Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento Berzezzi 0 1719 275253 275005 2026-11-02T12:46:22Z N.Longo 12052 repiau did; spassi 275253 wikitext text/x-wiki {{Berzezìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Berzezzi |Panorama = Aerial image of Bergeggi (view from the southeast).jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuramma de Berzezzi</div> |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stätu |Stato = ITA |stâto_a_màn= {{Bandêa|ITA}} [[Italia]] |Grado amministrativo = 3 |Tipo = [[comun|cumüne]] |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]] |Divisione amm grado 2 = Sann-a |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]] |Amministratore locale = Maria Rebagliati |Partito = lista cìvica de centru-sinistra "Ünìi pe Berzezzi" |Data elezione = 4-10-2021 |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 1060 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-teritöio = Teritoju |var-superfìcce = Superficce |var-cordinæ = Cuurdinè |var-altitùdine = Altitüdine |var-denscitæ = Densitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fraçiuìn]] |Sottodivisioni = Ture d'u Mä |var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Spoturnu|Spôtùrnu]], [[Vuè]] |var-âtre_informaçioìn = Ätre infurmasiuìn |var-prefìsso = Prefìssu |var-fûzo_orâio = Füzu orariu |var-cod._statìstico = Códice [[ISTAT]] |var-cod._cadàstro = Códice catastäle |var-cl._scìsmica = Cl. sìsmica |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1769 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = Berzezìn |var-patrón = Santu patrùn |Patrono = [[San Martìn de Tours]] |var-festîvo = Giurnu festivu |Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]] |var-tàrga = Tärga |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puzisiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a. |var-scîto_ofiçiâ = Scîtu istitusiunäle }} '''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. == Giografìa == Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea Lìgure de Punente]], a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa vèrsu a màina. Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]]. L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunsèrvä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u [[2007]] a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta "Îzua de Berzezzi"]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi. === A scügêa === Chi n'ha precedüu u l'ha sentìu u bezöĝn̂u de atribuì di nummi specìfici a d'i punti ben precizi d'a scügêa ch'a và da-a fin d'a spiaggia de frunte a Berzezzi a l'inissiu de quella de Ture d'u Mä, in moddu da pureili individuä sübbitu sensa prublemi. * '''A Ciapella''': grande scöggiu ciattu a-a fin d'a spiaggia duv'u cumensa a scügêa. * '''U Sciüscéttu''': a meitè stradda tra “A Ciapella” e “A Punta d'a Madunetta” u gh'è “U Sciüscéttu”. U̇n gärbu int'a roccia ch'u riva int'e prufunditè marine e quande u mä, 'nsc'ou fundu, u l'è agitä u se asciste a 'n sugestivu fenómenu: da-u gärbu u sciorte u̇n grossu sprussu acunpagnä da-u caraterìsticu sciüŝĉiu. * '''A Punta d'a Madunetta''': prupàggine ruciuza primma de rivä a-a Grotta. U l'ea, int'u dopuguèra, u segundu riferimentu p'â müzêa, scistêma praticä a Berzezzi p'â pesca d'i müzei. * '''A Grotta:''' a Grotta Marina a l'è a prinçipäle cavitè càrscica de l'àrea, 'n anbiente de nutévule interèsse archeológicu e naturalìsticu. A-a giurnä d'ancö u se pö ancùn vedde, anche se mudèsta, 'na créscita de cuncresiuìn calcaree. * '''A Punta d'a Grotta''': sübbitu doppu “A Grotta” a scügêa a gh'ha 'n'ätra prupàggine: “A Punta d'a Grotta”. * '''A Punta d'i Preni''' e '''A Cruxe:''' u prumuntoju u intra in mä finindu cun 'na riga de scöggi che spuntan da l'ègua e quandu u gh'è u mä grossu se crovan de sc-ciümma gianca: i Preni. Sti scöggi se pöan atravèrsä cu'e bärche a remme inte duì pasaggi, standu atenti de pasä a-u centru d'u pasaggiu e ch'u nu ghe segge e ègue secche. Int'u [[1922]], çinque anni doppu l'afundamentu d'u [[SS Transylvania (1914)|Transylvania]] cun ciü de 400 vìttime, u Guvèrnu Britànnicu u l'ha fètu custruì, 'nsc'â scügêa d'a Punta d'i Preni "A Cruxe": pe cumemurä e testimugnä a-i pósteri sta tragedia avegnüa int'u trètu de mä davanti a Berzezzi * '''A Rîùndella''': a scügêa a-u fundu d'a spiaggia davanti a l'îzua, ex stabilimentu Lido delle Sirene, a l'ha 'na furma ariundä e da chì “Rîùndella”. * '''A Punta d'u Maé''': U l'è u puntu d'a costa ciü vixìn a l'îzua. Prubabilmente Maé, in italiàn ''Maiolo'', u tröva 'na spiegasiùn int'a prezensa d'i fratti de Lérins insce l'îzua, cun riferimentu a ''San Maiolo'', abäte de Cluny ch'u l'ha cuntribuìu a-a rifurma cluniacense, a-a quäle aveivan aderìu ascì i fratti de l'abasìa. * '''U Bendormi''': sübbitu doppu “A Punta d'u Maé” u mä u se infìa inte 'n'insenatüa int'a roccia furmandu u̇n postu riparä duvve i gussi di pescói surpreizi da 'n'inpruviza ventuladda de gregä, pureivan truvä ricóveru e ripuzäse u̇n po'. * '''U Caseize''': chì a scügêa a l'è a straciungiu insc'ou mä. Da l'Aurelia, mîàndu vèrsu u bassu, u se vedde dirètaménte i scöggi a fì d'ègua. “U Caseize” u l'ea cunsciderä u riferimentu priçipäle, u puntu ciü favurévule p'â müzêa, pesca d'i müzei. === Spiagge === A spiaggia de Berzezzi a l'ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di [[Anni 1960|anni '60]] cu'u scàregu in mä, zona Prìa d'u Menu (scöggiu ch'u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre 'n migliùn de metri cübbi de tèra de 'n brichettu sc-cianä p'â realizasiùn d'a [[Centräle elettrica de Vuè|Centräle ENEL]] de [[Vuè]]. Primma de alùa u gh'ea 'na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l'atuäle, ch'andäva da l'albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d'u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme "a spiaggia d'a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d'a feruvìa ch'a se tröva dederé apena travèrsä l'Aurelia. Questa a l'ea cunsciderä "a spiaggia d'i bagnanti” e, aredossu d'a scügêa, d'i vadeixi. Chì u gh'ea l'ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i "Baĝn̂i Italia” oua La Bussola. Pe dä 'n'idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut'a-u cazegiätu, u s'ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d'a veranda d'u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh'ea u mä grossu. Sübbitu doppu u gh'ea a spiagetta d'u Scöggiu d'u Pussu (u̇n scöggiu ch'a-u centru u l'aveiva 'na spece de pussu) e a l'ea cunsciderä a spiaggia d'i berzezìn. Spiagetta ch'a l'aveiva u frunte de l'atuäle lìbera atresä, ma cun 'na prufunditè màŝĉima ch'a nu superäva i 10/12 metri. U trètu da-u scöggiu d'u pussu a-a "cazetta russa” (cà cantunea), ancö ciü o u menu a l'altessa di baĝn̂i Stella Maris, u nu gh'ea spiaggia ma 'n tapêtu de aiga spiagiä, in particular moddu posidonia, che de votte u l'ea spessu ciü de mezu metru e lì sutta i pescói da canna andävan a çercä a "tremuiza”, u̇n vèrméttu ch'u se döviäva cumme lesca, ünna de quelle preferìe da-i peŝĉi. 'N'ünica picaggia de sabbia, che a malapena a tegniva testa a-e nostre debulìŝĉime maree, a se truväva ciü o u menu tra i atuäli baĝn̂i La Caletta e Stella Maris. Int'e sta zona pina de scöggi se distìngueivan "a Prìa d'u Menu”, a "Prìa Sèa” e i "Tréi Frè”, tréi scögétti vixìn tra de lù e puzisiunè a çèrciu. A cunfurmasiùn atuäle d'a spiaggia a l'ha pigiä furma cu'a realizasiùn, a-a fin d'i [[Anni 1970|anni '70]], d'u penellu da-i baĝn̂i Il Gabbiano e, a-a fin d'i anni '80 e inissiu '90, d'u grande penellu custruìu a difeiza de l'avansamentu de l'àrea purtuäle. A spiaggia de Ture d'u Mä vêi spiaggia d'u Merellu, ch'a piggia u numme da l' Istitütu Merellu sübbitu urtre a Via Aurelia, u se pö dì ch'a l'è restä custante int'i anni cun u̇n legêru aumentu d'a prufunditè, tantu da ese cunsciderä zà int'i anni '60, insemme a-u lungu trètu int'u cumüne de Spôtùrnu, ünna d'e ciü bèlle spiagge d'a Ligüria ascì perché a regalla a vista 'nsce l'îzua de Berzezzi. A-a fin a spiagetta d'i "Preni” aredossu d'a "Punta d'i Preni” restä custante int'u tenpu e quella de l'ex stabilimentu Lido delle Sirene, proppiu davanti a l'îzua, creä da-u ninte a-a fin di anni '50 da-u materiäle d'i scävi p'â custrusiùn d'e stradde de Ture d'u Mä e d'e primme ville. == Stoja == I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre orìgini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da ''Bergensis'', d'a bäse lìgure ''bergo'', munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense. Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, prupietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn p'ou sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte reliquje de Sant'Eugeniu. Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene. Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi. Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]]. Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]]. Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa. A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia. U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena. In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refüävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè inte stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de stèrmìniu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè. Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi. == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Berzézzi}} === Cugnummi ch'u ghe n'è de ciü === I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü a Berzezzi i sun: ''Griffo'', ''Zunino'', ''Bruzzone'', ''Rovere ''e ''D'Antonio''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü cumüne pe cumüne, Berzezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}</ref> === Persune lighè cun Berzezzi === * Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu "chansonnier" parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina. * Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme "cantu melódicu a l'italiäna", infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan "u canta a-a Buti". Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä "Primmu amù" int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]]. * Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a-a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia "Michelangelo", ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a [[Rumma]], frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle. == Posti de interèsse == [[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]] === Architetüe religiuze === Int'u paize: * '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn. * L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle. Insc'ê âtüe: * '''Capella de San Steva''': antigu âtóju zà citä inte 'n ducumentu nutarile d'u [[1179]]. Ancö, inte 'na puzisiùn divèrsa rispèttu a-e orìgini, senpre insc'ê âtüe ma ciü vixìn a-u paize, a capella a vèrsa inte 'n stätu de abandùn.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Rosella Ricci|tìtolo=Bergeggi: un'isola davanti a un'isola|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0009175|ànno=1997|editô=Omega Edizioni|léngoa=IT|p=126|capìtolo=Oratorio di Santo Stefano}}</ref> * '''Capeletta de San Bastiàn''': a cunpäre zà int'a relasiùn de Mons. Mascardi d'u [[1585]] cumme âtóju canpèstre de San Bastiàn, a-a giurnä d'ancö identificä cun quella che a Berzezzi a l'è cumunemente ciamä “Capeletta de San Bastiàn”.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Rosella Ricci|tìtolo=Bergeggi: un'isola davanti a un'isola|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0009175|ànno=1997|editô=Omega Edizioni|léngoa=IT|p=125|capìtolo=Oratorio di San Sebastiano}}</ref> Insce l'îzua: * Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvegnenti da Lérins. === Architetüe civili === ==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ==== U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vuŝĉiüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente. U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custrusiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu. L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimugnansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilüpä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfètta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estétiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe. Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn "Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä" e 'na Cartina temàtica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref> === Architetüe militäri === * Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva. * Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre. * Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö "A Baterìa", a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu. * '''[[U Lantèrnìn (Berzezzi)|U Lantèrnìn]]''', ai cunfìn cun [[Vuè]]. L'inpiantu u l'è cunpostu da 'na ture äta 34 metri custruìa int'i ürtimi anni de l'[[XIX secolo|Öttuçéntu]]. A ture a l'è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch'u gh'è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d'u guardiàn. L'architetüa a se sumeggia a quella d'i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. U funçiuna pe-i naveganti cumme puntu de riferimentu, scicumme ch'u gh'ea 'na grossa distansa da cruvì fra u [[Còvu de Mée|Cävu de Meĵe]] ([[Andôa|Andöa]]) e a [[Lanterna de Zena|Lantèrna de Zena]]. === U castelä === U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu. Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref> Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}</ref> Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn. === Turi === <gallery mode="packed" widths="150"> File:Torre d'Ere.jpg|A Ture d'Èa File:Bergeggi-IMG 1635.JPG|A Ture Ruvie </gallery> * Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn p'ou portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle. * Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta. * Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä. * Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]]. == Ecunumìa == U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju de ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge. == Cultüa == === Bibliuteca Cìvica "Achille Cabiati" === A bibliuteca cìvica "Achille Cabiati" a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli. A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche. A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu "L'Îzua", 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI "F.lli Faggi". A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de partecipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi. == Fèste e fêe == E sägre estive de Berzezzi sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu. U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun pasciùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Cìrculu u l'è u muture instancàbile ch'u porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun zlanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte u mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa. == Sport == {{Seçión vêua}} == Aministrasiùn == [[File:Bergeggi - municipio.jpg|thumb|U cumüne de Berzezzi]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Perìudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu çitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}} {{ComuniAmminPrec|1975|3 züĝn̂u 1985|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|3 züĝn̂u 1985|21 mazzu 1990|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|21 mazzu 1990|24 arvì 1995|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|Riccardo Borgo|lista cìvica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|Riccardo Borgo|Indipendente|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|Gianluigi Galesso|lista cìvica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 züĝn̂u 2009|26 mazzu 2014|Riccardo Borgo|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|5 nuvenbre 2020|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi<br/>(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|<ref>U se dimette da-a càrega aministrativa scicumme ch'u vegne elezüu cunsegé regiunäle</ref>}} {{ComuniAmminPrec|11 dixenbre 2020|4 otubre 2021|Adolfo Bormida|Ünìi pe Berzezzi<br/>(lista cìvica di centru-sinistra)|Vicescìndicu|<ref>{{çitta web|url=http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2021/20210001/20A07223.htm|tìtolo=U munta in càrega cun Decretu du Prexidente da Repübbrica di 11 de dixenbre du 2020, pübblicä insc'a Gazetta Uficiäle n. 1 di 2 de zenä du 2021}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Maria Rebagliati|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica di centru-sinistra)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Cumunicasiuìn == [[File:Bergeggi - ex stazione ferroviaria.jpg|thumb|A vêgia stasiùn de Berzezzi, a-a giurnä d'ancö]] Berzezzi, antigamente u l'è senpre stètu u̇n paize izulä u̇n po' föa man, e stradde custruìe da-i rumäni pasävan ciü in èrtu: a [[via Julia Augusta]] a tranxitäva sutta a-u Castelä. Pe tüttu u Mediuevu fina a l'inissiu de l'etè cuntenpuranea da Berzezzi pe andä a [[Spoturnu|Spôtùrnu]] o in [[Vuè]] u gh'ea sulu d'i senté e d'e streite müatée. Duì i sun stèti i avenimenti ch'han fètu sciurtì u paize da l'izulamentu, a stradda custêa (l'atuäle via Aurelia) vuŝĉiüa da Napuliùn Bunapärte int'u [[1809]] e ciü de mezu sécculu doppu, a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa (lìnia Sann-a-Vintimiggia)]], inaugurä int'u [[1872]]. Inte l'annu [[1967]] a l'è avegnüa l'ürtima fermäta de 'n trenu int'a [[stasiùn de Berzezzi]]. Ancö chi vö rivä a Berzezzi in trenu u pö chinä in Vuè o a Spôtùrnu e pigiä 'na curiera lucäle. Pe rivä cu'a màcchina bezöĝn̂a pigiä l'autustradda A10, sciurtì a Sann-a (pe chi vegne da nord e da levante) o a Spôtùrnu (da punente) e pruseguì insc'â SS1 Aurelia. Vìa mä, i porti de riferimentu sun quelli de Sann-a, Vuè e Finä, mentre l'areuportu ciü vixìn u l'è quellu de Zena. == Notte == <references /> == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Berzezzi| ]] 6qa755uqgmeng0jgj921ej1nvtp6stf Template:Divisione amministrativa/Voci/ITA 10 18525 275250 274617 2026-11-02T12:24:25Z N.Longo 12052 + 275250 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch: {{{2|}}} |1={{#switch: {{lc:{{{1|}}}}} |calàbria|calabria = Calabria |emìlia-romàgna|emilia-romagna|emilia-rumagna = Emilia-Romagna |friôli-venéçia giùlia|friôli venéçia giùlia|frioli-veneçia giulia|friuli-veneçia giulia|friùli-venessia giulia|friuli-venezia giulia = Friùli-Venessia Giulia |làçio|laçio|làssio|lassio|lasio|lazio = Lassio |liguria|ligǜia|ligùria|ligü(r)ia|ligüria|ligüia|ligûria|ligüřia|ligüȓia|ligüṛia|ligür̂ia|ligüŕia|ligür̭ia = Liguria |piemonte|piemónte|piemunte|piêmunte|piemont|piemunt|piemùnt|piemunt'|piemùnt'|pimunt|piemounte = Piemonte |sardegna|sardégna = Sardegna |veneto|venneto|véneto = Venneto |#default = {{{1}}} }} |2={{#switch: {{lc:{{{1|}}}}} |spezia|la spezia|a spèza|spézza|a spézza = Provinsa dea Spèza |imperia|imperia|inpéria|inpêia|inpeia|impeȓia|impeřia|impéřia|inperia|imper̂ia = Pruvincia de Imper̂ia |sànn-a|sann-a|savuna|savùna|savona|savôna|savonn-a|savónn-a|savuina|sana|sàna|saña|san-na|sauna|saùna = Pruvincia de Sann-a |genova|zena|zêna|zéna|sena = Çittæ metropolitann-a de Zena |bològna|bulogna|bologna = Çittæ metropolitann-a de Bologna |càgiai|càggiai|càliari|cagiai|caggiai|caliari|cagliari = Çittæ metropolitann-a de Càggiai |cuneo|cùnio|cuni|coni|cunio = Provinsa de Cuneo |lisciandria|lusciàndria|alessandria|lusciàndria|lisciàndria|lisàndria|lisandria|lesàndria|lesandria|lisòndria|lisondria|alesàndria|alesandria|lisciandřia = Provinsa de Lisciandria |àgogia|l'àgogia|àquila|l'àquila|aquila|l'aquila = Provinsa de L'Àgogia‎ |forlì-cezénn-a|forlì-cezenn-a|forlì-cesénn-a|forlì-cesenn-a|forlì-cesena = Provinsa de Forlì-Cesenn-a |medio campidano = Provincia del Medio Campidano |piaxénsa|piaxensa|piaçénsa|piaçensa|piaxénça|piaxença|piacenza = Provinsa de Piaçensa |sùd sardegna|sùd sardégna|sud sardegna|sud sardégna = Provinsa do Sùd Sardegna‎ |l'ogliastra|ogliastra=Provincia dell'Ogliastra |novara|novæa ‎= Provinsa de Novæa |réggio calàbria|reggio calabria = Çittæ metropolitann-a de Reggio Calabria |reggio emilia = Provinsa de Reggio Emilia |verbania|verbàn|cûsio|òssola|verbàn-cûsio-òssola|verbàn cûsio òssola = Provinsa do Verbàn Cûsio Òssola |monsa|monsa e briànsa = Provinsa de Monsa e da Briànsa |bolzano|trento = Provincia autonoma di {{{1}}} |bari|bologna|catània|firense|mescìnn-a‎|milan|nappoli|palermo|turin|reggio calabbria‎ = Çittæ metropolitann-a de {{{1}}} |rómma|romma|rumma|roma = Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle |venéçia|veneçia|venexa|venêxa|venesia|venésia|venezia = Çittæ metropolitann-a de Venessia |agrigento|caltanissetta|enna|ragusa|siracusa|tràpani = Libero consòrçio comunâle de {{{1}}} |#default = Provinsa de {{ucfirst:{{{1}}}}} }} |3 = {{#switch: {{lc:{{{1|}}}}} |borṡi e veressi|borṡi e veréssi|bor̭ṡi e ver̭éssu = Borṡi e Veressi |cuggiæn|cügén|cügèn|cugén|cuggen = Cuggiæn |imperia|imperia|inpéria|inpêia|inpeia|impeȓia|impeřia|inperia|imper̂ia = Imperia |muntautu carpaxe|muntàutu carpàxe|montâto carpâxe|montato carpaxe = Muntautu Carpaxe |santa margaita|sànta margàita|santa margherita ligure = Santa Margaita (comun) |triöra|triöira|triöa|triêua|triora = Triöra |ulmea|urmea|urméa|ulmèa|ormêa|ormea = Ulmea |canpomöo|campomòn|canpomòn|campomorone = Campomon |agra = Agra (Italia) |ala = Ala (Italia) |alba = Alba (Italia) |albanella = Albanella (Italia) |albi = Albi (Italia) |albino = Albino (Italia) |alì = Alì (Italia) |altare = Altare (Italia) |alto = Alto (Italia) |amaro = Amaro (Italia) |amato = Amato (Italia) |amelia = Amelia (Italia) |ampezzo = Ampezzo (Italia) |anoia = Anoia (Italia) |apice = Apice (Italia) |aprilia = Aprilia (Italia) |aragona = Aragona (Italia) |arborea = Arborea (comune) |arcade = Arcade (Italia) |archi = Archi (Italia) |arce = Arce (Italia) |arco = Arco (Italia) |arena = Arena (Italia) |armeno = Armeno (Italia) |armo = Armo (Italia) |asola = Asola (Italia) |asso = Asso (Italia) |assolo = Assolo (Italia) |atella = Atella (comune) |augusta = Augusta (Italia) |ausonia = Ausonia (comune) |badia = Badia (Italia) |balocco = Balocco (Italia) |barbara = Barbara (Italia) |barbaresco = Barbaresco (Italia) |bard = Bard (Italia) |barile = Barile (Italia) |barolo = Barolo (Italia) |baschi = Baschi (Italia) |basiliano = Basiliano (Italia) |bastiglia = Bastiglia (Italia) |bellino = Bellino (Italia) |bellona = Bellona (Italia) |bergamasco = Bergamasco (Italia) |berra = Berra (Italia) |bianchi = Bianchi (Italia) |bianco = Bianco (Italia) |bibiana = Bibiana (Italia) |bione = Bione (Italia) |bomba = Bomba (Italia) |bonito = Bonito (Italia) |bono = Bono (Italia) |borgia = Borgia (Italia) |bova = Bova (Italia) |bovino = Bovino (Italia) |bozzolo = Bozzolo (Italia) |brancaleone = Brancaleone (Italia) |brenna = Brenna (Italia) |breno = Breno (Italia) |brenta = Brenta (comune) |bronte = Bronte (Italia) |bruno = Bruno (Italia) |brusson = Brusson (Italia) |burgos = Burgos (Italia) |caglio = Caglio (Italia) |caino = Caino (Italia) |calcio = Calcio (Italia) |calco = Calco (Italia) |calvi = Calvi (Italia) |camino = Camino (Italia) |campagna = Campagna (Italia) |campana = Campana (Italia) |canale = Canale (Italia) |candela = Candela (Italia) |candida = Candida (Italia) |canna = Canna (Italia) |cantagallo = Cantagallo (Italia) |capistrano = Capistrano (Italia) |cappadocia = Cappadocia (Italia) |capriolo = Capriolo (Italia) |carapella = Carapella (Italia) |carbone = Carbone (Italia) |cardinale = Cardinale (Italia) |carmignano = Carmignano (Italia) |carpino = Carpino (Italia) |carro = Carro (Italia) |cascina = Cascina (Italia) |castel del monte = Castel del Monte (comune) |castel ivano = Castel Ivano (comune) |castel sant'angelo = Castel Sant'Angelo (comune) |castellar = Castellar (Italia) |castellaro = Castellaro (Italia) |castelli = Castelli (Italia) |castelnuovo = Castelnuovo (Italia) |cattolica = Cattolica (Italia) |cavallino = Cavallino (Italia) |cavour = Cavour (Italia) |cecina = Cecina (Italia) |cento = Cento (Italia) |cerano = Cerano (Italia) |cerchio = Cerchio (Italia) |ceres = Ceres (Italia) |certosa di pavia = Certosa di Pavia (comune) |cervino = Cervino (Italia) |cervo = Cervo (Italia) |cesio = Cesio (Italia) |ceto = Ceto (Italia) |chatillon |châtillon = Châtillon (Italia) |chiaramonti = Chiaramonti (Italia) |chiusa = Chiusa (Italia) |cicala = Cicala (Italia) |cimone = Cimone (Italia) |cino = Cino (Italia) |cis = Cis (Italia) |cittadella = Cittadella (Italia) |cittanova = Cittanova (Italia) |civita = Civita (Italia) |collio = Collio (Italia) |cologne = Cologne (Italia) |colonna = Colonna (Italia) |comano = Comano (Italia) |contrada = Contrada (Italia) |corbara = Corbara (Italia) |correggio = Correggio (Italia) |crema = Crema (Italia) |dazio = Dazio (Italia) |delia = Delia (Italia) |diamante = Diamante (Italia) |dignano = Dignano (Italia) |dolo = Dolo (Italia) |don = Don (Italia) |donato = Donato (Italia) |dongo = Dongo (Italia) |elice = Elice (Italia) |erba = Erba (Italia) |este = Este (Italia) |falcone = Falcone (Italia) |fallo = Fallo (Italia) |farnese = Farnese (Italia) |fascia = Fascia (Italia) |favignana = Favignana (Italia) |felino = Felino (Italia) |filadelfia = Filadelfia (Italia) |filago = Filago (Italia) |filetto = Filetto (Italia) |firmo = Firmo (Italia) |fiumara = Fiumara (Italia) |floresta = Floresta (Italia) |fondo = Fondo (Italia) |fontanella = Fontanella (Italia) |fontanelle = Fontanelle (Italia) |fonte = Fonte (Italia) |fornace = Fornace (Italia) |fortezza = Fortezza (Italia) |fossa = Fossa (Italia) |frassino = Frassino (Italia) |frontone = Frontone (Italia) |funes = Funes (Italia) |furore = Furore (Italia) |gallese = Gallese (Italia) |gallicano = Gallicano (Italia) |gallio = Gallio (Italia) |gallipoli = Gallipoli (Italia) |gesualdo = Gesualdo (Italia) |gildone = Gildone (Italia) |ginestra = Ginestra (Italia) |giove = Giove (Italia) |girasole = Girasole (Italia) |giustino = Giustino (Italia) |gonzaga = Gonzaga (Italia) |gorgonzola = Gorgonzola (Italia) |grado = Grado (Italia) |grana = Grana (Italia) |greci = Greci (Italia) |greggio = Greggio (Italia) |grimaldi = Grimaldi (Italia) |incudine = Incudine (Italia) |irma = Irma (Italia) |ischia = Ischia (Italia) |isso = Isso (Italia) |itala = Itala (Italia) |jolanda di savoia = Jolanda di Savoia (Italia) |la magdeleine = La Magdeleine (Italia) |la salle = La Salle (Italia) |la thuile = La Thuile (Italia) |laghi = Laghi (Italia) |lago = Lago (Italia) |lana = Lana (Italia) |lari = Lari (Italia) |laterza = Laterza (Italia) |lauro = Lauro (Italia) |lavagna = Lavagna (Italia) |lavello = Lavello (Italia) |lei = Lei (Italia) |lerma = Lerma (Italia) |lesina = Lesina (Italia) |lettere = Lettere (Italia) |licenza = Licenza (Italia) |lipari = Lipari (Italia) |longobardi = Longobardi (Italia) |lu = Lu (Italia) |lugo = Lugo (Italia) |lula = Lula (Italia) |lupara = Lupara (Italia) |macra = Macra (Italia) |mafalda = Mafalda (Italia) |magenta = Magenta (Italia) |magione = Magione (Italia) |magnano = Magnano (Italia) |mandela = Mandela (Italia) |mango = Mango (Italia) |manta = Manta (Italia) |mantello = Mantello (Italia) |mara = Mara (Italia) |marcellina = Marcellina (Italia) |marciana = Marciana (Italia) |margarita = Margarita (Italia) |margherita di savoia = Margherita di Savoia (Italia) |marone = Marone (Italia) |marta = Marta (Italia) |martello = Martello (Italia) |martirano = Martirano (Italia) |marzano = Marzano (Italia) |marzio = Marzio (Italia) |maser = Maser (Italia) |masi = Masi (Italia) |massa = Massa (Italia) |massimino = Massimino (Italia) |matrice = Matrice (Italia) |meda = Meda (Italia) |medea = Medea (Italia) |medicina = Medicina (Italia) |mentana = Mentana (Italia) |merlino = Merlino (Italia) |mese = Mese (Italia) |meta = Meta (Italia) |mezzanino = Mezzanino (Italia) |milena = Milena (Italia) |mileto = Mileto (Italia) |milo = Milo (Italia) |mira = Mira (Italia) |mirabello = Mirabello (Italia) |miranda = Miranda (Italia) |mirto = Mirto (Italia) |moggio = Moggio (Italia) |molare = Molare (Italia) |molise = Molise (comune) |momo = Momo (Italia) |monopoli = Monopoli (Italia) |montagna = Montagna (Italia) |montagne = Montagne (Italia) |monte cavallo = Monte Cavallo (Italia) |monte san vito = Monte San Vito (Italia) |montecarlo = Montecarlo (Italia) |montone = Montone (Italia) |mori = Mori (Italia) |mozzo = Mozzo (Italia) |mura = Mura (Italia) |muzzano = Muzzano (Italia) |naso = Naso (Italia) |nave = Nave (Italia) |ne = Ne (Italia) |nespolo = Nespolo (Italia) |nesso = Nesso (Italia) |nettuno = Nettuno (Italia) |nicosia = Nicosia (Italia) |norma = Norma (Italia) |nove = Nove (Italia) |onore = Onore (Italia) |opera = Opera (Italia) |opi = Opi (Italia) |ora = Ora (Italia) |orani = Orani (Italia) |ostiano = Ostiano (Italia) |ostra = Ostra (Italia) |ottaviano = Ottaviano (Italia) |ottone = Ottone (Italia) |paese = Paese (Italia) |palau = Palau (Italia) |palombaro = Palombaro (Italia) |palù = Palù (Italia) |paola = Paola (Italia) |parete = Parete (Italia) |paterno = Paterno (comune) |pau = Pau (Italia) |pella = Pella (Italia) |penne = Penne (Italia) |perca = Perca (Italia) |perito = Perito (Italia) |pero = Pero (Italia) |pettineo = Pettineo (Italia) |piatto = Piatto (Italia) |pico = Pico (Italia) |pigna = Pigna (Italia) |pignone = Pignone (Italia) |pila = Pila (Italia) |pisano = Pisano (Italia) |pizzo = Pizzo (Italia) |pollone = Pollone (Italia) |pont-saint-martin = Pont-Saint-Martin (Italia) |ponte = Ponte (Italia) |ponti = Ponti (Italia) |popoli = Popoli (Italia) |posta = Posta (Italia) |potensa = Potensa (Baxaicâ) |prato = Prato (Italia) |pray = Pray (Italia) |prezzo = Prezzo (Italia) |pula = Pula (Italia) |quart = Quart (Italia) |quarto = Quarto (Italia) |quero = Quero (Italia) |quindici = Quindici (Italia) |re = Re (Italia) |rea = Rea (Italia) |reggio emilia = Reggio nell'Emilia |rialto = Rialto (Italia) |riano = Riano (Italia) |ripe = Ripe (Italia) |ro = Ro (Italia) |roccabruna = Roccabruna (Italia) |roccafranca = Roccafranca (Italia) |roccamonfina = Roccamonfina (Italia) |rodano = Rodano (Italia) |romeno = Romeno (Italia) |roncola = Roncola (Italia) |rorà = Rorà (Italia) |rossa = Rossa (Italia) |rossana = Rossana (Italia) |rossiglione = Rossiglione (Italia) |rotonda = Rotonda (Italia) |ruda = Ruda (Italia) |russi = Russi (Italia) |sabbia = Sabbia (Italia) |sacco = Sacco (Italia) |saint-christophe = Saint-Christophe (Italia) |saint-denis = Saint-Denis (Italia) |saint-marcel = Saint-Marcel (Italia) |saint-nicolas = Saint-Nicolas (Italia) |saint-oyen = Saint-Oyen (Italia) |saint-pierre = Saint-Pierre (Italia) |saint-vincent = Saint-Vincent (Italia) |salcedo = Salcedo (Italia) |sale = Sale (Italia) |salento = Salento (comune) |saliceto = Saliceto (Italia) |samo = Samo (Italia) |san basilio = San Basilio (Italia) |san bellino = San Bellino (Italia) |san bonifacio = San Bonifacio (Italia) |san calogero = San Calogero (Italia) |san cassiano = San Cassiano (Italia) |san cataldo = San Cataldo (Italia) |san cono = San Cono (Italia) |san cristoforo = San Cristoforo (Italia) |san ferdinando = San Ferdinando (Italia) |san giustino = San Giustino (Italia) |san gregorio magno = San Gregorio Magno (Italia) |san leo = San Leo (Italia) |san leonardo = San Leonardo (Italia) |san lorenzo = San Lorenzo (Italia) |san luca = San Luca (Italia) |san lupo = San Lupo (Italia) |san marcellino = San Marcellino (Italia) |san marcello = San Marcello (Italia) |san massimo = San Massimo (Italia) |san nazario = San Nazario (Italia) |san nazzaro = San Nazzaro (Italia) |san pancrazio = San Pancrazio (Italia) |san paolo = San Paolo (Italia) |san pietro apostolo = San Pietro Apostolo (Italia) |san possidonio = San Possidonio (Italia) |san prospero = San Prospero (Italia) |san roberto = San Roberto (Italia) |san siro = San Siro (Italia) |san vincenzo = San Vincenzo (Italia) |san vitaliano = San Vitaliano (Italia) |san vito = San Vito (Italia) |sant'alfio = Sant'Alfio (Italia) |sant'agapito = Sant'Agapito (Italia) |sant'agostino = Sant'Agostino (Italia) |sant'anastasia = Sant'Anastasia (Italia) |sant'antimo = Sant'Antimo (Italia) |sant'antioco = Sant'Antioco (Italia) |sant'antonio abate = Sant'Antonio Abate (Italia) |sant'apollinare = Sant'Apollinnare (Italia) |sant'arsenio = Sant'Arsenio (Italia) |sant'elena = Sant'Elena (Italia) |sant'ippolito = Sant'Ippolito (Italia) |sant'onofrio = Sant'Onofrio (Italia) |sant'oreste = Sant'Oreste (Italia) |sant'urbano = Sant'Urbano (Italia) |santa brigida = Santa Brigida (Italia) |santa elisabetta = Santa Elisabetta (Italia) |santa giulietta = Santa Giulietta (Italia) |santa giusta = Santa Giusta (Italia) |santa giustina = Santa Giustina (Italia) |santa maria maggiore = Santa Maria Maggiore (Italia) |santa marina = Santa Marina (Italia) |santa sofia = Santa Sofia (Italia) |santi cosma e damiano = Santi Cosma e Damiano (Italia) |sassetta = Sassetta (Italia) |sava = Sava (Italia) |scala = Scala (Italia) |scena = Scena (Italia) |scilla = Scilla (Italia) |scopa = Scopa (Italia) |serina = Serina (Italia) |sesto = Sesto (Italia) |sigillo = Sigillo (Italia) |siliqua = Siliqua (Italia) |sini = Sini (Italia) |siris = Siris (Italia) |soglio = Soglio (Italia) |sostegno = Sostegno (Italia) |sperone = Sperone (Italia) |stella = Stella (Italia) |taino = Taino (Italia) |taverna = Taverna (Italia) |tenna = Tenna (Italia) |ternate = Ternate (Italia) |terrazzo = Terrazzo (Italia) |terzo = Terzo (Italia) |teti = Teti (Italia) |tirolo = Tirolo (Italia) |tito = Tito (Italia) |toro = Toro (Italia) |torretta = Torretta (Italia) |tortora = Tortora (Italia) |traves = Traves (Italia) |trenta = Trenta (Italia) |trinità = Trinità (Italia) |troia = Troia (Italia) |tufo = Tufo (Italia) |tula = Tula (Italia) |ultimo = Ultimo (Italia) |urbe = Urbe (Italia) |uri = Uri (Italia) |uta = Uta (Italia) |vaglia = Vaglia (Itaila) |val masino = Val Masino (comune) |valenza = Valenza (Italia) |valpelline = Valpelline (comune) |valperga = Valperga (Italia) |valtournenche = Valtournenche (comune) |valva = Valva (Italia) |vajont = Vajont (comune) |varna = Varna (Italia) |vas = Vas (Italia) |vescovato = Vescovato (Italia) |viale = Viale (Italia) |villeneuve = Villeneuve (Italia) |viola = Viola (Italia) |virgilio = Virgilio (Italia) |visone = Visone (Italia) |vita = Vita (Italia) |vittoria = Vittoria (Italia) |volano = Volano (Italia) |voltaggio = Voltaggio (Italia) <!-- |brione = Brione (Lombardia) |brione = Brione (Trentino-Alto Adige) |calliano = Calliano (Piemonte) |calliano = Calliano (Trentino-Alto Adige) |castro = Castro (Lombardia) |castro = Castro (Puglia) |livo = Livo (Lombardia) |livo = Livo (Trentino-Alto Adige) |peglio = Peglio (Lombardia) |peglio = Peglio (Marche) |samone = Samone (Piemonte) |samone = Samone (Trentino-Alto Adige) |san teodoro = San Teodoro (Sardegna) |san teodoro = San Teodoro (Sicilia) |valverde = Valverde (Lombardia) |valverde = Valverde (Sicilia) --> |#default = {{{1}}} }} }}</includeonly><noinclude> [[Categorîa:Template Divisione amministrativa]]</noinclude> aw4p81xmr7gprx8z8w3xrntqc1oqpkm Template:Link audio/styles.css 10 19091 275255 176091 2026-11-02T19:41:28Z Maintenance script 6226 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 275255 sanitized-css text/css /* link con l'icona di un altoparlante usata dal [[Template:Link audio]] */ .audiolink a{ background: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/Loudspeaker.svg/11px-Loudspeaker.svg.png") center left no-repeat !important; padding-left: 16px !important; padding-right: 0 !important; } gv0ckecmo0n0yz8dhm6hmxjn5o8hpne Template:Cuxinn-a ligure 10 28161 275251 273990 2026-11-02T12:29:58Z N.Longo 12052 + wl 275251 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Cuxinn-a ligure |title = [[Cuxìnn-a lìgure]] |state = collapsed |group1 = Òrdêuvre |list1 = [[Fugassa zeneise]]{{·}}[[Pàn frîto]] |group2 = Prìmmi |list2 = [[Barbagiuan]]{{·}}[[Menestrinn-a coe öve]]{{·}}[[Panchêutto]]{{·}}[[Trenette co-o pesto]] |group3 = Sàrse e tócchi |list3 = [[Pesto]] |group4 = Péscio |list4 = [[Ancioe co-a sâ]]{{·}}[[Stocafi]] |group5 = Verdûa |list5 = [[Cundigiùn]] |group6 = Segóndi |list6 = [[Çìmma a-a zenéize]]{{·}}[[Çima de vitéla aa sanremasca]]{{·}}[[Cuňigliu brüscau]] |group7 = Formàggi e frûta |list7 = {{·}} |group8 = Dôsci |list8 = [[Baxìn d'Arbenga]]{{·}}[[Cobelétti]]{{·}}[[Pêti de muniga]]{{·}}[[Piæ]]{{·}}[[Turta de sücca dûse]] |group9 = [[Vìn da Ligùria|Vìn]] e béive |list9 = [[Vìn giànco de Cônâ]] }} <noinclude>[[Categoria:Template de navegaçión - Ligùria]] [[Categoria:Template de navegaçión - socjêtæ]] [[Categorîa:Cuxìnn-a lìgure|*]]</noinclude> b9bm7xl9quvhpfw9gfkqigh8nsmsu3k U(r)iva 0 33322 275252 275233 2026-11-02T12:42:40Z N.Longo 12052 275252 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Tassobox |nome = ''Olea europaea'' |immagine = Olea europaea - Zeytin.JPG |didascalia = <div style="text-align:center;">U(r)ive inta [[pruvinsa de Adana]], [[Turchia|Türchìa]]</div> |var-intervàllo_geològico = Intervallu geulogicu |intervallo = {{Intervàllo geològico|0.06|0|Âtu [[pleistucêne]]-ancöi}} |var-stâto_de_conservaçión = Stàttu de cunservasiùn |statocons = LC |statocons_versione = iucn3.1 |statocons_ref = <ref>{{Çitta web|url=https://www.iucnredlist.org/species/63005/209128651|tìtolo=Olive - Olea europaea|outô=IUCN|dæta=2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-23}}</ref> |var-clasificaçión_APG_IV = Clascificasiùn APG IV |var-domìnio = Duminiu |dominio = [[Eukaryota]] |var-régno = Regnu |regno = [[Plantae]] |sottoregno = [[Tracheobionta]] |var-sotorégno = Sutturegnu |var-superdivixón = Süperdivixùn |superdivisione = [[Spermatophyta]] |var-divixón = Divixùn |divisione = [[Magnoliophyta]] |var-clàsse = Classe |classe = [[Magnoliopsida]] |var-sotoclàsse = Suttuclasse |sottoclasse = [[Asteridae]] |var-órdine = Urdine |ordine = [[Scrophulariales]] |var-famìggia = Famìa |famiglia = [[Oleaceae]] |var-tribù = Trebü |var-sototribù = Suttutrebü |var-génere = Genere |genere = [[Olea]] |var-spêce = Specie |specie = '''O. europaea''' |var-clasificaçión_Cronquist = Clascificasiùn Cronquist |FIL? = x |regnoFIL = [[Plantae]] |clade1 = [[Angiospermae]] |clade2 = [[Mesangiospermae]] |clade3 = [[Eudicotidae]] |clade4 = [[Eudicotidae sentrâli]] |clade5 = [[Superasteridae]] |clade6 = [[Asteridae]] |clade7 = [[Euasteridae]] |clade8 = [[Lamiidae]] |ordineFIL = [[Lamiales]] |famigliaFIL = [[Oleaceae]] |specieFIL = '''O. europaea''' |var-nomenclatûa_binomiâle = Numenclatü(r)a binumiâle |binome = Olea europaea |biautore = [[Linneo|L.]] |bidata = 1753 |tribùFIL = [[Oleeae]] |sottotribùFIL = [[Oleinae]] |genereFIL = [[Olea]] |var-scinònimi = Scinonimi<ref name="POWO">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref> |sinonimi = ''Olea pallida'' <small>Salisb., 1796</small><br />''Olea sativa'' <small>Hoffmanns. & Link, 1820</small> |suddivisione = Suttuspecie |suddivisione_testo = * ''O. europaea cerasiformis'' * ''O. europaea cuspidata'' * ''O. europaea europaea'' * ''O. europaea guanchica'' * ''O. europaea laperrinei'' * ''O. europaea maroccana'' |mappa_distribuzione = Olea europaea range.svg |didascalia_distribuzione = {{Legend|#70A800|''O. europaea europaea''}} {{Legend|#CA7AF5|''O. europaea laperrinei''}} {{Legend|#FFFF00|''O. europaea maroccana''}} {{Legend|#0070FF|''O. europaea guanchica''}} {{Legend|#FF0000|''O. europaea cerasiformis''}}<span style="color:#FFA800"><big>&#9650;</big></span>Purtàu da l'òmmu e natü(r)alizàu ([[sinantropìsmo|sinantrupismu]]) }} L'&#8203;'''u(r)iva'''{{#tag:ref|Scritu ascì ''u"riva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia Fratelli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=604|volùmme=Vul. II}}</ref> o ''uȓiva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Utubre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=143, 223|ISBN=979-12-985789-0-6}}</ref>, ''aurive̍'' in [[Dialetto monegasco|munegascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Louis Barral|tìtolo=Dictionnaire Français - Monegasque|url=https://www.traditions-monaco.com/dictionnaire-francais-monegasque|ànno=1983|editô=Mairie de Monaco|çitæ=Munegu|léngoa=LIJ, FR|p=180}}</ref>, ''aurevie'' in [[Dialet mentunasch|mentunascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=James Bruyn Andrews|tìtolo=Vocabulaire français-mentonais|url=https://www.google.com/books/edition/Vocabulaire_fran%C3%A7ais_mentonais/AxQLAAAAQAAJ?gbpv=1&pg=PA116|ànno=1875|editô=Imprimerie Niçoise|çitæ=Nissa|léngoa=LIJ, OC, FRA|p=116}}</ref>, ''urìva'' in [[Lengua brigašca|brigascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierleone Massajoli|outô2=Roberto Moriani|tìtolo=Dizionario della cultura brigasca: Lessico|url=https://books.google.com/books?id=LD0qAQAAIAAJ|ànno=1991|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Lüsciàndria|léngoa=LIJ, IT|p=300|volùmme=Vul. I|ISBN=88-76-94086-3}}</ref>, ''ūriva'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>, ''iriva'' in [[Dialettu garescìn|garescìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Piero Camelia|outô2=Romano Nicolino|outô3=Rodolfo Pelagatti|tìtolo=Vocabolario Italiano-Garessino|ànno=2020|editô=Araba Fenice Edizioni|çitæ=Cuni|léngoa=LIJ, IT|pp=124, 298}}</ref>, ''auriva'' in [[Dialettu ventemigliusu|vintimiusu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Enrico Malan|tìtolo=Dizionario Ventimigliese-Italiano - Italiano-Ventimigliese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/TO01794218|ànno=Utubre 2010|editô=Cumpagnia d'i Ventemigliusi-Alzani Editore|çitæ=Vintimìa-Pineròllu|léngoa=LIJ, IT|pp=25, 254|ISBN=978-88-8170-396-8}}</ref>, ''auriva'' a [[L'Isura|L'Ìsu(r)a]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marino Cassini|outô2=Alberto Cane|outô3=Roberta Sala|tìtolo=Le parole della nostra infanzia - Dialettu Lisurencu|url=http://www.marinocassini.it/Oggetti%20scaricabili/ITACA.pdf|ànno=2020|çitæ=D'Âtu d'Arbisö(r)a|léngoa=LIJ, IT|p=11}}</ref>, ''au<u>r</u>ìva'' a[[U Soudàn|u Sodàn]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.soudan.it/dizionar.htm|tìtolo=Dizionario illustrato Soudanèlu-Italiano|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-31}}</ref>, ''auriva'' a [[A Burdighea|Burdighe(r)a]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20211204110650/http://www.urisveiuburdigotu.it/uburdigotu/az/index.htm|tìtolo=burdigotu - italiano: Piccolo dizionario|outô=Anacleto Miele|dæta=1971|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-31}}</ref>, ''ou''r''iva'' o ''cianta d'ou''r''ive'' a [[Seriana|Se(r)iâna]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Loredana Veneziano|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Ceriana|url=https://books.google.com/books?id=KIJuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Philobiblon Edizioni|çitæ=Vintimìa|léngoa=LIJ, IT|p=265|ISBN=88-94-71482-9}}</ref>, ''èrbuu'', ''uivu'' o ''urivu'' a [[Inéia|Uneja]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lucetto Ramella|tìtolo=Vocabolario italiano - dialetto d'Oneglia|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008590|ànno=2003|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Imperia|léngoa=LIJ, IT|p=116}}</ref>, ''auìva'', ''uìva'' o ''uìvu'' a [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]]<ref name="AAVV2020">{{Çitta lìbbro|outô=Ambrogio Arimondo, Mario Corso, Giorgio Fedozzi e Giovanni Arbarelli|tìtolo=U vucabulâiu: dizionario ragionato della parlata di San Bartolomeo al Mare e dintorni (Ed. 2020, Parte 1, Glossario)|url=http://www.cadepuio.it/files/glossario_2-2020.pdf|ànno=2020|editô=Circolo Culturale Cà de Puiö|léngoa=LIJ, IT|p=21}}</ref>, ''aur̂iva'' a [[Ciappa (San Bertumê)|Ciappa]]<ref name="AAVV2020" />, ''uìvu'' in [[Andôa|Andö(r)a]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.andoraneltempo.it/librigallerie/volume-2---adriano-ghiglione.php|tìtolo=Manuale della parlata di Rollo e della Marina: versione italiano-andorese|outô=Adriano Ghiglione|léngoa=LIJ, IT|p=403|vìxita=2026-10-27}}</ref>, ''u''r''iva'' o ''u''r''ivu'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0077958|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=A(r)àsce|léngoa=LIJ, IT|pp=50, 148}}</ref>, ''oîvu'' o ''uîvu'' intu [[Dialéttu priéze|parlà da Prìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=52}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=[[Giulia Petracco Sicardi]]|tìtolo=Dizionario pietrese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/SBL0307094|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=85}}</ref>, ''oîvu'' a [[Borṡi|Borzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0465052|ediçión=2|ànno=Mazzu 1989 (1984)|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''or̭ivu'' a [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''ur̭ivu'' a [[Gura (Finô)|Gu(r)a]] e [[Ölle]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008566|ànno=Lüju 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=LIJ, IT|p=198}}</ref>, ''oriva'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|pp=92, 186}}</ref>, ''oiva'' a [[Varigotti|Va(r)igotti]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=92}}</ref>, ''ouviva'' o ''erbu d'ouvive'' in [[Dialettu savuneize|savunese]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Rosa Sguerso|outô2=Anita Sguerso|tìtolo=Compendio di voci ed espressioni del dialetto savonese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CFI0240514|ànno=Lüju 1985|editô=Editrice Liguria|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=99}}</ref>, ''erbo d'oive'', ''erbo d'öive'', ''oivo/oîvo'' o ''öivo'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/olivo#olivo.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - olivo|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-10-23}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=olivo|tìtolo=TIG - olivo|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-23}}</ref>|group=n.}} ('''''Olea europaea''''' <small>[[Linneo|L.]], 1753</small>) a l'è ina [[Spêce|specie]] de [[Plantae|cianta]] da [[Famìggia (tascionomîa)|famìa]] de ''[[Oleaceae]]'', dau purtamèntu a [[Èrbo|èrbe(r)u]] o a [[Cósto|custu]] e spantegâ in natü(r)a fra [[Africa]], [[Asia]] e [[Euròpa|Eurôpa]] faciâ in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Cu'u numme u(r)iva, pe'u ciü, u se fa de riferimèntu aa varietài dumèstega da [[Sotospêce|suttuspecie]] '''''Olea europaea europaea''''', ch'a l'è stâ sernüa da l'òmmu e che, au dì d'ancöi, a l'è curtivâ cumme [[Èrbo da frûto|èrbe(r)u da frütu]] inte regiùi sübtrupicâli de tüttu u mundu, cu'e sò [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] ch'e sun duve(r)ài tantu pe' franzene de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] che pe' êsse mangiài cuscì. == U(r)igine du numme == [[Immaggine:Olive and Oil etymology.svg|sinistra|miniatura|U(r)igine de pa(r)olle "u(r)iva" e "ö(r)iu (d'u(r)iva)]] A pa(r)olla "u(r)iva" a ne vegne dau [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''ŏlīva''<ref>{{Çitta web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=oliva|tìtolo=oliva|outô=Charlton T. Lewis|outô2=Charles Short|scîto=A Latin Dictionary|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>, numme duve(r)àu tantu pe'a cianta che pe'u frütu, che a sò votta u tröva de u(r)igine inte l'antìga furma [[Léngoa pröto-grêga|protu-grega]] *ἐλαίϝα, *''elaíwa'', che in [[Lengua grega antiga|gregu clascicu]] a l'è passâ a ἐλαία, ''elaía'', turna duve(r)â tantu pe' l'èrbe(r)u che pe'u sò frütu<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Oxford Latin Dictionary|url=https://archive.org/details/aa.-vv.-oxford-latin-dictionary-1968|ànno=1968|editô=Clarendon Press|léngoa=EN|capìtolo=oliva}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)lai/a|tìtolo=ἐλαία|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. Fina a pa(r)olla "ö(r)iu" a l'imprinsippiu a gh'axeva numma che u sènsu de "ö(r)iu d'u(r)iva", vegnindune da ''ŏlĕum''<ref>{{Çitta web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=oleum|tìtolo=oleum|outô=Charlton T. Lewis|outô2=Charles Short|scîto=A Latin Dictionary|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref> e ἔλαιον (''élaion''), ch'u vö dì pròpiu "ö(r)iu d'u(r)iva"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Alfred Ernout|outô2=Antoine Meillet|tìtolo=Dictionnaire étymologique de la langue latine|url=https://archive.org/details/DictionnaireEtymologiqueDeLaLangueLatine/page/n1/mode/2up|ànno=2001 [1932]|editô=Klincksieck|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|capìtolo=oleum}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)lai/a|tìtolo=ἐλαία|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)/laio,|tìtolo=ἔλαιον|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. De de lì, a pa(r)olla "ö(r)iu" inte tante lengue a tröva de primma u(r)igine pròpiu dau numme da cianta e du sò frütu<ref>{{Çitta web|url=https://www.etymonline.com/word/oil|tìtolo=oil (n.)|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. E furme ciü antìghe da pa(r)olla grega, ch'u ghe secce de pröve segü(r)e, e sun u [[Léngoa micenêa|miceneu]] 𐀁𐀨𐀷, ''e-ra-wa'', e 𐀁𐀨𐀺, ''e-ra-wo'', o 𐀁𐁉𐀺, ''e-rai-wo'', intu scistema de scritü(r)a scilabicu da [[Lineâre B|lineâ(r)e B]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=12&wid=318|tìtolo=The Linear B word e-ra-w|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=http://www.palaeolexicon.com/ShowWord.aspx?Id=16728|tìtolo=The Linear B word e-ra-wo|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160321102105/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra3-wo/|tìtolo=e-ra3-wo|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160320140244/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra-wo/|tìtolo=e-ra-wo|outô=K. A. Raymoure|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. == Descrisiùn == [[Immaggine:Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 109) (8232783218).jpg|sinistra|miniatura|To(r)a butanica de l'u(r)iva dumèstega intu ''[[Koehler's Medizinal-Pflanzen]]'', [[1887]]]] === Generâle === E va(r)ie qualitài de ''Olea europaea'' e sun di custi o di èrbe(r)i ch'i [[Senprevèrde|nu perden e föje]] e ch'i ponen rivà a 'n'artessa de 15 mêtri. E [[Ràmma|ramme]] e sun cuèrte de scaje peltài mèntre e [[Féuggia|föje]], misse a cubbie, e g'han in bòrdu ch'u l'è lisciu e ina furma elittica, ciü o mênu strêta. Ciütòstu dü(r)e, e sun cuèrte d'in pèi a scaje e e g'han ina lunghessa fra i 3 e i 9 citti<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/general-information|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche o in sciu gianu, e sun tacài insemme inte carateristiche pâne, ch'e se svilüppan in pusisiùn ascela(r)e. U [[Càlice (botànica)|calice]] da sciu(r)a u l'è tüttu sadàu insemme, ciütòstu cürtu, cun quattru lôbi a triangulu. E [[Coròlla|cu(r)olle e]] furman di tübbi de quattru [[Pétalo|petali]], mèntre i [[Stâme|stâmi]] i sun dui. L'[[Ovâio|ova(r)iu]], supe(r)u, u g'ha ina furma a cônu, ciü o mênu gunfiâ. U [[Frûto|frütu]], l'[[U(r)iva (frütu)|u(r)iva]], u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] carnusa cu'in òssu dü(r)u, daa lunghessa ch'a pò cangià dai 5&nbsp;mm ai 4&nbsp;cm e ch'a vegne negra ina votta ch'a l'è maü(r)a<ref name=":2" /><ref name=":1" />. === U(r)iva dumèstega === L'u(r)iva dumèstega, cumme e âtre va(r)ietài de ''Olea europaea'', a l'è ina cianta [[Senprevèrde|sempreverde]] e ch'a vegne sciü bèn intu [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]]. A g'ha in [[Teu|troncu]] che de sòlitu u mustra in svilüppu inturtignàu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eddo Rugini, Luciana Baldoni, Rosario Muleo e Luca Sebastiani|tìtolo=The Olive Tree Genome|url=https://books.google.com/books?id=DgDGDQAAQBAJ&pg=PA14+|ànno=2016|editô=Springer|léngoa=EN|p=14|ISBN=978-3-319-48887-5}}</ref>, ch'u pò muntà sciü fin'a rivà in sci 10 mêtri d'artessa, cu'ina [[Scòrsa (botànica)|scorsa]] ch'a l'è in sciu grixu. E [[Féuggia|föje]] e g'han ina furma tunda lungâ, de cu(r)û grixu-verde a l'indrìtu e giancastru a l'inversu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|tìtolo=Flowers of Europe|ànno=1969|editô=Oxford University Press|çitæ=Lundra|léngoa=EN|pp=312-313|capìtolo=Oleaceae: Olea: Olive}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|outô2=Anthony Huxley|tìtolo=Flowers of the Mediterranean|ànno=1972|editô=Chatto and Windus|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=145|capìtolo=Olea-Olive}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche e picìne, e sciu(r)ìscen pe'u ciü in sce ramme de l'ànnu de primma, misse a pâne drìte ch'e nascen a partì da l'ascella de föje. Ògni sciu(r)a a l'è fâ de quattru [[Pétalo|petali]] in sciu giancu-gianu, tacài insemme au sò fundu, dund'i se ünìscen a 'na base furmâ da quattru [[Sépalo|sepali]] verdi, turna tacài insemme. I [[Bûxo|pummi]] i crescen pôcu pe' votta, pe' 4-6 setemâne, fin'a rivà a 'na lunghessa de ciü o mênu 2 citti, quand'i sciu(r)ìscen. A sciu(r)a a resta tacâ aa cianta pe' 5-6 giurni inte regiùi ciü câde e pe' 2 setemâne inte quelle ciü frèide<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Esmaeil Seifi, Jenny Guerin, Brent Kaiser e Margaret Sedgley|ànno=2015|méize=Zenâ|tìtolo=Flowering and fruit set in olive: a review|revìsta=Iranian Journal of Plant Physiology|volùmme=5|nùmero=2|pp=1263-1272|léngoa=EN|url=https://web.archive.org/web/20250919081522/https://journals.iau.ir/article_539653_140a99eea26c37e6020a694666a7b405.pdf}}</ref>. U [[Frûto|frütu]], cumme dìtu, u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] picìna, lunga 1-2,5&nbsp;cm quand'a l'è maü(r)a. Inte qualitài sarvèghe e [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] e sun ancù ciü picìne, cu'ina pélle che, pe' cuntru, a l'è ciü sutì<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Apostolos Kiritsakis|outô2=Fereidoon Shahidi|tìtolo=Olives and Olive Oil as Functional Foods: Bioactivity, Chemistry and Processing|url=https://books.google.com/books?id=J7gfBQAAQBAJ&pg=PA113|ànno=2017|editô=John Wiley & Sons|léngoa=EN|p=129|ISBN=978-1-119-13531-9}}</ref>. == Tasciunumìa == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olea europaea sylvestris (uddastru).jpg|In u(r)ivastru in [[Corsega]] Olea europaea cuspidata-africana Cape Town.JPG|In èrbe(r)u de ''O. cuspidata'', [[Çittæ do Cavo|Sitài du Câu]] Olea cerasiformis (Fuerteventura).jpg|''O. guanchica'', [[Fuerteventura]] Olea europaea subsp laperrinei.jpg|Ina cianta de ''O. laperrinei'' in [[Niger]] </gallery> Aa revixùn du genere ''Olea'', fâ du [[2002]], a specie ''Olea europaea'' a l'è stâ spartìa inte suttuspecie chi sutta, levàu ''O. europaea africana'', ch'a l'é(r)a cunscide(r)â cumme parte da ''cuspidata''<ref name=":1">{{Çitta publicaçión|outô=P. S. Green|ànno=2002|tìtolo=A Revision of Olea L. (Oleaceae)|revìsta=Kew Bulletin|editô=Royal Botanic Gardens|çitæ=Kew|volùmme=Vul. 57|nùmero=1|pp=91-140|léngoa=EN|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F4110824}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>: * ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'', carateristica du bacìn du Mediteraneu<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77172513-1|tìtolo=Olea europaea subsp. europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''sylvestris'', varietài sarvèga, u cuscì dìtu [[u(r)ivastru]]; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''europaea'', varietài dumèstega, l'u(r)iva ch'u se ghe riferìsce pe'u ciü intu parlâ, a ne vegne da 'na [[Seleçión artifiçiâle|selesiùn]] de l'u(r)ivastru; * ''Olea europaea'' subsp. ''africana'' <small>(</small><small>Mill.) P.S.Green, 1979</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga spantegâ inta ciü parte de l'[[Africa]], [[Îzoe Mascarene|ìsu(r)e Masca(r)ene]] cumprese<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887159-1|tìtolo=Olea europaea subsp. africana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cuspidata'' <small>(Wall. & G.Don) Cif., 1942</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga ch'a se tröva inte tante regiùi secche de l'[[Asia]], da l'[[Arabbia (region)|A(r)abbia]] fina in [[Cinn-a|Cina]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77190043-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cuspidata|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cerasiformis'', <small>G.Kunkel & Sunding, 1972</small>, suttuspecie [[Ploidîa|tetraploide]] ch'a l'è endemica de [[Madeira]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887160-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cerasiformis|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''guanchica'' <small>P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit</small><small>, 2000</small>, suttuspecie endemica de [[Îzoe Canâie|Cana(r)ie]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019528-1|tìtolo=Olea europaea subsp. guanchica|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''laperrinei'' <small>(Batt. & Trab.) Cif., 1942</small> a se tröva in sce de muntagne du [[Sahara]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''maroccana'' <small>(Greuter & Burdet) P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit, 2000</small>, suttuspecie [[Poliploidîa|esaploide]] rapresentâ da 'na pupulasiùn daa parte in sce l'[[Âto Atlànte|Âtu Atlante]], intu [[Maròcco|Maròccu]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. De ciü, u l'è segnalàu de pupulasiùi invasive inte l'[[Australia]] e inte de ìsu(r)e du [[Oçeano Paciffico|Pacificu]]. E analisi genetiche e l'han mustràu cumme ste pupulasiùi e gh'aggen due u(r)igine dife(r)ènti: quelle inte l'Australia de meridiùn e ne vegnen dae varietài dumèsteghe du Mediteraneu, mèntre e âtre (cumme inte l'Australia de levante e inte [[Hawaii]]) e sun derivài dae furme sarvèghe da suttuspecie ''cuspidata'' de l'Africa du süd. U s'è marcàu fina a puscibilitè ch'i nascen di ibridi fra ste due furme<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Henry, L. Wille, D. Cooke e E. Chapuis|tìtolo=On the origin of the invasive olives (Olea europaea L., Oleaceae)|ànno=2007|editô=Heredity 99|léngoa=EN|pp=608-619}}</ref>. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Antimenes Painter - ABV 273 116 - Herakles and Pholos - olive gathering - London BM 1837-0609-42 - 03.jpg|sinistra|miniatura|A campâ de u(r)ive in sc'in anfu(r)a du [[Pitô de Antimenes|pitû de Antimenes]], fâ in gì(r)u au [[520 a.C.|520 primma de Cristu]]]] L'espansciùn de l'u(r)iva a l'è, a l'imprinsippiu, da ligâ au svilüppu du [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]], scicumme che ste cundisiùi e sun stàe l'elemèntu fundamentâle pe'u curtivasiùn de st'èrbe(r)u lì. Stu genere de climma u l'è cumpa(r)ìu cu'u tèmpu a partì da ciü o mênu 10.000 ànni fa, a cumensà daa parte de levante du bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] pe' spandise de dòppu, tèmpu de ciü milenni, a punènte e a setentriùn de stu bacìn. Di stüddi biulogichi fài dau [[Gabriel Camps]] du [[1970]] i l'han pruvàu che l'u(r)iva sarvèga a se truvava intu [[Sahara]] ciü o mênu 11.000 ànni fa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jean Guillaume|tìtolo=Ils ont domestiqué plantes et animaux: Prélude à la civilisation|url=https://books.google.com/books?id=a_AkLoVGPwEC|ànno=2010|editô=Éditions Quæ|çitæ=Versailles|léngoa=FR|p=209|ISBN=978-2-7592-0892-0}}</ref>. E ürtime analisi in sciu pòlline de va(r)ie specie de èrbe(r)i duminanti e ch'i perden e föje e panen marcà che stu cangiamèntu intu climma u secce cumensàu in sci 8.000 ànni fa, intu süd-èst da [[Spagna]], pe' pöi spandise pôcu pe' votta versu setentriùn<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|p. 107}}</ref>. Pe' l'archeulugìa, e primme u(r)ive dumèsteghe e se sa(r)ean svilüpài grossu moddu fra u 3800 e u 3200 primma de Cristu, sèi milenni fa. I stüddi de archeubiulugìa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=J. F. Terral|tìtolo=La domestication de l'Olivier en Méditerranée nord-occidentale: approche morphométrique et implications paléoclimatiques|ànno=1997|editô=Thèse, Université de Montpellier-II|léngoa=FR}}</ref> e l'analisi genetica de pupulasiùi de u(r)ivastri e de serte va(r)ietài<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Baradat, C. Breton, B. Khadari e A. Bervillé|tìtolo=Olive Domestication from Structure of Oleasters and Cultivars using RAPDs and Mitochondrial RFLP|colànn-a=Genetics, Selection, Evolution|ànno=2001, S251-68|léngoa=EN|volùmme=33 (Suppl. 1)}}</ref> i l'han mustràu che l'u(r)iva a l'è stâ [[Domestegaçión|dumestegâ]] int'ina mane(r)a indipendènte inte va(r)ie parte du bacìn du Mediteraneu e che, bèn de prubabile, u l'è stàu in prucessu ch'u gh'è vusciüu du tèmpu. Di scâvi archeulogichi i l'han pruvàu ch'u se maxinava de l'ö(r)iu, intu [[Libano|Libanu]] e a [[Çipro|Cipru]], zà intu [[IV millennio a.C.|IV milenniu primma de Cristu]], ciü che a [[Crêta]] in gì(r)u au 3500 primma de Cristu. De dòppu, versu u [[II millennio a.C.|1700 primma de Cristu]], a tecnica duve(r)â a l'è vegnüa meju e a [[Ugarit]] (au dì d'ancöi [[Ras Shamra]], inta [[Sciria|Scì(r)ia]])<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|p. 108}}</ref> i sun cumpa(r)ìi i primmi gumbi "a èrbe(r)u", di ciü semplici. De dòppu, l'u(r)iva a l'è rivâ inte l'[[Egitto|Egittu]] daa Scì(r)ia, de dunde a l'è stâ impurtâ au tèmpu da [[IX dinastîa egiçiànn-a|IX dinastìa]], fra u 2160 e u 2040 primma de Cristu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Émile Laoust|tìtolo=Mots et choses berbères. Notes de linguistique et d'ethnographie. Dialectes du Maroc|url=http://www.taymat.org/etudesamazighes/Linguistique/Mots-et-choses-berberes-Emile-Laoust.pdf|ànno=1920|editô=Augustin Challamel|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=446-447}}</ref>. [[Immaggine:Presse olive Volubilis.jpg|miniatura|Ricustrusiùn d'ina mö(r)a da ö(r)iu rumâna inta sitài de ''[[Volubilis]]'', d'ancöi in [[Maròcco|Maròccu]]]] U cumerciu de l'ö(r)iu u remunta pe' cuntru a l'[[Etæ do Brónzo|etài du brunzu]], cu'i [[Itîti|Ittiti]] ch'i se ne rifurnivan dae còste de l'[[Àzia Minô|Asia Minû]] mèntre i [[Faraón|fa(r)aùi]] d'Egittu e i ré da [[Mezopotàmia|Mesuputamia]] i u catavan in Scì(r)ia. Inti palàssi [[Çiviltæ minòica|minòichi]] de Crêta, l'ö(r)iu u l'é(r)a cunservàu in gran quantitài inte di vâsi dìti ''pithoi'', mèntre inti palàssi di [[Çiviltæ micenêa|Micenèi]], inta [[Grêcia|Grecia]] cuntinentâle, s'è truvàu pa(r)egge giâre pe' l'ö(r)iu e de to(r)ette scrìte cu'a [[Lineâre B|lineâ(r)e B]] ch'e fan de mensiùn a l'[[Ideogràmma|ideugramma]] de l'ö(r)iu (''élaion''). De sti tèmpi lì a dêa [[Ìzide|Ìside]] a l'é(r)a cunscide(r)â cumme a patrûna da curtivasiùn de u(r)ive: intu detaju, a vella se ligavan e vertü e e prupietài de l'ö(r)iu. Sti traffeghi, alantu(r)a, i l'é(r)an cuntrulài strêti, scicumme che l'ö(r)iu u l'è(r)a ligàu au pute(r)e ecunòmicu e religiusu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|pp. 108-110}}</ref>. Dòppu d'ina crisi scciüpâ pe' a caütta de pa(r)eggi stàtti intu [[Levànte (región)|Levante]] in gì(r)u au 1200 primma de Cristu, u muntà da pupulasiùn du Mediteraneu inte l'[[Etæ do færo|etài du fèru]] u l'ha purtàu aa fundasiùn de pa(r)egge culònie da parte di [[Fenìci]] inte l'[[Àfrica du Nòrd|Africa du Nòrd]], cumme [[Cartagine]], e intu meridiùn da [[Spagna]], ciü che tütte quelle di greghi inte l'Asia Minû, inte ìsu(r)e du [[Mâ Egêo|Mâ Egeu]], in [[Siçillia|Sicilia]] e intu restu da [[Magna Grecia]] e du meridiùn da [[Fransa]], survetüttu in [[Corsega]] e a [[Marseggia|Marseja]]. Inte tütte ste regiùi i sun stài velli a purtà a curtivasiùn de l'u(r)iva<ref>{{Çitta web|url=http://www.oliviers-centenaires.com/origine-mythologique-de-l-olivier.html|tìtolo=Olivier centenaire: Arbre de mythologie|léngoa=FR|vìxita=2026-10-27}}</ref> e a fâne svilüpà i traffeghi. Segundu u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]], l'u(r)iva a nu gh'é(r)a ancù inte l'Italia au tèmpu du [[Lucius Tarquinius Priscus|Tarquinius Priscus]], dau [[616 a.C.|616]] au [[579 a.C.|579 primma de Cristu]]. Intu [[VI secolo a.C.|VI seculu primma de Cristu]] u magistràu e studiusu gregu [[Solón|Sulùn]] u l'ha scritu de lezze ch'e l'han dàu u permissu ae gènte d'[[Atene]] de cumercià l'ö(r)iu d'u(r)iva. Intu [[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]], cun l'[[Lusciandro Magno|Alesciandru Magnu]] ch'u l'axeva cunquistàu u Mediteraneu de levante e l'[[Inpêro persiàn|impe(r)u persiàn]], cu'i traffeghi ch'i sun cresciüi ancù de ciü<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 110-111}}</ref>. [[Immaggine:Traditional oil mill in Imperia.jpg|sinistra|miniatura|[[Gumbu]] a ègua dau ''Saggio teorico-pratico sopra gli ulivi, l'olio e i saponi'' du fràtte [[Bertumê Gundurfi]], d[[a Tûria]], [[1793]]]] Inti seculu de dòppu, cu'u cresce da dumanda d'ö(r)iu pe'u mangià, pe' fà lüxe, pe'a mexìna o pe' de pratiche spurtive e religiuse, se sun svilüpài di növi scistemi de prudusiùn e s'è scritu di manuâli in sce l'argumèntu, cumme quelli du butanicu gregu [[Theóphrastos]] e di agronumi latìn [[Marcus Porcius Cato|Cato]], Pliniu u Veggiu e [[Lucius Iunius Moderatus Columella|Columella]], u(r)igina(r)iu da Spagna, ciü che u [[Mago Carthaginiensis|Mago de Cartagine]]. L'ünificasiùn che l'[[Impêo Roman|impe(r)u rumàn]] u l'axeva dàu ae còste du Mediteraneu a l'ha fàu cresce ancù de ciü i traffeghi e a prudusiùn, cun de regiùi da Spagna e de l'Africa du Nòrd ch'e l'han vistu u svilüppu d'ina curtivasiùn quaxi indüstriâle, grassie a l'emanasiùn de de lezze cumme a ''Lex Marciana'' du [[II secolo|II seculu]], ch'e spunciavan a ciantà e a ineiguà e tère impe(r)iâli<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 111-113}}</ref>. A caütta de l'impe(r)u rumàn, l'espansciùn da [[Crestianêximo|religiùn cristiâna]] e, de dòppu, de siviltài islamiche, e l'han purtàu a 'n cangiamèntu intu mudéllu de cunsümmu, inte regiùi de prudusiùn e inte rée cumerciâli de l'ö(r)iu. I [[Repùbrica de Zena|zenesi]] e i [[Repùbrica de Venéçia|venesiài]] i se sun prufitài de [[Croxæ|cruxàe]] pe' svilüpà di gran traffeghi, ch'i rendevan bèn, cu'u Levante, ciü che pe' spuncià a curtivasiùn de l'u(r)iva e pe' fà frunte ai növi besögni purtài daa prudusiùn du [[Savón|saùn]], pe' cumm'u l'è cumpa(r)ìu intu [[IX secolo|IX seculu]], cuscì cumme pe' rifinì di tesciüi<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 114-116}}</ref>. A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a l'è cumensâ in'etài de espansciùn ch'a l'ha ti(r)àu avanti pe' de lungu, pe' purtà l'u(r)iva aa sò mascima estensciùn pe' terito(r)iu, spunciâ da 'na dumanda ch'a cresceva inta sucietài mudèrna e cun sèmpre ciü de indüstrie, dae frabiche du saùn, a quelle de tesciüi e intu setû da mecanica. Cu'a descuvèrta du [[Nêuvo Móndo|Növu Mundu]], i spagnòlli i l'han purtàu l'u(r)iva inte sò culònie de [[Americhe]], in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Méscico|Mescicu]], [[Perù|Perü]] (du [[1560]]), [[Cile]] e [[California]]. Inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], au mascimu svilüppu de campagne e de culònie de l'Euròpa, l'u(r)iva a l'è rivâ ascì aa sò mascima difüxùn. Scibèn che, du [[XX secolo|Növesèntu]], a süperficce a u(r)ive a secce ca(r)â, u cresce da resa inta curtivasiùn e inta maxinatü(r)a de l'ö(r)iu u l'ha fàu muntâ de sinque votte, fra u [[1903]] e u [[1998]], a prudusiùn mundiâle de ö(r)iu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 117-120}}</ref>. == Curtivasiùn == [[Immaggine:Olive niche.jpg|miniatura|Tère intu bacìn du Mediteraneu dunde l'u(r)iva a l'è curtivâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.researchgate.net/publication/261005349_Modelizacion_del_ciclo_fenologico_reproductor_del_olivo_Olea_europaea_L|tìtolo=Modelización del ciclo fenológico reproductor del olivo|outô=Jose Oteros|dæta=Frevâ 2014|léngoa=ES}}</ref>]] L'u(r)iva a l'è curtivâ pe'u ciü intu bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]], ciü che inte de âtre regiùi du mundu dau climma dife(r)ènte da quellu mediteraneu, ch'e se trövan in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Australia]], [[Cile]] e [[Perù|Pe(r)ü]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Mariela Torres, Pierluigi Pierantozzi, Peter Searles, M. Cecilia Rousseaux, Georgina García-Inza, Andrea Miserere, Romina Bodoira, Cibeles Contreras e Damián Maestri|dæta=27 utubre 2017|tìtolo=Olive Cultivation in the Southern Hemisphere: Flowering, Water Requirements and Oil Quality Responses to New Crop Environments|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 8|nùmero=1830|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5663689}}</ref>. === Cresce e difüxùn === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olea europaea young plant01.jpg|In'u(r)iva nuélla Olea europaea (base of tree).jpg|Èrbe(r)u cu'e ferle d'inta câsa Olive tree grafting.jpg|U(r)iva inse(r)ìa a cu(r)una </gallery> E u(r)ive e prefe(r)ìscen di terén ricchi de [[carcâ]], ancù meju se in sce de rive o de còste, cuscì cumme pe'i pòsti dau climma ciü vixìn aa ma(r)ìna. E ponen cresce inte ògni qualitài de terén lege(r)u, fina in sce de l'argilla che pe(r)ò a sciüghe bèn, mèntre inte tère ciü bune e patìscen ciü fassile de ma(r)utìe e e prudüxen de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] ciü grammu, cumm'u nutava zà u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]]. E u(r)ive e vegnen sciü bèn inti climmi câdi e inti pòsti au su(r)ìu, sènsa de punti lüveghi. E tempe(r)atü(r)e ciü basse de -10&nbsp;°C e ponen purtà a di dànni fina inte ciante ciü grosse mèntre che, pe' cuntru, i èrbe(r)i i scampan bèn ai mumènti de [[Sésia|sessia]], grassie ae sò [[Réixe|raìxe]] rexistènti e bèn spantegài. E u(r)ive e ponen restà in prudusiùn pe' di seculi, s'e sun scravài bèn e cun regularitài<ref>{{Çitta web|url=https://www.oliveoiltimes.com/world/preservation-of-monumental-olive-trees/50921|tìtolo=On the Preservation and Maintenance of Monumental Olive Trees|dæta=22 marsu 2016|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. E u(r)ive e se ponen spantegà inte de mane(r)e dife(r)ènti, faxèndune de [[Talea|talee]] o destacandune de [[Margòtta|ferle]]; i èrbe(r)i i taccan fassile in sce terén giüsti e, s'i sun tajài, i böttan turna cun de [[Fèrla|ferle]] dau seppu. De ciü, i se ponen curtivà partèndu fìn daa semènsa. A ògni moddu, a resa di èrbe(r)i nasciüi da ferle o daa semènsa a l'è ciütòstu scarsa e, pe' fâla vegnì meju, a cianta a l'è da [[Inestu|inse(r)ì]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=A. Lewington|outô2=E. Parker|tìtolo=Ancient Trees|ànno=1999|editô=Collins & Brown|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=114|ISBN=978-1-85585-704-9}}</ref>. Pe' agiütà a cianta a [[bötà]], u [[Pericàrpo|pe(r)icarpu]], ch'u l'è bagnàu d'ö(r)iu, u l'è inüme(r)ìu faxèndulu marsì in pôcu, o se nù u l'è ciumbàu inte l'ègua câda o int'ina sulusiùn alcalìna<ref>{{Çitta web|url=http://www.plantgrower.org/olive.html|tìtolo=Olive|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. Quandu che u frèidu ze(r)àu u fa di dànni o u massa e parte ciü âte de l'èrbe(r)u, u portainestu u pò scampà au mèximu e cacià turna di brutti, che a sò votta i vegnen di növi èrbe(r)i. Inte sta mane(r)a e u(r)ive e ponen resciu(r)ì pe' sò cuntu. Presèmpiu, quandu du [[1985]] ina gran ze(r)â in [[Toscann-a|Tuscâna]] a l'axeva strinàu tante u(r)ive in prudusiùn o bèn che vegge, u s'è previstu che i u(r)ivèi i se sa(r)ean repiài tèmpu de quattru o sinqu'ànni<ref>{{Çitta web|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/food/1985/08/18/the-italian-extra-virgin-olive-oil-disaster/2a00c9bc-ce00-4c99-8714-a2a7691a09d1/|tìtolo=The Italian Extra-Virgin Olive Oil Disaster|outô=Toni Lydecker|scîto=The Washington Post|dæta=18 agustu 1985|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. === Campâ === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Passo del Ginestro-uliveto.jpg|De [[Réa da u(r)ive|rée da u(r)ive]] a[[u Téstegu]] The Olive Harvest (1862-63), by Telemaco Signorini.jpg|A campâ a man, [[Telemaco Signorini]], [[1862]] COLLECTIE TROPENMUSEUM Olijfoogst met behulp van stokken TMnr 10028630.jpg|A batte cu'e [[Canna (cianta)|canne]], [[Maròcco|Maròccu]], [[1955]] Harvesting of olives 'salonenque' with comb.jpg|Petenetta da campà e u(r)ive, [[Fransa]] Old woman cleaning olives.jpg|Ina dònna [[Tunixia|tünisìna]] ch'a passa e u(r)ive au [[seassu]] Olivenernte.JPG|U(r)ive passài aa [[Chita(r)a (agricultü(r)a)|chita(r)a]] in [[Grêcia|Grecia]] Ilham Aliyev attended opening of olive oil and table olive products processing plant in Zira settlement 07.jpg|Macchina pe'a curtivasiùn indüstriâle, [[Azerbaijan|Azerbaigiàn]] </gallery> Inta regiùn du Mediteraneu e u(r)ive e sun campài a l'autünnu, a partì dau mese d'utubre<ref>{{Çitta web|url=https://www.organicfarming-italy.com/en/olive-harvest-2025-2026-europe/|tìtolo=Olive Harvest 2025/2026 Europe - Production, Quality & Outlook|dæta=27 frevâ 2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. De sòlitu, a ciü parte de u(r)ive a l'è campâ batèndu l'èrbe(r)u intregu o ina sò ramma aa votta. In âtru scistema duve(r)àu u l'è quellu de muntà cu'ina sca(r)a e campà e u(r)ive a man, metèndule int'in [[Sàcco|saccu]] o ina [[Sachetta (agricultü(r)a)|sachetta]] purtâ in scôsu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20131228120928/http://olivemuseum.com/harvest-olives.html|tìtolo=Methods for harvesting olive fruit|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. E u(r)ive da to(r)a e sun da campà cun di scistema ciü delicài, scicumme che i früti macài i ciappan in güstu ama(r)u: inte stu câxu, presèmpiu, quand'i se campan u se pòrta au còllu de [[Cavagna|cavagne]], dunde metìgheli a man. Inte de regiùi de l'[[Italia]], cumme a [[Liguria|Ligü(r)ia]], ciü che da [[Croaçia|Cruassia]] e da [[Grêcia|Grecia]], e u(r)ive e sun campài pe' tradisiùn a man, scicumme che u terén u l'è tròppu asidentàu pe' duve(r)âghe de macchine. De cunseguènsa, a segunda du scistema duve(r)àu i früti i sun campài sènsa gua(r)i de macaü(r)e, cuscì che u prudòttu, aa fìn, u riva a 'na qualitài bèn âta. Inte sti câxi, u se pò campà e u(r)ive dae ramme tajài da l'èrbe(r)u, travaju ch'u l'agiütta fina pe'a prudusiùn di ànni de dòppu<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=2006|méize=Primma/Stài|tìtolo=Unusual Olives|revìsta=Epikouria Magazine|léngoa=EN}}</ref>. A quantitài d'ö(r)iu intu frütu a cangia bèn fra ina cultivar e l'âtra; a ògni moddu u pe(r)icarpu, de sòlitu, u cuntegne fra u 60 e u 70% d'ö(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oliver Rackham|outô2=Jennifer Alice Moody|tìtolo=The making of the Cretan landscape|url=https://books.google.com/books?id=k4dHmA9jq4wC|ànno=1996|editô=Manchester University Press|léngoa=EN|ISBN=978-0-7190-3647-7}}, mensunàu inte: {{Çitta publicaçión|outô=F. R. Riley|ànno=2002|tìtolo=Olive Oil Production on Bronze Age Crete: Nutritional properties, Processing methods, and Storage life of Minoan olive oil|revìsta=Oxford Journal of Archaeology|volùmme=Vul. 21|nùmero=63|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1111%2F1468-0092.00149}}</ref>. === Minacce === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Bactrocera oleae g2 (cropped).jpg|In'u(r)iva cu'u vermu da musca au tersu stàddiu Prays oleae 1.jpg|De föje sgarbài daa camu(r)a de l'u(r)iva Spilocaea oleagina.jpg|E cunseguènse in sce föje da ''Venturia oleaginea'' Pseudomonas savastanoi g1.jpg|Ina massa purtâ daa rugna de l'u(r)iva Olivenhain mit Xylella fastidiosa bei Surano LE 190710.jpg|In u(r)iveu curpìu daa ''Xylella'' </gallery> Di gran dànni aa curtivasiùn i sun quelli fài daa [[musca de l'u(r)iva]] (''Bactrocera oleae''), ch'a l'inse(r)ìsce e sò öve intu frütu. A purpa in gì(r)u au garbu a finìsce pe' marsì e a vegne ama(r)a, cun l'u(r)iva ch'a nu se pò ciü mangià. U vermu da musca u pò purtà a perde du tüttu a prudusiùn de u(r)ive da to(r)a, mèntre a pò sbascià u prêxu de l'ö(r)iu de l'80%<ref>{{Çitta web|url=https://ipm.ucanr.edu/home-and-landscape/olive-fruit-fly/#gsc.tab=0|tìtolo=Olive Fruit Fly|outô=University of California|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref>. Dapöi u gh'è u vermu da [[camu(r)a de l'u(r)iva]], ''Prays oleae'', che de primma a ne [[Minatô (botànica)|sgarba e föje]] e lì drentu a vegne ina püpa. A segunda e a tersa generasiùn du mèximu ànnu e pòrtan pe' cuntru a di dànni ae föje, ae sciu(r)e e ai früti<ref>{{Çitta web|url=https://www.forestpests.eu/pest/prays-oleae|tìtolo=Prays oleae: Olive moth|outô=Forest Pests Europe|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref>. In funzu, a ''[[Venturia oleaginea]]'', u pò ferà i èrbe(r)i pe' ciü stagiùi daa fì(r)a, purtandu ina ma(r)utìa ch'a se mustra cun de macce scü(r)e in sce föje, cun di gran dànni ai u(r)ivèi. Intu detaju, sta ma(r)utìa a ne ruìna i früti, faxènduli maü(r)à ciü tardi e sbasciandune a resa de l'ö(r)iu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Friday O. Obanor, Monika Walter, E. Eirian Jones e Marlene V. Jaspers|ànno=2008|tìtolo=Effect of temperature, relative humidity, leaf wetness and leaf age on Spilocaea oleagina conidium germination on olive leaves|revìsta=European Journal of Plant Pathology|volùmme=Vul. 120|nùmero=3|pp=211-222|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1007%2Fs10658-007-9209-6}}</ref>. Pe'i [[Bacteria|bate(r)i]] u gh'è u ''[[Pseudomonas savastanoi]]'' pv. ''oleae'', ch'u pòrta aa "rugna de l'u(r)iva", ch'a se mustra cun de masse inti bötti da cianta<ref>{{Çitta publicaçión|outô=J. D. Janse|ànno=1982|tìtolo=Pseudomonas syringae subsp. savastanoi (ex Smith) subsp. nov., nom. rev., the bacterium causing excrescences on Oleaceae and Nerium oleander L.|revìsta=International Journal of Systematic Bacteriology|volùmme=Vul. 32|nùmero=2|pp=166-169|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1099%2F00207713-32-2-166}}</ref>, e a ''[[Xylella fastidiosa]]'', che dai agrümmi e dai vì a l'ha cumensàu a ferà e u(r)ive da [[Puggia|Püja]], cu'a ma(r)utìa dìta u [[cumplessu du secà lestu de l'u(r)iva]]<ref>{{Çitta web|url=http://ourenvironment.berkeley.edu/2015/02/minimizing-the-spread-of-disease-in-italys-famous-olive-trees/|tìtolo=Minimizing the Spread of Disease in Italy's Famous Olive Trees|scîto=Our Environment at Berkeley|editô=University of California, Berkeley|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-32031233|tìtolo=EU warning as olive tree disease spreads in Italy|dæta=24 marsu 2015|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.atlasobscura.com/articles/olive-oil-disease-italy|tìtolo=The Farmer Trying to Save Italy's Ancient Olive Trees|outô=Agostino Petroni|dæta=29 arvì 2021|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref>. U sò [[Vetô (epidemiologîa)|vetû]] prinsipâle u l'è ''[[Philaenus spumarius]]''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=G. P. Martelli, D. Boscia, F. Porcelli e M. Saponari|ànno=2015|tìtolo=The olive quick decline syndrome in south-east Italy: A threatening phytosanitary emergency|revìsta=European Journal of Plant Pathology|volùmme=Vul. 144|nùmero=2|pp=235-243|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1007%2Fs10658-015-0784-7}}</ref>. Inte tère ciü a setentriùn dunde se trövan di u(r)ivèi, cumme inte l'[[Italia]] du nòrd, inta [[Fransa]] du süd e in [[Svissea|Svisse(r)a]], e u(r)ive e patìscen ascì u ze(r)u<ref>{{Çitta web|url=https://www.patrimoineculinaire.ch/Prodotti#471|tìtolo=Olio d'oliva ticinese|léngoa=IT|vìxita=2026-10-30}}</ref>. E bu(r)iâne de vèntu e d'ègua ch'e dü(r)an pe' di giurni au tèmpu de campâ e u(r)ive e ponen purtà a di dànni. Inte parte ciü frèide de l'entrutèra du Mediteraneu a curtivasiùn de l'u(r)iva a lascia u pòstu a quella de âtri èrbe(r)i da frütu, pe'u ciü de [[Castagna|castagne]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Mazzoleni|tìtolo=Recent Dynamics of the Mediterranean Vegetation and Landscape|url=https://books.google.com/books?id=s88vzd9PwkkC|ànno=2004|editô=John Wiley & Sons|léngoa=EN|p=145|ISBN=978-0-470-09370-2}}</ref>. === Va(r)ietài === U gh'è de sentenàe de qualitài de u(r)ive, cunscide(r)ài cumme de sò [[cultivar]]<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|tìtolo=World Olive Encyclopedia|ànno=1996|editô=International Olive Council|léngoa=EN|capìtolo=Cultivars|ISBN=978-84-01-61881-9}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Fabrizia Lanza|tìtolo=Olive: A Global History|ànno=2012|editô=Reaktion Books|léngoa=EN|pp=106-110|ISBN=978-1-86189-972-9}}</ref>. Fra 'na va(r)ietài e l'âtra se ghe ponen truvà di cangiamènti impurtanti intu cu(r)û, inte dimensciùi, inta furma e inte carateristiche du svilüppu de l'u(r)iva, ciü che in sce qualitài de l'ö(r)iu ch'u se ne franze<ref name=":3" />. Ina va(r)ietài d'u(r)iva a pò êsse da ö(r)iu, da to(r)a o buna pe' tütte due<ref>{{Çitta lìbbro|outô=A. Garrido Fernandez|outô2=M. J. Fernandez-Diez|outô3=M. R. Adams|tìtolo=Table Olives: Production and Processing|ànno=1997|editô=Springer|léngoa=EN|pp=23-45|ISBN=978-0-412-71810-6}}</ref>. Scicumme che tante va(r)ietài d'u(r)iva e sun quaxi du tüttu o du tüttu [[Outoinconpatibilitæ|autu-incumpatibili]], e sun de sòlitu ciantài a cubbie, cu'ina cultivar prima(r)ia e üna segunda(r)ia, sernüa pe'a sò capacitài de fecundà a prima(r)ia. U scistema de autuincumpatibilitài u cumprènde numma che dui gruppi, basài in sc'in [[gêne]] ch'u g'ha giüstu dui [[Alêle|alêli]] e ch'u pòrtan aa fòrte autu-sterilitài ch'a s'è truvâ inte l'u(r)iva<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Mariotti, Saverio Pandolfi, Isabelle De Cauwer, Pierre Saumitou-Laprade, Philippe Vernet et al.|ànno=2021|tìtolo=Diallelic self-incompatibility is the main determinant of fertilization patterns in olive orchards|revìsta=Evolutionary Applications|volùmme=Vul. 14|nùmero=4|pp=983-995|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8061272}}</ref>. Pe' mezzu de pröve de selesiùn in sce l'u(r)iva u s'è mi(r)àu pe'u ciü de ti(r)à fö(r)a di ibridi cun de carateristiche ch'e vegnissen a taju ai cuntadìn, a cumensà daa rexistènsa aa ma(r)utìa purtâ dai funzi du genere ''[[Verticillium]]''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Pedro Valverde, Diego Barranco, Francisco Javier López-Escudero, Concepcion Munoz Díez e Carlos Trapero|dæta=22 frevâ 2023|tìtolo=Efficiency of breeding olives for resistance to Verticillium wilt|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 14, 1149570|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9994353/}}</ref>. === Specie invasiva === [[Immaggine:Invasive weeds in the adelaide hills.jpg|miniatura|De u(r)ive intu mezzu a de âtre ciante invasive in sce [[Adelaide Hills]]|sinistra]] Fìn da quandu s'è cumensàu a curtivâla, l'u(r)iva a l'è turnâ pa(r)egge votte au sò [[Spêce sarvæga|stàttu sarvègu]], cun ste ciante ch'e l'han fina piàu u pòstu de pupulasiùi sarvège u(r)igina(r)ie de l'Euròpa de meridiùn<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roselyne Lumaret|outô2=Noureddine Ouazzani|ànno=2001|tìtolo=Ancient wild olives in Mediterranean forests|revìsta=Nature|volùmme=Vul. 413|nùmero=6857|p=700|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1038%2F35099680}}</ref>. Inte l'[[Australia do Sud|Australia du Süd]] l'u(r)iva a l'è cunscide(r)â cumme ina specie invasiva, u(r)igine de tanti dànni ae ciante du pòstu. Inte ste tère a sò semènsa a l'è spantegâ daa [[Vórpe róssa|vurpe russa]], in'âtra specie ch'a gh'è stâ intrudòtta, e da di uxelli cumme u [[Stronéllo|strunéllu eurupeu]] e l'[[emu]]. I òssi i böttan cuscì inti bòschi, pe' creà in ambiènte scü(r)u ch'u suffuca i brutti di èrbe(r)i du pòstu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=D. H. R. Spennemann|outô2=L. R. Allen|ànno=2000|tìtolo=Feral olives (Olea europaea) as future woody weeds in Australia: a review|revìsta=Australian Journal of Experimental Agriculture|volùmme=Vul. 40|nùmero=6|pp=889-901|léngoa=EN|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2000AuJEA..40..889S}}</ref>. Scicumme che u climma de sta regiùn u l'è seccu e zà bèn a pe(r)ìgu du brüxâ, l'u(r)iva sarvèga, ch'a l'è pina d'ö(r)iu, a fa muntà du bellu stu genere de pe(r)ìgu inti bòschi [[Sclerofìllo|sclerufilli]] ch'i se ghe trövan<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130205144030/http://www.pir.sa.gov.au/__data/assets/pdf_file/0019/37900/Olives_weed.pdf|tìtolo=Olives as Weed|outô=Animal and Plant Control Commission of South Australia|léngoa=EN|vìxita=2026-10-29}}</ref>. == Prudusiùn == [[Immaggine:Porducción de olivas.PNG|miniatura|'''o&nbsp;'''=&nbsp;100.000 tunelàe/ànnu; a pusisiùn di tundìn a l'è indicativa.]] E u(r)ive e sun fra i èrbe(r)i da frütu ciü spantegài au mundu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20070313202743/http://apps3.fao.org/wiews/olive/intro.jsp|tìtolo=FAO, 2004|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>. Du [[2024]], inte 58 stàtti di sinque cuntinènti u gh'é(r)a di u(r)ivèi cumerciâli<ref>{{Çitta web|url=https://www.oliveoiltimes.com/business/global-olive-oil-production-hits-record-3-5-million-tons/142651|tìtolo=Global Olive Oil Production Hits Record 3.5 Million Tons|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>, ch'i cruvivan in'estensciùn de ciü o mênu 11,6 miliùi de ètta(r)i, ch'u l'è tòstu in quartu da süperficce destinâ de fissu ae curtivasiùi<ref name=":4">{{Çitta publicaçión|outô=L. Fernández-Lobato, B. Ruiz-Carrasco, M. Tostado-Véliz, F. Jurado e D. Vera|dæta=25 frevâ 2024|tìtolo=Environmental impact of the most representative Spanish olive oil farming systems: A life cycle assessment study|revìsta=Journal of Cleaner Production|volùmme=Vul. 442|nùmero=141169|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1016%2Fj.jclepro.2024.141169}}</ref>. Pe' cunfruntu, du [[2011]] u gh'é(r)a 9,6 miliùi de ètta(r)i curtivài a u(r)ive, in'estensciùn ciü che duggia de quant'u l'è dedicàu ae [[Mei|mè(r)e]], ae [[Banana|banane]] o ai [[Màngo|manghi]]; u gh'è numma che e [[Pàrma da còcco|parme da coccu]] e [[Pàrma da êuio|quelle da ö(r)iu]] ch'e cröven in'estensciùn ciü grande<ref>{{Çitta web|url=http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567#ancor|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>. Segundu a [[Food and Agriculture Organization]] (FAO), i 10 prudutûi ciü impurtanti i se trövan tüttu inta regiùn du Mediteraneu, pe' cruvì u 95% da prudusiùn mundiâle de u(r)ive<ref>{{Çitta web|url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL/visualize|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>. A [[Spagna]] a l'è u primmu prudutû mundiâle e u stàttu cun ciü tère dedicàe aa curtivasiùn de l'u(r)iva, cun ciü de 180 miliùi de èrbe(r)i spantegài in sce ciü de 2.507.684&nbsp;ha, cun dòppu a [[Tunixia|Tünisìa]] (1.746.360&nbsp;ha) e l'[[Italia]] (1.143.363&nbsp;ha)<ref name=":4" />. In Italia l'u(r)iva a l'è curtivâ pe'u ciü au meridiùn, dund'u se campa i trèi quarti da prudusiùn, mèntre u ghe n'è de mênu au nòrd, ciü frèidu, che pe(r)ò u l'ha vistu cresce a sò prudusiùn, survetüttu inti micru-climmi ciü câdi da [[Liguria|Ligü(r)ia]] e de culìne in gì(r)u au [[Lago de Garda|lagu de Garda]]. Intu detaju, u gh'è in sci 170 miliùi de ciante spartìe fra 'n miliùn de imprese agricule<ref>{{Çitta web|url=http://www.madeinsouthitalytoday.com/made-in-italy-olive-oil.php|tìtolo=Italy olive oil production|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>. Pe' l'ö(r)iu d'u(r)iva, a Spagna a l'è au primmu pòstu pe' prudusiùn, cu'u 25% de l'ö(r)iu maxinàu inte tüttu u mundu, cun dòppu l'Italia, u [[Maròcco|Maròccu]] e a Tünisìa<ref>{{Çitta web|url=https://www.oliveoilworldcongress.com/olive-oil-global-production-could-decrease-20-due-to-global-warming|tìtolo=Olive oil global production could decrease 20% due to global warming|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>. L'[[Union Europea|Uniùn Eurupea]], pe'u ciü pe' mezzu da Spagna, da [[Grêcia|Grecia]] e de l'Italia, a rapresènta tòstu u 60% da prudusiùn mundiâle d'ö(r)iu d'u(r)iva<ref name=":4" />. {| class="wikitable sortable" |+Prudutûi prinsipâli (2016)<ref>{{Çitta web|url=http://faostat.fao.org/|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref> !Stàttu !Prudusiùn [t] !Estensciùn [ha] !Resa [t/ha] |- |Mundu | style="text-align:right;" |19.267.000 | style="text-align:right;" |10.650.000 | style="text-align:right;" |1,8091 |- |{{Scìnbolo|Flag of Europe.svg}} [[Union Europea|Uniùn Eurupea]] | style="text-align:right;" |11.686.528 | style="text-align:right;" |5.028.637 | style="text-align:right;" |2,3240 |- |{{Scìnbolo|Flag of Spain.svg}} [[Spagna]] | style="text-align:right;" |6.560.000 | style="text-align:right;" |2.573.000 | style="text-align:right;" |2,5490 |- |{{Scìnbolo|Flag of Greece.svg}} [[Grêcia|Grecia]] | style="text-align:right;" |2.343.000 | style="text-align:right;" |887.000 | style="text-align:right;" |2,6414 |- |{{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia]] | style="text-align:right;" |2.092.000 | style="text-align:right;" |1.165.000 | style="text-align:right;" |1,7950 |- |{{Scìnbolo|Flag of Turkey.svg}} [[Turchia|Türchìa]] | style="text-align:right;" |1.730.000 | style="text-align:right;" |846.000 | style="text-align:right;" |2,0460 |- |{{Scìnbolo|Flag of Morocco.svg}} [[Maròcco|Maròccu]] | style="text-align:right;" |1.416.000 | style="text-align:right;" |1.008.000 | style="text-align:right;" |1,4044 |- |{{Scìnbolo|Flag of Syria (2025-).svg}} [[Sciria|Scì(r)ia]] | style="text-align:right;" |899.000 | style="text-align:right;" |765.000 | style="text-align:right;" |1,1748 |- |{{Scìnbolo|Flag of Tunisia.svg}} [[Tunixia|Tünisìa]] | style="text-align:right;" |700.000 | style="text-align:right;" |1.646.000 | style="text-align:right;" |0,4253 |- |{{Scìnbolo|Flag of Algeria.svg}} [[Algerîa|Alge(r)ìa]] | style="text-align:right;" |697.000 | style="text-align:right;" |424.000 | style="text-align:right;" |1,6437 |- |{{Scìnbolo|Flag of Egypt.svg}} [[Egitto|Egittu]] | style="text-align:right;" |694.000 | style="text-align:right;" |67.000 | style="text-align:right;" |6,7293 |- |{{Scìnbolo|Flag of Portugal_(official).svg}} [[Portogallo|Purtugallu]] | style="text-align:right;" |617.000 | style="text-align:right;" |355.000 | style="text-align:right;" |1,7394 |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Marie-Claire Amouretti|outô2=Georges Comet|tìtolo=Le Livre de l'olivier|ànno=2000|editô=Aix-en-Provence|çitæ=ÉDISUD|léngoa=FR|cid=Amouretti & Comet, 2000|ISBN=978-2-7449-0198-0}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Plantae]] [[Categorîa:Agricoltua]] pnz4vujnb2sq96ptcyq8jwytimp9xk5 Piæ 0 33376 275254 275237 2026-11-02T13:37:11Z Michæ.152 13747 275254 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} E '''piæ''' ò '''peæ'''<ref>Dîte ascì ''peräe'' inta [[Valàdda do Nervia|Valàdda do Nèrvia]], ''prè'' a [[Garesce|Garésce]], ''pe(r)è'' a [[Arbenga|Arbénga]], ''perè'' a-o [[Finô|Finâ]], ''přóie'' a [[Oseria|Osìlia]], ''peè'' a [[Sann-a|Savónn-a]], ''pŕoie'' a [[Giusvala|Giusvàlla]], ''prai/praie'' a-o [[Sascê]], ''přôie'' a [[Oâ]], ''přåie'' a [[Mason|Masón]], ''prè'' a [[Seravalle|Seravàlle]].</ref> són unn-a preparaçión tradiçionâ da cuxìnn-a pövia e contadìnn-a a bâze de [[Castàgna|castàgne]]. L'é 'na riçètta difûza inte tànte regioìn d'[[Italia|Itàlia]] e in [[Liguria|Ligùria]] ascì, sorviatùtto inte zöne de l'entrotæra e di brìcchi. E piæ se distìngoan da-i [[balétti]], ö sæ e castàgne che vêgnan bogîe con tùtta a scòrsa. [[File:Piæ (castàgne).jpg|thumb|Piæ into læte|centro]] == Riçètta == === Ingrediénti === * Castàgne frésche * Ægoa * Sâ * Fenogétto ò öféuggio === Preparaçión === Pe prìmma cösa mondâ e castàgne: levâ a scòrsa estèrna con l'agiùtto de 'n cotéllo, sénsa tocâ o lùggio, ö sæ a pelétta intèrna ciù sotî e velutâ ch'a l'inghéugge o frûto. Métte e castàgne inte 'na pignàtta d'ægoa fréida, insémme a 'n masétto de [[fenogétto sarvægo]] (ò dónca de l'[[öféuggio]]) e-a sâ gròssa. Lasciâ chêuxe ciù ò mêno pe mez'ôa da quànde l'ægoa a coménsa a bogî, fìn a che e castàgne vêgnan ténie. Levâ da-o féugo e peâ do tùtto e castàgne, levàndo o lùggio ascì, tànto che són ancón câde. E piæ pêuan êse servîe da sôle, in abondànte [[læte]] fréido ò into cafè e læte. == Nòtte == <references/> == Âtri progètti == {{Cuxinn-a ligure}} [[Categorîa:Cuxìnn-a lìgure]] l9rqjaabve36pim2i4kzors3vxth0l5 275256 275254 2026-11-03T08:12:34Z Michæ.152 13747 275256 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} E '''piæ''' ò '''peæ'''<ref>Dîte ascì ''peräe'' inta [[Valàdda do Nervia|Valàdda do Nèrvia]], ''prè'' a [[Garesce|Garésce]], ''pe(r)è'' a [[Arbenga|Arbénga]], ''perè'' a-o [[Finô|Finâ]], ''přóie'' a [[Oseria|Osìlia]], ''peè'' a [[Sann-a|Savónn-a]], ''pŕoie'' a [[Giusvala|Giusvàlla]], ''prai/praie'' a-o [[Sascê]], ''přôie'' a [[Oâ]], ''přåie'' a [[Mason|Masón]], ''prè'' a [[Seravalle|Seravàlle]], ''pelâe'' a [[Borzonasca|Borzonàsca]], ''plà'' a [[Bórgo]].</ref> són unn-a preparaçión tradiçionâ da cuxìnn-a pövia e contadìnn-a a bâze de [[Castàgna|castàgne]]. L'é 'na riçètta difûza inte tànte regioìn d'[[Italia|Itàlia]] e in [[Liguria|Ligùria]] ascì, sorviatùtto inte zöne de l'entrotæra e di brìcchi. E piæ se distìngoan da-i [[balétti]], ö sæ e castàgne che vêgnan bogîe con tùtta a scòrsa. [[File:Piæ (castàgne).jpg|thumb|Piæ into læte|centro]] == Riçètta == === Ingrediénti === * Castàgne frésche * Ægoa * Sâ gròssa * Fenogétto ò öféuggio === Preparaçión === Pe prìmma cösa mondâ e castàgne: levâ a scòrsa estèrna con l'agiùtto de 'n cotéllo, sénsa tocâ o lùggio, ö sæ a pelétta intèrna ciù sotî e velutâ ch'a l'inghéugge o frûto. Métte e castàgne inte 'na pignàtta d'ægoa fréida, insémme a 'n masétto de [[fenogétto sarvægo]] (ò dónca de l'[[öféuggio]]) e-a sâ gròssa. Lasciâ chêuxe ciù ò mêno pe mez'ôa da quànde l'ægoa a coménsa a bogî, fìn a che e castàgne vêgnan ténie. Levâ da-o féugo e peâ do tùtto e castàgne, levàndo o lùggio ascì, tànto che són ancón câde. E piæ pêuan êse servîe da sôle, in abondànte [[læte]] fréido ò into cafè e læte. == Nòtte == <references/> == Âtri progètti == {{Cuxinn-a ligure}} [[Categorîa:Cuxìnn-a lìgure]] abv8qy6txdau1uu4yqse68lgam6pupe Lamborghini 0 33377 275247 275241 2026-11-02T12:09:32Z N.Longo 12052 formattaçion 275247 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} {{Inpréiza |nómme = Automobili Lamborghini |inmàgine = Lamborghini, Sant'Agata Bolognese, Bologna.jpg |didascalîa = A sede da Lamborghini à [[Sant'Agâ Bologneise]] |fórma de socjêtæ = Soçietæ pe açioin |dæta fondaçión = 7 de mazzo do 1963 |lêugo fondaçión = [[Sant'Agâ Bologneise]] |fondatoî = Ferruccio Lamborghini |naçión = ITA |setô = Automòbilistico |prodûti = Automòbile |scîto = https://www.lamborghini.com/it-en }} L''''Automobili Lamborghini S.p.A.''' a l'é unn'[[açienda automòbilistica]] [[Italia|italiaña]] ch'a fa parte, da-o 1998, do gruppo [[Volkswagen]]. A l'é conosciua pe-a produçion de machine sportive, super sportive e de luscio.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/lamborghini/|tìtolo=Lamborghini - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2 de novembre do 2026}}</ref> Inandiâ a-i 7 de mazzo do 1963 da Ferruccio Lamborghini, a propietæ de l'açienda a l'é stæta italiaña fin a-o fallimento into 1980. Dòppo a l'é stæta rilevâ da-o gruppo [[Fransa|franco]]-[[Svissea|svissero]] Mimran, pe pöi passâ a-a [[Chrysler]] into 1987. Into 1998, o pacchetto açionäio de maggioransa o l'é stæto venduo à l'[[Audi]], do gruppo tedesco [[Volkswagen]].<ref name=":1" /> == Nòtte == <references /> {{Clear}} == Atri progetti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Inpréize de l'Itàlia]] [[Categorîa:Açiende automòbilistiche]] db0qol75izftasri9ca6zubpdjoxdhw Sant'Agâ Bologneise 0 33378 275248 275246 2026-11-02T12:21:53Z N.Longo 12052 formattaçion 275248 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} {{Divisione amministrativa |Nome = Sant'Agâ Bologneise |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{It}} ''Sant'Agata Bolognese''</div> |Panorama = Lamborghini, Sant'Agata Bolognese, Bologna.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Sede da [[Lamborghini]]</div> |var-localizaçión = Localizzaçion |var-stâto = Stato |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Region]] |Divisione amm grado 1 = Emilia-Romagna |var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Çittæ metropolitaña]] |Divisione amm grado 2 = Bològna |var-aministraçión = Amministraçion |var-aministratô_locâle = [[Scindico]] |Amministratore locale = Giuseppe Vicinelli |Partito = Lista civica de çentro-drita |Data elezione = 26-5-2014 |Data rielezione = 27-05-2019, 10-06-2024 |Mandato = 3 |var-teritöio = Territöio |var-altitùdine = Ertessa |var-superfìcce = Superfiçie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 7352 |Aggiornamento abitanti = 31-5-2026 |var-âtre_informaçioìn = Atre informaçioin |var-prefìsso = Prefisso |var-fûzo_orâio = Fuso oräio |var-cod._cadàstro = Cod. cadastro |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 2187 |var-patrón = Patron |Patrono = Sant'Agâ |var-festîvo = Festivo |Festivo = [[5 frevâ|5 de frevâ]] |var-cartografîa = Cartografia |Mappa = Map of comune of Sant'Agata Bolognese (province of Bologna, region Emilia-Romagna, Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçion de Sant'Agâ Bologneise inta çittæ metropolitaña de Bològna. |var-scîto_ofiçiâ = Scito ofiçiâ }} '''Sant'Agâ Bologneise''' (''Sant'Èghete'' in dialetto bologneise occidentale, ''Sant'Ègata'' in dialetto bologneise<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Lepri|outô2=Daniele Vitali (a cua de)|tìtolo=Dizionario Bolognese Italiano / Italiano-Bolognese|url=http://books.google.com/books?id=jku3XIqERiEC&pg=PA348|ànno=2007|editô=Pendragon|çitæ=Bològna|léngoa=EML, IT|pp=348-354|ISBN=978-88-8342-594-3}}</ref> de çittæ) a l'é 'n [[Comun|commun]] [[Italia|italian]] con 7.352 abitanti<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?a=2026&i=D7B|tìtolo=Bilancio demografico mensile anno 2026 (dati provvisori)|outô=ISTAT|léngoa=IT|vìxita=2 de novembre do 2026}}</ref> da [[Çittæ metropolitann-a de Bologna|çittæ metropolitaña de Bològna]] in [[Emilia-Romagna]]. == Geografia == {{Seçión vêua}} == Stöia == {{Seçión vêua}} == Abitanti == {{Seçión vêua}} == Pòsti de interesse == {{Seçión vêua}} == Coltua == {{Seçión vêua}} == Economia == {{Seçión vêua}} == Feste e fee == {{Seçión vêua}} == Spòrt == {{Seçión vêua}} == Amministraçion == {{Seçión vêua}} == Vie de communicaçion == {{Seçión vêua}} == Nòtte == <references /> {{Clear}} == Atri progetti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Çittæ metropolitann-a de Bologna]] dsr0xtdkrsjns96tgekw4m3kz5ca86t Sant'Agata Bolognese 0 33379 275249 2026-11-02T12:22:22Z N.Longo 12052 + rdr 275249 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Sant'Agâ Bologneise]] 94nze3hdxxrq1n9l9ybqkag2rqzgfbw