC|ànno=2010|editô=Éditions Quæ|çitæ=Versailles|léngoa=FR|p=209|ISBN=978-2-7592-0892-0}}&lt;/ref&gt;. E ürtime analisi in sciu pòlline de va(r)ie specie de èrbe(r)i duminanti e ch'i perden e föje e panen marcà che stu cangiamèntu intu climma u secce cumensàu in sci 8.000 ànni fa, intu süd-èst da [[Spagna]], pe' pöi spandise pôcu pe' votta versu setentriùn&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet, 2000|p. 107}}&lt;/ref&gt;.

Pe' l'archeulugìa, e primme u(r)ive dumèsteghe e se sa(r)ean svilüpài grossu moddu fra u 3800 e u 3200 primma de Cristu, sèi milenni fa. I stüddi de archeubiulugìa&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=J. F. Terral|tìtolo=La domestication de l'Olivier en Méditerranée nord-occidentale: approche morphométrique et implications paléoclimatiques|ànno=1997|editô=Thèse, Université de Montpellier-II|léngoa=FR}}&lt;/ref&gt; e l'analisi genetica de pupulasiùi de u(r)ivastri e de serte va(r)ietài&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Baradat, C. Breton, B. Khadari e A. Bervillé|tìtolo=Olive Domestication from Structure of Oleasters and Cultivars using RAPDs and Mitochondrial RFLP|colànn-a=Genetics, Selection, Evolution|ànno=2001, S251-68|léngoa=EN|volùmme=33 (Suppl. 1)}}&lt;/ref&gt; i l'han mustràu che l'u(r)iva a l'è stâ [[Domestegaçión|dumestegâ]] int'ina mane(r)a indipendènte inte va(r)ie parte du bacìn du Mediteraneu e che, bèn de prubabile, u l'è stàu in prucessu ch'u gh'è vusciüu du tèmpu.

Di scâvi archeulogichi i l'han pruvàu ch'u se maxinava de l'ö(r)iu, intu [[Libano|Libanu]] e a [[Çipro|Cipru]], zà intu [[IV millennio a.C.|IV milenniu primma de Cristu]], ciü che a [[Crêta]] in gì(r)u au 3500 primma de Cristu. De dòppu, versu u [[II millennio a.C.|1700 primma de Cristu]], a tecnica duve(r)â a l'è vegnüa meju e a [[Ugarit]] (au dì d'ancöi [[Ras Shamra]], inta [[Sciria|Scì(r)ia]])&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet 2000|p. 108}}&lt;/ref&gt; i sun cumpa(r)ìi i primmi gumbi &quot;a èrbe(r)u&quot;, di ciü semplici. De dòppu, l'u(r)iva a l'è rivâ inte l'[[Egitto|Egittu]] daa Scì(r)ia, de dunde a l'è stâ impurtâ au tèmpu da [[IX dinastîa egiçiànn-a|IX dinastìa]], fra u 2160 e u 2040 primma de Cristu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Émile Laoust|tìtolo=Mots et choses berbères. Notes de linguistique et d'ethnographie. Dialectes du Maroc|url=http://www.taymat.org/etudesamazighes/Linguistique/Mots-et-choses-berberes-Emile-Laoust.pdf|ànno=1920|editô=Augustin Challamel|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=446-447}}&lt;/ref&gt;.
[[Immaggine:Presse olive Volubilis.jpg|miniatura|Ricustrusiùn d'ina mö(r)a da ö(r)iu rumâna inta sitài de ''[[Volubilis]]'', d'ancöi in [[Maròcco|Maròccu]]]]
U cumerciu de l'ö(r)iu u remunta pe' cuntru a l'[[Etæ do Brónzo|etài du brunzu]], cu'i [[Itîti|Ittiti]] ch'i se ne rifurnivan dae còste de l'[[Àzia Minô|Asia Minû]] mèntre i [[Faraón|fa(r)aùi]] d'Egittu e i ré da [[Mezopotàmia|Mesuputamia]] i u catavan in Scì(r)ia. Inti palàssi [[Çiviltæ minòica|minòichi]] de Crêta, l'ö(r)iu u l'é(r)a cunservàu in gran quantitài inte di vâsi dìti ''pithoi'', mèntre inti palàssi di [[Çiviltæ micenêa|Micenèi]], inta [[Grêcia|Grecia]] cuntinentâle, s'è truvàu pa(r)egge giâre pe' l'ö(r)iu e de to(r)ette scrìte cu'a [[Lineâre B|lineâ(r)e B]] ch'e fan de mensiùn a l'[[Ideogràmma|ideugramma]] de l'ö(r)iu (''élaion''). De sti tèmpi lì a dêa [[Ìzide|Ìside]] a l'é(r)a cunscide(r)â cumme a patrûna da curtivasiùn de u(r)ive: intu detaju, a vella se ligavan e vertü e e prupietài de l'ö(r)iu. Sti traffeghi, alantu(r)a, i l'é(r)an cuntrulài strêti, scicumme che l'ö(r)iu u l'è(r)a ligàu au pute(r)e ecunòmicu e religiusu&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet 2000|pp. 108-110}}&lt;/ref&gt;.

Dòppu d'ina crisi scciüpâ pe' a caütta de pa(r)eggi stàtti intu [[Levànte (región)|Levante]] in gì(r)u au 1200 primma de Cristu, u muntà da pupulasiùn du Mediteraneu inte l'[[Etæ do færo|etài du fèru]] u l'ha purtàu aa fundasiùn de pa(r)egge culònie da parte di [[Fenìci]] inte l'[[Àfrica du Nòrd|Africa du Nòrd]], cumme [[Cartagine]], e intu meridiùn da [[Spagna]], ciü che tütte quelle di greghi inte l'Asia Minû, inte ìsu(r)e du [[Mâ Egêo|Mâ Egeu]], in [[Siçillia|Sicilia]] e intu restu da [[Magna Grecia]] e du meridiùn da [[Fransa]], survetüttu in [[Corsega]] e a [[Marseggia|Marseja]]. Inte tütte ste regiùi i sun stài velli a purtà a curtivasiùn de l'u(r)iva&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.oliviers-centenaires.com/origine-mythologique-de-l-olivier.html|tìtolo=Olivier centenaire: Arbre de mythologie|léngoa=FR|vìxita=2026-10-27}}&lt;/ref&gt; e a fâne svilüpà i traffeghi. Segundu u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]], l'u(r)iva a nu gh'é(r)a ancù inte l'Italia au tèmpu du [[Lucius Tarquinius Priscus|Tarquinius Priscus]], dau [[616 a.C.|616]] au [[579 a.C.|579 primma de Cristu]]. Intu [[VI secolo a.C.|VI seculu primma de Cristu]] u magistràu e studiusu gregu [[Solón|Sulùn]] u l'ha scritu de lezze ch'e l'han dàu u permissu ae gènte d'[[Atene]] de cumercià l'ö(r)iu d'u(r)iva. Intu [[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]], cun l'[[Lusciandro Magno|Alesciandru Magnu]] ch'u l'axeva cunquistàu u Mediteraneu de levante e l'[[Inpêro persiàn|impe(r)u persiàn]], cu'i traffeghi ch'i sun cresciüi ancù de ciü&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet, 2000|pp. 110-111}}&lt;/ref&gt;.
[[Immaggine:Traditional oil mill in Imperia.jpg|sinistra|miniatura|[[Gumbu]] a ègua dau ''Saggio teorico-pratico sopra gli ulivi, l'olio e i saponi'' du fràtte [[Bertumê Gundurfi]], d[[a Tûria]], [[1793]]]]
Inti seculu de dòppu, cu'u cresce da dumanda d'ö(r)iu pe'u mangià, pe' fà lüxe, pe'a mexìna o pe' de pratiche spurtive e religiuse, se sun svilüpài di növi scistemi de prudusiùn e s'è scritu di manuâli in sce l'argumèntu, cumme quelli du butanicu gregu [[Theóphrastos]] e di agronumi latìn [[Marcus Porcius Cato|Cato]], Pliniu u Veggiu e [[Lucius Iunius Moderatus Columella|Columella]], u(r)igina(r)iu da Spagna, ciü che u [[Mago Carthaginiensis|Mago de Cartagine]]. L'ünificasiùn che l'[[Impêo Roman|impe(r)u rumàn]] u l'axeva dàu ae còste du Mediteraneu a l'ha fàu cresce ancù de ciü i traffeghi e a prudusiùn, cun de regiùi da Spagna e de l'Africa du Nòrd ch'e l'han vistu u svilüppu d'ina curtivasiùn quaxi indüstriâle, grassie a l'emanasiùn de de lezze cumme a ''Lex Marciana'' du [[II secolo|II seculu]], ch'e spunciavan a ciantà e a ineiguà e tère impe(r)iâli&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet, 2000|pp. 111-113}}&lt;/ref&gt;.

A caütta de l'impe(r)u rumàn, l'espansciùn da [[Crestianêximo|religiùn cristiâna]] e, de dòppu, de siviltài islamiche, e l'han purtàu a 'n cangiamèntu intu mudéllu de cunsümmu, inte regiùi de prudusiùn e inte rée cumerciâli de l'ö(r)iu. I [[Repùbrica de Zena|zenesi]] e i [[Repùbrica de Venéçia|venesiài]] i se sun prufitài de [[Croxæ|cruxàe]] pe' svilüpà di gran traffeghi, ch'i rendevan bèn, cu'u Levante, ciü che pe' spuncià a curtivasiùn de l'u(r)iva e pe' fà frunte ai növi besögni purtài daa prudusiùn du [[Savón|saùn]], pe' cumm'u l'è cumpa(r)ìu intu [[IX secolo|IX seculu]], cuscì cumme pe' rifinì di tesciüi&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet, 2000|pp. 114-116}}&lt;/ref&gt;.

A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a l'è cumensâ in'etài de espansciùn ch'a l'ha ti(r)àu avanti pe' de lungu, pe' purtà l'u(r)iva aa sò mascima estensciùn pe' terito(r)iu, spunciâ da 'na dumanda ch'a cresceva inta sucietài mudèrna e cun sèmpre ciü de indüstrie, dae frabiche du saùn, a quelle de tesciüi e intu setû da mecanica. Cu'a descuvèrta du [[Nêuvo Móndo|Növu Mundu]], i spagnòlli i l'han purtàu l'u(r)iva inte sò culònie de [[Americhe]], in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Méscico|Mescicu]], [[Perù|Perü]] (du [[1560]]), [[Cile]] e [[California]]. Inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], au mascimu svilüppu de campagne e de culònie de l'Euròpa, l'u(r)iva a l'è rivâ ascì aa sò mascima difüxùn. Scibèn che, du [[XX secolo|Növesèntu]], a süperficce a u(r)ive a secce ca(r)â, u cresce da resa inta curtivasiùn e inta maxinatü(r)a de l'ö(r)iu u l'ha fàu muntâ de sinque votte, fra u [[1903]] e u [[1998]], a prudusiùn mundiâle de ö(r)iu&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet, 2000|pp. 117-120}}&lt;/ref&gt;.

== Curtivasiùn ==
[[Immaggine:Olive niche.jpg|miniatura|Tère intu bacìn du Mediteraneu dunde l'u(r)iva a l'è curtivâ&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.researchgate.net/publication/261005349_Modelizacion_del_ciclo_fenologico_reproductor_del_olivo_Olea_europaea_L|tìtolo=Modelización del ciclo fenológico reproductor del olivo|outô=Jose Oteros|dæta=Frevâ 2014|léngoa=ES}}&lt;/ref&gt;]]
L'u(r)iva a l'è curtivâ pe'u ciü intu bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]], ciü che inte de âtre regiùi du mundu dau climma dife(r)ènte da quellu mediteraneu, ch'e se trövan in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Australia]], [[Cile]] e [[Perù|Pe(r)ü]]&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Mariela Torres, Pierluigi Pierantozzi, Peter Searles, M. Cecilia Rousseaux, Georgina García-Inza, Andrea Miserere, Romina Bodoira, Cibeles Contreras e Damián Maestri|dæta=27 utubre 2017|tìtolo=Olive Cultivation in the Southern Hemisphere: Flowering, Water Requirements and Oil Quality Responses to New Crop Environments|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 8|nùmero=1830|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5663689}}&lt;/ref&gt;.

=== Cresce e difüxùn ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Olea europaea young plant01.jpg|In'u(r)iva nuélla
Olea europaea (base of tree).jpg|Èrbe(r)u cu'e ferle d'inta câsa
Olive tree grafting.jpg|U(r)iva inse(r)ìa a cu(r)una
&lt;/gallery&gt;
E u(r)ive e prefe(r)ìscen di terén ricchi de [[carcâ]], ancù meju se in sce de rive o de còste, cuscì cumme pe'i pòsti dau climma ciü vixìn aa ma(r)ìna. E ponen cresce inte ògni qualitài de terén lege(r)u, fina in sce de l'argilla ch'a sciüghe bèn, mèntre inti tère ciü bune e patìscen ciü fassile de ma(r)utìe e e prudüxen de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] ciü grammu, cumm'u nutava zà u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]]. E u(r)ive e vegnen sciü bèn inti climmi câdi e inti pòsti au su(r)ìu, sènsa de punti lüveghi. E tempe(r)atü(r)e ciü basse de -10&amp;nbsp;°C e ponen purtà a di dànni fina inte ciante ciü grosse mèntre che, pe' cuntru, i èrbu(r)i i scampan bèn ai mumènti de [[Sésia|sessia]], grassie ae sò [[Réixe|raìxe]] rexistènti e bèn spantegài. E u(r)ive e ponen restà in prudusiùn pe' di seculi, s'e sun scravài bèn e cun regularitài&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.oliveoiltimes.com/world/preservation-of-monumental-olive-trees/50921|tìtolo=On the Preservation and Maintenance of Monumental Olive Trees|dæta=22 marsu 2016|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;.

E u(r)ive e se ponen spantegà inte de mane(r)e dife(r)ènti, faxèndune de [[Talea|talee]] o destacandune de [[Margòtta|ferle]]; i èrbe(r)i i taccan fassile in sce terén giüsti e, s'i sun tajài, i böttan turna cun de [[Fèrla|ferle]] dau seppu. De ciü, i se ponen curtivà partèndu fìn daa semènsa. A ògni moddu, a resa di èrbe(r)i nasciüi da ferle o daa semènsa a l'è ciütòstu scarsa e, pe' fâla vegnì meju, a cianta a l'è da [[Inestu|inse(r)ì]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=A. Lewington|outô2=E. Parker|tìtolo=Ancient Trees|ànno=1999|editô=Collins &amp; Brown|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=114|ISBN=978-1-85585-704-9}}&lt;/ref&gt;. Pe' agiütà a cianta a [[bötà]], u [[Pericàrpo|pe(r)icarpu]], ch'u l'è bagnàu d'ö(r)iu, u l'è inüme(r)ìu faxèndulu marsì in pôcu, o se nù u l'è ciumbàu inte l'ègua câda o int'ina sulusiùn alcalìna&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.plantgrower.org/olive.html|tìtolo=Olive|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;.

Quandu che u frèidu ze(r)àu u fa di dànni o u massa e parte ciü âte de l'èrbe(r)u, u portainestu u pò scampà au mèximu e cacià turna di brutti, che a sò votta i vegnen di növi èrbe(r)i. Inte sta mane(r)a e u(r)ive e ponen resciu(r)ì pe' sò cuntu. Presèmpiu, quandu du [[1985]] ina gran ze(r)â in [[Toscann-a|Tuscâna]] a l'axeva strinàu tante u(r)ive in prudusiùn o bèn che vegge, u s'è previstu che i u(r)ivèi i se sa(r)ean repiài tèmpu de quattru o sinqu'ànni&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/food/1985/08/18/the-italian-extra-virgin-olive-oil-disaster/2a00c9bc-ce00-4c99-8714-a2a7691a09d1/|tìtolo=The Italian Extra-Virgin Olive Oil Disaster|outô=Toni Lydecker|scîto=The Washington Post|dæta=18 agustu 1985|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;.

=== Campâ ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Passo del Ginestro-uliveto.jpg|De [[Réa da u(r)ive|rée da u(r)ive]] a[[u Téstegu]]
The Olive Harvest (1862-63), by Telemaco Signorini.jpg|A campâ a man, [[Telemaco Signorini]], [[1862]]
COLLECTIE TROPENMUSEUM Olijfoogst met behulp van stokken TMnr 10028630.jpg|A batte cu'e [[Canna (cianta)|canne]], [[Maròcco|Maròccu]], [[1955]]
Harvesting of olives 'salonenque' with comb.jpg|Petenetta da campà e u(r)ive, [[Fransa]]
Old woman cleaning olives.jpg|Ina dònna [[Tunixia|tünisìna]] ch'a passa e u(r)ive au [[seassu]]
Olivenernte.JPG|U(r)ive passài aa [[Chita(r)a (agricultü(r)a)|chita(r)a]] in [[Grêcia|Grecia]]
Ilham Aliyev attended opening of olive oil and table olive products processing plant in Zira settlement 07.jpg|Macchina pe'a curtivasiùn indüstriâle, [[Azerbaijan|Azerbaigiàn]]
&lt;/gallery&gt;
Inta regiùn du Mediteraneu e u(r)ive e sun campài a l'autünnu, a partì dau mese d'utubre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.organicfarming-italy.com/en/olive-harvest-2025-2026-europe/|tìtolo=Olive Harvest 2025/2026 Europe - Production, Quality &amp; Outlook|dæta=27 frevâ 2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;. De sòlitu, a ciü parte de u(r)ive a l'è campâ batèndu l'èrbe(r)u intregu o ina sò ramma aa votta. In âtru scistema duve(r)àu u l'è quellu de muntà cu'ina sca(r)a e campà e u(r)ive a man, metèndule int'in [[Sàcco|saccu]] o ina [[Sachetta (agricultü(r)a)|sachetta]] purtâ in scôsu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20131228120928/http://olivemuseum.com/harvest-olives.html|tìtolo=Methods for harvesting olive fruit|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;. E u(r)ive da to(r)a e sun da campà cun di scistema ciü delicài, scicumme che i früti macài i ciappan in güstu ama(r)u: inte stu câxu, presèmpiu, quand'i se campan u se pòrta au còllu de [[Cavagna|cavagne]], dunde metìgheli a man. Inte de regiùi de l'[[Italia]], cumme a [[Liguria|Ligü(r)ia]], ciü che da [[Croaçia|Cruassia]] e da [[Grêcia|Grecia]], e u(r)ive e sun campài pe' tradisiùn a man, scicumme che u terén u l'è tròppu asidentàu pe' duve(r)âghe de macchine. De cunseguènsa, a segunda du scistema duve(r)àu i früti i sun campài sènsa gua(r)i de macaü(r)e, cuscì che u prudòttu, aa fìn, u riva a 'na qualitài bèn âta. Inte sti câxi, u se pò campà e u(r)ive dae ramme tajài da l'èrbe(r)u, travaju ch'u l'agiütta fina pe'a prudusiùn di ànni de dòppu&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|ànno=2006|méize=Primma/Stài|tìtolo=Unusual Olives|revìsta=Epikouria Magazine|léngoa=EN}}&lt;/ref&gt;. A quantitài d'ö(r)iu intu frütu a cangia bèn fra ina cultivar e l'âtra; a ògni moddu u pe(r)icarpu, de sòlitu, u cuntegne fra u 60 e u 70% d'ö(r)iu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Oliver Rackham|outô2=Jennifer Alice Moody|tìtolo=The making of the Cretan landscape|url=https://books.google.com/books?id=k4dHmA9jq4wC|ànno=1996|editô=Manchester University Press|léngoa=EN|ISBN=978-0-7190-3647-7}}, mensunàu inte: {{Çitta publicaçión|outô=F. R. Riley|ànno=2002|tìtolo=Olive Oil Production on Bronze Age Crete: Nutritional properties, Processing methods, and Storage life of Minoan olive oil|revìsta=Oxford Journal of Archaeology|volùmme=Vul. 21|nùmero=63|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1111%2F1468-0092.00149}}&lt;/ref&gt;.

=== Minacce ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Bactrocera oleae g2 (cropped).jpg|In'u(r)iva cu'u vermu da musca au tersu stàddiu
Prays oleae 1.jpg|De föje sgarbài daa camu(r)a de l'u(r)iva
Spilocaea oleagina.jpg|E cunseguènse in sce föje da ''Venturia oleaginea''
Pseudomonas savastanoi g1.jpg|Ina massa purtâ daa rugna de l'u(r)iva
Olivenhain mit Xylella fastidiosa bei Surano LE 190710.jpg|In u(r)iveu curpìu daa ''Xylella''
&lt;/gallery&gt;
Di gran dànni aa curtivasiùn i sun quelli fài daa [[musca de l'u(r)iva]] (''Bactrocera oleae''), ch'a l'inse(r)ìsce e sò öve intu frütu. A purpa in gì(r)u au garbu a finìsce pe' marsì e a vegne ama(r)a, cun l'u(r)iva ch'a nu se pò ciü mangià. U vermu da musca u pò purtà a perde du tüttu a prudusiùn de u(r)ive da to(r)a, mèntre a pò sbascià u prêxu de l'ö(r)iu de l'80%&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://ipm.ucanr.edu/home-and-landscape/olive-fruit-fly/#gsc.tab=0|tìtolo=Olive Fruit Fly|outô=University of California|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;.

Dapöi u gh'è u vermu da [[camu(r)a de l'u(r)iva]], ''Prays oleae'', che de primma a ne [[Minatô (botànica)|sgarba e föje]] e lì drentu a vegne ina püpa. A segunda e a tersa generasiùn du mèximu ànnu e pòrtan pe' cuntru a di dànni ae föje, ae sciu(r)e e ai früti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.forestpests.eu/pest/prays-oleae|tìtolo=Prays oleae: Olive moth|outô=Forest Pests Europe|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;.

In funzu, a ''[[Venturia oleaginea]]'', u pò ferà i èrbe(r)i pe' ciü stagiùi daa fì(r)a, purtandu ina ma(r)utìa ch'a se mustra cun de macce scü(r)e in sce föje, cun di gran dànni ai u(r)ivèi. Intu detaju, sta ma(r)utìa a ne ruìna i früti, faxènduli maü(r)à ciü tardi e sbasciandune a resa de l'ö(r)iu&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Friday O. Obanor, Monika Walter, E. Eirian Jones e Marlene V. Jaspers|ànno=2008|tìtolo=Effect of temperature, relative humidity, leaf wetness and leaf age on Spilocaea oleagina conidium germination on olive leaves|revìsta=European Journal of Plant Pathology|volùmme=Vul. 120|nùmero=3|pp=211-222|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1007%2Fs10658-007-9209-6}}&lt;/ref&gt;.

Pe'i [[Bacteria|bate(r)i]] u gh'è u ''[[Pseudomonas savastanoi]]'' pv. ''oleae'', ch'u pòrta aa &quot;rugna de l'u(r)iva&quot;, ch'a se mustra cun de masse inti bötti da cianta&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=J. D. Janse|ànno=1982|tìtolo=Pseudomonas syringae subsp. savastanoi (ex Smith) subsp. nov., nom. rev., the bacterium causing excrescences on Oleaceae and Nerium oleander L.|revìsta=International Journal of Systematic Bacteriology|volùmme=Vul. 32|nùmero=2|pp=166-169|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1099%2F00207713-32-2-166}}&lt;/ref&gt;, e a ''[[Xylella fastidiosa]]'', che dai agrümmi e dai vì a l'ha cumensàu a ferà e u(r)ive da [[Puggia|Püja]], cu'a ma(r)utìa dìta u [[cumplessu du secà lestu de l'u(r)iva]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://ourenvironment.berkeley.edu/2015/02/minimizing-the-spread-of-disease-in-italys-famous-olive-trees/|tìtolo=Minimizing the Spread of Disease in Italy's Famous Olive Trees|scîto=Our Environment at Berkeley|editô=University of California, Berkeley|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-32031233|tìtolo=EU warning as olive tree disease spreads in Italy|dæta=24 marsu 2015|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.atlasobscura.com/articles/olive-oil-disease-italy|tìtolo=The Farmer Trying to Save Italy's Ancient Olive Trees|outô=Agostino Petroni|dæta=29 arvì 2021|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. U sò [[Vetô (epidemiologîa)|vetû]] prinsipâle u l'è ''[[Philaenus spumarius]]''&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=G. P. Martelli, D. Boscia, F. Porcelli e M. Saponari|ànno=2015|tìtolo=The olive quick decline syndrome in south-east Italy: A threatening phytosanitary emergency|revìsta=European Journal of Plant Pathology|volùmme=Vul. 144|nùmero=2|pp=235-243|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1007%2Fs10658-015-0784-7}}&lt;/ref&gt;.

Inte tère ciü a setentriùn dunde se trövan di u(r)ivèi, cumme inte l'[[Italia]] du nòrd, inta [[Fransa]] du süd e in [[Svissea|Svisse(r)a]], e u(r)ive e patìscen ascì u ze(r)u&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.patrimoineculinaire.ch/Prodotti#471|tìtolo=Olio d'oliva ticinese|léngoa=IT|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. E bu(r)iâne de vèntu e d'ègua ch'e dü(r)an pe' di giurni au tèmpu de campâ e u(r)ive e ponen purtà a di dànni. Inte parte ciü frèide de l'entrutèra du Mediteraneu a curtivasiùn de l'u(r)iva a lascia u pòstu a quella de âtri èrbe(r)i da frütu, pe'u ciü de [[Castagna|castagne]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Mazzoleni|tìtolo=Recent Dynamics of the Mediterranean Vegetation and Landscape|url=https://books.google.com/books?id=s88vzd9PwkkC|ànno=2004|editô=John Wiley &amp; Sons|léngoa=EN|p=145|ISBN=978-0-470-09370-2}}&lt;/ref&gt;.

=== Va(r)ietài ===
U gh'è de sentenàe de qualitài de u(r)ive, cunscide(r)ài cumme de sò [[cultivar]]&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|tìtolo=World Olive Encyclopedia|ànno=1996|editô=International Olive Council|léngoa=EN|capìtolo=Cultivars|ISBN=978-84-01-61881-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Fabrizia Lanza|tìtolo=Olive: A Global History|ànno=2012|editô=Reaktion Books|léngoa=EN|pp=106-110|ISBN=978-1-86189-972-9}}&lt;/ref&gt;. Fra 'na va(r)ietài e l'âtra se ghe ponen truvà di cangiamènti impurtanti intu cu(r)û, inte dimensciùi, inta furma e inte carateristiche du svilüppu de l'u(r)iva, ciü che in sce qualitài de l'ö(r)iu ch'u se ne franze&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Ina va(r)ietài d'u(r)iva a pò êsse da ö(r)iu, da to(r)a o buna pe' tütte due&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=A. Garrido Fernandez|outô2=M. J. Fernandez-Diez|outô3=M. R. Adams|tìtolo=Table Olives: Production and Processing|ànno=1997|editô=Springer|léngoa=EN|pp=23-45|ISBN=978-0-412-71810-6}}&lt;/ref&gt;.

Scicumme che tante va(r)ietài d'u(r)iva e sun quaxi du tüttu o du tüttu [[Outoinconpatibilitæ|autu-incumpatibili]], e sun de sòlitu ciantài a cubbie, cu'ina cultivar prima(r)ia e üna segunda(r)ia, sernüa pe'a sò capacitài de fecundà a prima(r)ia. U scistema de autuincumpatibilitài u cumprènde numma che dui gruppi, basài in sc'in [[gêne]] ch'u g'ha giüstu dui [[Alêle|alêli]] e ch'u pòrtan aa fòrte autu-sterilitài ch'a s'è truvâ inte l'u(r)iva&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Mariotti, Saverio Pandolfi, Isabelle De Cauwer, Pierre Saumitou-Laprade, Philippe Vernet et al.|ànno=2021|tìtolo=Diallelic self-incompatibility is the main determinant of fertilization patterns in olive orchards|revìsta=Evolutionary Applications|volùmme=Vul. 14|nùmero=4|pp=983-995|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8061272}}&lt;/ref&gt;.

Pe' mezzu de pröve de selesiùn in sce l'u(r)iva u s'è mi(r)àu pe'u ciü de ti(r)à fö(r)a di ibridi cun de carateristiche ch'e vegnissen a taju ai cuntadìn, a cumensà daa rexistènsa aa ma(r)utìa purtâ dai funzi du genere ''[[Verticillium]]''&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Pedro Valverde, Diego Barranco, Francisco Javier López-Escudero, Concepcion Munoz Díez e Carlos Trapero|dæta=22 frevâ 2023|tìtolo=Efficiency of breeding olives for resistance to Verticillium wilt|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 14, 1149570|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9994353/}}&lt;/ref&gt;.

=== Specie invasiva ===
[[Immaggine:Invasive weeds in the adelaide hills.jpg|miniatura|De u(r)ive intu mezzu a de âtre ciante invasive in sce [[Adelaide Hills]]|sinistra]]
Fìn da quandu s'è cumensàu a curtivâla, l'u(r)iva a l'è turnâ pa(r)egge votte au sò [[Spêce sarvæga|stàttu sarvègu]], cun ste ciante ch'e l'han fina piàu u pòstu de pupulasiùi sarvège u(r)igina(r)ie de l'Euròpa de meridiùn&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Roselyne Lumaret|outô2=Noureddine Ouazzani|ànno=2001|tìtolo=Ancient wild olives in Mediterranean forests|revìsta=Nature|volùmme=Vul. 413|nùmero=6857|p=700|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1038%2F35099680}}&lt;/ref&gt;.

Inte l'[[Australia do Sud|Australia du Süd]] l'u(r)iva a l'è cunscide(r)â cumme ina specie invasiva, u(r)igine de tanti dànni ae ciante du pòstu. Inte ste tère a sò semènsa a l'è spantegâ daa [[Vórpe róssa|vurpe russa]], in'âtra specie ch'a gh'è stâ intrudòtta, e da di uxelli cumme u [[Stronéllo|strunéllu eurupeu]] e l'[[emu]]. I òssi i böttan cuscì inti bòschi, pe' creà in ambiènte scü(r)u ch'u suffuca i brutti di èrbe(r)i du pòstu&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=D. H. R. Spennemann|outô2=L. R. Allen|ànno=2000|tìtolo=Feral olives (Olea europaea) as future woody weeds in Australia: a review|revìsta=Australian Journal of Experimental Agriculture|volùmme=Vul. 40|nùmero=6|pp=889-901|léngoa=EN|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2000AuJEA..40..889S}}&lt;/ref&gt;. Scicumme che u climma de sta regiùn u l'è seccu e zà bèn a pe(r)ìgu du brüxâ, l'u(r)iva sarvèga, ch'a l'è pina d'ö(r)iu, a fa muntà du bellu stu genere de pe(r)ìgu inti bòschi [[Sclerofìllo|sclerufilli]] ch'i se ghe trövan&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130205144030/http://www.pir.sa.gov.au/__data/assets/pdf_file/0019/37900/Olives_weed.pdf|tìtolo=Olives as Weed|outô=Animal and Plant Control Commission of South Australia|léngoa=EN|vìxita=2026-10-29}}&lt;/ref&gt;.

== Prudusiùn ==
[[Immaggine:Porducción de olivas.PNG|miniatura|'''o&amp;nbsp;'''=&amp;nbsp;100.000 tunelàe/ànnu; a pusisiùn di tundìn a l'è indicativa.]]
E u(r)ive e sun fra i èrbe(r)i da frütu ciü spantegài au mundu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20070313202743/http://apps3.fao.org/wiews/olive/intro.jsp|tìtolo=FAO, 2004|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;. Du [[2024]], inte 58 stàtti di sinque cuntinènti u gh'é(r)a di u(r)ivèi cumerciâli&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.oliveoiltimes.com/business/global-olive-oil-production-hits-record-3-5-million-tons/142651|tìtolo=Global Olive Oil Production Hits Record 3.5 Million Tons|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;, ch'i cruvivan in'estensciùn de ciü o mênu 11,6 miliùi de ètta(r)i, ch'u l'è tòstu in quartu da süperficce destinâ de fissu ae curtivasiùi&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta publicaçión|outô=L. Fernández-Lobato, B. Ruiz-Carrasco, M. Tostado-Véliz, F. Jurado e D. Vera|dæta=25 frevâ 2024|tìtolo=Environmental impact of the most representative Spanish olive oil farming systems: A life cycle assessment study|revìsta=Journal of Cleaner Production|volùmme=Vul. 442|nùmero=141169|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1016%2Fj.jclepro.2024.141169}}&lt;/ref&gt;. Pe' cunfruntu, du [[2011]] u gh'é(r)a 9,6 miliùi de ètta(r)i curtivài a u(r)ive, in'estensciùn ciü che duggia de quant'u l'è dedicàu ae [[Mei|mè(r)e]], ae [[Banana|banane]] o ai [[Màngo|manghi]]; u gh'è numma che e [[Pàrma da còcco|parme da coccu]] e [[Pàrma da êuio|quelle da ö(r)iu]] ch'e cröven in'estensciùn ciü grande&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567#ancor|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;.

Segundu a [[Food and Agriculture Organization]] (FAO), i 10 prudutûi ciü impurtanti i se trövan tüttu inta regiùn du Mediteraneu, pe' cruvì u 95% da prudusiùn mundiâle de u(r)ive&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL/visualize|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;. A [[Spagna]] a l'è u primmu prudutû mundiâle e u stàttu cun ciü tère dedicàe aa curtivasiùn de l'u(r)iva, cun ciü de 180 miliùi de èrbe(r)i spantegài in sce ciü de 2.507.684&amp;nbsp;ha, cun dòppu a [[Tunixia|Tünisìa]] (1.746.360&amp;nbsp;ha) e l'[[Italia]] (1.143.363&amp;nbsp;ha)&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;. In Italia l'u(r)iva a l'è curtivâ pe'u ciü au meridiùn, dund'u se campa i trèi quarti da prudusiùn, mèntre u ghe n'è de mênu au nòrd, ciü frèidu, che pe(r)ò u l'ha vistu cresce a sò prudusiùn, survetüttu inti micru-climmi ciü câdi da [[Liguria|Ligü(r)ia]] e de culìne in gì(r)u au [[Lago de Garda|lagu de Garda]]. Intu detaju, u gh'è in sci 170 miliùi de ciante spartìe fra 'n miliùn de imprese agricule&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.madeinsouthitalytoday.com/made-in-italy-olive-oil.php|tìtolo=Italy olive oil production|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;.

Pe' l'ö(r)iu d'u(r)iva, a Spagna a l'è au primmu pòstu pe' prudusiùn, cu'u 25% de l'ö(r)iu maxinàu inte tüttu u mundu, cun dòppu l'Italia, u [[Maròcco|Maròccu]] e a Tünisìa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.oliveoilworldcongress.com/olive-oil-global-production-could-decrease-20-due-to-global-warming|tìtolo=Olive oil global production could decrease 20% due to global warming|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;. L'[[Union Europea|Uniùn Eurupea]], pe'u ciü pe' mezzu da Spagna, da [[Grêcia|Grecia]] e de l'Italia, a rapresènta tòstu u 60% da prudusiùn mundiâle d'ö(r)iu d'u(r)iva&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Prudutûi prinsipâli (2016)&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://faostat.fao.org/|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;
!Stàttu
!Prudusiùn [t]
!Estensciùn [ha]
!Resa [t/ha]
|-
|Mundu
| style=&quot;text-align:right;&quot; |19.267.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |10.650.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,8091
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Europe.svg}} [[Union Europea|Uniùn Eurupea]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |11.686.528
| style=&quot;text-align:right;&quot; |5.028.637
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2,3240
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Spain.svg}} [[Spagna]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |6.560.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2.573.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2,5490
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Greece.svg}} [[Grêcia|Grecia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2.343.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |887.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2,6414
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2.092.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.165.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,7950
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Turkey.svg}} [[Turchia|Türchìa]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.730.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |846.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2,0460
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Morocco.svg}} [[Maròcco|Maròccu]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.416.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.008.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,4044
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Syria (2025-).svg}} [[Sciria|Scì(r)ia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |899.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |765.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,1748
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Tunisia.svg}} [[Tunixia|Tünisìa]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |700.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.646.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |0,4253
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Algeria.svg}} [[Algerîa|Alge(r)ìa]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |697.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |424.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,6437
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Egypt.svg}} [[Egitto|Egittu]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |694.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |67.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |6,7293
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Portugal_(official).svg}} [[Portogallo|Purtugallu]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |617.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |355.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,7394
|}

== Nòtte ==
;Nòtte au tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòtte bibliugrafiche
&lt;references responsive /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Marie-Claire Amouretti|outô2=Georges Comet|tìtolo=Le Livre de l'olivier|ànno=2000|editô=Aix-en-Provence|çitæ=ÉDISUD|léngoa=FR|cid=Amouretti &amp; Comet, 2000|ISBN=978-2-7449-0198-0}}

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}

{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Plantae]]
[[Categorîa:Agricoltua]]</text>
      <sha1>21ojlvgmsncameerbvmkz8mrj0uf9kh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>275226</id>
      <parentid>275225</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:40:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>275226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55814" sha1="0sf4v8e3h88xc97nhk1dh35s96pqc5o" xml:space="preserve">{{Arbenganese}}
{{Tassobox
|nome = ''Olea europaea''
|immagine = Olea europaea - Zeytin.JPG
|didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;U(r)ive inta [[pruvinsa de Adana]], [[Turchia|Türchìa]]&lt;/div&gt;
|var-intervàllo_geològico = Intervallu geulogicu
|intervallo = {{Intervàllo geològico|0.06|0|Âtu [[pleistucêne]]-ancöi}}
|var-stâto_de_conservaçión = Stàttu de cunservasiùn
|statocons = LC
|statocons_versione = iucn3.1
|statocons_ref = &lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.iucnredlist.org/species/63005/209128651|tìtolo=Olive - Olea europaea|outô=IUCN|dæta=2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|var-clasificaçión_APG_IV = Clascificasiùn APG IV
|var-domìnio = Duminiu
|dominio = [[Eukaryota]]
|var-régno = Regnu
|regno = [[Plantae]]
|sottoregno = [[Tracheobionta]]
|var-sotorégno = Sutturegnu
|var-superdivixón = Süperdivixùn
|superdivisione = [[Spermatophyta]]
|var-divixón = Divixùn
|divisione = [[Magnoliophyta]]
|var-clàsse = Classe
|classe = [[Magnoliopsida]]
|var-sotoclàsse = Suttuclasse
|sottoclasse = [[Asteridae]]
|var-órdine = Urdine
|ordine = [[Scrophulariales]]
|var-famìggia = Famìa
|famiglia = [[Oleaceae]]
|var-tribù = Trebü
|var-sototribù = Suttutrebü
|var-génere = Genere
|genere = [[Olea]]
|var-spêce = Specie
|specie = '''O. europaea'''
|var-clasificaçión_Cronquist = Clascificasiùn Cronquist
|FIL? = x
|regnoFIL = [[Plantae]]
|clade1 = [[Angiospermae]]
|clade2 = [[Mesangiospermae]]
|clade3 = [[Eudicotidae]]
|clade4 = [[Eudicotidae sentrâli]]
|clade5 = [[Superasteridae]]
|clade6 = [[Asteridae]]
|clade7 = [[Euasteridae]]
|clade8 = [[Lamiidae]]
|ordineFIL = [[Lamiales]]
|famigliaFIL = [[Oleaceae]]
|specieFIL = '''O. europaea'''
|var-nomenclatûa_binomiâle = Numenclatü(r)a binumiâle
|binome = Olea europaea
|biautore = [[Linneo|L.]]
|bidata = 1753
|tribùFIL = [[Oleeae]]
|sottotribùFIL = [[Oleinae]]
|genereFIL = [[Olea]]
|var-scinònimi = Scinonimi&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;
|sinonimi = ''Olea pallida'' &lt;small&gt;Salisb., 1796&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;''Olea sativa'' &lt;small&gt;Hoffmanns. &amp; Link, 1820&lt;/small&gt;
|suddivisione = Suttuspecie
|suddivisione_testo = * ''O. europaea cerasiformis''
* ''O. europaea cuspidata''
* ''O. europaea europaea''
* ''O. europaea guanchica''
* ''O. europaea laperrinei''
* ''O. europaea maroccana''
|mappa_distribuzione = Olea europaea range.svg
|didascalia_distribuzione = {{Legend|#70A800|''O. europaea europaea''}}
{{Legend|#CA7AF5|''O. europaea laperrinei''}}
{{Legend|#FFFF00|''O. europaea maroccana''}}
{{Legend|#0070FF|''O. europaea guanchica''}}
{{Legend|#FF0000|''O. europaea cerasiformis''}}&lt;span style=&quot;color:#FFA800&quot;&gt;&lt;big&gt;&amp;#9650;&lt;/big&gt;&lt;/span&gt;Purtàu da l'òmmu e natü(r)alizàu ([[sinantropìsmo|sinantrupismu]])
}}
L'&amp;#8203;'''u(r)iva'''{{#tag:ref|Scritu ascì ''u&quot;riva''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia Fratelli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=604|volùmme=Vul. II}}&lt;/ref&gt; o ''uȓiva''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Utubre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=143, 223|ISBN=979-12-985789-0-6}}&lt;/ref&gt;, ''aurive̍'' in [[Dialetto monegasco|munegascu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Louis Barral|tìtolo=Dictionnaire Français - Monegasque|url=https://www.traditions-monaco.com/dictionnaire-francais-monegasque|ànno=1983|editô=Mairie de Monaco|çitæ=Munegu|léngoa=LIJ, FR|p=180}}&lt;/ref&gt;, ''auriva'' in [[Dialettu ventemigliusu|vintimiusu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Enrico Malan|tìtolo=Dizionario Ventimigliese-Italiano - Italiano-Ventimigliese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/TO01794218|ànno=Utubre 2010|editô=Cumpagnia d'i Ventemigliusi-Alzani Editore|çitæ=Vintimìa-Pineròllu|léngoa=LIJ, IT|pp=25, 254|ISBN=978-88-8170-396-8}}&lt;/ref&gt;, ''auriva'' a [[L'Isura|L'Ìsu(r)a]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Marino Cassini|outô2=Alberto Cane|outô3=Roberta Sala|tìtolo=Le parole della nostra infanzia - Dialettu Lisurencu|url=http://www.marinocassini.it/Oggetti%20scaricabili/ITACA.pdf|ànno=2020|çitæ=D'Âtu d'Arbisö(r)a|léngoa=LIJ, IT|p=11}}&lt;/ref&gt;, ''au&lt;u&gt;r&lt;/u&gt;ìva'' a[[U Soudàn|u Sodàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.soudan.it/dizionar.htm|tìtolo=Dizionario illustrato Soudanèlu-Italiano|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;, ''auriva'' a [[A Burdighea|Burdighe(r)a]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20211204110650/http://www.urisveiuburdigotu.it/uburdigotu/az/index.htm|tìtolo=burdigotu - italiano: Piccolo dizionario|outô=Anacleto Miele|dæta=1971|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;, ''ou''r''iva'' o ''cianta d'ou''r''ive'' a [[Seriana|Se(r)iâna]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Loredana Veneziano|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Ceriana|url=https://books.google.com/books?id=KIJuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Philobiblon Edizioni|çitæ=Vintimìa|léngoa=LIJ, IT|p=265|ISBN=88-94-71482-9}}&lt;/ref&gt;, ''èrbuu'', ''uivu'' o ''urivu'' a [[Inéia|Uneja]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Lucetto Ramella|tìtolo=Vocabolario italiano - dialetto d'Oneglia|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008590|ànno=2003|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Imperia|léngoa=LIJ, IT|p=116}}&lt;/ref&gt;, ''auìva'', ''uìva'' o ''uìvu'' a [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]]&lt;ref name=&quot;AAVV2020&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Ambrogio Arimondo, Mario Corso, Giorgio Fedozzi e Giovanni Arbarelli|tìtolo=U vucabulâiu: dizionario ragionato della parlata di San Bartolomeo al Mare e dintorni (Ed. 2020, Parte 1, Glossario)|url=http://www.cadepuio.it/files/glossario_2-2020.pdf|ànno=2020|editô=Circolo Culturale Cà de Puiö|léngoa=LIJ, IT|p=21}}&lt;/ref&gt;, ''aur̂iva'' a [[Ciappa (San Bertumê)|Ciappa]]&lt;ref name=&quot;AAVV2020&quot; /&gt;, ''uìvu'' in [[Andôa|Andö(r)a]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.andoraneltempo.it/librigallerie/volume-2---adriano-ghiglione.php|tìtolo=Manuale della parlata di Rollo e della Marina: versione italiano-andorese|outô=Adriano Ghiglione|léngoa=LIJ, IT|p=403|vìxita=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;, ''u''r''iva'' o ''u''r''ivu'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0077958|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=A(r)àsce|léngoa=LIJ, IT|pp=50, 148}}&lt;/ref&gt;, ''oîvu'' o ''uîvu'' intu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=52}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=[[Giulia Petracco Sicardi]]|tìtolo=Dizionario pietrese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/SBL0307094|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=85}}&lt;/ref&gt;, ''oîvu'' a [[Borṡi|Borzi]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0465052|ediçión=2|ànno=Mazzu 1989 (1984)|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}&lt;/ref&gt;, ''or̭ivu'' a [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}&lt;/ref&gt;, ''ur̭ivu'' a [[Gura (Finô)|Gu(r)a]] e [[Ölle]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008566|ànno=Lüju 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=LIJ, IT|p=198}}&lt;/ref&gt;, ''oriva'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|pp=92, 186}}&lt;/ref&gt;, ''oiva'' a [[Varigotti|Va(r)igotti]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=92}}&lt;/ref&gt;, ''ouviva'' o ''erbu d'ouvive'' in [[Dialettu savuneize|savunese]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Rosa Sguerso|outô2=Anita Sguerso|tìtolo=Compendio di voci ed espressioni del dialetto savonese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CFI0240514|ànno=Lüju 1985|editô=Editrice Liguria|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=99}}&lt;/ref&gt;, ''erbo d'oive'', ''erbo d'öive'', ''oivo/oîvo'' o ''öivo'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/olivo#olivo.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - olivo|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=olivo|tìtolo=TIG - olivo|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;|group=n.}} ('''''Olea europaea''''' &lt;small&gt;[[Linneo|L.]], 1753&lt;/small&gt;) a l'è ina [[Spêce|specie]] de [[Plantae|cianta]] da [[Famìggia (tascionomîa)|famìa]] de ''[[Oleaceae]]'', dau purtamèntu a [[Èrbo|èrbe(r)u]] o a [[Cósto|custu]] e spantegâ in natü(r)a fra [[Africa]], [[Asia]] e [[Euròpa|Eurôpa]] faciâ in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Cu'u numme u(r)iva, pe'u ciü, u se fa de riferimèntu aa varietài dumèstega da [[Sotospêce|suttuspecie]] '''''Olea europaea europaea''''', ch'a l'è stâ sernüa da l'òmmu e che, au dì d'ancöi, a l'è curtivâ cumme [[Èrbo da frûto|èrbe(r)u da frütu]] inte regiùi sübtrupicâli de tüttu u mundu, cu'e sò [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] ch'e sun duve(r)ài tantu pe' franzene de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] che pe' êsse mangiài cuscì.

== U(r)igine du numme ==
[[Immaggine:Olive and Oil etymology.svg|sinistra|miniatura|U(r)igine de pa(r)olle &quot;u(r)iva&quot; e &quot;ö(r)iu (d'u(r)iva)]]
A pa(r)olla &quot;u(r)iva&quot; a ne vegne dau [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''ŏlīva''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=oliva|tìtolo=oliva|outô=Charlton T. Lewis|outô2=Charles Short|scîto=A Latin Dictionary|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;, numme duve(r)àu tantu pe'a cianta che pe'u frütu, che a sò votta u tröva de u(r)igine inte l'antìga furma [[Léngoa pröto-grêga|protu-grega]] *ἐλαίϝα, *''elaíwa'', che in [[Lengua grega antiga|gregu clascicu]] a l'è passâ a ἐλαία, ''elaía'', turna duve(r)â tantu pe' l'èrbe(r)u che pe'u sò frütu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|tìtolo=Oxford Latin Dictionary|url=https://archive.org/details/aa.-vv.-oxford-latin-dictionary-1968|ànno=1968|editô=Clarendon Press|léngoa=EN|capìtolo=oliva}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)lai/a|tìtolo=ἐλαία|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;.

Fina a pa(r)olla &quot;ö(r)iu&quot; a l'imprinsippiu a gh'axeva numma che u sènsu de &quot;ö(r)iu d'u(r)iva&quot;, vegnindune da ''ŏlĕum''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=oleum|tìtolo=oleum|outô=Charlton T. Lewis|outô2=Charles Short|scîto=A Latin Dictionary|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt; e ἔλαιον (''élaion''), ch'u vö dì pròpiu &quot;ö(r)iu d'u(r)iva&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Alfred Ernout|outô2=Antoine Meillet|tìtolo=Dictionnaire étymologique de la langue latine|url=https://archive.org/details/DictionnaireEtymologiqueDeLaLangueLatine/page/n1/mode/2up|ànno=2001 [1932]|editô=Klincksieck|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|capìtolo=oleum}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)lai/a|tìtolo=ἐλαία|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)/laio,|tìtolo=ἔλαιον|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;. De de lì, a pa(r)olla &quot;ö(r)iu&quot; inte tante lengue a tröva de primma u(r)igine pròpiu dau numme da cianta e du sò frütu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.etymonline.com/word/oil|tìtolo=oil (n.)|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;. E furme ciü antìghe da pa(r)olla grega, ch'u ghe secce de pröve segü(r)e, e sun u [[Léngoa micenêa|miceneu]] 𐀁𐀨𐀷, ''e-ra-wa'', e 𐀁𐀨𐀺, ''e-ra-wo'', o 𐀁𐁉𐀺, ''e-rai-wo'', intu scistema de scritü(r)a scilabicu da [[Lineâre B|lineâ(r)e B]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=12&amp;wid=318|tìtolo=The Linear B word e-ra-w|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=http://www.palaeolexicon.com/ShowWord.aspx?Id=16728|tìtolo=The Linear B word e-ra-wo|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160321102105/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra3-wo/|tìtolo=e-ra3-wo|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160320140244/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra-wo/|tìtolo=e-ra-wo|outô=K. A. Raymoure|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;.

== Descrisiùn ==
[[Immaggine:Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 109) (8232783218).jpg|sinistra|miniatura|To(r)a butanica de l'u(r)iva dumèstega intu ''[[Koehler's Medizinal-Pflanzen]]'', [[1887]]]]

=== Generâle ===
E va(r)ie qualitài de ''Olea europaea'' e sun di custi o di èrbe(r)i ch'i [[Senprevèrde|nu perden e föje]] e ch'i ponen rivà a 'n'artessa de 15 mêtri. E [[Ràmma|ramme]] e sun cuèrte de scaje peltài mèntre e [[Féuggia|föje]], misse a cubbie, e g'han in bòrdu ch'u l'è lisciu e ina furma elittica, ciü o mênu strêta. Ciütòstu dü(r)e, e sun cuèrte d'in pèi a scaje e e g'han ina lunghessa fra i 3 e i 9 citti&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/general-information|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;.

E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche o in sciu gianu, e sun tacài insemme inte carateristiche pâne, ch'e se svilüppan in pusisiùn ascela(r)e. U [[Càlice (botànica)|calice]] da sciu(r)a u l'è tüttu sadàu insemme, ciütòstu cürtu, cun quattru lôbi a triangulu. E [[Coròlla|cu(r)olle e]] furman di tübbi de quattru [[Pétalo|petali]], mèntre i [[Stâme|stâmi]] i sun dui. L'[[Ovâio|ova(r)iu]], supe(r)u, u g'ha ina furma a cônu, ciü o mênu gunfiâ. U [[Frûto|frütu]], l'[[U(r)iva (frütu)|u(r)iva]], u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] carnusa cu'in òssu dü(r)u, daa lunghessa ch'a pò cangià dai 5&amp;nbsp;mm ai 4&amp;nbsp;cm e ch'a vegne negra ina votta ch'a l'è maü(r)a&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== U(r)iva dumèstega ===
L'u(r)iva dumèstega, cumme e âtre va(r)ietài de ''Olea europaea'', a l'è ina cianta [[Senprevèrde|sempreverde]] e ch'a vegne sciü bèn intu [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]]. A g'ha in [[Teu|troncu]] che de sòlitu u mustra in svilüppu inturtignàu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Eddo Rugini, Luciana Baldoni, Rosario Muleo e Luca Sebastiani|tìtolo=The Olive Tree Genome|url=https://books.google.com/books?id=DgDGDQAAQBAJ&amp;pg=PA14+|ànno=2016|editô=Springer|léngoa=EN|p=14|ISBN=978-3-319-48887-5}}&lt;/ref&gt;, ch'u pò muntà sciü fin'a rivà in sci 10 mêtri d'artessa, cu'ina [[Scòrsa (botànica)|scorsa]] ch'a l'è in sciu grixu. E [[Féuggia|föje]] e g'han ina furma tunda lungâ, de cu(r)û grixu-verde a l'indrìtu e giancastru a l'inversu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|tìtolo=Flowers of Europe|ànno=1969|editô=Oxford University Press|çitæ=Lundra|léngoa=EN|pp=312-313|capìtolo=Oleaceae: Olea: Olive}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|outô2=Anthony Huxley|tìtolo=Flowers of the Mediterranean|ànno=1972|editô=Chatto and Windus|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=145|capìtolo=Olea-Olive}}&lt;/ref&gt;.

E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche e picìne, e sciu(r)ìscen pe'u ciü in sce ramme de l'ànnu de primma, misse a pâne drìte ch'e nascen a partì da l'ascella de föje. Ògni sciu(r)a a l'è fâ de quattru [[Pétalo|petali]] in sciu giancu-gianu, tacài insemme au sò fundu, dund'i se ünìscen a 'na base furmâ da quattru [[Sépalo|sepali]] verdi, turna tacài insemme. I [[Bûxo|pummi]] i crescen pôcu pe' votta, pe' 4-6 setemâne, fin'a rivà a 'na lunghessa de ciü o mênu 2 citti, quand'i sciu(r)ìscen. A sciu(r)a a resta tacâ aa cianta pe' 5-6 giurni inte regiùi ciü câde e pe' 2 setemâne inte quelle ciü frèide&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Esmaeil Seifi, Jenny Guerin, Brent Kaiser e Margaret Sedgley|ànno=2015|méize=Zenâ|tìtolo=Flowering and fruit set in olive: a review|revìsta=Iranian Journal of Plant Physiology|volùmme=5|nùmero=2|pp=1263-1272|léngoa=EN|url=https://web.archive.org/web/20250919081522/https://journals.iau.ir/article_539653_140a99eea26c37e6020a694666a7b405.pdf}}&lt;/ref&gt;.

U [[Frûto|frütu]], cumme dìtu, u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] picìna, lunga 1-2,5&amp;nbsp;cm quand'a l'è maü(r)a. Inte qualitài sarvèghe e [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] e sun ancù ciü picìne, cu'ina pélle che, pe' cuntru, a l'è ciü sutì&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Apostolos Kiritsakis|outô2=Fereidoon Shahidi|tìtolo=Olives and Olive Oil as Functional Foods: Bioactivity, Chemistry and Processing|url=https://books.google.com/books?id=J7gfBQAAQBAJ&amp;pg=PA113|ànno=2017|editô=John Wiley &amp; Sons|léngoa=EN|p=129|ISBN=978-1-119-13531-9}}&lt;/ref&gt;.

== Tasciunumìa ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Olea europaea sylvestris (uddastru).jpg|In u(r)ivastru in [[Corsega]]
Olea europaea cuspidata-africana Cape Town.JPG|In èrbe(r)u de ''O. cuspidata'', [[Çittæ do Cavo|Sitài du Câu]]
Olea cerasiformis (Fuerteventura).jpg|''O. guanchica'', [[Fuerteventura]]
Olea europaea subsp laperrinei.jpg|Ina cianta de ''O. laperrinei'' in [[Niger]]
&lt;/gallery&gt;
Aa revixùn du genere ''Olea'', fâ du [[2002]], a specie ''Olea europaea'' a l'è stâ spartìa inte suttuspecie chi sutta, levàu ''O. europaea africana'', ch'a l'é(r)a cunscide(r)â cumme parte da ''cuspidata''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta publicaçión|outô=P. S. Green|ànno=2002|tìtolo=A Revision of Olea L. (Oleaceae)|revìsta=Kew Bulletin|editô=Royal Botanic Gardens|çitæ=Kew|volùmme=Vul. 57|nùmero=1|pp=91-140|léngoa=EN|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F4110824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;:
* ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'', carateristica du bacìn du Mediteraneu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77172513-1|tìtolo=Olea europaea subsp. europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''sylvestris'', varietài sarvèga, u cuscì dìtu [[u(r)ivastru]];
** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''europaea'', varietài dumèstega, l'u(r)iva ch'u se ghe riferìsce pe'u ciü intu parlâ, a ne vegne da 'na [[Seleçión artifiçiâle|selesiùn]] de l'u(r)ivastru;
* ''Olea europaea'' subsp. ''africana'' &lt;small&gt;(&lt;/small&gt;&lt;small&gt;Mill.) P.S.Green, 1979&lt;/small&gt;, a l'è a suttuspecie sarvèga spantegâ inta ciü parte de l'[[Africa]], [[Îzoe Mascarene|ìsu(r)e Masca(r)ene]] cumprese&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887159-1|tìtolo=Olea europaea subsp. africana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''cuspidata'' &lt;small&gt;(Wall. &amp; G.Don) Cif., 1942&lt;/small&gt;, a l'è a suttuspecie sarvèga ch'a se tröva inte tante regiùi secche de l'[[Asia]], da l'[[Arabbia (region)|A(r)abbia]] fina in [[Cinn-a|Cina]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77190043-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cuspidata|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''cerasiformis'', &lt;small&gt;G.Kunkel &amp; Sunding, 1972&lt;/small&gt;, suttuspecie [[Ploidîa|tetraploide]] ch'a l'è endemica de [[Madeira]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887160-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cerasiformis|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''guanchica'' &lt;small&gt;P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. &amp; Kadereit&lt;/small&gt;&lt;small&gt;, 2000&lt;/small&gt;, suttuspecie endemica de [[Îzoe Canâie|Cana(r)ie]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019528-1|tìtolo=Olea europaea subsp. guanchica|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''laperrinei'' &lt;small&gt;(Batt. &amp; Trab.) Cif., 1942&lt;/small&gt; a se tröva in sce de muntagne du [[Sahara]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''maroccana'' &lt;small&gt;(Greuter &amp; Burdet) P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. &amp; Kadereit, 2000&lt;/small&gt;, suttuspecie [[Poliploidîa|esaploide]] rapresentâ da 'na pupulasiùn daa parte in sce l'[[Âto Atlànte|Âtu Atlante]], intu [[Maròcco|Maròccu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;.

De ciü, u l'è segnalàu de pupulasiùi invasive inte l'[[Australia]] e inte de ìsu(r)e du [[Oçeano Paciffico|Pacificu]]. E analisi genetiche e l'han mustràu cumme ste pupulasiùi e gh'aggen due u(r)igine dife(r)ènti: quelle inte l'Australia de meridiùn e ne vegnen dae varietài dumèsteghe du Mediteraneu, mèntre e âtre (cumme inte l'Australia de levante e inte [[Hawaii]]) e sun derivài dae furme sarvèghe da suttuspecie ''cuspidata'' de l'Africa du süd. U s'è marcàu fina a puscibilitè ch'i nascen di ibridi fra ste due furme&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Henry, L. Wille, D. Cooke e E. Chapuis|tìtolo=On the origin of the invasive olives (Olea europaea L., Oleaceae)|ànno=2007|editô=Heredity 99|léngoa=EN|pp=608-619}}&lt;/ref&gt;.

== Sto(r)ia ==
[[Immaggine:Antimenes Painter - ABV 273 116 - Herakles and Pholos - olive gathering - London BM 1837-0609-42 - 03.jpg|sinistra|miniatura|A campâ de u(r)ive in sc'in anfu(r)a du [[Pitô de Antimenes|pitû de Antimenes]], fâ in gì(r)u au [[520 a.C.|520 primma de Cristu]]]]
L'espansciùn de l'u(r)iva a l'è, a l'imprinsippiu, da ligâ au svilüppu du [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]], scicumme che ste cundisiùi e sun stàe l'elemèntu fundamentâle pe'u curtivasiùn de st'èrbe(r)u lì. Stu genere de climma u l'è cumpa(r)ìu cu'u tèmpu a partì da ciü o mênu 10.000 ànni fa, a cumensà daa parte de levante du bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] pe' spandise de dòppu, tèmpu de ciü milenni, a punènte e a setentriùn de stu bacìn. Di stüddi biulogichi fài dau [[Gabriel Camps]] du [[1970]] i l'han pruvàu che l'u(r)iva sarvèga a se truvava intu [[Sahara]] ciü o mênu 11.000 ànni fa&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Jean Guillaume|tìtolo=Ils ont domestiqué plantes et animaux: Prélude à la civilisation|url=https://books.google.com/books?id=a_AkLoVGPwEC|ànno=2010|editô=Éditions Quæ|çitæ=Versailles|léngoa=FR|p=209|ISBN=978-2-7592-0892-0}}&lt;/ref&gt;. E ürtime analisi in sciu pòlline de va(r)ie specie de èrbe(r)i duminanti e ch'i perden e föje e panen marcà che stu cangiamèntu intu climma u secce cumensàu in sci 8.000 ànni fa, intu süd-èst da [[Spagna]], pe' pöi spandise pôcu pe' votta versu setentriùn&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet, 2000|p. 107}}&lt;/ref&gt;.

Pe' l'archeulugìa, e primme u(r)ive dumèsteghe e se sa(r)ean svilüpài grossu moddu fra u 3800 e u 3200 primma de Cristu, sèi milenni fa. I stüddi de archeubiulugìa&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=J. F. Terral|tìtolo=La domestication de l'Olivier en Méditerranée nord-occidentale: approche morphométrique et implications paléoclimatiques|ànno=1997|editô=Thèse, Université de Montpellier-II|léngoa=FR}}&lt;/ref&gt; e l'analisi genetica de pupulasiùi de u(r)ivastri e de serte va(r)ietài&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Baradat, C. Breton, B. Khadari e A. Bervillé|tìtolo=Olive Domestication from Structure of Oleasters and Cultivars using RAPDs and Mitochondrial RFLP|colànn-a=Genetics, Selection, Evolution|ànno=2001, S251-68|léngoa=EN|volùmme=33 (Suppl. 1)}}&lt;/ref&gt; i l'han mustràu che l'u(r)iva a l'è stâ [[Domestegaçión|dumestegâ]] int'ina mane(r)a indipendènte inte va(r)ie parte du bacìn du Mediteraneu e che, bèn de prubabile, u l'è stàu in prucessu ch'u gh'è vusciüu du tèmpu.

Di scâvi archeulogichi i l'han pruvàu ch'u se maxinava de l'ö(r)iu, intu [[Libano|Libanu]] e a [[Çipro|Cipru]], zà intu [[IV millennio a.C.|IV milenniu primma de Cristu]], ciü che a [[Crêta]] in gì(r)u au 3500 primma de Cristu. De dòppu, versu u [[II millennio a.C.|1700 primma de Cristu]], a tecnica duve(r)â a l'è vegnüa meju e a [[Ugarit]] (au dì d'ancöi [[Ras Shamra]], inta [[Sciria|Scì(r)ia]])&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet 2000|p. 108}}&lt;/ref&gt; i sun cumpa(r)ìi i primmi gumbi &quot;a èrbe(r)u&quot;, di ciü semplici. De dòppu, l'u(r)iva a l'è rivâ inte l'[[Egitto|Egittu]] daa Scì(r)ia, de dunde a l'è stâ impurtâ au tèmpu da [[IX dinastîa egiçiànn-a|IX dinastìa]], fra u 2160 e u 2040 primma de Cristu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Émile Laoust|tìtolo=Mots et choses berbères. Notes de linguistique et d'ethnographie. Dialectes du Maroc|url=http://www.taymat.org/etudesamazighes/Linguistique/Mots-et-choses-berberes-Emile-Laoust.pdf|ànno=1920|editô=Augustin Challamel|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=446-447}}&lt;/ref&gt;.
[[Immaggine:Presse olive Volubilis.jpg|miniatura|Ricustrusiùn d'ina mö(r)a da ö(r)iu rumâna inta sitài de ''[[Volubilis]]'', d'ancöi in [[Maròcco|Maròccu]]]]
U cumerciu de l'ö(r)iu u remunta pe' cuntru a l'[[Etæ do Brónzo|etài du brunzu]], cu'i [[Itîti|Ittiti]] ch'i se ne rifurnivan dae còste de l'[[Àzia Minô|Asia Minû]] mèntre i [[Faraón|fa(r)aùi]] d'Egittu e i ré da [[Mezopotàmia|Mesuputamia]] i u catavan in Scì(r)ia. Inti palàssi [[Çiviltæ minòica|minòichi]] de Crêta, l'ö(r)iu u l'é(r)a cunservàu in gran quantitài inte di vâsi dìti ''pithoi'', mèntre inti palàssi di [[Çiviltæ micenêa|Micenèi]], inta [[Grêcia|Grecia]] cuntinentâle, s'è truvàu pa(r)egge giâre pe' l'ö(r)iu e de to(r)ette scrìte cu'a [[Lineâre B|lineâ(r)e B]] ch'e fan de mensiùn a l'[[Ideogràmma|ideugramma]] de l'ö(r)iu (''élaion''). De sti tèmpi lì a dêa [[Ìzide|Ìside]] a l'é(r)a cunscide(r)â cumme a patrûna da curtivasiùn de u(r)ive: intu detaju, a vella se ligavan e vertü e e prupietài de l'ö(r)iu. Sti traffeghi, alantu(r)a, i l'é(r)an cuntrulài strêti, scicumme che l'ö(r)iu u l'è(r)a ligàu au pute(r)e ecunòmicu e religiusu&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet 2000|pp. 108-110}}&lt;/ref&gt;.

Dòppu d'ina crisi scciüpâ pe' a caütta de pa(r)eggi stàtti intu [[Levànte (región)|Levante]] in gì(r)u au 1200 primma de Cristu, u muntà da pupulasiùn du Mediteraneu inte l'[[Etæ do færo|etài du fèru]] u l'ha purtàu aa fundasiùn de pa(r)egge culònie da parte di [[Fenìci]] inte l'[[Àfrica du Nòrd|Africa du Nòrd]], cumme [[Cartagine]], e intu meridiùn da [[Spagna]], ciü che tütte quelle di greghi inte l'Asia Minû, inte ìsu(r)e du [[Mâ Egêo|Mâ Egeu]], in [[Siçillia|Sicilia]] e intu restu da [[Magna Grecia]] e du meridiùn da [[Fransa]], survetüttu in [[Corsega]] e a [[Marseggia|Marseja]]. Inte tütte ste regiùi i sun stài velli a purtà a curtivasiùn de l'u(r)iva&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.oliviers-centenaires.com/origine-mythologique-de-l-olivier.html|tìtolo=Olivier centenaire: Arbre de mythologie|léngoa=FR|vìxita=2026-10-27}}&lt;/ref&gt; e a fâne svilüpà i traffeghi. Segundu u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]], l'u(r)iva a nu gh'é(r)a ancù inte l'Italia au tèmpu du [[Lucius Tarquinius Priscus|Tarquinius Priscus]], dau [[616 a.C.|616]] au [[579 a.C.|579 primma de Cristu]]. Intu [[VI secolo a.C.|VI seculu primma de Cristu]] u magistràu e studiusu gregu [[Solón|Sulùn]] u l'ha scritu de lezze ch'e l'han dàu u permissu ae gènte d'[[Atene]] de cumercià l'ö(r)iu d'u(r)iva. Intu [[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]], cun l'[[Lusciandro Magno|Alesciandru Magnu]] ch'u l'axeva cunquistàu u Mediteraneu de levante e l'[[Inpêro persiàn|impe(r)u persiàn]], cu'i traffeghi ch'i sun cresciüi ancù de ciü&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet, 2000|pp. 110-111}}&lt;/ref&gt;.
[[Immaggine:Traditional oil mill in Imperia.jpg|sinistra|miniatura|[[Gumbu]] a ègua dau ''Saggio teorico-pratico sopra gli ulivi, l'olio e i saponi'' du fràtte [[Bertumê Gundurfi]], d[[a Tûria]], [[1793]]]]
Inti seculu de dòppu, cu'u cresce da dumanda d'ö(r)iu pe'u mangià, pe' fà lüxe, pe'a mexìna o pe' de pratiche spurtive e religiuse, se sun svilüpài di növi scistemi de prudusiùn e s'è scritu di manuâli in sce l'argumèntu, cumme quelli du butanicu gregu [[Theóphrastos]] e di agronumi latìn [[Marcus Porcius Cato|Cato]], Pliniu u Veggiu e [[Lucius Iunius Moderatus Columella|Columella]], u(r)igina(r)iu da Spagna, ciü che u [[Mago Carthaginiensis|Mago de Cartagine]]. L'ünificasiùn che l'[[Impêo Roman|impe(r)u rumàn]] u l'axeva dàu ae còste du Mediteraneu a l'ha fàu cresce ancù de ciü i traffeghi e a prudusiùn, cun de regiùi da Spagna e de l'Africa du Nòrd ch'e l'han vistu u svilüppu d'ina curtivasiùn quaxi indüstriâle, grassie a l'emanasiùn de de lezze cumme a ''Lex Marciana'' du [[II secolo|II seculu]], ch'e spunciavan a ciantà e a ineiguà e tère impe(r)iâli&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet, 2000|pp. 111-113}}&lt;/ref&gt;.

A caütta de l'impe(r)u rumàn, l'espansciùn da [[Crestianêximo|religiùn cristiâna]] e, de dòppu, de siviltài islamiche, e l'han purtàu a 'n cangiamèntu intu mudéllu de cunsümmu, inte regiùi de prudusiùn e inte rée cumerciâli de l'ö(r)iu. I [[Repùbrica de Zena|zenesi]] e i [[Repùbrica de Venéçia|venesiài]] i se sun prufitài de [[Croxæ|cruxàe]] pe' svilüpà di gran traffeghi, ch'i rendevan bèn, cu'u Levante, ciü che pe' spuncià a curtivasiùn de l'u(r)iva e pe' fà frunte ai növi besögni purtài daa prudusiùn du [[Savón|saùn]], pe' cumm'u l'è cumpa(r)ìu intu [[IX secolo|IX seculu]], cuscì cumme pe' rifinì di tesciüi&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet, 2000|pp. 114-116}}&lt;/ref&gt;.

A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a l'è cumensâ in'etài de espansciùn ch'a l'ha ti(r)àu avanti pe' de lungu, pe' purtà l'u(r)iva aa sò mascima estensciùn pe' terito(r)iu, spunciâ da 'na dumanda ch'a cresceva inta sucietài mudèrna e cun sèmpre ciü de indüstrie, dae frabiche du saùn, a quelle de tesciüi e intu setû da mecanica. Cu'a descuvèrta du [[Nêuvo Móndo|Növu Mundu]], i spagnòlli i l'han purtàu l'u(r)iva inte sò culònie de [[Americhe]], in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Méscico|Mescicu]], [[Perù|Perü]] (du [[1560]]), [[Cile]] e [[California]]. Inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], au mascimu svilüppu de campagne e de culònie de l'Euròpa, l'u(r)iva a l'è rivâ ascì aa sò mascima difüxùn. Scibèn che, du [[XX secolo|Növesèntu]], a süperficce a u(r)ive a secce ca(r)â, u cresce da resa inta curtivasiùn e inta maxinatü(r)a de l'ö(r)iu u l'ha fàu muntâ de sinque votte, fra u [[1903]] e u [[1998]], a prudusiùn mundiâle de ö(r)iu&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet, 2000|pp. 117-120}}&lt;/ref&gt;.

== Curtivasiùn ==
[[Immaggine:Olive niche.jpg|miniatura|Tère intu bacìn du Mediteraneu dunde l'u(r)iva a l'è curtivâ&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.researchgate.net/publication/261005349_Modelizacion_del_ciclo_fenologico_reproductor_del_olivo_Olea_europaea_L|tìtolo=Modelización del ciclo fenológico reproductor del olivo|outô=Jose Oteros|dæta=Frevâ 2014|léngoa=ES}}&lt;/ref&gt;]]
L'u(r)iva a l'è curtivâ pe'u ciü intu bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]], ciü che inte de âtre regiùi du mundu dau climma dife(r)ènte da quellu mediteraneu, ch'e se trövan in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Australia]], [[Cile]] e [[Perù|Pe(r)ü]]&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Mariela Torres, Pierluigi Pierantozzi, Peter Searles, M. Cecilia Rousseaux, Georgina García-Inza, Andrea Miserere, Romina Bodoira, Cibeles Contreras e Damián Maestri|dæta=27 utubre 2017|tìtolo=Olive Cultivation in the Southern Hemisphere: Flowering, Water Requirements and Oil Quality Responses to New Crop Environments|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 8|nùmero=1830|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5663689}}&lt;/ref&gt;.

=== Cresce e difüxùn ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Olea europaea young plant01.jpg|In'u(r)iva nuélla
Olea europaea (base of tree).jpg|Èrbe(r)u cu'e ferle d'inta câsa
Olive tree grafting.jpg|U(r)iva inse(r)ìa a cu(r)una
&lt;/gallery&gt;
E u(r)ive e prefe(r)ìscen di terén ricchi de [[carcâ]], ancù meju se in sce de rive o de còste, cuscì cumme pe'i pòsti dau climma ciü vixìn aa ma(r)ìna. E ponen cresce inte ògni qualitài de terén lege(r)u, fina in sce de l'argilla ch'a sciüghe bèn, mèntre inti tère ciü bune e patìscen ciü fassile de ma(r)utìe e e prudüxen de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] ciü grammu, cumm'u nutava zà u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]]. E u(r)ive e vegnen sciü bèn inti climmi câdi e inti pòsti au su(r)ìu, sènsa de punti lüveghi. E tempe(r)atü(r)e ciü basse de -10&amp;nbsp;°C e ponen purtà a di dànni fina inte ciante ciü grosse mèntre che, pe' cuntru, i èrbu(r)i i scampan bèn ai mumènti de [[Sésia|sessia]], grassie ae sò [[Réixe|raìxe]] rexistènti e bèn spantegài. E u(r)ive e ponen restà in prudusiùn pe' di seculi, s'e sun scravài bèn e cun regularitài&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.oliveoiltimes.com/world/preservation-of-monumental-olive-trees/50921|tìtolo=On the Preservation and Maintenance of Monumental Olive Trees|dæta=22 marsu 2016|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;.

E u(r)ive e se ponen spantegà inte de mane(r)e dife(r)ènti, faxèndune de [[Talea|talee]] o destacandune de [[Margòtta|ferle]]; i èrbe(r)i i taccan fassile in sce terén giüsti e, s'i sun tajài, i böttan turna cun de [[Fèrla|ferle]] dau seppu. De ciü, i se ponen curtivà partèndu fìn daa semènsa. A ògni moddu, a resa di èrbe(r)i nasciüi da ferle o daa semènsa a l'è ciütòstu scarsa e, pe' fâla vegnì meju, a cianta a l'è da [[Inestu|inse(r)ì]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=A. Lewington|outô2=E. Parker|tìtolo=Ancient Trees|ànno=1999|editô=Collins &amp; Brown|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=114|ISBN=978-1-85585-704-9}}&lt;/ref&gt;. Pe' agiütà a cianta a [[bötà]], u [[Pericàrpo|pe(r)icarpu]], ch'u l'è bagnàu d'ö(r)iu, u l'è inüme(r)ìu faxèndulu marsì in pôcu, o se nù u l'è ciumbàu inte l'ègua câda o int'ina sulusiùn alcalìna&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.plantgrower.org/olive.html|tìtolo=Olive|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;.

Quandu che u frèidu ze(r)àu u fa di dànni o u massa e parte ciü âte de l'èrbe(r)u, u portainestu u pò scampà au mèximu e cacià turna di brutti, che a sò votta i vegnen di növi èrbe(r)i. Inte sta mane(r)a e u(r)ive e ponen resciu(r)ì pe' sò cuntu. Presèmpiu, quandu du [[1985]] ina gran ze(r)â in [[Toscann-a|Tuscâna]] a l'axeva strinàu tante u(r)ive in prudusiùn o bèn che vegge, u s'è previstu che i u(r)ivèi i se sa(r)ean repiài tèmpu de quattru o sinqu'ànni&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/food/1985/08/18/the-italian-extra-virgin-olive-oil-disaster/2a00c9bc-ce00-4c99-8714-a2a7691a09d1/|tìtolo=The Italian Extra-Virgin Olive Oil Disaster|outô=Toni Lydecker|scîto=The Washington Post|dæta=18 agustu 1985|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;.

=== Campâ ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Passo del Ginestro-uliveto.jpg|De [[Réa da u(r)ive|rée da u(r)ive]] a[[u Téstegu]]
The Olive Harvest (1862-63), by Telemaco Signorini.jpg|A campâ a man, [[Telemaco Signorini]], [[1862]]
COLLECTIE TROPENMUSEUM Olijfoogst met behulp van stokken TMnr 10028630.jpg|A batte cu'e [[Canna (cianta)|canne]], [[Maròcco|Maròccu]], [[1955]]
Harvesting of olives 'salonenque' with comb.jpg|Petenetta da campà e u(r)ive, [[Fransa]]
Old woman cleaning olives.jpg|Ina dònna [[Tunixia|tünisìna]] ch'a passa e u(r)ive au [[seassu]]
Olivenernte.JPG|U(r)ive passài aa [[Chita(r)a (agricultü(r)a)|chita(r)a]] in [[Grêcia|Grecia]]
Ilham Aliyev attended opening of olive oil and table olive products processing plant in Zira settlement 07.jpg|Macchina pe'a curtivasiùn indüstriâle, [[Azerbaijan|Azerbaigiàn]]
&lt;/gallery&gt;
Inta regiùn du Mediteraneu e u(r)ive e sun campài a l'autünnu, a partì dau mese d'utubre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.organicfarming-italy.com/en/olive-harvest-2025-2026-europe/|tìtolo=Olive Harvest 2025/2026 Europe - Production, Quality &amp; Outlook|dæta=27 frevâ 2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;. De sòlitu, a ciü parte de u(r)ive a l'è campâ batèndu l'èrbe(r)u intregu o ina sò ramma aa votta. In âtru scistema duve(r)àu u l'è quellu de muntà cu'ina sca(r)a e campà e u(r)ive a man, metèndule int'in [[Sàcco|saccu]] o ina [[Sachetta (agricultü(r)a)|sachetta]] purtâ in scôsu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20131228120928/http://olivemuseum.com/harvest-olives.html|tìtolo=Methods for harvesting olive fruit|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;. E u(r)ive da to(r)a e sun da campà cun di scistema ciü delicài, scicumme che i früti macài i ciappan in güstu ama(r)u: inte stu câxu, presèmpiu, quand'i se campan u se pòrta au còllu de [[Cavagna|cavagne]], dunde metìgheli a man. Inte de regiùi de l'[[Italia]], cumme a [[Liguria|Ligü(r)ia]], ciü che da [[Croaçia|Cruassia]] e da [[Grêcia|Grecia]], e u(r)ive e sun campài pe' tradisiùn a man, scicumme che u terén u l'è tròppu asidentàu pe' duve(r)âghe de macchine. De cunseguènsa, a segunda du scistema duve(r)àu i früti i sun campài sènsa gua(r)i de macaü(r)e, cuscì che u prudòttu, aa fìn, u riva a 'na qualitài bèn âta. Inte sti câxi, u se pò campà e u(r)ive dae ramme tajài da l'èrbe(r)u, travaju ch'u l'agiütta fina pe'a prudusiùn di ànni de dòppu&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|ànno=2006|méize=Primma/Stài|tìtolo=Unusual Olives|revìsta=Epikouria Magazine|léngoa=EN}}&lt;/ref&gt;. A quantitài d'ö(r)iu intu frütu a cangia bèn fra ina cultivar e l'âtra; a ògni moddu u pe(r)icarpu, de sòlitu, u cuntegne fra u 60 e u 70% d'ö(r)iu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Oliver Rackham|outô2=Jennifer Alice Moody|tìtolo=The making of the Cretan landscape|url=https://books.google.com/books?id=k4dHmA9jq4wC|ànno=1996|editô=Manchester University Press|léngoa=EN|ISBN=978-0-7190-3647-7}}, mensunàu inte: {{Çitta publicaçión|outô=F. R. Riley|ànno=2002|tìtolo=Olive Oil Production on Bronze Age Crete: Nutritional properties, Processing methods, and Storage life of Minoan olive oil|revìsta=Oxford Journal of Archaeology|volùmme=Vul. 21|nùmero=63|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1111%2F1468-0092.00149}}&lt;/ref&gt;.

=== Minacce ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Bactrocera oleae g2 (cropped).jpg|In'u(r)iva cu'u vermu da musca au tersu stàddiu
Prays oleae 1.jpg|De föje sgarbài daa camu(r)a de l'u(r)iva
Spilocaea oleagina.jpg|E cunseguènse in sce föje da ''Venturia oleaginea''
Pseudomonas savastanoi g1.jpg|Ina massa purtâ daa rugna de l'u(r)iva
Olivenhain mit Xylella fastidiosa bei Surano LE 190710.jpg|In u(r)iveu curpìu daa ''Xylella''
&lt;/gallery&gt;
Di gran dànni aa curtivasiùn i sun quelli fài daa [[musca de l'u(r)iva]] (''Bactrocera oleae''), ch'a l'inse(r)ìsce e sò öve intu frütu. A purpa in gì(r)u au garbu a finìsce pe' marsì e a vegne ama(r)a, cun l'u(r)iva ch'a nu se pò ciü mangià. U vermu da musca u pò purtà a perde du tüttu a prudusiùn de u(r)ive da to(r)a, mèntre a pò sbascià u prêxu de l'ö(r)iu de l'80%&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://ipm.ucanr.edu/home-and-landscape/olive-fruit-fly/#gsc.tab=0|tìtolo=Olive Fruit Fly|outô=University of California|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;.

Dapöi u gh'è u vermu da [[camu(r)a de l'u(r)iva]], ''Prays oleae'', che de primma a ne [[Minatô (botànica)|sgarba e föje]] e lì drentu a vegne ina püpa. A segunda e a tersa generasiùn du mèximu ànnu e pòrtan pe' cuntru a di dànni ae föje, ae sciu(r)e e ai früti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.forestpests.eu/pest/prays-oleae|tìtolo=Prays oleae: Olive moth|outô=Forest Pests Europe|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;.

In funzu, a ''[[Venturia oleaginea]]'', u pò ferà i èrbe(r)i pe' ciü stagiùi daa fì(r)a, purtandu ina ma(r)utìa ch'a se mustra cun de macce scü(r)e in sce föje, cun di gran dànni ai u(r)ivèi. Intu detaju, sta ma(r)utìa a ne ruìna i früti, faxènduli maü(r)à ciü tardi e sbasciandune a resa de l'ö(r)iu&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Friday O. Obanor, Monika Walter, E. Eirian Jones e Marlene V. Jaspers|ànno=2008|tìtolo=Effect of temperature, relative humidity, leaf wetness and leaf age on Spilocaea oleagina conidium germination on olive leaves|revìsta=European Journal of Plant Pathology|volùmme=Vul. 120|nùmero=3|pp=211-222|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1007%2Fs10658-007-9209-6}}&lt;/ref&gt;.

Pe'i [[Bacteria|bate(r)i]] u gh'è u ''[[Pseudomonas savastanoi]]'' pv. ''oleae'', ch'u pòrta aa &quot;rugna de l'u(r)iva&quot;, ch'a se mustra cun de masse inti bötti da cianta&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=J. D. Janse|ànno=1982|tìtolo=Pseudomonas syringae subsp. savastanoi (ex Smith) subsp. nov., nom. rev., the bacterium causing excrescences on Oleaceae and Nerium oleander L.|revìsta=International Journal of Systematic Bacteriology|volùmme=Vul. 32|nùmero=2|pp=166-169|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1099%2F00207713-32-2-166}}&lt;/ref&gt;, e a ''[[Xylella fastidiosa]]'', che dai agrümmi e dai vì a l'ha cumensàu a ferà e u(r)ive da [[Puggia|Püja]], cu'a ma(r)utìa dìta u [[cumplessu du secà lestu de l'u(r)iva]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://ourenvironment.berkeley.edu/2015/02/minimizing-the-spread-of-disease-in-italys-famous-olive-trees/|tìtolo=Minimizing the Spread of Disease in Italy's Famous Olive Trees|scîto=Our Environment at Berkeley|editô=University of California, Berkeley|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-32031233|tìtolo=EU warning as olive tree disease spreads in Italy|dæta=24 marsu 2015|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.atlasobscura.com/articles/olive-oil-disease-italy|tìtolo=The Farmer Trying to Save Italy's Ancient Olive Trees|outô=Agostino Petroni|dæta=29 arvì 2021|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. U sò [[Vetô (epidemiologîa)|vetû]] prinsipâle u l'è ''[[Philaenus spumarius]]''&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=G. P. Martelli, D. Boscia, F. Porcelli e M. Saponari|ànno=2015|tìtolo=The olive quick decline syndrome in south-east Italy: A threatening phytosanitary emergency|revìsta=European Journal of Plant Pathology|volùmme=Vul. 144|nùmero=2|pp=235-243|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1007%2Fs10658-015-0784-7}}&lt;/ref&gt;.

Inte tère ciü a setentriùn dunde se trövan di u(r)ivèi, cumme inte l'[[Italia]] du nòrd, inta [[Fransa]] du süd e in [[Svissea|Svisse(r)a]], e u(r)ive e patìscen ascì u ze(r)u&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.patrimoineculinaire.ch/Prodotti#471|tìtolo=Olio d'oliva ticinese|léngoa=IT|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. E bu(r)iâne de vèntu e d'ègua ch'e dü(r)an pe' di giurni au tèmpu de campâ e u(r)ive e ponen purtà a di dànni. Inte parte ciü frèide de l'entrutèra du Mediteraneu a curtivasiùn de l'u(r)iva a lascia u pòstu a quella de âtri èrbe(r)i da frütu, pe'u ciü de [[Castagna|castagne]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Mazzoleni|tìtolo=Recent Dynamics of the Mediterranean Vegetation and Landscape|url=https://books.google.com/books?id=s88vzd9PwkkC|ànno=2004|editô=John Wiley &amp; Sons|léngoa=EN|p=145|ISBN=978-0-470-09370-2}}&lt;/ref&gt;.

=== Va(r)ietài ===
U gh'è de sentenàe de qualitài de u(r)ive, cunscide(r)ài cumme de sò [[cultivar]]&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|tìtolo=World Olive Encyclopedia|ànno=1996|editô=International Olive Council|léngoa=EN|capìtolo=Cultivars|ISBN=978-84-01-61881-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Fabrizia Lanza|tìtolo=Olive: A Global History|ànno=2012|editô=Reaktion Books|léngoa=EN|pp=106-110|ISBN=978-1-86189-972-9}}&lt;/ref&gt;. Fra 'na va(r)ietài e l'âtra se ghe ponen truvà di cangiamènti impurtanti intu cu(r)û, inte dimensciùi, inta furma e inte carateristiche du svilüppu de l'u(r)iva, ciü che in sce qualitài de l'ö(r)iu ch'u se ne franze&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Ina va(r)ietài d'u(r)iva a pò êsse da ö(r)iu, da to(r)a o buna pe' tütte due&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=A. Garrido Fernandez|outô2=M. J. Fernandez-Diez|outô3=M. R. Adams|tìtolo=Table Olives: Production and Processing|ànno=1997|editô=Springer|léngoa=EN|pp=23-45|ISBN=978-0-412-71810-6}}&lt;/ref&gt;.

Scicumme che tante va(r)ietài d'u(r)iva e sun quaxi du tüttu o du tüttu [[Outoinconpatibilitæ|autu-incumpatibili]], e sun de sòlitu ciantài a cubbie, cu'ina cultivar prima(r)ia e üna segunda(r)ia, sernüa pe'a sò capacitài de fecundà a prima(r)ia. U scistema de autuincumpatibilitài u cumprènde numma che dui gruppi, basài in sc'in [[gêne]] ch'u g'ha giüstu dui [[Alêle|alêli]] e ch'u pòrtan aa fòrte autu-sterilitài ch'a s'è truvâ inte l'u(r)iva&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Mariotti, Saverio Pandolfi, Isabelle De Cauwer, Pierre Saumitou-Laprade, Philippe Vernet et al.|ànno=2021|tìtolo=Diallelic self-incompatibility is the main determinant of fertilization patterns in olive orchards|revìsta=Evolutionary Applications|volùmme=Vul. 14|nùmero=4|pp=983-995|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8061272}}&lt;/ref&gt;.

Pe' mezzu de pröve de selesiùn in sce l'u(r)iva u s'è mi(r)àu pe'u ciü de ti(r)à fö(r)a di ibridi cun de carateristiche ch'e vegnissen a taju ai cuntadìn, a cumensà daa rexistènsa aa ma(r)utìa purtâ dai funzi du genere ''[[Verticillium]]''&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Pedro Valverde, Diego Barranco, Francisco Javier López-Escudero, Concepcion Munoz Díez e Carlos Trapero|dæta=22 frevâ 2023|tìtolo=Efficiency of breeding olives for resistance to Verticillium wilt|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 14, 1149570|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9994353/}}&lt;/ref&gt;.

=== Specie invasiva ===
[[Immaggine:Invasive weeds in the adelaide hills.jpg|miniatura|De u(r)ive intu mezzu a de âtre ciante invasive in sce [[Adelaide Hills]]|sinistra]]
Fìn da quandu s'è cumensàu a curtivâla, l'u(r)iva a l'è turnâ pa(r)egge votte au sò [[Spêce sarvæga|stàttu sarvègu]], cun ste ciante ch'e l'han fina piàu u pòstu de pupulasiùi sarvège u(r)igina(r)ie de l'Euròpa de meridiùn&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Roselyne Lumaret|outô2=Noureddine Ouazzani|ànno=2001|tìtolo=Ancient wild olives in Mediterranean forests|revìsta=Nature|volùmme=Vul. 413|nùmero=6857|p=700|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1038%2F35099680}}&lt;/ref&gt;.

Inte l'[[Australia do Sud|Australia du Süd]] l'u(r)iva a l'è cunscide(r)â cumme ina specie invasiva, u(r)igine de tanti dànni ae ciante du pòstu. Inte ste tère a sò semènsa a l'è spantegâ daa [[Vórpe róssa|vurpe russa]], in'âtra specie ch'a gh'è stâ intrudòtta, e da di uxelli cumme u [[Stronéllo|strunéllu eurupeu]] e l'[[emu]]. I òssi i böttan cuscì inti bòschi, pe' creà in ambiènte scü(r)u ch'u suffuca i brutti di èrbe(r)i du pòstu&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=D. H. R. Spennemann|outô2=L. R. Allen|ànno=2000|tìtolo=Feral olives (Olea europaea) as future woody weeds in Australia: a review|revìsta=Australian Journal of Experimental Agriculture|volùmme=Vul. 40|nùmero=6|pp=889-901|léngoa=EN|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2000AuJEA..40..889S}}&lt;/ref&gt;. Scicumme che u climma de sta regiùn u l'è seccu e zà bèn a pe(r)ìgu du brüxâ, l'u(r)iva sarvèga, ch'a l'è pina d'ö(r)iu, a fa muntà du bellu stu genere de pe(r)ìgu inti bòschi [[Sclerofìllo|sclerufilli]] ch'i se ghe trövan&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130205144030/http://www.pir.sa.gov.au/__data/assets/pdf_file/0019/37900/Olives_weed.pdf|tìtolo=Olives as Weed|outô=Animal and Plant Control Commission of South Australia|léngoa=EN|vìxita=2026-10-29}}&lt;/ref&gt;.

== Prudusiùn ==
[[Immaggine:Porducción de olivas.PNG|miniatura|'''o&amp;nbsp;'''=&amp;nbsp;100.000 tunelàe/ànnu; a pusisiùn di tundìn a l'è indicativa.]]
E u(r)ive e sun fra i èrbe(r)i da frütu ciü spantegài au mundu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20070313202743/http://apps3.fao.org/wiews/olive/intro.jsp|tìtolo=FAO, 2004|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;. Du [[2024]], inte 58 stàtti di sinque cuntinènti u gh'é(r)a di u(r)ivèi cumerciâli&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.oliveoiltimes.com/business/global-olive-oil-production-hits-record-3-5-million-tons/142651|tìtolo=Global Olive Oil Production Hits Record 3.5 Million Tons|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;, ch'i cruvivan in'estensciùn de ciü o mênu 11,6 miliùi de ètta(r)i, ch'u l'è tòstu in quartu da süperficce destinâ de fissu ae curtivasiùi&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta publicaçión|outô=L. Fernández-Lobato, B. Ruiz-Carrasco, M. Tostado-Véliz, F. Jurado e D. Vera|dæta=25 frevâ 2024|tìtolo=Environmental impact of the most representative Spanish olive oil farming systems: A life cycle assessment study|revìsta=Journal of Cleaner Production|volùmme=Vul. 442|nùmero=141169|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1016%2Fj.jclepro.2024.141169}}&lt;/ref&gt;. Pe' cunfruntu, du [[2011]] u gh'é(r)a 9,6 miliùi de ètta(r)i curtivài a u(r)ive, in'estensciùn ciü che duggia de quant'u l'è dedicàu ae [[Mei|mè(r)e]], ae [[Banana|banane]] o ai [[Màngo|manghi]]; u gh'è numma che e [[Pàrma da còcco|parme da coccu]] e [[Pàrma da êuio|quelle da ö(r)iu]] ch'e cröven in'estensciùn ciü grande&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567#ancor|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;.

Segundu a [[Food and Agriculture Organization]] (FAO), i 10 prudutûi ciü impurtanti i se trövan tüttu inta regiùn du Mediteraneu, pe' cruvì u 95% da prudusiùn mundiâle de u(r)ive&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL/visualize|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;. A [[Spagna]] a l'è u primmu prudutû mundiâle e u stàttu cun ciü tère dedicàe aa curtivasiùn de l'u(r)iva, cun ciü de 180 miliùi de èrbe(r)i spantegài in sce ciü de 2.507.684&amp;nbsp;ha, cun dòppu a [[Tunixia|Tünisìa]] (1.746.360&amp;nbsp;ha) e l'[[Italia]] (1.143.363&amp;nbsp;ha)&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;. In Italia l'u(r)iva a l'è curtivâ pe'u ciü au meridiùn, dund'u se campa i trèi quarti da prudusiùn, mèntre u ghe n'è de mênu au nòrd, ciü frèidu, che pe(r)ò u l'ha vistu cresce a sò prudusiùn, survetüttu inti micru-climmi ciü câdi da [[Liguria|Ligü(r)ia]] e de culìne in gì(r)u au [[Lago de Garda|lagu de Garda]]. Intu detaju, u gh'è in sci 170 miliùi de ciante spartìe fra 'n miliùn de imprese agricule&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.madeinsouthitalytoday.com/made-in-italy-olive-oil.php|tìtolo=Italy olive oil production|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;.

Pe' l'ö(r)iu d'u(r)iva, a Spagna a l'è au primmu pòstu pe' prudusiùn, cu'u 25% de l'ö(r)iu maxinàu inte tüttu u mundu, cun dòppu l'Italia, u [[Maròcco|Maròccu]] e a Tünisìa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.oliveoilworldcongress.com/olive-oil-global-production-could-decrease-20-due-to-global-warming|tìtolo=Olive oil global production could decrease 20% due to global warming|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;. L'[[Union Europea|Uniùn Eurupea]], pe'u ciü pe' mezzu da Spagna, da [[Grêcia|Grecia]] e de l'Italia, a rapresènta tòstu u 60% da prudusiùn mundiâle d'ö(r)iu d'u(r)iva&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Prudutûi prinsipâli (2016)&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://faostat.fao.org/|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;
!Stàttu
!Prudusiùn [t]
!Estensciùn [ha]
!Resa [t/ha]
|-
|Mundu
| style=&quot;text-align:right;&quot; |19.267.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |10.650.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,8091
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Europe.svg}} [[Union Europea|Uniùn Eurupea]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |11.686.528
| style=&quot;text-align:right;&quot; |5.028.637
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2,3240
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Spain.svg}} [[Spagna]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |6.560.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2.573.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2,5490
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Greece.svg}} [[Grêcia|Grecia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2.343.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |887.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2,6414
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2.092.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.165.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,7950
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Turkey.svg}} [[Turchia|Türchìa]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.730.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |846.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2,0460
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Morocco.svg}} [[Maròcco|Maròccu]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.416.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.008.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,4044
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Syria (2025-).svg}} [[Sciria|Scì(r)ia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |899.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |765.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,1748
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Tunisia.svg}} [[Tunixia|Tünisìa]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |700.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.646.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |0,4253
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Algeria.svg}} [[Algerîa|Alge(r)ìa]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |697.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |424.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,6437
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Egypt.svg}} [[Egitto|Egittu]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |694.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |67.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |6,7293
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Portugal_(official).svg}} [[Portogallo|Purtugallu]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |617.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |355.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,7394
|}

== Nòtte ==
;Nòtte au tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòtte bibliugrafiche
&lt;references responsive /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Marie-Claire Amouretti|outô2=Georges Comet|tìtolo=Le Livre de l'olivier|ànno=2000|editô=Aix-en-Provence|çitæ=ÉDISUD|léngoa=FR|cid=Amouretti &amp; Comet, 2000|ISBN=978-2-7449-0198-0}}

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}

{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Plantae]]
[[Categorîa:Agricoltua]]</text>
      <sha1>0sf4v8e3h88xc97nhk1dh35s96pqc5o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>275229</id>
      <parentid>275226</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T19:26:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+</comment>
      <origin>275229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56142" sha1="ko2he8ocgztj62wcppf8old3k8ui6ps" xml:space="preserve">{{Arbenganese}}
{{Tassobox
|nome = ''Olea europaea''
|immagine = Olea europaea - Zeytin.JPG
|didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;U(r)ive inta [[pruvinsa de Adana]], [[Turchia|Türchìa]]&lt;/div&gt;
|var-intervàllo_geològico = Intervallu geulogicu
|intervallo = {{Intervàllo geològico|0.06|0|Âtu [[pleistucêne]]-ancöi}}
|var-stâto_de_conservaçión = Stàttu de cunservasiùn
|statocons = LC
|statocons_versione = iucn3.1
|statocons_ref = &lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.iucnredlist.org/species/63005/209128651|tìtolo=Olive - Olea europaea|outô=IUCN|dæta=2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|var-clasificaçión_APG_IV = Clascificasiùn APG IV
|var-domìnio = Duminiu
|dominio = [[Eukaryota]]
|var-régno = Regnu
|regno = [[Plantae]]
|sottoregno = [[Tracheobionta]]
|var-sotorégno = Sutturegnu
|var-superdivixón = Süperdivixùn
|superdivisione = [[Spermatophyta]]
|var-divixón = Divixùn
|divisione = [[Magnoliophyta]]
|var-clàsse = Classe
|classe = [[Magnoliopsida]]
|var-sotoclàsse = Suttuclasse
|sottoclasse = [[Asteridae]]
|var-órdine = Urdine
|ordine = [[Scrophulariales]]
|var-famìggia = Famìa
|famiglia = [[Oleaceae]]
|var-tribù = Trebü
|var-sototribù = Suttutrebü
|var-génere = Genere
|genere = [[Olea]]
|var-spêce = Specie
|specie = '''O. europaea'''
|var-clasificaçión_Cronquist = Clascificasiùn Cronquist
|FIL? = x
|regnoFIL = [[Plantae]]
|clade1 = [[Angiospermae]]
|clade2 = [[Mesangiospermae]]
|clade3 = [[Eudicotidae]]
|clade4 = [[Eudicotidae sentrâli]]
|clade5 = [[Superasteridae]]
|clade6 = [[Asteridae]]
|clade7 = [[Euasteridae]]
|clade8 = [[Lamiidae]]
|ordineFIL = [[Lamiales]]
|famigliaFIL = [[Oleaceae]]
|specieFIL = '''O. europaea'''
|var-nomenclatûa_binomiâle = Numenclatü(r)a binumiâle
|binome = Olea europaea
|biautore = [[Linneo|L.]]
|bidata = 1753
|tribùFIL = [[Oleeae]]
|sottotribùFIL = [[Oleinae]]
|genereFIL = [[Olea]]
|var-scinònimi = Scinonimi&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;
|sinonimi = ''Olea pallida'' &lt;small&gt;Salisb., 1796&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;''Olea sativa'' &lt;small&gt;Hoffmanns. &amp; Link, 1820&lt;/small&gt;
|suddivisione = Suttuspecie
|suddivisione_testo = * ''O. europaea cerasiformis''
* ''O. europaea cuspidata''
* ''O. europaea europaea''
* ''O. europaea guanchica''
* ''O. europaea laperrinei''
* ''O. europaea maroccana''
|mappa_distribuzione = Olea europaea range.svg
|didascalia_distribuzione = {{Legend|#70A800|''O. europaea europaea''}}
{{Legend|#CA7AF5|''O. europaea laperrinei''}}
{{Legend|#FFFF00|''O. europaea maroccana''}}
{{Legend|#0070FF|''O. europaea guanchica''}}
{{Legend|#FF0000|''O. europaea cerasiformis''}}&lt;span style=&quot;color:#FFA800&quot;&gt;&lt;big&gt;&amp;#9650;&lt;/big&gt;&lt;/span&gt;Purtàu da l'òmmu e natü(r)alizàu ([[sinantropìsmo|sinantrupismu]])
}}
L'&amp;#8203;'''u(r)iva'''{{#tag:ref|Scritu ascì ''u&quot;riva''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia Fratelli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=604|volùmme=Vul. II}}&lt;/ref&gt; o ''uȓiva''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Utubre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=143, 223|ISBN=979-12-985789-0-6}}&lt;/ref&gt;, ''aurive̍'' in [[Dialetto monegasco|munegascu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Louis Barral|tìtolo=Dictionnaire Français - Monegasque|url=https://www.traditions-monaco.com/dictionnaire-francais-monegasque|ànno=1983|editô=Mairie de Monaco|çitæ=Munegu|léngoa=LIJ, FR|p=180}}&lt;/ref&gt;, ''aurevie'' in [[Dialet mentunasch|mentunascu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=James Bruyn Andrews|tìtolo=Vocabulaire français-mentonais|url=https://www.google.com/books/edition/Vocabulaire_fran%C3%A7ais_mentonais/AxQLAAAAQAAJ?gbpv=1&amp;pg=PA116|ànno=1875|editô=Imprimerie Niçoise|çitæ=Nissa|léngoa=LIJ, OC, FRA|p=116}}&lt;/ref&gt;, ''auriva'' in [[Dialettu ventemigliusu|vintimiusu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Enrico Malan|tìtolo=Dizionario Ventimigliese-Italiano - Italiano-Ventimigliese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/TO01794218|ànno=Utubre 2010|editô=Cumpagnia d'i Ventemigliusi-Alzani Editore|çitæ=Vintimìa-Pineròllu|léngoa=LIJ, IT|pp=25, 254|ISBN=978-88-8170-396-8}}&lt;/ref&gt;, ''auriva'' a [[L'Isura|L'Ìsu(r)a]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Marino Cassini|outô2=Alberto Cane|outô3=Roberta Sala|tìtolo=Le parole della nostra infanzia - Dialettu Lisurencu|url=http://www.marinocassini.it/Oggetti%20scaricabili/ITACA.pdf|ànno=2020|çitæ=D'Âtu d'Arbisö(r)a|léngoa=LIJ, IT|p=11}}&lt;/ref&gt;, ''au&lt;u&gt;r&lt;/u&gt;ìva'' a[[U Soudàn|u Sodàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.soudan.it/dizionar.htm|tìtolo=Dizionario illustrato Soudanèlu-Italiano|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;, ''auriva'' a [[A Burdighea|Burdighe(r)a]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20211204110650/http://www.urisveiuburdigotu.it/uburdigotu/az/index.htm|tìtolo=burdigotu - italiano: Piccolo dizionario|outô=Anacleto Miele|dæta=1971|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;, ''ou''r''iva'' o ''cianta d'ou''r''ive'' a [[Seriana|Se(r)iâna]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Loredana Veneziano|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Ceriana|url=https://books.google.com/books?id=KIJuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Philobiblon Edizioni|çitæ=Vintimìa|léngoa=LIJ, IT|p=265|ISBN=88-94-71482-9}}&lt;/ref&gt;, ''èrbuu'', ''uivu'' o ''urivu'' a [[Inéia|Uneja]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Lucetto Ramella|tìtolo=Vocabolario italiano - dialetto d'Oneglia|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008590|ànno=2003|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Imperia|léngoa=LIJ, IT|p=116}}&lt;/ref&gt;, ''auìva'', ''uìva'' o ''uìvu'' a [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]]&lt;ref name=&quot;AAVV2020&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Ambrogio Arimondo, Mario Corso, Giorgio Fedozzi e Giovanni Arbarelli|tìtolo=U vucabulâiu: dizionario ragionato della parlata di San Bartolomeo al Mare e dintorni (Ed. 2020, Parte 1, Glossario)|url=http://www.cadepuio.it/files/glossario_2-2020.pdf|ànno=2020|editô=Circolo Culturale Cà de Puiö|léngoa=LIJ, IT|p=21}}&lt;/ref&gt;, ''aur̂iva'' a [[Ciappa (San Bertumê)|Ciappa]]&lt;ref name=&quot;AAVV2020&quot; /&gt;, ''uìvu'' in [[Andôa|Andö(r)a]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.andoraneltempo.it/librigallerie/volume-2---adriano-ghiglione.php|tìtolo=Manuale della parlata di Rollo e della Marina: versione italiano-andorese|outô=Adriano Ghiglione|léngoa=LIJ, IT|p=403|vìxita=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;, ''u''r''iva'' o ''u''r''ivu'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0077958|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=A(r)àsce|léngoa=LIJ, IT|pp=50, 148}}&lt;/ref&gt;, ''oîvu'' o ''uîvu'' intu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=52}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=[[Giulia Petracco Sicardi]]|tìtolo=Dizionario pietrese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/SBL0307094|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=85}}&lt;/ref&gt;, ''oîvu'' a [[Borṡi|Borzi]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0465052|ediçión=2|ànno=Mazzu 1989 (1984)|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}&lt;/ref&gt;, ''or̭ivu'' a [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}&lt;/ref&gt;, ''ur̭ivu'' a [[Gura (Finô)|Gu(r)a]] e [[Ölle]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008566|ànno=Lüju 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=LIJ, IT|p=198}}&lt;/ref&gt;, ''oriva'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|pp=92, 186}}&lt;/ref&gt;, ''oiva'' a [[Varigotti|Va(r)igotti]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=92}}&lt;/ref&gt;, ''ouviva'' o ''erbu d'ouvive'' in [[Dialettu savuneize|savunese]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Rosa Sguerso|outô2=Anita Sguerso|tìtolo=Compendio di voci ed espressioni del dialetto savonese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CFI0240514|ànno=Lüju 1985|editô=Editrice Liguria|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=99}}&lt;/ref&gt;, ''erbo d'oive'', ''erbo d'öive'', ''oivo/oîvo'' o ''öivo'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/olivo#olivo.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - olivo|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=olivo|tìtolo=TIG - olivo|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;|group=n.}} ('''''Olea europaea''''' &lt;small&gt;[[Linneo|L.]], 1753&lt;/small&gt;) a l'è ina [[Spêce|specie]] de [[Plantae|cianta]] da [[Famìggia (tascionomîa)|famìa]] de ''[[Oleaceae]]'', dau purtamèntu a [[Èrbo|èrbe(r)u]] o a [[Cósto|custu]] e spantegâ in natü(r)a fra [[Africa]], [[Asia]] e [[Euròpa|Eurôpa]] faciâ in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Cu'u numme u(r)iva, pe'u ciü, u se fa de riferimèntu aa varietài dumèstega da [[Sotospêce|suttuspecie]] '''''Olea europaea europaea''''', ch'a l'è stâ sernüa da l'òmmu e che, au dì d'ancöi, a l'è curtivâ cumme [[Èrbo da frûto|èrbe(r)u da frütu]] inte regiùi sübtrupicâli de tüttu u mundu, cu'e sò [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] ch'e sun duve(r)ài tantu pe' franzene de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] che pe' êsse mangiài cuscì.

== U(r)igine du numme ==
[[Immaggine:Olive and Oil etymology.svg|sinistra|miniatura|U(r)igine de pa(r)olle &quot;u(r)iva&quot; e &quot;ö(r)iu (d'u(r)iva)]]
A pa(r)olla &quot;u(r)iva&quot; a ne vegne dau [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''ŏlīva''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=oliva|tìtolo=oliva|outô=Charlton T. Lewis|outô2=Charles Short|scîto=A Latin Dictionary|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;, numme duve(r)àu tantu pe'a cianta che pe'u frütu, che a sò votta u tröva de u(r)igine inte l'antìga furma [[Léngoa pröto-grêga|protu-grega]] *ἐλαίϝα, *''elaíwa'', che in [[Lengua grega antiga|gregu clascicu]] a l'è passâ a ἐλαία, ''elaía'', turna duve(r)â tantu pe' l'èrbe(r)u che pe'u sò frütu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|tìtolo=Oxford Latin Dictionary|url=https://archive.org/details/aa.-vv.-oxford-latin-dictionary-1968|ànno=1968|editô=Clarendon Press|léngoa=EN|capìtolo=oliva}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)lai/a|tìtolo=ἐλαία|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;.

Fina a pa(r)olla &quot;ö(r)iu&quot; a l'imprinsippiu a gh'axeva numma che u sènsu de &quot;ö(r)iu d'u(r)iva&quot;, vegnindune da ''ŏlĕum''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=oleum|tìtolo=oleum|outô=Charlton T. Lewis|outô2=Charles Short|scîto=A Latin Dictionary|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt; e ἔλαιον (''élaion''), ch'u vö dì pròpiu &quot;ö(r)iu d'u(r)iva&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Alfred Ernout|outô2=Antoine Meillet|tìtolo=Dictionnaire étymologique de la langue latine|url=https://archive.org/details/DictionnaireEtymologiqueDeLaLangueLatine/page/n1/mode/2up|ànno=2001 [1932]|editô=Klincksieck|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|capìtolo=oleum}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)lai/a|tìtolo=ἐλαία|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)/laio,|tìtolo=ἔλαιον|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;. De de lì, a pa(r)olla &quot;ö(r)iu&quot; inte tante lengue a tröva de primma u(r)igine pròpiu dau numme da cianta e du sò frütu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.etymonline.com/word/oil|tìtolo=oil (n.)|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;. E furme ciü antìghe da pa(r)olla grega, ch'u ghe secce de pröve segü(r)e, e sun u [[Léngoa micenêa|miceneu]] 𐀁𐀨𐀷, ''e-ra-wa'', e 𐀁𐀨𐀺, ''e-ra-wo'', o 𐀁𐁉𐀺, ''e-rai-wo'', intu scistema de scritü(r)a scilabicu da [[Lineâre B|lineâ(r)e B]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=12&amp;wid=318|tìtolo=The Linear B word e-ra-w|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=http://www.palaeolexicon.com/ShowWord.aspx?Id=16728|tìtolo=The Linear B word e-ra-wo|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160321102105/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra3-wo/|tìtolo=e-ra3-wo|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160320140244/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra-wo/|tìtolo=e-ra-wo|outô=K. A. Raymoure|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;.

== Descrisiùn ==
[[Immaggine:Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 109) (8232783218).jpg|sinistra|miniatura|To(r)a butanica de l'u(r)iva dumèstega intu ''[[Koehler's Medizinal-Pflanzen]]'', [[1887]]]]

=== Generâle ===
E va(r)ie qualitài de ''Olea europaea'' e sun di custi o di èrbe(r)i ch'i [[Senprevèrde|nu perden e föje]] e ch'i ponen rivà a 'n'artessa de 15 mêtri. E [[Ràmma|ramme]] e sun cuèrte de scaje peltài mèntre e [[Féuggia|föje]], misse a cubbie, e g'han in bòrdu ch'u l'è lisciu e ina furma elittica, ciü o mênu strêta. Ciütòstu dü(r)e, e sun cuèrte d'in pèi a scaje e e g'han ina lunghessa fra i 3 e i 9 citti&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/general-information|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;.

E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche o in sciu gianu, e sun tacài insemme inte carateristiche pâne, ch'e se svilüppan in pusisiùn ascela(r)e. U [[Càlice (botànica)|calice]] da sciu(r)a u l'è tüttu sadàu insemme, ciütòstu cürtu, cun quattru lôbi a triangulu. E [[Coròlla|cu(r)olle e]] furman di tübbi de quattru [[Pétalo|petali]], mèntre i [[Stâme|stâmi]] i sun dui. L'[[Ovâio|ova(r)iu]], supe(r)u, u g'ha ina furma a cônu, ciü o mênu gunfiâ. U [[Frûto|frütu]], l'[[U(r)iva (frütu)|u(r)iva]], u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] carnusa cu'in òssu dü(r)u, daa lunghessa ch'a pò cangià dai 5&amp;nbsp;mm ai 4&amp;nbsp;cm e ch'a vegne negra ina votta ch'a l'è maü(r)a&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== U(r)iva dumèstega ===
L'u(r)iva dumèstega, cumme e âtre va(r)ietài de ''Olea europaea'', a l'è ina cianta [[Senprevèrde|sempreverde]] e ch'a vegne sciü bèn intu [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]]. A g'ha in [[Teu|troncu]] che de sòlitu u mustra in svilüppu inturtignàu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Eddo Rugini, Luciana Baldoni, Rosario Muleo e Luca Sebastiani|tìtolo=The Olive Tree Genome|url=https://books.google.com/books?id=DgDGDQAAQBAJ&amp;pg=PA14+|ànno=2016|editô=Springer|léngoa=EN|p=14|ISBN=978-3-319-48887-5}}&lt;/ref&gt;, ch'u pò muntà sciü fin'a rivà in sci 10 mêtri d'artessa, cu'ina [[Scòrsa (botànica)|scorsa]] ch'a l'è in sciu grixu. E [[Féuggia|föje]] e g'han ina furma tunda lungâ, de cu(r)û grixu-verde a l'indrìtu e giancastru a l'inversu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|tìtolo=Flowers of Europe|ànno=1969|editô=Oxford University Press|çitæ=Lundra|léngoa=EN|pp=312-313|capìtolo=Oleaceae: Olea: Olive}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|outô2=Anthony Huxley|tìtolo=Flowers of the Mediterranean|ànno=1972|editô=Chatto and Windus|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=145|capìtolo=Olea-Olive}}&lt;/ref&gt;.

E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche e picìne, e sciu(r)ìscen pe'u ciü in sce ramme de l'ànnu de primma, misse a pâne drìte ch'e nascen a partì da l'ascella de föje. Ògni sciu(r)a a l'è fâ de quattru [[Pétalo|petali]] in sciu giancu-gianu, tacài insemme au sò fundu, dund'i se ünìscen a 'na base furmâ da quattru [[Sépalo|sepali]] verdi, turna tacài insemme. I [[Bûxo|pummi]] i crescen pôcu pe' votta, pe' 4-6 setemâne, fin'a rivà a 'na lunghessa de ciü o mênu 2 citti, quand'i sciu(r)ìscen. A sciu(r)a a resta tacâ aa cianta pe' 5-6 giurni inte regiùi ciü câde e pe' 2 setemâne inte quelle ciü frèide&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Esmaeil Seifi, Jenny Guerin, Brent Kaiser e Margaret Sedgley|ànno=2015|méize=Zenâ|tìtolo=Flowering and fruit set in olive: a review|revìsta=Iranian Journal of Plant Physiology|volùmme=5|nùmero=2|pp=1263-1272|léngoa=EN|url=https://web.archive.org/web/20250919081522/https://journals.iau.ir/article_539653_140a99eea26c37e6020a694666a7b405.pdf}}&lt;/ref&gt;.

U [[Frûto|frütu]], cumme dìtu, u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] picìna, lunga 1-2,5&amp;nbsp;cm quand'a l'è maü(r)a. Inte qualitài sarvèghe e [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] e sun ancù ciü picìne, cu'ina pélle che, pe' cuntru, a l'è ciü sutì&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Apostolos Kiritsakis|outô2=Fereidoon Shahidi|tìtolo=Olives and Olive Oil as Functional Foods: Bioactivity, Chemistry and Processing|url=https://books.google.com/books?id=J7gfBQAAQBAJ&amp;pg=PA113|ànno=2017|editô=John Wiley &amp; Sons|léngoa=EN|p=129|ISBN=978-1-119-13531-9}}&lt;/ref&gt;.

== Tasciunumìa ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Olea europaea sylvestris (uddastru).jpg|In u(r)ivastru in [[Corsega]]
Olea europaea cuspidata-africana Cape Town.JPG|In èrbe(r)u de ''O. cuspidata'', [[Çittæ do Cavo|Sitài du Câu]]
Olea cerasiformis (Fuerteventura).jpg|''O. guanchica'', [[Fuerteventura]]
Olea europaea subsp laperrinei.jpg|Ina cianta de ''O. laperrinei'' in [[Niger]]
&lt;/gallery&gt;
Aa revixùn du genere ''Olea'', fâ du [[2002]], a specie ''Olea europaea'' a l'è stâ spartìa inte suttuspecie chi sutta, levàu ''O. europaea africana'', ch'a l'é(r)a cunscide(r)â cumme parte da ''cuspidata''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta publicaçión|outô=P. S. Green|ànno=2002|tìtolo=A Revision of Olea L. (Oleaceae)|revìsta=Kew Bulletin|editô=Royal Botanic Gardens|çitæ=Kew|volùmme=Vul. 57|nùmero=1|pp=91-140|léngoa=EN|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F4110824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;:
* ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'', carateristica du bacìn du Mediteraneu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77172513-1|tìtolo=Olea europaea subsp. europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''sylvestris'', varietài sarvèga, u cuscì dìtu [[u(r)ivastru]];
** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''europaea'', varietài dumèstega, l'u(r)iva ch'u se ghe riferìsce pe'u ciü intu parlâ, a ne vegne da 'na [[Seleçión artifiçiâle|selesiùn]] de l'u(r)ivastru;
* ''Olea europaea'' subsp. ''africana'' &lt;small&gt;(&lt;/small&gt;&lt;small&gt;Mill.) P.S.Green, 1979&lt;/small&gt;, a l'è a suttuspecie sarvèga spantegâ inta ciü parte de l'[[Africa]], [[Îzoe Mascarene|ìsu(r)e Masca(r)ene]] cumprese&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887159-1|tìtolo=Olea europaea subsp. africana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''cuspidata'' &lt;small&gt;(Wall. &amp; G.Don) Cif., 1942&lt;/small&gt;, a l'è a suttuspecie sarvèga ch'a se tröva inte tante regiùi secche de l'[[Asia]], da l'[[Arabbia (region)|A(r)abbia]] fina in [[Cinn-a|Cina]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77190043-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cuspidata|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''cerasiformis'', &lt;small&gt;G.Kunkel &amp; Sunding, 1972&lt;/small&gt;, suttuspecie [[Ploidîa|tetraploide]] ch'a l'è endemica de [[Madeira]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887160-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cerasiformis|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''guanchica'' &lt;small&gt;P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. &amp; Kadereit&lt;/small&gt;&lt;small&gt;, 2000&lt;/small&gt;, suttuspecie endemica de [[Îzoe Canâie|Cana(r)ie]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019528-1|tìtolo=Olea europaea subsp. guanchica|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''laperrinei'' &lt;small&gt;(Batt. &amp; Trab.) Cif., 1942&lt;/small&gt; a se tröva in sce de muntagne du [[Sahara]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''maroccana'' &lt;small&gt;(Greuter &amp; Burdet) P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. &amp; Kadereit, 2000&lt;/small&gt;, suttuspecie [[Poliploidîa|esaploide]] rapresentâ da 'na pupulasiùn daa parte in sce l'[[Âto Atlànte|Âtu Atlante]], intu [[Maròcco|Maròccu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;.

De ciü, u l'è segnalàu de pupulasiùi invasive inte l'[[Australia]] e inte de ìsu(r)e du [[Oçeano Paciffico|Pacificu]]. E analisi genetiche e l'han mustràu cumme ste pupulasiùi e gh'aggen due u(r)igine dife(r)ènti: quelle inte l'Australia de meridiùn e ne vegnen dae varietài dumèsteghe du Mediteraneu, mèntre e âtre (cumme inte l'Australia de levante e inte [[Hawaii]]) e sun derivài dae furme sarvèghe da suttuspecie ''cuspidata'' de l'Africa du süd. U s'è marcàu fina a puscibilitè ch'i nascen di ibridi fra ste due furme&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Henry, L. Wille, D. Cooke e E. Chapuis|tìtolo=On the origin of the invasive olives (Olea europaea L., Oleaceae)|ànno=2007|editô=Heredity 99|léngoa=EN|pp=608-619}}&lt;/ref&gt;.

== Sto(r)ia ==
[[Immaggine:Antimenes Painter - ABV 273 116 - Herakles and Pholos - olive gathering - London BM 1837-0609-42 - 03.jpg|sinistra|miniatura|A campâ de u(r)ive in sc'in anfu(r)a du [[Pitô de Antimenes|pitû de Antimenes]], fâ in gì(r)u au [[520 a.C.|520 primma de Cristu]]]]
L'espansciùn de l'u(r)iva a l'è, a l'imprinsippiu, da ligâ au svilüppu du [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]], scicumme che ste cundisiùi e sun stàe l'elemèntu fundamentâle pe'u curtivasiùn de st'èrbe(r)u lì. Stu genere de climma u l'è cumpa(r)ìu cu'u tèmpu a partì da ciü o mênu 10.000 ànni fa, a cumensà daa parte de levante du bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] pe' spandise de dòppu, tèmpu de ciü milenni, a punènte e a setentriùn de stu bacìn. Di stüddi biulogichi fài dau [[Gabriel Camps]] du [[1970]] i l'han pruvàu che l'u(r)iva sarvèga a se truvava intu [[Sahara]] ciü o mênu 11.000 ànni fa&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Jean Guillaume|tìtolo=Ils ont domestiqué plantes et animaux: Prélude à la civilisation|url=https://books.google.com/books?id=a_AkLoVGPwEC|ànno=2010|editô=Éditions Quæ|çitæ=Versailles|léngoa=FR|p=209|ISBN=978-2-7592-0892-0}}&lt;/ref&gt;. E ürtime analisi in sciu pòlline de va(r)ie specie de èrbe(r)i duminanti e ch'i perden e föje e panen marcà che stu cangiamèntu intu climma u secce cumensàu in sci 8.000 ànni fa, intu süd-èst da [[Spagna]], pe' pöi spandise pôcu pe' votta versu setentriùn&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet, 2000|p. 107}}&lt;/ref&gt;.

Pe' l'archeulugìa, e primme u(r)ive dumèsteghe e se sa(r)ean svilüpài grossu moddu fra u 3800 e u 3200 primma de Cristu, sèi milenni fa. I stüddi de archeubiulugìa&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=J. F. Terral|tìtolo=La domestication de l'Olivier en Méditerranée nord-occidentale: approche morphométrique et implications paléoclimatiques|ànno=1997|editô=Thèse, Université de Montpellier-II|léngoa=FR}}&lt;/ref&gt; e l'analisi genetica de pupulasiùi de u(r)ivastri e de serte va(r)ietài&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Baradat, C. Breton, B. Khadari e A. Bervillé|tìtolo=Olive Domestication from Structure of Oleasters and Cultivars using RAPDs and Mitochondrial RFLP|colànn-a=Genetics, Selection, Evolution|ànno=2001, S251-68|léngoa=EN|volùmme=33 (Suppl. 1)}}&lt;/ref&gt; i l'han mustràu che l'u(r)iva a l'è stâ [[Domestegaçión|dumestegâ]] int'ina mane(r)a indipendènte inte va(r)ie parte du bacìn du Mediteraneu e che, bèn de prubabile, u l'è stàu in prucessu ch'u gh'è vusciüu du tèmpu.

Di scâvi archeulogichi i l'han pruvàu ch'u se maxinava de l'ö(r)iu, intu [[Libano|Libanu]] e a [[Çipro|Cipru]], zà intu [[IV millennio a.C.|IV milenniu primma de Cristu]], ciü che a [[Crêta]] in gì(r)u au 3500 primma de Cristu. De dòppu, versu u [[II millennio a.C.|1700 primma de Cristu]], a tecnica duve(r)â a l'è vegnüa meju e a [[Ugarit]] (au dì d'ancöi [[Ras Shamra]], inta [[Sciria|Scì(r)ia]])&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet 2000|p. 108}}&lt;/ref&gt; i sun cumpa(r)ìi i primmi gumbi &quot;a èrbe(r)u&quot;, di ciü semplici. De dòppu, l'u(r)iva a l'è rivâ inte l'[[Egitto|Egittu]] daa Scì(r)ia, de dunde a l'è stâ impurtâ au tèmpu da [[IX dinastîa egiçiànn-a|IX dinastìa]], fra u 2160 e u 2040 primma de Cristu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Émile Laoust|tìtolo=Mots et choses berbères. Notes de linguistique et d'ethnographie. Dialectes du Maroc|url=http://www.taymat.org/etudesamazighes/Linguistique/Mots-et-choses-berberes-Emile-Laoust.pdf|ànno=1920|editô=Augustin Challamel|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=446-447}}&lt;/ref&gt;.
[[Immaggine:Presse olive Volubilis.jpg|miniatura|Ricustrusiùn d'ina mö(r)a da ö(r)iu rumâna inta sitài de ''[[Volubilis]]'', d'ancöi in [[Maròcco|Maròccu]]]]
U cumerciu de l'ö(r)iu u remunta pe' cuntru a l'[[Etæ do Brónzo|etài du brunzu]], cu'i [[Itîti|Ittiti]] ch'i se ne rifurnivan dae còste de l'[[Àzia Minô|Asia Minû]] mèntre i [[Faraón|fa(r)aùi]] d'Egittu e i ré da [[Mezopotàmia|Mesuputamia]] i u catavan in Scì(r)ia. Inti palàssi [[Çiviltæ minòica|minòichi]] de Crêta, l'ö(r)iu u l'é(r)a cunservàu in gran quantitài inte di vâsi dìti ''pithoi'', mèntre inti palàssi di [[Çiviltæ micenêa|Micenèi]], inta [[Grêcia|Grecia]] cuntinentâle, s'è truvàu pa(r)egge giâre pe' l'ö(r)iu e de to(r)ette scrìte cu'a [[Lineâre B|lineâ(r)e B]] ch'e fan de mensiùn a l'[[Ideogràmma|ideugramma]] de l'ö(r)iu (''élaion''). De sti tèmpi lì a dêa [[Ìzide|Ìside]] a l'é(r)a cunscide(r)â cumme a patrûna da curtivasiùn de u(r)ive: intu detaju, a vella se ligavan e vertü e e prupietài de l'ö(r)iu. Sti traffeghi, alantu(r)a, i l'é(r)an cuntrulài strêti, scicumme che l'ö(r)iu u l'è(r)a ligàu au pute(r)e ecunòmicu e religiusu&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet 2000|pp. 108-110}}&lt;/ref&gt;.

Dòppu d'ina crisi scciüpâ pe' a caütta de pa(r)eggi stàtti intu [[Levànte (región)|Levante]] in gì(r)u au 1200 primma de Cristu, u muntà da pupulasiùn du Mediteraneu inte l'[[Etæ do færo|etài du fèru]] u l'ha purtàu aa fundasiùn de pa(r)egge culònie da parte di [[Fenìci]] inte l'[[Àfrica du Nòrd|Africa du Nòrd]], cumme [[Cartagine]], e intu meridiùn da [[Spagna]], ciü che tütte quelle di greghi inte l'Asia Minû, inte ìsu(r)e du [[Mâ Egêo|Mâ Egeu]], in [[Siçillia|Sicilia]] e intu restu da [[Magna Grecia]] e du meridiùn da [[Fransa]], survetüttu in [[Corsega]] e a [[Marseggia|Marseja]]. Inte tütte ste regiùi i sun stài velli a purtà a curtivasiùn de l'u(r)iva&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.oliviers-centenaires.com/origine-mythologique-de-l-olivier.html|tìtolo=Olivier centenaire: Arbre de mythologie|léngoa=FR|vìxita=2026-10-27}}&lt;/ref&gt; e a fâne svilüpà i traffeghi. Segundu u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]], l'u(r)iva a nu gh'é(r)a ancù inte l'Italia au tèmpu du [[Lucius Tarquinius Priscus|Tarquinius Priscus]], dau [[616 a.C.|616]] au [[579 a.C.|579 primma de Cristu]]. Intu [[VI secolo a.C.|VI seculu primma de Cristu]] u magistràu e studiusu gregu [[Solón|Sulùn]] u l'ha scritu de lezze ch'e l'han dàu u permissu ae gènte d'[[Atene]] de cumercià l'ö(r)iu d'u(r)iva. Intu [[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]], cun l'[[Lusciandro Magno|Alesciandru Magnu]] ch'u l'axeva cunquistàu u Mediteraneu de levante e l'[[Inpêro persiàn|impe(r)u persiàn]], cu'i traffeghi ch'i sun cresciüi ancù de ciü&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet, 2000|pp. 110-111}}&lt;/ref&gt;.
[[Immaggine:Traditional oil mill in Imperia.jpg|sinistra|miniatura|[[Gumbu]] a ègua dau ''Saggio teorico-pratico sopra gli ulivi, l'olio e i saponi'' du fràtte [[Bertumê Gundurfi]], d[[a Tûria]], [[1793]]]]
Inti seculu de dòppu, cu'u cresce da dumanda d'ö(r)iu pe'u mangià, pe' fà lüxe, pe'a mexìna o pe' de pratiche spurtive e religiuse, se sun svilüpài di növi scistemi de prudusiùn e s'è scritu di manuâli in sce l'argumèntu, cumme quelli du butanicu gregu [[Theóphrastos]] e di agronumi latìn [[Marcus Porcius Cato|Cato]], Pliniu u Veggiu e [[Lucius Iunius Moderatus Columella|Columella]], u(r)igina(r)iu da Spagna, ciü che u [[Mago Carthaginiensis|Mago de Cartagine]]. L'ünificasiùn che l'[[Impêo Roman|impe(r)u rumàn]] u l'axeva dàu ae còste du Mediteraneu a l'ha fàu cresce ancù de ciü i traffeghi e a prudusiùn, cun de regiùi da Spagna e de l'Africa du Nòrd ch'e l'han vistu u svilüppu d'ina curtivasiùn quaxi indüstriâle, grassie a l'emanasiùn de de lezze cumme a ''Lex Marciana'' du [[II secolo|II seculu]], ch'e spunciavan a ciantà e a ineiguà e tère impe(r)iâli&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet, 2000|pp. 111-113}}&lt;/ref&gt;.

A caütta de l'impe(r)u rumàn, l'espansciùn da [[Crestianêximo|religiùn cristiâna]] e, de dòppu, de siviltài islamiche, e l'han purtàu a 'n cangiamèntu intu mudéllu de cunsümmu, inte regiùi de prudusiùn e inte rée cumerciâli de l'ö(r)iu. I [[Repùbrica de Zena|zenesi]] e i [[Repùbrica de Venéçia|venesiài]] i se sun prufitài de [[Croxæ|cruxàe]] pe' svilüpà di gran traffeghi, ch'i rendevan bèn, cu'u Levante, ciü che pe' spuncià a curtivasiùn de l'u(r)iva e pe' fà frunte ai növi besögni purtài daa prudusiùn du [[Savón|saùn]], pe' cumm'u l'è cumpa(r)ìu intu [[IX secolo|IX seculu]], cuscì cumme pe' rifinì di tesciüi&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet, 2000|pp. 114-116}}&lt;/ref&gt;.

A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a l'è cumensâ in'etài de espansciùn ch'a l'ha ti(r)àu avanti pe' de lungu, pe' purtà l'u(r)iva aa sò mascima estensciùn pe' terito(r)iu, spunciâ da 'na dumanda ch'a cresceva inta sucietài mudèrna e cun sèmpre ciü de indüstrie, dae frabiche du saùn, a quelle de tesciüi e intu setû da mecanica. Cu'a descuvèrta du [[Nêuvo Móndo|Növu Mundu]], i spagnòlli i l'han purtàu l'u(r)iva inte sò culònie de [[Americhe]], in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Méscico|Mescicu]], [[Perù|Perü]] (du [[1560]]), [[Cile]] e [[California]]. Inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], au mascimu svilüppu de campagne e de culònie de l'Euròpa, l'u(r)iva a l'è rivâ ascì aa sò mascima difüxùn. Scibèn che, du [[XX secolo|Növesèntu]], a süperficce a u(r)ive a secce ca(r)â, u cresce da resa inta curtivasiùn e inta maxinatü(r)a de l'ö(r)iu u l'ha fàu muntâ de sinque votte, fra u [[1903]] e u [[1998]], a prudusiùn mundiâle de ö(r)iu&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet, 2000|pp. 117-120}}&lt;/ref&gt;.

== Curtivasiùn ==
[[Immaggine:Olive niche.jpg|miniatura|Tère intu bacìn du Mediteraneu dunde l'u(r)iva a l'è curtivâ&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.researchgate.net/publication/261005349_Modelizacion_del_ciclo_fenologico_reproductor_del_olivo_Olea_europaea_L|tìtolo=Modelización del ciclo fenológico reproductor del olivo|outô=Jose Oteros|dæta=Frevâ 2014|léngoa=ES}}&lt;/ref&gt;]]
L'u(r)iva a l'è curtivâ pe'u ciü intu bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]], ciü che inte de âtre regiùi du mundu dau climma dife(r)ènte da quellu mediteraneu, ch'e se trövan in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Australia]], [[Cile]] e [[Perù|Pe(r)ü]]&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Mariela Torres, Pierluigi Pierantozzi, Peter Searles, M. Cecilia Rousseaux, Georgina García-Inza, Andrea Miserere, Romina Bodoira, Cibeles Contreras e Damián Maestri|dæta=27 utubre 2017|tìtolo=Olive Cultivation in the Southern Hemisphere: Flowering, Water Requirements and Oil Quality Responses to New Crop Environments|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 8|nùmero=1830|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5663689}}&lt;/ref&gt;.

=== Cresce e difüxùn ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Olea europaea young plant01.jpg|In'u(r)iva nuélla
Olea europaea (base of tree).jpg|Èrbe(r)u cu'e ferle d'inta câsa
Olive tree grafting.jpg|U(r)iva inse(r)ìa a cu(r)una
&lt;/gallery&gt;
E u(r)ive e prefe(r)ìscen di terén ricchi de [[carcâ]], ancù meju se in sce de rive o de còste, cuscì cumme pe'i pòsti dau climma ciü vixìn aa ma(r)ìna. E ponen cresce inte ògni qualitài de terén lege(r)u, fina in sce de l'argilla ch'a sciüghe bèn, mèntre inti tère ciü bune e patìscen ciü fassile de ma(r)utìe e e prudüxen de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] ciü grammu, cumm'u nutava zà u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]]. E u(r)ive e vegnen sciü bèn inti climmi câdi e inti pòsti au su(r)ìu, sènsa de punti lüveghi. E tempe(r)atü(r)e ciü basse de -10&amp;nbsp;°C e ponen purtà a di dànni fina inte ciante ciü grosse mèntre che, pe' cuntru, i èrbu(r)i i scampan bèn ai mumènti de [[Sésia|sessia]], grassie ae sò [[Réixe|raìxe]] rexistènti e bèn spantegài. E u(r)ive e ponen restà in prudusiùn pe' di seculi, s'e sun scravài bèn e cun regularitài&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.oliveoiltimes.com/world/preservation-of-monumental-olive-trees/50921|tìtolo=On the Preservation and Maintenance of Monumental Olive Trees|dæta=22 marsu 2016|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;.

E u(r)ive e se ponen spantegà inte de mane(r)e dife(r)ènti, faxèndune de [[Talea|talee]] o destacandune de [[Margòtta|ferle]]; i èrbe(r)i i taccan fassile in sce terén giüsti e, s'i sun tajài, i böttan turna cun de [[Fèrla|ferle]] dau seppu. De ciü, i se ponen curtivà partèndu fìn daa semènsa. A ògni moddu, a resa di èrbe(r)i nasciüi da ferle o daa semènsa a l'è ciütòstu scarsa e, pe' fâla vegnì meju, a cianta a l'è da [[Inestu|inse(r)ì]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=A. Lewington|outô2=E. Parker|tìtolo=Ancient Trees|ànno=1999|editô=Collins &amp; Brown|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=114|ISBN=978-1-85585-704-9}}&lt;/ref&gt;. Pe' agiütà a cianta a [[bötà]], u [[Pericàrpo|pe(r)icarpu]], ch'u l'è bagnàu d'ö(r)iu, u l'è inüme(r)ìu faxèndulu marsì in pôcu, o se nù u l'è ciumbàu inte l'ègua câda o int'ina sulusiùn alcalìna&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.plantgrower.org/olive.html|tìtolo=Olive|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;.

Quandu che u frèidu ze(r)àu u fa di dànni o u massa e parte ciü âte de l'èrbe(r)u, u portainestu u pò scampà au mèximu e cacià turna di brutti, che a sò votta i vegnen di növi èrbe(r)i. Inte sta mane(r)a e u(r)ive e ponen resciu(r)ì pe' sò cuntu. Presèmpiu, quandu du [[1985]] ina gran ze(r)â in [[Toscann-a|Tuscâna]] a l'axeva strinàu tante u(r)ive in prudusiùn o bèn che vegge, u s'è previstu che i u(r)ivèi i se sa(r)ean repiài tèmpu de quattru o sinqu'ànni&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/food/1985/08/18/the-italian-extra-virgin-olive-oil-disaster/2a00c9bc-ce00-4c99-8714-a2a7691a09d1/|tìtolo=The Italian Extra-Virgin Olive Oil Disaster|outô=Toni Lydecker|scîto=The Washington Post|dæta=18 agustu 1985|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;.

=== Campâ ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Passo del Ginestro-uliveto.jpg|De [[Réa da u(r)ive|rée da u(r)ive]] a[[u Téstegu]]
The Olive Harvest (1862-63), by Telemaco Signorini.jpg|A campâ a man, [[Telemaco Signorini]], [[1862]]
COLLECTIE TROPENMUSEUM Olijfoogst met behulp van stokken TMnr 10028630.jpg|A batte cu'e [[Canna (cianta)|canne]], [[Maròcco|Maròccu]], [[1955]]
Harvesting of olives 'salonenque' with comb.jpg|Petenetta da campà e u(r)ive, [[Fransa]]
Old woman cleaning olives.jpg|Ina dònna [[Tunixia|tünisìna]] ch'a passa e u(r)ive au [[seassu]]
Olivenernte.JPG|U(r)ive passài aa [[Chita(r)a (agricultü(r)a)|chita(r)a]] in [[Grêcia|Grecia]]
Ilham Aliyev attended opening of olive oil and table olive products processing plant in Zira settlement 07.jpg|Macchina pe'a curtivasiùn indüstriâle, [[Azerbaijan|Azerbaigiàn]]
&lt;/gallery&gt;
Inta regiùn du Mediteraneu e u(r)ive e sun campài a l'autünnu, a partì dau mese d'utubre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.organicfarming-italy.com/en/olive-harvest-2025-2026-europe/|tìtolo=Olive Harvest 2025/2026 Europe - Production, Quality &amp; Outlook|dæta=27 frevâ 2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;. De sòlitu, a ciü parte de u(r)ive a l'è campâ batèndu l'èrbe(r)u intregu o ina sò ramma aa votta. In âtru scistema duve(r)àu u l'è quellu de muntà cu'ina sca(r)a e campà e u(r)ive a man, metèndule int'in [[Sàcco|saccu]] o ina [[Sachetta (agricultü(r)a)|sachetta]] purtâ in scôsu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20131228120928/http://olivemuseum.com/harvest-olives.html|tìtolo=Methods for harvesting olive fruit|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;. E u(r)ive da to(r)a e sun da campà cun di scistema ciü delicài, scicumme che i früti macài i ciappan in güstu ama(r)u: inte stu câxu, presèmpiu, quand'i se campan u se pòrta au còllu de [[Cavagna|cavagne]], dunde metìgheli a man. Inte de regiùi de l'[[Italia]], cumme a [[Liguria|Ligü(r)ia]], ciü che da [[Croaçia|Cruassia]] e da [[Grêcia|Grecia]], e u(r)ive e sun campài pe' tradisiùn a man, scicumme che u terén u l'è tròppu asidentàu pe' duve(r)âghe de macchine. De cunseguènsa, a segunda du scistema duve(r)àu i früti i sun campài sènsa gua(r)i de macaü(r)e, cuscì che u prudòttu, aa fìn, u riva a 'na qualitài bèn âta. Inte sti câxi, u se pò campà e u(r)ive dae ramme tajài da l'èrbe(r)u, travaju ch'u l'agiütta fina pe'a prudusiùn di ànni de dòppu&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|ànno=2006|méize=Primma/Stài|tìtolo=Unusual Olives|revìsta=Epikouria Magazine|léngoa=EN}}&lt;/ref&gt;. A quantitài d'ö(r)iu intu frütu a cangia bèn fra ina cultivar e l'âtra; a ògni moddu u pe(r)icarpu, de sòlitu, u cuntegne fra u 60 e u 70% d'ö(r)iu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Oliver Rackham|outô2=Jennifer Alice Moody|tìtolo=The making of the Cretan landscape|url=https://books.google.com/books?id=k4dHmA9jq4wC|ànno=1996|editô=Manchester University Press|léngoa=EN|ISBN=978-0-7190-3647-7}}, mensunàu inte: {{Çitta publicaçión|outô=F. R. Riley|ànno=2002|tìtolo=Olive Oil Production on Bronze Age Crete: Nutritional properties, Processing methods, and Storage life of Minoan olive oil|revìsta=Oxford Journal of Archaeology|volùmme=Vul. 21|nùmero=63|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1111%2F1468-0092.00149}}&lt;/ref&gt;.

=== Minacce ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Bactrocera oleae g2 (cropped).jpg|In'u(r)iva cu'u vermu da musca au tersu stàddiu
Prays oleae 1.jpg|De föje sgarbài daa camu(r)a de l'u(r)iva
Spilocaea oleagina.jpg|E cunseguènse in sce föje da ''Venturia oleaginea''
Pseudomonas savastanoi g1.jpg|Ina massa purtâ daa rugna de l'u(r)iva
Olivenhain mit Xylella fastidiosa bei Surano LE 190710.jpg|In u(r)iveu curpìu daa ''Xylella''
&lt;/gallery&gt;
Di gran dànni aa curtivasiùn i sun quelli fài daa [[musca de l'u(r)iva]] (''Bactrocera oleae''), ch'a l'inse(r)ìsce e sò öve intu frütu. A purpa in gì(r)u au garbu a finìsce pe' marsì e a vegne ama(r)a, cun l'u(r)iva ch'a nu se pò ciü mangià. U vermu da musca u pò purtà a perde du tüttu a prudusiùn de u(r)ive da to(r)a, mèntre a pò sbascià u prêxu de l'ö(r)iu de l'80%&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://ipm.ucanr.edu/home-and-landscape/olive-fruit-fly/#gsc.tab=0|tìtolo=Olive Fruit Fly|outô=University of California|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;.

Dapöi u gh'è u vermu da [[camu(r)a de l'u(r)iva]], ''Prays oleae'', che de primma a ne [[Minatô (botànica)|sgarba e föje]] e lì drentu a vegne ina püpa. A segunda e a tersa generasiùn du mèximu ànnu e pòrtan pe' cuntru a di dànni ae föje, ae sciu(r)e e ai früti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.forestpests.eu/pest/prays-oleae|tìtolo=Prays oleae: Olive moth|outô=Forest Pests Europe|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;.

In funzu, a ''[[Venturia oleaginea]]'', u pò ferà i èrbe(r)i pe' ciü stagiùi daa fì(r)a, purtandu ina ma(r)utìa ch'a se mustra cun de macce scü(r)e in sce föje, cun di gran dànni ai u(r)ivèi. Intu detaju, sta ma(r)utìa a ne ruìna i früti, faxènduli maü(r)à ciü tardi e sbasciandune a resa de l'ö(r)iu&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Friday O. Obanor, Monika Walter, E. Eirian Jones e Marlene V. Jaspers|ànno=2008|tìtolo=Effect of temperature, relative humidity, leaf wetness and leaf age on Spilocaea oleagina conidium germination on olive leaves|revìsta=European Journal of Plant Pathology|volùmme=Vul. 120|nùmero=3|pp=211-222|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1007%2Fs10658-007-9209-6}}&lt;/ref&gt;.

Pe'i [[Bacteria|bate(r)i]] u gh'è u ''[[Pseudomonas savastanoi]]'' pv. ''oleae'', ch'u pòrta aa &quot;rugna de l'u(r)iva&quot;, ch'a se mustra cun de masse inti bötti da cianta&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=J. D. Janse|ànno=1982|tìtolo=Pseudomonas syringae subsp. savastanoi (ex Smith) subsp. nov., nom. rev., the bacterium causing excrescences on Oleaceae and Nerium oleander L.|revìsta=International Journal of Systematic Bacteriology|volùmme=Vul. 32|nùmero=2|pp=166-169|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1099%2F00207713-32-2-166}}&lt;/ref&gt;, e a ''[[Xylella fastidiosa]]'', che dai agrümmi e dai vì a l'ha cumensàu a ferà e u(r)ive da [[Puggia|Püja]], cu'a ma(r)utìa dìta u [[cumplessu du secà lestu de l'u(r)iva]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://ourenvironment.berkeley.edu/2015/02/minimizing-the-spread-of-disease-in-italys-famous-olive-trees/|tìtolo=Minimizing the Spread of Disease in Italy's Famous Olive Trees|scîto=Our Environment at Berkeley|editô=University of California, Berkeley|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-32031233|tìtolo=EU warning as olive tree disease spreads in Italy|dæta=24 marsu 2015|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.atlasobscura.com/articles/olive-oil-disease-italy|tìtolo=The Farmer Trying to Save Italy's Ancient Olive Trees|outô=Agostino Petroni|dæta=29 arvì 2021|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. U sò [[Vetô (epidemiologîa)|vetû]] prinsipâle u l'è ''[[Philaenus spumarius]]''&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=G. P. Martelli, D. Boscia, F. Porcelli e M. Saponari|ànno=2015|tìtolo=The olive quick decline syndrome in south-east Italy: A threatening phytosanitary emergency|revìsta=European Journal of Plant Pathology|volùmme=Vul. 144|nùmero=2|pp=235-243|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1007%2Fs10658-015-0784-7}}&lt;/ref&gt;.

Inte tère ciü a setentriùn dunde se trövan di u(r)ivèi, cumme inte l'[[Italia]] du nòrd, inta [[Fransa]] du süd e in [[Svissea|Svisse(r)a]], e u(r)ive e patìscen ascì u ze(r)u&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.patrimoineculinaire.ch/Prodotti#471|tìtolo=Olio d'oliva ticinese|léngoa=IT|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. E bu(r)iâne de vèntu e d'ègua ch'e dü(r)an pe' di giurni au tèmpu de campâ e u(r)ive e ponen purtà a di dànni. Inte parte ciü frèide de l'entrutèra du Mediteraneu a curtivasiùn de l'u(r)iva a lascia u pòstu a quella de âtri èrbe(r)i da frütu, pe'u ciü de [[Castagna|castagne]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Mazzoleni|tìtolo=Recent Dynamics of the Mediterranean Vegetation and Landscape|url=https://books.google.com/books?id=s88vzd9PwkkC|ànno=2004|editô=John Wiley &amp; Sons|léngoa=EN|p=145|ISBN=978-0-470-09370-2}}&lt;/ref&gt;.

=== Va(r)ietài ===
U gh'è de sentenàe de qualitài de u(r)ive, cunscide(r)ài cumme de sò [[cultivar]]&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|tìtolo=World Olive Encyclopedia|ànno=1996|editô=International Olive Council|léngoa=EN|capìtolo=Cultivars|ISBN=978-84-01-61881-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Fabrizia Lanza|tìtolo=Olive: A Global History|ànno=2012|editô=Reaktion Books|léngoa=EN|pp=106-110|ISBN=978-1-86189-972-9}}&lt;/ref&gt;. Fra 'na va(r)ietài e l'âtra se ghe ponen truvà di cangiamènti impurtanti intu cu(r)û, inte dimensciùi, inta furma e inte carateristiche du svilüppu de l'u(r)iva, ciü che in sce qualitài de l'ö(r)iu ch'u se ne franze&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Ina va(r)ietài d'u(r)iva a pò êsse da ö(r)iu, da to(r)a o buna pe' tütte due&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=A. Garrido Fernandez|outô2=M. J. Fernandez-Diez|outô3=M. R. Adams|tìtolo=Table Olives: Production and Processing|ànno=1997|editô=Springer|léngoa=EN|pp=23-45|ISBN=978-0-412-71810-6}}&lt;/ref&gt;.

Scicumme che tante va(r)ietài d'u(r)iva e sun quaxi du tüttu o du tüttu [[Outoinconpatibilitæ|autu-incumpatibili]], e sun de sòlitu ciantài a cubbie, cu'ina cultivar prima(r)ia e üna segunda(r)ia, sernüa pe'a sò capacitài de fecundà a prima(r)ia. U scistema de autuincumpatibilitài u cumprènde numma che dui gruppi, basài in sc'in [[gêne]] ch'u g'ha giüstu dui [[Alêle|alêli]] e ch'u pòrtan aa fòrte autu-sterilitài ch'a s'è truvâ inte l'u(r)iva&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Mariotti, Saverio Pandolfi, Isabelle De Cauwer, Pierre Saumitou-Laprade, Philippe Vernet et al.|ànno=2021|tìtolo=Diallelic self-incompatibility is the main determinant of fertilization patterns in olive orchards|revìsta=Evolutionary Applications|volùmme=Vul. 14|nùmero=4|pp=983-995|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8061272}}&lt;/ref&gt;.

Pe' mezzu de pröve de selesiùn in sce l'u(r)iva u s'è mi(r)àu pe'u ciü de ti(r)à fö(r)a di ibridi cun de carateristiche ch'e vegnissen a taju ai cuntadìn, a cumensà daa rexistènsa aa ma(r)utìa purtâ dai funzi du genere ''[[Verticillium]]''&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Pedro Valverde, Diego Barranco, Francisco Javier López-Escudero, Concepcion Munoz Díez e Carlos Trapero|dæta=22 frevâ 2023|tìtolo=Efficiency of breeding olives for resistance to Verticillium wilt|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 14, 1149570|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9994353/}}&lt;/ref&gt;.

=== Specie invasiva ===
[[Immaggine:Invasive weeds in the adelaide hills.jpg|miniatura|De u(r)ive intu mezzu a de âtre ciante invasive in sce [[Adelaide Hills]]|sinistra]]
Fìn da quandu s'è cumensàu a curtivâla, l'u(r)iva a l'è turnâ pa(r)egge votte au sò [[Spêce sarvæga|stàttu sarvègu]], cun ste ciante ch'e l'han fina piàu u pòstu de pupulasiùi sarvège u(r)igina(r)ie de l'Euròpa de meridiùn&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Roselyne Lumaret|outô2=Noureddine Ouazzani|ànno=2001|tìtolo=Ancient wild olives in Mediterranean forests|revìsta=Nature|volùmme=Vul. 413|nùmero=6857|p=700|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1038%2F35099680}}&lt;/ref&gt;.

Inte l'[[Australia do Sud|Australia du Süd]] l'u(r)iva a l'è cunscide(r)â cumme ina specie invasiva, u(r)igine de tanti dànni ae ciante du pòstu. Inte ste tère a sò semènsa a l'è spantegâ daa [[Vórpe róssa|vurpe russa]], in'âtra specie ch'a gh'è stâ intrudòtta, e da di uxelli cumme u [[Stronéllo|strunéllu eurupeu]] e l'[[emu]]. I òssi i böttan cuscì inti bòschi, pe' creà in ambiènte scü(r)u ch'u suffuca i brutti di èrbe(r)i du pòstu&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=D. H. R. Spennemann|outô2=L. R. Allen|ànno=2000|tìtolo=Feral olives (Olea europaea) as future woody weeds in Australia: a review|revìsta=Australian Journal of Experimental Agriculture|volùmme=Vul. 40|nùmero=6|pp=889-901|léngoa=EN|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2000AuJEA..40..889S}}&lt;/ref&gt;. Scicumme che u climma de sta regiùn u l'è seccu e zà bèn a pe(r)ìgu du brüxâ, l'u(r)iva sarvèga, ch'a l'è pina d'ö(r)iu, a fa muntà du bellu stu genere de pe(r)ìgu inti bòschi [[Sclerofìllo|sclerufilli]] ch'i se ghe trövan&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130205144030/http://www.pir.sa.gov.au/__data/assets/pdf_file/0019/37900/Olives_weed.pdf|tìtolo=Olives as Weed|outô=Animal and Plant Control Commission of South Australia|léngoa=EN|vìxita=2026-10-29}}&lt;/ref&gt;.

== Prudusiùn ==
[[Immaggine:Porducción de olivas.PNG|miniatura|'''o&amp;nbsp;'''=&amp;nbsp;100.000 tunelàe/ànnu; a pusisiùn di tundìn a l'è indicativa.]]
E u(r)ive e sun fra i èrbe(r)i da frütu ciü spantegài au mundu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20070313202743/http://apps3.fao.org/wiews/olive/intro.jsp|tìtolo=FAO, 2004|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;. Du [[2024]], inte 58 stàtti di sinque cuntinènti u gh'é(r)a di u(r)ivèi cumerciâli&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.oliveoiltimes.com/business/global-olive-oil-production-hits-record-3-5-million-tons/142651|tìtolo=Global Olive Oil Production Hits Record 3.5 Million Tons|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;, ch'i cruvivan in'estensciùn de ciü o mênu 11,6 miliùi de ètta(r)i, ch'u l'è tòstu in quartu da süperficce destinâ de fissu ae curtivasiùi&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta publicaçión|outô=L. Fernández-Lobato, B. Ruiz-Carrasco, M. Tostado-Véliz, F. Jurado e D. Vera|dæta=25 frevâ 2024|tìtolo=Environmental impact of the most representative Spanish olive oil farming systems: A life cycle assessment study|revìsta=Journal of Cleaner Production|volùmme=Vul. 442|nùmero=141169|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1016%2Fj.jclepro.2024.141169}}&lt;/ref&gt;. Pe' cunfruntu, du [[2011]] u gh'é(r)a 9,6 miliùi de ètta(r)i curtivài a u(r)ive, in'estensciùn ciü che duggia de quant'u l'è dedicàu ae [[Mei|mè(r)e]], ae [[Banana|banane]] o ai [[Màngo|manghi]]; u gh'è numma che e [[Pàrma da còcco|parme da coccu]] e [[Pàrma da êuio|quelle da ö(r)iu]] ch'e cröven in'estensciùn ciü grande&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567#ancor|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;.

Segundu a [[Food and Agriculture Organization]] (FAO), i 10 prudutûi ciü impurtanti i se trövan tüttu inta regiùn du Mediteraneu, pe' cruvì u 95% da prudusiùn mundiâle de u(r)ive&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL/visualize|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;. A [[Spagna]] a l'è u primmu prudutû mundiâle e u stàttu cun ciü tère dedicàe aa curtivasiùn de l'u(r)iva, cun ciü de 180 miliùi de èrbe(r)i spantegài in sce ciü de 2.507.684&amp;nbsp;ha, cun dòppu a [[Tunixia|Tünisìa]] (1.746.360&amp;nbsp;ha) e l'[[Italia]] (1.143.363&amp;nbsp;ha)&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;. In Italia l'u(r)iva a l'è curtivâ pe'u ciü au meridiùn, dund'u se campa i trèi quarti da prudusiùn, mèntre u ghe n'è de mênu au nòrd, ciü frèidu, che pe(r)ò u l'ha vistu cresce a sò prudusiùn, survetüttu inti micru-climmi ciü câdi da [[Liguria|Ligü(r)ia]] e de culìne in gì(r)u au [[Lago de Garda|lagu de Garda]]. Intu detaju, u gh'è in sci 170 miliùi de ciante spartìe fra 'n miliùn de imprese agricule&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.madeinsouthitalytoday.com/made-in-italy-olive-oil.php|tìtolo=Italy olive oil production|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;.

Pe' l'ö(r)iu d'u(r)iva, a Spagna a l'è au primmu pòstu pe' prudusiùn, cu'u 25% de l'ö(r)iu maxinàu inte tüttu u mundu, cun dòppu l'Italia, u [[Maròcco|Maròccu]] e a Tünisìa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.oliveoilworldcongress.com/olive-oil-global-production-could-decrease-20-due-to-global-warming|tìtolo=Olive oil global production could decrease 20% due to global warming|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;. L'[[Union Europea|Uniùn Eurupea]], pe'u ciü pe' mezzu da Spagna, da [[Grêcia|Grecia]] e de l'Italia, a rapresènta tòstu u 60% da prudusiùn mundiâle d'ö(r)iu d'u(r)iva&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Prudutûi prinsipâli (2016)&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://faostat.fao.org/|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;
!Stàttu
!Prudusiùn [t]
!Estensciùn [ha]
!Resa [t/ha]
|-
|Mundu
| style=&quot;text-align:right;&quot; |19.267.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |10.650.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,8091
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Europe.svg}} [[Union Europea|Uniùn Eurupea]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |11.686.528
| style=&quot;text-align:right;&quot; |5.028.637
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2,3240
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Spain.svg}} [[Spagna]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |6.560.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2.573.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2,5490
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Greece.svg}} [[Grêcia|Grecia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2.343.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |887.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2,6414
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2.092.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.165.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,7950
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Turkey.svg}} [[Turchia|Türchìa]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.730.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |846.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2,0460
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Morocco.svg}} [[Maròcco|Maròccu]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.416.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.008.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,4044
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Syria (2025-).svg}} [[Sciria|Scì(r)ia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |899.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |765.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,1748
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Tunisia.svg}} [[Tunixia|Tünisìa]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |700.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.646.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |0,4253
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Algeria.svg}} [[Algerîa|Alge(r)ìa]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |697.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |424.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,6437
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Egypt.svg}} [[Egitto|Egittu]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |694.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |67.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |6,7293
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Portugal_(official).svg}} [[Portogallo|Purtugallu]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |617.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |355.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,7394
|}

== Nòtte ==
;Nòtte au tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòtte bibliugrafiche
&lt;references responsive /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Marie-Claire Amouretti|outô2=Georges Comet|tìtolo=Le Livre de l'olivier|ànno=2000|editô=Aix-en-Provence|çitæ=ÉDISUD|léngoa=FR|cid=Amouretti &amp; Comet, 2000|ISBN=978-2-7449-0198-0}}

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}

{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Plantae]]
[[Categorîa:Agricoltua]]</text>
      <sha1>ko2he8ocgztj62wcppf8old3k8ui6ps</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>275231</id>
      <parentid>275229</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T19:40:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+</comment>
      <origin>275231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56968" sha1="qf8fdt5deab2i0bfagkmuh4onpvevi1" xml:space="preserve">{{Arbenganese}}
{{Tassobox
|nome = ''Olea europaea''
|immagine = Olea europaea - Zeytin.JPG
|didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;U(r)ive inta [[pruvinsa de Adana]], [[Turchia|Türchìa]]&lt;/div&gt;
|var-intervàllo_geològico = Intervallu geulogicu
|intervallo = {{Intervàllo geològico|0.06|0|Âtu [[pleistucêne]]-ancöi}}
|var-stâto_de_conservaçión = Stàttu de cunservasiùn
|statocons = LC
|statocons_versione = iucn3.1
|statocons_ref = &lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.iucnredlist.org/species/63005/209128651|tìtolo=Olive - Olea europaea|outô=IUCN|dæta=2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|var-clasificaçión_APG_IV = Clascificasiùn APG IV
|var-domìnio = Duminiu
|dominio = [[Eukaryota]]
|var-régno = Regnu
|regno = [[Plantae]]
|sottoregno = [[Tracheobionta]]
|var-sotorégno = Sutturegnu
|var-superdivixón = Süperdivixùn
|superdivisione = [[Spermatophyta]]
|var-divixón = Divixùn
|divisione = [[Magnoliophyta]]
|var-clàsse = Classe
|classe = [[Magnoliopsida]]
|var-sotoclàsse = Suttuclasse
|sottoclasse = [[Asteridae]]
|var-órdine = Urdine
|ordine = [[Scrophulariales]]
|var-famìggia = Famìa
|famiglia = [[Oleaceae]]
|var-tribù = Trebü
|var-sototribù = Suttutrebü
|var-génere = Genere
|genere = [[Olea]]
|var-spêce = Specie
|specie = '''O. europaea'''
|var-clasificaçión_Cronquist = Clascificasiùn Cronquist
|FIL? = x
|regnoFIL = [[Plantae]]
|clade1 = [[Angiospermae]]
|clade2 = [[Mesangiospermae]]
|clade3 = [[Eudicotidae]]
|clade4 = [[Eudicotidae sentrâli]]
|clade5 = [[Superasteridae]]
|clade6 = [[Asteridae]]
|clade7 = [[Euasteridae]]
|clade8 = [[Lamiidae]]
|ordineFIL = [[Lamiales]]
|famigliaFIL = [[Oleaceae]]
|specieFIL = '''O. europaea'''
|var-nomenclatûa_binomiâle = Numenclatü(r)a binumiâle
|binome = Olea europaea
|biautore = [[Linneo|L.]]
|bidata = 1753
|tribùFIL = [[Oleeae]]
|sottotribùFIL = [[Oleinae]]
|genereFIL = [[Olea]]
|var-scinònimi = Scinonimi&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;
|sinonimi = ''Olea pallida'' &lt;small&gt;Salisb., 1796&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;''Olea sativa'' &lt;small&gt;Hoffmanns. &amp; Link, 1820&lt;/small&gt;
|suddivisione = Suttuspecie
|suddivisione_testo = * ''O. europaea cerasiformis''
* ''O. europaea cuspidata''
* ''O. europaea europaea''
* ''O. europaea guanchica''
* ''O. europaea laperrinei''
* ''O. europaea maroccana''
|mappa_distribuzione = Olea europaea range.svg
|didascalia_distribuzione = {{Legend|#70A800|''O. europaea europaea''}}
{{Legend|#CA7AF5|''O. europaea laperrinei''}}
{{Legend|#FFFF00|''O. europaea maroccana''}}
{{Legend|#0070FF|''O. europaea guanchica''}}
{{Legend|#FF0000|''O. europaea cerasiformis''}}&lt;span style=&quot;color:#FFA800&quot;&gt;&lt;big&gt;&amp;#9650;&lt;/big&gt;&lt;/span&gt;Purtàu da l'òmmu e natü(r)alizàu ([[sinantropìsmo|sinantrupismu]])
}}
L'&amp;#8203;'''u(r)iva'''{{#tag:ref|Scritu ascì ''u&quot;riva''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia Fratelli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=604|volùmme=Vul. II}}&lt;/ref&gt; o ''uȓiva''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Utubre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=143, 223|ISBN=979-12-985789-0-6}}&lt;/ref&gt;, ''aurive̍'' in [[Dialetto monegasco|munegascu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Louis Barral|tìtolo=Dictionnaire Français - Monegasque|url=https://www.traditions-monaco.com/dictionnaire-francais-monegasque|ànno=1983|editô=Mairie de Monaco|çitæ=Munegu|léngoa=LIJ, FR|p=180}}&lt;/ref&gt;, ''aurevie'' in [[Dialet mentunasch|mentunascu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=James Bruyn Andrews|tìtolo=Vocabulaire français-mentonais|url=https://www.google.com/books/edition/Vocabulaire_fran%C3%A7ais_mentonais/AxQLAAAAQAAJ?gbpv=1&amp;pg=PA116|ànno=1875|editô=Imprimerie Niçoise|çitæ=Nissa|léngoa=LIJ, OC, FRA|p=116}}&lt;/ref&gt;, ''urìva'' in [[Lengua brigašca|brigascu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Pierleone Massajoli|outô2=Roberto Moriani|tìtolo=Dizionario della cultura brigasca: Lessico|url=https://books.google.com/books?id=LD0qAQAAIAAJ|ànno=1991|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Lüsciàndria|léngoa=LIJ, IT|p=300|volùmme=Vul. I|ISBN=88-76-94086-3}}&lt;/ref&gt;, ''ūriva'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;, ''iriva'' in [[Dialettu garescìn|garescìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Piero Camelia|outô2=Romano Nicolino|outô3=Rodolfo Pelagatti|tìtolo=Vocabolario Italiano-Garessino|ànno=2020|editô=Araba Fenice Edizioni|çitæ=Cuni|léngoa=LIJ, IT|pp=124, 298}}&lt;/ref&gt;, ''auriva'' in [[Dialettu ventemigliusu|vintimiusu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Enrico Malan|tìtolo=Dizionario Ventimigliese-Italiano - Italiano-Ventimigliese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/TO01794218|ànno=Utubre 2010|editô=Cumpagnia d'i Ventemigliusi-Alzani Editore|çitæ=Vintimìa-Pineròllu|léngoa=LIJ, IT|pp=25, 254|ISBN=978-88-8170-396-8}}&lt;/ref&gt;, ''auriva'' a [[L'Isura|L'Ìsu(r)a]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Marino Cassini|outô2=Alberto Cane|outô3=Roberta Sala|tìtolo=Le parole della nostra infanzia - Dialettu Lisurencu|url=http://www.marinocassini.it/Oggetti%20scaricabili/ITACA.pdf|ànno=2020|çitæ=D'Âtu d'Arbisö(r)a|léngoa=LIJ, IT|p=11}}&lt;/ref&gt;, ''au&lt;u&gt;r&lt;/u&gt;ìva'' a[[U Soudàn|u Sodàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.soudan.it/dizionar.htm|tìtolo=Dizionario illustrato Soudanèlu-Italiano|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;, ''auriva'' a [[A Burdighea|Burdighe(r)a]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20211204110650/http://www.urisveiuburdigotu.it/uburdigotu/az/index.htm|tìtolo=burdigotu - italiano: Piccolo dizionario|outô=Anacleto Miele|dæta=1971|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;, ''ou''r''iva'' o ''cianta d'ou''r''ive'' a [[Seriana|Se(r)iâna]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Loredana Veneziano|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Ceriana|url=https://books.google.com/books?id=KIJuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Philobiblon Edizioni|çitæ=Vintimìa|léngoa=LIJ, IT|p=265|ISBN=88-94-71482-9}}&lt;/ref&gt;, ''èrbuu'', ''uivu'' o ''urivu'' a [[Inéia|Uneja]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Lucetto Ramella|tìtolo=Vocabolario italiano - dialetto d'Oneglia|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008590|ànno=2003|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Imperia|léngoa=LIJ, IT|p=116}}&lt;/ref&gt;, ''auìva'', ''uìva'' o ''uìvu'' a [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]]&lt;ref name=&quot;AAVV2020&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Ambrogio Arimondo, Mario Corso, Giorgio Fedozzi e Giovanni Arbarelli|tìtolo=U vucabulâiu: dizionario ragionato della parlata di San Bartolomeo al Mare e dintorni (Ed. 2020, Parte 1, Glossario)|url=http://www.cadepuio.it/files/glossario_2-2020.pdf|ànno=2020|editô=Circolo Culturale Cà de Puiö|léngoa=LIJ, IT|p=21}}&lt;/ref&gt;, ''aur̂iva'' a [[Ciappa (San Bertumê)|Ciappa]]&lt;ref name=&quot;AAVV2020&quot; /&gt;, ''uìvu'' in [[Andôa|Andö(r)a]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.andoraneltempo.it/librigallerie/volume-2---adriano-ghiglione.php|tìtolo=Manuale della parlata di Rollo e della Marina: versione italiano-andorese|outô=Adriano Ghiglione|léngoa=LIJ, IT|p=403|vìxita=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;, ''u''r''iva'' o ''u''r''ivu'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0077958|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=A(r)àsce|léngoa=LIJ, IT|pp=50, 148}}&lt;/ref&gt;, ''oîvu'' o ''uîvu'' intu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=52}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=[[Giulia Petracco Sicardi]]|tìtolo=Dizionario pietrese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/SBL0307094|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=85}}&lt;/ref&gt;, ''oîvu'' a [[Borṡi|Borzi]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0465052|ediçión=2|ànno=Mazzu 1989 (1984)|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}&lt;/ref&gt;, ''or̭ivu'' a [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}&lt;/ref&gt;, ''ur̭ivu'' a [[Gura (Finô)|Gu(r)a]] e [[Ölle]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008566|ànno=Lüju 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=LIJ, IT|p=198}}&lt;/ref&gt;, ''oriva'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|pp=92, 186}}&lt;/ref&gt;, ''oiva'' a [[Varigotti|Va(r)igotti]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=92}}&lt;/ref&gt;, ''ouviva'' o ''erbu d'ouvive'' in [[Dialettu savuneize|savunese]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Rosa Sguerso|outô2=Anita Sguerso|tìtolo=Compendio di voci ed espressioni del dialetto savonese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CFI0240514|ànno=Lüju 1985|editô=Editrice Liguria|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=99}}&lt;/ref&gt;, ''erbo d'oive'', ''erbo d'öive'', ''oivo/oîvo'' o ''öivo'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/olivo#olivo.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - olivo|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=olivo|tìtolo=TIG - olivo|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;|group=n.}} ('''''Olea europaea''''' &lt;small&gt;[[Linneo|L.]], 1753&lt;/small&gt;) a l'è ina [[Spêce|specie]] de [[Plantae|cianta]] da [[Famìggia (tascionomîa)|famìa]] de ''[[Oleaceae]]'', dau purtamèntu a [[Èrbo|èrbe(r)u]] o a [[Cósto|custu]] e spantegâ in natü(r)a fra [[Africa]], [[Asia]] e [[Euròpa|Eurôpa]] faciâ in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Cu'u numme u(r)iva, pe'u ciü, u se fa de riferimèntu aa varietài dumèstega da [[Sotospêce|suttuspecie]] '''''Olea europaea europaea''''', ch'a l'è stâ sernüa da l'òmmu e che, au dì d'ancöi, a l'è curtivâ cumme [[Èrbo da frûto|èrbe(r)u da frütu]] inte regiùi sübtrupicâli de tüttu u mundu, cu'e sò [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] ch'e sun duve(r)ài tantu pe' franzene de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] che pe' êsse mangiài cuscì.

== U(r)igine du numme ==
[[Immaggine:Olive and Oil etymology.svg|sinistra|miniatura|U(r)igine de pa(r)olle &quot;u(r)iva&quot; e &quot;ö(r)iu (d'u(r)iva)]]
A pa(r)olla &quot;u(r)iva&quot; a ne vegne dau [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''ŏlīva''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=oliva|tìtolo=oliva|outô=Charlton T. Lewis|outô2=Charles Short|scîto=A Latin Dictionary|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;, numme duve(r)àu tantu pe'a cianta che pe'u frütu, che a sò votta u tröva de u(r)igine inte l'antìga furma [[Léngoa pröto-grêga|protu-grega]] *ἐλαίϝα, *''elaíwa'', che in [[Lengua grega antiga|gregu clascicu]] a l'è passâ a ἐλαία, ''elaía'', turna duve(r)â tantu pe' l'èrbe(r)u che pe'u sò frütu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|tìtolo=Oxford Latin Dictionary|url=https://archive.org/details/aa.-vv.-oxford-latin-dictionary-1968|ànno=1968|editô=Clarendon Press|léngoa=EN|capìtolo=oliva}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)lai/a|tìtolo=ἐλαία|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;.

Fina a pa(r)olla &quot;ö(r)iu&quot; a l'imprinsippiu a gh'axeva numma che u sènsu de &quot;ö(r)iu d'u(r)iva&quot;, vegnindune da ''ŏlĕum''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=oleum|tìtolo=oleum|outô=Charlton T. Lewis|outô2=Charles Short|scîto=A Latin Dictionary|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt; e ἔλαιον (''élaion''), ch'u vö dì pròpiu &quot;ö(r)iu d'u(r)iva&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Alfred Ernout|outô2=Antoine Meillet|tìtolo=Dictionnaire étymologique de la langue latine|url=https://archive.org/details/DictionnaireEtymologiqueDeLaLangueLatine/page/n1/mode/2up|ànno=2001 [1932]|editô=Klincksieck|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|capìtolo=oleum}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)lai/a|tìtolo=ἐλαία|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)/laio,|tìtolo=ἔλαιον|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;. De de lì, a pa(r)olla &quot;ö(r)iu&quot; inte tante lengue a tröva de primma u(r)igine pròpiu dau numme da cianta e du sò frütu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.etymonline.com/word/oil|tìtolo=oil (n.)|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;. E furme ciü antìghe da pa(r)olla grega, ch'u ghe secce de pröve segü(r)e, e sun u [[Léngoa micenêa|miceneu]] 𐀁𐀨𐀷, ''e-ra-wa'', e 𐀁𐀨𐀺, ''e-ra-wo'', o 𐀁𐁉𐀺, ''e-rai-wo'', intu scistema de scritü(r)a scilabicu da [[Lineâre B|lineâ(r)e B]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=12&amp;wid=318|tìtolo=The Linear B word e-ra-w|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=http://www.palaeolexicon.com/ShowWord.aspx?Id=16728|tìtolo=The Linear B word e-ra-wo|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160321102105/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra3-wo/|tìtolo=e-ra3-wo|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160320140244/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra-wo/|tìtolo=e-ra-wo|outô=K. A. Raymoure|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;.

== Descrisiùn ==
[[Immaggine:Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 109) (8232783218).jpg|sinistra|miniatura|To(r)a butanica de l'u(r)iva dumèstega intu ''[[Koehler's Medizinal-Pflanzen]]'', [[1887]]]]

=== Generâle ===
E va(r)ie qualitài de ''Olea europaea'' e sun di custi o di èrbe(r)i ch'i [[Senprevèrde|nu perden e föje]] e ch'i ponen rivà a 'n'artessa de 15 mêtri. E [[Ràmma|ramme]] e sun cuèrte de scaje peltài mèntre e [[Féuggia|föje]], misse a cubbie, e g'han in bòrdu ch'u l'è lisciu e ina furma elittica, ciü o mênu strêta. Ciütòstu dü(r)e, e sun cuèrte d'in pèi a scaje e e g'han ina lunghessa fra i 3 e i 9 citti&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/general-information|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;.

E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche o in sciu gianu, e sun tacài insemme inte carateristiche pâne, ch'e se svilüppan in pusisiùn ascela(r)e. U [[Càlice (botànica)|calice]] da sciu(r)a u l'è tüttu sadàu insemme, ciütòstu cürtu, cun quattru lôbi a triangulu. E [[Coròlla|cu(r)olle e]] furman di tübbi de quattru [[Pétalo|petali]], mèntre i [[Stâme|stâmi]] i sun dui. L'[[Ovâio|ova(r)iu]], supe(r)u, u g'ha ina furma a cônu, ciü o mênu gunfiâ. U [[Frûto|frütu]], l'[[U(r)iva (frütu)|u(r)iva]], u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] carnusa cu'in òssu dü(r)u, daa lunghessa ch'a pò cangià dai 5&amp;nbsp;mm ai 4&amp;nbsp;cm e ch'a vegne negra ina votta ch'a l'è maü(r)a&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== U(r)iva dumèstega ===
L'u(r)iva dumèstega, cumme e âtre va(r)ietài de ''Olea europaea'', a l'è ina cianta [[Senprevèrde|sempreverde]] e ch'a vegne sciü bèn intu [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]]. A g'ha in [[Teu|troncu]] che de sòlitu u mustra in svilüppu inturtignàu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Eddo Rugini, Luciana Baldoni, Rosario Muleo e Luca Sebastiani|tìtolo=The Olive Tree Genome|url=https://books.google.com/books?id=DgDGDQAAQBAJ&amp;pg=PA14+|ànno=2016|editô=Springer|léngoa=EN|p=14|ISBN=978-3-319-48887-5}}&lt;/ref&gt;, ch'u pò muntà sciü fin'a rivà in sci 10 mêtri d'artessa, cu'ina [[Scòrsa (botànica)|scorsa]] ch'a l'è in sciu grixu. E [[Féuggia|föje]] e g'han ina furma tunda lungâ, de cu(r)û grixu-verde a l'indrìtu e giancastru a l'inversu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|tìtolo=Flowers of Europe|ànno=1969|editô=Oxford University Press|çitæ=Lundra|léngoa=EN|pp=312-313|capìtolo=Oleaceae: Olea: Olive}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|outô2=Anthony Huxley|tìtolo=Flowers of the Mediterranean|ànno=1972|editô=Chatto and Windus|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=145|capìtolo=Olea-Olive}}&lt;/ref&gt;.

E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche e picìne, e sciu(r)ìscen pe'u ciü in sce ramme de l'ànnu de primma, misse a pâne drìte ch'e nascen a partì da l'ascella de föje. Ògni sciu(r)a a l'è fâ de quattru [[Pétalo|petali]] in sciu giancu-gianu, tacài insemme au sò fundu, dund'i se ünìscen a 'na base furmâ da quattru [[Sépalo|sepali]] verdi, turna tacài insemme. I [[Bûxo|pummi]] i crescen pôcu pe' votta, pe' 4-6 setemâne, fin'a rivà a 'na lunghessa de ciü o mênu 2 citti, quand'i sciu(r)ìscen. A sciu(r)a a resta tacâ aa cianta pe' 5-6 giurni inte regiùi ciü câde e pe' 2 setemâne inte quelle ciü frèide&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Esmaeil Seifi, Jenny Guerin, Brent Kaiser e Margaret Sedgley|ànno=2015|méize=Zenâ|tìtolo=Flowering and fruit set in olive: a review|revìsta=Iranian Journal of Plant Physiology|volùmme=5|nùmero=2|pp=1263-1272|léngoa=EN|url=https://web.archive.org/web/20250919081522/https://journals.iau.ir/article_539653_140a99eea26c37e6020a694666a7b405.pdf}}&lt;/ref&gt;.

U [[Frûto|frütu]], cumme dìtu, u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] picìna, lunga 1-2,5&amp;nbsp;cm quand'a l'è maü(r)a. Inte qualitài sarvèghe e [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] e sun ancù ciü picìne, cu'ina pélle che, pe' cuntru, a l'è ciü sutì&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Apostolos Kiritsakis|outô2=Fereidoon Shahidi|tìtolo=Olives and Olive Oil as Functional Foods: Bioactivity, Chemistry and Processing|url=https://books.google.com/books?id=J7gfBQAAQBAJ&amp;pg=PA113|ànno=2017|editô=John Wiley &amp; Sons|léngoa=EN|p=129|ISBN=978-1-119-13531-9}}&lt;/ref&gt;.

== Tasciunumìa ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Olea europaea sylvestris (uddastru).jpg|In u(r)ivastru in [[Corsega]]
Olea europaea cuspidata-africana Cape Town.JPG|In èrbe(r)u de ''O. cuspidata'', [[Çittæ do Cavo|Sitài du Câu]]
Olea cerasiformis (Fuerteventura).jpg|''O. guanchica'', [[Fuerteventura]]
Olea europaea subsp laperrinei.jpg|Ina cianta de ''O. laperrinei'' in [[Niger]]
&lt;/gallery&gt;
Aa revixùn du genere ''Olea'', fâ du [[2002]], a specie ''Olea europaea'' a l'è stâ spartìa inte suttuspecie chi sutta, levàu ''O. europaea africana'', ch'a l'é(r)a cunscide(r)â cumme parte da ''cuspidata''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta publicaçión|outô=P. S. Green|ànno=2002|tìtolo=A Revision of Olea L. (Oleaceae)|revìsta=Kew Bulletin|editô=Royal Botanic Gardens|çitæ=Kew|volùmme=Vul. 57|nùmero=1|pp=91-140|léngoa=EN|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F4110824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;:
* ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'', carateristica du bacìn du Mediteraneu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77172513-1|tìtolo=Olea europaea subsp. europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''sylvestris'', varietài sarvèga, u cuscì dìtu [[u(r)ivastru]];
** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''europaea'', varietài dumèstega, l'u(r)iva ch'u se ghe riferìsce pe'u ciü intu parlâ, a ne vegne da 'na [[Seleçión artifiçiâle|selesiùn]] de l'u(r)ivastru;
* ''Olea europaea'' subsp. ''africana'' &lt;small&gt;(&lt;/small&gt;&lt;small&gt;Mill.) P.S.Green, 1979&lt;/small&gt;, a l'è a suttuspecie sarvèga spantegâ inta ciü parte de l'[[Africa]], [[Îzoe Mascarene|ìsu(r)e Masca(r)ene]] cumprese&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887159-1|tìtolo=Olea europaea subsp. africana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''cuspidata'' &lt;small&gt;(Wall. &amp; G.Don) Cif., 1942&lt;/small&gt;, a l'è a suttuspecie sarvèga ch'a se tröva inte tante regiùi secche de l'[[Asia]], da l'[[Arabbia (region)|A(r)abbia]] fina in [[Cinn-a|Cina]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77190043-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cuspidata|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''cerasiformis'', &lt;small&gt;G.Kunkel &amp; Sunding, 1972&lt;/small&gt;, suttuspecie [[Ploidîa|tetraploide]] ch'a l'è endemica de [[Madeira]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887160-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cerasiformis|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''guanchica'' &lt;small&gt;P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. &amp; Kadereit&lt;/small&gt;&lt;small&gt;, 2000&lt;/small&gt;, suttuspecie endemica de [[Îzoe Canâie|Cana(r)ie]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019528-1|tìtolo=Olea europaea subsp. guanchica|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''laperrinei'' &lt;small&gt;(Batt. &amp; Trab.) Cif., 1942&lt;/small&gt; a se tröva in sce de muntagne du [[Sahara]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''maroccana'' &lt;small&gt;(Greuter &amp; Burdet) P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. &amp; Kadereit, 2000&lt;/small&gt;, suttuspecie [[Poliploidîa|esaploide]] rapresentâ da 'na pupulasiùn daa parte in sce l'[[Âto Atlànte|Âtu Atlante]], intu [[Maròcco|Maròccu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;.

De ciü, u l'è segnalàu de pupulasiùi invasive inte l'[[Australia]] e inte de ìsu(r)e du [[Oçeano Paciffico|Pacificu]]. E analisi genetiche e l'han mustràu cumme ste pupulasiùi e gh'aggen due u(r)igine dife(r)ènti: quelle inte l'Australia de meridiùn e ne vegnen dae varietài dumèsteghe du Mediteraneu, mèntre e âtre (cumme inte l'Australia de levante e inte [[Hawaii]]) e sun derivài dae furme sarvèghe da suttuspecie ''cuspidata'' de l'Africa du süd. U s'è marcàu fina a puscibilitè ch'i nascen di ibridi fra ste due furme&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Henry, L. Wille, D. Cooke e E. Chapuis|tìtolo=On the origin of the invasive olives (Olea europaea L., Oleaceae)|ànno=2007|editô=Heredity 99|léngoa=EN|pp=608-619}}&lt;/ref&gt;.

== Sto(r)ia ==
[[Immaggine:Antimenes Painter - ABV 273 116 - Herakles and Pholos - olive gathering - London BM 1837-0609-42 - 03.jpg|sinistra|miniatura|A campâ de u(r)ive in sc'in anfu(r)a du [[Pitô de Antimenes|pitû de Antimenes]], fâ in gì(r)u au [[520 a.C.|520 primma de Cristu]]]]
L'espansciùn de l'u(r)iva a l'è, a l'imprinsippiu, da ligâ au svilüppu du [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]], scicumme che ste cundisiùi e sun stàe l'elemèntu fundamentâle pe'u curtivasiùn de st'èrbe(r)u lì. Stu genere de climma u l'è cumpa(r)ìu cu'u tèmpu a partì da ciü o mênu 10.000 ànni fa, a cumensà daa parte de levante du bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] pe' spandise de dòppu, tèmpu de ciü milenni, a punènte e a setentriùn de stu bacìn. Di stüddi biulogichi fài dau [[Gabriel Camps]] du [[1970]] i l'han pruvàu che l'u(r)iva sarvèga a se truvava intu [[Sahara]] ciü o mênu 11.000 ànni fa&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Jean Guillaume|tìtolo=Ils ont domestiqué plantes et animaux: Prélude à la civilisation|url=https://books.google.com/books?id=a_AkLoVGPwEC|ànno=2010|editô=Éditions Quæ|çitæ=Versailles|léngoa=FR|p=209|ISBN=978-2-7592-0892-0}}&lt;/ref&gt;. E ürtime analisi in sciu pòlline de va(r)ie specie de èrbe(r)i duminanti e ch'i perden e föje e panen marcà che stu cangiamèntu intu climma u secce cumensàu in sci 8.000 ànni fa, intu süd-èst da [[Spagna]], pe' pöi spandise pôcu pe' votta versu setentriùn&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet, 2000|p. 107}}&lt;/ref&gt;.

Pe' l'archeulugìa, e primme u(r)ive dumèsteghe e se sa(r)ean svilüpài grossu moddu fra u 3800 e u 3200 primma de Cristu, sèi milenni fa. I stüddi de archeubiulugìa&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=J. F. Terral|tìtolo=La domestication de l'Olivier en Méditerranée nord-occidentale: approche morphométrique et implications paléoclimatiques|ànno=1997|editô=Thèse, Université de Montpellier-II|léngoa=FR}}&lt;/ref&gt; e l'analisi genetica de pupulasiùi de u(r)ivastri e de serte va(r)ietài&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Baradat, C. Breton, B. Khadari e A. Bervillé|tìtolo=Olive Domestication from Structure of Oleasters and Cultivars using RAPDs and Mitochondrial RFLP|colànn-a=Genetics, Selection, Evolution|ànno=2001, S251-68|léngoa=EN|volùmme=33 (Suppl. 1)}}&lt;/ref&gt; i l'han mustràu che l'u(r)iva a l'è stâ [[Domestegaçión|dumestegâ]] int'ina mane(r)a indipendènte inte va(r)ie parte du bacìn du Mediteraneu e che, bèn de prubabile, u l'è stàu in prucessu ch'u gh'è vusciüu du tèmpu.

Di scâvi archeulogichi i l'han pruvàu ch'u se maxinava de l'ö(r)iu, intu [[Libano|Libanu]] e a [[Çipro|Cipru]], zà intu [[IV millennio a.C.|IV milenniu primma de Cristu]], ciü che a [[Crêta]] in gì(r)u au 3500 primma de Cristu. De dòppu, versu u [[II millennio a.C.|1700 primma de Cristu]], a tecnica duve(r)â a l'è vegnüa meju e a [[Ugarit]] (au dì d'ancöi [[Ras Shamra]], inta [[Sciria|Scì(r)ia]])&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet 2000|p. 108}}&lt;/ref&gt; i sun cumpa(r)ìi i primmi gumbi &quot;a èrbe(r)u&quot;, di ciü semplici. De dòppu, l'u(r)iva a l'è rivâ inte l'[[Egitto|Egittu]] daa Scì(r)ia, de dunde a l'è stâ impurtâ au tèmpu da [[IX dinastîa egiçiànn-a|IX dinastìa]], fra u 2160 e u 2040 primma de Cristu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Émile Laoust|tìtolo=Mots et choses berbères. Notes de linguistique et d'ethnographie. Dialectes du Maroc|url=http://www.taymat.org/etudesamazighes/Linguistique/Mots-et-choses-berberes-Emile-Laoust.pdf|ànno=1920|editô=Augustin Challamel|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=446-447}}&lt;/ref&gt;.
[[Immaggine:Presse olive Volubilis.jpg|miniatura|Ricustrusiùn d'ina mö(r)a da ö(r)iu rumâna inta sitài de ''[[Volubilis]]'', d'ancöi in [[Maròcco|Maròccu]]]]
U cumerciu de l'ö(r)iu u remunta pe' cuntru a l'[[Etæ do Brónzo|etài du brunzu]], cu'i [[Itîti|Ittiti]] ch'i se ne rifurnivan dae còste de l'[[Àzia Minô|Asia Minû]] mèntre i [[Faraón|fa(r)aùi]] d'Egittu e i ré da [[Mezopotàmia|Mesuputamia]] i u catavan in Scì(r)ia. Inti palàssi [[Çiviltæ minòica|minòichi]] de Crêta, l'ö(r)iu u l'é(r)a cunservàu in gran quantitài inte di vâsi dìti ''pithoi'', mèntre inti palàssi di [[Çiviltæ micenêa|Micenèi]], inta [[Grêcia|Grecia]] cuntinentâle, s'è truvàu pa(r)egge giâre pe' l'ö(r)iu e de to(r)ette scrìte cu'a [[Lineâre B|lineâ(r)e B]] ch'e fan de mensiùn a l'[[Ideogràmma|ideugramma]] de l'ö(r)iu (''élaion''). De sti tèmpi lì a dêa [[Ìzide|Ìside]] a l'é(r)a cunscide(r)â cumme a patrûna da curtivasiùn de u(r)ive: intu detaju, a vella se ligavan e vertü e e prupietài de l'ö(r)iu. Sti traffeghi, alantu(r)a, i l'é(r)an cuntrulài strêti, scicumme che l'ö(r)iu u l'è(r)a ligàu au pute(r)e ecunòmicu e religiusu&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet 2000|pp. 108-110}}&lt;/ref&gt;.

Dòppu d'ina crisi scciüpâ pe' a caütta de pa(r)eggi stàtti intu [[Levànte (región)|Levante]] in gì(r)u au 1200 primma de Cristu, u muntà da pupulasiùn du Mediteraneu inte l'[[Etæ do færo|etài du fèru]] u l'ha purtàu aa fundasiùn de pa(r)egge culònie da parte di [[Fenìci]] inte l'[[Àfrica du Nòrd|Africa du Nòrd]], cumme [[Cartagine]], e intu meridiùn da [[Spagna]], ciü che tütte quelle di greghi inte l'Asia Minû, inte ìsu(r)e du [[Mâ Egêo|Mâ Egeu]], in [[Siçillia|Sicilia]] e intu restu da [[Magna Grecia]] e du meridiùn da [[Fransa]], survetüttu in [[Corsega]] e a [[Marseggia|Marseja]]. Inte tütte ste regiùi i sun stài velli a purtà a curtivasiùn de l'u(r)iva&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.oliviers-centenaires.com/origine-mythologique-de-l-olivier.html|tìtolo=Olivier centenaire: Arbre de mythologie|léngoa=FR|vìxita=2026-10-27}}&lt;/ref&gt; e a fâne svilüpà i traffeghi. Segundu u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]], l'u(r)iva a nu gh'é(r)a ancù inte l'Italia au tèmpu du [[Lucius Tarquinius Priscus|Tarquinius Priscus]], dau [[616 a.C.|616]] au [[579 a.C.|579 primma de Cristu]]. Intu [[VI secolo a.C.|VI seculu primma de Cristu]] u magistràu e studiusu gregu [[Solón|Sulùn]] u l'ha scritu de lezze ch'e l'han dàu u permissu ae gènte d'[[Atene]] de cumercià l'ö(r)iu d'u(r)iva. Intu [[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]], cun l'[[Lusciandro Magno|Alesciandru Magnu]] ch'u l'axeva cunquistàu u Mediteraneu de levante e l'[[Inpêro persiàn|impe(r)u persiàn]], cu'i traffeghi ch'i sun cresciüi ancù de ciü&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet, 2000|pp. 110-111}}&lt;/ref&gt;.
[[Immaggine:Traditional oil mill in Imperia.jpg|sinistra|miniatura|[[Gumbu]] a ègua dau ''Saggio teorico-pratico sopra gli ulivi, l'olio e i saponi'' du fràtte [[Bertumê Gundurfi]], d[[a Tûria]], [[1793]]]]
Inti seculu de dòppu, cu'u cresce da dumanda d'ö(r)iu pe'u mangià, pe' fà lüxe, pe'a mexìna o pe' de pratiche spurtive e religiuse, se sun svilüpài di növi scistemi de prudusiùn e s'è scritu di manuâli in sce l'argumèntu, cumme quelli du butanicu gregu [[Theóphrastos]] e di agronumi latìn [[Marcus Porcius Cato|Cato]], Pliniu u Veggiu e [[Lucius Iunius Moderatus Columella|Columella]], u(r)igina(r)iu da Spagna, ciü che u [[Mago Carthaginiensis|Mago de Cartagine]]. L'ünificasiùn che l'[[Impêo Roman|impe(r)u rumàn]] u l'axeva dàu ae còste du Mediteraneu a l'ha fàu cresce ancù de ciü i traffeghi e a prudusiùn, cun de regiùi da Spagna e de l'Africa du Nòrd ch'e l'han vistu u svilüppu d'ina curtivasiùn quaxi indüstriâle, grassie a l'emanasiùn de de lezze cumme a ''Lex Marciana'' du [[II secolo|II seculu]], ch'e spunciavan a ciantà e a ineiguà e tère impe(r)iâli&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet, 2000|pp. 111-113}}&lt;/ref&gt;.

A caütta de l'impe(r)u rumàn, l'espansciùn da [[Crestianêximo|religiùn cristiâna]] e, de dòppu, de siviltài islamiche, e l'han purtàu a 'n cangiamèntu intu mudéllu de cunsümmu, inte regiùi de prudusiùn e inte rée cumerciâli de l'ö(r)iu. I [[Repùbrica de Zena|zenesi]] e i [[Repùbrica de Venéçia|venesiài]] i se sun prufitài de [[Croxæ|cruxàe]] pe' svilüpà di gran traffeghi, ch'i rendevan bèn, cu'u Levante, ciü che pe' spuncià a curtivasiùn de l'u(r)iva e pe' fà frunte ai növi besögni purtài daa prudusiùn du [[Savón|saùn]], pe' cumm'u l'è cumpa(r)ìu intu [[IX secolo|IX seculu]], cuscì cumme pe' rifinì di tesciüi&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet, 2000|pp. 114-116}}&lt;/ref&gt;.

A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a l'è cumensâ in'etài de espansciùn ch'a l'ha ti(r)àu avanti pe' de lungu, pe' purtà l'u(r)iva aa sò mascima estensciùn pe' terito(r)iu, spunciâ da 'na dumanda ch'a cresceva inta sucietài mudèrna e cun sèmpre ciü de indüstrie, dae frabiche du saùn, a quelle de tesciüi e intu setû da mecanica. Cu'a descuvèrta du [[Nêuvo Móndo|Növu Mundu]], i spagnòlli i l'han purtàu l'u(r)iva inte sò culònie de [[Americhe]], in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Méscico|Mescicu]], [[Perù|Perü]] (du [[1560]]), [[Cile]] e [[California]]. Inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], au mascimu svilüppu de campagne e de culònie de l'Euròpa, l'u(r)iva a l'è rivâ ascì aa sò mascima difüxùn. Scibèn che, du [[XX secolo|Növesèntu]], a süperficce a u(r)ive a secce ca(r)â, u cresce da resa inta curtivasiùn e inta maxinatü(r)a de l'ö(r)iu u l'ha fàu muntâ de sinque votte, fra u [[1903]] e u [[1998]], a prudusiùn mundiâle de ö(r)iu&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet, 2000|pp. 117-120}}&lt;/ref&gt;.

== Curtivasiùn ==
[[Immaggine:Olive niche.jpg|miniatura|Tère intu bacìn du Mediteraneu dunde l'u(r)iva a l'è curtivâ&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.researchgate.net/publication/261005349_Modelizacion_del_ciclo_fenologico_reproductor_del_olivo_Olea_europaea_L|tìtolo=Modelización del ciclo fenológico reproductor del olivo|outô=Jose Oteros|dæta=Frevâ 2014|léngoa=ES}}&lt;/ref&gt;]]
L'u(r)iva a l'è curtivâ pe'u ciü intu bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]], ciü che inte de âtre regiùi du mundu dau climma dife(r)ènte da quellu mediteraneu, ch'e se trövan in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Australia]], [[Cile]] e [[Perù|Pe(r)ü]]&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Mariela Torres, Pierluigi Pierantozzi, Peter Searles, M. Cecilia Rousseaux, Georgina García-Inza, Andrea Miserere, Romina Bodoira, Cibeles Contreras e Damián Maestri|dæta=27 utubre 2017|tìtolo=Olive Cultivation in the Southern Hemisphere: Flowering, Water Requirements and Oil Quality Responses to New Crop Environments|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 8|nùmero=1830|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5663689}}&lt;/ref&gt;.

=== Cresce e difüxùn ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Olea europaea young plant01.jpg|In'u(r)iva nuélla
Olea europaea (base of tree).jpg|Èrbe(r)u cu'e ferle d'inta câsa
Olive tree grafting.jpg|U(r)iva inse(r)ìa a cu(r)una
&lt;/gallery&gt;
E u(r)ive e prefe(r)ìscen di terén ricchi de [[carcâ]], ancù meju se in sce de rive o de còste, cuscì cumme pe'i pòsti dau climma ciü vixìn aa ma(r)ìna. E ponen cresce inte ògni qualitài de terén lege(r)u, fina in sce de l'argilla ch'a sciüghe bèn, mèntre inti tère ciü bune e patìscen ciü fassile de ma(r)utìe e e prudüxen de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] ciü grammu, cumm'u nutava zà u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]]. E u(r)ive e vegnen sciü bèn inti climmi câdi e inti pòsti au su(r)ìu, sènsa de punti lüveghi. E tempe(r)atü(r)e ciü basse de -10&amp;nbsp;°C e ponen purtà a di dànni fina inte ciante ciü grosse mèntre che, pe' cuntru, i èrbu(r)i i scampan bèn ai mumènti de [[Sésia|sessia]], grassie ae sò [[Réixe|raìxe]] rexistènti e bèn spantegài. E u(r)ive e ponen restà in prudusiùn pe' di seculi, s'e sun scravài bèn e cun regularitài&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.oliveoiltimes.com/world/preservation-of-monumental-olive-trees/50921|tìtolo=On the Preservation and Maintenance of Monumental Olive Trees|dæta=22 marsu 2016|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;.

E u(r)ive e se ponen spantegà inte de mane(r)e dife(r)ènti, faxèndune de [[Talea|talee]] o destacandune de [[Margòtta|ferle]]; i èrbe(r)i i taccan fassile in sce terén giüsti e, s'i sun tajài, i böttan turna cun de [[Fèrla|ferle]] dau seppu. De ciü, i se ponen curtivà partèndu fìn daa semènsa. A ògni moddu, a resa di èrbe(r)i nasciüi da ferle o daa semènsa a l'è ciütòstu scarsa e, pe' fâla vegnì meju, a cianta a l'è da [[Inestu|inse(r)ì]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=A. Lewington|outô2=E. Parker|tìtolo=Ancient Trees|ànno=1999|editô=Collins &amp; Brown|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=114|ISBN=978-1-85585-704-9}}&lt;/ref&gt;. Pe' agiütà a cianta a [[bötà]], u [[Pericàrpo|pe(r)icarpu]], ch'u l'è bagnàu d'ö(r)iu, u l'è inüme(r)ìu faxèndulu marsì in pôcu, o se nù u l'è ciumbàu inte l'ègua câda o int'ina sulusiùn alcalìna&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.plantgrower.org/olive.html|tìtolo=Olive|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;.

Quandu che u frèidu ze(r)àu u fa di dànni o u massa e parte ciü âte de l'èrbe(r)u, u portainestu u pò scampà au mèximu e cacià turna di brutti, che a sò votta i vegnen di növi èrbe(r)i. Inte sta mane(r)a e u(r)ive e ponen resciu(r)ì pe' sò cuntu. Presèmpiu, quandu du [[1985]] ina gran ze(r)â in [[Toscann-a|Tuscâna]] a l'axeva strinàu tante u(r)ive in prudusiùn o bèn che vegge, u s'è previstu che i u(r)ivèi i se sa(r)ean repiài tèmpu de quattru o sinqu'ànni&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/food/1985/08/18/the-italian-extra-virgin-olive-oil-disaster/2a00c9bc-ce00-4c99-8714-a2a7691a09d1/|tìtolo=The Italian Extra-Virgin Olive Oil Disaster|outô=Toni Lydecker|scîto=The Washington Post|dæta=18 agustu 1985|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;.

=== Campâ ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Passo del Ginestro-uliveto.jpg|De [[Réa da u(r)ive|rée da u(r)ive]] a[[u Téstegu]]
The Olive Harvest (1862-63), by Telemaco Signorini.jpg|A campâ a man, [[Telemaco Signorini]], [[1862]]
COLLECTIE TROPENMUSEUM Olijfoogst met behulp van stokken TMnr 10028630.jpg|A batte cu'e [[Canna (cianta)|canne]], [[Maròcco|Maròccu]], [[1955]]
Harvesting of olives 'salonenque' with comb.jpg|Petenetta da campà e u(r)ive, [[Fransa]]
Old woman cleaning olives.jpg|Ina dònna [[Tunixia|tünisìna]] ch'a passa e u(r)ive au [[seassu]]
Olivenernte.JPG|U(r)ive passài aa [[Chita(r)a (agricultü(r)a)|chita(r)a]] in [[Grêcia|Grecia]]
Ilham Aliyev attended opening of olive oil and table olive products processing plant in Zira settlement 07.jpg|Macchina pe'a curtivasiùn indüstriâle, [[Azerbaijan|Azerbaigiàn]]
&lt;/gallery&gt;
Inta regiùn du Mediteraneu e u(r)ive e sun campài a l'autünnu, a partì dau mese d'utubre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.organicfarming-italy.com/en/olive-harvest-2025-2026-europe/|tìtolo=Olive Harvest 2025/2026 Europe - Production, Quality &amp; Outlook|dæta=27 frevâ 2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;. De sòlitu, a ciü parte de u(r)ive a l'è campâ batèndu l'èrbe(r)u intregu o ina sò ramma aa votta. In âtru scistema duve(r)àu u l'è quellu de muntà cu'ina sca(r)a e campà e u(r)ive a man, metèndule int'in [[Sàcco|saccu]] o ina [[Sachetta (agricultü(r)a)|sachetta]] purtâ in scôsu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20131228120928/http://olivemuseum.com/harvest-olives.html|tìtolo=Methods for harvesting olive fruit|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;. E u(r)ive da to(r)a e sun da campà cun di scistema ciü delicài, scicumme che i früti macài i ciappan in güstu ama(r)u: inte stu câxu, presèmpiu, quand'i se campan u se pòrta au còllu de [[Cavagna|cavagne]], dunde metìgheli a man. Inte de regiùi de l'[[Italia]], cumme a [[Liguria|Ligü(r)ia]], ciü che da [[Croaçia|Cruassia]] e da [[Grêcia|Grecia]], e u(r)ive e sun campài pe' tradisiùn a man, scicumme che u terén u l'è tròppu asidentàu pe' duve(r)âghe de macchine. De cunseguènsa, a segunda du scistema duve(r)àu i früti i sun campài sènsa gua(r)i de macaü(r)e, cuscì che u prudòttu, aa fìn, u riva a 'na qualitài bèn âta. Inte sti câxi, u se pò campà e u(r)ive dae ramme tajài da l'èrbe(r)u, travaju ch'u l'agiütta fina pe'a prudusiùn di ànni de dòppu&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|ànno=2006|méize=Primma/Stài|tìtolo=Unusual Olives|revìsta=Epikouria Magazine|léngoa=EN}}&lt;/ref&gt;. A quantitài d'ö(r)iu intu frütu a cangia bèn fra ina cultivar e l'âtra; a ògni moddu u pe(r)icarpu, de sòlitu, u cuntegne fra u 60 e u 70% d'ö(r)iu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Oliver Rackham|outô2=Jennifer Alice Moody|tìtolo=The making of the Cretan landscape|url=https://books.google.com/books?id=k4dHmA9jq4wC|ànno=1996|editô=Manchester University Press|léngoa=EN|ISBN=978-0-7190-3647-7}}, mensunàu inte: {{Çitta publicaçión|outô=F. R. Riley|ànno=2002|tìtolo=Olive Oil Production on Bronze Age Crete: Nutritional properties, Processing methods, and Storage life of Minoan olive oil|revìsta=Oxford Journal of Archaeology|volùmme=Vul. 21|nùmero=63|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1111%2F1468-0092.00149}}&lt;/ref&gt;.

=== Minacce ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Bactrocera oleae g2 (cropped).jpg|In'u(r)iva cu'u vermu da musca au tersu stàddiu
Prays oleae 1.jpg|De föje sgarbài daa camu(r)a de l'u(r)iva
Spilocaea oleagina.jpg|E cunseguènse in sce föje da ''Venturia oleaginea''
Pseudomonas savastanoi g1.jpg|Ina massa purtâ daa rugna de l'u(r)iva
Olivenhain mit Xylella fastidiosa bei Surano LE 190710.jpg|In u(r)iveu curpìu daa ''Xylella''
&lt;/gallery&gt;
Di gran dànni aa curtivasiùn i sun quelli fài daa [[musca de l'u(r)iva]] (''Bactrocera oleae''), ch'a l'inse(r)ìsce e sò öve intu frütu. A purpa in gì(r)u au garbu a finìsce pe' marsì e a vegne ama(r)a, cun l'u(r)iva ch'a nu se pò ciü mangià. U vermu da musca u pò purtà a perde du tüttu a prudusiùn de u(r)ive da to(r)a, mèntre a pò sbascià u prêxu de l'ö(r)iu de l'80%&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://ipm.ucanr.edu/home-and-landscape/olive-fruit-fly/#gsc.tab=0|tìtolo=Olive Fruit Fly|outô=University of California|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;.

Dapöi u gh'è u vermu da [[camu(r)a de l'u(r)iva]], ''Prays oleae'', che de primma a ne [[Minatô (botànica)|sgarba e föje]] e lì drentu a vegne ina püpa. A segunda e a tersa generasiùn du mèximu ànnu e pòrtan pe' cuntru a di dànni ae föje, ae sciu(r)e e ai früti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.forestpests.eu/pest/prays-oleae|tìtolo=Prays oleae: Olive moth|outô=Forest Pests Europe|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;.

In funzu, a ''[[Venturia oleaginea]]'', u pò ferà i èrbe(r)i pe' ciü stagiùi daa fì(r)a, purtandu ina ma(r)utìa ch'a se mustra cun de macce scü(r)e in sce föje, cun di gran dànni ai u(r)ivèi. Intu detaju, sta ma(r)utìa a ne ruìna i früti, faxènduli maü(r)à ciü tardi e sbasciandune a resa de l'ö(r)iu&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Friday O. Obanor, Monika Walter, E. Eirian Jones e Marlene V. Jaspers|ànno=2008|tìtolo=Effect of temperature, relative humidity, leaf wetness and leaf age on Spilocaea oleagina conidium germination on olive leaves|revìsta=European Journal of Plant Pathology|volùmme=Vul. 120|nùmero=3|pp=211-222|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1007%2Fs10658-007-9209-6}}&lt;/ref&gt;.

Pe'i [[Bacteria|bate(r)i]] u gh'è u ''[[Pseudomonas savastanoi]]'' pv. ''oleae'', ch'u pòrta aa &quot;rugna de l'u(r)iva&quot;, ch'a se mustra cun de masse inti bötti da cianta&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=J. D. Janse|ànno=1982|tìtolo=Pseudomonas syringae subsp. savastanoi (ex Smith) subsp. nov., nom. rev., the bacterium causing excrescences on Oleaceae and Nerium oleander L.|revìsta=International Journal of Systematic Bacteriology|volùmme=Vul. 32|nùmero=2|pp=166-169|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1099%2F00207713-32-2-166}}&lt;/ref&gt;, e a ''[[Xylella fastidiosa]]'', che dai agrümmi e dai vì a l'ha cumensàu a ferà e u(r)ive da [[Puggia|Püja]], cu'a ma(r)utìa dìta u [[cumplessu du secà lestu de l'u(r)iva]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://ourenvironment.berkeley.edu/2015/02/minimizing-the-spread-of-disease-in-italys-famous-olive-trees/|tìtolo=Minimizing the Spread of Disease in Italy's Famous Olive Trees|scîto=Our Environment at Berkeley|editô=University of California, Berkeley|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-32031233|tìtolo=EU warning as olive tree disease spreads in Italy|dæta=24 marsu 2015|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.atlasobscura.com/articles/olive-oil-disease-italy|tìtolo=The Farmer Trying to Save Italy's Ancient Olive Trees|outô=Agostino Petroni|dæta=29 arvì 2021|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. U sò [[Vetô (epidemiologîa)|vetû]] prinsipâle u l'è ''[[Philaenus spumarius]]''&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=G. P. Martelli, D. Boscia, F. Porcelli e M. Saponari|ànno=2015|tìtolo=The olive quick decline syndrome in south-east Italy: A threatening phytosanitary emergency|revìsta=European Journal of Plant Pathology|volùmme=Vul. 144|nùmero=2|pp=235-243|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1007%2Fs10658-015-0784-7}}&lt;/ref&gt;.

Inte tère ciü a setentriùn dunde se trövan di u(r)ivèi, cumme inte l'[[Italia]] du nòrd, inta [[Fransa]] du süd e in [[Svissea|Svisse(r)a]], e u(r)ive e patìscen ascì u ze(r)u&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.patrimoineculinaire.ch/Prodotti#471|tìtolo=Olio d'oliva ticinese|léngoa=IT|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. E bu(r)iâne de vèntu e d'ègua ch'e dü(r)an pe' di giurni au tèmpu de campâ e u(r)ive e ponen purtà a di dànni. Inte parte ciü frèide de l'entrutèra du Mediteraneu a curtivasiùn de l'u(r)iva a lascia u pòstu a quella de âtri èrbe(r)i da frütu, pe'u ciü de [[Castagna|castagne]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Mazzoleni|tìtolo=Recent Dynamics of the Mediterranean Vegetation and Landscape|url=https://books.google.com/books?id=s88vzd9PwkkC|ànno=2004|editô=John Wiley &amp; Sons|léngoa=EN|p=145|ISBN=978-0-470-09370-2}}&lt;/ref&gt;.

=== Va(r)ietài ===
U gh'è de sentenàe de qualitài de u(r)ive, cunscide(r)ài cumme de sò [[cultivar]]&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|tìtolo=World Olive Encyclopedia|ànno=1996|editô=International Olive Council|léngoa=EN|capìtolo=Cultivars|ISBN=978-84-01-61881-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Fabrizia Lanza|tìtolo=Olive: A Global History|ànno=2012|editô=Reaktion Books|léngoa=EN|pp=106-110|ISBN=978-1-86189-972-9}}&lt;/ref&gt;. Fra 'na va(r)ietài e l'âtra se ghe ponen truvà di cangiamènti impurtanti intu cu(r)û, inte dimensciùi, inta furma e inte carateristiche du svilüppu de l'u(r)iva, ciü che in sce qualitài de l'ö(r)iu ch'u se ne franze&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Ina va(r)ietài d'u(r)iva a pò êsse da ö(r)iu, da to(r)a o buna pe' tütte due&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=A. Garrido Fernandez|outô2=M. J. Fernandez-Diez|outô3=M. R. Adams|tìtolo=Table Olives: Production and Processing|ànno=1997|editô=Springer|léngoa=EN|pp=23-45|ISBN=978-0-412-71810-6}}&lt;/ref&gt;.

Scicumme che tante va(r)ietài d'u(r)iva e sun quaxi du tüttu o du tüttu [[Outoinconpatibilitæ|autu-incumpatibili]], e sun de sòlitu ciantài a cubbie, cu'ina cultivar prima(r)ia e üna segunda(r)ia, sernüa pe'a sò capacitài de fecundà a prima(r)ia. U scistema de autuincumpatibilitài u cumprènde numma che dui gruppi, basài in sc'in [[gêne]] ch'u g'ha giüstu dui [[Alêle|alêli]] e ch'u pòrtan aa fòrte autu-sterilitài ch'a s'è truvâ inte l'u(r)iva&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Mariotti, Saverio Pandolfi, Isabelle De Cauwer, Pierre Saumitou-Laprade, Philippe Vernet et al.|ànno=2021|tìtolo=Diallelic self-incompatibility is the main determinant of fertilization patterns in olive orchards|revìsta=Evolutionary Applications|volùmme=Vul. 14|nùmero=4|pp=983-995|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8061272}}&lt;/ref&gt;.

Pe' mezzu de pröve de selesiùn in sce l'u(r)iva u s'è mi(r)àu pe'u ciü de ti(r)à fö(r)a di ibridi cun de carateristiche ch'e vegnissen a taju ai cuntadìn, a cumensà daa rexistènsa aa ma(r)utìa purtâ dai funzi du genere ''[[Verticillium]]''&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Pedro Valverde, Diego Barranco, Francisco Javier López-Escudero, Concepcion Munoz Díez e Carlos Trapero|dæta=22 frevâ 2023|tìtolo=Efficiency of breeding olives for resistance to Verticillium wilt|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 14, 1149570|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9994353/}}&lt;/ref&gt;.

=== Specie invasiva ===
[[Immaggine:Invasive weeds in the adelaide hills.jpg|miniatura|De u(r)ive intu mezzu a de âtre ciante invasive in sce [[Adelaide Hills]]|sinistra]]
Fìn da quandu s'è cumensàu a curtivâla, l'u(r)iva a l'è turnâ pa(r)egge votte au sò [[Spêce sarvæga|stàttu sarvègu]], cun ste ciante ch'e l'han fina piàu u pòstu de pupulasiùi sarvège u(r)igina(r)ie de l'Euròpa de meridiùn&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Roselyne Lumaret|outô2=Noureddine Ouazzani|ànno=2001|tìtolo=Ancient wild olives in Mediterranean forests|revìsta=Nature|volùmme=Vul. 413|nùmero=6857|p=700|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1038%2F35099680}}&lt;/ref&gt;.

Inte l'[[Australia do Sud|Australia du Süd]] l'u(r)iva a l'è cunscide(r)â cumme ina specie invasiva, u(r)igine de tanti dànni ae ciante du pòstu. Inte ste tère a sò semènsa a l'è spantegâ daa [[Vórpe róssa|vurpe russa]], in'âtra specie ch'a gh'è stâ intrudòtta, e da di uxelli cumme u [[Stronéllo|strunéllu eurupeu]] e l'[[emu]]. I òssi i böttan cuscì inti bòschi, pe' creà in ambiènte scü(r)u ch'u suffuca i brutti di èrbe(r)i du pòstu&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=D. H. R. Spennemann|outô2=L. R. Allen|ànno=2000|tìtolo=Feral olives (Olea europaea) as future woody weeds in Australia: a review|revìsta=Australian Journal of Experimental Agriculture|volùmme=Vul. 40|nùmero=6|pp=889-901|léngoa=EN|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2000AuJEA..40..889S}}&lt;/ref&gt;. Scicumme che u climma de sta regiùn u l'è seccu e zà bèn a pe(r)ìgu du brüxâ, l'u(r)iva sarvèga, ch'a l'è pina d'ö(r)iu, a fa muntà du bellu stu genere de pe(r)ìgu inti bòschi [[Sclerofìllo|sclerufilli]] ch'i se ghe trövan&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130205144030/http://www.pir.sa.gov.au/__data/assets/pdf_file/0019/37900/Olives_weed.pdf|tìtolo=Olives as Weed|outô=Animal and Plant Control Commission of South Australia|léngoa=EN|vìxita=2026-10-29}}&lt;/ref&gt;.

== Prudusiùn ==
[[Immaggine:Porducción de olivas.PNG|miniatura|'''o&amp;nbsp;'''=&amp;nbsp;100.000 tunelàe/ànnu; a pusisiùn di tundìn a l'è indicativa.]]
E u(r)ive e sun fra i èrbe(r)i da frütu ciü spantegài au mundu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20070313202743/http://apps3.fao.org/wiews/olive/intro.jsp|tìtolo=FAO, 2004|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;. Du [[2024]], inte 58 stàtti di sinque cuntinènti u gh'é(r)a di u(r)ivèi cumerciâli&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.oliveoiltimes.com/business/global-olive-oil-production-hits-record-3-5-million-tons/142651|tìtolo=Global Olive Oil Production Hits Record 3.5 Million Tons|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;, ch'i cruvivan in'estensciùn de ciü o mênu 11,6 miliùi de ètta(r)i, ch'u l'è tòstu in quartu da süperficce destinâ de fissu ae curtivasiùi&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta publicaçión|outô=L. Fernández-Lobato, B. Ruiz-Carrasco, M. Tostado-Véliz, F. Jurado e D. Vera|dæta=25 frevâ 2024|tìtolo=Environmental impact of the most representative Spanish olive oil farming systems: A life cycle assessment study|revìsta=Journal of Cleaner Production|volùmme=Vul. 442|nùmero=141169|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1016%2Fj.jclepro.2024.141169}}&lt;/ref&gt;. Pe' cunfruntu, du [[2011]] u gh'é(r)a 9,6 miliùi de ètta(r)i curtivài a u(r)ive, in'estensciùn ciü che duggia de quant'u l'è dedicàu ae [[Mei|mè(r)e]], ae [[Banana|banane]] o ai [[Màngo|manghi]]; u gh'è numma che e [[Pàrma da còcco|parme da coccu]] e [[Pàrma da êuio|quelle da ö(r)iu]] ch'e cröven in'estensciùn ciü grande&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567#ancor|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;.

Segundu a [[Food and Agriculture Organization]] (FAO), i 10 prudutûi ciü impurtanti i se trövan tüttu inta regiùn du Mediteraneu, pe' cruvì u 95% da prudusiùn mundiâle de u(r)ive&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL/visualize|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;. A [[Spagna]] a l'è u primmu prudutû mundiâle e u stàttu cun ciü tère dedicàe aa curtivasiùn de l'u(r)iva, cun ciü de 180 miliùi de èrbe(r)i spantegài in sce ciü de 2.507.684&amp;nbsp;ha, cun dòppu a [[Tunixia|Tünisìa]] (1.746.360&amp;nbsp;ha) e l'[[Italia]] (1.143.363&amp;nbsp;ha)&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;. In Italia l'u(r)iva a l'è curtivâ pe'u ciü au meridiùn, dund'u se campa i trèi quarti da prudusiùn, mèntre u ghe n'è de mênu au nòrd, ciü frèidu, che pe(r)ò u l'ha vistu cresce a sò prudusiùn, survetüttu inti micru-climmi ciü câdi da [[Liguria|Ligü(r)ia]] e de culìne in gì(r)u au [[Lago de Garda|lagu de Garda]]. Intu detaju, u gh'è in sci 170 miliùi de ciante spartìe fra 'n miliùn de imprese agricule&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.madeinsouthitalytoday.com/made-in-italy-olive-oil.php|tìtolo=Italy olive oil production|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;.

Pe' l'ö(r)iu d'u(r)iva, a Spagna a l'è au primmu pòstu pe' prudusiùn, cu'u 25% de l'ö(r)iu maxinàu inte tüttu u mundu, cun dòppu l'Italia, u [[Maròcco|Maròccu]] e a Tünisìa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.oliveoilworldcongress.com/olive-oil-global-production-could-decrease-20-due-to-global-warming|tìtolo=Olive oil global production could decrease 20% due to global warming|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;. L'[[Union Europea|Uniùn Eurupea]], pe'u ciü pe' mezzu da Spagna, da [[Grêcia|Grecia]] e de l'Italia, a rapresènta tòstu u 60% da prudusiùn mundiâle d'ö(r)iu d'u(r)iva&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Prudutûi prinsipâli (2016)&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://faostat.fao.org/|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;
!Stàttu
!Prudusiùn [t]
!Estensciùn [ha]
!Resa [t/ha]
|-
|Mundu
| style=&quot;text-align:right;&quot; |19.267.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |10.650.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,8091
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Europe.svg}} [[Union Europea|Uniùn Eurupea]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |11.686.528
| style=&quot;text-align:right;&quot; |5.028.637
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2,3240
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Spain.svg}} [[Spagna]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |6.560.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2.573.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2,5490
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Greece.svg}} [[Grêcia|Grecia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2.343.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |887.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2,6414
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2.092.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.165.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,7950
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Turkey.svg}} [[Turchia|Türchìa]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.730.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |846.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2,0460
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Morocco.svg}} [[Maròcco|Maròccu]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.416.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.008.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,4044
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Syria (2025-).svg}} [[Sciria|Scì(r)ia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |899.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |765.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,1748
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Tunisia.svg}} [[Tunixia|Tünisìa]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |700.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.646.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |0,4253
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Algeria.svg}} [[Algerîa|Alge(r)ìa]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |697.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |424.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,6437
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Egypt.svg}} [[Egitto|Egittu]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |694.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |67.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |6,7293
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Portugal_(official).svg}} [[Portogallo|Purtugallu]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |617.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |355.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,7394
|}

== Nòtte ==
;Nòtte au tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòtte bibliugrafiche
&lt;references responsive /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Marie-Claire Amouretti|outô2=Georges Comet|tìtolo=Le Livre de l'olivier|ànno=2000|editô=Aix-en-Provence|çitæ=ÉDISUD|léngoa=FR|cid=Amouretti &amp; Comet, 2000|ISBN=978-2-7449-0198-0}}

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}

{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Plantae]]
[[Categorîa:Agricoltua]]</text>
      <sha1>qf8fdt5deab2i0bfagkmuh4onpvevi1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>275233</id>
      <parentid>275231</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T20:23:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>Menüssia picìna (u parlà)</comment>
      <origin>275233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56968" sha1="6sl6wyxpgidhkaublrgm9nh2l7w4hkc" xml:space="preserve">{{Arbenganese}}
{{Tassobox
|nome = ''Olea europaea''
|immagine = Olea europaea - Zeytin.JPG
|didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;U(r)ive inta [[pruvinsa de Adana]], [[Turchia|Türchìa]]&lt;/div&gt;
|var-intervàllo_geològico = Intervallu geulogicu
|intervallo = {{Intervàllo geològico|0.06|0|Âtu [[pleistucêne]]-ancöi}}
|var-stâto_de_conservaçión = Stàttu de cunservasiùn
|statocons = LC
|statocons_versione = iucn3.1
|statocons_ref = &lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.iucnredlist.org/species/63005/209128651|tìtolo=Olive - Olea europaea|outô=IUCN|dæta=2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|var-clasificaçión_APG_IV = Clascificasiùn APG IV
|var-domìnio = Duminiu
|dominio = [[Eukaryota]]
|var-régno = Regnu
|regno = [[Plantae]]
|sottoregno = [[Tracheobionta]]
|var-sotorégno = Sutturegnu
|var-superdivixón = Süperdivixùn
|superdivisione = [[Spermatophyta]]
|var-divixón = Divixùn
|divisione = [[Magnoliophyta]]
|var-clàsse = Classe
|classe = [[Magnoliopsida]]
|var-sotoclàsse = Suttuclasse
|sottoclasse = [[Asteridae]]
|var-órdine = Urdine
|ordine = [[Scrophulariales]]
|var-famìggia = Famìa
|famiglia = [[Oleaceae]]
|var-tribù = Trebü
|var-sototribù = Suttutrebü
|var-génere = Genere
|genere = [[Olea]]
|var-spêce = Specie
|specie = '''O. europaea'''
|var-clasificaçión_Cronquist = Clascificasiùn Cronquist
|FIL? = x
|regnoFIL = [[Plantae]]
|clade1 = [[Angiospermae]]
|clade2 = [[Mesangiospermae]]
|clade3 = [[Eudicotidae]]
|clade4 = [[Eudicotidae sentrâli]]
|clade5 = [[Superasteridae]]
|clade6 = [[Asteridae]]
|clade7 = [[Euasteridae]]
|clade8 = [[Lamiidae]]
|ordineFIL = [[Lamiales]]
|famigliaFIL = [[Oleaceae]]
|specieFIL = '''O. europaea'''
|var-nomenclatûa_binomiâle = Numenclatü(r)a binumiâle
|binome = Olea europaea
|biautore = [[Linneo|L.]]
|bidata = 1753
|tribùFIL = [[Oleeae]]
|sottotribùFIL = [[Oleinae]]
|genereFIL = [[Olea]]
|var-scinònimi = Scinonimi&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;
|sinonimi = ''Olea pallida'' &lt;small&gt;Salisb., 1796&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;''Olea sativa'' &lt;small&gt;Hoffmanns. &amp; Link, 1820&lt;/small&gt;
|suddivisione = Suttuspecie
|suddivisione_testo = * ''O. europaea cerasiformis''
* ''O. europaea cuspidata''
* ''O. europaea europaea''
* ''O. europaea guanchica''
* ''O. europaea laperrinei''
* ''O. europaea maroccana''
|mappa_distribuzione = Olea europaea range.svg
|didascalia_distribuzione = {{Legend|#70A800|''O. europaea europaea''}}
{{Legend|#CA7AF5|''O. europaea laperrinei''}}
{{Legend|#FFFF00|''O. europaea maroccana''}}
{{Legend|#0070FF|''O. europaea guanchica''}}
{{Legend|#FF0000|''O. europaea cerasiformis''}}&lt;span style=&quot;color:#FFA800&quot;&gt;&lt;big&gt;&amp;#9650;&lt;/big&gt;&lt;/span&gt;Purtàu da l'òmmu e natü(r)alizàu ([[sinantropìsmo|sinantrupismu]])
}}
L'&amp;#8203;'''u(r)iva'''{{#tag:ref|Scritu ascì ''u&quot;riva''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia Fratelli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=604|volùmme=Vul. II}}&lt;/ref&gt; o ''uȓiva''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Utubre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=143, 223|ISBN=979-12-985789-0-6}}&lt;/ref&gt;, ''aurive̍'' in [[Dialetto monegasco|munegascu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Louis Barral|tìtolo=Dictionnaire Français - Monegasque|url=https://www.traditions-monaco.com/dictionnaire-francais-monegasque|ànno=1983|editô=Mairie de Monaco|çitæ=Munegu|léngoa=LIJ, FR|p=180}}&lt;/ref&gt;, ''aurevie'' in [[Dialet mentunasch|mentunascu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=James Bruyn Andrews|tìtolo=Vocabulaire français-mentonais|url=https://www.google.com/books/edition/Vocabulaire_fran%C3%A7ais_mentonais/AxQLAAAAQAAJ?gbpv=1&amp;pg=PA116|ànno=1875|editô=Imprimerie Niçoise|çitæ=Nissa|léngoa=LIJ, OC, FRA|p=116}}&lt;/ref&gt;, ''urìva'' in [[Lengua brigašca|brigascu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Pierleone Massajoli|outô2=Roberto Moriani|tìtolo=Dizionario della cultura brigasca: Lessico|url=https://books.google.com/books?id=LD0qAQAAIAAJ|ànno=1991|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Lüsciàndria|léngoa=LIJ, IT|p=300|volùmme=Vul. I|ISBN=88-76-94086-3}}&lt;/ref&gt;, ''ūriva'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;, ''iriva'' in [[Dialettu garescìn|garescìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Piero Camelia|outô2=Romano Nicolino|outô3=Rodolfo Pelagatti|tìtolo=Vocabolario Italiano-Garessino|ànno=2020|editô=Araba Fenice Edizioni|çitæ=Cuni|léngoa=LIJ, IT|pp=124, 298}}&lt;/ref&gt;, ''auriva'' in [[Dialettu ventemigliusu|vintimiusu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Enrico Malan|tìtolo=Dizionario Ventimigliese-Italiano - Italiano-Ventimigliese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/TO01794218|ànno=Utubre 2010|editô=Cumpagnia d'i Ventemigliusi-Alzani Editore|çitæ=Vintimìa-Pineròllu|léngoa=LIJ, IT|pp=25, 254|ISBN=978-88-8170-396-8}}&lt;/ref&gt;, ''auriva'' a [[L'Isura|L'Ìsu(r)a]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Marino Cassini|outô2=Alberto Cane|outô3=Roberta Sala|tìtolo=Le parole della nostra infanzia - Dialettu Lisurencu|url=http://www.marinocassini.it/Oggetti%20scaricabili/ITACA.pdf|ànno=2020|çitæ=D'Âtu d'Arbisö(r)a|léngoa=LIJ, IT|p=11}}&lt;/ref&gt;, ''au&lt;u&gt;r&lt;/u&gt;ìva'' a[[U Soudàn|u Sodàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.soudan.it/dizionar.htm|tìtolo=Dizionario illustrato Soudanèlu-Italiano|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;, ''auriva'' a [[A Burdighea|Burdighe(r)a]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20211204110650/http://www.urisveiuburdigotu.it/uburdigotu/az/index.htm|tìtolo=burdigotu - italiano: Piccolo dizionario|outô=Anacleto Miele|dæta=1971|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;, ''ou''r''iva'' o ''cianta d'ou''r''ive'' a [[Seriana|Se(r)iâna]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Loredana Veneziano|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Ceriana|url=https://books.google.com/books?id=KIJuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Philobiblon Edizioni|çitæ=Vintimìa|léngoa=LIJ, IT|p=265|ISBN=88-94-71482-9}}&lt;/ref&gt;, ''èrbuu'', ''uivu'' o ''urivu'' a [[Inéia|Uneja]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Lucetto Ramella|tìtolo=Vocabolario italiano - dialetto d'Oneglia|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008590|ànno=2003|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Imperia|léngoa=LIJ, IT|p=116}}&lt;/ref&gt;, ''auìva'', ''uìva'' o ''uìvu'' a [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]]&lt;ref name=&quot;AAVV2020&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Ambrogio Arimondo, Mario Corso, Giorgio Fedozzi e Giovanni Arbarelli|tìtolo=U vucabulâiu: dizionario ragionato della parlata di San Bartolomeo al Mare e dintorni (Ed. 2020, Parte 1, Glossario)|url=http://www.cadepuio.it/files/glossario_2-2020.pdf|ànno=2020|editô=Circolo Culturale Cà de Puiö|léngoa=LIJ, IT|p=21}}&lt;/ref&gt;, ''aur̂iva'' a [[Ciappa (San Bertumê)|Ciappa]]&lt;ref name=&quot;AAVV2020&quot; /&gt;, ''uìvu'' in [[Andôa|Andö(r)a]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.andoraneltempo.it/librigallerie/volume-2---adriano-ghiglione.php|tìtolo=Manuale della parlata di Rollo e della Marina: versione italiano-andorese|outô=Adriano Ghiglione|léngoa=LIJ, IT|p=403|vìxita=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;, ''u''r''iva'' o ''u''r''ivu'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0077958|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=A(r)àsce|léngoa=LIJ, IT|pp=50, 148}}&lt;/ref&gt;, ''oîvu'' o ''uîvu'' intu [[Dialéttu priéze|parlà da Prìa]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=52}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=[[Giulia Petracco Sicardi]]|tìtolo=Dizionario pietrese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/SBL0307094|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=85}}&lt;/ref&gt;, ''oîvu'' a [[Borṡi|Borzi]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0465052|ediçión=2|ànno=Mazzu 1989 (1984)|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}&lt;/ref&gt;, ''or̭ivu'' a [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}&lt;/ref&gt;, ''ur̭ivu'' a [[Gura (Finô)|Gu(r)a]] e [[Ölle]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008566|ànno=Lüju 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=LIJ, IT|p=198}}&lt;/ref&gt;, ''oriva'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|pp=92, 186}}&lt;/ref&gt;, ''oiva'' a [[Varigotti|Va(r)igotti]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=92}}&lt;/ref&gt;, ''ouviva'' o ''erbu d'ouvive'' in [[Dialettu savuneize|savunese]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Rosa Sguerso|outô2=Anita Sguerso|tìtolo=Compendio di voci ed espressioni del dialetto savonese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CFI0240514|ànno=Lüju 1985|editô=Editrice Liguria|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=99}}&lt;/ref&gt;, ''erbo d'oive'', ''erbo d'öive'', ''oivo/oîvo'' o ''öivo'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/olivo#olivo.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - olivo|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=olivo|tìtolo=TIG - olivo|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;|group=n.}} ('''''Olea europaea''''' &lt;small&gt;[[Linneo|L.]], 1753&lt;/small&gt;) a l'è ina [[Spêce|specie]] de [[Plantae|cianta]] da [[Famìggia (tascionomîa)|famìa]] de ''[[Oleaceae]]'', dau purtamèntu a [[Èrbo|èrbe(r)u]] o a [[Cósto|custu]] e spantegâ in natü(r)a fra [[Africa]], [[Asia]] e [[Euròpa|Eurôpa]] faciâ in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Cu'u numme u(r)iva, pe'u ciü, u se fa de riferimèntu aa varietài dumèstega da [[Sotospêce|suttuspecie]] '''''Olea europaea europaea''''', ch'a l'è stâ sernüa da l'òmmu e che, au dì d'ancöi, a l'è curtivâ cumme [[Èrbo da frûto|èrbe(r)u da frütu]] inte regiùi sübtrupicâli de tüttu u mundu, cu'e sò [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] ch'e sun duve(r)ài tantu pe' franzene de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] che pe' êsse mangiài cuscì.

== U(r)igine du numme ==
[[Immaggine:Olive and Oil etymology.svg|sinistra|miniatura|U(r)igine de pa(r)olle &quot;u(r)iva&quot; e &quot;ö(r)iu (d'u(r)iva)]]
A pa(r)olla &quot;u(r)iva&quot; a ne vegne dau [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''ŏlīva''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=oliva|tìtolo=oliva|outô=Charlton T. Lewis|outô2=Charles Short|scîto=A Latin Dictionary|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;, numme duve(r)àu tantu pe'a cianta che pe'u frütu, che a sò votta u tröva de u(r)igine inte l'antìga furma [[Léngoa pröto-grêga|protu-grega]] *ἐλαίϝα, *''elaíwa'', che in [[Lengua grega antiga|gregu clascicu]] a l'è passâ a ἐλαία, ''elaía'', turna duve(r)â tantu pe' l'èrbe(r)u che pe'u sò frütu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|tìtolo=Oxford Latin Dictionary|url=https://archive.org/details/aa.-vv.-oxford-latin-dictionary-1968|ànno=1968|editô=Clarendon Press|léngoa=EN|capìtolo=oliva}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)lai/a|tìtolo=ἐλαία|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;.

Fina a pa(r)olla &quot;ö(r)iu&quot; a l'imprinsippiu a gh'axeva numma che u sènsu de &quot;ö(r)iu d'u(r)iva&quot;, vegnindune da ''ŏlĕum''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=oleum|tìtolo=oleum|outô=Charlton T. Lewis|outô2=Charles Short|scîto=A Latin Dictionary|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt; e ἔλαιον (''élaion''), ch'u vö dì pròpiu &quot;ö(r)iu d'u(r)iva&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Alfred Ernout|outô2=Antoine Meillet|tìtolo=Dictionnaire étymologique de la langue latine|url=https://archive.org/details/DictionnaireEtymologiqueDeLaLangueLatine/page/n1/mode/2up|ànno=2001 [1932]|editô=Klincksieck|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|capìtolo=oleum}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)lai/a|tìtolo=ἐλαία|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)/laio,|tìtolo=ἔλαιον|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;. De de lì, a pa(r)olla &quot;ö(r)iu&quot; inte tante lengue a tröva de primma u(r)igine pròpiu dau numme da cianta e du sò frütu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.etymonline.com/word/oil|tìtolo=oil (n.)|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;. E furme ciü antìghe da pa(r)olla grega, ch'u ghe secce de pröve segü(r)e, e sun u [[Léngoa micenêa|miceneu]] 𐀁𐀨𐀷, ''e-ra-wa'', e 𐀁𐀨𐀺, ''e-ra-wo'', o 𐀁𐁉𐀺, ''e-rai-wo'', intu scistema de scritü(r)a scilabicu da [[Lineâre B|lineâ(r)e B]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=12&amp;wid=318|tìtolo=The Linear B word e-ra-w|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=http://www.palaeolexicon.com/ShowWord.aspx?Id=16728|tìtolo=The Linear B word e-ra-wo|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160321102105/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra3-wo/|tìtolo=e-ra3-wo|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160320140244/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra-wo/|tìtolo=e-ra-wo|outô=K. A. Raymoure|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;.

== Descrisiùn ==
[[Immaggine:Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 109) (8232783218).jpg|sinistra|miniatura|To(r)a butanica de l'u(r)iva dumèstega intu ''[[Koehler's Medizinal-Pflanzen]]'', [[1887]]]]

=== Generâle ===
E va(r)ie qualitài de ''Olea europaea'' e sun di custi o di èrbe(r)i ch'i [[Senprevèrde|nu perden e föje]] e ch'i ponen rivà a 'n'artessa de 15 mêtri. E [[Ràmma|ramme]] e sun cuèrte de scaje peltài mèntre e [[Féuggia|föje]], misse a cubbie, e g'han in bòrdu ch'u l'è lisciu e ina furma elittica, ciü o mênu strêta. Ciütòstu dü(r)e, e sun cuèrte d'in pèi a scaje e e g'han ina lunghessa fra i 3 e i 9 citti&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/general-information|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;.

E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche o in sciu gianu, e sun tacài insemme inte carateristiche pâne, ch'e se svilüppan in pusisiùn ascela(r)e. U [[Càlice (botànica)|calice]] da sciu(r)a u l'è tüttu sadàu insemme, ciütòstu cürtu, cun quattru lôbi a triangulu. E [[Coròlla|cu(r)olle e]] furman di tübbi de quattru [[Pétalo|petali]], mèntre i [[Stâme|stâmi]] i sun dui. L'[[Ovâio|ova(r)iu]], supe(r)u, u g'ha ina furma a cônu, ciü o mênu gunfiâ. U [[Frûto|frütu]], l'[[U(r)iva (frütu)|u(r)iva]], u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] carnusa cu'in òssu dü(r)u, daa lunghessa ch'a pò cangià dai 5&amp;nbsp;mm ai 4&amp;nbsp;cm e ch'a vegne negra ina votta ch'a l'è maü(r)a&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== U(r)iva dumèstega ===
L'u(r)iva dumèstega, cumme e âtre va(r)ietài de ''Olea europaea'', a l'è ina cianta [[Senprevèrde|sempreverde]] e ch'a vegne sciü bèn intu [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]]. A g'ha in [[Teu|troncu]] che de sòlitu u mustra in svilüppu inturtignàu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Eddo Rugini, Luciana Baldoni, Rosario Muleo e Luca Sebastiani|tìtolo=The Olive Tree Genome|url=https://books.google.com/books?id=DgDGDQAAQBAJ&amp;pg=PA14+|ànno=2016|editô=Springer|léngoa=EN|p=14|ISBN=978-3-319-48887-5}}&lt;/ref&gt;, ch'u pò muntà sciü fin'a rivà in sci 10 mêtri d'artessa, cu'ina [[Scòrsa (botànica)|scorsa]] ch'a l'è in sciu grixu. E [[Féuggia|föje]] e g'han ina furma tunda lungâ, de cu(r)û grixu-verde a l'indrìtu e giancastru a l'inversu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|tìtolo=Flowers of Europe|ànno=1969|editô=Oxford University Press|çitæ=Lundra|léngoa=EN|pp=312-313|capìtolo=Oleaceae: Olea: Olive}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|outô2=Anthony Huxley|tìtolo=Flowers of the Mediterranean|ànno=1972|editô=Chatto and Windus|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=145|capìtolo=Olea-Olive}}&lt;/ref&gt;.

E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche e picìne, e sciu(r)ìscen pe'u ciü in sce ramme de l'ànnu de primma, misse a pâne drìte ch'e nascen a partì da l'ascella de föje. Ògni sciu(r)a a l'è fâ de quattru [[Pétalo|petali]] in sciu giancu-gianu, tacài insemme au sò fundu, dund'i se ünìscen a 'na base furmâ da quattru [[Sépalo|sepali]] verdi, turna tacài insemme. I [[Bûxo|pummi]] i crescen pôcu pe' votta, pe' 4-6 setemâne, fin'a rivà a 'na lunghessa de ciü o mênu 2 citti, quand'i sciu(r)ìscen. A sciu(r)a a resta tacâ aa cianta pe' 5-6 giurni inte regiùi ciü câde e pe' 2 setemâne inte quelle ciü frèide&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Esmaeil Seifi, Jenny Guerin, Brent Kaiser e Margaret Sedgley|ànno=2015|méize=Zenâ|tìtolo=Flowering and fruit set in olive: a review|revìsta=Iranian Journal of Plant Physiology|volùmme=5|nùmero=2|pp=1263-1272|léngoa=EN|url=https://web.archive.org/web/20250919081522/https://journals.iau.ir/article_539653_140a99eea26c37e6020a694666a7b405.pdf}}&lt;/ref&gt;.

U [[Frûto|frütu]], cumme dìtu, u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] picìna, lunga 1-2,5&amp;nbsp;cm quand'a l'è maü(r)a. Inte qualitài sarvèghe e [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] e sun ancù ciü picìne, cu'ina pélle che, pe' cuntru, a l'è ciü sutì&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Apostolos Kiritsakis|outô2=Fereidoon Shahidi|tìtolo=Olives and Olive Oil as Functional Foods: Bioactivity, Chemistry and Processing|url=https://books.google.com/books?id=J7gfBQAAQBAJ&amp;pg=PA113|ànno=2017|editô=John Wiley &amp; Sons|léngoa=EN|p=129|ISBN=978-1-119-13531-9}}&lt;/ref&gt;.

== Tasciunumìa ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Olea europaea sylvestris (uddastru).jpg|In u(r)ivastru in [[Corsega]]
Olea europaea cuspidata-africana Cape Town.JPG|In èrbe(r)u de ''O. cuspidata'', [[Çittæ do Cavo|Sitài du Câu]]
Olea cerasiformis (Fuerteventura).jpg|''O. guanchica'', [[Fuerteventura]]
Olea europaea subsp laperrinei.jpg|Ina cianta de ''O. laperrinei'' in [[Niger]]
&lt;/gallery&gt;
Aa revixùn du genere ''Olea'', fâ du [[2002]], a specie ''Olea europaea'' a l'è stâ spartìa inte suttuspecie chi sutta, levàu ''O. europaea africana'', ch'a l'é(r)a cunscide(r)â cumme parte da ''cuspidata''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta publicaçión|outô=P. S. Green|ànno=2002|tìtolo=A Revision of Olea L. (Oleaceae)|revìsta=Kew Bulletin|editô=Royal Botanic Gardens|çitæ=Kew|volùmme=Vul. 57|nùmero=1|pp=91-140|léngoa=EN|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F4110824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;:
* ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'', carateristica du bacìn du Mediteraneu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77172513-1|tìtolo=Olea europaea subsp. europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''sylvestris'', varietài sarvèga, u cuscì dìtu [[u(r)ivastru]];
** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''europaea'', varietài dumèstega, l'u(r)iva ch'u se ghe riferìsce pe'u ciü intu parlâ, a ne vegne da 'na [[Seleçión artifiçiâle|selesiùn]] de l'u(r)ivastru;
* ''Olea europaea'' subsp. ''africana'' &lt;small&gt;(&lt;/small&gt;&lt;small&gt;Mill.) P.S.Green, 1979&lt;/small&gt;, a l'è a suttuspecie sarvèga spantegâ inta ciü parte de l'[[Africa]], [[Îzoe Mascarene|ìsu(r)e Masca(r)ene]] cumprese&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887159-1|tìtolo=Olea europaea subsp. africana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''cuspidata'' &lt;small&gt;(Wall. &amp; G.Don) Cif., 1942&lt;/small&gt;, a l'è a suttuspecie sarvèga ch'a se tröva inte tante regiùi secche de l'[[Asia]], da l'[[Arabbia (region)|A(r)abbia]] fina in [[Cinn-a|Cina]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77190043-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cuspidata|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''cerasiformis'', &lt;small&gt;G.Kunkel &amp; Sunding, 1972&lt;/small&gt;, suttuspecie [[Ploidîa|tetraploide]] ch'a l'è endemica de [[Madeira]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887160-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cerasiformis|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''guanchica'' &lt;small&gt;P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. &amp; Kadereit&lt;/small&gt;&lt;small&gt;, 2000&lt;/small&gt;, suttuspecie endemica de [[Îzoe Canâie|Cana(r)ie]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019528-1|tìtolo=Olea europaea subsp. guanchica|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''laperrinei'' &lt;small&gt;(Batt. &amp; Trab.) Cif., 1942&lt;/small&gt; a se tröva in sce de muntagne du [[Sahara]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;;
* ''Olea europaea'' subsp. ''maroccana'' &lt;small&gt;(Greuter &amp; Burdet) P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. &amp; Kadereit, 2000&lt;/small&gt;, suttuspecie [[Poliploidîa|esaploide]] rapresentâ da 'na pupulasiùn daa parte in sce l'[[Âto Atlànte|Âtu Atlante]], intu [[Maròcco|Maròccu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;.

De ciü, u l'è segnalàu de pupulasiùi invasive inte l'[[Australia]] e inte de ìsu(r)e du [[Oçeano Paciffico|Pacificu]]. E analisi genetiche e l'han mustràu cumme ste pupulasiùi e gh'aggen due u(r)igine dife(r)ènti: quelle inte l'Australia de meridiùn e ne vegnen dae varietài dumèsteghe du Mediteraneu, mèntre e âtre (cumme inte l'Australia de levante e inte [[Hawaii]]) e sun derivài dae furme sarvèghe da suttuspecie ''cuspidata'' de l'Africa du süd. U s'è marcàu fina a puscibilitè ch'i nascen di ibridi fra ste due furme&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Henry, L. Wille, D. Cooke e E. Chapuis|tìtolo=On the origin of the invasive olives (Olea europaea L., Oleaceae)|ànno=2007|editô=Heredity 99|léngoa=EN|pp=608-619}}&lt;/ref&gt;.

== Sto(r)ia ==
[[Immaggine:Antimenes Painter - ABV 273 116 - Herakles and Pholos - olive gathering - London BM 1837-0609-42 - 03.jpg|sinistra|miniatura|A campâ de u(r)ive in sc'in anfu(r)a du [[Pitô de Antimenes|pitû de Antimenes]], fâ in gì(r)u au [[520 a.C.|520 primma de Cristu]]]]
L'espansciùn de l'u(r)iva a l'è, a l'imprinsippiu, da ligâ au svilüppu du [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]], scicumme che ste cundisiùi e sun stàe l'elemèntu fundamentâle pe'u curtivasiùn de st'èrbe(r)u lì. Stu genere de climma u l'è cumpa(r)ìu cu'u tèmpu a partì da ciü o mênu 10.000 ànni fa, a cumensà daa parte de levante du bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] pe' spandise de dòppu, tèmpu de ciü milenni, a punènte e a setentriùn de stu bacìn. Di stüddi biulogichi fài dau [[Gabriel Camps]] du [[1970]] i l'han pruvàu che l'u(r)iva sarvèga a se truvava intu [[Sahara]] ciü o mênu 11.000 ànni fa&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Jean Guillaume|tìtolo=Ils ont domestiqué plantes et animaux: Prélude à la civilisation|url=https://books.google.com/books?id=a_AkLoVGPwEC|ànno=2010|editô=Éditions Quæ|çitæ=Versailles|léngoa=FR|p=209|ISBN=978-2-7592-0892-0}}&lt;/ref&gt;. E ürtime analisi in sciu pòlline de va(r)ie specie de èrbe(r)i duminanti e ch'i perden e föje e panen marcà che stu cangiamèntu intu climma u secce cumensàu in sci 8.000 ànni fa, intu süd-èst da [[Spagna]], pe' pöi spandise pôcu pe' votta versu setentriùn&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet, 2000|p. 107}}&lt;/ref&gt;.

Pe' l'archeulugìa, e primme u(r)ive dumèsteghe e se sa(r)ean svilüpài grossu moddu fra u 3800 e u 3200 primma de Cristu, sèi milenni fa. I stüddi de archeubiulugìa&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=J. F. Terral|tìtolo=La domestication de l'Olivier en Méditerranée nord-occidentale: approche morphométrique et implications paléoclimatiques|ànno=1997|editô=Thèse, Université de Montpellier-II|léngoa=FR}}&lt;/ref&gt; e l'analisi genetica de pupulasiùi de u(r)ivastri e de serte va(r)ietài&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Baradat, C. Breton, B. Khadari e A. Bervillé|tìtolo=Olive Domestication from Structure of Oleasters and Cultivars using RAPDs and Mitochondrial RFLP|colànn-a=Genetics, Selection, Evolution|ànno=2001, S251-68|léngoa=EN|volùmme=33 (Suppl. 1)}}&lt;/ref&gt; i l'han mustràu che l'u(r)iva a l'è stâ [[Domestegaçión|dumestegâ]] int'ina mane(r)a indipendènte inte va(r)ie parte du bacìn du Mediteraneu e che, bèn de prubabile, u l'è stàu in prucessu ch'u gh'è vusciüu du tèmpu.

Di scâvi archeulogichi i l'han pruvàu ch'u se maxinava de l'ö(r)iu, intu [[Libano|Libanu]] e a [[Çipro|Cipru]], zà intu [[IV millennio a.C.|IV milenniu primma de Cristu]], ciü che a [[Crêta]] in gì(r)u au 3500 primma de Cristu. De dòppu, versu u [[II millennio a.C.|1700 primma de Cristu]], a tecnica duve(r)â a l'è vegnüa meju e a [[Ugarit]] (au dì d'ancöi [[Ras Shamra]], inta [[Sciria|Scì(r)ia]])&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet 2000|p. 108}}&lt;/ref&gt; i sun cumpa(r)ìi i primmi gumbi &quot;a èrbe(r)u&quot;, di ciü semplici. De dòppu, l'u(r)iva a l'è rivâ inte l'[[Egitto|Egittu]] daa Scì(r)ia, de dunde a l'è stâ impurtâ au tèmpu da [[IX dinastîa egiçiànn-a|IX dinastìa]], fra u 2160 e u 2040 primma de Cristu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Émile Laoust|tìtolo=Mots et choses berbères. Notes de linguistique et d'ethnographie. Dialectes du Maroc|url=http://www.taymat.org/etudesamazighes/Linguistique/Mots-et-choses-berberes-Emile-Laoust.pdf|ànno=1920|editô=Augustin Challamel|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=446-447}}&lt;/ref&gt;.
[[Immaggine:Presse olive Volubilis.jpg|miniatura|Ricustrusiùn d'ina mö(r)a da ö(r)iu rumâna inta sitài de ''[[Volubilis]]'', d'ancöi in [[Maròcco|Maròccu]]]]
U cumerciu de l'ö(r)iu u remunta pe' cuntru a l'[[Etæ do Brónzo|etài du brunzu]], cu'i [[Itîti|Ittiti]] ch'i se ne rifurnivan dae còste de l'[[Àzia Minô|Asia Minû]] mèntre i [[Faraón|fa(r)aùi]] d'Egittu e i ré da [[Mezopotàmia|Mesuputamia]] i u catavan in Scì(r)ia. Inti palàssi [[Çiviltæ minòica|minòichi]] de Crêta, l'ö(r)iu u l'é(r)a cunservàu in gran quantitài inte di vâsi dìti ''pithoi'', mèntre inti palàssi di [[Çiviltæ micenêa|Micenèi]], inta [[Grêcia|Grecia]] cuntinentâle, s'è truvàu pa(r)egge giâre pe' l'ö(r)iu e de to(r)ette scrìte cu'a [[Lineâre B|lineâ(r)e B]] ch'e fan de mensiùn a l'[[Ideogràmma|ideugramma]] de l'ö(r)iu (''élaion''). De sti tèmpi lì a dêa [[Ìzide|Ìside]] a l'é(r)a cunscide(r)â cumme a patrûna da curtivasiùn de u(r)ive: intu detaju, a vella se ligavan e vertü e e prupietài de l'ö(r)iu. Sti traffeghi, alantu(r)a, i l'é(r)an cuntrulài strêti, scicumme che l'ö(r)iu u l'è(r)a ligàu au pute(r)e ecunòmicu e religiusu&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet 2000|pp. 108-110}}&lt;/ref&gt;.

Dòppu d'ina crisi scciüpâ pe' a caütta de pa(r)eggi stàtti intu [[Levànte (región)|Levante]] in gì(r)u au 1200 primma de Cristu, u muntà da pupulasiùn du Mediteraneu inte l'[[Etæ do færo|etài du fèru]] u l'ha purtàu aa fundasiùn de pa(r)egge culònie da parte di [[Fenìci]] inte l'[[Àfrica du Nòrd|Africa du Nòrd]], cumme [[Cartagine]], e intu meridiùn da [[Spagna]], ciü che tütte quelle di greghi inte l'Asia Minû, inte ìsu(r)e du [[Mâ Egêo|Mâ Egeu]], in [[Siçillia|Sicilia]] e intu restu da [[Magna Grecia]] e du meridiùn da [[Fransa]], survetüttu in [[Corsega]] e a [[Marseggia|Marseja]]. Inte tütte ste regiùi i sun stài velli a purtà a curtivasiùn de l'u(r)iva&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.oliviers-centenaires.com/origine-mythologique-de-l-olivier.html|tìtolo=Olivier centenaire: Arbre de mythologie|léngoa=FR|vìxita=2026-10-27}}&lt;/ref&gt; e a fâne svilüpà i traffeghi. Segundu u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]], l'u(r)iva a nu gh'é(r)a ancù inte l'Italia au tèmpu du [[Lucius Tarquinius Priscus|Tarquinius Priscus]], dau [[616 a.C.|616]] au [[579 a.C.|579 primma de Cristu]]. Intu [[VI secolo a.C.|VI seculu primma de Cristu]] u magistràu e studiusu gregu [[Solón|Sulùn]] u l'ha scritu de lezze ch'e l'han dàu u permissu ae gènte d'[[Atene]] de cumercià l'ö(r)iu d'u(r)iva. Intu [[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]], cun l'[[Lusciandro Magno|Alesciandru Magnu]] ch'u l'axeva cunquistàu u Mediteraneu de levante e l'[[Inpêro persiàn|impe(r)u persiàn]], cu'i traffeghi ch'i sun cresciüi ancù de ciü&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet, 2000|pp. 110-111}}&lt;/ref&gt;.
[[Immaggine:Traditional oil mill in Imperia.jpg|sinistra|miniatura|[[Gumbu]] a ègua dau ''Saggio teorico-pratico sopra gli ulivi, l'olio e i saponi'' du fràtte [[Bertumê Gundurfi]], d[[a Tûria]], [[1793]]]]
Inti seculu de dòppu, cu'u cresce da dumanda d'ö(r)iu pe'u mangià, pe' fà lüxe, pe'a mexìna o pe' de pratiche spurtive e religiuse, se sun svilüpài di növi scistemi de prudusiùn e s'è scritu di manuâli in sce l'argumèntu, cumme quelli du butanicu gregu [[Theóphrastos]] e di agronumi latìn [[Marcus Porcius Cato|Cato]], Pliniu u Veggiu e [[Lucius Iunius Moderatus Columella|Columella]], u(r)igina(r)iu da Spagna, ciü che u [[Mago Carthaginiensis|Mago de Cartagine]]. L'ünificasiùn che l'[[Impêo Roman|impe(r)u rumàn]] u l'axeva dàu ae còste du Mediteraneu a l'ha fàu cresce ancù de ciü i traffeghi e a prudusiùn, cun de regiùi da Spagna e de l'Africa du Nòrd ch'e l'han vistu u svilüppu d'ina curtivasiùn quaxi indüstriâle, grassie a l'emanasiùn de de lezze cumme a ''Lex Marciana'' du [[II secolo|II seculu]], ch'e spunciavan a ciantà e a ineiguà e tère impe(r)iâli&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet, 2000|pp. 111-113}}&lt;/ref&gt;.

A caütta de l'impe(r)u rumàn, l'espansciùn da [[Crestianêximo|religiùn cristiâna]] e, de dòppu, de siviltài islamiche, e l'han purtàu a 'n cangiamèntu intu mudéllu de cunsümmu, inte regiùi de prudusiùn e inte rée cumerciâli de l'ö(r)iu. I [[Repùbrica de Zena|zenesi]] e i [[Repùbrica de Venéçia|venesiài]] i se sun prufitài de [[Croxæ|cruxàe]] pe' svilüpà di gran traffeghi, ch'i rendevan bèn, cu'u Levante, ciü che pe' spuncià a curtivasiùn de l'u(r)iva e pe' fà frunte ai növi besögni purtài daa prudusiùn du [[Savón|saùn]], pe' cumm'u l'è cumpa(r)ìu intu [[IX secolo|IX seculu]], cuscì cumme pe' rifinì di tesciüi&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet, 2000|pp. 114-116}}&lt;/ref&gt;.

A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a l'è cumensâ in'etài de espansciùn ch'a l'ha ti(r)àu avanti pe' de lungu, pe' purtà l'u(r)iva aa sò mascima estensciùn pe' terito(r)iu, spunciâ da 'na dumanda ch'a cresceva inta sucietài mudèrna e cun sèmpre ciü de indüstrie, dae frabiche du saùn, a quelle de tesciüi e intu setû da mecanica. Cu'a descuvèrta du [[Nêuvo Móndo|Növu Mundu]], i spagnòlli i l'han purtàu l'u(r)iva inte sò culònie de [[Americhe]], in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Méscico|Mescicu]], [[Perù|Perü]] (du [[1560]]), [[Cile]] e [[California]]. Inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], au mascimu svilüppu de campagne e de culònie de l'Euròpa, l'u(r)iva a l'è rivâ ascì aa sò mascima difüxùn. Scibèn che, du [[XX secolo|Növesèntu]], a süperficce a u(r)ive a secce ca(r)â, u cresce da resa inta curtivasiùn e inta maxinatü(r)a de l'ö(r)iu u l'ha fàu muntâ de sinque votte, fra u [[1903]] e u [[1998]], a prudusiùn mundiâle de ö(r)iu&lt;ref&gt;{{Çitta|Amouretti &amp; Comet, 2000|pp. 117-120}}&lt;/ref&gt;.

== Curtivasiùn ==
[[Immaggine:Olive niche.jpg|miniatura|Tère intu bacìn du Mediteraneu dunde l'u(r)iva a l'è curtivâ&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.researchgate.net/publication/261005349_Modelizacion_del_ciclo_fenologico_reproductor_del_olivo_Olea_europaea_L|tìtolo=Modelización del ciclo fenológico reproductor del olivo|outô=Jose Oteros|dæta=Frevâ 2014|léngoa=ES}}&lt;/ref&gt;]]
L'u(r)iva a l'è curtivâ pe'u ciü intu bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]], ciü che inte de âtre regiùi du mundu dau climma dife(r)ènte da quellu mediteraneu, ch'e se trövan in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Australia]], [[Cile]] e [[Perù|Pe(r)ü]]&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Mariela Torres, Pierluigi Pierantozzi, Peter Searles, M. Cecilia Rousseaux, Georgina García-Inza, Andrea Miserere, Romina Bodoira, Cibeles Contreras e Damián Maestri|dæta=27 utubre 2017|tìtolo=Olive Cultivation in the Southern Hemisphere: Flowering, Water Requirements and Oil Quality Responses to New Crop Environments|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 8|nùmero=1830|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5663689}}&lt;/ref&gt;.

=== Cresce e difüxùn ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Olea europaea young plant01.jpg|In'u(r)iva nuélla
Olea europaea (base of tree).jpg|Èrbe(r)u cu'e ferle d'inta câsa
Olive tree grafting.jpg|U(r)iva inse(r)ìa a cu(r)una
&lt;/gallery&gt;
E u(r)ive e prefe(r)ìscen di terén ricchi de [[carcâ]], ancù meju se in sce de rive o de còste, cuscì cumme pe'i pòsti dau climma ciü vixìn aa ma(r)ìna. E ponen cresce inte ògni qualitài de terén lege(r)u, fina in sce de l'argilla ch'a sciüghe bèn, mèntre inti tère ciü bune e patìscen ciü fassile de ma(r)utìe e e prudüxen de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] ciü grammu, cumm'u nutava zà u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]]. E u(r)ive e vegnen sciü bèn inti climmi câdi e inti pòsti au su(r)ìu, sènsa de punti lüveghi. E tempe(r)atü(r)e ciü basse de -10&amp;nbsp;°C e ponen purtà a di dànni fina inte ciante ciü grosse mèntre che, pe' cuntru, i èrbu(r)i i scampan bèn ai mumènti de [[Sésia|sessia]], grassie ae sò [[Réixe|raìxe]] rexistènti e bèn spantegài. E u(r)ive e ponen restà in prudusiùn pe' di seculi, s'e sun scravài bèn e cun regularitài&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.oliveoiltimes.com/world/preservation-of-monumental-olive-trees/50921|tìtolo=On the Preservation and Maintenance of Monumental Olive Trees|dæta=22 marsu 2016|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;.

E u(r)ive e se ponen spantegà inte de mane(r)e dife(r)ènti, faxèndune de [[Talea|talee]] o destacandune de [[Margòtta|ferle]]; i èrbe(r)i i taccan fassile in sce terén giüsti e, s'i sun tajài, i böttan turna cun de [[Fèrla|ferle]] dau seppu. De ciü, i se ponen curtivà partèndu fìn daa semènsa. A ògni moddu, a resa di èrbe(r)i nasciüi da ferle o daa semènsa a l'è ciütòstu scarsa e, pe' fâla vegnì meju, a cianta a l'è da [[Inestu|inse(r)ì]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=A. Lewington|outô2=E. Parker|tìtolo=Ancient Trees|ànno=1999|editô=Collins &amp; Brown|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=114|ISBN=978-1-85585-704-9}}&lt;/ref&gt;. Pe' agiütà a cianta a [[bötà]], u [[Pericàrpo|pe(r)icarpu]], ch'u l'è bagnàu d'ö(r)iu, u l'è inüme(r)ìu faxèndulu marsì in pôcu, o se nù u l'è ciumbàu inte l'ègua câda o int'ina sulusiùn alcalìna&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.plantgrower.org/olive.html|tìtolo=Olive|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;.

Quandu che u frèidu ze(r)àu u fa di dànni o u massa e parte ciü âte de l'èrbe(r)u, u portainestu u pò scampà au mèximu e cacià turna di brutti, che a sò votta i vegnen di növi èrbe(r)i. Inte sta mane(r)a e u(r)ive e ponen resciu(r)ì pe' sò cuntu. Presèmpiu, quandu du [[1985]] ina gran ze(r)â in [[Toscann-a|Tuscâna]] a l'axeva strinàu tante u(r)ive in prudusiùn o bèn che vegge, u s'è previstu che i u(r)ivèi i se sa(r)ean repiài tèmpu de quattru o sinqu'ànni&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/food/1985/08/18/the-italian-extra-virgin-olive-oil-disaster/2a00c9bc-ce00-4c99-8714-a2a7691a09d1/|tìtolo=The Italian Extra-Virgin Olive Oil Disaster|outô=Toni Lydecker|scîto=The Washington Post|dæta=18 agustu 1985|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;.

=== Campâ ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Passo del Ginestro-uliveto.jpg|De [[Réa da u(r)ive|rée da u(r)ive]] a[[u Téstegu]]
The Olive Harvest (1862-63), by Telemaco Signorini.jpg|A campâ a man, [[Telemaco Signorini]], [[1862]]
COLLECTIE TROPENMUSEUM Olijfoogst met behulp van stokken TMnr 10028630.jpg|A batte cu'e [[Canna (cianta)|canne]], [[Maròcco|Maròccu]], [[1955]]
Harvesting of olives 'salonenque' with comb.jpg|Petenetta da campà e u(r)ive, [[Fransa]]
Old woman cleaning olives.jpg|Ina dònna [[Tunixia|tünisìna]] ch'a passa e u(r)ive au [[seassu]]
Olivenernte.JPG|U(r)ive passài aa [[Chita(r)a (agricultü(r)a)|chita(r)a]] in [[Grêcia|Grecia]]
Ilham Aliyev attended opening of olive oil and table olive products processing plant in Zira settlement 07.jpg|Macchina pe'a curtivasiùn indüstriâle, [[Azerbaijan|Azerbaigiàn]]
&lt;/gallery&gt;
Inta regiùn du Mediteraneu e u(r)ive e sun campài a l'autünnu, a partì dau mese d'utubre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.organicfarming-italy.com/en/olive-harvest-2025-2026-europe/|tìtolo=Olive Harvest 2025/2026 Europe - Production, Quality &amp; Outlook|dæta=27 frevâ 2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;. De sòlitu, a ciü parte de u(r)ive a l'è campâ batèndu l'èrbe(r)u intregu o ina sò ramma aa votta. In âtru scistema duve(r)àu u l'è quellu de muntà cu'ina sca(r)a e campà e u(r)ive a man, metèndule int'in [[Sàcco|saccu]] o ina [[Sachetta (agricultü(r)a)|sachetta]] purtâ in scôsu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20131228120928/http://olivemuseum.com/harvest-olives.html|tìtolo=Methods for harvesting olive fruit|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;. E u(r)ive da to(r)a e sun da campà cun di scistema ciü delicài, scicumme che i früti macài i ciappan in güstu ama(r)u: inte stu câxu, presèmpiu, quand'i se campan u se pòrta au còllu de [[Cavagna|cavagne]], dunde metìgheli a man. Inte de regiùi de l'[[Italia]], cumme a [[Liguria|Ligü(r)ia]], ciü che da [[Croaçia|Cruassia]] e da [[Grêcia|Grecia]], e u(r)ive e sun campài pe' tradisiùn a man, scicumme che u terén u l'è tròppu asidentàu pe' duve(r)âghe de macchine. De cunseguènsa, a segunda du scistema duve(r)àu i früti i sun campài sènsa gua(r)i de macaü(r)e, cuscì che u prudòttu, aa fìn, u riva a 'na qualitài bèn âta. Inte sti câxi, u se pò campà e u(r)ive dae ramme tajài da l'èrbe(r)u, travaju ch'u l'agiütta fina pe'a prudusiùn di ànni de dòppu&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|ànno=2006|méize=Primma/Stài|tìtolo=Unusual Olives|revìsta=Epikouria Magazine|léngoa=EN}}&lt;/ref&gt;. A quantitài d'ö(r)iu intu frütu a cangia bèn fra ina cultivar e l'âtra; a ògni moddu u pe(r)icarpu, de sòlitu, u cuntegne fra u 60 e u 70% d'ö(r)iu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Oliver Rackham|outô2=Jennifer Alice Moody|tìtolo=The making of the Cretan landscape|url=https://books.google.com/books?id=k4dHmA9jq4wC|ànno=1996|editô=Manchester University Press|léngoa=EN|ISBN=978-0-7190-3647-7}}, mensunàu inte: {{Çitta publicaçión|outô=F. R. Riley|ànno=2002|tìtolo=Olive Oil Production on Bronze Age Crete: Nutritional properties, Processing methods, and Storage life of Minoan olive oil|revìsta=Oxford Journal of Archaeology|volùmme=Vul. 21|nùmero=63|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1111%2F1468-0092.00149}}&lt;/ref&gt;.

=== Minacce ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Bactrocera oleae g2 (cropped).jpg|In'u(r)iva cu'u vermu da musca au tersu stàddiu
Prays oleae 1.jpg|De föje sgarbài daa camu(r)a de l'u(r)iva
Spilocaea oleagina.jpg|E cunseguènse in sce föje da ''Venturia oleaginea''
Pseudomonas savastanoi g1.jpg|Ina massa purtâ daa rugna de l'u(r)iva
Olivenhain mit Xylella fastidiosa bei Surano LE 190710.jpg|In u(r)iveu curpìu daa ''Xylella''
&lt;/gallery&gt;
Di gran dànni aa curtivasiùn i sun quelli fài daa [[musca de l'u(r)iva]] (''Bactrocera oleae''), ch'a l'inse(r)ìsce e sò öve intu frütu. A purpa in gì(r)u au garbu a finìsce pe' marsì e a vegne ama(r)a, cun l'u(r)iva ch'a nu se pò ciü mangià. U vermu da musca u pò purtà a perde du tüttu a prudusiùn de u(r)ive da to(r)a, mèntre a pò sbascià u prêxu de l'ö(r)iu de l'80%&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://ipm.ucanr.edu/home-and-landscape/olive-fruit-fly/#gsc.tab=0|tìtolo=Olive Fruit Fly|outô=University of California|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;.

Dapöi u gh'è u vermu da [[camu(r)a de l'u(r)iva]], ''Prays oleae'', che de primma a ne [[Minatô (botànica)|sgarba e föje]] e lì drentu a vegne ina püpa. A segunda e a tersa generasiùn du mèximu ànnu e pòrtan pe' cuntru a di dànni ae föje, ae sciu(r)e e ai früti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.forestpests.eu/pest/prays-oleae|tìtolo=Prays oleae: Olive moth|outô=Forest Pests Europe|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;.

In funzu, a ''[[Venturia oleaginea]]'', u pò ferà i èrbe(r)i pe' ciü stagiùi daa fì(r)a, purtandu ina ma(r)utìa ch'a se mustra cun de macce scü(r)e in sce föje, cun di gran dànni ai u(r)ivèi. Intu detaju, sta ma(r)utìa a ne ruìna i früti, faxènduli maü(r)à ciü tardi e sbasciandune a resa de l'ö(r)iu&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Friday O. Obanor, Monika Walter, E. Eirian Jones e Marlene V. Jaspers|ànno=2008|tìtolo=Effect of temperature, relative humidity, leaf wetness and leaf age on Spilocaea oleagina conidium germination on olive leaves|revìsta=European Journal of Plant Pathology|volùmme=Vul. 120|nùmero=3|pp=211-222|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1007%2Fs10658-007-9209-6}}&lt;/ref&gt;.

Pe'i [[Bacteria|bate(r)i]] u gh'è u ''[[Pseudomonas savastanoi]]'' pv. ''oleae'', ch'u pòrta aa &quot;rugna de l'u(r)iva&quot;, ch'a se mustra cun de masse inti bötti da cianta&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=J. D. Janse|ànno=1982|tìtolo=Pseudomonas syringae subsp. savastanoi (ex Smith) subsp. nov., nom. rev., the bacterium causing excrescences on Oleaceae and Nerium oleander L.|revìsta=International Journal of Systematic Bacteriology|volùmme=Vul. 32|nùmero=2|pp=166-169|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1099%2F00207713-32-2-166}}&lt;/ref&gt;, e a ''[[Xylella fastidiosa]]'', che dai agrümmi e dai vì a l'ha cumensàu a ferà e u(r)ive da [[Puggia|Püja]], cu'a ma(r)utìa dìta u [[cumplessu du secà lestu de l'u(r)iva]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://ourenvironment.berkeley.edu/2015/02/minimizing-the-spread-of-disease-in-italys-famous-olive-trees/|tìtolo=Minimizing the Spread of Disease in Italy's Famous Olive Trees|scîto=Our Environment at Berkeley|editô=University of California, Berkeley|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-32031233|tìtolo=EU warning as olive tree disease spreads in Italy|dæta=24 marsu 2015|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.atlasobscura.com/articles/olive-oil-disease-italy|tìtolo=The Farmer Trying to Save Italy's Ancient Olive Trees|outô=Agostino Petroni|dæta=29 arvì 2021|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. U sò [[Vetô (epidemiologîa)|vetû]] prinsipâle u l'è ''[[Philaenus spumarius]]''&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=G. P. Martelli, D. Boscia, F. Porcelli e M. Saponari|ànno=2015|tìtolo=The olive quick decline syndrome in south-east Italy: A threatening phytosanitary emergency|revìsta=European Journal of Plant Pathology|volùmme=Vul. 144|nùmero=2|pp=235-243|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1007%2Fs10658-015-0784-7}}&lt;/ref&gt;.

Inte tère ciü a setentriùn dunde se trövan di u(r)ivèi, cumme inte l'[[Italia]] du nòrd, inta [[Fransa]] du süd e in [[Svissea|Svisse(r)a]], e u(r)ive e patìscen ascì u ze(r)u&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.patrimoineculinaire.ch/Prodotti#471|tìtolo=Olio d'oliva ticinese|léngoa=IT|vìxita=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. E bu(r)iâne de vèntu e d'ègua ch'e dü(r)an pe' di giurni au tèmpu de campâ e u(r)ive e ponen purtà a di dànni. Inte parte ciü frèide de l'entrutèra du Mediteraneu a curtivasiùn de l'u(r)iva a lascia u pòstu a quella de âtri èrbe(r)i da frütu, pe'u ciü de [[Castagna|castagne]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Mazzoleni|tìtolo=Recent Dynamics of the Mediterranean Vegetation and Landscape|url=https://books.google.com/books?id=s88vzd9PwkkC|ànno=2004|editô=John Wiley &amp; Sons|léngoa=EN|p=145|ISBN=978-0-470-09370-2}}&lt;/ref&gt;.

=== Va(r)ietài ===
U gh'è de sentenàe de qualitài de u(r)ive, cunscide(r)ài cumme de sò [[cultivar]]&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|tìtolo=World Olive Encyclopedia|ànno=1996|editô=International Olive Council|léngoa=EN|capìtolo=Cultivars|ISBN=978-84-01-61881-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Fabrizia Lanza|tìtolo=Olive: A Global History|ànno=2012|editô=Reaktion Books|léngoa=EN|pp=106-110|ISBN=978-1-86189-972-9}}&lt;/ref&gt;. Fra 'na va(r)ietài e l'âtra se ghe ponen truvà di cangiamènti impurtanti intu cu(r)û, inte dimensciùi, inta furma e inte carateristiche du svilüppu de l'u(r)iva, ciü che in sce qualitài de l'ö(r)iu ch'u se ne franze&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Ina va(r)ietài d'u(r)iva a pò êsse da ö(r)iu, da to(r)a o buna pe' tütte due&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=A. Garrido Fernandez|outô2=M. J. Fernandez-Diez|outô3=M. R. Adams|tìtolo=Table Olives: Production and Processing|ànno=1997|editô=Springer|léngoa=EN|pp=23-45|ISBN=978-0-412-71810-6}}&lt;/ref&gt;.

Scicumme che tante va(r)ietài d'u(r)iva e sun quaxi du tüttu o du tüttu [[Outoinconpatibilitæ|autu-incumpatibili]], e sun de sòlitu ciantài a cubbie, cu'ina cultivar prima(r)ia e üna segunda(r)ia, sernüa pe'a sò capacitài de fecundà a prima(r)ia. U scistema de autuincumpatibilitài u cumprènde numma che dui gruppi, basài in sc'in [[gêne]] ch'u g'ha giüstu dui [[Alêle|alêli]] e ch'u pòrtan aa fòrte autu-sterilitài ch'a s'è truvâ inte l'u(r)iva&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Mariotti, Saverio Pandolfi, Isabelle De Cauwer, Pierre Saumitou-Laprade, Philippe Vernet et al.|ànno=2021|tìtolo=Diallelic self-incompatibility is the main determinant of fertilization patterns in olive orchards|revìsta=Evolutionary Applications|volùmme=Vul. 14|nùmero=4|pp=983-995|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8061272}}&lt;/ref&gt;.

Pe' mezzu de pröve de selesiùn in sce l'u(r)iva u s'è mi(r)àu pe'u ciü de ti(r)à fö(r)a di ibridi cun de carateristiche ch'e vegnissen a taju ai cuntadìn, a cumensà daa rexistènsa aa ma(r)utìa purtâ dai funzi du genere ''[[Verticillium]]''&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Pedro Valverde, Diego Barranco, Francisco Javier López-Escudero, Concepcion Munoz Díez e Carlos Trapero|dæta=22 frevâ 2023|tìtolo=Efficiency of breeding olives for resistance to Verticillium wilt|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 14, 1149570|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9994353/}}&lt;/ref&gt;.

=== Specie invasiva ===
[[Immaggine:Invasive weeds in the adelaide hills.jpg|miniatura|De u(r)ive intu mezzu a de âtre ciante invasive in sce [[Adelaide Hills]]|sinistra]]
Fìn da quandu s'è cumensàu a curtivâla, l'u(r)iva a l'è turnâ pa(r)egge votte au sò [[Spêce sarvæga|stàttu sarvègu]], cun ste ciante ch'e l'han fina piàu u pòstu de pupulasiùi sarvège u(r)igina(r)ie de l'Euròpa de meridiùn&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Roselyne Lumaret|outô2=Noureddine Ouazzani|ànno=2001|tìtolo=Ancient wild olives in Mediterranean forests|revìsta=Nature|volùmme=Vul. 413|nùmero=6857|p=700|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1038%2F35099680}}&lt;/ref&gt;.

Inte l'[[Australia do Sud|Australia du Süd]] l'u(r)iva a l'è cunscide(r)â cumme ina specie invasiva, u(r)igine de tanti dànni ae ciante du pòstu. Inte ste tère a sò semènsa a l'è spantegâ daa [[Vórpe róssa|vurpe russa]], in'âtra specie ch'a gh'è stâ intrudòtta, e da di uxelli cumme u [[Stronéllo|strunéllu eurupeu]] e l'[[emu]]. I òssi i böttan cuscì inti bòschi, pe' creà in ambiènte scü(r)u ch'u suffuca i brutti di èrbe(r)i du pòstu&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=D. H. R. Spennemann|outô2=L. R. Allen|ànno=2000|tìtolo=Feral olives (Olea europaea) as future woody weeds in Australia: a review|revìsta=Australian Journal of Experimental Agriculture|volùmme=Vul. 40|nùmero=6|pp=889-901|léngoa=EN|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2000AuJEA..40..889S}}&lt;/ref&gt;. Scicumme che u climma de sta regiùn u l'è seccu e zà bèn a pe(r)ìgu du brüxâ, l'u(r)iva sarvèga, ch'a l'è pina d'ö(r)iu, a fa muntà du bellu stu genere de pe(r)ìgu inti bòschi [[Sclerofìllo|sclerufilli]] ch'i se ghe trövan&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130205144030/http://www.pir.sa.gov.au/__data/assets/pdf_file/0019/37900/Olives_weed.pdf|tìtolo=Olives as Weed|outô=Animal and Plant Control Commission of South Australia|léngoa=EN|vìxita=2026-10-29}}&lt;/ref&gt;.

== Prudusiùn ==
[[Immaggine:Porducción de olivas.PNG|miniatura|'''o&amp;nbsp;'''=&amp;nbsp;100.000 tunelàe/ànnu; a pusisiùn di tundìn a l'è indicativa.]]
E u(r)ive e sun fra i èrbe(r)i da frütu ciü spantegài au mundu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20070313202743/http://apps3.fao.org/wiews/olive/intro.jsp|tìtolo=FAO, 2004|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;. Du [[2024]], inte 58 stàtti di sinque cuntinènti u gh'é(r)a di u(r)ivèi cumerciâli&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.oliveoiltimes.com/business/global-olive-oil-production-hits-record-3-5-million-tons/142651|tìtolo=Global Olive Oil Production Hits Record 3.5 Million Tons|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;, ch'i cruvivan in'estensciùn de ciü o mênu 11,6 miliùi de ètta(r)i, ch'u l'è tòstu in quartu da süperficce destinâ de fissu ae curtivasiùi&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta publicaçión|outô=L. Fernández-Lobato, B. Ruiz-Carrasco, M. Tostado-Véliz, F. Jurado e D. Vera|dæta=25 frevâ 2024|tìtolo=Environmental impact of the most representative Spanish olive oil farming systems: A life cycle assessment study|revìsta=Journal of Cleaner Production|volùmme=Vul. 442|nùmero=141169|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1016%2Fj.jclepro.2024.141169}}&lt;/ref&gt;. Pe' cunfruntu, du [[2011]] u gh'é(r)a 9,6 miliùi de ètta(r)i curtivài a u(r)ive, in'estensciùn ciü che duggia de quant'u l'è dedicàu ae [[Mei|mè(r)e]], ae [[Banana|banane]] o ai [[Màngo|manghi]]; u gh'è numma che e [[Pàrma da còcco|parme da coccu]] e [[Pàrma da êuio|quelle da ö(r)iu]] ch'e cröven in'estensciùn ciü grande&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567#ancor|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;.

Segundu a [[Food and Agriculture Organization]] (FAO), i 10 prudutûi ciü impurtanti i se trövan tüttu inta regiùn du Mediteraneu, pe' cruvì u 95% da prudusiùn mundiâle de u(r)ive&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL/visualize|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;. A [[Spagna]] a l'è u primmu prudutû mundiâle e u stàttu cun ciü tère dedicàe aa curtivasiùn de l'u(r)iva, cun ciü de 180 miliùi de èrbe(r)i spantegài in sce ciü de 2.507.684&amp;nbsp;ha, cun dòppu a [[Tunixia|Tünisìa]] (1.746.360&amp;nbsp;ha) e l'[[Italia]] (1.143.363&amp;nbsp;ha)&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;. In Italia l'u(r)iva a l'è curtivâ pe'u ciü au meridiùn, dund'u se campa i trèi quarti da prudusiùn, mèntre u ghe n'è de mênu au nòrd, ciü frèidu, che pe(r)ò u l'ha vistu cresce a sò prudusiùn, survetüttu inti micru-climmi ciü câdi da [[Liguria|Ligü(r)ia]] e de culìne in gì(r)u au [[Lago de Garda|lagu de Garda]]. Intu detaju, u gh'è in sci 170 miliùi de ciante spartìe fra 'n miliùn de imprese agricule&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.madeinsouthitalytoday.com/made-in-italy-olive-oil.php|tìtolo=Italy olive oil production|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;.

Pe' l'ö(r)iu d'u(r)iva, a Spagna a l'è au primmu pòstu pe' prudusiùn, cu'u 25% de l'ö(r)iu maxinàu inte tüttu u mundu, cun dòppu l'Italia, u [[Maròcco|Maròccu]] e a Tünisìa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.oliveoilworldcongress.com/olive-oil-global-production-could-decrease-20-due-to-global-warming|tìtolo=Olive oil global production could decrease 20% due to global warming|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;. L'[[Union Europea|Uniùn Eurupea]], pe'u ciü pe' mezzu da Spagna, da [[Grêcia|Grecia]] e de l'Italia, a rapresènta tòstu u 60% da prudusiùn mundiâle d'ö(r)iu d'u(r)iva&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Prudutûi prinsipâli (2016)&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://faostat.fao.org/|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;
!Stàttu
!Prudusiùn [t]
!Estensciùn [ha]
!Resa [t/ha]
|-
|Mundu
| style=&quot;text-align:right;&quot; |19.267.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |10.650.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,8091
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Europe.svg}} [[Union Europea|Uniùn Eurupea]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |11.686.528
| style=&quot;text-align:right;&quot; |5.028.637
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2,3240
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Spain.svg}} [[Spagna]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |6.560.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2.573.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2,5490
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Greece.svg}} [[Grêcia|Grecia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2.343.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |887.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2,6414
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2.092.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.165.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,7950
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Turkey.svg}} [[Turchia|Türchìa]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.730.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |846.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2,0460
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Morocco.svg}} [[Maròcco|Maròccu]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.416.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.008.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,4044
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Syria (2025-).svg}} [[Sciria|Scì(r)ia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |899.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |765.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,1748
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Tunisia.svg}} [[Tunixia|Tünisìa]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |700.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.646.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |0,4253
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Algeria.svg}} [[Algerîa|Alge(r)ìa]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |697.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |424.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,6437
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Egypt.svg}} [[Egitto|Egittu]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |694.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |67.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |6,7293
|-
|{{Scìnbolo|Flag of Portugal_(official).svg}} [[Portogallo|Purtugallu]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |617.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |355.000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,7394
|}

== Nòtte ==
;Nòtte au tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòtte bibliugrafiche
&lt;references responsive /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Marie-Claire Amouretti|outô2=Georges Comet|tìtolo=Le Livre de l'olivier|ànno=2000|editô=Aix-en-Provence|çitæ=ÉDISUD|léngoa=FR|cid=Amouretti &amp; Comet, 2000|ISBN=978-2-7449-0198-0}}

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}

{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Plantae]]
[[Categorîa:Agricoltua]]</text>
      <sha1>6sl6wyxpgidhkaublrgm9nh2l7w4hkc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>FIAT</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33342</id>
    <revision>
      <id>275243</id>
      <parentid>275147</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:54:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>S1880C</username>
        <id>20449</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>275243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1529" sha1="74b3y8nhexx44npwh4qk0a2emzsy27n" xml:space="preserve">{{Grafia unitäia}}
{{Inpréiza
|nómme = FIAT
|lögo = FIAT_logo_coloured.svg
|dimensción lögo = 100
|inmàgine = Fiat - Mirafiori building (Italy, 2020).png
|didascalîa = Mirafiori, a sede çentrale da FIAT in Italia.
|fórma de socjêtæ = Soçietæ pe açioin
|dæta fondaçión = 11 de luggio do 1899
|lêugo fondaçión = [[Turin]]
|naçión = ITA
|persónn-e ciâve = * John Elkann (prescidente)
* Arnaud Belloni (amministratô delegou)
|setô = Automòbilistico
|prodûti = Automòbile
|scîto = https://www.fiat.it/
}}
'''FIAT Automobiles S.p.A.''', conosciua communemente comme '''FIAT''' (acrònimo de '''Fabbrica Italiana Automobili Torino'''), a l'é unn'[[açienda automòbilistica]] [[Italia|italiaña]] ch'a fa parte do gruppo [[Stellantis]].

Inandiâ a-i 11 de luggio do 1899 à [[Turin]] da Giovanni Agnelli e atri investitoî, into corso do [[XX secolo]] a soçietæ a l’é vegnua un di prinçipæ gruppi industriali italien, desviluppando attivitæ in atri settoî ascì.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Valerio Castronovo|tìtolo=Il Piemonte nel processo di integrazione europea|ànno=2008|editô=Giuffrè Editore|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=214|ISBN=88-14-14385-4}}&lt;/ref&gt;

Fin a-o 2014 a l'à fæto parte do Gruppo Fiat, pe pöi intrâ primma into gruppo Fiat Chrysler Automobiles (FCA) e dapeu into Stellantis, into 2021.

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}
== Atri progetti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Inpréize de l'Itàlia]]
[[Categorîa:Açiende automòbilistiche]]</text>
      <sha1>74b3y8nhexx44npwh4qk0a2emzsy27n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alfa Romeo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33353</id>
    <revision>
      <id>275244</id>
      <parentid>275145</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:54:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>S1880C</username>
        <id>20449</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>275244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1636" sha1="ehto4pvjqhk0g76xc5rft0ir22ekx3w" xml:space="preserve">{{Grafia unitäia}}
{{Inpréiza
|nómme = Alfa Romeo
|fórma de socjêtæ = Soçietæ pe açioin
|dæta fondaçión = 24 de zugno do 1910
|lêugo fondaçión = [[Milan]]
|fondatoî = [[Pierre Alexandre Darracq]], [[Ugo Stella]], [[Nicola Romeo]]
|naçión = ITA
|setô = Automòbilistico
|prodûti = Automòbile
|slògan = La meccanica delle emozioni
|scîto = https://www.alfaromeo.it/
}}
L''''Alfa Romeo''' a l'é unn'[[açienda automòbilistica]] [[Italia|italiaña]] ch'a fa parte do gruppo [[Stellantis]], conosciua pe-a produçion de machine sportive.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130811223654/http://alfetta.it/storia.html|tìtolo=Capitolo 1: Un DNA sportivo|léngoa=IT|vìxita=28 de ottobre do 2026}}&lt;/ref&gt;

Inandiâ a-i 24 de zugno do 1910 a [[Milan]] comme A.L.F.A. (acrònimo de ''Anonima Lombarda Fabbrica Automobili''), into 1918 a l'à cangiou o nomme in Alfa Romeo dòppo che Nicola Romeo o l'à accattou o contròllo da soçietæ. Dapeu, l'Alfa Romeo a l'à fæto parte dell'IRI (Instituto pe-a Reconstruçion Industriale) da-o 1933 fin a-o 1986, quand'a l'é stæta vendua a-o gruppo [[FIAT]]. Da-o 1986 in avanti, l'Alfa Romeo a l'é anæta apreuvo a-a FIAT: intrando primma into gruppo FCA, e dapeu into gruppo Stellantis.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.museoalfaromeo.com/it-it/storia/Pages/anni50_80.aspx|tìtolo=Dagli anni 50 a oggi|outô=Museo Alfa Romeo|léngoa=IT|vìxita=28 de ottobre do 2026}}&lt;/ref&gt;

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}
== Atri progetti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Inpréize de l'Itàlia]]
[[Categorîa:Açiende automòbilistiche]]</text>
      <sha1>ehto4pvjqhk0g76xc5rft0ir22ekx3w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lancia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33354</id>
    <revision>
      <id>275242</id>
      <parentid>275148</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:53:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>S1880C</username>
        <id>20449</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>275242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1614" sha1="hqqk19bhgtwjg1sqkpfz5vy43truv0e" xml:space="preserve">{{Grafia unitäia}}
{{Inpréiza
|nómme = Lancia
|fórma de socjêtæ = Soçietæ controllâ
|dæta fondaçión = 27 de novembre do 1906
|lêugo fondaçión = [[Turin]]
|naçión = ITA
|setô = Automòbilistico
|prodûti = Automòbile
|dipendénti = 43 076
|ànno dipendénti = 2020
|scîto = https://www.lancia.it/
}}
A '''Lancia''' a l'é unn'[[açienda automòbilistica]] [[Italia|italiaña]] ch'a fa parte do gruppo [[Stellantis]]. A l'é uña de ciù antighe açiende automòbilistiche in [[Italia]] e, fin a-i urtimi anni sotta à Stellantis, a se speçializzava inta produçion de machine de luscio.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.museoauto.com/qrcode/storia-della-lancia/|tìtolo=Storia della Lancia|léngoa=IT|vìxita=28 de ottobre do 2026}}&lt;/ref&gt;

Inandiâ a-i 27 de novembre do 1906 a [[Turin]] da Vincenzo Lancia, into 1958 a l'é stæta accattâ da Carlo Presenti, proprietäio de Italcementi, che into 1969 o l'à lasciou a soçietæ a-o gruppo [[FIAT]]. Da st'anno chì in avanti, a Lancia a l'é anæta apreuvo a-a FIAT: intrando primma into gruppo FCA, e dapeu into gruppo Stellantis.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ilfattoquotidiano.it/2021/08/02/lancia-come-sono-cambiati-logo-e-nomi-dei-modelli-in-115-anni-di-storia/6279314/|tìtolo=Lancia, come sono cambiati logo e nomi dei modelli in 115 anni di storia|outô=Stefania Severini|dæta=2 d'agosto do 2021|léngoa=IT|vìxita=28 de ottobre do 2026}}&lt;/ref&gt;

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}
== Atri progetti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Inpréize de l'Itàlia]]
[[Categorîa:Açiende automòbilistiche]]</text>
      <sha1>hqqk19bhgtwjg1sqkpfz5vy43truv0e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ferrari</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33359</id>
    <revision>
      <id>275245</id>
      <parentid>275146</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:55:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>S1880C</username>
        <id>20449</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>275245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1401" sha1="t6gimjtzj6ppddb6z3gmp9ya2ysskh5" xml:space="preserve">{{Grafia unitäia}}
{{Inpréiza
|nómme = Ferrari
|inmàgine = フェラーリ本社前 (36309429124).jpg
|didascalîa = Intrâ da fabrica da Ferrari a [[Maranello]].
|fórma de socjêtæ = Soçietæ pe açioin
|dæta fondaçión = 12 de marso do 1947
|lêugo fondaçión = [[Maranello]]
|fondatoî = [[Enzo Ferrari]]
|naçión = ITA
|sêde = * [[Mòdena]] (sede legale)
* [[Maranello]] (sede prinçipâ)
|controlæ = [[Scuderia Ferrari]] Mugello Circuit S.p.A.
|setô = Automòbilistico
|prodûti = Automòbile
|scîto = https://www.ferrari.com
}}
A '''Ferrari''' a l'é unn'[[açienda automòbilistica]] [[Italia|italiaña]] controllâ da-a Ferrari N.V. da-o 2013, conosciua pe-a produçion de machine sportive e de luscio e pe-a seu ricca stöia inte l'automòbilismo sportivo. Defæti, a seu scuaia a l'é a ciù titolâ into campionou mondiale da Formula 1.

L'açienda a l'é stæta inandiâ offiçialmente a-i 12 de marso do 1947 da [[Enzo Ferrari]], dito ''Drake'', ben che a [[Scuderia Ferrari]], o reparto corse da Ferrari, a l'existeiva za da-o 1929.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.museoauto.com/qrcode/storia-della-ferrari/|tìtolo=Storia della Ferrari|léngoa=IT|vìxita=28 de ottobre do 2026}}&lt;/ref&gt;

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}
== Atri progetti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Inpréize de l'Itàlia]]
[[Categorîa:Açiende automòbilistiche]]</text>
      <sha1>t6gimjtzj6ppddb6z3gmp9ya2ysskh5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Valentina Izzo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33367</id>
    <revision>
      <id>275235</id>
      <parentid>275214</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:01:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Luensu1959</username>
        <id>1211</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>atri progetti e controllo de outoritae</comment>
      <origin>275235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4775" sha1="7xd67ghv636okkmes7o3wps19yfuh30" xml:space="preserve">{{Grafia unitäia}}
[[File:Valentina Izzo (Festival San Giorgio della Canzone in Lingua Ligure 2026) - primma sei(r)âna.jpg|thumb|Valentina Izzo a-o [[Festival &quot;San Giorgio&quot; della Canzone in Lingua Ligure|Festival de San Zòrzo]] do 2026]]
A '''Valentina Izzo''' ((Zêna, 13 d'agosto 1980) a l'é unna cantante, attoa e presentatoa radiofònica zeneise, con un percorso artistico caratterizzou da de esperiense inte diversci campi do spettacolo e da communicaçion, ascì à livello internaçionale.

Inta seu attivitæ a l'à sperimentou di lenguaggi esprescivi despægi, portando a muxica e ascì o tiatro inte di contesti soçioeducativi. A valorizzaçion de tradiçioin da [[Liguria]] e, ancon ciù tanto, da [[Lengoa zeneize|lengua zeneise]] a l'à un pòsto de primmäia importansa inta seu produçion artistica.

O seu interesse pe-o patrimònio da coltua locale o remonta a-i anni de l'adolescensa, quande a parteçipava comme òspite muxicale a-e trasmiscioin condute da Franca Brignola in sce [[Telegenova]]. Inte quelle ocaxoin a l'à avuo mòddo de conosce de figue representative da coltua e do spettacolo ligure, tra e quæ Giuseppe Zullo, conosciuo comme o Pippo di [[Trilli]], [[Maria Terrile Vietz|Maria Vietz]] e [[Vito Elio Petrucci]]. Da ste primme esperiense l'é nasciuo un legamme co-a muxica e co-o tiatro in lengua zeneise ch'o s'é consolidou inti anni apreuvo.

Into corso da seu carrea a l'à interpretou e registrou di tòcchi in italian e in zeneise, scriti, fra i atri, da Gianfranco Reverberi, Giorgio Calabrese, Marco Conzi, [[Enrico Scaravelli]], Andrea Facco e Franco Picetti. E seu interpretaçioin en stæte trasmisse da diverse emittente radiofòniche in [[Italia]] e à l'estranxeo, fiña into [[Braxî]], into [[Cile]] e in [[Irlànda|Irlanda]], sensa ascordâ a communitæ de [[Carlufòrte|Carlofòrte]], in [[Sardegna]], ligâ storicamente à [[Zena]] da de reixe scompartie in sciô cian da lengua e da coltua.

Do [[2025]] a l'é arrivâ tersa inta seçion reservâ a-i cantanti solisti do [[Festival &quot;San Giorgio&quot; della Canzone in Lingua Ligure|Festival da canson ligure San Zòrzo d'Arbenga]], con unna giuria ch'a l'aveiva comme prescidente o cantante Michele Maisano. Pe quell'occaxon a l'à presentou o brano in zeneise ''Veuggio un mondo neuvo'', scrito da Marco Conzi. A-a vintiçinquexima ediçion do mæximo festival, do [[2026]], a l'à propòsto ''Devo tornâ'', compòsto da Andrea Facco e Marco Conzi. Into mæximo anno a s'é exibia a-o Ghe semmo Festival con Bealtaine. Tutti doî i brani toccan, da di ponti de vista differenti, e tematiche da partensa, da lontanansa e do retorno a-a tæra d'origine.

À l'attivitæ muxicale a l'azzonze quella radiofònica. A l'é l'ideatoa e a presentatoa da trasmiscion ''Unna voxe da-o mâ'', ch'a va in onda in sce Radio Maristella de [[Carlufòrte|Carlofòrte]], çentro sardo binellou con Zena. Inti anni a l'à ascì conlaborou con ben ben di protagonisti da scena artistica ligure, tra i quæ Mauro Pirovano, Vladimiro Zullo e i Trilli, Giampiero Alloisio, Max Manfredi, Ivaldo Castellani, [[Mike fC|Mike FC]], Franco Picetti e Andrea Facco.

Scignificativa a l'é ascì a seu esperiença tiatrale, ch'a comprende l'interpretaçion de comedie brillante in italian e in zeneise, con unn'attençion particolare a-i testi de [[Gilberto Govi]] e [[Enrico Scaravelli]], in azzonta a-a parteçipaçion a produçioin de travaggi ligæ a-o tiatro muxicale. Into concorso de tiatro dialettale Nini Sappia de [[Sanremu|San Remmo]] a l'à reçevuo o premio comme megio attoa zovena pe l'interpretaçion do personaggio de unna nessa emançipâ inta comedia ''E rostie sotta a-a çenie'', distinguendose ascì pe-a seu padronansa da lengua zeneise.

Pe urtimo, a seu attivitæ pe-a promoçion da coltua ligure a l'arriva a-a televixon: de spesso a l'é òspite de ''Scignoria!'', trasmiscion de [[Telenord]] dedicâ a-e tradiçioin e à l'identitæ colturale da Liguria.

== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}

{{Contròllo de outoritæ}}

== Vivagne ==
* {{Çitta web|url=https://www.lavocedigenova.it/2026/08/22/mobile/leggi-notizia/argomenti/la-musica-che-ci-gira-intorno/articolo/la-musica-che-ci-gira-intorno-valentina-izzo-musica-e-teatro-per-tenere-vivo-il-genovese.html|tìtolo=La musica che ci gira intorno - Valentina Izzo, musica e teatro per tenere vivo il genovese|outô=Isabella Rizzitano|outô2=Chiara Orsetti|scîto=La Voce di Genova|dæta=22 d'agosto do 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-10-29}}
== Ligammi de feua ==
* {{Çitta web|url=https://www.youtube.com/@vale-n4f5x|tìtolo=Valentina Izzo|vìxita=2026-10-31|léngoa=IT,LIJ}}

[[Categorîa:Biografìe]]
[[Categorîa:Gente de Liguria]]
[[Categorîa:Muxica da Liguria]]
[[Categorîa:Muxicisti]]
[[Categorîa:Atoî]]</text>
      <sha1>7xd67ghv636okkmes7o3wps19yfuh30</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aurive̍</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33373</id>
    <redirect title="U(r)iva" />
    <revision>
      <id>275227</id>
      <timestamp>2026-11-01T18:40:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+ rdr</comment>
      <origin>275227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21" sha1="lwjo2mywmc7zxhobkhpbeb17m5q1waa" xml:space="preserve">#REDIRECT [[U(r)iva]]</text>
      <sha1>lwjo2mywmc7zxhobkhpbeb17m5q1waa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aurevie</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33374</id>
    <redirect title="U(r)iva" />
    <revision>
      <id>275230</id>
      <timestamp>2026-11-01T19:27:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+ rdr</comment>
      <origin>275230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21" sha1="lwjo2mywmc7zxhobkhpbeb17m5q1waa" xml:space="preserve">#REDIRECT [[U(r)iva]]</text>
      <sha1>lwjo2mywmc7zxhobkhpbeb17m5q1waa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Iriva</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33375</id>
    <redirect title="U(r)iva" />
    <revision>
      <id>275232</id>
      <timestamp>2026-11-01T19:41:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+ rdr</comment>
      <origin>275232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21" sha1="lwjo2mywmc7zxhobkhpbeb17m5q1waa" xml:space="preserve">#REDIRECT [[U(r)iva]]</text>
      <sha1>lwjo2mywmc7zxhobkhpbeb17m5q1waa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Piæ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33376</id>
    <revision>
      <id>275237</id>
      <timestamp>2026-11-02T08:25:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <comment>Riçètta lìgure</comment>
      <origin>275237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1600" sha1="nb8d7t646x8kxa8czq856mgfshx50ou" xml:space="preserve">{{Grafîa ofiçiâ}}
E '''piæ''' ò '''peæ'''&lt;ref&gt;Dîte ascì ''peräe'' inta [[Valàdda do Nervia|Valàdda do Nèrvia]], ''přóie'' a [[Oseria|Osìlia]], ''pŕoie'' a [[Giusvala|Giusvàlla]], ''prai/praie'' a-o [[Sascê]], ''přôie'' a [[Oâ]], ''přåie'' a [[Mason|Masón]], ''prè'' a [[Seravalle|Seravàlle]].&lt;/ref&gt; són unn-a preparaçión tradiçionâ da cuxìnn-a pövia e contadìnn-a a bâze de [[Castàgna|castàgne]]. L'é 'na riçètta difûza inte tànte regioìn d'[[Italia|Itàlia]] e in [[Liguria|Ligùria]] ascì, sorviatùtto inte zöne de l'entrotæra e di brìcchi. E piæ se distìngoan da-i [[balétti]], ö sæ e castàgne che vêgnan bogîe con tùtta a scòrsa.

[[File:Piæ (castàgne).jpg|thumb|Piæ into læte|centro]]

== Riçètta ==
=== Ingrediénti ===
* Castàgne frésche
* Ægoa
* Sâ
* Fenogétto ò öféuggio
=== Preparaçión ===
Pe prìmma cösa mondâ e castàgne: levâ a scòrsa estèrna con l'agiùtto de 'n cotéllo, sénsa tocâ o lùggio, ö sæ a pelétta intèrna ciù sotî e velutâ ch'a l'inghéugge o frûto. Métte e castàgne inte 'na pignàtta d'ægoa fréida, insémme a 'n masétto de [[fenogétto sarvægo]] (ò dónca de l'[[öféuggio]]) e-a sâ gròssa. Lasciâ chêuxe ciù ò mêno pe mez'ôa da quànde l'ægoa a coménsa a bogî, fìn a che e castàgne vêgnan ténie. Levâ da-o féugo e peâ do tùtto e castàgne, levàndo o lùggio ascì, tànto che són ancón câde. Servî da sôle ò in abondànte [[læte]] fréido.

== Nòtte ==
&lt;references/&gt;

== Âtri progètti ==
{{Cuxinn-a ligure}}

[[Categorîa:Cuxìnn-a lìgure]]</text>
      <sha1>nb8d7t646x8kxa8czq856mgfshx50ou</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lamborghini</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33377</id>
    <revision>
      <id>275241</id>
      <timestamp>2026-11-02T09:53:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>S1880C</username>
        <id>20449</id>
      </contributor>
      <comment>Pàgina creâ con &quot;{{Grafia unitäia}}{{Inpréiza |nómme = Automobili Lamborghini |lögo = Logo della Lamborghini.svg |inmàgine = Lamborghini, Sant'Agata Bolognese, Bologna.jpg |didascalîa = A sede da Lamborghini à [[Sant'Agâ Bologneise]] |fórma de socjêtæ = Soçietæ pe açioin |dæta fondaçión = 7 de mazzo do 1963 |lêugo fondaçión = [[Sant'Agâ Bologneise]] |fondatoî = Ferruccio Lamborghini |naçión = ITA |setô = Automòbilistico |prodûti = Automòbile |scîto = https://...&quot;</comment>
      <origin>275241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1338" sha1="4s4p9sabu40qs0vx8uour57d3j0qdme" xml:space="preserve">{{Grafia unitäia}}{{Inpréiza
|nómme = Automobili Lamborghini
|lögo = Logo della Lamborghini.svg
|inmàgine = Lamborghini, Sant'Agata Bolognese, Bologna.jpg
|didascalîa = A sede da Lamborghini à [[Sant'Agâ Bologneise]]
|fórma de socjêtæ = Soçietæ pe açioin
|dæta fondaçión = 7 de mazzo do 1963
|lêugo fondaçión = [[Sant'Agâ Bologneise]]
|fondatoî = Ferruccio Lamborghini
|naçión = ITA
|setô = Automòbilistico
|prodûti = Automòbile
|scîto = https://www.lamborghini.com/it-en
}}

L''''Automobili Lamborghini S.p.A.''' a l'é unn'[[açienda automòbilistica]] [[Italia|italiaña]] ch'a fa parte, da-o 1998, do gruppo [[Volkswagen]]. A l'é conosciua pe-a produçion de machine sportive, super sportive e de luscio.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.treccani.it/enciclopedia/lamborghini/ Lamborghini], in sce ''treccani.it''. &lt;small&gt;URL consultou a-i 2 de novembre do 2026.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Inandiâ a-i 7 de mazzo do 1963 da Ferruccio Lamborghini, a propietæ de l'açienda a l'é stæta italiaña fin a-o fallimento into 1980. Dòppo a l'é stæta rilevâ da-o gruppo [[Fransa|franco]]-[[Svissea|svissero]] Mimran, pe pöi passâ a-a [[Chrysler]] into 1987. Into 1998, o pacchetto açionäio de maggioransa o l'é stæto venduo à l'[[Audi]], do gruppo tedesco [[Volkswagen]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>4s4p9sabu40qs0vx8uour57d3j0qdme</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sant'Agâ Bologneise</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33378</id>
    <revision>
      <id>275246</id>
      <timestamp>2026-11-02T10:28:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>S1880C</username>
        <id>20449</id>
      </contributor>
      <comment>Pàgina creâ con &quot;{{Grafia unitäia}}{{Divisione amministrativa |Nome = Sant'Agâ Bologneise |Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;{{It}} ''Sant'Agata Bolognese''&lt;/div&gt; |Panorama = Lamborghini, Sant'Agata Bolognese, Bologna.jpg |Didascalia = Sede da [[Lamborghini]] |Stemma = Sant'Agata_Bolognese-Stemma.svg |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Emilia-Romagna |Divisione amm grado 2 = Bològna |Voce divisione amm grado 2 = Bologna |Amministratore locale...&quot;</comment>
      <origin>275246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1578" sha1="gcmcnj92elvgsrkmlplmc61kypjgdz3" xml:space="preserve">{{Grafia unitäia}}{{Divisione amministrativa
|Nome = Sant'Agâ Bologneise
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;{{It}} ''Sant'Agata Bolognese''&lt;/div&gt;
|Panorama = Lamborghini, Sant'Agata Bolognese, Bologna.jpg
|Didascalia = Sede da [[Lamborghini]]
|Stemma = Sant'Agata_Bolognese-Stemma.svg
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Emilia-Romagna
|Divisione amm grado 2 = Bològna
|Voce divisione amm grado 2 = Bologna
|Amministratore locale = Giuseppe Vicinelli
|Partito = Lista civica de çentro-drita
|Data elezione = 26-5-2014
|Data rielezione = 27-05-2019, 10-06-2024
|Mandato = 3
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 2187
|Patrono = Sant'Agâ
|Festivo = 5 de frevâ
|Mappa = Map of comune of Sant'Agata Bolognese (province of Bologna, region Emilia-Romagna, Italy).svg
|Didascalia mappa = Poxiçion de Sant'Agâ Bologneise inta çittæ metropolitaña de Bològna.
}}

'''Sant'Agâ Bologneise''' (''Sant'Èghete'' in dialetto bologneise occidentale, ''Sant'Ègata'' in dialetto bologneise&lt;ref&gt;Luigi Lepri, Daniele Vitali (a cura di), ''[http://books.google.com/books?id=jku3XIqERiEC&amp;pg=PA348 Dizionario Bolognese Italiano / Italiano-Bolognese]'', Bològna, Pendragon, 2007, pp.&amp;#x20;348-354, ISBN&amp;#x20;978-88-8342-594-3.&lt;/ref&gt; de çittæ) a l'é 'n commun [[Italia|italian]] con 7 352 abitanti&lt;ref&gt;''[https://demo.istat.it/app/?a=2026&amp;i=D7B Bilancio demografico mensile anno 2026 (dati provvisori)]'', in sce ''demo.istat.it'', ISTAT.&lt;/ref&gt; da çittæ metropolitaña de [[Bologna|Bològna]] in [[Emilia-Romagna]].

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>gcmcnj92elvgsrkmlplmc61kypjgdz3</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>