Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 1614 275275 275198 2026-11-04T17:32:43Z N.Longo 12052 e 275275 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Arbenga |Tipo = [[comun|cumün]] |Panorama = Albenga.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panu(r)àmma de Arbenga versu u mâ</div> |Bandiera = Flag of Albenga.svg |Voce bandiera = Bande(r)a d'Arbenga |Stemma = Albenga-Stemma.svg |Voce stemma = Bande(r)a d'Arbenga#Stemma sivicu |var-detàggi = detai |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Riccardo Tomatis |Partito = liste siviche de sèntru-scinistra |Data elezione = 9-6-2019 |Mandato = 2 |Data rielezione = 10-6-2024 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = [[1861]] |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 23470 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidènte ai 30 de utubre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-denscitæ = Denscitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = [[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]], [[Campugexa]], [[Leca (Arbenga)|Leca]], [[Lüxignan|Lüxignàn]], [[Sàlia]], [[San Fé (Arbenga)|San Fé]] |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Arasce|A(r)àsce]], [[Arnascu]], [[Cixan|Cixàn]], [[Utuê]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Villanöva|Villanöva d'Arbenga]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 1203 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = arbenganesi<br />arbenganexi<br />ingàuni |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[San Michê|San Michê Arcange(r)u]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[29 seténbre|29 de setèmbre]] |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Albenga (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn da sitè de Arbenga inta pruvinsa de Savuna |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Arbenga'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|[ar'beŋɡa]|lij}}<ref name="Conseggio">{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/albenga/|tìtolo=Arbenga|outô=Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure|scîto=Deize, diçionäio italian-zeneise|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2024-08-09}}</ref>, scrìtu de lungu ''Arbenga'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=Arasce|léngoa=LIJ, IT|pp=12, 93}}</ref>, [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, [[Dialettu garescìn|garescìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Piero Camelia|outô2=Romano Nicolino|outô3=Rodolfo Pelagatti|tìtolo=Vocabolario Italiano-Garessino|ànno=2020|editô=Araba Fenice Edizioni|çitæ=Cuni|léngoa=LIJ, IT}}</ref> e [[Lengoa zeneize|zenese]]-[[Grafia unitäia|grafìa ünitâ(r)ia]]<ref name="Conseggio" />, scrìtu ''Arbénga'' in [[Dialéttu priéze|priese]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=3}}</ref>, [[Dialetto brigasco|brigascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luisa Lanteri|outô2=Carlo Lanteri|tìtolo=Il sapere degli upeghesi|ànno=2015|editô=Associazione Fondiaria Upega|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=30|url=https://opac.sbn.it/risultati-ricerca-avanzata/-/opac-adv/detail/LIG0255448?}}</ref> e [[Lengoa zeneize|zenese]]-[[Grafîa ofiçiâ|grafìa ufisiâle]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=albenga|tìtolo=Arbénga - TIG|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-08-09}}</ref>, ''Albenga'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>.|group=n.}} (''Albenga'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina [[Çitæ|sitè]] e [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligü(r)e]] de 23.470 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/> inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], dund'a l'è a segunda pe' pupulasiùn. A se tröva inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna]] ciü estesa da Ligü(r)ia e in sce zine d[[a Sènta]]; u sò terito(r)iu u cumprènde ascì a segunda ìsu(r)a ligü(r)e pe' süperficie, a [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]].<ref name="Sapere">{{Çitta web|url=https://www.sapere.it/enciclopedia/Alb%C3%A9nga.html|tìtolo=Albénga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-09}}</ref><ref name="Enciclopedia Italiana">{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Gribaudi, Piero Barocelli, Antonio Canepa e A. Jahn Rusconi|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/albenga_(Enciclopedia-Italiana)/|ànno=1929|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Albenga}}</ref> Arbenga a l'è üna de sitè ciü antìghe da regiùn: zà capitâle di [[Ingauni|Ligü(r)i Ingàuni]], alantu(r)a ciamâ ''[[Albium Ingaunum|Album Ingaunum]]'', cu'a cunquista rumâna du [[181 a.C.]] a vegne u riccu ''[[municipium]]'' de ''[[Albingaunum]]'', traversàu dai tèmpi d'[[Aogusto|Augüstu]] daa cuscì dìta ''[[Via Julia Augusta]]''. Sêde d'ina [[Diocexi de Arbenga e Impeia|sò diocexi]] dau [[451]], a l'è atacâ dai barba(r)i e ricustruìa dai bizantìn; cu'i Franchi a vegne capitâle de [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu]] e a patìsce di atacchi saracén. Dau [[950]] a l'è inta [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]] e, vegnüa cumün indipendènte du Mille, a pìa parte aa [[Primma Croxâ|Primma Cruxâ]]. In aleànsa cun [[Pisa]] e cun l'agiüttu du [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)igu II]] a se regi(r)a cuntru [[Zena]] insemme ae âtre sitè da [[Rivêa|Rive(r)a]], ma a ne sciorte batüa du [[1251]], intrandu int'ina lunga crisi vegnüa pezzu cu'a pèste du [[1348]]. Du [[1625]] a se issa turna cuntru a Zena e a se cunsegna au Vito(r)iu Amedeu de Savoia. Aa fìn, dai ànni da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligü(r)e]], a sitè a và apröu au camìn stò(r)icu du rèstu da Ligü(r)ia.<ref name="Sapere" /><ref name="Enciclopedia Italiana" /><ref name="Enciclopedia online">{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/albenga/|tìtolo=Albenga - Enciclopedia online|léngoa=IT|vìxita=2024-08-09}}</ref> Arbenga a g'ha ina lunga tradisiùn cumme grande sèntru agriculu; cu'u tèmpu u l'è pe(r)ò vegnüu ciü impurtante u türismu, a l'imprinsippiu ligàu ai bagni ma au dì d'ancöi sèmpre ciü de genere cultü(r)âle, grassie ai sò müsei e e sò architetü(r)e. Fra sti chi se pò fà mensciùn du [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Müseu Sivicu]], ch'u cumprènde l'[[Batiste(r)u d'Arbenga|antìgu batiste(r)u]] du [[V secolo|V seculu]], u [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]] e u [[Müseu Navâle Rumàn]]; fra e architetü(r)e e nu mancan gêxe, a partì daa catedrâle, sciti archeulogichi, palàssi stò(r)ichi e e sò tûre<ref name="Sapere" /><ref name="Enciclopedia online" />, scimbulu da sitè che, defèti, a g'ha u survenumme de "sitè de sèntu tûre".<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=935|volùmme=Vul. II}}</ref> {{Çitaçión|Arbenga, chi nu g'ha da fà, nu ghe vegna.|Pruvèrbiu e moddu de dì tipicu in sce Arbenga}} == Geugrafìa == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:A Ciànn-a (Arbénga) - vìsta da-o Pìsso Cerêza (3).jpg|[[Ciâna d'Arbenga|A Ciâna]] dau Pissu Ce(r)esa Immaggine:Isola Gallinara.JPG|[[Ìsua Gainâa|L'Isu(r)a]] daa ''[[Via Julia Augusta]]'' Immaggine:Confluenza Neva Arroscia.png|U [[Turénte Nêva|Nêva]] e l'A(r)òscia ch'i se zunzen a furmà [[A Sènta]] </gallery> A sitè a se tröva in scia [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna aluviunâle]] ch'a s'è furmâ pe' vìa de l'impimèntu de 'na grossa insenatü(r)a pliucénica 'traversu i mate(r)iâli purtèi a valle daa scciümè(r)a dìta [[A Sènta]], che intu traciàu d'ancöi a passa a meridiùn du sèntru sitadìn. Sta ciâna lì a l'è a ciü grossa da [[Liguria|Ligü(r)ia]] e a mesü(r)a inte tüttu 36,51&nbsp;kmq, andandu a cruvì ascì i paìsi da vixìn. A dà u(r)igine aa Sènta i sun i turènti [[Turénte Nêva|Nêva]] e [[Scciümme A"osa|A(r)òscia]], che i se zunzen inta lucalitè de Mescce, fra Leca e A Bastìa, trèi chilòmetri primma de fuxà in Arbenga, inte vixinanse du [[Câu da Lêna]].<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''L'ambiente naturale'', pp. 7-8}}</ref> U terito(r)iu cumünâle u se estènde versu punènte fìn dau Riàn da Cu(r)umbe(r)a, ch'u se tröva inta regiùn cu'u mèximu numme in sci cunfìn cun [[Arasce|A(r)àsce]], tòstu dui chilòmetri a punènte da bucca da Sènta. Stu cunfìn chi u sa(r)ea stètu de lungu dibatüu e dunca fissàu daa prefetü(r)a numma inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e u passe(r)ea pe'u cuscì dìtu [[Câu de Vaìn]]<ref>{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X023/Relazione_Paraggio_Vadino.pdf|tìtolo=Relazione Paraggio Vadino, da Punta Cippo a Capo Lena (foce del fiume Centa)|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, inta lucalitè de Maimuna.<ref name="”Vaìn”">{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino|url=https://books.google.com/books?id=H06DzgEACAAJ|ànno=2021|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=13-16|capìtolo=Geografia del luogo|ISBN=88-88-39761-2}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Moscardini|tìtolo=Albenga da Napoleone all'unità d'Italia 1794-1861|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/412/c/13/s/13/albenga-da-napoleone-allunita-ditalia-1794-1861.html|ànno=2011|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=137|capìtolo=Il confine tra Alassio e Albenga (n.1)}}</ref> A ògni moddu u nu l'è stètu marcàu seguèndu u spartiègua<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/02laliggia/documenti/SV_LaLiggia_RelazioneGenerale_rev01.pdf|tìtolo=La Liggia, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, scicumme ch'u remunta e u prusegue inta diresiùn du [[Munte Russu]] (242&nbsp;m), ch'u l'è ancù tüttu inti cunfìn d'Arbenga. Da chi u traciàu di cunfìn u se cega versu punènte, fìn au meridiùn da simma di munti [[Munte Bignun (Arasce)|Bignùn]] (521&nbsp;m)<ref>{{Çitta web|url=http://www.verdeazzurroligure.com/index_htm_files/21%20-%20Albenga%20-%20Alassio%20nuovo.pdf|tìtolo=Anello Alassio-Albenga, accesso al Monte Bignone e Via Romana|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref> e [[Munte Castelâ (Arasce)|Castelâ]] (508 m) ch'i restan du tüttu in A(r)àsce. Versu levante a fà da cunfìn cu'u [[U Sejô|Se(r)iâ]] a l'è invêce a [[Carènda (turènte)|Ca(r)ènda]], turènte ch'u l'ha in cursu abasta lungu, ch'u riva a pôcu mênu de 6 chilòmetri<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/04carenda/documenti/SV_Carenda_RelazioneGenerale_rev02.pdf|tìtolo=Carenda, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, nascèndu au de sutta du [[Munte Pesartu]] (668&nbsp;m), ai cunfìn cun [[Cixan|Cixàn]] ascì.<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/04carenda/tavole/retidr_245110-100-140-150_0.pdf|tìtolo=Carenda, tò(r)a 245110-100-140-150-0 du reticulu idrugraficu|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref> Cun stu cumün chi, ciü a valle, a spartisiùn a l'è marcâ pe' ina parte (fra i Massaretti da Bastìa e a Benessea) dau Nêva, mèntre andandu versu punènte a dividde u l'è l'[[Rian Iveia|Arveju]], riàn ch'u scûre da vixìn a Cuàscu, marcandu u lìmite cun [[Arnascu]] e [[Villanöva]]. Ancù ciü in simma, u cunfìn u furma in cügnu e u tucca ascì [[Utuê]] passandu au de sutta du Pözzu di Pìn (282&nbsp;m), ch'u l'è zà au de là. Intu cumün a l'è cumpresa ascì a [[ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]], segunda ìsu(r)a ligü(r)e pe' estensciùn doppu [[A Parmàia|da Parmâ(r)ia]] e au largu da còsta du quartê de [[Vaìn]] tòstu 1,5 chilòmetri, cunusciüa semplicemènte dai abitanti cu'u numme de "L'Ìsu(r)a"<ref>{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2022/01/06/albenga-lisola-gallinara-come-si-chiama-nel-dialetto-albenganese-soltanto-isua/|tìtolo=Albenga: l'isola Gallinara come si chiama nel dialetto albenganese? Soltanto isu”a|dæta=6 de zenà du 2022|léngoa=IT|vìxita=2024-07-28}}</ref>. Sta chi a se sa(r)ea destacâ daa terafèrma intu Quaterna(r)iu pe' efettu de curènti ma(r)ìne o fòscia pe'u muntà du livéllu du mâ. Inti seculi, a l'è vegnüa l'habitat de ciü de trexèntu spécie de ciante; fra ste chi a campanula sabassia e arcüne qualitè de erxi. Se zunzen ancù de spécie de béstie cumme brìgu(r)e, insètti e uxélli de mâ.<ref name=”Vaìn”/> === Frasiùi === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> File:A Bastìa (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|A Bastìa, vista dai Massaretti File:Campugexa (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Campugexa, dau derê da paruchiâle File:Leca (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Leca, a frasiùn dau stradùn File:Lüxignàn (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Lüxignàn, panu(r)àmma dae campàgne File:Sàlia (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Sàlia, daa pruvinsâle File:San Fé (Arbenga)-Vìsta daa pruvinsâle 01.jpg|San Fé, vìsta d'in scia stradda </gallery> * '''[[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]]''', pôcu ciü a munte de dunde u Nêva e l'A(r)òscia i se zunzen a furmà A Sènta, a l'è stèta custruìa a partì dau [[1295]], piandu u numme da 'na furtificasiùn zà existènte ciamâ ''bastita'', ch'a l'ha dètu u(r)igine au Burgu. Vista a sentènsa de l'abâte du populu de Zena du [[1290]], a nu l'é(r)a defèti puscibile a custrusiùn de növe furtificasiùi. A ògni moddu, zà da primma i sciti dund'aù a se tröva a frasiùn i l'é(r)an indichèi cu'u numme de ''Valliranum''. A partì dau [[XIV secolo|Trexèntu]] l'insediamèntu u l'ha guagnàu ina funsiùn de cuntrollu in scia stradda versu a [[valâ de l'A(r)òscia]], crescèndu d'impurtansa e espandenduse manimàn.<ref name="statüibastia">{{Çitta|Costa Restagno, 1995|cap. I, ''Gli Statuti di Albenga del 1288'', p. 200, nòtta n.187}}</ref> * '''[[Campugexa]]''', int'ina pusisiùn ciü in derê rispettu aa Ciâna, u sò nücleu u se tröva int'in pözzu gi(r)àu versu sud-est ai pèi du munte Pesartu, a n'artitüdine de 20 mêtri in sciu livéllu du mâ. U burgu u vegne numinàu pe'a primma votta inta primma mitè du [[XII secolo|seculu XII]], cu'u numme de ''Campus Ecclesiae'' in seguitu de l'aquistu de sèrte bandìe da parte di Templa(r)i, ma u l'è passàu a utegnì 'na sèrta stabilitè numma a partì dau Trexèntu. Vegnüu cumün indipendènte, cun Sàlia, au tèmpu di fransesi, u l'è turnàu sutta l'aministrasiùn arbenganese intu [[1929]]. A cumprènde ascì e tère d'in gì(r)u e a lucalitè de San Zorzu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.com/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> * '''[[Leca (Arbenga)|Leca]]''', inta bassa valâ du Nêva, a munte da cunfluènsa cun l'A(r)òscia, de rimpettu aa Bastìa. A dêve u sò numme daa marghe(r)ìtta ''Leucanthemum''. A frasiùn l'è nasciüa cumme insediamèntu medievâle, tantu che chi e l'é(r)an presènti e vìlle de sèrte impurtanti famìe arbenganesi, cumme a [[Vìlla D'Aste]]. U primmu nücleu u l'è stètu quellu de Nutrêu, pe' pöi spustâse manimàn versu a scciümè(r)a, cun quella che ancöi a l'è a Vìa au Piemunte.<ref name="Tci">{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 422}}</ref><ref name="Rexidense">{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2009|tìtolo=Italia Settentrionale: Le ville del contado d'Albenga|revìsta=Il sistema delle residenze nobiliari. Atlante tematico del barocco in Italia|editô=De Luca Editore d'Arte|çitæ=Rumma|nùmero=2|pp=122-123|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/2541416/Le_ville_del_contado_di_Albenga_note_su_palazzi_e_giardini}}</ref> * '''[[Lüxignan|Lüxignàn]]''', au de là da Sènta, e primme testimunianse de 'n insediamèntu e sun de u(r)igine tardurumâna, tantu ch'i sun stèti truvèi di resti de 'na vìlla de quellu periudu.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309662|tìtolo=Villa Rustica di Lusignano (struttura abitativa villa rustica)|vìxita=2024-07-11| léngoa=IT}}</ref> Du restu u sèntru che veghemmu ancöi u sa(r)ea de u(r)igine sücescìva e dunca medievâle. Sun presènti ascì de vìlle scignurili du periudu de dòppu, cumme a Vìlla du Vescu e Vìlla Prospe(r)a.<ref name="Rexidense"/> * '''[[Sàlia]]''', in sce culìne a munte de Campugexa, u paìse u l'è vegnüu sciü au de sutta da gêxa, dedicâ a San Giacumu e Feìppu, e in ciü d'in gì(r)u u gh'è in bellu pò de cà spanteghèi. * '''[[San Fé (Arbenga)|San Fé]]''', au de là da Sènta, mensunàu inti statüi cumünâli du [[1288]] in relasiùn aa gêxa di Santi Scimùn e Giüdda. Ascì inte stu câxu chi veghemmu ina fi(r)a de vìlle custruìe dae famìe arbenganesi, cumme i Còsta. U burgu veggiu u se tröva, fra l'âtru, inte 'na pusisiùn ciü âta rispettu aa paròcchia, pôcu sutta au Briccu de Cianastre (316&nbsp;m). === Climma === Arbenga a g'ha in climma de tìpu mediteraneu, cun quarche dife(r)ènsa rispettu ae âtre sitè da [[Rivêa|Rive(r)a]] pe'a presènsa de lunghe valè au deré da Ciâna, ch'e ne fan in scitu dund'u ti(r)a de spessu u vèntu e cu'ina temperatü(r)a media ciü bassa de âtre sitè ligü(r)i, scibèn che a l'invernu u fasse ciü câdu che a [[Sann-a|Savuna]] e [[Zena]] e ch'u fiòcche ciütostu de rè(r)u. Stu fètu u sucedde scicumme che Arbenga, truvanduse ciü destacâ dai munti dund'e se ferman e nivu(r)e, a risêve ciü u(r)e de sû che a ciü parte da Ligü(r)ia.<ref name=":11">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''L'ambiente naturale'', p. 8}}</ref> De media, u ciöve de mênu che a Savuna e a Zena e ciü che inti paìsi versu punènte. I vènti ch'i tì(r)an ciü de spessu i sun u gregâ a l'autunnu e a l'invernu, a tramuntâna de primma, u levante e u mezzugiurnu aa stè. Da vixìn a Arbenga, intu terito(r)iu de [[Villanöva]], a se tröva ina stasiùn climatica che, pe'u periudu 1961-1990, a l'ha registràu sti valùi chi<ref name=":11" /><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160305195214/http://clima.meteoam.it/web_clima_sysman/Clino6190/CLINO122.txt|tìtolo=Tabella climatica mensile e annuale|scîto=Archivio climatico DBT|editô=ENEA|léngoa=IT|vìxita=2024-08-22}}</ref>: {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Arbenga - Villanöva ! colspan="12" |Mesi ! colspan="4" |Stagiùi ! rowspan="2" |Ànnu |- !Zen !Fev !Mar !Arv !Maz !Züg !Lüj !Agu !Set !Utt !Nuv !Dix !Inv !Pri !Est !Aut |- !T. max. media (°C) |11,7 |12,4 |14,6 |17,4 |21,2 |25,0 |28,7 |28,5 |25,3 |21,1 |15,7 |12,7 |12,3 |17,7 |27,4 |20,7 |19,5 |- !T. min. media (°C) |0,5 |1,3 |3,2 |6,2 |9,8 |13,3 |15,9 |15,7 |13,1 |9,1 |4,4 |1,4 |1,1 |6,4 |15,0 |8,9 |7,8 |- !Precipitasiùi (mm) |101,4 |89,7 |90,4 |81,6 |76,1 |38,3 |21,3 |43,3 |55,0 |105,5 |96,8 |78,9 |270,0 |248,1 |102,9 |257,3 |878,3 |- !Giurni d'ègua |6,2 |5,2 |6,1 |6,6 |6,5 |4,0 |2,8 |3,8 |4,4 |6,4 |6,3 |5,0 |16,4 |19,2 |10,6 |17,1 |63,3 |- !Ümiditè relatìva media (%) |73 |73 |72 |79 |79 |79 |77 |77 |78 |78 |75 |76 |74 |77 |78 |77 |76 |} == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === U numme da sitè d'Arbenga u vegne dau [[Léngoa latìnn-a|Latìn]] {{Maioscolétto|[[albingaunum]]}}, ch'u l'è ina cuntrasiùn de {{Maioscolétto|[[Albium Ingaunum|album ingaunum]]}}, tupònimu cumpostu dau prefissu {{Maioscolétto|album}} ch'u vö dì "sitè capitâle" e dau genitìvu plürâle latìn {{Maioscolétto|ingaunum}}, ch'u se riferìsce aa [[Liguri Antighi|tribü lìgü(r)e]] di [[Ingauni|Ingàuni]], ch'a s'é(r)a chi stabilìa.<ref name=":2">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 11|Lamboglia, 1992}}</ref> Quande Rumma a a cunquista, a vegne ''Albingaunum'', furma ch'a l'è duve(r)â fina da di grandi stò(r)ichi rumèi cumme [[Tito Livio|Liviu]], [[Tacito|Tàcitu]] e [[Strabone|Strabùn]], mantenèndu u mèximu scignificàu de primma.<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Andrea Opici|tìtolo=Albenga nell'antichità|url=https://books.google.com/books?id=reouAQAAIAAJ|ànno=2008|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=24-25|ISBN=88-75-63451-3}}</ref> Ancù intu [[VIII secolo|seculu VIII]], ai tèmpi di Lungubardi, a sitè a vegne mensunâ cumme {{Maioscolétto|albinganum}}<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 24}}</ref>, fìn a rivà inti seculi de dòppu a furme cumme {{Maioscolétto|albingano}} o {{Maioscolétto|albingana}} e de de lì a quella d'ancöi.<ref name=":3" /> === U periudu prerumàn === A sitè a vegne fundâ int'in periudu cumpresu fra u [[VI secolo a.C.|VI]] e u [[IV secolo a.C.|IV seculu a.C]] da ina tribü de Ligü(r)i Antìghi, pöi dìta di [[Ingauni|Ingàuni]]: u nücleu uriginâle sitadìn u sa(r)ea stètu culucàu aturnu aa colla de San Martìn, ciü a meridiùn de l'insediamèntu rumàn, pusisiùn strategica ch'a l'ha permessu de sfrütà u vixìn pòrtu natü(r)âle.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baroccelli|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ingauni_%28Enciclopedia-Italiana%29/|ànno=1933|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Ingauni}}</ref> Cu'u tèmpu defèti i Lìgüri i l'axevan cumensàu a furmà ina pròpia flòtta, grassie ascì au repà(r)u furnìu daa cunfurmasiùn teritu(r)iâle, cun scòppi de pirate(r)ìa inte zône au riundu, che e vegnen cuscì purtèi sutta au cuntrollu ingàunu. Stu svilüppu chi u sa(r)ea stètu cumpiüu ai dànni de pupulasiùi vixìne, fra ste chi i greghi ch'i se truvavan a [[Marseggia|Marseja]], che i rivan a cuntendise cun sti chi u cuntròllu du [[Mâ Tirren|Mâ Tirén]].<ref name=":2" /> Inti primmi periudi a se svilüppa dunca in'ecunumia agricula, che a fà divegnì u sèntru prinsipâle de tütta a Lìgü(r)ia de Punènte, duminandu i terito(r)i cumpresi fra a mudèrna [[Sanremu|Sanremmu]] e fìn au câu da Cravazòppa a [[Finô|Finâ]]<ref name=":2" />, rivandu au relatìvu entrutèra e intrandu in cuntattu cu'e pupulasiùi di Viagenni, stansièi inte l'âta Valâ du scciümme [[Tànnôu|Tàna(r)u]].<ref name="Touring Club" /> I Ingàuni i strenzen cuscì de aleànse cu'i cartaginesi, andandu a giütâli cuntru [[Romma|Rumma]] e dandughe sustegnu dü(r)ante a segunda de Guère püniche, cumbatüa fra u [[218 a.C.|218]] e u [[201 a.C.]] e che a purte(r)à a de grosse cunseguènse in sce pupulasiùi lìgü(r)i. Defèti i pòrti da Lìgü(r)ia de quellu tèmpu i l'é(r)an stèti duve(r)èi cumme base navâle, tantu che u frèi de Annibale, Magun, u l'é(r)a partiu da chi inte de cundisiùi desgrasièi pe' andâghe a purtà agiüttu. Firmàu intu 201 a.C. in acôrdiu fra Rumma e Cartagine destinàu a vegnì ruttu pôcu dòppu, Arbenga a sêgue e vicènde da segunda guèra pünica ascì, ancù ligâ aa segunda de due.<ref name=":4">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 12|Lamboglia, 1992}}</ref> === Dòppu e guère püniche === L'aleànsa cun Cartagine a g'ha cumme cunseguènsa a cunquista da parte di rumèi intu [[181 a.C.]], defèti doppu ina duggia scunfitta, tantu pe' tèra, cun l'atàccu du procunsu(r)e [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|Lücciu Emiliu Paulu]], quantu pe' mâ, purtàu avanti dau düumviru Matien<ref name=":4" />, u terito(r)iu di Ingàuni u vegne sutta au duminiu rumàn, ascì se e cuntinuan de scurerìe pi(r)atesche de distürbu, specie sutta au mandàu du cunsu(r)e Appiu Claudiu.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 53-54}}</ref> E scurerìe e vegnen fermèi sèmpre dau procunsu(r)e Lücciu Emiliu Paulu, ch'u l'axeva urdinàu a requisisiùn de nàvi arbenganesi e a distrusiùn du nücleu sitadìn u(r)igina(r)iu, situàu in sciu cuscì dìtu "Munte". L'ànnu de doppu u vegne firmàu in növu acôrdiu ch'u sancìsce in mane(r)a definitiva a rumanizasiùn de ste pupulasiùi, purtèi sutta aa sfé(r)a de infruènsa repübricâna.<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 13|Lamboglia, 1992}}</ref> Inte sti ànni a se ingrandìsce e a se trasfurma int'in impurtante ''[[municipium]]'', che u cröve a ciü parte de valè interne du basìn da Sènta, ciü i terito(r)i di paìsi da valâ du Tàna(r)u, cumme [[Garesce]] e [[Ulmea|Urméa]], cu'i cunfìn de l'infruènsa d'Arbenga fissèi fìn ai paìsi de Séva e Pampa(r)àu.<ref name="Touring Club" /> === U svilüppu du municipium === [[File:Particolare Monumenti funerari della via Julia Augusta (1).jpg|thumb|I resti di munümènti fünera(r)i in scia ''Julia Augusta''|left]] Da l'ànnu [[89 a.C.]] i rumèi i l'han cuncessu u dirittu latìn ai populi intu nòrd da Penìsu(r)a italiâna, pe' pöi dâghe quellu rumàn intu [[45 a.C.]], grassie a [[Giulio Cesare|Gaiu Giuliu Césa(r)e]], cuscì da fâghe pià a furma ascì au pué lucâle de l'istitusiùn sitadìna. A testimunià l'impurtansa da realtè arbenganese a l'è a custrusiùn de mü(r)aje de difesa in etè repübricâna, cu'a fundasiùn da növa sitè inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]], fra u mâ e [[A Sènta]], sübitu de dòppu de l'89 a.C. e fundâ, fòscia, au pòstu de in ''castrum'' tempuraneu.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''Lo sviluppo urbano'', p. 13}}</ref> Au de drentu dunca u se svilüppa l'impiantu basàu in sciu càrdu e in sciu decümàn, base pöi pe'a seguènte cunfurmasiùn du burgu, ancù ancöi de stampu rumàn.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', p. 12}}</ref> A strutü(r)a ürbâna, pe(r)ò, nasciüa da quell'u(r)igina(r)iu ''castrum'' fètu custruì intu [[181 a.C.]] a vegne ciü votte repiâ e revìsta, adi(r)itü(r)a intu [[V secolo|V seculu]], sutta a l'impe(r)atû Uno(r)iu, in seguitu ae invaxùi di gôti.<ref name=":5">{{Çitta lìbbro|outô=Andrea Opici|tìtolo=Albenga nell'antichità|url=https://books.google.com/books?id=reouAQAAIAAJ|ànno=2008|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=36-37|ISBN=88-75-63451-3}}</ref> Sutta u duminiu de Rumma l'intrega zôna a vegghe dunca ina forte pruspe(r)itè, ch'a porta au culigamèntu cun e âtre realtè vixìne, tantu che a vegne fèta passà da chi a ''[[Via Julia Augusta]]'', custruìa a partì dau [[14 a.C.]], sutta a l'impe(r)atû [[Aogusto|Augüstu]], forte da pacificasiùn de pupulasiùi de Àrpi Marittime. Tante âtre sun pöi e testimunianse lascièi de stu periudu, cumme ina lunga sé(r)ie de tumbe e âtre strutüe füne(r)âie, dunde sun stèti ritruvèi ascì repèrti impurtanti, cumme u [[piàttu blö]], de fabricasiùn egissia, culucàu inisialmènte inta necròpuli a nord de l'abitàu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.historiaproject.com/il-piatto-blu-di-albenga/|tìtolo=Arbenga: u piàttu blö|vìxita=2021-12-04|léngoa=IT}}</ref> Inte l'Arbenga rumâna se truvavan ascì strutü(r)e cumme e terme (svilüpèi dü(r)ante u prinsipàu de Augüstu) a setentriùn de mü(r)aje de difesa sitadìne, vixìn au cursu da Sènta e a quellu ch'u l'é(r)a u veggiu pòrtu natü(r)âle,<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/corsara/2013/11/18/terre-e-orizzonti-lantica-spa-di-albenga-le-terme-romane/|tìtolo=L'antiga SPA arbenganese: e terme|outô=Francesca Giraldi|dæta=18 de nuvèmbre du 2013|léngoa=IT|vìxita=2021-12-02}}</ref> o ascì cumme l'anfiteâtru, datàu au [[II secolo|II seculu d.C]], in gràddu de cuntegnì au mascimu tòstu dexemìlla persune: fètu ch'u mustra cumme Arbenga a l'é(r)a cumunque ina realtè de riliévu pe' tüttu u punènte.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/anfiteatro-pilone-romano.htm|tìtolo=L'Anfiteâtru rumàn d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2021-12-02}}</ref><ref name=":7">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 55}}</ref> === Da l'impe(r)u au mediuevu === A partì dau [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu]] a sitè a và a utegnì a libertè de avé in pròpiu senàu, cun l'elesiùn di lucâli decu(r)iùi. Cu(r)iùsu u fètu avegnüu du [[276]], quande l'impurtante prupieta(r)iu ingàunu [[Proculus|Pròculu]], in seguitu aa cariêra militâre u l'é(r)a stètu numinàu a [[Lion|Liùn]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', pp. 17-18}}</ref> impe(r)atû dai sò surdatti. U l'é(r)a sciurtìu ascì ad armà in pròpiu esercitu, venèndu aa fìn batüu da Probu e dunca giüstisiàu.<ref name="Arbenga1" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 54-55}}</ref> In Arbenga u se difunde prestu u [[Crestianêximo|Cristianéximu]], tantu che in scia [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]] u tröva repà(r)u [[San Martìn de Tours|San Martìn Vescu]], cuntru e persecusiùi da parte di ariài.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 55-56}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Federica Pelosi|tìtolo=Turismo, Albenga si affida a San Martino|revìsta=Il Secolo XIX|editô=GEDI grùppu edituiâle|çitæ=Zena|ànno=2018 |méize=Màzzu|léngoa=IT|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/funzioni/download.aspx?ID=16371&IDc=784}}</ref> Cu'a crisi da pulitica impe(r)iâle a zôna a végne pü(r)e invâza dai [[Vixigöti|Vixigôti]] a partì da l'ànnu [[402]], ch'i deròccan ina grossa parte de l'abitàu, pruvucandu grâvi dànni aa pupulasiùn.<ref name="Arbenga1" /> Numma cu'u decrêtu du generâle Flaviu Custànsu<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 19}}</ref> du [[417]], duzz'ànni dòppu a distrusiùn, cumensan i travai pe'a ricustrusiùn: sta chi a porta in növu impulsu architetônicu, custruèndu edifissi de grande valû cumme u batisté(r)u e a catedrâle de San Michê, dedicâ au santu prutetû sitadìn. Vegne custruìu ascì u palàssiu episcupâle<ref name=":5" />, defèti cu'u [[451]] Arbenga a divegne ascì sêde vescuvî: u primmu vescu u l'è Quinsiu.<ref name=":7" /><ref name="Arbenga1">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2675&TipoElemento=pagina|tìtolo=A stò(r)ia d'Arbenga: fra lìgü(r)i e rumài|léngoa=IT|vìxita=2021-12-04}}</ref><ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 18-20}}</ref> === U periudu medievâle === Doppu a fìn de l'[[Impêo Roman|Impe(r)u Ruman]] du [[476]] Arbenga a sübìsce primma a duminasiùn Ustrugôta (a partì dau [[V secolo|V seculu]]), pe' pöi divegnì üna de sitè ciü impurtanti da Ligü(r)ia sutta a duminasiùn bizantìna, inta divixùn da cuscì dìta ''[[Provincia Maritima Italorum|Maritima Italorum]]'', mantegnüa fìn au [[641]]-[[643]]<ref name="Arbenga2" /><ref name="Touring Club">{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 404}}</ref>, quande u chìna zü u suvràn lungubàrdu Rota(r)i.<ref name="Arbenga2">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=2670&ID=2676&TipoElemento=categoria|tìtolo=A sto(r)ia d'Arbenga: U Mediuevu|léngoa=IT|vìxita=2021-12-08}}</ref><ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. I, ''Stato politico, e civile d'Albenga nel tempo de' Romani sino a Carlo Magno'', Parte I, p. 16}}</ref> Sutta a sti chi a sitè a vegne turna sachegiâ, anche se a nu perde u sò splendû architetônicu, ch'u vegne preservau intrégu pe' ina buna parte, cumme e mü(r)aje de difesa e i prinsipâli palassi religiusi e aministrativi.<ref name="Touring Club"/> L'impurtansa ecunomica, che armenu fìn au [[VI secolo|VI seculu]] a l'é(r)a restâ ai livélli di periudi presedènti a vegne ridimensciunâ: Arbenga a divegne in ''vicus''<ref name="Touring Club" />, sènsa ciü ina vé(r)a e pròpia aministrasiùn.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 21-22}}</ref> ==== A nascita du Cumitàu ==== A partì dau [[774]] u terito(r)iu ingàunu u passa sutta aa duminasiùn di franchi, ch'i dan vitta au [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu Arbenganese]], entitè aministratìva estesa da [[Finô|Finâ]] fìn a [[Sanremu|Sanremmu]], mantenedu ina lucâle pusisiùn de riliêvu.<ref name="Arbenga2" /> Intu fratèmpu inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] cumensan a imperversà maneghe de saracen, che e zunzen daa [[Provensa|Pruvènsa]] pe' mâ, purtandu distrusiùi e sacheggi cun cuntinui sbàrchi in sce coste Lìgü(r)i, prinsipalmènte aturnu aa fìn du [[IX secolo|IX seculu]], quande i vegnen cacièi vìa cu'a bataja de Frascinéu (bèn ducumentâ a l'è l'invaxùn de l'[[891]]).<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. V, ''Contado Albenganese'', p. 88}}</ref> Numma versu a fìn du [[X secolo|X seculu]] a gh'è ina furma de ripresa da pupulasiùn ch'a l'é(r)a cianìn cianìn ca(r)â rispettu a l'epuca rumâna. Pròpiu intu [[950]], grassie aa rifurma de Berenga(r)iu II, Arbenga a finìsce drentu aa [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]].<ref name="Touring Club2"> {{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 405}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 25-26}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 59}}</ref> Inta sitè a vegne uspitâ ascì a curte da cuntéssa Adelaide de Süsa aturnu au [[XI secolo|seculu XI]]<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. V, ''Contado Albenganese'', p. 89}}</ref>, sutta 'na furma de marchesàu, armenu fìn au [[1091]], mèntre a ghe se(r)à ina pruspe(r)itè ecunomica, duvüa ai cumerci cu'u Bassu Piemunte.<ref name="Arbenga2" /> Inte pôcu tèmpu pe(r)ò a cumensa a furmasiùn de 'na növa istitusiùn lucâle: u pìa furma u lìbe(r)u cumün arbenganese. A növa realtè a pìa parte defèti aa [[Primma Croxâ|primma Cruxâ]] ([[1098]]), utenèndu ina sé(r)ie de privilegi a partì dau [[1109]].<ref name="Touring Club2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 26-27}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 59-60}}</ref> Sti li i veghevan a puscibilitè de cumercializà intu levante du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]: a dinamicitè ecunomica a g'ha ascì ciü risvòlti, tantu da purtà intu terito(r)iu ina növa spinta pe' l'artigianàu. Sta côsa chi a porta aa custrusiùn de növi edifissi, faxèndu ciü grossu u sèntru abitàu. ==== U rapòrtu cu'e Repübbriche Ma(r)inà(r)e ==== [[File:Tabula Peutingeriana Albingauno Gailiata.jpg|thumb|Arbenga e a ''Gailiata'', numme latìn de [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]], inta Tabula Peutingeriana|left]] Lungu tütta sta fàse u se pò nutà ascì cumme u cumün u se aprufitta du cuntìnuu scuntru fra l'[[Sacro Impêo Roman|Impe(r)u]] e a [[Gexa (organizzaçion)|Gêxa]], reclamandu sèmpre ciü indipendènsa, tantu da scuntrâse a partì dau [[XII secolo|XII seculu]] cu'e [[Repubbriche mainæ|Repübbriche Ma(r)inà(r)e]] de [[Repùbrica de Zena|Zena]] e de [[Repùblica de Piza|Pìsa]]. Cun st'ürtima u gh'é(r)a stètu in atàccu navâle (dü(r)ante in periudu de pâxe fra e due Repübbriche intu [[1165]]<ref name="Arbenga2" />), quande i tuschèi i dan fögu au sèntru sitadìn, derucandu e fregandu i teso(r)i di edifissi stò(r)ici.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, Comune, p. 108}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 60}}</ref> Scibèn sta disaventü(r)a chi, i ingàuni i ricustruiscén quellu che i pisèi i l'han scciapàu, grassie ascì a in risarcimèntu firmàu da sti lì intu nuvèmbre du [[1178]], dunde i van a ricunusce ascì l'esensiùn dae tàsce pe'e nâve e e mèrci ingàune in intrâ inti terito(r)i da sta chi cuntrulèi.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 109}}</ref> I arbenganesi i turnan a cumercià, scibèn indebulìi rispettu a primma, andandu sta votta cuntru i interessi di zenesi. Intu mèximu ànnu du tratàu, defèti, a Repübbrica a mànda ai rapresentanti du cumün ina prupòsta de acôrdiu, ch'a l'impuneva u cuntrollu de Zena in sce tütte e imbarcasiùi ch'i l'intravan intu portu.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 110}}</ref> U cuntrattu, definìu in'umiliasiùn pe'i sitadìn, u vegne refüàu, e dunca i repübbrichèi i sun custretti a truvà 'na növa stradda pe' metì e man in sci afàri arbenganesi. A giütâli i ghe sun i marchesi de Clavesana, che i van a rivendicà in sciu cumün ina sé(r)ie de dirìtti u(r)amài caütti da tèmpu. Bunifassiu du Vastu dunca u se liga cu'i zenesi a partì dau [[1192]]<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 111}}</ref>, in funsiùn difenscìva. Arbenga a se sènte dunca custretta a cegâse aa putènsa repübbricâna e cuscì a sutuscrìve di növi pàtti aa presènsa di cunsu(r)i Udùn Malasemènsa, Ubèrtu Lavagnìn e Ugé(r)iu de Mà(r)i e du pudestà Bertàmu Cristiàn, intu [[1199]].<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', pp. 112-113}}</ref> A cunvensciùn sta votta a và a limità a libertè de cumerciu e de navigasiùn, ma ascì a porta aa presènsa fìssa de squaddre de surdatti zenesi in sciu terito(r)iu cumünâle.<ref name="Arbenga2"/> ==== Sutta aa Repübbrica de Zena ==== {{Çitaçión|[...] per De, segnoi Albinganexi,<br />entro voi sea amixi;<br />no ve zonzi con Marchexi,<br />per che voi seai indivixi.|[[Anònimo zeneize|Anonimu zenese]], ''[[:s:Ms. Molfino 421/CXIII|De Albingana]]'', vv. 35-38}} Cun st'attu de sutumisciùn i vinculi de l'acôrdiu i se fan sempre ciü strêti e Arbenga, asemme ae sitè de [[Ventemiglia|Vintimìa]] e de [[Sann-a|Savuna]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 27}}</ref>, intu [[1238]] a divegne in cumün de fasiùn ghibelìna, ch'u guvèrnu ch'u staxeva daa parte de l'impe(r)atû [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)igu II de Svévia]].<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. I, ''Stato politico, e civile d'Albenga nel tempo de' Romani sino a Carlo Magno'', Parte I, p. 26}}</ref> Cu'a morte de stu chi a situasiùn a se fà ciü dü(r)a e i arbenganesi i sun turna custrêti a firmà 'na cunvensciùn<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 60|Cottalasso, 1820}}</ref>, tantu da duvêsene stà intu [[1250]] de frunte ai giüdìssi de'n pudestà de nomina zenese, ae dirette dipendènse du senàu da Repübbrica.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Il Comune'', p. 116}}</ref> De cumpetènsa du cumün a resta ciü numma l'aministrasiùn de tàsce e a gestiùn di tràffeghi cumerciâli, pöi adi(r)itü(r)a ridimensciunèi a càusa de l'insabiamèntu du portu natü(r)âle, duvüu aa deviasiùn du stò(r)icu cursu du scciümme, vusciüu da Zena cumme punisiùn inti cunfrunti di abitànti.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 61-62}}</ref> ==== A fundasiùn de vìlle növe ==== Dü(r)ante a segunda mitè du [[XIII secolo|seculu XIII]] (specialmènte fra u [[1250]] e u [[1290]]) u cumün, pe' afruntà u [[Marca d'Arbenga|duminiu di Clavesana]] inte l'entrutèra (cun che u ghe se(r)à in lungu cunflittu) u funda tütta ina sé(r)ie de "vìlle növe", burghi furtifichèi presènti intu cuntâdu aturnu aa [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]]<ref name="Villanöva">{{Çitta web|url=https://www.comune.villanovadalbenga.sv.it/Guidaalpaese?IDPagina=50741&IDCat=7844|tìtolo=U Burgu de Villanöva, sto(r)ia e ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2021-07-17}}</ref>, tòstu a furmà 'na prutesiùn au riundu da sitè.<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni Storici'', p. 29|Lamboglia, 1992}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 62}}</ref> Impurtanti avampòsti arbenganesi divegnen Pûi e [[Villanöva]] pe'a valâ de l'A(r)òscia e [[Cixan|Cixàn]]<ref name="Cixan">{{Çitta web|url=https://www.sanremonews.it/2014/03/28/mobile/leggi-notizia/argomenti/al-direttore-1/articolo/la-storia-di-cisano-sul-neva-nel-nuovo-racconto-del-nostro-lettore-pierluigi-casalino.html|tìtolo=A sto(r)ia de Cixàn cuntâ da Pierluigi Casalino|léngoa=IT|vìxita=2021-06-10}}</ref> inta [[valâ du Neva|valâ du Nêva]], dunde pöi i ingàuni deven tegnì tésta i Du Carettu, infeudèi intu [[Marchesàu de Süccaellu|Marchesàu de Sücca(r)ellu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Paola Guglielmotti| tìtolo=Ricerche sull'organizzazione del territorio nella Liguria medievale|ànno=2005|editô=Firenze University Press| çitæ=|url=https://books.google.co.uk/books?id=TzPEj8DeT4sC&dq=le+villenuove+di+albenga&hl=it&source=gbs_navlinks_s|capìtolo=(III, 1) Nuove fondazioni signorili nella Liguria duecentesca-I promotori delle rifondazioni|léngoa=IT|p=60}}</ref> Inte ste növe realtè i rìvan a stâghe i cuntadìn de valè: a sti lì i vegnen cuncessi pü(r)e sèrti diritti e scunti. A fundasiùn a gh'axeva cumunque de mutivasiùi cumüi, defèti i ingàuni i l'axevan sernüu sti pòsti pròpiu pe' meju cuntrulà quelli terito(r)i de cunfìn. Ideâle dunca a pusisiùn de Villanöva, dund'u Le(r)ùn u se càccia inte l'A(r)òscia<ref name="Villanöva" />, assemme a quella de Pûi, vista ascì a crescènte putènsa d'[[Utuê]], sutta au cuntrollu nemìgu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.ortovero.sv.it/it/page/71756|tìtolo=Cumün d'Utuê, a stò(r)ia e u teritò(r)iu|léngoa=IT|vìxita=2021-12-20}}</ref> Pa(r)eggia a mutivasiùn da fundasiùn du [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghettu]], custituìu ufisialmènte ai [[15 arvî|15 d'arvì]] du [[1260]], cun l'acquistu da parte du cumün de dife(r)ènti tòcchi de terén, pöi destinèi aa furmasiùn du burgu mü(r)àu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Roascio|curatô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto... Storia, memorie, testimonianze e immagini sulla lunga vita della nostra Comunità|ànno=Nuvembre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=25|capìtolo=Albenga compra le terre per costruire Borghetto}}</ref><ref name="U Burghettu" /> I abitànti ch'i vegnen a stà chi, cumme u se pò vegghe inti statüi cumünâli du [[1288]], i vegnivan prinsipalmènte d'in [[Tuiran|Tui(r)àn]] e dau restu da [[Valle du Varatella|valâ du Va(r)atèlla]]. A sti chi l'aministrasiùn ingàuna a gh'axeva fra l'âtru dètu ina se(r)ie de privilegi, cumme a prutesiùn dae invaxùi in cangiu da diretta dipendènsa dai magistrèi arbenganesi.<ref name="U Burghettu">{{Çitta web|url=https://comune.borghettosantospirito.sv.it/vivere-il-comune/storia/|tìtolo=U Burghettu: Sto(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2021-12-20}}</ref> ==== Quattrusèntu ==== A partì dau [[XV secolo|Quattrusèntu]] a cumensa a fàse de decadènsa pulitica e ecunomica da sitadìna, ch'a se tröva intu mezzu dü(r)ànte a guèra fra i zenesi e i Viscunti.<ref name="Arbenga2"/> A rènde ancù ciü difissile a situasiùn a se gh'é(r)a mìssa a pèste, che chi a l'axeva curpìu prinsipalmènte aturnu au [[1397]].<ref name="IX">{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', pp. 179-180}}</ref> Propiu doppu a fìn de sta li, intu [[1400]], aprufitandu de pruteste da pupulasiùn zenese, i marchesi du Carettu, du rammu de [[Carizan|Ca(r)issàn]], van a invàdde Villanöva.<ref name="IX"/> A difesa di Arbenganesi u vegne in âtru marchese du Carettu, Carlu, sta votta de Savuna. Aa Cêve intu mèntre i pìan parte aa cuntesa i scignu(r)i du pòstu, cuntru Arbenga. A difesa pe(r)ò de Carlu a se dimustra vinsènte inta bassa valâ e dunca, avéndughe pû(r)a di savunesi [[A Cêve]] dumanda a pâxe, firmâ in ànnu doppu. Segü(r)amènte aturnu a l'ànnu [[1413]] vegnen agiurnèi i statüi cumünâli, in sciu cunsìju du pudestè Brissiu Adurnu, cun u scòppu de cunscide(r)à, pe' l'elesiùn ae càreghe sitadìne, tütte e fàsce suciâli.<ref name="IX/2">{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', p. 183}}</ref> Növi pruvedimènti pe(r)ò de difissile aplicasiùn, scicumme che trèi ànni dòppu se sènden turna e liti, fra a parte di guelfi e di ghibelìn, favu(r)ìe da l'insediamèntu da famìa di Campufregusu au pòstu di Adurnu<ref name="IX/2"/>, sti lì rézzen l'aministrasiùn pe' bèn chinz'ànni. I Adurnu, dunca, se allean cu'i Viscunti milanesi e du [[1436]] Feìppu Ma(r)ia Viscunti u manda u sò cundutê Niculò Piccinìn a asedià e prinsipâli sitè da Rive(r)a, vistu che e sò truppe nu sciurtìvan ciü a penetrà versu Zena, doppu ch'u nu l'é(r)a sciurtìu a pià u Castelettu. L'asêdiu u curpìsce ascì impurtanti realtè cumme [[Ôtri|Vûtri]] e [[Finô|Finâ]].<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', pp. 184-185}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 68}}</ref> Arbenga a rexiste a l'asêdiu, terminàu ai 15 de zügnu du [[1438]], ma a ne sciòrte du tüttu indebulìa. U se dröve cuscì in periudu de grave crisi<ref name="Arbenga2" />, pe'a sitè da 'na parte e ancù de ciü pe'e campagne d'in gì(r)u, scampàu mancu grassie a l'esensiùn dae tàsce e au vegnì mênu, pe' vintiquattr'ànni, du servissiu militâre.<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 92}}</ref> A [[Ciâna d'Arbenga]] a vegne pôcu sana e l'è manimàn abandunâ, trasfurmanduse manimàn inte 'na palüdde, ascì a livéllu de trafeghi a vegne prefe(r)ìa a vixìna [[Arasce|A(r)àsce]], sentìa cumme in pòrtu ciü tranquillu e segü(r)u.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 68, 73}}</ref> === Etè mudèrna === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Albenga 1587, Albenga e il suo territorio.jpg|Arbenga e a Ciâna int'ina mappa du [[1587]], Grego(r)iu Molassana Dipinto di Albenga del 1628.jpg|Pitü(r)a du [[1628]] cun vista da sitè ch'a l'é(r)a in [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)|Santa Ma(r)ia in Fontibus]], distrüta du Növesèntu Matteo Vinzoni, Albenga, 1773.pdf|A mappa d'Arbenga inte ''Jl dominio della Serenissima Republica de Genova in terraferma‎'' du Maté Vinzoni, [[1773]] </gallery> A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a situasiùn a se fa ciü grâve, questu perché versu u mâ diminuìscen i cumerci e l'agricultü(r)a a vegne ridimensciunâ aa cultivasiùn da càneva. I ciü curpìi daa crisi i sun i prupietà(r)i picìn, mèntre i grossi latifundisti, membri de famìe de l'aristrucrasìa sitadìna, vegnen tuchèi numma relativamènte. Meju u va pe' l'artigianàu, cu'i scangi versu u [[Piemonte|Piemunte]], ma a situasiùn a l'è destinâ a vegnì pezzu. Defèti a levà ancù de ciü u respi(r)u a l'ecunumia d'Arbenga gh'è a cuntinua muvimentasiùn de trüppe, specialmènte dü(r)ante a guèra fra [[Carlo V|Carlu V]] e [[Françesco I|Francescu I]]. I sitadìn sun ublighèi a furnì uspitalitè e risùrse ascì ai gene(r)âli e ai cumandanti de due fasiùn. Adi(r)itü(r)a u se ferma chi, intu [[1536]], u stessu impe(r)atû.<ref name="Arbenga3">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2634&TipoElemento=pagina#|tìtolo=Arbenga: l'etè muderna|léngoa=IT|vìxita=2021-12-28}}</ref><ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. XIII, ''Gare municipali'', p. 237}}</ref> Numma inta segunda mitè du seculu l'ativitè cultü(r)âle a se repìa, prinsipalmènte grassie a l'asiùn da diocexi. Intu stessu mumèntu pe(r)ò e incursciui dau de fö(r)a e portan au rafursamèntu de difese sitadìne, cun in evidènte impiêgu de risurse ecunomiche.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 74, 76}}</ref> A partì dau [[XVII secolo|Seisèntu]] se svilüppan növe invaxùi, cun l'ucupasiùn piemuntese a partì dau [[1625]], vista a vegnüa inta Rive(r)a du Prinsipe Vitôriu Amedeu scicumme ch'u vuxeva espande i sò dumini, tantu da fâse incu(r)unà scignû de tüttu u Cuntâdu<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 108}}</ref>, e pöi ancù du [[1672]], intu quaddru de in növu e ciü espansu cunflittu fra [[Zena]] e i savuiardi.<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 110|Cottalasso, 1820}}</ref><ref name=":9">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 78}}</ref> Arbenga a se instradda versu in'epuca ancù ciü scü(r)a, lungu tüttu u [[XVIII secolo|Settesèntu]], seculu intu che a vegne abandunâ l'ativitè cumerciâle e artigianâle e a vegne turna ridimensciunâ a pupulasiùn, de lungu pe' l'emigrasiùn versu âtre lucalitè ciü prudutìve.<ref name="Arbenga3" /><ref name=":9" /> === Etè cuntempuranea === [[File:Incisione rappresentante l'incontro tra Napoleone Bonaparte e il generale Massena presso Porta Marina (Albenga).jpg|thumb|L'incuntru fra Napuleun e u generâle Massena aa Pòrte da Marina (1796)|sinistra]] Cu'a [[Rivoluçion françeize|revulusiùn fransese]] Arbenga a ségue e vicènde da Repübbrica de Zena: se regòrda pe(r)ò, fra e âtre côse, l'invaxùn de [[Cixan|Cixàn]] da parte de l'esercitu piemuntese, in lòtta cuntru i fransesi, fra u [[1794]] e u [[1795]], quande a sitè a manda lé ascì u sò esercitu cun scòppu de difesa du burgu. Propiu inte quellu periudu a situasiùn a pezùa, tantu che, inte l'arvì du [[1794]] dan u vìa a tütta 'na sé(r)ie de invaxùi, che portan aa cunquista da Rive(r)a de Punènte fra [[Ventemiglia|Vintimìa]] e [[Sann-a|Savuna]], piandu u relatìvu entrutèra, cumpresa ascì a vixìna valâ de l'A(r)òscia.<ref name=":10">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 80}}</ref> Doppu a fìn da Repübbrica de Zena a sitè a vegne anessa intu [[1797]] aa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgü(r)e]]: inte quellu mumèntu a situasiùn a l'é(r)a furtemènte crìtica, perché u terito(r)iu u l'é(r)a du tüttu lasciàu sènsa cuntrollu militâre. Pôchi i l'é(r)an defèti i grùppi de l'esercitu fransese, che pe(r)ò de lungu i reprimévan e pruteste intu sàngue.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Assereto|curatô=Luca Fucini|tìtolo=Bagliori d'Europa. Sanremo e Napoleone nel bicentenario dell'annessione all'Impero (1805-2005)|url=https://www.academia.edu/11457640/La_Liguria_occidentale_al_tempo_di_Napoleone|ànno=2005|editô=Philobiblon Edizioni|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=20-36|capìtolo=La Liguria occidentale al tempo di Napoleone|ISBN=88-88-59119-2}}</ref> A livèllu teritu(r)iâle Arbenga a vegne inse(r)ìa a partì dau [[1797]] drentu au Dipartimèntu du Ma(r)émula, cun capitâle [[A Prìa]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Registro delle sessioni del governo provvisorio della Repubblica di Genova dal giorno della sua installazione 14 giugno 1797|url=https://books.google.com/books?id=P1rK-rAtvmIC|ànno=1797|editô=Stamperia nazionale|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=310-318}}</ref> Da l'ànnu seguènte a sitè a passa sutta a Giü(r)isdissiùn da Sènta, venèndune ascì a primma sêde cantunâle (seguìa dau [[U Sejô|Se(r)iâ]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], [[Casanöva]], [[Unsu|Ùnsu]], [[Ransu|Rànsu]], [[Cuxe]] e [[A Cêve]]), armenu fìn au tèrmine de l'espe(r)iènsa da Repübbrica Lìgü(r)e, intu [[1803]].<ref name=":10" /><ref>{{Çitta web|url=http://www.francobampi.it/genova/territorio/cantoni_napoleone.htm|tìtolo=Divisioni territoriali della Liguria nel periodo Napoleonico|outô=Daniela Mancini|léngoa=IT|vìxita=2022-01-17}}</ref> Dunca, cun l'anesciùn du terito(r)iu lìgü(r)e a l'Impe(r)u Fransese, Arbenga a passa intu [[Dipartimentu de Muntenötte|Dipartimèntu de Muntenötte]], sutta l<nowiki>'</nowiki>''arrondissement'' du [[U Portu|Pòrtu]], dund'a se trasfurma in sêde giüdisiâ(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.napoleon-series.org/research/almanac/chapter10/c_chapter10f.html|tìtolo=L'almanach impérial pour l'anée 1810|vìxita=2022-01-17|léngoa=FR}}</ref> [[File:Veduta dell'attuale Via D'Aste durante la demolizione della facciata di Santa Maria in Fontibus (Albenga, foto 1900).jpg|thumb|[[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] dü(r)ante a demulisiùn da faciâ de [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)|Santa Marìa in Fontibus]]]] Cun a restaurasiùn du [[1814]]-[[1815]] a sitè a vegne anéssa au [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e a vegne a fà [[Pruvinsa d'Arbenga|Pruvinsa]] cun a növa urganizasiùn du [[1818]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.guidageneralearchivistato.beniculturali.it/document.aspx?uri=hap:localhost/repertori/R047380|tìtolo=Intendenza generale|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref>, cuscì a resta fìn au [[1859]], ànnu da lézze Rattazzi, ch'a ricunvèrte inte in sircunda(r)iu, ròllu mantegnüu fìn au [[1926]], bèn dòppu a creasiùn du [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]]. Cun a riurganizasiùn vusciüa dau regìmme fascìsta du [[1927]], u sircunda(r)iu arbenganese u vegne tacàu a quellu ànnu de Savuna pe' furmà a pruvinsa d'ancöi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:regio.decreto.legge:1927-01-02;1|tìtolo=Regio decreto - legge 2 gennaio 1927, n. 1|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref> Cuscì, aa fìn da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundiâle]], Arbenga a vegne a fà parte da mudèrna Repübbrica Italiâna. Dau [[1973]] a l'é(r)a divegnüa ascì a sêde da [[Cumünitài muntàna ingàuna|Cumünitè muntâna ingàuna]], fìn au [[2008]], ànnu du sò acurpamèntu cun a Cumünitè muntâna du Pulupixe pe' furmà quella du Punènte Savunese, atìva fìn au [[2011]], ànnu da sò supresciùn definitìva. === Scìmbuli === ==== Bande(r)a de Arbenga ==== [[File:Serimonia de sustitusiùn da bandêa in scia tûre Malasemensa (Arbenga).jpg|thumb|A sustitusiùn da bande(r)a in scia [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|tûre Malasemènsa]]|sinistra]]{{Véddi ascì|Bande(r)a d'Arbenga|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} A [[Bande(r)a d'Arbenga|bande(r)a de Arbenga]] a l'è custituìa da 'na crûxe rùssa in campu giânu. A l'è nasciüa intu [[XII secolo|XII seculu]], au tèmpu di cruxèi ch'i l'andaxevan inti pòsti santi du Cristianêximu pe' pregà: au cumènsu a l'é(r)a duve(r)â cu'u campu d'ò(r)u, pöi sustituìu cun quellu mudèrnu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2020/11/albenga-oggi-il-cambio-della-bandiera-sulla-torre-malasemenza/|tìtolo=Sustituìa in scia tûre di Malasemènsa a bande(r)a d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref> U scüdu di cruxèi arbenganesi u l'è pöi divegnüu ascì u stemma sivicu du cumün, ricunusciüu a partì dau [[1933]] pe' mezzu de 'n apôxitu decrêtu firmàu ai [[22 zûgno|22 de zügnu]] da Mussolini. Ai [[26 arvî|26 d'arvì]] du [[1946]], sübitu de dòppu a liberasiùn, u papê u(r)iginâle u l'è stètu recüpe(r)àu dai mèmbri du CLN fra di âtri àtti abandunèi dai fascìsti<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Simoncini|tìtolo=Albenga e il suo entroterra. Scampoli, spezzoni di storia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0093616|ànno=1992|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=31|capìtolo=Lo stemma civico di Albenga}}</ref> e, ancù de dòppu, l'üsu du stemma u l'è stètu ricunusciüu in vìa ufisiâle dau prexidénte da Repübbrica Italiâna ai [[24 frevâ|24 de frevâ]] du [[1979]], cun in apôxitu decrêtu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.araldicacivica.it/comune/albenga/|tìtolo=Descrisiùn di scimbuli ufisiâli du cumün de Arbenga|vìxita=2021-11-20|léngoa=IT}}</ref> == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Albenga}} === Minu(r)anse fureste === Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixèmbre du [[2023]], i sitadìn fu(r)èsti rexidènti in Arbenga i sun 2.699.<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2023&i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2023|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2024-08-08}}</ref> === Cugnummi ciü difüsi === I cugnummi ciü difüsi in Arbenga i sun ''Parodi'', ''Ferrari'', ''Delfino'', ''Bruzzone'' e ''Rossi''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüxi cumün pe' cumün, Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-07}}</ref> === Persune lighèi cun Arbenga === [[File:Piastrella olimpiadi.jpg|thumb|Targa di arbenganesi ciamèi ae [[Zeughi olimpichi|Ulimpiadi]]: Gianmario Roveraro, Gianni Sommariva, Agostino Sommariva, Ezio Madonia e Giorgio Poggi]] * San Calòcciu ([[Bréscia|Brescia]], ... - Arbenga, [[121]]), militâre rumàn e santu pe'a [[Catoliceximo|gêxa catolica]], martire in Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.santiebeati.it/dettaglio/49950|tìtolo=San Calogero di Brescia Martire|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * [[Proculus|Pròculo]] (Arbenga, [[III secolo|sec. III]] - ..., [[281]]), riccu arbenganese, numinàu dai sò surdatti impe(r)atû cuntru u Marcu Aureliu Probu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/proculo_res-f68b2b72-477e-11dd-a3be-0016357f4ed7/|tìtolo=Pròculo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * [[San Martìn de Tours]] (Sabaria, [[316]] - Candes-Saint-Martin, [[397]]), vescu e santu pe'a gêxa catolica, u l'è stètu pe' quattr'ànni in scia [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]] da e(r)emittu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/martino-di-tours-santo/|tìtolo=Martino di Tours, santo - Enciclopedia online|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * [[San Ve(r)àn de Cavaillon]] (Barjac o Lanuéjols, ... - Arles, [[590]]), vescu e santu pe'a gêxa catolica, i sò rèsti i sun cunservèi inta catedrâle de San Michê.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/persone/persona/2638/|tìtolo=San Verano di Cavaillon|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * San Benedettu Revèlli ([[Tàgia (cumüna)|Taggia]]?, [[892]]? - ..., [[900]]?), religiusu, vescu d'Arbenga e pöi santu pe' vuxe du populu, u l'è ün di patrùi da diocexi.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valeria Polonio|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/santo-benedetto_res-aface1ac-87e7-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1966|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 8|capìtolo=BENEDETTO, santo}}</ref> * Ricu De Negru ([[Zena]], fìn du [[XII secolo|sec. XII]] - ..., pre&nbsp;[[1264]]), puliticu, pudestè d'Arbenga pe' ciü votte.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/enrico-di-negro_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1991|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 40|capìtolo=DI NEGRO, Enrico}}</ref> * [[Lamba Doia|Lamba Do(r)ia]] ([[Zena]], [[1250]] - [[Sann-a|Savuna]], [[1321]]), cumandante de ma(r)ìna e puliticu, da pudestè d'Arbenga u l'ha tratàu cu'i Clavesana.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/lamba-doria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1992|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 41|capìtolo=DORIA, Lamba}}</ref> * Scimùn Do(r)ia (fl. [[XIII secolo|sec. XIII]]), pudestè d'Arbenga du [[1293]], fòscia u curispunde au pueta cu'u mèximu numme.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Margherita Spampinato Beretta|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/simone-doria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1992|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 41|capìtolo=DORIA, Simone}}</ref> * Zorzu Fieschi ([[Zena]], fìn du [[XIV secolo|sec. XIV]] - [[Romma|Rumma]], [[1461]]), cardinâle e assivescu, aministratû apustòlicu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giorgio-fieschi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FIESCHI, Giorgio}}</ref> * Valé(r)iu Calderìn (..., ... - Arbenga, [[1472]]), vescu d'Ajacciu, de Savuna e d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonia Borlandi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/valerio-calderini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1973|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 16|capìtolo=CALDERINI, Valerio}}</ref> * Giömu Bassu da Rûve ([[A Moenn-a d'Arbisseua|A Ma(r)ìna d'Arbisöa]], [[1434]] - [[Fabrica di Roma]], [[1507]]), cardinâle, vescu de Maxe(r)â, Recanâti e Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gaspare De Caro|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/basso-della-rovere-girolamo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1970|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 7|capìtolo=BASSO DELLA ROVERE, Girolamo}}</ref> * Leunardu Marchese (Arbenga, [[1445]] ca. - Arbenga, [[1513]]), vescu d'Arbenga e persunaggiu puliticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Calogero Farinella|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/leonardo-marchese_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2007|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 69|capìtolo=MARCHESE, Leonardo}}</ref> * Giuànni Battista Sigâ(r)a ([[Zena]], [[1510]] - [[Romma|Rumma]], [[1570]]), cardinâle e vescu d'Arbenga avanti de lascià a càrega au sò nevu Carlu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gigliola Fragnito|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giambattista-cicala_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1981|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 25|capìtolo=CICALA, Giambattista}}</ref> * Carlu Sigâ(r)a ([[Zena]], [[1530]] ca. - ..., ...), vescu d'Arbenga e nunsiu apustòlicu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gigliola Fragnito|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carlo-cicala_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1981|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 25|capìtolo=CICALA, Carlo}}</ref> * Pié Fransescu Còsta (Arbenga, [[1544]] - Arbenga, [[1625]]), vescu de Savuna, u sò nevu umònimu u l'è stètu vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Enrico Stumpo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pier-francesco-costa_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1984|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 30|capìtolo=COSTA, Pier Francesco}}</ref> * Giuànni Agustìn da Lengueja ([[Casanöva]], [[1608]] - Arbenga, [[1669]]), religiusu, scritû e stò(r)icu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Matt|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-agostino-della-lengueglia_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2005|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 64|capìtolo=LENGUEGLIA, Giovanni Agostino della}}</ref> * Maté Giorgi (Arbenga, [[1650]] - [[Zena]], [[1728]]), megu e filosufu, criticu du Descartes.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/matteo-giorgi/|tìtolo=Giórgi, Matteo - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * Giömu Ma(r)ia Du Carettu (Arbenga, [[1670]] ca. - [[Vienna]], [[1742]]), puliticu, animatû da rexistènsa de Langhe cuntra i Savoia.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Torre|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-gerolamo-maria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Gerolamo Maria}}</ref> * Ange(r)u Vincènsu Dania ([[Ôtri|Vûtri]], [[1744]] - Arbenga, [[1818]]), u(r)atû, persunaggiu puliticu e vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Assereto|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-vincenzo-dania_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1986|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 32|capìtolo=DANIA, Angelo Vincenzo}}</ref> * Gaetano Alimonda ([[Zena]], [[1818]] - [[Zena]], [[1891]]), cardinâle, assivescu de Tü(r)ìn e vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gaetano-alimonda/|tìtolo=Alimónda, Gaetano - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * Angelo Diligenti (Arbenga, [[1835]] - [[Mortara]], [[1895]]), atû de teâtru e cappu-comicu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Roberta Ascarelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-diligenti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1991|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 40|capìtolo=DILIGENTI, Angelo}}</ref> * Marcello Amero D'Aste Stella (Arbenga, [[1853]] - [[Romma|Rumma]], [[1931]]), cumandante de ma(r)ìna e puliticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mariano Gabriele|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/amero-d-aste-stella-marcello_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 2|capìtolo=AMERO D'ASTE STELLA, Marcello}}</ref> * Vittorio Amedeo Rolandi Ricci (Arbenga, [[1860]] - [[Romma|Rumma]], [[1951]]), aucattu, giurnalista e diplumaticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Grimaldi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/rolandi-ricci-vittorio-amedeo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2017|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 88|capìtolo=ROLANDI RICCI, Vittorio Amedeo}}</ref> * Piergiogio Strata (Arbenga, [[1935]]), studiusu du scistema nervusu e prufesû d'üniverscitè.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/piergiorgio-strata/|tìtolo=Strata, Piergiorgio - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * Antonio Ricci (Arbenga, [[1950]]), autû e prudutû pe'a televixùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-ricci/|tìtolo=Ricci, Antonio - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> == Pòsti de interesse == [[File:Mappa tupunumastica du sentru stòricu d'Arbenga.svg|thumb|Mappa d'Arbenga Veggia intu parlà lucâle|left]] === Architetü(r)e religiuse === U cumün de Arbenga u l'è eclesiasticamènte a sêde da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga e Impe(r)ia]], dunca u l'è frasiunàu inte de dife(r)ènti paròcchie: Nòstra Scignu(r)a de Puntelungu, San Benardìn ([[Vaìn]]), San Michê, Sacru Cö, A Nunsiâ (pe'a frasiùn da [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]]), Santi Fabiàn e Bastiàn ([[Campugexa]]), A Sunta ([[Leca (Arbenga)|Leca]]), Santa Marghe(r)ìtta ([[Lüxignan|Lüxignàn]]), San Giacumu Mazû ([[Sàlia]]), Santi Scimùn e Giüdda ([[San Fé (Arbenga)|San Fé]]) e San Zorzu. ==== Paròcchia de San Michê ==== [[File:Albenga - Kathedrale San Michele Arcangelo - Domplatz 1, August 2019.jpg|thumb|L'estèrnu da catedrâle de San Michê]] * A '''catedrâle de San Michê''' a l'è a gêxa prinsipâle da sitè, dedicâ au santu prutetû d'Arbenga, [[San Michê|San Michê Arcange(r)u]]. A cianta u(r)igina(r)ia de l'edifissiu a presènta in stìle rumanicu, e pü(r)e nu mancan e testimunianse du seguènte ampliamèntu gòticu, ch'u l'ha purtàu aa creasiùn de due navè ai fianchi de quella u(r)igina(r)ia. Au [[XIII secolo|XIII seculu]] a curispunde ascì l'artessa du pavimèntu, sbasciâ, rispettu aa ciàssa. Da mensunà u campanìn, inglubàu inta strutü(r)a numma int'in segundu mumèntu, inte ün di tanti rifassimènti da catedrâle, che ancöi u l'è ün di scìmbuli ciü cunusciüi d'Arbenga, asemme ae sò âtre tûre.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2742&TipoElemento=pagina#|tìtolo=A catedrâle de San Michê|léngoa=IT, EN, ES, FR, RU|vìxita=2022-01-21}}</ref> [[File:Uatòiu da Nostra Scignua da Misericòrdia (Arbénga)-Faciâ 05.jpg|thumb|L'u(r)ato(r)iu da Nostra Scignu(r)a da Mise(r)icordia|left]] * '''U(r)ato(r)iu da Nostra Scignu(r)a da Mise(r)icordia''', u l'è situàu in Arbenga Veggia, ai margini de mü(r)aje versu punènte<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038868/ICCD13677884_S20_PT_0700111161.pdf|tìtolo=Oratorio di Nostra Signora della Misericordia, relazione storico-artistica|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>, faciàu in sce 'na ciasetta inte vixinanse du quartê de Turlâ. L'intèrnu u vegghe ina sula navâ cun 'na vorta a butte, fèta de maùi pìn, trafu(r)â in curispundènsa di âti barcui che se ghe dröven. L'atâ de marme(r)u u l'è presiusamènte decu(r)àu, cu'u prebité(r)iu issàu rispettu au restu de l'àula. Inte dui nicci ai fianchi de l'atâ mazû se trövan due stàttue, incurnixèi cun decurasiùi de stüccu. Chi a vegne cunservâ ascì a càscia da Santìscima Trinitè, ch'a remunta au [[1746]], ciü ina stàttua de legnu du Cristu Mortu, ch'a vegne daa bütega du Maragliano. In scia faciâ a spicca 'na rapresentasiùn da Madònna e u purtâ u marca a dàtta du [[1861]]. L'edifissiu a ògni moddu u se(r)ea ciü antìgu, cumensàu du [[1558]], mèximu ànnu da fundasiùn da cungrega arbenganese ch'a pòrta stu numme chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20592/|tìtolo=Oratorio di Nostra Signora della Misericordia|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>[[Immaggine:Santuàiu da Madònna de Fatima (Vaìn, Arbenga)-Faciâ 04.jpg|miniatura|U santua(r)iu da Madònna de Fatima]] * '''Santua(r)iu da Madònna de Fatima''', se tröva au de là da Sènta, in scia culìna dìta ''du Munte''. Sutta aa paròcchia de San Michê, a gexetta a l'è stèta custruìa inti prìmmi ànni du dòppu guèra pe' vuluntè di abitanti da Do(r)ia e da Mi(r)anda, guidèi dai prève don G.B. Secondo. L'è stèta inaugü(r)â du [[1951]] aa presènsa du vescu De Giuli. Mudèrna, fèta in stìle neumedievâle cu'a faciâ in prìa a vista dunde se dröve tantu a pòrte de intrâ quantu ì dui barcunetti ch'i reciamman u stìle goticu. U purtâ u l'è fiancàu da dûe culunette ch'e surezzen in fruntun ch'u l'è sènsa l'elemèntu de decuriasiùn urizuntâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90327/|tìtolo=Santuario Nostra Signora di Fatima|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref> ==== Batisté(r)u paleucristiàn ==== {{Véddi ascì|Batiste(r)u d'Arbenga|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} [[File:Baptistry Albenga ext3.JPG|thumb|U batisté(r)u, in sciu sfundu e tûre]] L'edifissiu u l'è stètu edificàu intu [[V secolo|V seculu]], dü(r)ante a ricustrusiùn sitadìna upe(r)â da Flaviu Custansu. U g'ha 'na cianta a furma de decâgunu, surmuntâ da 'n tambü(r)u utagunâle. Au sò intèrnu se tröva ancù l'antìga funte pe'u batezzu e ina sé(r)ie d'afreschi, ch'i remuntan au [[VI secolo|VI seculu]]. Internamènte e öttu mü(r)aje presèntan ascì di nicci de furma alternâ (semi-reunde e quadrè). L'u(r)igina(r)ia vorta tardurumâna, custruìa cu'a tecnica de ànfu(r)e inglubèi inta strutü(r)a a l'è andèta perdüa a càusa du restàuru sbajau fètu intu [[1898]] da l'architettu Alfredo Dandrade.<ref name="Touring Club" /> L'architettu purtughese defèti u pensava che a cuvertü(r)a a cupula a duvéva êsse 'n rifassimèntu du periudu rinascimentâle e dunca a l'axeva caciâ zü: ancöi e ànfu(r)e che se truvavan drentu aa otta e sun cunservèi inti nicci du batisté(r)u, e u tèitu u l'è ina semplice strutü(r)a de legnu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2740&TipoElemento=pagina|tìtolo=U Batiste(r)u paleucristiàn|léngoa=IT, EN, FR, RU|vìxita=2022-01-24}}</ref> ==== Gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus ==== {{Véddi ascì|Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} [[Immaggine:Chiesa di Santa Maria in Fontibus, Albenga 22.jpg|sinistra|miniatura|A gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus]] Veggia sêde paruchiâle, a se tröva in Arbenga Veggia, de fiancu aa catedrâle de San Michê, se pènsa ch'a secce stèta custruìa intu [[1098]] da parte di muneghi benedetìn, pe' selebrà a presènsa de sèrte funti mi(r)aculûse (da chi u vegne u numme apuntu, de ''in Fontibus'').<ref>{{Çitta web|url=https://www.paesionline.it/italia/monumenti-ed-edifici-storici-albenga/chiesa-di-santa-maria-in-fontibus|tìtolo=Arbenga, Santa Maia in Fontibus|vìxita=2022-01-29|léngoa=IT, EN, FR, RU}}</ref> A gêxa mudèrna a sa(r)ea 'na ricustrusiùn seisentesca de quella presendènte, pöi "restruttü(r)â" intu Növesèntu, cun a pèrdita de 'na pursiùn de l'edifissiu pe' fa spàssiu au slargamèntu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]]. Cuntestualmènte u se perde in afrescu ch'u rapresentàva in panu(r)àmma sitadìn, nu recüpe(r)àu, de che a resta numma 'na futugrafìa, cunservâ inte l'Archiviu Stò(r)icu cumünâle. A faciâ a vegne dunca purtâ in deré de quarche mêtru e vegnen azunte növe decurasiùn de stüccu e pregièi atâ de quellu periudu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2747&TipoElemento=pagina#|tìtolo=A gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus|léngoa=IT, EN, FR, RU|vìxita=2022-01-29}}</ref> ==== Santua(r)iu de Puntelungu ==== [[File:Albenga-santuario di nostra signora di pontelungo.jpg|thumb|U santua(r)iu de Puntelungu daa stradda]] U Santua(r)iu u se tröva de lì d'ataccu a l'antìgu punte rumàn che u dà u numme aa zôna, u Puntelungu (ciamàu ascì ''Puntelòngu'' o ''Pontelòngu'' a segunda da prununsia). L'edifissiu religiusu u l'è gestìu dai fratti franseschèi a partì dau [[1965]], ma e sò u(r)igini e sun bén ciü antìghe.<ref name="Puntelongu"/> Dae funti u se sa che ina primma furma de uspissiu u l'é(r)a presènte zà primma de l'[[1000|ànnu Mille]], pöi prugrescivamènte ingrandìu fìn a rivà au [[1250]], quande u razunze ina ciü delineâ urganisasiùn. Ina primma capélla a vegne invêce mensunâ cumme ''Ecclesia S. Mariae Pontis Arociae'', culigâ cun l'upe(r)àu di muneghi benedetìn da [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]].<ref name="Puntelongu">{{Çitta web|url=https://www.santuariomadonnadipontelungo.com/storia|tìtolo=Puntelungu: a sto(r)ia du Santua(r)iu|léngoa=IT|vìxita=2021-11-21}}</ref> A gêxa mudèrna a l'è stèta custruìa intu [[XVII secolo|XVIII seculu]], a memo(r)ia du mi(r)aculu avegnüu ai [[2 lûggio|2 de lüju]] du [[1637]], in sustitusiùn de quella de primma.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/santuario-madonna-pontelungo.htm|tìtolo=Puntelungu: u Santua(r)iu e u punte|léngoa=IT|vìxita=2021-11-21}}</ref> ==== Gêxa du Sacru Cö ==== [[File:Albenga-IMG 0838.JPG|thumb|A paruchiâle du Sacru Cö|left]] A Gêxa du Sacru Cö a l'è stèta fundâ intu màzzu du [[1895]], cu'a posa da primma prìa, au de fiancu da primma culònna aa mancina de l'atâ, pe' pöi êsse benedìa e duvèrta au cültu intu mazzu du [[1896]]. Quande a vegne avèrta a g'ha ancù u fundu sènsa decurasiùn, questu fìn au [[1925]], ànnu de l'intervèntu du pitû Sturla de Tü(r)ìn, e pöi de Guida, ch'u pitü(r)a turna a gêxa intu [[1957]].<ref>{{Çitta web|url=https://sacroalbenga.wordpress.com/parrocchia/storia/|tìtolo=Paròcchia du Sacru Cö: sto(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2022-01-29}}</ref> ==== Gêxa de San Benardìn de Siêna ==== [[File:Gêxa de San Bernardìn (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|thumb|A gêxa de San Benardìn]] A l'è a sêde paruchiâle pe'u quartê de Vaìn, au de là da Sènta. A strutü(r)a a l'è stèta ti(r)â sciü intu [[1467]] dai fràtti minù(r)i, ch'i sèrnen a zôna perché abasta distànte dau sèntru sitadìn, ma ascì pe'a vixinansa cu'a ''[[Via Julia Augusta]]''. L'inaugurasiùn a vegne fèta inte l'utùbre du [[1480]] e in cuntempuranea se custruìsce ascì u vixìn cunvèntu. Intu [[XVIII secolo|Settesèntu]] vegne ancù ampliàu rispettu aa cianta u(r)igina(r)ia, pe' pöi esse ricunvertìu a uspeâ sutta au duminiu fransése, anche se cu'i inissi du [[XIX secolo|XIX seculu]], doppu a caütta da Repübbrica Lìgü(r)e, a strutü(r)a a vegne serâ e a càzze in abandùn. Restruttü(r)àu cumme caserma militâre sutta ai Sabàudi, u vegne in parte recüpe(r)àu a destinasiùn religiusa numma intu [[1961]] (grassie a l'interesamèntu ascì de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i e du prufesû [[Nino Lamboglia]]), mèntre trèi ànni doppu a vegne furmâ a növa paròcchia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/convento-sanbernardino-monte.htm|tìtolo=Gêxa de San Benardìn au Munte|vìxita=2022-01-29|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de Leca ==== [[File:Leca (Albenga)-chiesa ns Assunta-complesso1.jpg|thumb|Vista da gêxa da Sunta|left]] * '''Gêxa paruchiâle da Sunta''', du [[1790]], se tröva pôcu a munte du nücleu stò(r)icu da frasiùn. Faciâ diretamènte in scia Vìa au Piemunte, u de fö(r)a u l'è de prìa, cun di insèrti in laterissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20608/|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora Assunta (Leca d'Albenga)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A navâ ünica, a cuntegne di dipinti e de ope(r)e pregièi, fra sti chi ina presiùsa pà(r)a d'atâ, de(r)ivâ daa presedente paruchiâle, dedicâ a Santa Ma(r)ìa du Bòsse(r)u.<ref name="Tci" /> * '''U(r)ato(r)iu da Santìscima Nunsiâ''': sêde da cungrega de San Pe(r)u, dedicâ au santu prutetû da frasiùn. L'edifissiu u se tröva d'ataccu aa gêxa da Sunta, tantu d'avêghe a faciâ in lìnea au corpu prinsipâle. L'aula au sò de drentu a l'è cuvèrta a butte, u vulümme u l'è ucupàu a l'intrâ dau basamèntu du campanìn, mèntre au fundu u fenìsce cun in abscide squadràu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20591/|tìtolo=Oratorio Santissima Annunziata (Leca d'Albenga)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa de Santa Ma(r)ìa du Bosse(r)u''' (o ''du Bòssa(r)u''), fiancâ au semité(r)iu uttusentescu, a l'è stèta custruìa inte l'epuca medievâle fòscia du [[XII secolo|seculu XII]], pü(r)e se segundu âtri stüddi a pu(r)ea fina remuntà au [[IX secolo|IX seculu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco| tìtolo=La Diocesi di Albenga - Imperia e i suoi vescovi. Storia della Chiesa Ingauna dalle origini al Quattrocento|ànno=2003|editô=Diocesi di Albenga - Imperia|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=247}}</ref> Ritegnüa in'antìga dipendènsa du munastê benedetìn da Gainâ(r)a, a l'é(r)a a veggia paruchiâle du paìse. A l'è stèta fòscia abandunâ pe'e cunseguènse de 'n teramòttu intu[[XVI secolo| seculu XVI]]<ref name="Tci" />, o ciü semplicemènte pe'u spustamèntu du sèntru abitàu lecaiö ciü versu u növu cursu da Sènta. A strutü(r)a a presènta 'na faciâ de prìe a vista, mèximu mate(r)iâle ch'u custituìsce u campanìn, che podâse ch'u secce du Quattrusèntu. Cu(r)iusamènte a due navè, a cuntegnìva au sò de drentu di afreschi du [[XV secolo|seculu XV]], purtèi inta gêxa de San Benardìn a Vaìn pe' metîli au segü(r)u in seguitu du restauru purtàu avanti dau Rotary Club a(r)ascìn. Stu travaju lì u l'ha permessu de rangiâ u tèitu e e mü(r)aje, che i versavan int'in stàttu preca(r)iu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Leca d'Albenga|ànno=2023|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|capìtolo=La "Villa" di Leyca, extra moenia, nel Medioevo|pp=48-55}}</ref> ==== Paròcchia de Campugexa ==== [[File:Paròcchia de San Fabian e Sebastiàn (Campugexa).jpg|thumb|A gêxa di Santi Fabiàn e Bastiàn, cun l'u(r)ato(r)iu]] * '''Gêxa paruchiâle di Santi Fabiàn e Bastiàn''', inta ciàssa, custruìa intu [[XVII secolo|seculu XVII]] e inse(r)ìa fra l'u(r)ato(r)iu e a canònica. Daa faciâ a cabanna, marcâ da finte culònne e cun intu mezzu 'na grossa lünetta semireunda. Nasciüa in sustitusiùn da veggia gêxa paruchiâle, ancöi u(r)ato(r)iu, i travai i sun cumensèi intu [[1657]] e i sun terminèi intu [[1665]], ànnu da sò benedisiùn.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=98|capìtolo=Campochiesa nel Settecento|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> A ünica navâ, a cunserva l'atâ ch'u l'é(r)a stètu du Santua(r)iu de Puntelungu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20604/|tìtolo=Chiesa dei Santi Fabiano e Sebastiano (Campochiesa)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu de San Giuànni u Batìsta''', bèn ciü antìgu de l'udierna gêxa da paròcchia, ai inissi u l'é(r)a dedicàu ai Santi Fabiàn e Sebastiàn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20594/|tìtolo=Oratorio di San Giovanni Battista (Campochiesa)|vìxita=2024-07-17| léngoa=IT}}</ref> A primma sò atestasiùn a remunta au [[1476]]. Inisialmènte au de sutta da [[Gêxa de San Zorzu (Arbenga)|gêxa de San Zorzu]], u l'utegne u titulu de paròcchia a partì dau [[1616]]. Vista a necesitè de edificâ ina gêxa ciü grande u se trasfurma in u(r)ato(r)iu, cun l'intitulasiùn d'aù.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=158-161|capìtolo=Appendice. L'oratorio di San Giovanni Battista|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> * '''Capeletta de San Bastiàn''', inta lucalitè de Murteu, a vegne fèta versu a fìn du [[XV secolo|seculu XV]], inisialmènte au de sutta da gêxa de San Zorzu. Se tratava du sèntru religiusu de Murteu, bèn ciü antìga a zà atestâ aturnu au [[1225]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=15-19|capìtolo=Morteo. La prima sede degli abitanti di Campochiesa|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> Caütta in disüsu a seguitu de l'abandùn da burgâ, avegnüu a partì dau [[XVI secolo|seculu XVI]] e ancù danegiâ a seguitu du teramòttu du [[1887]], a l'è stèta recüpe(r)â a partì dau [[2009]] e turna duvèrta au cültu dau [[2016]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/morteo-fondato-nel-1200-circa-il-centro-scomparve-improvvisamente-verso-la-fine-del-500_43|tìtolo=Morteo. Fondato nel 1200 circa il centro scomparve improvvisamente verso la fine del '500|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de San Zorzu ==== [[Immaggine:Géxa véia de San Zorzu (Campugexa).jpg|sinistra|miniatura|A gêxa veggia de San Zorzu]] * '''[[Gêxa de San Zorzu (Arbenga)|Gêxa veggia de San Zorzu]]''', a l'è a stò(r)ica paruchiâle da lucalitè, de antichìscima edificasiùn, pà che a remunte ai [[VI secolo|seculi VI]] e [[VII secolo|VII]]. Au prinsippiu da sò sto(r)ia priuràu au de sutta di benedetìn da Gainâ(r)a, du [[XV secolo|seculu XVII]] a l'ha visciüu 'na fase de declìn, vista a scumparsa da ciü parte di vilaggi ch'i l'é(r)an sutta au sò cuntròllu. Vegnüa sutta aa paròcchia de Campugexa, a l'è stèta trasfurmâ in gêxa semite(r)iâle. A strutü(r)a cumme a veghemmu ancöi a l'è de stìle rumanicu, a l'intèrnu a cunserva di pregièi cìcli de afreschi, ch'i remuntan au Quattrusèntu e au Sinquesèntu, fra tütti, quelli ispirèi aa Divina Cumédia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/chiesa-antica.htm|tìtolo=La Chiesa Antica di San Giorgio|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa növa de San Zorzu''', a l'è a paruchiâle da lucalitè, avèrta a partì dai ànni [[1960]] pe' tütelà a cunservasiùn de quella veggia, a se tröva vixìn ae opere paruchiali, ti(r)èi sciü ascì ste lì intu mèximu periudu. Intu [[1964]] defèti San Zorzu a l'è turna vegnüa paròcchia, sepa(r)â da Campugexa pe' vuluntè du vescu Gilberto Baroni e pe' l'ucaxùn u l'è stètu benedìu u növu edifissiu, in stìle mudèrnu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/storia-sangiorgio-albenga.htm|tìtolo=Storia della parrocchia|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia da Bastìa ==== [[File:Bastia (Albenga)-chiesa s Stefano di Massaro-complesso1.jpg|thumb|A gêxa de San Stêva de Massà(r)u (A Bastìa)|left]] * '''Gêxa paruchiâle da Santìscima Nunsiâ''', a l'è situâ inta parte bassa du burgu da frasiùn, custruìa a partì dau [[1623]]. In seguitu a l'evulusiùn de l'insediamèntu, zà dau [[1518]] i abitànti da Bastìa i l'axevan sernüu de custruì 'na növa gêxa, passandu u sèntru religiusu daa gêxa de San Steva a sta lì, ch'a l'é(r)a ancù numma in u(r)ato(r)iu. I travai de custrusiùn i finìscen du [[1630]], ànnu de quande a vegne benedìa. In stìle ba(r)òccu, a faciâ a l'è caraterizâ da 'n impunènte fruntùn, mèntre u de drentu u l'è a trê navè, cuvèrte cun de vorte a cruxe(r)a quelle ai fianchi e a butte quella de mezzu. A cunserva fina dui atèi pregièi, dedichèi a Sant'Antôgnu e aa Madònna du Rusa(r)iu, fianchèi a quellu mazû.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20607/|tìtolo=Chiesa della Santissima Annunziata (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu da Santa Crûxe''', in fàccia aa gêxa, u se presènta cumme 'na strutü(r)a semplice, daa faciâ intunacâ (dund'in simma u se ghe dröve in barcùn strumbàu) e cu'u tèitu a due campè. U de drentu u l'è fètu de 'n'àula abasta grossa, ch'a se cunclüdde cun in abscide semiriundu. Cunserva ascì in atâ setesentescu cun tantu de côru de legnu. U l'è a sêde da lucâle cunfraternita.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20614/|tìtolo=Oratorio della Santa Croce (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa de San Steva de Massà(r)u''', au fiàncu da stradda che daa Bastìa a porta a Sènexi, a l'è stèta mensunâ pe'a primma votta du [[1271]]. L'edifissiu u se presènta de stìle rumanicu, cun ancù a strutü(r)a uriginàia du [[XI secolo|Duxèntu]], a parte che pe' quarche mudifica di periudi de dòppu, cumme l'azunta de l'abscide quadràu. A dêve a sò denuminasiùn da l'antiga vìlla de Massa(r)u, tantu che a rapresentava l'antìgu sèntru religiusu de sta chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90316/|tìtolo=Santo Stefano di Massaro (Bastia)|vìxita=2024-07-16| léngoa=IT}}</ref> Au sò intèrnu a cunserva ina sé(r)ie de afréschi datèi fra u [[1383]] e i inissi du [[XV secolo|seculu XV]]: dau presbité(r)iu se ponen vegghe a mòrte armâ de èrcu e frécce o ancù in scia cuntrufaciâ truvemmu a rapresentasiùn de San Cristoffa, cun l'intèntu de benedì chi u sciurtiva daa gêxa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/santo-stefano-in-massaro-il-tesoro-che-non-ti-aspetti_40A|tìtolo=Santo Stefano in Massaro: il tesoro che non ti aspetti|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A l'ha persu u titulu de paròcchia in seguitu au svilüppu du burgu da Bastìa, lasciandulu intu [[1518]] aa Santìscima Nunsiâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.museionline.info/tipologie-museo/chiesa-di-santo-stefano-di-massaro|tìtolo=Bastia, a gêxa de San Steva|vìxita=2022-02-05|léngoa=IT}}</ref> * '''Capélla de San Benardu''', in simma au burgu da Bastìa, dau vulümme picìn e squadràu, presènta in campanìn a vé(r)a ascì, ch'u svetta surva aa faciâ. U de drentu u l'è cuèrtu da 'na vorta a butte, mèntre u tèitu, au de föra, u l'è cianéllu. Se ghe tröva au de drentu in atâ de stüccu du Settesèntu e ascì 'na pa(r)a d'atâ incurnixâ, ch'a pìa a ciü parte du presbité(r)iu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20603/|tìtolo=Cappella di San Bernardo (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de Sàlia ==== [[File:Géxa de Salea 04.jpg|thumb|A faciâ da gêxa de Sàlia]] * '''Gêxa paruchiâle de San Giacumu Mazû''': in simma au burgu, a gêxa a l'ha trê navè, quelle de fiàncu custruìe adòssu au vulümme de quella de mezzu. Au sagràu l'è puscibile acedde grassie a 'n'impunènte sca(r)inâ, ch'a parte dae canòniche.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20611/|tìtolo=Chiesa di San Giacomo Maggiore (Salea)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A primma mensciùn fèta aa gêxa saliàsca a remunte(r)ea au [[1236]], ancù intitulâ a San Giacumu e Cristoffa. Ai [[11 arvî|11 d'arvì]] du [[1515]], a cumünitè a sciorte a utegnì l'auturizasiùn daa diocexi de pué custruì ina funte pe'u batezzu ligâ aa catedrâle ingàuna. A gêxa cumme a veghemmu ancöi a nasce pe(r)ò int'in periudu sücescìvu, cun l'ampliamèntu e a ricustrusiùn upe(r)èi intu [[1622]], quandu u vegne custruìu ascì u campanìn. A primma messa a vegne pe(r)ò selebrâ sulamènte intu [[1636]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/frazioni-albenga.htm|tìtolo=E frasiùi de Arbenga, Salea|vìxita=2021-11-14|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu di Santi Giacumu e Feìppu''': u se tröva pôcu ciü in bassu rispettu aa gêxa, a l'è ina custrusiùn picìna e sobria, dutâ de in campanìn a véla. Cun in tèitu a due campè, a faciâ a l'è sobria, cu'a pòrte surmuntâ da 'na lünetta semireunda, In scia drìta rispettu a l'intrâ a se pò vegghe ina lugetta afrescâ, cun au sèntru a rapresentasiùn da Madònna cu'u Bambìn. Au de drentu, in seguitu ai ürtimi travai fèti du [[2023]], u l'è stètu descuvèrtu in cìclu d'afreschi du seculu XVI, dund'a l'è rafigü(r)â a scêna du Cristu in crûxe, ciü âtre figü(r)e ch'e sun stète cuscì recüpe(r)èi.<ref>{{Çitta web|url=https://sabapimsv.cultura.gov.it/2023/10/26/riportata-alla-luce-una-consistente-porzione-di-ciclo-pittorico-risalente-al-secolo-xvi/|tìtolo=Riportata alla luce una consistente porzione di ciclo pittorico risalente al secolo XVI|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de Lüxignàn ==== [[File:Lusignano (Albenga)-chiesa santa Margherita-complesso2.jpg|thumb|Santa Marga(r)ìtta a Lüxignàn|left]] * '''Gêxa paruchiâle de Santa Marga(r)ìtta d'Antiòcchia''', a se tröva a l'imbuccu du nücleu stò(r)icu da frasiùn. A remunta au [[XV secolo|seculu XV]], scibèn ch'a vegne numinâ pe'a primma votta du [[1258]]. Cun 'na cianta a crûxe latìna, l'àula a l'è frasiunâ in trê navè. Au vulümme da navâ de mezzu sun stèti pöi rembèi quelli de âtre dûe, cuscì cumme u campanìn ch'u l'è tacàu aa faciâ e u remunta au [[XVI secolo|seculu XVI]]. L'edifissiu u l'è stètu ingrandìu aturnu au [[1630]] cun l'azunta de 'n côru gi(r)àu a mezudì e, sücescivamènte, l'è stèta rangiâ a faciâ, tripartîa verticalmènte. Impunènte u Cristu cunservàu surva a l'atâ, mèntre in sciu sufittu afrescàu, incurnixâ da in medajùn a se vegghe a figü(r)a da santa dedicatâ(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20613/|tìtolo=Chiesa di Santa Margherita (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu de San Bertumê''': a strutü(r)a d'ancöi a l'è stèta ti(r)â sciü du [[1780]], in scia base de quella presedènte, mensunâ du [[1585]] e dedicâ a San Lu(r)ensu, vegnüa zü quarche tèmpu primma. Se tröva in mezzu ae cà du burgu, a pôca distansa daa gêxa. Cun cianta retangulâre e ciütòstu lungâ, au de fö(r)a u cumpa(r)ìsce mudestu, cu'a faciâ frasiunâ inte dui livélli da 'na curnixe. Ai dui fiànchi, due finte culònne intunachèi. U l'è a sêde da cungrêga du paìse, dedicâ a stu santu chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20593/|tìtolo=Oratorio di San Bartolomeo (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de San Fé ==== [[File:San Fedele (Albenga)-chiesa ss Simone e Giuda-complesso2.jpg|thumb|Paruchiâle di Santi Scimùn e Giüdda (San Fé)|256x256px]] * '''Gêxa paruchiâle di Santi Scimùn e Giüdda''': a se tröva lungu a pruvinsâle che da Vaìn a pòrta a Villanöva. A strutü(r)a a l'è u(r)igina(r)ia du [[XIV secolo|XIV seculu]], ma u campanìn (ch'u remunta au [[XII secolo|seculu XII]]) u rizülta êsse de stìle rumanicu. L'âtribusiùn ai dui sànti a l'è avegnüa int'in segundu mumèntu, defèti presedentemènte u santu dedicata(r)iu u l'é(r)a San Fé. Da l'àula spartìa inte trê navè (quella de mezzu cuvèrta a capriè, e âtre dûe a cruxe(r)a), au de drentu a l'è caraterizâ daa presènsa de pilàstri in laterissiu cu'a base utagunâle, racurdèi da àrchi gotichi. Inta mü(r)aja da navâ de drìta se cunservan di afreschi ch'i mustran e scêne da vitta de San Giuànni u Batìsta.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20605/|tìtolo=Chiesa dei Santi Simone e Giuda (San Fedele)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu de San Giuànni Batìsta''', edificàu du [[XV secolo|seculu XV]], se tröva au de fiancu da paruchiâle e u cunserva au sò intèrnu ina sé(r)ie de afreschi du [[1574]] atribuìa a Bartolomeo Bottoneri de Che(r)àscu. Sti lì i sun presènti ai dui làtti de l'àula (cuvèrta a butte) e inta cuntrufaciâ, che e sun e parte ciü antìghe de l'edifissiu. U vegne rapresentàu l'episodiu da pasciùn e da messa in crûxe de Cristu. A l'è a sêde da cunfraternita du paìse. Au de fö(r)a, de cuntru, l'edifissiu u se mustra sobriu, cu'u tèitu a cabànna e a faciâ cu'n barcùn riundu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20598/|tìtolo=Oratorio di San Giovanni Battista (San Fedele)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> === Aree archeulogiche === <gallery mode="packed" widths="140" heights="140"> Immaggine:Basilica paleocristiana di San Vittore - MIBAC - Albenga (SV) Italy.jpg|I rèsti da [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|baxìlica de San Vitû]], in Puntelungu Immaggine:Anfiteatro romano di Albenga.jpg|I basamènti de l'anfiteâtru rumàn d'Arbenga Immaggine:Cumplèssu Archulogicu de San Clemente (Arbenga) 01.jpg|Cumplessu Archeulogicu de San Clemènte, piàu da Vaìn Immaggine:U Pilùn (Via Julia Augusta, Arbenga) 07.jpg|U Pilùn, in scia ''Julia Augusta'' </gallery> * '''[[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|Baxìlica de San Vitû]]''': scitu de interesse archeulogicu ch'u se tröva in Puntelungu e u mustra i rèsti de 'n edifissiu religiusu du [[V secolo|seculu V]], ligàu a in cumplessu de tumbe "aa capüsìna" sempre du mèximu periudu, ch'u se truvava au levante e au meridiun de stu chi. Dandu amèntu ai stüddi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]] u pà che sta gêxa chi a l'agge sübìu ina sé(r)ie de mudifiche, survetüttu cun l'elevasiùn da pavimentasiùn de l'abscide inte l'ànnu mille e u restrinzimèntu da navâ cun l'azunta de culònne de recüpe(r)u da di munumènti rumài.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309097|tìtolo=San Vittore (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|tìtolo=Basilica funeraria di San Vittore|editô=Regione Liguria|léngoa=IT|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=12469:basilica-funeraria-san-vittore-albenga.pdf}}</ref> * '''Baxìlica de San Calòcciu''', cumplessu culucàu au de fö(r)a de mü(r)aje sitadìne, intu versante nord du Munte de San Martìn. L'è furmàu dai resti d'in insediamèntu fünera(r)iu, dund'a l'è stèta ti(r)â sciü a gêxa, inta primma mitè du [[VI secolo|seculu VI]], seguia pöi daa custrusiùn d'in munastê inte l'etè de mezzu. U l'ha funsiunàu ascì cumme cunvèntu de muneghe Agustiniâne e Clarisse, armenu fìn au [[1593]], pe' pöi cazze in abandùn.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309317|tìtolo=San Calocero (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref> * '''Anfiteâtru ruman''': du [[II secolo|II seculu d.C.]], u se tröva inte 'na pusisiùn panurammica in scia culìna du Munte de San Martìn, prubabilmènte là dunde se truvava u nücleu de ''[[Albingaunum]]'', au de fö(r)a da sitè rumâna e da vixìn aa ''[[Via Julia Augusta]]''. U l'axeva ina cianta elittica cu'i assi de 72 mêtri pe' 52, scumpartìu in sce trèi livélli: vistu u spassiu ridòttu dund'u s'erzeva, u l'é(r)a stètu fina necesariu custruìghe di tèrracìn de cuntenimèntu pe'e tribüne. Ancöi se ponen vegghe numma i rèsti da parte a setentriùn, ch'a se fàccia versu a sitè. Inti seculi u l'ha cangiàu ascì de destinasiùn, finendu pe' êsse duve(r)àu cumme campusantu dai muneghi da vixìna abasìa de San Martìn.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309262|tìtolo=Anfiteatro (anfiteatro, luogo ad uso pubblico)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.romanoimpero.com/2020/05/albingaunum-albenga-liguria.html|tìtolo=ALBINGAUNUM - ALBENGA (Liguria)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref> * '''Terme rumâne''', intu léttu d[[a Sènta]], pôcu a munte du mudèrnu [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]], segnu du svilüppu da sitè de ''[[Albingaunum]]'' in epuca impe(r)iâle inta cianü(r)a a meridiun du nücleu ciü veggiu. Scibèn che a zôna a secce aù traversâ daa scciümè(r)a, besögna pensà che a quelli tèmpi u sò cursu u l'é(r)a bèn dife(r)ènte. E terme e u cumplessu paleucristiàn de San Clemènte sun vegnüi aa lüxe intu mèntre che se faxevan i scâvi pe'u slargamèntu du léttu da Sènta, fra u [[2001]] e u [[2002]]. A segunda du periudu de l'ànnu se ponen ancù vegghe e pìlle de l'acquedòttu rumàn (növe in tüttu), u margine da veggia spunda de mancìna da scciümè(r)a e e fundamènta du Mü(r)ìn da Branca, ch'u remunte(r)ea au [[1587]]. In gì(r)u aa gêxa de San Clemènte sun stète rinvegnüe fìna de tumbe, cun di sarcofaghi in prìa de Finâ.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albenga (Sv) - L'area archeologica nell'alveo del Centa: le terme pubbliche romane e la chiesa di San Clemente|revìsta=Fasti Online Documents&Researches|editô=Associazione Internazionale Archeologia Classica|çitæ=Rumma|léngoa=IT|url=https://www.fastionline.org/docs/FOLDER-it-2006-70.pdf}}</ref> * '''Cumplessu da ''[[Via Julia Augusta]]''''', antiga stradda rumâna incumensâ du [[13 a.C.]] sutta l'impe(r)atû Augüstu. Lungu u sò traciàu, fra Arbenga e A(r)àsce, se ghe faccian e ruvìne de au mênu sètte edifìssi de st'epuca chi, datèi fra u [[I secolo|I]] e u [[II secolo|II seculu d.C.]], sinque identifichèi cumme fünerà(r)i.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309689|tìtolo=Via Iulia Augusta (infrastruttura viaria, strada)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> Pòcu distante, dau traciàu, defèti, u se pò vegghe u Pilùn, edifissiu a cianta retangulâre frasiunàu in sce trèi livélli e caraterizàu da 'na strutü(r)a estèrna de bluchétti squadrèi disposti in fi(r)èi urizuntâli utegnüi travajandu a scciàppu de prìe de scciümè(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309398|tìtolo=Pilone (monumento funerario, area ad uso funerario)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> U munumèntu u l'è stètu restauràu intu [[1892]] da l'architettu purtughese Alfredo Dandrade, de moddu da recüpe(r)âne a furma ch'u l'axeva in u(r)igine.<ref>{{Çitta web|url=https://anfiteatroromano.blogspot.com/2015/01/il-pilone-romano.html|tìtolo=Il Pilone Romano|outô=Raiko Radiuk|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> === Architetü(r)e sivìli === ==== Palassi stò(r)ichi ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Palàssu Veggiu (sentru stòricu d'Arbenga) 02.jpg|U Palàssiu veggiu, dau Batiste(r)u Immaggine:Museu diucesàn (Sentru stòricu d'Arbenga)-Esternu.jpg|U de föra du palàssiu du Vescu Immaggine:Albenga - Torre Lengueglia Costa.jpg|Palàssiu e tûre da famìa Còsta-Du Carettu Immaggine:Palazzo Oddo, Albenga 07.jpg|Palàssiu Oddu cu'a sò tûre Immaggine:Palassu Peloso Cepòlla (Sentru stòricu d'Arbenga).jpg|Palàssiu Pe(r)usu-Seulla Immaggine:Cumplessu de San Dumenegu (Arbenga Veggia)-Faciâ 01.jpg|San Dumenegu, a faciâ Immaggine:Palassu Rolàndi Rìcci (Sentru stòricu d'Arbenga)-Ingressu.jpg|Palàssiu Rulandi-Ricci-Capelìn Immaggine:Palàssu San Scî (Sentru stòricu d'Arbenga)-Ciasetta.jpg|Palàssiu e ciasetta de San Scî Immaggine:Albenga - Torre Cazzulini - 2023-09-16 10-42-27 001.jpg|Tûre Cassulìn, da [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] Immaggine:Casa e torre Lengueglia-Doria, Albenga 02.jpg|Tûre Lengueja Do(r)ia, dai Quattru Canti Immaggine:Albenga - Torre Navone - 2023-09-30 11-58-14 001.jpg|A tûre di Navùi </gallery> * '''Palàssiu Veggiu du cumün''', u se tröva in Arbenga Veggia, fiancàu aa catedrâle, u l'é(r)a l'antiga sêde du cumün inte l'etè de mezzu. A s'è cunservâ ancù l'antìga loggia, in u(r)igine destinâ ae asemblêe pupulâri, insemme aa sâla di cunsu(r)i, au cian terén. Au cian de d'âtu, drentu aa Tûre Sìvica, u salùn du pudestè, ch'u ghe se pò acedde muntandu a sca(r)a presènte inta faciâ gi(r)â versu u Batiste(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2741&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Veggiu du cumün, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}</ref> Dau [[1933]] u l'è a sêde du [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Sivicu Müseu Ingaunu]], cumme vusciüu dau prufesû Lamboglia.<ref>{{Çitta web|url=http://www.iisl.it/musei/albeng/albeng.htm|tìtolo=Istitüu Internasiunâle Stüddi Lìgü(r)i, Sivicu Müseu Ingaunu|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu du Vescu''', a l'è stèta a sêde vescuvîle da diocexi d'Arbenga fìn au [[1954]], ànnu inte che sta lì a l'è stèta spustâ intu Palàssiu Còsta-Balestrìn. L'edifissiu pe' cumme u veghemmu aù u l'è duvüu au fètu ch'u l'é(r)a stètu rangiàu du Sinquesèntu, mèntre a l'intèrnu se cunservan ancù di afreschi du [[XV secolo|seculu XV]], au de drentu se tröva u [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2745&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu du Vescu|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Palàssiu Còsta-Balestrìn''' (o Còsta-Du Carettu), inta [[Ciàssa di Leùi (Arbenga)|ciàssa di Leùi]], de derê aa Catedrâle de San Michê, abitasiùn nobile in stìle rinascimentâle. A tûre, ch'a spicca pe'u sò prufìlu rispettu ai âtri edifissi da ciàssa, a l'è stèta ti(r)â sciü de prubabile intu [[XII secolo|seculu XII]], pe' pöi vegnì inglubâ inte Cà di Còsta, fète custruì inta primma mitè du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e pöi finìe in man ai Du Carettu de Balestrìn intu [[1723]]. Cu'a mòrte de l'ürtimu espunènte da famìa, u palàssiu u l'è stètu dunàu aa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi]] e u l'è vegnüu a növa sêde du vescuvàu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/piazza-leoni-palazzi-costa-carretto.htm|tìtolo=Piazza dei Leoni e Palazzi Costa Del Carretto|léngoa=IT|vìxita=2024-08-01}}</ref> * '''Palàssiu du cumün''', inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]], a l'è a növa sêde du municìpiu, ti(r)àu sciü inte l'Öttusèntu partèndu da arcüne cà che zà l'existevan, füse inte 'n ünicu edifissiu. L'è caraterizàu da 'na faciâ dau stìle neuclàscicu, frasiunâ in trèi urdini e u cumprènde fina a [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|Tûre Malasemènsa]], ch'a l'uspitava intu Seisèntu e prixùi sitadìne. <ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2743&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu Oddu''', palàssiu impunènte, aa mòrte du prupieta(r)iu Gio Maria Oddi intu [[1623]] u vegne pe' sò vuluntè duve(r)àu cumme sêde de 'n culêgiu. U s'è u(r)iginàu a partì daa fuxùn de ciü custrusiùi che zà e l'existevan, pe' dà vitta aa strutü(r)a che veghemmu ancöi. Du [[1637]] u vegne culigàu, cu'n portegu, aa gêxa de San Carlu, cunvertìa resentemènte in auditorium. Inti tèmpi muderni u l'òspita a bibliutêca sìvica e u müseu de màgiche traspa(r)ènse, cun l'espusisiùn du piàttu blö e âtri repèrti rescuvèrti dae antìghe necropuli rumâne.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palazzo-oddo.htm|tìtolo=Palàssiu Oddo, descröve Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2022-03-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2751&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Oddo, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu Pe(r)usu-Seulla''', palàssiu ch'u dà in scia [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]] e ch'u presènta ina faciâ du tardu Sinquesèntu, nuché 'na tûre du seculu XIII, mèntre l'intèrnu u l'è decu(r)àu cun afreschi du Seisèntu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=TCI|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=Nn5Pn0sna3EC&pg=PA128|ànno=2001|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=128|capìtolo=6. Le valli di Albenga}}</ref> U pìa u numme dai antìghi prupietâ(r)i, üna de ciü impurtanti antìghe famìe arbenganesi. Ancöi u l'ospita u [[Müseu Navâle Rumàn]] e a sesiùn ingauna de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i. * '''Palàssiu D'Aste''', cumisciunàu inti seculi daa ricca famìa di [[D'Aste (famïa)|D'Aste]], u l'è in gran cumplessu d'edifissi ch'u furma l'intregu isulàu in fàccia au Palàssiu Veggiu du cumün. A sò parte ciü antiga, dìta a Cà d'Aste, a l'è du [[XIV secolo|Trexèntu]] e a se fàccia in sce [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], pöi e ghe sun e â(r)e cunusciüe cumme Cà D'Aste-Bassu e Cà Fieschi-Ricci che, insemme au rèstu du palàssiu, e sun stète slarghèi e rangièi du [[XV secolo|Quattrusèntu]] e du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. Au dì d'ancöi, int'in gran salùn du cian nobile, s'è recavàu a sâla du cunseju du Cumün d'Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11821043_0700210484_dec.pdf|tìtolo=Casa d'Aste, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-06}}</ref> * '''Cumplessu du cunvèntu de San Dumenegu''', cumplessu de edifissi ch'u l'ingloba i resti de l'insediamèntu di fràtti dumenichèi, u se fàccia in scia [[Ciàssa de San Dumenegu (Arbenga)|ciàssa cu'u mèximu numme]] intu quartê de San Scî. Descrìtu zà intu seisentescu [[Sacro, e vago Giardinello|''Sacro, e vago Giardinello'']], cumme "furtessa invinsibile"<ref>{{Çitta|Paneri|vul. I, pp. 356-357 (260)|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello}}</ref> e ancù primma inta sò furma u(r)igina(r)ia inte vìxite apustôliche du Mascardi ([[1585]]), u se sa che a gêxa a presentava inisialmènte trê navè e che l'impiantu u l'è stètu revulüsiunàu pròpiu inta primma parte du [[XVI secolo|seculu XVI]]. U cunvèntu cu'u sò ciostru sun de lungu stèti di punti de riferimèntu pe'a cumünitè ingàuna, tantu che dife(r)ènti e sun stète e dunasiùi fète dae famìe arbenganesi a sta gêxa chi. Antigamènte, inta bibliutêca du cunvèntu, u l'é(r)a cunservàu adi(r)itü(r)a l'archiviu cumünâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/chiesa-convento-sandomenico.htm|tìtolo=Cunvèntu de San Dumenegu, descröve Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu Rulandi-Ricci''', nasciüu da l'acurpamèntu de ciü edifissi de epuche presedènti (spiccan ancù bèn due tûre), u Palàssiu u l'é(r)a fìn au [[XVI secolo|seculu XVI]] prupietè da famìa di Lengueja, pe' passà in man ai [[D'Aste (famïa)|D'Aste]] pe' vìa matrimuniâle du [[XVII secolo|seculu XVII]] e aa fìn regi(r)àu da in rammu de sta famìa chi a quella di Rulandi, intu [[1749]]. Chi u l'è stètu uspitàu ascì l'incuntru fra u [[Andrîa Masêna|generâle Massena]] e [[Napolion Bonaparte|Napuleun]], ai tèmpi da Campàgna de l'Itàlia. L'è dai ànni '60 pusedüu dau cumün arbenganese.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/il-palazzo-del-municipio.htm|tìtolo=Palàssiu Rulandi-Ricci|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Tûre e Cà di Cassulìn''': d'in fàccia aa gêxa de Santa Ma(r)ìa, a l'è in òttimu esempiu de architetü(r)a du [[XIII secolo|seculu XIII]], vistu ch'a cunserva ancù u bazamèntu de prìa, separàu dau restu (caraterizàu dai maùi a vista inta parte âta) grassie a 'na curnìxe. A svetta cu'i sò 21 mêtri d'artessa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-cazzulini.htm|tìtolo=Tûre Cassulìn|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Tûre Lengueja Do(r)ia''', cà-tûre ch'a se caraterizza pe'a sò impunènsa, a l'è apartegnüa a ste due famìe arbenganesi. Se tröva dai Quattru Canti, dunde se incruxan u cardu e u decümàn du sèntru arbenganese. Dau caruggiu intitulàu a Baccio Emanuele Maineri a se pò ancù vegghe ina serie de bìfure quatrusentesche, mèntre daa parte faciâ in sce [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]] e spìccan tantu 'na bìfura rumanica che 'na trìfura de stìle goticu, fòscia da datà fra i seculu XIV e XV. <ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-lengueglia-doria.htm|tìtolo=Tûre Lengueja Do(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Tûre di Navùi''' (o ''Tûre Navùn''), du tüttu scìmile inta sò primma fase de custrusiùn a quelle di Lengueja e di Seulìn, a se faccia versu a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Pü(r)e se sbasciâ, a spìcca inti cunfrunti di âtri edifissi d'in gì(r)u. A se presènta cun quattru cièi e a l'è caraterizâ da 'n basamèntu custituìu da di picìn blòcchi de prìa, cumme mustrau dai restauri da fìn di [[Anni 1950|ànni '50]]. Stu lì l'è surmuntàu daa parte de mezzu, inglubâ inte l'edifissiu e ancù da l'ürtimu livéllu fètu de laterissiu. A primiscima famìa prupieta(r)ia a pà ch'a fusse quella di Lengueja, seguìa inti ànni dai Scrivani e ancù dai Navui. Fìn ai [[Anni 1920|ànni '20]] in man ai Montano, ancöi a l'è pusedüa dai Ferrari.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111153.pdf|tìtolo=Torre Navone, decreto di tutela e relazione storico artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-07-16}}</ref> ==== Vìlle stò(r)iche ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Vìlla Anfossi (A Bastìa, Arbenga) 01.jpg|A vìlla Anfossi, aa Bastìa Immaggine:Vìlla D'Àste (Lêca, Arbénga) - vìsta (4).jpg|A vìlla D'Aste, inte Leca Immaggine:Vìlla du Cian Bellìn (San Fé, Arbenga)-Purtâle 01.jpg|Purtâ da vìlla du Cian Bellìn (San Fé) Immaggine:Cà du Munte (Arbenga)-Vista daa Julia Augusta 03.jpg|Vìsta da Cà Russa o Cà du Munte Immaggine:Vìlla Curumbêa (Arbenga)-Vìsta daa Julia Augusta cu'a Gainâa 02.jpg|A Cu(r)umbe(r)a, vìsta daa ''Julia Augusta'' </gallery> *'''[[Vìlla D'Aste]]''', rexidènsa da famìa, a se tröva inta frasiùn de Leca, pôcu dòppu u ''A Purtassa'' e versu ''E Sìmme'', a se presènta cumme in cumplessu cun tantu de tûre. Catâ dai Seulìn intu [[1720]], a vìlla a l'è mensunâ pe'a primma votta inti catastri du [[1613]] e a se inse(r)ìsce intu scistemma de custrusiùn vìlle tipicu de quellu periudu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2009|tìtolo=Atlante tematico del barocco. Il sistema delle residenze nobiliari|editô=De Luca Editore d'Arte|çitæ=Rumma|nùmero=Le ville del contado d'Albenga (2)|pp=122-123|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/2541416/Le_ville_del_contado_di_Albenga_note_su_palazzi_e_giardini}}</ref> Chi se trövan u(r)iginâli furme architetoniche e artistiche, vistu ch'a l'è cumposta da dui fabrichèi distinti, culighèi ün cun l'âtru dau turiùn russu, ch'u g'ha, au de surva, 'na spessa curnìxe, cun di elemènti decurativi ch'i sporzen. Pe' de ciü inta parte au meridiùn, versu u stradùn, se vegghe ancù bèn a mü(r)aja rinfursâ, ch'a serviva cumme demarcasiùn ascì da prupietè agricula e u purtâ d'ingressu cu'u stemma de rapresentansa.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Leca d'Albenga|ànno=2023|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=159|capìtolo=Leuca nella modernità}}</ref> * '''Vìlla Còsta''' (o ''du Cian Bellìn''), ti(r)â sciü fra a fìn du [[XVI secolo|seculu XVI]] e u cumènsu du [[XVII secolo|XVII]] dai frèi Còsta, a se tröva a San Fé inta regiùn cu'u mèximu numme. A pusisiùn pe'a sò custrusiùn a l'é(r)a stèta sernüa vista a vixinansa da sitè e a tranquilitè du pòstu, ideâle pe' l'instalasiùn de 'n giardìn scignurìle, cun tantu de decu(r)asiùi de marme(r)u e de funtâne. A vìlla a presènta, versu a pruvinsâle ch'a porta in Lüxignàn in carateristicu purtâ d'ingressu in bügnàu, ch'u l'inmetteva versu u giardìn da prupietè, in sciu che se ghe faciavan a cà veggia dìta "A Tûre", 'na capélla privâ dedicâ a San Giuànni u Batìsta e a rexidènsa stessa, pü(r)e s'ancöi du cumplessu u(r)igina(r)iu u l'è restàu pôcu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2004|tìtolo=Un giardino tardo-manierista della campagna ingauna: "La villa delli signori Costa" a Piambellino|revìsta=Ligures. Rivista di Archeologia, Storia, Arte e Cultura Ligure|editô=IISL|nùmero=2|léngoa=IT|url=https://www.researchgate.net/publication/312087184_Un_giardino_tardo-manierista_nella_campagna_ingauna_la_%27villa_delli_signori_Costa%27_a_Piambellino}}</ref> * '''Vìlla Anfossi''' (''u Paraxu''), a se tröva aa Bastìa, a rexidènsa a se presènta cumme vilùn furtificàu e a sa(r)ea stèta ti(r)â sciü la dunde primma u gh'é(r)a u cumplessu furtilissiu da "Bastita", vusciüa dau cumün d'Arbenga versu a fìn du [[XIII secolo|Duxèntu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=70-71|capìtolo=Bastia e Massaro}}</ref>, tantu che di resti da custrusiùn u(r)igina(r)ia resültan inglubèi inte l'edifissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210932.pdf|tìtolo=Oratorio Santa Croce (Bastia d'Albenga), relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> A l'è vegnüa prupietè da famìa Anfossi<ref>{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/palazzo-anfossi-a-bastia-di-albenga?ldc|tìtolo=Palazzo Anfossi a Bastia d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> du [[XIX secolo|seculu XIX]] e a l'è stèta trasfurmâ in tegnüa agricula, bèn vixibile passandu daa Vìa da Cêve, versu dund'a se fàccia intu versante nord. A presènta elemènti carateristichi, fra sti chi a merlaü(r)a inta parte âta de mü(r)aje, nuché èrchi de maùi e barcùi a bifura. * '''Villa Borea-Ricci''', cunusciüa ascì cumme ''u cunvèntu de muneghe de San Fé'', vista a destinasiùn ch'a l'ha avüu a partì dau [[1903]], quand'e sun rivèi in Arbenga quatòrze muneghe Ursulìne scapèi daa Fransa, in esiliu vista l'emanasiùn lézze Combe, che gh'axeva pruibìu l'insegnamèntu. Avanti ch'a l'avesse sta funsiùn religiusa a l'é(r)a a rexidènsa di marchesi, che difatti i s'é(r)an mustrèi bèn dispunibili a uspitâle. Inti ànni u cunvèntu u vegne ascì trasfurmàu inte 'n istitüu sculasticu pe' l'aviamèntu magistrâle, ricunusciüu ufisialmènte du [[1936]], asèmme ae scö(r)e meddie. A cumünitè a se desfà intu nuvèmbre du [[1991]], quande a San Fé e restan numma che sètte religiuse, mèntre du [[2017]] ascì e ürtime trê l'han lasciàu sta sêde, che cuscì a l'ha seràu du tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/10/albenga-chiude-la-casa-religiosa-delle-suore-orsoline-san-fedele/|tìtolo=Albenga, chiude la casa religiosa delle suore orsoline di San Fedele|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> * '''Villa Cu(r)umbe(r)a''', ai cunfìn cun A(r)àsce, inte vixinanse du riàn cu'u mèximu numme, a l'è stèta ti(r)â sciü daa famìa Ferrero intu [[XVI secolo|seculu XVI]]. A se presènta difatti cumme 'n vilùn masicciu, segundu e furme tipiche de quelli tèmpi<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo III, ''Il paesaggio urbano e le arti'', p. 155}}</ref>, cunturnàu ai quattru canti da de vedette<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|léngoa=IT|p=60|capìtolo=Il Monte|tìtle=Albenga, guida|çitæ=Zena}}</ref> inse(r)iu fra i u(r)ivèi ch'i apartegnivan ai Triglia e vendüi a sta famìa chi du [[1565]]. A faciâ prinsipâle a l'è tenzüa de russu, cu'u grossu stemma di Ferrero ch'u se vegghe surva a l'intrâ e e curnixe decurèi di âti barcùi, ch'i portan a lüxe au cian nobile. A ciü parte di ambiènti a presènta de vorte a padiùn o a cruxe(r)a, mèntre u cian de sutta u l'ha avüu pe' di ànni 'na destinasiùn agricula. Avanti ch'a vegnisse rangiâ e trasfurmâ cun ubietìvi türistichi, a l'axeva sübìu in periudu d'abandùn, pe' pöi êsse duve(r)â cumme archiviu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112320.pdf|tìtolo=Villa dei Marchesi Ferrero, detta "Colombera", relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> * '''Cà du Munte (o Cà Russa)''', mensunâ pe'a primma votta du [[1553]] cumme prupietè de Pietro Cepulla, a se cunfurma cumme vìlla de campagna, ligà ai fundi agriculi d'in gi(r)u, apartegnüi aa mèxima famìa. Inti ànni a l'ha sübìu ciü d'in travaju e l'ha piàu u numme de Cà Russa vista a tinta sernüa pe'u de fö(r)a fra a fìn de l'Öttusèntu e i cumènsi du Növesèntu. A strutü(r)a d'u(r)igine a se cunusce ancù intu cian bassu, ch'u g'ha de stànsie ch'e cunservan a tipica cuvertü(r)a a cruxe(r)a, mèntre i cièi survaelevèi l'han vistu u frasiunamèntu di ambienti, avegnüu inte l'Öttusèntu, a creâ de növe stansie.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/stralci/00210947_sc.pdf|tìtolo=Casa del Monte o Casa Rossa e area di pertinenza circostante, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> ==== Âtre architetü(r)e ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Massatôiu (Inta Dôia, Vaìn, Arbenga)-Vista daa pruvinsâle 01.jpg|U veggiu maxéllu cumünâle, inta Do(r)ia Punte Russu (Arbenga) 02.jpg|U Punte Russu, vistu da Vaìn Pontelóngo (Arbénga) - vìsta (4).jpg|U Puntelungu </gallery> * '''Veggia sêde da Federasiùn''', aa Ma(r)ìna, a l'è stèta a primma sêde da Federasiùn Agricula, custruìa inti [[Anni 1920|ànni Vinti]] e duve(r)â da sta chi fina inti [[Anni 1970|ànni Setanta]], cun di lucâli in üsu ascì a l'INPS e ina sâla pe'e rapresentasiùi, pöi vegnüa u Cìne-Teâtru Astor, ch'u l'è stètu in funsiùn ancù pe' di ànni. A strutü(r)a, vinculâ dau [[2009]], a se desvilüppa in sce dui cièi e, de de fö(r)a, a se presènta cu'ina faciâ squaxi munumentâle, dau güstu neu-clascicu.<ref name=":8" /> * '''Maxéllu cumünâle''', inta regiùn da Do(r)ia, a Vaìn, u l'è stètu ti(r)àu sciü primma du [[1939]], fòscia fra a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], de fiancu aa mudèrna SP6. A custrusiùn, rè(r)u esempiu d'architetü(r)a indüstriâle minû supravisciüa fina au dì d'ancöi, a l'è a cianta retangulâre e a g'ha, de fö(r)a, de decurasiùi de güstu neu-clascicu, cun di barcùi a èrcu e in timpanu cu'in rusùn riundu in scia faciâ prinsipâle.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210431.pdf|tìtolo=Ex Mattatoio, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> * '''Veggia cà cumünâle de Campugexa''', custruìa inti prìmmi ànni du [[XX secolo|seculu XX]], se tröva là dund'e gh'é(r)an e ruvine da cà da cungrega, caütta in disüsu aa mitè du [[XVII secolo|seculu XVII]]. In u(r)igine l'edifissiu u l'é(r)a de cianta retangulâre, cun numma in cian e tantu de 'na lòggia picìna in sciu frunte. U l'ha de lungu rapresentàu u cö da vitta sivìle du paìse, avanti ch'u divegnisse ina frasiùn d'Arbenga, du [[1933]] u l'è stètu cunvertìu cumme palàssiu de scö(r)e e issàu de 'n ciàn, ancù dòppu l'è vegnüu 'n ufissiu pustâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825258_0700210623_dec.pdf|tìtolo=Ex casa comunale di Campochiesa, relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> In scia faciâ u se tröva ascì u munumèntu ai caütti da Primma guèra mundiâle, inaugu(r)àu du [[1921]] aa presènsa du scindicu Santino Durante e scurpìu da l'artista arbenganese Antonio Maragliano.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.com/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=152|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> * '''Puntelungu''', inta regiùn che da stu chi a l'ha piàu u numme, u l'è in lungu punte a dexe èrchi, d'ancöi interèi, ch'u servìva a traversà [[A Sènta]], che fina au [[XIII secolo|Duxèntu]] a passava pe' de chi.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309186|tìtolo=Ponte Lungo (ponte, infrastruttura viaria)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> Se credéva che u Puntelungu u fusse de l'etè rumâna ma, cu'i stüddi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]], s'è descuvèrtu che pe' cuntru u l'è ina custrusiùn de l'Âtu Mediuevu, fòscia vixìna au scitu dunde a ''[[Via Julia Augusta]]'' a traversava a scciümè(r)a, scicumme ch'u nu l'è segü(r)u che a pasesse pròpiu in curispundènsa du punte.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', p. 170}}</ref> * '''[[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]]''', ufisialmènte intitulàu au Libero Emilio Viveri, u l'è in punte mudèrnu ch'u lìga u sèntru d'Arbenga cun Vaìn, inaugü(r)àu ai 24 de dixèmbre du [[1995]] au pòstu de quellu ruinàu daa bü(r)a du 5 de nuvèmbre du [[1994]]. U Punte Russu, a ina sula campâ lunga 100&nbsp;m e larga 15, u g'ha ina strutü(r)a ciütostu rè(r)a, tegnüa sciü da in sulu èrcu missu intu mezzu de due carezè.<ref>{{Çitta web|url=https://structurae.net/en/structures/libero-emidio-viveri-bridge|tìtolo=Libero Emidio Viveri Bridge|léngoa=EN|vìxita=2024-08-19}}</ref> === Architetü(r)e militâri === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Furtin zenese (Arbenga) 01.jpg|U furtìn zenese, aa ma(r)ìna Immaggine:Caserma Turinetto (E Sgûre, Arbenga)-L'ingressu daa Vìa au Piemunte 01.jpg|A Caserma Turinettu, ingressu prinsipâle Immaggine:Albenga Quartiere Caserma Garibaldi.jpg|San Benardìn duve(r)àu cumme Caserma Garibaldi (1908) Immaggine:A Caserma Piave (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|A Caserma Piave, vista daa stradda da palasìna de cumandu </gallery> * '''U Furtìn''', u l'è in furtìn erezüu dai zenesi intu [[1586]] scibèn ch'a ghe fusse l'upusisiùn di aministratui arbenganesi, ch'i veghevan a custrusiùn de sta furtificasiùn cumme in növu mutivu de cuntròllu da parte da Repübbrica. Atribuìu a Gregorio Molassana e a l'inzegnê Batista Isula<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111120.pdf|tìtolo=Fortino Cinquecentesco, relazione storico-artistica|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref>, u l'axeva in ròllu de difesa da zôna da Ma(r)ìna cuntru e incursciùi di piràtti, tantu ch'u l'é(r)a stètu ti(r)àu sciü inte vixinanse de quella che alùa a l'é(r)a a linea da còsta. A l'è ina custrusiùn masiccia, a cianta squadrâ e cu'e mü(r)aje a scarpâ, larghe 16 mêtri pe' fiancu. A parte âta a l'è marcâ da 'n pa(r)apêtu, che a sepà(r)a dau de sutta grassie au carateristicu curdùn, mèntre ai quattru canti da custrusiùn se trövan de garìtte penscili<ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minola|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=77-78|capìtolo=La Piana di Albenga|ISBN=978-88-6406-089-7}}</ref>, cuvèrte cun de ciàppe. U purtâ d'ingressu u l'è situàu a in'artessa de 4 mêtri e u l'è surmuntàu da in pugiôlu, u se razunze muntandu in sce 'na sca(r)a ch'a munta. L'edifissiu u l'è stètu restauràu du [[2006]], ànnu che u cumün u l'è divegnüu prupieta(r)iu da strutü(r)a, dedicandula a evènti de cultü(r)a, fra sti chi ina mustra multimediâle dedicâ a L'Ìsu(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://bonespirit.provincia.lucca.it/it/divulgativa/577/il-fortino-di-albenga.html|tìtolo=Il Fortino di Albenga|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref> * '''Caserma Turinetto''', inta regiùn de Sgûre, custruìa intu [[1941]] in sce 'na süperficie de tòstu 80 mìlla mêtri quadrài. A dêve u sò numme dau suttatenènte di Arpìn Aldo Turinetto, mortu dü(r)ànte a Segunda Guèra Mundiâle, medaja d'ò(r)u au valû militâre. A l'é(r)a caraterizâ da 'na cianta a fèru de cavallu, fèta tütta de casermette (unze edifissi in tüttu) alineèi d'in trê in trê e cu'a parte sentrâle faciâ in sce dui làtti da ciàssa lungâ. Dismessa intu [[2004]] pe' vìa de l'abulisiùn da lêva, a caserma a l'è finìa int'in stàttu de abandùn. Furmalizâ a dismisciùn du [[2007]] u cumün u l'ha individuàu stu scitu chi cumme ideâle pe'a custrusiùn du növu pôlu sculasticu, tantu che intu [[2022]] a l'è stèta caciâ zü a ciü parte de strutüre, levèi quattru edifissi versu a scciümè(r)a e e mü(r)aje ch'e se faccian in scia Vìa au Piemunte.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=90-99|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Turinetto}}</ref> * '''Caserma Garibaldi''', a se truvava inte quellu ch'u l'è u stò(r)icu cumplessu cunventuâle de San Benardìn, inta lucalitè de Vaìn. U cumplessu u l'è in sce dui cièi, cun tantu de ciòstru, gêxa e cunvèntu e du [[1894]] l'é(r)a stètu sernüu pe' uspità ina brigâ du "Genio" cumposta de trê cumpagnìe, pe' in tutâle de 300 surdatti.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino| ànno=2021|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|capìtolo=IV. L'età contemporanea|p=98}}</ref> A denuminasiùn de Caserma Garibaldi a vegne duve(r)â a partì dau [[1907]], mèntre a custrusiùn da Caserma Piave a pôca distànsa a l'ha purtàu au lèntu declìn de sta chi, tantu che du [[1943]] a l'è presensiâ da ina manega de surdatti du 2° Regimèntu d'Artije(r)ia Armâ. Ucupâ dae trüppe tedesche aa firma de l'armistìssiu, a vén aa fìn abandunâ fìn au dòppu guèra.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=75-81|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Garibaldi e Convento di San Bernardino}}</ref> * '''Caserma Piave''', a Vaìn, a dà u numme aa lucalitè dund'a se tröva (''dae Caserme''). Inaugü(r)â du [[1930]] aa presènsa de Umbèrtu de Savoia, a cröve ina süperficie de tòstu 90 mìlla mêtri quadrài. I travai i l'é(r)an cumensèi intu [[1927]], cu'u Ministe(r)u da Guèra ch'u spunciava pe' ti(r)à sciü in Arbenga ina caserma in gràddu de uspità in Regimèntu de Artije(r)ia da Campagna. U primmu regimèntu a insediâse u l'è stètu u 29°, trasfe(r)ìu de dòppu inta Caserma Turinetto. Custituìa da dixöttu edifissi, cumme regurdàu dau Cumandu Militâre de Tü(r)ìn du [[1969]]. Dismessa du [[2010]], pü(r)e se a ciü parte di edifissi u nu vegnìva ciü duve(r)àu se nu pe' funsiùi de depôxitu zà dau [[1989]]. Carateristica fra tütte a palasìna de cumandu, in sce trèi livélli, faciâ in scia stradda e dunca ciü d'impattu rispettu ae âtre. A l'è caraterizâ da ina forte geumetria, ch'a fa pensà au neuclascicismu, vistu u frasiunamèntu inte dui urdini grassie a 'na curnixe marcaciàn fra u cian de bassu e u primmu. Trèi i ingressi ch'i figü(r)an, ün prinsipâle e dui de fiancu, ch'i g'han in cumün i àrchi semireundi a surmuntâ.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga.Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=110-120|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Piave}}</ref> ==== E pòrte ==== <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Immaggine:A Pòrte du Muìn (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|A Pòrte de Mu(r)ìn Immaggine:A Pòrte de Turlâ (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|A Pòrte de Turlâ Immaggine:Albenga centro storico-porta d'Arroscia (cropped).jpg|A Pòrte de l'A(r)òscia Immaggine:Albenga Porta Pertuxo (cropped).jpg|A Pòrte du Pertüxu Immaggine:U Pòrtegu de l'Uspeâ (Sentru stòricu d'Arbenga) 01.jpg|U Pòrtegu de l'Uspeâ, dau de fö(r)a </gallery> Inte mü(r)aje de Arbenga Veggia se dröven quattru pòrte prinsipâli:<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|capìtolo=E Pòrte de Arbenga|pp=37-41}}</ref> * A '''Pòrte de Mu(r)ìn''' (o ''de Mü(r)ìn''), ancù bèn vixibile, au fundu de Puntelungu, a l'inmette inte quellu ch'u l'é(r)a u cardu rumàn, che ancöi u l'è rapresentàu daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. A l'ha in aspettu neuclascicu de(r)ivàu dai travai fèti inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], cun l'impunènte fruntùn, cu'n arcu semiriundu ch'u se ghe dröve au de sutta. Ai làtti de stu lì se trövan quattru spésse finte culònne lìsce e squadrèi. A l'é(r)a l'ingressu in Arbenga pe' chi u rivava da nord, traversandu a ''[[Via Julia Augusta]]''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/porta-molino-mura-medievali.htm|tìtolo=Porta Mulino e le Mura Medievali|vìxita=2024-07-13| léngoa=IT}}</ref> L'è fina numinâ inti Statüi du [[1288]] cumme ''Porta Cepullorum'', pe' vìa da presènsa de 'na brancâ de cà de prupietè de sta famìa, mèntre u numme d'ancöi u vegne dau mü(r)ìn tardumedievâle ch'u se ghe truvava in tèmpu lì d'ataccu.<ref name="statüi">{{Çitta|Costa Restagno, 1995|cap. I, ''Gli Statuti di Albenga del 1288'', p. 57, nòtta n.46|Costa Restagno, 1995}}</ref> * A '''Pòrte de Turlâ''', pòrte munumentâle du Settesèntu, a pìa u numme da ''Tor Lata'' (a tûre de làttu) e a l'inmette intu quartê d'Arbenga Veggia cu'u mèximu numme. Ascì inte stu câxu u se ghe dröve in èrcu semiriundu, fiancàu da due masìccie finte culònne, in continuitè cu'e mü(r)aje sitadìne. Inta parte âta a l'è surmuntâ da 'na strutü(r)a recürva cun trèi pinâculi. Au sèntru, int'in nicciu, 'na madunetta de marme(r)u ch'a remunta au [[1894]], rangiâ du [[2005]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2005/08/12/mobile/leggi-notizia/argomenti/attualit/articolo/albenga-il-restauro-di-porta-torlaro.html|tìtolo=Albenga, il restauro di Porta Torlaro|vìxita=2024-07-13|léngoa=IT}}</ref> * A '''Pòrte da Ma(r)ìna''', demulìa intu [[1938]] asemme au Castéllu e au sivicu teâtru pe' fasiltà l'ingressu in Arbenga ai câri e ae caròsse. A curispundeva a l'ingressu aa sitè pe' chi u rivava dau mâ. St'impunènte cumplessu ch'u nu gh'è ciü u l'é(r)a fiancàu da due tûre e a partì dau [[1251]] u l'é(r)a stètu duve(r)àu cumme sêde da milìssia dai zenesi, armenu fìn au Sinquesèntu. Finìu in man ai Cassulìn, l'é(r)a stètu ancù cunvertìu a cunvèntu, pe' vuluntè du Gio Maria Oddo. Tèmpu di fransesi u l'é(r)a passàu au cumün arbenganese.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/castrum-porta-marina.htm|tìtolo=Castrum Porta Marina|vìxita=2024-07-14|léngoa=IT}}</ref> * A '''Pòrte de l'A(r)òscia''', a pòrte meridiunâle d'Arbenga, cuscì ciamâ perché a se dröve versu a scciümè(r)a, inmetèndu intu cardu rumàn, a l'âtru càppu rispettu de quella che ancöi a l'è a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Antigamènte da chi a sciurtiva a ''[[Via Julia Augusta]]'', piandu a vìa versu u Munte e pruseguèndu a mezza còsta, fìn a A(r)àsce. Se presènta cun 'na strutü(r)a mudesta in laterissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/via-iulia-augusta.htm|tìtolo=Via Julia Augusta|vìxita=2024-07-14|léngoa=IT}}</ref> Ghe sun pöi de âtre pòrte ciü picìne, fra ste chi quella du Pertüxu (l'antìga ''Porta pertuxii'', cunusciüa pü(r)e cumme a Pòrte de Sant'Eulàlia), intu làttu d[[a Sènta]], ch'a permeteva fasilmènte de zunze versu Vaìn. A l'è surmuntâ da 'na strutü(r)a sinquesentesca pe'u deflüssu de l'àiva e a permette de acedde a [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]].<ref> {{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 415}}</ref> Ancù da regurdà a Pòrte da Gabèlla, au fundu de [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], dunde aù i se vegghen i dui porteghi in intrâ aa [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]]: antigamènte a mantegniva, cumme u dixe u numme, ina funsiùn de cuntrollu in sce tàsce. In ciü 'n'âtra avertü(r)a, ciamâ a Pòrte de l'Aquila, a purtava intu curtìle de l'u(r)ato(r)iu di Gianchi, difesa dau Bastiùn dau mèximu numme.<ref name=":0" /> === Natü(r)a === Intu terito(r)iu du cumün d'Arbenga i sun cumpresi sinque sciti natü(r)âli prutètti, scìa de tèra che de mâ: * [[Riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a]]: a l'è a riserva ch'a cröve i 11&nbsp;ha de l'Ìsu(r)a, tantu pe'a tèra che pe' de parte sutt'ègua, creâ du [[1989]] e, dau [[1995]], cumpresa ascì int'in scitu d'interesse cumünita(r)iu. In scia tèra a dà de prutesiùn a in ambiènte de maccia mediteranea dund'u ghe fa u nìu tanti uxelli, mèntre sutt'ègua u se tröva di prèi de ''Posidonia oceanica'' e, ciü a fundu, de culonie de a(r)eghe e de cu(r)alli, cun tütte e béstie ch'e ghe trövan de repa(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/162011|tìtolo=Riserva naturale regionale dell'Isola di Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324908|tìtolo=Isola Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}</ref> * Munte Aü - E(r)exe(r)a - Riàn Turse(r)u: dau zügnu du [[1995]] dicia(r)àu scitu d'interesse cumünita(r)iu, u s'estènde pe' 2.420&nbsp;ha fra Arbenga e i cumün de [[Barestin|Balestrìn]], [[Cixan|Cixàn]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], [[Tuiran|Tüi(r)àn]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]] e [[U Sejô|U Se(r)iâ]]. Intu sò terito(r)iu, ch'u l'è tòstu pa(r)eggiu a quellu de l'area prutètta pruvinsâle "E(r)exe(r)a, Munte Aü e Valle Ibà"<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/poggio-grande-monte-acuto-valle-rio-iba|tìtolo=Area protetta Provinciale Poggio Grande, Monte Acuto, Valle Rio Ibà|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref>, stu SIC u cumprènde di ambiènti du bèllu varieghèi, cun de cundisiùi rè(r)e de ciante de muntagna e da maccia ch'e crescen üna rènte a l'âtra, inclüsu bèn 34 qualitè d'urchidee e tòstu in tersu de tütte e ciante prutètte ch'i se trövan in Ligü(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic48/index.htm|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324910|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Stu chi u cumprènde ascì l'area prutètta pruvinsâle du turènte Ca(r)ènda, estesa in sce 45&nbsp;ha e habitat da varietè ingàuna da [[Emys orbicularis|biscia scrossu(r)a eurupea]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/rio-carenda|tìtolo=Area protetta Provinciale Rio Carenda|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> * Fundu du mâ Löa - Arbenga: âtru scitu d'interesse cumünita(r)iu creàu intu zügnu du [[1995]], u s'estènde pe' 541&nbsp;ha de mà fra i cumün de [[Löa]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]] e Arbenga, cu'in fundu ch'u l'è cuèrtu da ün di prèi de ''Posidonia oceanica'' ciü impurtanti da regiùn. Pe' de ciü, i ghe sun ascì di prèi de ''Cymodocea nodosa'' e, fra e spécie ciü rè(r)e, se ghe pò truvà a ''Pinna nobilis''.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic10/index.htm|tìtolo=Fondali di Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324973|tìtolo=Fondali Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> * Fundu du mâ Santa Crûxe - Gainâ(r)a - Câu da Lêna: u l'è in scitu d'interesse cumünita(r)iu istituìu de lungu intu zügnu du [[1995]]; u cröve 213&nbsp;ha de [[Mâ Ligure|Mà Ligü(r)e]] scumpartìi cu'u cumün d'[[Arasce|A(r)àsce]], cumpresa ascì tütta a fascia de mâ in gì(r)u a [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]]. Inte st'area chi u fundu du mâ u l'è cuèrtu da ina ricca pupulasiùn de ''Posidonia oceanica'', ma i nu mancan di âtri habitat, cumme fundi de prìa e a presènsa fìna di cu(r)alli. Fra e spécie prutètte ch'e sun stète truvèi chi e ghe sun u fâsu cu(r)allu negru, u datte(r)u de mâ e tante qualitè de spügne, de crustacei e de pesci.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic11/index.htm#|tìtolo=Fondali di Capo S.Croce - Gallinara - Capo Lena|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324974|tìtolo=Fondali Santa Croce - Gallinara - Capo Lena|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Pe' de ciü, l'Ìsu(r)a e u brassu de mâ ch'u ghe stà in gì(r)u i sun drentu aa riserva natü(r)âle regiunâle da Gainâ(r)a, de 11&nbsp;ha e creâ du [[1989]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/riserva-naturale-regionale/isola-gallinara|tìtolo=Riserva naturale Regionale Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> * Turènti A(r)òscia e Sènta: scitu d'interesse cumünita(r)iu, u l'è stètu creàu insemme ai âtri SIC arbenganesi e u g'ha in'estensciùn de 189&nbsp;ha. U cumprènde l'ürtima parte da gè(r)a du [[Turénte Nêva|Nêva]] e de l'A(r)òscia, ciü tütta [[A Sènta]] e ina parte de sò zine. St'area chi, ch'a cunserva de macce de vegetasiùn tipica de zine di scciümmi e, aa bucca da Sènta, ascì quella de ma(r)ìne, a l'è in puntu impurtante pe'i uxelli de passu, cun ciü o mênu 150 spécie chi segnalèi.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic47/index.htm|tìtolo=Torrenti Arroscia e Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324909|tìtolo=Torrente Arroscia e Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> U scciümme Sènta u l'è cumpresu ascì inte l'area prutètta pruvinsâle cu'u mèximu numme, de 60&nbsp;ha in tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/fiume-centa|tìtolo=Area protetta Provinciale Fiume Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Pe' de ciü, fra e ativitè arbenganesi pe'a prutesiùn da natü(r)a, u gh'è ancù: * '''Sèntru Emys''': u l'è in sèntru, ch'u se pò vixità, de prutesiùn pe'a varietè ingàuna da biscia scrossu(r)a ''[[Emys orbicularis]]'', spécie u(r)igina(r)ia de ste tère chi e a riscciu d'estinsiùn. U Sèntru Emys, ch'u se tröva ae Còste de [[Leca (Arbenga)|Leca]], inta regiùn de l'Ìsu(r)a Bèlla, u cü(r)a l'incübasiùn de öve fina aa nasciùn de növe biscie scrossu(r)e e, passèi 2-3 ànni inte l'[[Acquâio de Zena|Acqua(r)iu de Zena]], ascì du sò rilasciu in natü(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/emys/centro-emys-leca-albenga|tìtolo=Il Centro Emys di Leca di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref> == Cultü(r)a == === Istrusiùn === ;Bibliutêche * Bibliutêca sivica "Simonetta Comanedi": a l'è a bibliutêca sivica d'Arbenga, missa intu cian nobile de Palàssiu Oddu, antiga sêde du culêgiu. In funsiùn zà inti [[Anni 1930|ànni '30]], inti [[Anni 1960|ànni '60]] a s'è mesciâ inta [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Cuntrâ Növa]], pe' vegnì inderé inta sêde u(r)igina(r)ia du [[2009]]. Dau [[2002]] intitulâ aa bioluga arbenganese Simonetta Comanedi, a cunta de ciü o mênu 30.000 vulümmi in tüttu, cu'u fundu antigu ch'u l'è furmàu da ciü de 4.000 ünitè.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20231015100436/https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0003|tìtolo=Biblioteca civica Simonetta Comanedi|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=205&idCat=217&ID=217&TipoElemento=categoria|tìtolo=Cumün d'Arbenga - Bibliutêca|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> * Bibliutêca capitulare: a ne vegne daa bibliutêca che pe' di seculi a l'è stèta au servissiu du capitulu da catedrâle arbenganese e, dau [[1982|1984]], a l'è cunservâ cumme fundu drentu a l'archiviu da diocexi, pe'a decixùn du vescu Alessandro Piazza de mette insemme tütti i archivi de paròcchie soe. Fra e ope(r)e e i manuscriti chi cunservèi u gh'è u famusu ''[[Sacro, e vago Giardinello]]''.<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0004|tìtolo=Biblioteca capitolare|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/curia/settore-centrale/biblioteca-capitolare/|tìtolo=Biblioteca Capitolare|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> * Bibliutêca diucesâna "Monsignor Alessandro Piazza": a bibliutêca da diocexi, a se tröva intu semina(r)iu vescuvìle e, daa sò fundasiùn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] cumme fundu du semina(r)iu, a l'è rivâ a tòstu 60.000 vulümmi in tüttu, cu'u fundu antigu ch'u ghe n'ha ciü o mênu 12.000.<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0226|tìtolo=Biblioteca diocesana "Mons. Alessandro Piazza"|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/curia/settore-centrale/biblioteca-del-seminario/|tìtolo=Biblioteca diocesana "Monsignor Alessandro Piazza"|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> * Bibliutêca "Don Umberto Barbena": fundâ du [[1954]], a l'è a bibliutêca specializâ da sesiùn arbenganese du [[Club arpin italian|CAI]]. Fra munugrafìe, giurnâli e mappe a cunta de ciü de 4.000 ünitè.<ref>{{Çitta web|url=http://anagrafe.iccu.sbn.it/opencms/opencms/ricerche/dettaglio.html?monocampo=IT-SV0221|tìtolo=Biblioteca Don Umberto Barbera|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://caisidoc.cai.it/biblioteche-cai/biblioteca-don-umberto-barbera-cai-sezione-di-albenga/notizie-sulla-biblioteca/|tìtolo=Biblioteca "Don Umberto Barbera" CAI Sezione di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> ;Scö(r)e In Arbenga gh'è öttu asili, quattru de sti lì i sun statâli (quellu pe'a Vìa di Orti, u "San Clemente" a Vaìn, quellu de [[Leca (Arbenga)|Leca]] e quellu de [[San Fé (Arbenga)|San Fé]]-[[Lüxignan|Lüxignàn]]), i âtri quattru i sun pe' cuntru privèi (l'asilu "Ester Siccardi", u "Faà di Bruno", u "S.S. Annunziata" e, a [[Campugexa#San Zorzu|San Zorzu]], u "San Giorgio").<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-dell-infanzia/|tìtolo=Scuole dell'Infanzia di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> E scö(r)e prima(r)ie e sun öttu ascì: üna, a "Redemptoris Mater" a l'è privâ, e âtre e sun pübbriche e, intu detaju, gh'è a "Don Umberto Barbera" pe'a Vìa di Orti, üna inte Paccini, üna a Leca, a "Carenda" inta regiùn de Rollu, üna a Vaìn, a "Nada Torri Ricci" a [[Campugexa]] e a "Eugenio Montale" aa [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-primaria/|tìtolo=Scuole Primarie di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> E medie d'Arbenga e sun a "Mameli-Alighieri", inta Vìa di Orti, e a "Artemisia Gentileschi" a Leca; de ciü, a gh'è ancù a scö(r)a privâ "Redemptoris Mater", cu'e sò medie.<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-secondaria-di-primo-grado/|tìtolo=Scuole Secondarie di primo grado di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> In Arbenga ghe sun ascì pa(r)egge scö(r)e segunda(r)ie de segundu graddu che, intu detaju, e sun: * Liceu Statâle "Giordano Bruno": cumplessu de licei, u l'è spartìu pe' trê sêde. A dirigènsa a se tröva au Puntelungu, insemme ae classe du trienniu di indirissi scientifichi; u liceu artisticu u l'è intu palàssiu dund'u gh'é(r)a u tribünà, dau Ruggettu, mèntre dae Paccini, inte Vìa Dante, u gh'è u liceu spurtivu, müxicâle, clascicu e lenguisticu, ciü che e classe du bienniu du scientificu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liceogbruno.edu.it/|tìtolo=Liceo Statale G. Bruno Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> * Liceu "Redemptoris Mater": scö(r)a privâ, gestìa daa diocexi, a se cumpune de quattru cursi dife(r)ènti: sociu-psicu-pedagogicu, clascicu, lenguisticu e scientificu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.csdalbenga.it/presentazione-liceo/|tìtolo=Materiale di Presentazione: Liceo delle Scienze Umane|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> * Istitüu tecnicu "G. Galilei": parte de l'Istitüu Segunda(r)iu Superiûre "Giancardi Galilei Aicardi", u g'ha a sò sêde a [[Campugexa]] e u l'è atìvu cu'i dui indirissi elettronicu e infurmaticu.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.isgiancardigalileiaicardi.edu.it/i-plessi/|tìtolo=Istituto Secondario Superiore Giancardi Galilei Aicardi - Plessi|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> * Istitüu agra(r)iu "D. Aicardi": situàu inte l'antigu cunvèntu de San Benardìn, a Vaìn, u l'è spartìu int'in istitüu prufesciunâle e in istitüu tecnicu de agrâ(r)ia, agrualimentâre e agruindüstria. Ascì stu chi u l'è parte de l'I.I.S. "Giancardi Galilei Aicardi".<ref name=":1" /> === Teâtru === [[File:Castrum di Porta Marina (Albenga, foto pre-1938).jpg|thumb|Castrum da Porte da Ma(r)ìna, primma du 1938]] Arbenga a g'ha in teâtru, u cine-teâtru Ambra, in funsiùn dau [[1948]] e ch'u se tröva intu quartê de Santa Ma(r)ìa, in Arbenga Veggia; de ciü, e ghe sun de âtre sâle che, a l'ucaxùn, e sun duve(r)èi pe' spetaculi du genere. A ògni moddu, l'ativitè teatrâle arbenganese a tröva e sò u(r)igine fina inti ànni da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], cu'e primme rapresentasiùi intu cunvèntu scunsacràu de San Tumaxu, adatàu cu'u tèmpu a teâtru e che, du [[1830]], u l'è passàu in gestiùn au Cumün. U Teâtru Sivicu u l'è stètu pe(r)ò caciàu zü du [[1938]] pe' fà spassiu au slargamèntu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]], cu'e rapresentasiùi ch'e sun andète avanti inta sêde da Federasiùn Agricula, aa Ma(r)ìna,<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valerio Raimondo|tìtolo=Il Teatro Civico di Albenga (1814-1938)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0376162|ànno=Utubre 2000|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=4-6, 61-62}}</ref> che ciü tardi a l'è vegnüa u Cìne-Teâtru Astor, ancöi seràu.<ref name=":8">{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825224_0700210481_dec.pdf|tìtolo=Ex Cinema Teatro Astor e area limitrofa, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-07-26}}</ref> === Dialettu arbenganese === {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} [[File:Ciapélle di "Fieui di Caruggi" (Arbenga)-Cagnetta a dorme.jpg|thumb|Ina ciapella cun "Cagnetta a dorme", in arbenganese, dai "Fieui di Caruggi"|sinistra]] In Arbenga u se parla 'n dialettu da [[Lengoa ligure|lengua ligü(r)e]], ch'u fa parte du [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligü(r)e de sèntru-punènte]], ch'u n'è a varietè ciü difüsa. L'è ascì parlàu inti âtri cumüi du sircunda(r)iu e survatüttu de quattru valè ae sò spàlle (Neva, Pennavàire, A(r)òscia e Le(r)ùn), scibèn ch'e ghe seccen de dife(r)ènse intu parlà da ina zôna a l'âtra, cun varietè ciü o mênu cunservatìve e dialetti de transisiùn ascì.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi|outô2=Simonetta Maccioni|outô3=Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0026149|ànno=2005|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=6|capìtolo=La Lingua}}</ref> Pe' de ciü carateristiche arbenganesi intu parlà se trövan in scia còsta au mênu fìn au [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghettu]], cumpresa a valâ da Va(r)atella.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguria2000news.it/primo_piano/miniguida-alla-pronuncia-delle-parole-nel-dialetto-ligure-di-albenga/|tìtolo=Miniguida alla pronuncia delle parole nel dialetto ligure di Albenga|outô=Vincenzo Bolia (a cü(r)a de)|léngoa=IT|vìxita=2024-09-11|dæta=10 dixèmbre 2010}}</ref> Trèti distintivi da varietè sitadìna i sun l'avertüa da ciü parte de "e" scìa tòniche che nu e a caütta tòstu cumplêta da "r" in pusisiùn intervucalica, duvüa a 'n fenomenu de lenisiùn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Giulia Petracco Sicardi]]|outô2=[[Fiorenzo Toso]]|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=111|volùmme=Vul. IV|capìtolo=Le parlate liguri}}</ref> e marcâ in vàri moddi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi|outô2=Simonetta Maccioni|outô3=Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0026149|ànno=2005|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=6|capìtolo=La Lingua}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|pp=22-24|volùmme=Vul. I}}</ref> a segunda du moddu ch'a vegne prununsiâ. Ciü in generâle e parlè de valè arbenganesi l'han avüu l'evulusiùn du latìn -CT- inta furma -yt- e dunca presèntan u ditongu {{IPA|[aj]}} (''làite'') o ancù, inte sèrti dialetti cunservatìvi ''làcce'', a rivà fìn a {{IPA|[tʃ]}}).<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giulia Petracco Sicardi|outô2=Fiorenzo Toso|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=112|volùmme=Vul. IV|capìtolo=Le parlate liguri}}</ref> A ògni moddu inta parlâ sitadìna u l'è in trètu ch'u nu s'è cunservàu e au pòstu de stu lì i l'han avüu u(r)igine de furme sentìe ciü vixìne ae va(r)ietè du lìgü(r)e sentrâle, ch'i g'han de spessu u son {{IPA|[ε]}} (''lète''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=475|volùmme=Vul. I}}</ref>), u mèximu fenomenu u se riscuntra inte sèrte custrusiùi verbâli (''stètu'', au pòstu de ''stàu'' o de ''stâitu''). == Ecunumia == === Prima(r)iu === Grassie aa presènsa da ciâna, u setû agriculu u l'è stètu de lungu u prinsipâle, cu'u svilüppu prugrescìvu versu l'agricultü(r)a intenscìva, rezüa in scia presènsa de aziènde agricule pe'a ciü parte de dimensciùi picine. Manimàn l'ecunumia a s'è dunca ligâ prinsipalmènte ai prudòtti da semenà ciütostu che ae curtivasiùi legnuse cumme [[U(r)iva|u(r)ive]] (ch'i l'ucupe(r)ean 135 ettari de terén), vì (cun 72 ètari de tèra) e ciante da frütu. Survetüttu ste ürtime patìscen ina forte redusiùn, se pènse ai suli 2 ètari dedichèi ai pèrseghi.<ref name="”Garibaldi”">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Centa e Roia, uno sguardo geografico: Ambiente, popolazione, economia dei comuni rivieraschi e interni dell'estremo Ponente ligure|url=http://www.aiig.altervista.org/Centa%20e%20Roja/TRA%20CENTA%20E%20ROJA.pdf|ediçión=2|ànno=2014|editô=Associazione italiana insegnanti di geografia (Sezione Liguria - Sezione provinciale Imperia-Sanremo)|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|p=95}}, cun particulâre riferimèntu aa nòtta n.115 </ref> Stu fètu chi u sa(r)ea duvüu au cangiu du moddu de gestì e tère, dedicanduse in mane(r)a ciü specifica a determinàu genere de cultü(r)a. De cuntru, defèti, l'è bèn svilupàu l'ambitu de arumatiche. bèn difüze e cultü(r)e du rösuma(r)ìn, du tüme(r)u, du baxe(r)icò, da sarvia e da lavanda, asemme ae sciù(r)e inti vasi cumme e marghe(r)ìtte e, in segunda, quellu de sciù(r)e recise.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Piano Urbanistico Comunale Città di Albenga, aspetti socio-economici|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X022/VAS%202016/Elaborati%20costitutivi%20del%20progetto%20di%20PUC_adottato%20in%20data%2022_10_2015/01.%20DESCRIZIONE_FONDATIVA/DF_C/DF_C1.pdf|ànno=2015|editô=Cumün d'Arbenga|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=76|capìtolo=3. La struttura economica}}</ref> Particularmènte tipichi de Arbenga e da sò ciâna sun e curtivasiùi de [[Articiocca viu"etta spinuṡa d'Arbenga|articiòcche]], [[Spa"egu viu"ettu d'Arbenga|spa(r)eghi]], [[Sücca trumbetta|sücche trumbette]] e [[Tomâta|tumâte]]. bèn cunusciüa fra e qualitè de tumâta u [[Tumata coeu de boeu d'Arbenga|cö de bö]] (o ''cuordibue''), che aa fìn du [[XX secolo|seculu XX]] a s'è imposta in sciu mercàu rispettu a de âtre qualitè, cumme a marmanda e u tundulìsciu.<ref>{{Çitta web|url=https://issuu.com/ortofrutticola/docs/pomodoro-cuore-di-bue|tìtolo=Pomodoro cuor di bue d'Albenga|outô=AA.VV.|editô=L'Ortofrutticola|dæta=2013-03-17|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> === Segunda(r)iu === [[File:Lusignano storica della Perseghini.jpg|thumb|Imagine stò(r)ica da Perseghini a Lüxignàn|left]] Limitàu rispettu au prima(r)iu, u l'è desvilüpàu survetüttu inti setûi derivèi de quellu agriculu<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/sites/default/files/allegati/attivita/albenganese.pdf |tìtolo=Agricoltura nell'albenganese|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30|p=8}}</ref> e alimentâre, seguen pöi quellu chìmicu e quellu mecânicu, pü(r)e se bèn difüsu u l'è ascì l'ambitu de custrusiùi. Stu(r)icamènte defèti e l'é(r)an atìve aziènde cumme a Ledoga, arivâ inta ciâna du [[1926]], inte vixinanse da Caserma Turinetto, dunde u se travajava a scòrsa di castagni pe' trae u tanìn dae légne, ch'u serviva pe' cuncià u cöi(r)u.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=61|capìtolo=U Strada"iu}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.imprese.san.beniculturali.it/web/imprese/protagonisti/scheda-protagonista?p_p_id=56_INSTANCE_6uZ0&groupId=18701&articleId=117018&p_p_lifecycle=1&p_p_state=normal&viewMode=normal&articleIdPadre=117013|tìtolo=Roberto Lepetit, biografia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> Du [[1820]], invêce, a s'é(r)a insediâ a Lüxignàn<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/lusignano-fin-dai-tempi-piu-antichi-un-area-privilegiata-per-l-agricoltura_55|tìtolo=Lusignano: fìn dai tempi più antichi un'area privilegiata per l'agricoltura |léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> a Furnaxe Perseghini, fabrica atìva in Arbenga cun 'na sêde ascì in Puntelungu, che fìn ai ànni '70 a l'ha rapresentàu 'na funte d'ucupasiùn nu da pôcu pe'i arbenganesi e nu sulu. Au dì d'ancöi se mantegnen ancù de stampe(r)ìe e fina de âtre imprese ch'e funsiunan inta lavurasiùn di metàlli.<ref name=":6">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Centa e Roia, uno sguardo geografico: Ambiente, popolazione, economia dei comuni rivieraschi e interni dell'estremo Ponente ligure|url=http://www.aiig.altervista.org/Centa%20e%20Roja/TRA%20CENTA%20E%20ROJA.pdf|ediçión=2|ànno=2014|editô=Associazione italiana insegnanti di geografia (Sezione Liguria - Sezione provinciale Imperia-Sanremo)|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|p=96}}</ref> === Tersia(r)iu === U cumpartu ciü impurtante intu setû tersiàriu u l'è u cumèrciu tantu a l'ingrossu quantu au menüu, sun presènti defèti grandi magazìn e büteghe ciü picine, asèmme ascì a restu(r)ànti e albèrghi. Tüttavìa u türismu in Arbenga u l'è vegnüu a partì dai [[Anni 1950|ànni '50]], cun de furme ciü pupulâri e bèn dife(r)ènti in cunfruntu ae âtre lucalitè da vixìn. Vista a mazû dispunibilitè de spàssiu sun stèti custruìi campeggi e vilàggi türistichi de varie furme.<ref name=":6" /> Presènti ascì i stabilimènti e i bagni ma(r)in, ch'i sun vegnüi pôcu primma, se pènse defèti che a primma custrusiùn du genere a remunterea ai ànni '30.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|p=89|capìtolo=U strada”iu}}</ref> In ürtimu u pìa campu u türismu cultü(r)âle, vista a presènsa di müsei e a valurisasiùn du patrimôniu stò(r)icu e artisticu sitadìn. Intu setû di media sun bèn seguìi di giurnâli in scia réa, cumme ''IVG'', ''AlbengaCorsara'' e u ''Carciofino'', mèntre cutidièi lezüi de ciü i sun ''A Stampa'' e u ''Seculu XIX'', pe' de ciü in Arbenga gh'è a sêde de l'emitènte radiufonica [[Radiu Unda Ligure 101]], ch'a l'ha ascì ina segunda stasiùn denuminâ [[Radiu Unda Ligure Italia]] e a difunde i sò prugràmmi inte tüttu u punènte da regiùn. == Fèste e fe(r)e == * Fèsta da Madònna de Puntelungu, tütti i ànni ai 2 de Lüju, u se regòrda u mi(r)aculu avegnüu intu [[1637]], cu'a selebrasiùn religiusa e a fe(r)a ch'a se tegne inte tüttu u quartê, cun l'acumpagnamèntu müxicâle da banda e, aa fìn da fèsta, i föghi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/festa-della-madonna-di-pontelungo.litc65.htm|tìtolo=Festa della Madonna di Pontelungo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> Segundu a tradisiùn, defèti, a sitè a sa(r)ea stèta sarvâ da in'incursciùn de barba(r)eschi che, veghèndu da distante a sitè ilüminâ, i s'é(r)an gi(r)èi versu U Se(r)iâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2022/08/lo-sbarco-dei-turchi-a-ceriale-un-evento-dimenticato/|tìtolo=Lo sbarco dei turchi a Ceriale, un evento dimenticato|outô=Fabrizio Marabello|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Fèsta de San Michê: dedicâ au santu prutetû da sitè, a se tegne tütti i ànni ai 29 de setèmbre, cu'a selebrasiùn religiusa e a prucesciùn di crìsti pe' Arbenga Veggia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/solennita-di-san-michele-arcangelo-3/#:~:text=Il%2026%20settembre%2C%20con%20l,intera%20Diocesi%20di%20Albenga%2DImperia|tìtolo=Solennità di San Michele Arcangelo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Paliu dei Riùi Ingàuni, rievucasiùn stòrica ch'a se tegne tütti i ànni aa stè in Arbenga Veggia. A manifestasiùn a vegghe u cunfruntu fra i riui de Sant'Eulàlia (cu(r)ùi giancu e selèste, a reciamâ a capélla da santa, aù cacciâ zü), San Scî (gianu e verdu, u l'è u quartê de sud-est, ciamàu cuscì pe' vìa de 'n'âtra gêxa au scumparìa, dedicâ au vescu zenese), San Giuànni (rapresentàu dai cu(r)ùi giancu e russu, ch'u reciamma u santu dedicata(r)iu du batiste(r)u) e Santa Ma(r)ìa (a parte ciü a nord e a punènte, ch'a pìa u numme daa [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)|gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus]], rapresentâ dai cu(r)ùi gianu e russu).<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/quartieri.htm|tìtolo=I quartieri di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> E quattru divixùi, pe' guagnà a cumpetisiùn déven afruntâse inte de gâre de tì(r)u cun l'èrcu, zöghi medievâli e de tì(r)u aa còrda. Intu mèntre inte tütta Arbenga Veggia i se tegnen banchetti e spetaculi a têma.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palio-storico-di-albenga.litc70.htm|tìtolo=Palio storico di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sciù(r)e d'Arbenga: pe' in mese, generalmènte in arvì, in Arbenga Veggia, i caruggi e e ciàsse vegnen decu(r)èi cun ciante e sciù(r)e tipiche da Ciâna, furmandu cuscì dife(r)ènti cumpusisiùi artìstiche.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/fior-d-albenga-il-grande-cinema.litc230.htm|tìtolo=Fior d'Albenga 2024, la magia continua|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagra Du Burgu: a l'è 'na fèsta ch'a se tegne aa Bastìa, urganizâ daa lucâle proloco, l'ürtima settimana d'agustu. Ognidüna de cantine du paìse a vegne duvèrta, cun in itinera(r)iu gastrunomicu ch'u pìa tüttu u paìse.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/-sagra-du-burgu-di-bastia-d-albenga.litc564.htm|tìtolo=Sagra du Burgu a Bastia d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagra du Michettin: se tegne aa fìn de lüju inta lucalitè de San Zorzu de Campugexa, dedicâ au [[Pàn frîto|pan frìtu]], dìtu ascì “michetìn”, a l'è ina fèsta dunde se ponen güstà i prudòtti du pòstu, cun ascì ina zona espuxitìva abasta grossa inti spassi da paròcchia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/sagra-du-michettin.litc11.htm|tìtolo=Sagra du Michettin|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * [[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival da Cansùn in Lengua Ligü(r)e]] (in vìa üfisiâle ''Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure''), u se tegne tütti i ànni inta frasiùn de San Zorzu, inti lucâli teâtru Don Pelle o inti spàssi esterni da paròcchia, vusciüu e urganizàu a partì dau [[2002]] daa [[Consulta Ligure|Cunsürta Lìgü(r)e]] cun l'ubietìvu de svilupà e fà cunusce e tradisiùi regiunâli.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/festival-della-canzone-dialettale.litc17.htm|tìtolo=Festival della Canzone in Lingua Ligure, edizione 2024 il 7 e 8 Giugno presso il Teatro Don Pelle di San Giorgio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagra del Budino della Nonna, inte Leca, a se tegne au mese d'agustu intu campu spurtivu e a l'è urganizâ daa paròcchia e daa lucâle squaddra de ballavo(r)u. A primma edisiùn a l'è stèta fèta di [[Anni 1970|ànni '70]], u piàttu tipicu da güstà chi u l'è u bunettu, cumme u dixe u numme, asemme a di âtri da tradisiùn lìgü(r)e.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/la-43esima-sagra-del-budino-della-nonna-a-leca-dalbenga/|tìtolo=La 43esima Sagra del Budino della Nonna a Leca d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagralea, urganizâ daa cuperativa "Macchia Verde", a l'è a rassegna du [[Pigàu|vìn pigàu]] e di âtri vìn doc da Ligü(r)ia. A se tegne in regiùn Tèra Cunìu, frasiùn de Sàlia, in agustu, cun roba da mangiâ e da bêve, müxica, ciü ina se(r)ie de espusisiùi de prudòtti tipichi e nu sulu.<ref>{{Çitta web|url=https://sagralea.it/la-nostra-storia/|tìtolo=Sagralea, la nostra storia|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * A Vaìn pe' mangià bèn, inandiâ dae òpere paruchiâli de Vaìn inti sò spàssi, a se tegne i prìmmi dì d'agustu e fra i piàtti prepa(r)èi ghe ne sun dife(r)ènti da tradisiùn nustrâna, cumme u cunìu, e lümasse, i raviöi e u cundiùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sagravadino.com/la-storia-dei-nostri-piatti|tìtolo=La storia dei nostri piatti|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * A Fèsta Grande, aa mitè de lüju, a l'è a sagra fèta daa paròcchia du Sacru Cö, intu campu da zögu da San Feìppu, de lungu cun specialitè lucâli cumme i raviöi, a buridda e anciùe frìte e cu'a müxica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/a-festa-grande-al-sacro-cuore/|tìtolo=A Festa Grande, al Sacro Cuore|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> == Sport == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Stadio Annibale Riva.jpg|Vista du stàddiu "Annibale Riva" Stadio Annibale Riva (69722).jpg|I campi da tennis inte Sgûre </gallery> In Arbenga e ghe sun pa(r)egge strutü(r)e pe'e ativitè spurtìve: * Stàddiu cumünâle "Annibale Riva": u campu de balùn d'Arbenga, u se tröva inta regiùn de Sgûre e u l'è stètu realizàu fra u [[1927]] e u [[1928]]; du [[1934]] u vegne slargàu e u cangia de numme a ''Stadio Comunale del Littorio''. Ai 16 d'utùbre du [[1945]] l'impiantu u l'è stètu intitulàu aa memo(r)ia de l'Annibale Riva, partigiàn e dirigènte de l'Arbenga masàu a [[Campugexa]] du '[[1944|44]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gabriele Patrucco|tìtolo=Albenga Calcio|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0303062|ànno=2019|léngoa=IT|pp=357-358}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.anpi.it/biografia/annibale-riva|tìtolo=Annibale Riva|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> U stàddiu, che au dì d'ancöi u cunta de 3.800 pòsti, u l'è u campu de cà de l'Uniùn Spurtìva Arbenga; squaddra da sitè che daa sò fundasiùn, du [[1927]], a l'ha de lungu zügàu chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.calciodieccellenza.it/Storia/albenga.html|tìtolo=Storia dell'Albenga Calcio|outô=Vincenzo Bolia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * Campu da balùn "Massabò": campu da balùn aa [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]], u l'è u campu de cà pe'a segunda squaddra arbenganese de balùn, l'ASD Pontelungo 1949.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/10/albenga-nuova-vita-massabo-passa-al-comune-lasd-pontelungo-1949-torna-casa/|tìtolo=Albenga, nuova vita per il Massabò che passa al comune: l'Asd Pontelungo 1949 torna a casa|outô=Daniele Strizioli|dæta=2017-10-17|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Palamarco'': palasettu du sport a Vaìn, inta regiùn de Campulàu, u l'è stètu fabricàu au prinsippiu di [[anni 2000|ànni 2000]] e u l'è duve(r)àu survetüttu pe'u [[Ballabanastra|basket]] e a ballavo(r)u; a ògni moddu u l'è vegnüu ascì a sêde de tante âtre sucietè spurtìve. U campu prinsipâle, au cuèrtu, u g'ha de tribüne pe' 500 pòsti in tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2018/08/albenga-in-fase-di-ultimazione-i-lavori-al-palamarco-di-vadino/|tìtolo=Albenga, in fase di ultimazione i lavori al Palamarco di Vadino|outô=Daniele Strizioli|dæta=2018-08-24|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Palaleca'': âtru palasettu du sport, u se tröva inta frasiùn de [[Leca (Arbenga)|Leca]]. Chi u g'ha a sò sêde l'Albenga Volley, squaddra arbenganese de ballavu(r)u ch'a zöga inta serie B2.<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengavolley.it/index.htm|tìtolo=Albenga Volley|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Stadio del Nuoto'': impiantu de prupietè cumünâle pe'i sport d'ègua, u se tröva aa Ma(r)ìna e u l'è dutàu de due vasche da 25 mêtri ciü üna da 16&nbsp;m.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/piscina.htm|tìtolo=Piscina comunale|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Tennis Club Albenga'': strutü(r)a du cumün, a l'è de fiancu au stàddiu "Annibale Riva", inte Sgûre.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/06/albenga-nuova-vita-per-i-campi-da-tennis-di-via-olimpia-il-comune-pronto-a-darli-in-gestione/|tìtolo=Albenga, nuova vita per i campi da tennis di via Olimpia: il Comune pronto a darli in gestione|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> De ciü, pe'u tennis i ghe sun i campi da zögu du ''Sporting Club Magnolia'', ch'u l'è atresàu pe'u paddle ascì.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguriasport.com/2020/07/11/magnolia-sporting-club-albenga/|tìtolo=Magnolia Sporting Club Albenga|dæta=2020-07-11|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> == Aministrasiùn == === Scindichi d'Arbenga === [[Immaggine:Palàssiu növu du Cumün (Arbenga) 01.jpg|miniatura|U palàssiu növu du Cumün, in [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]]]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|26 arvì 1945|3 lüju 1945|Domenico Amari|Comitato di Liberazione Nazionale|[[Scindico|Scindicu]]|}} {{ComuniAmminPrec|3 lüju 1945|1946|Libero Emidio Viveri|[[Partio Comunista Italian|Partito Comunista Italiano]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1946|1951|Libero Emidio Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1951|1956|Filiberto Romagnoli|[[Democraçîa Cristiann-a|Democrazia Cristiana]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1956|1961|Filiberto Romagnoli|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1961|1965|Luigi Anfossi|Partito Liberale Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1965|1967|Libero Emidio Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1967|1970|Giovanni Isoleri|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1970|1971|Natale Carcheri|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|23 arvì 1971|12 nuvèmbre 1971|Renato Casillo|Partito Socialista Democratico Italiano|Pro-Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|12 nuvèmbre 1971|1973|Alessandro Marengo|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1973|1974|Alessandro Marengo|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1974|1976|Giovanni Isoleri|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1976|1978|Mauro Testa|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1978|1981|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1981|2 setèmbre 1983|Mauro Testa|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|2 setèmbre 1983|18 zenâ 1984|Roberto Parodi|Democrazia Cristiana|Pro-Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|18 zenâ 1984|18 zügnu 1984|Filippo Basso|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|18 zügnu 1984|1988|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zenâ 1989|25 dixèmbre 1990|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 1990|12 lüju 1993|Mariangelo Vio|Partito Comunista Italiano,<br />de dòppu Partito Democratico|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|17 lüju 1993|13 dixèmbre 1993|Sergio Grandesso Silvestri||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|13 dixèmbre 1993|27 nuvèmbre 1997|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 nuvèmbre 1997|2 dixèmbre 1997|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|2 dixèmbre 1997|9 marsu 1999|Andrea Santonastaso||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|10 marsu 1999|1º zenâ 2000|Renato Bartoli||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|4 zenâ 2000|31 zenâ 2001|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Vice scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|21 frevâ 2001|28 mazzu 2001|Dionisio Spoliti||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|28 mazzu 2001|28 dixèmbre 2004|Mauro Zunino|[[Fòrsa Italia (1994)|Forza Italia]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 2004|4 arvì 2005|Narcisa Livia Brassesco||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|19 arvì 2005|30 marsu 2010|Antonello Tabbò|Uniti nell'Ulivo (de dòppu Partito Democratico)<br />e lìste siviche de sèntru-scinistra|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 marsu 2010|27 nuvèmbre 2013|Rosalia Guarnieri|[[Léga Nord|Lega Nord]], Il Popolo della Libertà<br />e lìste siviche de sèntru-drìta|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 nuvèmbre 2013|27 mazzu 2014|Giuseppe Montella||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2014|10 zügnu 2019|Giorgio Cangiano|Partito Democratico e liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Voce alla gente più", "Per Albenga", "Talea d'Albenga"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2019|10 zügnu 2024|Riccardo Tomatis|Liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Insieme per il futuro", "Con Albenga", "Progetto comune"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Riccardo Tomatis|Liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Insieme per il futuro", "Civica 24", "Progetto comune"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Gemelàggi === * {{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Carlofòrte|Carlufòrte]], dai [[14 novénbre|14 de nuvèmbre]] du [[2021]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/2021/11/17/gemellaggio-tra-albenga-e-carloforte-2/|tìtolo=U gemelàggiu fra Arbenga e Carlufòrte|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://m.youtube.com/watch?v=R_PpiTW0t6Y&feature=youtu.be|tìtolo=A se(r)imonia de gemelaggiu fra Arbenga e Carlufòrte (Telemaristella)|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref> == Vìe de cumünicasiùn == === Stradde === Dife(r)ènti e sun e stradde ch'e culigan Arbenga cu'e sitè e i paìsi da vixìn: artêja de tranxitu fundamentâle a l'è a [[Stradda Statâle 1 Aurelia]], ch'a porta versu [[U Sejô|U Se(r)iâ]] (a punènte) e versu [[Arasce|A(r)àsce]] (a levante). A partì dau [[2004]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.stradeanas.it/it/liguria-il-ministro-scajola-inaugura-la-nuova-variante-dell%E2%80%99anas-tra-villanova-di-albenga-e-alassio|tìtolo=Liguria, il Ministro Scajola inaugura la nuova Variante dell'Anas tra Villanova di Albenga e Alassio|dæta=2004-05-08|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> cun st'ürtima lucalitè Arbenga a l'è pü(r)e culigâ da 'n rammu de "Aurelia Bis", a [[Stradda Statâle 717 de Villanöva]] ch'a cumensa a partì da Tûre Pernìxe, avendughe ascì de sciurtìe inta frasiùn da Bastìa e a [[Villanöva]]. Da [[Leca (Arbenga)|Leca]] a se deramma pöi a [[Stradda Pruvinsâle 453 da Valâ de l'A(r)òscia]], cunusciüa fina cumme "A Vìa da Cêve", ch'a traversa cumme dixe u numme a valâ de l'A(r)òscia rivandu fìn aa [[A Cêve|Cêve]], mèntre versu nord, a punènte, a g'ha u sò prinsipiu a [[Stradda Statâle 582 da Còlla de San Benardu]], ch'a se deramma partèndu dae Sgûre, passandu Leca e purtanduse versu Cixàn, traversandu l'intrega valâ du Nêva fìn a rivà a [[Garesce]]. Inte vixinanse sèmpre de Leca u se tröva u casellu de l'autustradda d'Arbenga, defèti a sitè a g'ha ina sò sciurtìa in sce l'[[Autustràdda A10 Zena-Vintimìa|A10 Zena-Vintimìa]], ch'a funsiuna ascì pe'i paìsi d'in gì(r)u aa Ciâna. Pe' de ciü e frasiùi de Campugexa e de Sàlia sun traversèi daa [[Stradda Pruvinsâle 3 U Se(r)iâ - Cixan|Stradda Pruvinsâle 3 U Se(r)iâ - Cixàn]],<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp3|tìtolo=SP 3 Ceriale-Cisano|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> ch'a se racòrda cun l'Aurelia ascì in A(r)iàn, dandu u(r)igine au tòccu dìtu da [[Stradda Pruvinsâle 39 de Campugexa]],<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp39|tìtolo=SP 39 Campochiesa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> mèntre ancù San Fé e Lüxignàn servìe daa [[Stradda Pruvinsâle 6 Arbenga - Casanöva - Pàssu de Cexi]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp6|tìtolo=SP 6 Albenga-Casanova Lerrone-Passo del Cesio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> === Feruvìa === [[Immaggine:Stasiun de Arbenga.jpg|miniatura|A stasiùn vista da Ciàssa Matteotti]] Arbenga a l'è servìa da 'na [[Stasiùn de Arbenga|stasiùn]] feruviària in scia [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Zena-Vintimìa]], dutâ de trèi bina(r)i au servissiu du traffegu di passegèi,<ref>{{Çitta web|url=https://www.rfi.it/it/stazioni/albenga.html|tìtolo=Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> a l'è stèta ativâ du [[1872]], ma a stasiùn cumme a veghemmu ancöi a l'è du [[1937]], prugetâ, cumme quella de Löa, da l'architettu Roberto Narducci in stìle rasiunalìsta, vista l'òpe(r)a de raduggiu da feruvìa fra ste due lucalitè.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Narducci|ànno=1938|tìtolo=I nuovi fabbricati delle stazioni di Loano e Albenga|revìsta=Rivista tecnica delle ferrovie italiane|volùmme=LIV|pp=180-186|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05|url=https://www.stagniweb.it/loano01.htm}}</ref> Cun u növu raduggiu da feruvìa a stasiùn d'ancöi a duve(r)ea vegnì sustituìa da üna ciü mudèrna, da custruì a munte, de prubabile inta frasiùn da Bastìa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2022/04/06/news/stazione_di_albenga_e_fermate_ecco_i_segreti_del_raddoppio_di_rfi-2918282/|tìtolo=Stazione di Albenga e fermate, ecco i segreti del raddoppio di Rfi|outô=Giò Barbera|dæta=2022-04-06|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> == Nòtte == ;Notte au tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Gio Ambrogio Paneri|tìtolo=[[Sacro, e vago Giardinello]]|ànno=2024 (1624 ss)|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LA, IT|volùmme=vul. I|cid=Sacro, e vago Giardinello}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Cottalasso|tìtolo=Saggio storico sull'antico ed attuale stato della città d'Albenga compilato da Giuseppe Cottalasso avvocato|url=https://books.google.com/books?id=kDUspsCq6BQC|ànno=1820|editô=Stamperia Delle-Piane|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Cottalasso, 1820}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=ToyQa1s6q5EC|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Rossi, 1870}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|volùmme=Vul. XXI|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=sTuwrCII3pkC|ediçión=6|ànno=1982|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Guida d'Italia|cid=AA.VV., 1982|ISBN=88-365-0009-9}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medievale|ediçión=7|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale Studi Liguri|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. I|òpera=Itinerari liguri|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Gli Statuti di Albenga del 1288|url=https://memoriedigitaliliguri.it/BD_vs_contenitore.aspx?Id_Scheda_Bibliografica_Padre=3334&Id_Progetto=0|ànno=1995|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1995}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://comune.albenga.sv.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}} {{Vedrìnn-a}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Arbenga| ]] 3xrtu6pkxf0e8u2qbhpxd8lz73joesi 0 17722 275279 270554 2026-11-04T18:29:05Z N.Longo 12052 rev 275279 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Divisione amministrativa |Nome = Sàn Pê d'Ænn-a |Panorama = Sampierdarena da Coronata 01.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panoràmma de San Pê d'Ænn-a da [[Cônâ]]</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |Tipo = ecs [[Comun|comùn]], quartê |Divisione amm grado 1 = Ligùria |Divisione amm grado 2 = Zêna |Divisione amm grado 3 = Zêna |Data istituzione = [[1798]] |Data soppressione = [[1926]] |Abitanti = 43028 |Aggiornamento abitanti = 2022 |Raggruppamento = [[Muniçìppi de Zêna|Muniçìpio II Céntro Ponénte]] |Mappa = Municipi di Genova.png |Didascalia mappa = Màppa di [[muniçìppi de Zêna]] }} '''Sàn Pê d'Ænn-a''' (dîto '''Sanpedænn-a''' ascì, prononçiòu {{IPA|[ˈsaŋ ˈpeː ˈd‿ɛŋˑa]|lij}} ò {{IPA|[ˌsaŋpeˈdɛŋˑa]|lij}}<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/sampierdarena-|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - Sampierdarena|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-11-04}}</ref>, ''Sampierdarena'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) o l'é 'n quartê de [[Zena|Zêna]], fra i ciù gréndi da çitæ, e 'n inportànte céntro industriâle ascì. O quartê de Sàn Pê d'Ænn-a o l'à fæto comùn pe seu cónto da-o [[1798]] a-o [[1926]], quand'o l'é stæto incorporòu inta çitæ de Zêna insémme a âtri 18 comùn. {{Çitaçión|Sàn Pê d'Ænn-a e o mâ,<br />arvi-i éuggi e l'inluxón a se ne va con sta cansón,<br />a gôa stréita da 'n magón, co-o cheu ch'o fa 'n pö mâ,<br />ma inderê no se peu tornâ.|[[Piero Parodi]], ''Sàn Pê d’Ænn-a e o mâ''}} == Giögrafîa == {{Seçión vêua}} == Stöia == {{Seçión vêua}} == Abitànti == {{Seçión vêua}} == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === {{Seçión vêua}} === Architetûe civîli === {{Seçión vêua}} === Architetûe militâri === {{Seçión vêua}} == Coltûa == {{Seçión vêua}} == Economîa == {{Seçión vêua}} == Manifestaçioìn == {{Seçión vêua}} == Fèste e fêe == {{Seçión vêua}} == Spòrt == {{Seçión vêua}} == Aministraçión == {{Seçión vêua}} == Comunicaçioìn == === Stràdde === {{Seçión vêua}} === Ferovîe === {{Véddi ascì|Staçión de Zêna Sàn Pê d'Ænn-a|Staçión de Zêna Stràdda de Frànsa}} [[Immaggine:Stazione Genova Sampierdarena 2.jpg|thumb|A [[Staçión de Zêna Sàn Pê d'Ænn-a|staçión feroviâia de Sàn Pê d'Ænn-a]]]] == Nòtte == <references /> {{Clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Quartê de Zêna]] q4anmc173y8hshsa11e59trno576i4e 0 28015 275282 208366 2026-11-05T03:59:48Z Oursana 5980 /* Galerîa de òpere */ -+Baldovinetti madonna-bamb-e-santi 1890-487.jpeg 275282 wikitext text/x-wiki '''Alesso Baldovinetti''' ([[Firense]], [[14 òtôbre]] [[1425]]-Firénse, [[29 agosto]] [[1499]]) o l'é stæto 'n [[pittô]] italian de schêua fiorentìnn-a. [[Immaggine:Alesso Baldovinetti.jpg|thumb|150px|''Alesso Baldovinetti'', ràmmo de G, B. Cecchi, 1769 <ref>''Serie degli uomini i più illustri nella pittura, scultura, e architettura''.</ref>]] == Vìtta == {{...}} {{clear}} == Galerîa de òpere == <gallery widths="200" heights="200" mode="packed" caption="".> File:Alesso baldovinetti, natività e annuncio i pastori, 1460, 01.jpg|''Nativitæ e anunçio a-i pastoî'', afrésco, 1463 (Ciostrìn di Vôti da Baxìlica da Ss. Nonçiâ - Firense) Baldovinetti madonna-bamb-e-santi 1890-487.jpeg|''A pàla de Cafaggiolo'', 1453 ca., ([[Uffizi]]) Vierge en adoration.jpg|''Madònna in adoraçión'' (Museo Grobet-Labadié - [[Marseggia]]) </gallery> == Nòtte == <references /> {{S}} {{clear}} == Âtri progètti == {{interprogetto}} {{Pittûa (àrte)}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Pitoî italién|Baldovinetti]] [[Categorîa:Pitoî do Rinascimento|Baldovinetti]]‎ 7a7h8fwvzmk9r2r644p2jkc2lvxcfnf 0 29988 275274 274920 2026-11-04T17:30:33Z N.Longo 12052 275274 wikitext text/x-wiki {{Âtri ûxi|càngio variànte=Pe' de pagine cu'u mèximu numme, vegghe|tìtolo=[[Balón (dizanbigoaçión)]]}} {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Partita_di_pallapugno_nello_sferisterio_comunale_di_Bormida.JPG|miniatura|250x250px|Ina partìa de balùn zügâ in sciu zögu du balùn de [[Bormia|Burmia]]]] U '''balùn''' (''balon'' in [[Léngoa piemontéize|piemuntese]], ''pallapugno'' o, fina du [[2001]], ''pallone elastico'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[zêugo de squàddra|zögu de squaddra]] zügàu in sci [[Zögu du balùn (strutü(r)a)|zöghi du balùn]], tipicu da [[Liguria|Ligü(r)ia]] e du [[Piemonte|Piemunte]]. U l'è zügàu cu'in [[Balón (spòrt)|balùn]] in sc'in terén cianéllu cun, da 'na parte, ina süperficce de butezzu ch'a pò êsse fèta da 'na mü(r)aja, da 'na réa o âtru. Au dì d'ancöi u gh'è ciü o mênu sèntu sucietè de balùn, pe' 20.000 zügaûi de stu sport inte tüttu<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://comune.info/sport/pallapugno/|tìtolo=Pallapugno, il gioco del "Balon"|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}}</ref>. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Pallapugno_storica_a_Cortemilia.jpg|sinistra|miniatura|247x247px|A quadretta de [[Cortemilia|Curtemilia]], futugrafìa du [[1956]]]]U balùn u l'è in zögu che, pe' tradisiùn, u l'è praticàu fra u [[bàsso Piemónte|Bassu Piemunte]] e a Ligü(r)ia, survetüttu inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], dund'u l'è inandiàu au livéllu di prufesciunisti. Int'ina mane(r)a pa(r)eggia a tanti âtri zöghi cu'u balùn, sta disciplìna a g'ha de u(r)igine bèn antìghe, vegnindune drìtu dai zöghi ch'i l'é(r)an pratichèi ai tèmpi di [[Popolo roman|antìghi rumèi]] cumme o ''follis'' e o ''ludere espulsim'', ch'i prevegghevan zà che u balùn u fusse curpìu cu'u pügnu<ref name=":1">{{Çitta web|url=http://www.speb.it/curiosita-sulla--pallapugno.html|tìtolo=La Pallapugno (già Pallone Elastico)|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20|outô=Società Pallone Elastico Bernezzese}}</ref>. Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] sti zöghi i sun scangèi int'ina diresiùn dife(r)ènte, a sumejà ciü au [[balón co-o brasàllo|balùn cu'u brasallu]] d'ancöi, ch'u l'è stètu u zögu ciü impurtante fin'ai primmi du [[XX secolo|Növesèntu]], mèntre aù u l'è praticàu survetüttu inta [[Toscann-a|Tuscâna]]<ref name=":1" />. A ògni moddu, cu'u balùn au pügnu u s'è turnàu inderê versu e u(r)igine du stu genere de sport, cu'u brasallu ch'u l'ha lasciàu de pòstu a 'na fasciatü(r)a missa in gì(r)u aa man du zügaû, a l'ürtimu fèta cu'ina striscia de stoffa lunga dêxe mêtri, fermâ da 'n tòccu de cö(r)iu e da 'n tuchettu de gumma lighèi cun trèi curdìn, o se nù cun de l'âtra gumma. Cuscì cumme i âtri zöghi "sfe(r)istici", u balùn u l'é(r)a bèn ciü praticàu inti ànni inderê, tantu ch'u l'é(r)a zügàu int'ina regiùn ciü grande pe' rivà, fra l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], au mumèntu da sò mascima espansciùn. Defèti, inte quelli ànni i sun stèti frabichèi i primmi zöghi du balùn mudèrni, ch'i piavan de inspi(r)asiùn dai antìghi ''sphaeristeria'' rumèi e ch'i l'é(r)an duve(r)èi ascì pe'i âtri sport tradisiunâli cu'a balla<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.pallapugnoalba.it/home/storia/|tìtolo=Storia - La Pallapugno in Italia|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}}</ref>. Intu detaju, u primmu impiantu mudèrnu u l'è stètu quellu de [[Peruggia|Perüggia]], custruìu du [[1804]]<ref name=":2" />. Dau [[1855]] u s'è decisu de duve(r)à in balùn de gumma de quaxi 10 citti de diametru, sernüu au pòstu de quellu de cö(r)iu ch'u gh'é(r)a, dau diametru in sci 40 citti. U növu balùn, pe' tantu ch'u l'é(r)a fètu de gumma, u l'é(r)a dunca in balùn lastegu, e cuscì u l'ha lasciàu stu numme lì in italiàn a tüttu stu sport<ref name=":3">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}}</ref>. Du [[1912]] u l'è stètu inandiàu u primmu [[campiunàu italiàn de balùn]]<ref name=":3" />. Inti ànni de dòppu, cu'u muntà da "cuncurènsa" purtâ dau [[Zeugo do ballon|futuballu]], ciü che i grandi cangi ch'i l'axevan tucàu a veggia sucietè cuntadìna<ref name=":0" />, u balùn u l'è intràu int'in mumèntu de fòrte crisi, tantu ch'u s'è strêtu numma che ae [[Çittæ metropolitann-a de Turin|pruvinse de Tü(r)ìn]], [[Provinsa de Asti|de Asti]] e [[Provinsa de Cuneo|de Cuni]] intu Piemunte e a quelle [[Pruvincia de Sann-a|de Savuna]] e [[Pruvincia de Imper̂ia|d'Impe(r)ia]] inta Ligü(r)ia. A ògni moddu, inti [[Anni 1930|ànni '30 du Növesèntu]] u balùn u l'è stètu fra i sport furmalizèi da l'Urganizasiùn Nasiunâle du Dòppu Travaju (''Organizzazione Nazionale del Dopolavoro'', OND)<ref name=":0" />. U primmu tentativu de repià sta disciplìna lì u l'è stètu inandiàu inti [[Anni 1950|ànni '50]], fètu ch'u l'ha purtàu du [[1951]] aa fundasiùn de l'Uniùn Italiâna du Balùn Lastegu e ae primme mensiùi de sò partìe in sce reviste de sport de livéllu nasiunâle<ref name=":0" />. Intu mèximu periudu, inta [[California]] u s'è inandiàu in campiunàu de balùn fra i lìgü(r)i e i piemuntesi ch'i l'é(r)an emigrèi lì, ch'u l'è andètu avanti ancù pe' di ànni. Pe' repià a tradisiùn du balùn u gh'è vegnüu a taju a creasiùn du cuscì dìtu "[[Balùn Lege(r)u]]", ch'u se pò zügà de fassile, sènsa avêghe ina gran tecnica o fina in sci campi da [[basket]] o da [[volley]], fètu ch'u l'ha permissu de spandilu fina inte scö(r)e<ref name=":1" />. Du [[1982]] a Federasiùn Italiâna de Balùn (F.I.P.A.P, ''Federazione Italiana Pallapugno'') a l'ha risevüu u ricunuscimèntu ufisiâle dau [[Comitato olimpico nazionale italiano|CONI]]<ref name=":1" />. U balùn u l'è stètu pe' de lungu ün di scimbuli da cultü(r)a cuntadìna de tère dund'u l'è ciü praticàu, cun di grandi scritûi cumme l'[[Edmondo De Amicis]] ch'u g'han dedicàu in libbru intregu - ''Gli azzurri e i rossi'' - a l'aspetissia di campiùi di zöghi du balùn. Fra i âtri u se pò regurdà ascì u [[Cesare Pavese]], u [[Beppe Fenoglio]], u [[Giovanni Arpino]] e ancù u [[Franco Piccinelli]], ch'u l'è stètu pe' tantu tèmpu u prescidènte da Federasiùn du balùn<ref name=":0" /><ref name=":1" />. U l'existe fina in cumpunimèntu in [[Lengoa ligure|lìgü(r)e]] du [[Steva De Franchi]], cuntegnüu intu sò ''Ro Chittarrin'', ch'u l'è ina lôde a in zügaû de balùn famusu inte quelli tèmpi, ch'a cumènsa cuscì: {{Çitaçión|Vorræ dâve ro retræto, dro famozo Barbaggiâ;<br />Ma per metteme à ro fæto, non sò donde incomençâ.<br /><br/ >Me ne vaggo all'Accassœura, zù da basso in ro bastion,<br />Donde à tutti lê dà scœura d'un bon zœugo da balon [...]|[[Steva De Franchi]], ''[[s:Ro_Chittarrin/In_lode_de_Giacomo_Agneize_dito_ro_Barbaggiâ|In lode de Giacomo Agneize dito ro Barbaggiâ]]''}} == Regule == === Campu de zögu === [[Immaggine:Sferisterio Ruffino.jpg|miniatura|250x250px|U zögu du balùn "Gian Carlo Ruffino" de [[Sann-a|Savuna]]|sinistra]] U [[cànpo de zêugo|campu de zögu]] u g'ha ina furma a retangulu, cun de mesü(r)e precise e marcàu in sci fianchi e au fundu da de linee gianche. U terén du campu, de spessu, u l'è fètu [[tæra batûa|tèra batüa]], scibèn ch'u nu manche di campi fètu cun l'[[asfàlto|asfaltu]], cun di mate(r)iâli scintetichi o ancù cu'in fundu mescciàu. A ògni moddu, u ghe fa besögnu ina süperficce verticâle da 'na parte, fèta da 'na mü(r)aja o, pe' ina parte, ascì da 'na réa. U campu u l'è spartìu aa mitè daa linea mezâna, cu'e estremitè du terén de zögu, levàu quelle marchèi da 'na mü(r)aja, ch'e g'han da êsse segnèi da de antenne, cun in simma de bande(r)ette grixe. Intu regulamèntu u se tröva ascì a lista cu'i mate(r)iâli che ghe vönen inte ògni zögu du balùn, ch'u dev'êsse apruvàu<ref name=":4">{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Capo I - Campi di gioco|revìsta=Regolamento tecnico pallapugno|editô=F.I.P.A.P.|pp=5-9|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>. In sciu terén du campu u l'è da marcà u retangulu da cuscì dìta area de batüa, ch'a l'è missa de lungu versu u fundu du campu ma ch'a g'ha de dimensciùi ch'e ponen cangià segundu a categu(r)ìa e u genere de campu. Intu detaju, u gh'è trèi generi de campu, dau zögu du balùn, au campu "''alla lizza''", sènsa de mü(r)aje dae parte, e u campu "de adatamèntu", recavàu a l'ucaxùn inte de ciàsse o de vìe rangièi pe' zügâghe. L'è cè(r)a che numma che i primmi dui i se ponen duve(r)à pe'e partìe de sé(r)ie ciü âte. Intu detaju, i campi da [[Sé(r)ie A (balùn)|mascima categu(r)ìa]] i sun lunghi tòstu 90&nbsp;mêtri, larghi fra i 16 e i 18 e cu'u süperficce pe'u butezzu ch'a l'è âta in sci 12&nbsp;mêtri<ref name=":4" />. L'elemèntu ciü impurtante du campu, ch'u l'è a mü(r)aja daa parte, a dev'êsse âta armenu dui mêtri, sènsa de avertü(r)e e cu'ina süperficce du tüttu liscia, de moddu che u balùn a pìe de deviasiùi regulâ(r)i. In simma aa mü(r)aja u ghe và ina réa che, turna, a g'ha da permette de deviasiùi regulâ(r)i aa balla, cun de artesse minime ch'e sun decise in scia base da categu(r)ìa<ref name=":4" />. === Balùn === [[Immaggine:Pallone pallapugno.JPG|miniatura|U balùn]] U [[bàlla|balùn]] u l'è fètu de gumma e u g'ha in cu(r)û in sciu giancu-grixu; inte categu(r)ìe ciü âte u ghe vö ina circunfe(r)ènsa de 305&nbsp;mm pe' in pesu de 195&nbsp;grammi (cu'ina tule(r)ansa ch'a l'è, rispetivamènte, de 5&nbsp;mm e de 5&nbsp;g), da gunfià a 'na presciùn de 0,65&nbsp;bar. Inte âtre categu(r)ìe e sun duve(r)èi di balùi dae dimensciùi e dau pesu ch'u pò cangià, de solitu ciü picìn, fètu che de solitu u l'è marcàu da 'n cu(r)û dife(r)ènte. U l'è impurtante che tütti i balùi duve(r)èi inta mèxima partìa i seccen pa(r)eggi pe' qualitè e pe' marca de frabica<ref name=":5">{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Capo II - Palloni da gioco|revìsta=Regolamento tecnico pallapugno|editô=F.I.P.A.P.|pp=9-10|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>. Vixìn a l'area de batüa, au de fö(r)a du campu da zögu, u ghe và missu u distributû di balùi, che a l'imprinsippiu de ògni partìa u dêve tegnìne quattru, da pià intu câxu che quellu in zögu u nu se puxesse ciü duve(r)à. I balùi i van stuzèi quande ch'i l'intran in zögu e i zügaûi, avanti da batüa, i nu ponen fâlu butezà in tèra o in sciu pügnu. De dòppu, aa fìn de in'asiùn, u balùn ch'u s'è duve(r)àu u và missu turna intu distributû<ref name=":5" />. === Zügaûi e squaddre === [[Immaggine:Il campione Oscar Giribaldi.jpg|sinistra|miniatura|U campiùn [[Oscar Giribaldi]] aa rebatüa]] U balùn u l'è in [[spòrt de squàddra|sport de squaddra]], caraterizàu da incuntri de due squaddre pe' ògni partìa. E squaddre, dìte "quadrette", e sun furmèi de solitu da quattru zügaûi, ch'i sun u batitû, a spalla (dìtu ascì u "sentrâle") e dui tersìn. Se, pe' ina quarche raxùn, u gh'è numma che dui zügaûi intu campu, a partìa a dev'êsse fermâ e, passàu au mascimu trènta menüti, a l'âtra quadretta u gh'è dètu ina vito(r)ia "a ze(r)u". Pe' cuntru se pò bèn zügà se ina quadretta a gh'avesse in zügaû de mênu. A ògni moddu, se se g'ha de puscibilitè - nu intu câxu d'in zügaû caciàu dau campu - u se pò tegnì di zügaûi de riserva pe' duve(r)âli inte sustitusiùi, ch'e se ponen fà inti mumènti quande u zögu u l'è fermu<ref name=":6">{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Capo III - Giocatori e Squadre|revìsta=Regolamento tecnico pallapugno|editô=F.I.P.A.P.|pp=11-14|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>. Intu detaju, l'existen dui generi de sustitusiùn: quella definitìva, cu'u [[zugòu|zügaû]] ch'u nu pò ciü turnà intu campu, e quella lìbe(r)a, dìta ascì a tempu(r)anea. U câxu tipicu d'ina sustitusiùn definitìva u l'è quandu in zügaû u s'è fètu mà, scibèn ch'u se ghe pò lascià in menütu de "tèmpu megu" pe' repiâse, ma numma che ina votta, o se nù u g'ha da sciurtì dau campu, pe' setâse in banchìna, e, s'u se repìa, u pò turna zügà daa fìn de quellu zögu<ref name=":6" />. A divisa di zügaûi a dev'êsse a mèxima pe' tütti i mèmbri d'ina quadretta, furmâ da 'n pâ de braghette cürte ch'e gh'aggen scrìtu, in scia drìta, u nüme(r)u du zügaû, e ina maja, ch'a mustre u numme du zügaû e i sò sponsor. De ciü, u zügaû ch'u l'è u capitàn da quadretta u dêve purtà au brassu ina fascia ch'a mustra a sò qualifica<ref name=":6" />. Primma ch'u cumènse ina partìa, au mênu 35 menüti primma, e due quadrette e g'han da intrà intu campu pe' fà tütti i cuntròlli du câxu, da quelli di papèi a l'identificasiùn di zügaûi e a ve(r)ifica du mate(r)iâle de fasciatü(r)a, de upe(r)asiùi ch'e nu ponen cumensà sènsa l'acôrdiu de l'[[Àrbitro sportîvo|arbitru]], ch'u l'è quellu cu'e cuntròlla. Aa fìn de ste pratiche, i zügaûi i se ponen inandià pe'u rescadamèntu, ch'u l'è fètu drìtu in sciu campu<ref name=":6" />. Sübitu primma de l'imprinsippiu da partìa, e due quadrette e sun ciamèi versu l'area de batüa da l'arbitru, cuscì ch'e l'intren insemme intu campu pe' fà u salüu au pübbricu, cu'u dirittu de sèrne ch'u l'è zügàu cu'ina munêa. U capitàn da quadretta ch'a l'ha guagnàu u surtezzu u pò dunca decidde fra a batüa e a remissa, ciü che u cu(r)û ch'u ne rapresènte a quadretta in sciu tabelìn di punti<ref name=":6" />. === U zögu === [[Immaggine:Pallapugno tradizionale nelle vie.jpg|miniatura|Partìa in sc'in campu rangiàu int'ina vìa de [[Cortemilia|Curtemilia]] du [[1970]]]] L'imprinsippiu de ògni zögu u l'è dètu da 'n'asiùn de batüa, ch'a l'è cunscide(r)â valida se u balùn, au vo(r)u, u passa au de là da linea mezâna sènsa butezà (limite ch'u nu gh'è ciü pe' tütti i tì(r)i fèti de dòppo da batüa), cun l'âtra quadretta che, numma che daa sò mitè du campu, a pò rispunde cu'in'asiùn de remissa au vo(r)u o, au mascimu, passàu u primmu bòttu in tèra du balùn. A batüa a l'è valida se u balùn u l'è stètu curpìu cu'u pügnu, cu'a man o cun l'avambrassu du batitû dòppu ch'u l'ha piàu in van ch'u dêve stà inti limiti de l'area de batüa. St'asiùn lì a pò êsse ripetüa numma che ina votta pe' quadretta e pe' tèmpu e, intu câxu ch'u se faxesse de gaffe, i aversa(r)i i guagnan in puntu. A batüa a và fèta tütte e votte che üna de quadrette a guagna in puntu, ciü che tütte e votte ch'e se secce marcàu ina [[Càccia (açión de zêugo)|caccia]]<ref name=":7">{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Capo V - Il Gioco|revìsta=Regolamento tecnico pallapugno|editô=F.I.P.A.P.|pp=18-23|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>. Ciü che inta batüa, u balùn u pò êsse curpìu inte tütti i câxi de "balùn validu", ch'u vö dì au vo(r)u o au primmu bòttu in tèra, au mèximu che int'ina batüa. Passàu u segundu bòttu u balùn u nu se pò ciü zügà, e dunca u vegne in câxu de "balùn nu validu". U balùn u resta in zögu se, passàu u primmu bòttu, u và a picà cuntr'ai "a(r)edi permanènti" du campu, ch'i cumprenden ascì i spetatûi. Alantu(r)a l'asiùn a finìsce cu'u mumèntu quandu u balùn u tucca turna in tèra. Pe' cuntru, se u balùn u tucca au vo(r)u ün de sti elemènti lì, u l'è dètu in puntu a l'âtra quadretta<ref name=":7" />. A partìa a dü(r)a ünze zöghi, scibèn ch'a se pò scürsà inte sèrti câxi a 9, 8 o 7 zöghi. De ciü, de votte e partìe e sun züghèi a tèmpu ciütòstu che ai zöghi ma, inte ògni câxu, e nu g'han da passà e trê u(r)e<ref name=":7" />. U l'è previstu ascì di intervalli inta partìa, intu detaju u ghe n'è ün de dêxe menüti primma de l'ürtimu zögu e e squaddre ponen ciamà di ''time-break'' ch'i dü(r)an trèi menüti, au mascimu dui pe' ün<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Capo VIII - Regole per le partite|revìsta=Regolamento tecnico pallapugno|editô=F.I.P.A.P.|pp=26-28|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>. I scistemi ufisialmènte ricunusciüi pe' zügà au balun i sun trèi: cu'e cacce, au curdìn o cu'e cacce aa ''pantalera''<ref name=":7" />. ==== Scistema cu'e cacce ==== [[Immaggine:Finâle de Còppa Itàlia (2022, Bórmia) - 'na càccia.jpg|sinistra|miniatura|Ina [[Càccia (açión de zêugo)|caccia]] inta finâle de l'edisiùn du 2022 da [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia]]]] U l'è u scistema ciü cumün de zügà au balun, cun ògni zögu ch'u l'è spartìu inte due fase da furmasiùn de [[Càccia (açión de zêugo)|cacce]] e, de dòppu, da "caccia" a ste lì. In generâle, cuscì cumme pe'i âtri moddi de zügà au balùn, ògni zögu u l'è furmàu da quattru punti, marchèi cumme intu [[tennis]] da di "chinze", ch'i sun dunca, inte l'urdine, chinze-trènta-qua(r)anta-zögu. Ògni zögu u l'è guagnàu, passàu i qua(r)anta pari, daa quadretta ch'a guagna dui punti daa fì(r)a. Sta regula lì, dìta a "regula du vantaggiu", a nu và pe(r)ò pe' de lungu, ma a pò cangià segundu a scituasiùn o e decixùi pièi pe' quella partìa. Defèti, inti âtri câxi, u zögu u l'è guagnàu daa primma quadretta che, rivâ ai qua(r)anta, a segna in âtru puntu<ref name=":7" />. I punti i se ponen guagnà inte trèi mòddi<ref name=":7" />: * intu câxu che u balùn, au vo(r)u e cu'in bòttu sulu, u vagghe au de là da linea du fundu da mitè du campu di aversa(r)i, passandu drentu ae antenne misse in sci sò canti. Stu còrpu lì, fra i ciü belli intu balùn, u l'è cunusciüu cu'u numme du "sê" (''céllu'' inte de âtre va(r)ietè) o, dau [[Léngoa piemontéize|piemuntese]], ''intra''; * quand'u l'è guagnàu ina caccia; * quandu ün di zügaûi da quadretta aversa(r)ia u fa in fallu. A carateristica ciü tipica de sta mane(r)a de zügà au balùn a l'è pròpiu quella da furmasiùn e de catü(r)a de cacce. Intu detaju, ina caccia a marca in'asiùn ch'a nu l'è finìa a punti, e dunca nu cu'in sê, in fallu o a catü(r)a de in'âtra caccia. I dui mòddi pe' furmà ina caccia i sun dunca quandu u balùn u nu l'è ciü validu e u vegne fermàu da 'n zügaû, o se nù quandu a sciòrte fö(r)a dae linee late(r)âli du campu dòppu du primmu butezzu (nu se in vo(r)u, se nù u l'è in fallu). Alantu(r)a, in curispundènsa du puntu dund'u l'è stètu fermàu u balùn, ch'u pò cangià in pôcu segundu u mòddu ch'u s'è fermàu u balùn, o dund'u l'ha traversàu a linea late(r)âle, u l'è segnàu da l'arbitru a caccia cu'ina linea gianca de 10&nbsp;citti, de pitü(r)a o de géssu a segunda du fundu. Se u balùn, dòppu ch'u l'è stètu tucàu da ün di zügaûi da quadretta in remissa, u và avanti a mesciâse int'in sèrtu mòddu, u puntu da caccia u vegne quellu ciü a sfavû da quadretta ch'a l'ha guagnàu a caccia mèxima<ref name=":7" />. De ciü, ina caccia a dev'êsse marcâ cu'i segnacacce e cu'i cuscì dìti portacacce. U segnacacce u l'è furmàu da 'na baletta, missa da l'arbitru in curispundènsa du puntu ch'u l'ha segnàu, pe' in mascimu de quattru e cun scrìtu in simma u sò nüme(r)u, che dunca u pò andà da 1 a 4. In segnacaccia u l'è finìu da 'na base ch'a u rezze e ch'a l'ha, in sce ün di sò fianchi, in'asta âta 1&nbsp;mêtru cu'ina targhetta cu'u sò nüme(r)u, missa a fì da linea late(r)âle. Inta fase de muvimèntu e de pusisiunamèntu di segnacacce in sciu terén, in curispundènsa du puntu marcàu da l'arbitru, u gh'è missu üna o ciü persune, dìte i portacacce, pe' marcà a linea in curispundènsa de dund'u l'è da mette u segnacaccia<ref name=":7" />. U nüme(r)u de cacce che, inte tüttu, e se ponen furmà u l'è inversamènte prupursiunâle au puntezzu zà utegnüu dae quadrette intu cursu da primma fase de zögu, segundu u schema lì sutta<ref name=":7" />: {| class="wikitable" !Puntezzu !Nüme(r)u de cacce |- |0-0 |4 |- |15-0 15-15 |3 |- |30-0 30-15 30-30 |2 |- |40-40 (cu'a regula du vantaggiu) |2 |- |40-0 40-15 40-30 |1 |- |40-40 (sènsa vantaggi) |1 |} Quand'u se riva au nüme(r)u de cacce definìu segundu a tabélla de d'âtu, e due quadrette e g'han da scangià de campu, cun l'asiùn da batüa che dunca a passa a l'âtra quadretta. A stu puntu lì a cumènsa a segunda fase du zögu, cu'e due quadrette ch'e l'han da pià e cacce, dau valû d'in puntu/chinze pe' ciaschedüna. A l'imprinsippiu u l'è piàu cumme riferimèntu a caccia nüme(r)u 1, in curispundènsa de dunde, cu'ina linea imagina(r)ia perpendiculâ(r)e a quella late(r)âle, u campu u l'è spartìu inte dui tòcchi. A stu puntu lì a caccia a l'è guagnâ daa quadretta ch'a sciòrte a fermà u balùn primma ch'u traverse a linea imagina(r)ia da caccia o se nù, s'a sciòrte fö(r)a dau campu de zögu, daa quadretta ch'a sta inta parte du campu ch'a nu l'è interesâ dau passaggiu du balùn in scia linea late(r)âle. Guagnàu a primma caccia u se leva u sò segnacaccia e u se và avanti a zügà pe' quelle ch'e restan, inte l'urdine marcàu dai nüme(r)i in sce sò targhette<ref name=":7" />. ==== Scistema au curdìn ==== In âtru scistema pe' zügà au balùn u l'è quellu dìtu "au curdìn", ch'u g'ha de regule pa(r)egge a quellu cu'e cacce levàu che quarchedüna de sò carateristiche. E dife(r)ènse ciü impurtanti fra i dui scistemi e sun ch'u manca du tüttu a fase da furmasiùn e da cunquista de cacce, cu'i zöghi che dunca i nu sun ciü spartìi inte due parte, e a prèsensa du "curdìn". U curdìn, ch'u l'è fètu de [[naylon]] o de [[juta]], u l'è ti(r)àu in mòddu perpendiculâ(r)e aa lunghessa du campu, in curispundènsa da sò mitè e a in'artessa de 1,20&nbsp;m o de 2,10&nbsp;m, inte partìe individuâli. U curdìn u l'è bèn impurtante pe' dà di punti perché u pu(r)ea purtà a di falli, specie s'u l'è curpìu o s'u nu vegne passàu dau balùn, câxi che de regula i dan in puntu a l'âtra quadretta o a l'âtru zügaû<ref name=":7" />. Fra e âtre regule de stu scistema lì, u scangiu du campu u l'è fètu ògni trèi zöghi se a batüa a l'è fèta da zügaûi dife(r)ènti, o se nù zà dau primmu, e de dòppu ògni dui, se u batitû u l'è u mèximu o l'ünicu zügaû ch'u gh'è in sciu campu. De solitu u nu se zöga cu'a regula du vantaggiu, levàu che pe'i ürtimi dui zöghi, cu'u zögu ch'u l'è guagnàu da quellu ch'u fa in puntu de ciü rispettu ai qua(r)anta. Intu câxu che a partìa a secce fra dui zügaûi suli, a sò dü(r)ata a l'è de 13 zöghi, se nù u se và ai 15, cu'u solitu intervallu de dêxe menüti primma de l'ürtimu zögu e d'in menütu fra in zögu e l'âtru s'u l'è previstu u scangiu de campu<ref name=":7" />. ==== ''Pantalera'' ==== {{Véddi ascì|Pantalera|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} Scistema ch'u se sumeja strêtu au balùn, a ''[[pantalera]]'' a l'è zügâ in sce ciàsse di paìsi, tantu ch'a pò êsse cunscide(r)â cumme a versciùn ciü antìga e tradisiunâle de stu zögu lì. Defèti, scicumme ch'a l'è praticâ de lungu inte di spàssi strêti fra e cà, a nu g'ha de besögnu d'in campu de zögu dedicàu cumm'u l'è, pe' cuntru, cu'i zöghi du balùn. E dife(r)ènse ciü impurtanti inte sò regule e sun lighèi au fètu che u balùn, au mumèntu da batüa, u nu và curpìu cu'in pügnu ma ciütòstu u và ti(r)àu in sc'ina to(r)a de legnu, ch'a l'è dìta pròpiu a ''pantalera'' in [[Léngoa piemontéize|piemuntese]], ch'a l'è cegâ da 'na parte, rembâ a 'na mü(r)aja e a g'ha in simma di listélli ch'i dan in gì(r)u au balùn ch'u l'è difissile da prevegghe<ref name=":8">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/discipline/pantalera.html|tìtolo=Pantalera|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}}</ref>. Dòppu a batüa, ch'a l'è fèta dau zügaû dìtu u ''campau'', a partìa a và avanti cu'e mèxime regule du balùn. Pe'e carateristiche tipiche du sò campu, inta ''pantalera'' u gh'è tante dife(r)ènse fra zügà int'in pòstu ciütòstu che int'in âtru, cu'a presènsa de elemènti de architetü(r)a cumme canè, pòrte, sca(r)ìn, lampiùi e pugiôli, ch'i fan bèn cumpricàu capì u gì(r)u ch'u ciappa u balùn<ref name=":8" />. == Cumpetisiùi == {{Véddi ascì|Campiunàu italiàn de balùn|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} U primmu [[Campiunàu italiàn de balùn|campiunàu de balùn]] u s'è zügàu du [[1912]]<ref name=":3" />; de dòppu u l'è stètu spartìu inte quattru livélli ([[Sé(r)ie A (balùn)|Sé(r)ie A]], [[Sé(r)ie B (balùn)|Sé(r)ie B]], Sé(r)ie C1 e Sé(r)ie C2) ciü che quelli di zùeni, ch'i sun Under 21, Aliêvi, Debütanti, Pulìn e Prumusiunâli. De ciü u gh'è ancù u turneu da [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia]], inandiàu dau [[1983]], da [[Cuppa Italia de Sé(r)ie B (balùn)|Cuppa Italia de Sé(r)ie B]], creàu du [[2012]], e de cuppe de categu(r)ìe ciü basse, ciü che a [[Süpercuppa italiâna (balùn)|Süpercuppa italiâna de balùn]]. Au livéllu di zùeni i sun inandièi de spessu i turnei du cuscì dìtu [[balùn lege(r)u]], ch'u l'è zügàu survetüttu inte scö(r)e pe' vixinà i zùeni ciü vixìn au mundu du balùn<ref name=":1" />. Fra e disciplìne tradisiunâli lighèi au mundu du balùn u l'è urganizàu ascì u [[campiunàu mundiâle di sport sfe(r)istichi]]. Intu detaju, pe' l'edisiùn du [[2004]], ch'a s'é(r)a zügâ inte l'Italia, fra e quattru specialitè ch'e sun stète sernüe pe' l'ucaxùn u gh'é(r)a pròpiu u balùn, mèntre e âtre trê e l'é(r)an u ''[[frontó]]'' valensiàn, u ''[[llargues]]'' alicantìn e u "[[zögu internasiunâle]]", ch'u l'è ina mescciü(r)a de ciü sport sfe(r)istichi eurupèi<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20041226003357/http://www.mondialipallapugno.it/|tìtolo=I mondiali di Pallapugno - Italia 2004|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}}</ref>. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Edmondo De Amicis|tìtolo=Gli Azzurri e i Rossi|url=https://books.google.com/books?id=F4VxMwEACAAJ|ànno=1897|editô=Casanova|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Mussi|outô2=Remo Gianuzzi|outô3=Augusto Manzo|tìtolo=Storia del gioco del pallone e similari|url=https://books.google.com/books?id=p_EMjwEACAAJ|ànno=1952|editô=Edizioni Paoline|çitæ=Arba|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Mussi|outô2=Remo Gianuzzi|outô3=Augusto Manzo|tìtolo=Cento anni di pallone elastico|url=https://books.google.com/books?id=aS6DNAAACAAJ|ànno=1971|editô=Edizioni Paoline|çitæ=Arba|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|tìtolo=Pallone elastico: una sfida tra terra e cielo|ànno=1994|editô=I.E.E Editoriale Europea|çitæ=Camerâna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Bracco|outô2=Gino Perotto|tìtolo=Le colline in pugno. Franco Balestra e il mondo del pallone|url=https://books.google.com/books?id=x1_APAAACAAJ|ànno=1996|editô=L'Arciere|çitæ=Cuni|léngoa=IT|ISBN=88-86-39826-3}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|outô2=Raffaele Grillo|tìtolo=Pallone elastico re tra colline e mare|url=https://books.google.com/books?id=ANxfMwEACAAJ|ànno=2000|editô=I.E.E. Editoriale Europea|çitæ=Camerâna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Merlotti|tìtolo=Giochi di palla nel Piemonte medievale e moderno: convegno di Rocca de' Baldi, 30 settembre-1° ottobre 2000|url=https://books.google.com/books?id=AMvLNQAACAAJ|ànno=2001|editô=Società per gli Studi Storici, Archeologici ed Artistici della Provincia di Cuneo e Centro studi etnografici museo storico etnografico A. Doro|çitæ=Ròcca Di Baldi|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|tìtolo=Pallapugno - Vite da raccontare|ànno=2005|editô=I.E.E. Editoriale Europea|çitæ=Camerâna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|tìtolo=Prima dello sport: le sfere volanti|ànno=2007|editô=I.E.E. Editoriale Europea|çitæ=Camerâna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Corino|outô2=Irene Bottero|tìtolo=Il mondo in un pugno - Dall'Europa all'America: evoluzione di sport sferistici|ànno=2007|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Corino|outô2=Irene Bottero|tìtolo=Il mondo in un pugno - Dall'Europa all'America: evoluzione di sport sferistici|ànno=2007|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=G. Castella|outô2=P. G. Rissolio|outô3=B. Sola|tìtolo=Pallone elastico. Evoluzione tecnica di uno sport|ànno=2007|editô=La Bilancia|çitæ=Savuna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Fernando Vioglio|tìtolo=Mermet. Storie di Pallapugno e ordinaria albesità|url=https://books.google.com/books?id=AxiqAQAACAAJ|ànno=2007|editô=Famija Albèisa|çitæ=Arba|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Antonino Piana|tìtolo=Storia della pallapugno - pallone elastico|ànno=2010|editô=Impressioni Grafiche|léngoa=IT|volùmme=5 vol.}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}} * {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20041226003357/http://www.mondialipallapugno.it/|tìtolo=I mondiali di Pallapugno - Italia 2004|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}} * {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20070929061216/http://www.aigipe.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=Associazione Italiana Giocatori Pallone Elastico|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}} * {{Çitta web|url=https://cijb.info/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=Confederación Internacional de Pelota a Mano|léngoa=ES|vìxita=2026-10-20}} * {{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/|tìtolo=Lo Sferisterio|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}} {{Tradiçioìn lìguri}} [[Categorîa:Balón (zêugo)| ]] mhm4bgx1ab6moari8joj88wz1ua9iv5 0 31423 275283 273347 2026-11-05T08:51:25Z Michæ.152 13747 275283 wikitext text/x-wiki {{Wikipedia parlâ|CORNIG%C3%89N_(Loura_Lena)_(1).ogg|270522|08-06-2026|Laura Lena, Zêna}} {{Grafîa ofiçiâ}} '''Cornigén''' (''Cornigliano'' in italiàn) ò '''Cornigén Lìgure''' (nómme ofiçiâ de quànd'o l'êa comùn outònomo<ref>Portale Normativo: [https://portalenormativo.it/leggi/rd-1880-05-09-5469 REGIO DECRETO · n. 5469 Che autorizza il comune di Cornigliano (Genova), ad assumere la denominazione di Cornigliano Ligure]</ref>) o l'é 'n quartê de [[Zena|Zêna]], into [[Muniçìppi de Zêna|Muniçìpio VI Ponénte de Mêzo]]. O s'atrêuva in sciâ costêa de Ponénte da çitæ, tra [[San Pê d'Ænn-a|Sàn Pê d'Ænn-a]] e [[Sestri Ponente|Séstri Ponénte]] e o fórma con quest'ùrtimo o Muniçìpio VI Ponénte de Mêzo. L'àrea de Cornigén a conprénde e unitæ urbanìstiche de Cornigén e [[Cànpi]], che insémme gh'àivan a-i 31 de dexénbre do 2022 'na popolaçión de 14 700 abitànti<ref>Comùn de Zêna: [http://statistica.comune.genova.it/pubblicazioni/download/not_stat/notiziario%20anno%202022/Notiziario%204-2022.pdf Notiziario Statistico (2022)]</ref>. De l'unitæ urbanìstica de Cornigén fa pàrte ascì e localitæ de [[Cônâ]] e di [[Erxélli]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Cornigén |Panorama = Cornigliano Panorama.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Cornigén vìsta da-a Colonbæa, in Stràdda de Col di Lana</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |Tipo = ''ex''-comùn, quartê |Divisione amm grado 1 = Ligùria |Divisione amm grado 2 = Zêna |Divisione amm grado 3 = Zêna |Data istituzione = [[1798]] |Data soppressione = [[1926]] |Abitanti = 14 700 |Aggiornamento abitanti = 2022 |Nome abitanti = Cornigiòtti |Patrono = [[San Gioâne Batista|Sàn Gioâne Batìsta]] |Raggruppamento = [[Monicìppi de Zêna|Muniçìpio VI Ponénte de Mêzo]] |Mappa = municipi di Genova.png |Didascalia mappa = Màppa di [[muniçìppi de Zêna]] }} {{Çitaçión|Mæ vêgia Madonétta da l'èrto do teu pónte, l'é rósso se ti véddi perché dôv'é a Scciumæa o færo òua o te pónze; gh'êa 'n castéllo tùtto acaresòu da-o mâ, caciòu zu quéllo me l'àn fæto asoterâ|Cansón "[[Madonétta de Cornigén]]" do Gîno Vìlla}} == Giögrafîa == Cornigén o s'èrze inta periferîa do ponénte de Zêna, bagnâ a sùd da-o [[Mâ Ligure|Mâ Lìgure]] e a levànte da-o [[Torénte Ponçéivia|Ponçéivia]], ch'o-a divìdde da [[San Pê d'Ænn-a|Sàn Pê d'Ænn-a]]. I seu confìn do ponénte con [[Sestri Ponente|Séstri]] se pêuan identificâ inte l'[[Ariopòrto Cristòffa Cónbo]] e inta colìnn-a di Erxélli. O teritöio o l'é drîto, fêua chi-â zöna in ciàn da-arénte a-a costêa, inlarghîa vèrso o mâ con l'inpî fæto tra-i ànni Trénta e-o dòppo goæra. Da ponénte a levànte gh'é quàttro crénn-e prinçipæ che chìnn-an zu vèrso o mâ, ö sæ i Erxélli, a colìnn-a da Colonbæa, a colìnn-a de pàsso Speich e-a colìnn-a de Cônâ. Levòu o Ponçéivia, o quartê o l'é atraversòu da di rién picìn, che da ponénte vèrso levànte són o Riàn Sécco, o Riàn San Pê ò Riàn Carlón e-o Riàn Roncàllo. == Abitànti == {{Demografia/Cornigén}} == Stöia == Segóndo o stòrico do Çinqueçénto [[Aostin Giustignan|Agostìn Giustignén]], o nómme do pòsto o poriæ vegnîne da-a ''Gens Cornelia'', a famìggia româna ch'a l'àiva di terén inta zöna, ciamâ defæti ''fundus Cornelianus'' ("propietæ di Cornelii")<ref>Comùn de Zêna: [https://smart.comune.genova.it/sites/default/files/archivio/documenti/PD-Arc_Relazione-Archeologica.pdf Sistemazione idraulica del Rio Fegino Verifica preventiva di interesse archeologico - relazione]</ref>. Cornigén a l'êa 'na spléndida localitæ da Rivêa, cantâ scìnn-a da-o [[Françesco Petrarca|Françésco Petràrca]] cómme pòsto de vilezatûa fêua de miâgie de Zêna, e a partî da-o [[XV secolo|Quatroçénto]] o l'à vìsto a costroçión de tànte vìlle de prinçipæ famìgge zenéixi cómme i [[Döia (famiggia)|Döia]], i [[Spìnoa|Spînoa]], i [[Gentî]], i [[Pravexìn]] e-i [[De Mari|De Mâi]]. Inte l'ànno [[1752]] l'é comensòu a costroçión da grandiôza Vìlla Bonbrìn, pöi çernûa cómme rexidénsa de stæ do prìnçipe [[Ödón de Savöia]]. Into [[XIX secolo|XIX sécolo]] l'é atestòu l'ûzo di terén a Cornigén pi-â coltivaçioìn e quàrche fàbrica picìnn-a de vestî, giàcca, savón, câçìnn-a e pélle. Inta segónda meitæ do sécolo o pàize o se trasfórma inte 'n bórgo de pescoéi co-îna rìcca ativitæ turìstica ligâ a-i seu bàgni; l'é de sto perîodo a costroçión da pàrte do Dìlio Ràggio do castéllo in stîle ''liberty'' in sciô schéuggio de Sànt'Andrîa. Alôa, o comùn de Cornigén o l'êa conpòsto da quàttro çéntri picìn, ö sæ o Bórgo prìmma do [[Pónte de Cornigén|pónte in sciô Ponçéivia]], a Mænn-a a redòsso da ciàzza, Cànpi lóngo a stràdda ch'a montâva sciù pi-â Ponçéivia e-a Colonbæa, formâ da-e câze inrocæ in sciâ scugêa e in sciâ colìnn-a derê. A-a fìn de l'Eutoçénto Cornigén a coménsa a cangiâ profondaménte con l'urbanizaçión da çitæ de Zêna, sorviatùtto co-a nàscita de l'[[Ansàldo]] e-o fòrte ouménto da seu popolaçión. Do [[1926]] o comùn o vêgne unîo a quéllo de Zêna co-a costituçión da [[Grànde Zêna]] deçîza da-o [[Fascismo|regìmme fascìsta]]<ref>Portale Normativo: [https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:regio.decreto.legge:1926-01-14;74!vig= REGIO DECRETO-LEGGE 14 gennaio 1926, n. 74 Aggregazione al comune di Genova di 19 Comuni limitrofi]</ref>. Inte sti ànni coménsa a trasformaçión de 'na localitæ de mâ inte un di prìmmi quartê industriâli d'Itàlia, co-a progetaçión de 'n grànde stabiliménto pi-â produçión e-a lavoraçión de l'âsâ da pàrte de [[Agostino Rocca]] e [[Oscar Sinigaglia]]. Dòppo a goæra o stabiliménto o vêgne ricostroîo do [[1953]], quànde vêgne ascì caciòu zu o [[castéllo Ràggio]] pe lasciâ pòsto a-e fàbriche de l'âsâ e a l'ariopòrto Cristòffa Cónbo davànti a Séstri: inte sto perîodo Cornigén o pèrde a seu [[Mæn-a|mænn-a]] con l'inpî o mâ pe mêzo chilòmetro pe tùtta a longhéssa do quartê. Tra-i tànti stabiliménti in sciâ mænn-a de Cornigén che són stæti spasæ vîa s'aregòrda prezénpio i Bàgni Supèrba, Costànsa, San Giàcomo, Lîdo, Iolànda, Mafàlda e Castéllo Ràggio. Sótt'a-o sponción de l'indùstria, ch'a l'é stæta pe tànti ànni 'na vivàgna de pòsti de travàggio, a popolaçión a regìstra 'n âtro scciupón demogràfico con l'inmigraçión de persónn-e in çèrchia de travàggio, sorviatùtto da-o Meridión. <gallery widths="170" heights="170" mode="packed"> File:Cornigliano (Italië) Het Castello Raggio ten Noorden van Genua, SFA006011524.jpg|O Castéllo Ràggio (1912) File:Cornigliano-Ligure-bagni21.jpg|Bàgni e ciàzza a Cornigén, inta zöna dónde ancheu gh'é Ciàssa Metastâxio (1916) File:Cornigliano Stadio del Littorio.jpg|O Stàdio do Litöio, pöi Stàdio Baçigalôo, caciòu zu inte l'ànno 1958 pe lasciâ spàçio a-a remìssa di òutobo de l'AMT </gallery> Co-a crîxi da lavoraçión de l'âsâ, o quartê o l'à pèrso into ténpo o seu péizo industriâle e de consegoénsa o tesciûo sociâle e urbàn o l'é chéito into degràddo. Za da-i ànni Setànta Cornigén a coménsa a patî 'na chéita demogràfica e a fâ i cónti co-a crôxe de l'ereditæ industriâle. Segóndo a ''Legambiente'', o tàscio de [[Càncou|tumoî]] into quartê o l'êa quàttro vòtte ciù èrto che into rèsto da çitæ e gh'êa di èrti tàsci d'inquinaménto de l'âia. Sorviatùtto a partî da-o [[2008]] Cornigén a l'é stæta ògètto d'inportànti intervénti de riqualificaçión, pe identificâ 'na seu fixonomîa e 'n nêuvo equilìbrio socio-urbanìstico. L'asmortâ de l'âtofórno do [[2005]], dòppo quéllo da còckerîa do [[2002]], o l'à portòu a 'n scignificatîvo megioaménto de condiçioìn anbientâli do quartê. Do [[2019]] l'é stæto avèrto in çìmma a-a colìnn-a di Erxélli 'n grànde pàrco co-ìn pölo scentìfico-tecnològico ch'o l'é stæto ciamòu ''Campus Erxélli''. I travàggi do progètto de rigeneraçión urbànn-a àn interesòu sorviatùtto a Stràdda de Cornigén e vàrie ciàsse e stràdde da-arénte, cómme Stràdda de Cervetto, Stràdda de Bertolotti, i nêuvi giardìn Liniâri e ciàssa Masêna. <gallery widths="170" heights="170" mode="packed"> File:Sponda destra foce Polcevera.jpg|A giæa do Ponçeivia e, in sciâ rîva drîta da seu fôxe, a fàbrica de l'âsâ intànto ch'a vêgne caciâ zu (2007) File:Giardino lineare, Cornigliano, Genova.jpg|O Giardìn Liniâre, inougoròu do 2019 File:Campus Erzelli, Genova, 1.jpg|'Na pàrte do nêuvo ''Campus Erxélli'' </gallery> == Pòsti de interèsse == === O scistêma de vìlle === <gallery widths="170" heights="170" mode="packed"> File:Villa Serra (Genoa) 02.jpg|Vìlla Doménego Særa e-i Giardìn Melis File:Genova-Cornigliano-DSCF7811.JPG|Vìlla Duràsso Bonbrìn, conosciûa cómme "a Gerénsa" ascì, inte 'na fotografîa do 2006 </gallery> Cornigén a l'à 'n patrimònio de ciù ò mêno 50 vìlle stòriche, conpréize quélle de Cônâ, tiæ sciù tra-o [[XV secolo|Quatroçénto]] e-o [[XVIII secolo|Seteçénto]] e apartegnûe a-e famìgge nòbili zenéixi. In òcaxón di ''[[Rolli Days]]'', da-o [[2015]] l'''Ascovil'' a s'òcupa, con l'agiùtto do comùn de Zêna, de l'avertûa a-o pùbrico di palàççi con di camìn goidæ. Into rìcco scistêma de vìlle de Cornigén se mensónn-a sorviatùtto: * Vìlla Duràsso Bonbrìn (XVIII sécolo): inportànte ezénpio d'architetûa françéize do Seteçénto in Ligùria, a l'é stæta ascì rexidénsa de stæ do prìnçipe Ödón de Savöia; * Vìlla Doménego Særa (XVIII sécolo): strutûa neoclàscica contornâ da-i giardìn ancheu dedicæ a-o Luciano Melis, a l'é stæta prìmma muniçìpio do comùn outònomo e pöi sêde da circoscriçión scìnn'a-i ànni Novànta; * Vìlla Gentî Bickley (XVI sécolo): restourâ do 1998, ancheu a l'achéugge a bibliotêca cìvica Goeràssi; * Vìlla Spînoa Narizàn (XVI sécolo): êuvia do Gioâne Ponséllo, a l'é ancheu sêde do çéntro cìvico e di scàgni do Muniçìpio; * Vìlla Spînoa Dufour (XV sécolo): conplèsso ch'o conprénde 'na vìlla de levànte, dêuviâ cómme rexidénsa privâ, e unn-a de ponénte, dêuviâ pe-e ativitæ da paròcchia. === Architetûe religiôze === In fæto d'architetûe religiôze in sciô teritöio de Cornigén e de seu localitæ s'aregòrda: * Paròcchia de San Giacomo Apòstolo: gêxa mensonâ za into XIII sécolo, a se móstra cómm'a l'é ancheu dòppo a refæta do 1948; * Capélla da Mænn-a ò de San Gaitàn: conosciûa cómme Capélla de Sànta Rìtta ascì, a l'é de prìmma do XV sécolo e a l'achéugge ancheu 'na còpia da stàtoa da Madònna de l'Anglónn-a venerâ da-a comunitæ lucànn-a do quartê; * Gêxa de Sant'Andrîa e Anbrêuxo (1957); * Badîa de Sànt'Andrîa di Erxélli: antîgo conplèsso tiòu sciù into XII sécolo da-arénte a-a ciàzza òua asoterâ, dîta "o Dezèrto", a l'é avèrta a-o pùbrico sôlo inti evénti di Rolli Days; * Gêxa de Nòstra Scignôa de Lourdes a Cànpi (1914); * Santoâio de Nòstra Scignôa Incoronâ a Cônâ: un di ciù antîghi santoâi dedicæ a-a Madònna in Ligùria, ch'o remónta âdreitûa a-o VIII sécolo, o l'é ligòu a-a lezénda do [[Paciugo e Paciuga|Paciûgo e-a Paciûga]]; * Ötöio Nòstra Scignôa Sónta a Cônâ: tiòu sciù into XVII sécolo da-a Confratèrnita do Confaón, o l'é 'n ezénpio do barochétto zenéize. === Architetûe çivîli === Inti giardìn Luciano Melis, in fàccia a Vìlla Særa, gh'é o Monuménto a-i cadûti de Cornigén do 1915-18, travàggio do Càrlo Marchéize costitoîo da 'na bâze in prîa do Finâ ch'a l'arézze 'na braxêa de brónzo. Da-arénte gh'é o Monuménto a-i Cornigiòtti cadûti pi-â Libertæ, travàggio do Valdieri Pestelli in colaboraçión co-o fìggio Zâne, conpòsta da træ scultûe in prîa do Finâ. <gallery widths="170" heights="170" mode="packed"> Immagine: Monumento ai Caduti di Genova Cornigliano.jpg|O Monuménto a-i cadûti de Cornigén do 1915-18 Immagine: Monumento ai Corniglianesi Caduti per la Libertà a Genova Cornigliano.jpg|O Monuménto a-i Cornigiòtti cadûti pi-â Libertæ </gallery> == Comunicaçioìn == Cornigén a l'é atraversâ da-a [[Stràdda Ourélia|Stràdda Statâle 1]], ch'a conzónze [[San Pê d'Ænn-a]] a [[Sestri Ponente|Séstri]] e ch'a l'é servîa da-e lìnie do traspòrto pùbrico de l'[[AMT]]. A tùtti i mòddi, l'antîgo camìn româno da Stràdda de Ourélia o pàssa ciù a mónte da Stràdda de Cornigén, lóngo l'àsse de Stràdda de Tonale, Stràdda di Domenichén, Stràdda de Cervetto, Stràdda de Muratori<ref>Comùn de Zêna: [https://puc.comune.genova.it/PUC/04_Livello%203/05_Livello%20Paesaggistico%20Puntuale/Newprinc36v8i.pdf Piano Urbanistico Comunale]</ref>. De sciànco da Stràdda de Cornigén, do 2015 l'é stæto inougoròu a [[Stràdda Goìddo Róssa|Stràdda de Goìddo Róssa]] p'alengerî o tràfego pezànte into quartê. Insémme a Séstri, Cornigén a l'é conligâ a l'[[outostràdda A10 Zêna - Ventimìggia]] da-o cazéllo de Zêna Ariopòrto. O quartê o l'é servîo ascì da-a ferovîa Zêna-Ventimìggia co-a [[staçión de Zêna Cornigén]]. == Nòtte == ;Nòtte a-o tèsto <references group="n." /> ;Nòtte bibliogràfiche <references responsive="" /> == Bibliografîa == * {{Çitta lìbbro|outô=Gustavo Dufour|tìtolo=Cornigliano Ligure, dalla seconda metà del 1800 ai primi decenni del 1900|ànno=1938|editô=Tip. C. Foce|çitæ=Zêna|léngoa=IT}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Quartê de Zêna]] 8nsr8kpwaz0dbwkthomc8sp3jmkgf97 0 32271 275276 275202 2026-11-04T17:44:54Z Francesc2307 18560 /* Presense e gol inte squaddre */ Agg 275276 wikitext text/x-wiki [[Immaggine:Caterina Bargi (cropped).jpg|miniatura|A Caterina Bargi do [[2025]]]] '''Caterina Bargi''' ([[Zena]], [[25 dexénbre|25 dexembre]] [[1995]]) a l'é unna zugheuia de ballon zeneise, attaccante do Zena, donde a l'é a primma de sempre pe numero de gol. == Carriera == A Caterina (Catainìn) Bargi a l'à comensou à zugâ a-o [[Zeugo do ballon|ballon]] à l'etæ de 8 anni. Piggia parte coscì a-o Torneo Ravano, un evento donde tutte e scheue elementari de [[Zena]] peuan registrâ de squaddre fæte da figgeu. Do 2011 a l'à fæto stramuo a-a Sestrese Athletic, parteçipando a-o campionato de Serie A2 into gruppo C, zugando sorviatutto inta squaddra junior, ma fando ancon o seu inandio inta Serie A2 inta saxon, quande a l'à segnou o seu primmo gol inte un campionato naçionale. Inta saxon dòppo a l'é restâ co-o club do ponente, che o l'à piggiou o nomme de Real Arenzano, e a l'à continuou a zugâ inta Serie A2. Inte quattro saxoin apreuvo a Bargi a l'à zugou con l'Amicissia Lagaccio into campionato de Serie B, ch'o l'é tornou à ëse o segondo livello do campionato italian, dæto che l'A2 a l'é stæta abolia. À l'Amicissia Lagaccio a s'é stabilia into ròllo de l'attaccante, con vegnî a megio marcatoa into gruppo A da Serie B inta saxon 2016-2017, con 22 gol fæti. ==== Da-o seu inandio inta Serie A con Empoli ==== Inta saxon do 2017 a Bargi a l'à fæto stramuo à Empoli, un club aloa promòsso pe-a primma vòtta inta Serie A. Inta seu primma saxon in Serie A, a l'à piggiou o campo inte tutte e partie da Liga e a l'à fæto quattro gol, e donca a l'é vegnua a ciù grande marcatoa de l'anno pe-a squaddra toscaña. A Bargi a l'à fæto o seu primmo gol in Serie A o primmo giorno do campionato contra o San Zaccaria, coscì comme o primmo gol de l'Empoli in Serie A. In sciâ fin da saxon, l'Empoli o l'é stæto relegou inta Serie B e a Bargi a l'é tornâ à Zena, a-o Campomorone Lady. Chì a Caterina a l'à zugou pe træ saxoin da-a fia, tutte e træ zugando into Gruppo A da Serie C, stabilio inte l'estæ do 2018 comme o terso livello do campionato italian e organizzou à livello da region. Inta fase de preparaçion pe-a saxon 2020-2021, a l'à patio unna rottua do ligamento croxou, ch'a l'à obrigâ à stâ lontan da-i campi de zeugo fin a-o marso 2021, quande a l'é tornâ pe-a partia de campionato contra l'Independiente Ivrea. Da aloa in avanti, a Bargi a zeughià 7 de urtime 8 partie da competiçion, con fâ di gol inte ògni partia, pe un totale de 14 gol. ==== Zena ==== Inte l'estæ do 2022, a Caterina Bargi a l'é intrâ into Zena CFC, con terminâ a seu primma saxon into rossobleu con 19 gol inta Liga e 2 gol inta Coppa Italia, con piggiâ coscì o ròllo de sostëgno tecnico pe-o Luca De Guglielmi pe-a squaddra de figge sotta i 17 anni do Grifon. Inta saxon 2023-2024, ciù de ëse unna zugheuia de ballon, a l'é stæta ascì ascistente allenatoa do Zena dònne sotta i 15 anni e da-o marso do 2024<ref>{{Çitta web|url=https://www.buoncalcioatutti.it/2024/05/15/genoa-women-le-allenatrici-carpi-e-bargi-e-il-tecnico-giliberto-conseguono-il-diploma-uefa-b/|tìtolo=Genoa Women: le allenatrici Carpi e Bargi e il tecnico Giliberto conseguono il Diploma UEFA B|outô=Redazione|dæta=2024-05-15|léngoa=IT|vìxita=2024-05-15}}</ref> a l'à ottegnuo o diplöma de allenatoa UEFA B.<ref>{{Çitta web|url=https://www.buoncalcioatutti.it/2024/05/15/genoa-women-le-allenatrici-carpi-e-bargi-e-il-tecnico-giliberto-conseguono-il-diploma-uefa-b/|tìtolo=Genoa Women: le allenatrici Carpi e Bargi e il tecnico Giliberto conseguono il Diploma UEFA B|outô=Redazione|dæta=2024-05-15|léngoa=IT|vìxita=2024-05-15}}</ref> Inta mæxima saxon, con 22 gol into complescivo, a l'à guägnou ascì a clascificaçion di ciù megie marcatoe do campionato insemme à Valeria Pirone.<ref>{{Çitta web|url=https://www.bresciatoday.it/sport/calcio/risultati/serie-b-femminile/-/marcatori/|tìtolo=Classifica Marcatori Serie B femminile 2023-2024|léngoa=IT|vìxita=2024-05-19}}</ref> A-i 16 de marso do 2025, graçie a-o gol fæto inta desfæta pe 2-1 feua contra a Ternana, a l'é vegnua a ciù grande marcatoa de tutti i tempi inte l'istöia do ballon de dònne do Zena, con inganciâ a Giulia Parodi ch'a l'ea in sce 59 gol.<ref>{{Çitta web|url=https://www.pianetagenoa1893.net/primo-piano/caterina-bargi-raggiunge-quota-59-gol-con-la-maglia-del-genoa-women/|tìtolo=Caterina Bargi raggiunge quota 59 gol con la maglia del Genoa Women|outô=PianetaGenoa1893.net|dæta=2025-03-16|léngoa=IT|vìxita=2025-03-17}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.buoncalcioatutti.it/2025/03/16/genoa-women-caterina-bargi-diventa-la-migliore-marcatrice-di-sempre/|tìtolo=Genoa Women, Caterina Bargi diventa la migliore marcatrice di sempre|outô=Alessio Semino|dæta=2025-03-16|léngoa=IT|vìxita=2025-03-17}}</ref> In sciâ fin da stagion a l'à ottegnuo a promoçion inta massima divixon. A-i 22 d'agosto do 2025 a l'à fæto o seu inandio inta Serie A Women's Cup con unna desfæta pe 2-1 contra l'Inter. A-i 7 de settembre do 2025, into segondo giorno de partia da neuva coppa, giorno do nataliçio do Zena ascì, a l'é intrâ comme sostituta into 69° menuto e a l'à fæto a seu primma ræ into torneo e a seu primma ræ profescionale inte l'86° menuto (Como Women-Zena 1-1). A-i 5 d'otôbre a l'à fæto a seu primma partia pe-o Zena inta Serie A, inta partîa perdûa contra o Milan pe 1-2. A-i 17 d'otôbre a l'è arrivâ a 100 partîe zeugæ pe-o Zena e inta mæxima partîa o Zena a l'à gouagnou a seu primma partîa de Serie A de sempre. A-i 9 novembre a l'à fæto a seu primma ræ pe-o Zena inta Serie A inta vittöia pe 1-0 contro o Parma.<ref>https://www.primocanale.it/sport/60183-genoa-women-bargi-gol-vittoria-parma-serie-a-salvezza.html</ref> === Balon in sce l'æña === A l'é stæta ascì convocâ into zugno do 2023 da-a squaddra italiaña de balon in sce l'æña de dònne,<ref>{{Çitta web|url=https://www.buoncalcioatutti.it/2023/06/14/genoa-women-caterina-bargi-convocata-dalla-nazionale-femminile-di-beach-soccer/|tìtolo=Genoa Women, Caterina Bargi convocata dalla Nazionale femminile di Beach Soccer|dæta=14 zugno 2023|léngoa=IT|vìxita=2025-09-10}}</ref> pe-a quæ a l'à zugou inti Zeughi Europei previsti pe quello meise, donde l'Italia a l'é finia inta quinta poxiçion. A Caterina a l'à fæto o primmo gol italian do torneo, inta stöia, into 26° menuto da partia Ucraiña-Italia 2-1, a-i 28 de zugno do 2023<ref>{{Çitta web|url=https://www.pianetagenoa1893.net/primo-piano/bargi-a-segno-alleuropeo-di-beach-soccer-ma-la-nazionale-perde/|tìtolo=Bargi a segno all’Europeo di beach soccer ma la Nazionale perde|dæta=29 zugno 2023|léngoa=IT|vìxita=2025-09-10}}</ref> (o seu solo gol). == Statistica == === Presense e gol inte squaddre === ''E statistiche son stæte aggiornæ a-i 4 novembre do 2026.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" ! rowspan="2" |Saxon ! rowspan="2" |Squaddra ! colspan="3" |Campionato ! colspan="3" |Coppe naçionali ! colspan="3" |Coppe continentali ! colspan="3" |Atre coppe ! colspan="2" |Totale |- !Comp !Pres !Ræ !Comp !Pres !Ræ !Comp !Pres !Ræ !Comp !Pres !Ræ !Pres !Ræ |- |2017-2018 |{{Bandêa|ITA}} Empoli |A |22 |4 |CI |4 |6 | - | - | - | - | - | - |26 |10 |- |2018-2019 | rowspan="3" |{{Bandêa|ITA}} Campomorone Lady |C |20 |31 |CIC |5 |6 | - | - | - | - | - | - |25 |37 |- |2019-2020 |C |15 |20 |CIC |3 |3 | - | - | - | - | - | - |18 |23 |- |2020-2021 |C |10 |14 |CIC | - | - | - | - | - | - | - | - |10 |14 |- ! colspan="3" |Totale Campomorone Lady !45 !65 ! !8 !9 ! !- !- ! !- !- !53 !74 |- |2021-2022 |{{Bandêa|ITA}} Sandöia |A |6 |1 |CI |3 |0 | - | - | - | - | - | - |9 |1 |- |2022-2023 | rowspan="5" |{{Bandêa|ITA}} Zena |B |30 |19 |CI |2 |2 | - | - | - | - | - | - |32 |21 |- |2023-2024 |B |29 |22 |CI |1 |0 | - | - | - | - | - | - |30 |22 |- |2024-2025 |B |30 |20 |CI |1 |0 | - | - | - | - | - | - |31 |20 |- |2025-2026 |A | 20 | 1 |CI | 2 | 1 | - | - | - |AWC |3 |1 |25 |3 |- |2026-2027 |B |7 |2 |CI |1 |0 | - | - | - | - | - | - |8 |2 |- ! colspan="3" |Totale Zena !116 !64 ! !7 !3 ! !- !- ! !3 !1 !126 !68 |- ! colspan="3" |Totale carriera !189+ !134+ ! !22+ !17+ ! !- !- ! !3 !1 !214+ !153+ |} == Vittöie == === De squaddra === * Promoçion inta Serie A: 1 :Zena: 2024-2025 === Personâ === * Mascima marcatôa da Serie B: 1 : 2023-2024 <small>(22 gol)</small> == Nòtte == <references /> == Voxe ligæ == [[Alessandra Massa]] == Atri progetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Gente de Liguria]] [[Categorîa:Zeugo do ballon]] 3uvjed3ffi26tawquprv075wr8kxjkx 0 32290 275277 275203 2026-11-04T17:46:14Z Francesc2307 18560 Agg 275277 wikitext text/x-wiki '''Alessandra Massa''' ([[Zena|Zêna]], [[17 marso]] [[2002]]) a l'é 'na zughêua da balón zeneize, atacànte do Zêna, ch'a l'à portòu pe primma a fàscia da capitànio da squàddra e ch'a l'à segnòu o primmo gòl inta stöia da squàddra. == Cariêra == A Alessandra Massa a gh'à 'na pascion pe-o balón scinn-a da figinn-a e a l'é 'na tifôza do Zêna CFC. A l'é cresciûa comme zughêua da balón inti ranghi de zoêne da Sant'Euzébio e dòppo (2016) a l'à stramuòu a-o Zêna, scìnn-a che a no l'à razónto a primma squàddra do Zêna, into 2019. Da-o moménto che a Giâda Abate a l'ea ocupâ co-a squàddra naçionâle italiann-a U16, a Massa a l'é vegnûa a primma zughêua do Zêna à portâ a fascia da capitànio inta stöia do club, inta primma partîa de senpre (Superba-Zêna 0-5, ai 20 de ottobre do 2019). Into marso do 2019 o club de zoêne do Zêna o s'é abonòu a-o Tornêo de Viaréggio, un di ciù inportànti tornéi de balón da zoventù do mondo, ch'o l'à amìsso in sciâ fin i club de dònne. Chì a Alessandra a l'à zugòu tutte e træ partîe da fâse de gruppo co-o Zêna, scinn-a quande o Zêna o l'é stæto eliminòu pe doe sconfitte (contra a Fiorentinn-a e l'Inter) e 'na vitöia (contra o Spezza). Inta seu primma staxón inta squàddra adùlta do Zêna, a l'à fæto 11 gol inte l'Ecelénza 2019/2020, vegnìndo a êse a segónda mêgio marcatôa da squàddra, dòppo a Giulia Parodi. O Zêna o guâgnià o canpionato, con otegnî 10 vitöie in scê 10 e ëse promosso inta Serie C. Into frevâ do 2020 o Zêna o l'à zugòu torna o Torneo de Viaréggio, guâgnando contra o Westchester pe 2-0, paregiàndo pe 2-2 co-a Fiorentinn-a e pe 1-1 co-o Sassuolo ma o l'é stæto eliminòu da-a Romma inta semifinâle. In sciâ fin do tornêo a Alessandra a l'é stæta votâ inte megio 11 zughêue de l'ediçion. In sciâ fin da staxón a l'é anæta in prèstito a-a Romma, 'na squàddra de Serie A donde a Massa a l'à fæto unn-a sola partîa inta squàddra de grènde, inta Coppa Italia 2020/2021, faxéndo 'n gol inta fâze eliminatöia. A squàddra a guägnià o torneo in sciâ fin de l'anno. Co-a squàddra de zoêne da Romma, a Alessandra Massa a l'à guâgno doî titoli naçionâi, guâgnando a finâle pe-o Scudétto do 2020 (repòsta pe vîa do covid) e guâgnando torna o canpionâto do 2021. Inta staxón 2021/2022 a Alessandra a l'é ritornâ inta Serie B, zugàndo 'na staxón pe-a San Marino Academy e faxéndo 4 gol inte 28 apariçioìn (a zughêua con ciù partîe da squàddra de quélla staxón), dapeu a l'é anæta à zugâ into ChievoVerona, torna into segóndo livello italiàn de balón feminîle. Chi a l'à fæto 4 ræ in 17 partîe. Tutte e dôe e esperiénse son stæte fæte in prèstito da-o Zêna. Inta stæ do 2023 a Massa a l'é ritornâ à Zêna, zugàndo 17 partîe e con fâ 3 gol primma ch'a se procurésse 'na grave lexón a-o ligaménto croxòu inte l'arvî do 2024. A no l'à zugòu pe 322 giórni, fin a-o seu ritórno a-i 3 de marso do 2025, quànde a l'é vegnûa da-a panchinn-a a-i 76 menûti de 'n 0-0 contra o Bologna. A l'à segnòu pe-a primma vòtta dòppo a ferîa a-i 10 de marzo do 2025 (Genoa-Brescia 3-0). In sciâ fin da stagión 2024-2025 a l'à otegnûo co-o Zêna a primma promoçión stòrica do club inta Serie A. A-i 22 d'agósto do 2025 a l'à fæto o seu exòrdio comme zughêua profescionâle inta nêuva Serie A Women's Cup, inta partîa perdûa contra l'Inter pe 1-2. A-i 5 d'otôbre a l'à fæto o seu exòrdio inta Serie A, inta partîa perdûa contra o Milan pe 1-2; e a-i 18 d'otôbre a l'à guagnou a seu primma partîa de Serie A (Genoa-Ternana 3-1 a-a Sciorba). == Cariêra internaçionale == Into frevâ do 2018 a l'é stæta convocâ da-a Nazzarena Grilli pe 'n tornêo inta región de l'Algarve do Portugâ co-a squàddra naçionâle de Under-16. Lì, a Alessandra a l'à zugòu inte træ partîe – contra l'Olanda, o Portugâ e a Germània – tra-i 15 e i 19 de frevâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.figc.it/it/nazionali/nazionali-in-cifre/dettaglio-convocato/?calciatoreId=46564&squadraId=28 |tìtolo=Alessandra Massa FIGC|outô=FIGC|dæta=2025-09-25|léngoa=IT|vìxita=2025-09-25}}</ref> == Conquìste == A l'à fæto o primmo gol offiçiâle inta stöia do Zêna. Dæto ch'a l'à guâgno tutte e partîe da stagión 2019-2020 co-o Zêna e tutte e partîe da stagión 2020-2021 co-a Romma, a l'é diventâ a primma zughêua dònna inta stöia italiann-a à goâgnâ tutte e partîe da stagión con doî club despægi. Dæto ch'a l'é ariêscia à fâ 'n gòl dóppo 4 menûti into seu inàndio pe-a Romma, a l'é a marcatôa ciù velôce inta stöia da squàddra adulta de dònne. Se includémmo tutta a stöia do club, a l'é clascificâ segónda, derê a-o Siniša Mihajlović, ch'o l'à segnòu 3 menuti into seu exòrdio pe-a squàddra maschîle. No sôlo a l'é stæta a primma capitànn-a inta stöia do Zêna (20 d'otôbre do 2019, Superba-Zêna 0-5), ma a-i 21 de seténbre do 2025 a l'é vegnûa ascì a primma capitànn-a sotta a quæ o Zêna o l'à guâgno 'na partîa profescionâle (Hellas Verona-Zêna 0-4). == Statística == ''Fin a-i 4 novembre do 2026'' {| class="wikitable center" style="text-align:center; font-size:90%" ! rowspan="2" |Staxón ! rowspan="2" |Squaddra ! colspan="3" |Campionato ! colspan="3" |Cóppe naçionali ! colspan="3" |Cóppe continentali ! colspan="3" |Âtre cóppe ! colspan="2" |Totale |- !Camp !Pres !Ræ !Camp !Pres !Ræ !Camp !Pres !Ræ !Camp !Pres !Ræ !Pres !Ræ |- |2019-2020 |{{Bandêa|ITA}} Zêna |Ec | 8 | 13 |CIE | 4 | 4 | - | - | - | - | - | - | 12 | 17 |- |2020-2021 |{{Bandêa|ITA}} Romma |A |0 |0 |CI | 1 | 1 | - | - | - |SI | 0 | 0 |1 |1 |- |2021-2022 |{{Bandêa|ITA}} San Marino Academia |B |26 |4 |CI |2 |0 | - | - | - | - | - | - |28 |4 |- |2022-2023 |{{Bandêa|ITA}} ChievoVerona |B |16 |4 |CI |4 |0 | - | - | - | - | - | - |20 |4 |- |2023-2024 | rowspan="4" |{{Bandêa|ITA}} Zêna |B |19 |3 |CI |0 |0 | - | - | - | - | - | - |19 |3 |- |2024-2025 |B |10 |1 |CI |0 |0 | - | - | - | - | - | - |10 |1 |- |2025-2026 |A |20 |0 |CI |2 |0 | - | - | - | AWC | 3 | 0 | 25 | 0 |- |2026-2027 |B |7 |2 |CI |1 |0 | - | - | - | - | - | - |8 |2 |- ! colspan="3" |Totale Zêna !64 !19 ! !7 !4 ! ! ! ! !3 !0 !74 !23 |- ! colspan="3" |Totale cariêra|| 106 || 27 || || 14 || 5 || || - || - || || 3 || 0 || 123 ||32 |} == Vittöie == * Zêna : Ecelénza 2019/2020 * Romma : Scudétto Primmaveia 2019/2020 : Scudétto Primmaveia 2020/2021 : Cóppa Italia 2020/2021 == Nótte == <references /> [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Gente de Liguria]] [[Categorîa:Zeugo do ballon]] csllv0bs3z01ylih3fie3vnaf4ow678 0 33322 275271 275258 2026-11-04T17:28:07Z N.Longo 12052 /* Üsi */ + 275271 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Tassobox |nome = ''Olea europaea'' |immagine = Olea europaea - Zeytin.JPG |didascalia = <div style="text-align:center;">U(r)ive inta [[pruvinsa de Adana]], [[Turchia|Türchìa]]</div> |var-intervàllo_geològico = Intervallu geulogicu |intervallo = {{Intervàllo geològico|0.06|0|Âtu [[pleistucêne]]-ancöi}} |var-stâto_de_conservaçión = Stàttu de cunservasiùn |statocons = LC |statocons_versione = iucn3.1 |statocons_ref = <ref>{{Çitta web|url=https://www.iucnredlist.org/species/63005/209128651|tìtolo=Olive - Olea europaea|outô=IUCN|dæta=2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-23}}</ref> |var-clasificaçión_APG_IV = Clascificasiùn APG IV |var-domìnio = Duminiu |dominio = [[Eukaryota]] |var-régno = Regnu |regno = [[Plantae]] |sottoregno = [[Tracheobionta]] |var-sotorégno = Sutturegnu |var-superdivixón = Süperdivixùn |superdivisione = [[Spermatophyta]] |var-divixón = Divixùn |divisione = [[Magnoliophyta]] |var-clàsse = Classe |classe = [[Magnoliopsida]] |var-sotoclàsse = Suttuclasse |sottoclasse = [[Asteridae]] |var-órdine = Urdine |ordine = [[Scrophulariales]] |var-famìggia = Famìa |famiglia = [[Oleaceae]] |var-tribù = Trebü |var-sototribù = Suttutrebü |var-génere = Genere |genere = [[Olea]] |var-spêce = Specie |specie = '''O. europaea''' |var-clasificaçión_Cronquist = Clascificasiùn Cronquist |FIL? = x |regnoFIL = [[Plantae]] |clade1 = [[Angiospermae]] |clade2 = [[Mesangiospermae]] |clade3 = [[Eudicotidae]] |clade4 = [[Eudicotidae sentrâli]] |clade5 = [[Superasteridae]] |clade6 = [[Asteridae]] |clade7 = [[Euasteridae]] |clade8 = [[Lamiidae]] |ordineFIL = [[Lamiales]] |famigliaFIL = [[Oleaceae]] |specieFIL = '''O. europaea''' |var-nomenclatûa_binomiâle = Numenclatü(r)a binumiâle |binome = Olea europaea |biautore = [[Linneo|L.]] |bidata = 1753 |tribùFIL = [[Oleeae]] |sottotribùFIL = [[Oleinae]] |genereFIL = [[Olea]] |var-scinònimi = Scinonimi<ref name="POWO">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref> |sinonimi = ''Olea pallida'' <small>Salisb., 1796</small><br />''Olea sativa'' <small>Hoffmanns. & Link, 1820</small> |suddivisione = Suttuspecie |suddivisione_testo = * ''O. europaea cerasiformis'' * ''O. europaea cuspidata'' * ''O. europaea europaea'' * ''O. europaea guanchica'' * ''O. europaea laperrinei'' * ''O. europaea maroccana'' |mappa_distribuzione = Olea europaea range.svg |didascalia_distribuzione = {{Legend|#70A800|''O. europaea europaea''}} {{Legend|#CA7AF5|''O. europaea laperrinei''}} {{Legend|#FFFF00|''O. europaea maroccana''}} {{Legend|#0070FF|''O. europaea guanchica''}} {{Legend|#FF0000|''O. europaea cerasiformis''}}<span style="color:#FFA800"><big>&#9650;</big></span>Purtàu da l'òmmu e natü(r)alizàu ([[sinantropìsmo|sinantrupismu]]) }} L'&#8203;'''u(r)iva'''{{#tag:ref|Scritu ascì ''u"riva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia Fratelli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=604|volùmme=Vul. II}}</ref> o ''uȓiva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Utubre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=143, 223|ISBN=979-12-985789-0-6}}</ref>, ''aurive̍'' in [[Dialetto monegasco|munegascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Louis Barral|tìtolo=Dictionnaire Français - Monegasque|url=https://www.traditions-monaco.com/dictionnaire-francais-monegasque|ànno=1983|editô=Mairie de Monaco|çitæ=Munegu|léngoa=LIJ, FR|p=180}}</ref>, ''aurevie'' in [[Dialet mentunasch|mentunascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=James Bruyn Andrews|tìtolo=Vocabulaire français-mentonais|url=https://www.google.com/books/edition/Vocabulaire_fran%C3%A7ais_mentonais/AxQLAAAAQAAJ?gbpv=1&pg=PA116|ànno=1875|editô=Imprimerie Niçoise|çitæ=Nissa|léngoa=LIJ, OC, FRA|p=116}}</ref>, ''urìva'' in [[Lengua brigašca|brigascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierleone Massajoli|outô2=Roberto Moriani|tìtolo=Dizionario della cultura brigasca: Lessico|url=https://books.google.com/books?id=LD0qAQAAIAAJ|ànno=1991|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Lüsciàndria|léngoa=LIJ, IT|p=300|volùmme=Vul. I|ISBN=88-76-94086-3}}</ref>, ''ūriva'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>, ''iriva'' in [[Dialettu garescìn|garescìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Piero Camelia|outô2=Romano Nicolino|outô3=Rodolfo Pelagatti|tìtolo=Vocabolario Italiano-Garessino|ànno=2020|editô=Araba Fenice Edizioni|çitæ=Cuni|léngoa=LIJ, IT|pp=124, 298}}</ref>, ''örivu'' a[[Sascê|u Sascê]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Marrapodi|tìtolo=Il Vocabolario Sassellese "G. Romano"|url=https://books.google.com/books?id=izFZPgAACAAJ|ànno=Agustu 2009|editô=Associazione Amici del Sassello|çitæ=U Sascé|léngoa=IT|volùmme=Vul. II}}</ref>, ''öŕîva'' a [[Giusvala|Giüsvalla]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baccino|tìtolo=Eŕ mé dialèt: breve dizionario di una parlata dell'area Giusvalla-Ferriera di Montenotte|url=https://www.prolocogiusvalla.it/museo-del-dialetto/dizionario/|ànno=Agustu 2022|editô=In pròpiu|léngoa=PMS, LIJ, IT|p=79}}</ref>, ''ulìvu'' a [[Gâvi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bruno Arecco|tìtolo=Gaviese: un vocabolario|url=https://books.google.com/books?id=ZbJzzgEACAAJ|ànno=2021|editô=Mimesis|çitæ=Sesto San Giovanni|léngoa=LIJ, IT|ISBN=88-57-57761-9|pp=459-460}}</ref>, ''auriva'' in [[Dialettu ventemigliusu|vintimiusu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Enrico Malan|tìtolo=Dizionario Ventimigliese-Italiano - Italiano-Ventimigliese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/TO01794218|ànno=Utubre 2010|editô=Cumpagnia d'i Ventemigliusi-Alzani Editore|çitæ=Vintimìa-Pineròllu|léngoa=LIJ, IT|pp=25, 254|ISBN=978-88-8170-396-8}}</ref>, ''auriva'' a [[L'Isura|L'Ìsu(r)a]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marino Cassini|outô2=Alberto Cane|outô3=Roberta Sala|tìtolo=Le parole della nostra infanzia - Dialettu Lisurencu|url=http://www.marinocassini.it/Oggetti%20scaricabili/ITACA.pdf|ànno=2020|çitæ=D'Âtu d'Arbisö(r)a|léngoa=LIJ, IT|p=11}}</ref>, ''au<u>r</u>ìva'' a[[U Soudàn|u Sodàn]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.soudan.it/dizionar.htm|tìtolo=Dizionario illustrato Soudanèlu-Italiano|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-31}}</ref>, ''auriva'' a [[A Burdighea|Burdighe(r)a]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20211204110650/http://www.urisveiuburdigotu.it/uburdigotu/az/index.htm|tìtolo=burdigotu - italiano: Piccolo dizionario|outô=Anacleto Miele|dæta=1971|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-31}}</ref>, ''uriva'' a [[Sanremu|Sanremmu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pio Carli|tìtolo=Dizionario dialettale sanremasco - italiano|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0626791|ediçión=1|ànno=1973|editô=Tipo-litografia Ligure|çitæ=Vintimìa|léngoa=LIJ, IT|p=257}}</ref>, ''ou''r''iva'' o ''cianta d'ou''r''ive'' a [[Seriana|Se(r)iâna]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Loredana Veneziano|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Ceriana|url=https://books.google.com/books?id=KIJuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Philobiblon Edizioni|çitæ=Vintimìa|léngoa=LIJ, IT|p=265|ISBN=88-94-71482-9}}</ref>, ''èrbuu'', ''uivu'' o ''urivu'' a [[Inéia|Uneja]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lucetto Ramella|tìtolo=Vocabolario italiano - dialetto d'Oneglia|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008590|ànno=2003|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Imperia|léngoa=LIJ, IT|p=116}}</ref>, ''auìva'', ''uìva'' o ''uìvu'' a [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]]<ref name="AAVV2020">{{Çitta lìbbro|outô=Ambrogio Arimondo, Mario Corso, Giorgio Fedozzi e Giovanni Arbarelli|tìtolo=U vucabulâiu: dizionario ragionato della parlata di San Bartolomeo al Mare e dintorni (Ed. 2020, Parte 1, Glossario)|url=http://www.cadepuio.it/files/glossario_2-2020.pdf|ànno=2020|editô=Circolo Culturale Cà de Puiö|léngoa=LIJ, IT|p=21}}</ref>, ''aur̂iva'' a [[Ciappa (San Bertumê)|Ciappa]]<ref name="AAVV2020" />, ''uìvu'' in [[Andôa|Andö(r)a]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.andoraneltempo.it/librigallerie/volume-2---adriano-ghiglione.php|tìtolo=Manuale della parlata di Rollo e della Marina: versione italiano-andorese|outô=Adriano Ghiglione|léngoa=LIJ, IT|p=403|vìxita=2026-10-27}}</ref>, ''u''r''iva'' o ''u''r''ivu'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0077958|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=A(r)àsce|léngoa=LIJ, IT|pp=50, 148}}</ref>, ''oîvu'' o ''uîvu'' intu [[Dialéttu priéze|parlà da Prìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=52}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=[[Giulia Petracco Sicardi]]|tìtolo=Dizionario pietrese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/SBL0307094|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=85}}</ref>, ''oîvu'' a [[Borṡi|Borzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0465052|ediçión=2|ànno=Mazzu 1989 (1984)|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''or̭ivu'' a [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''ur̭ivu'' a [[Gura (Finô)|Gu(r)a]] e [[Ölle]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008566|ànno=Lüju 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=LIJ, IT|p=198}}</ref>, ''oriva'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|pp=92, 186}}</ref>, ''oiva'' a [[Varigotti|Va(r)igotti]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=92}}</ref>, ''ouviva'' o ''erbu d'ouvive'' in [[Dialettu savuneize|savunese]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Rosa Sguerso|outô2=Anita Sguerso|tìtolo=Compendio di voci ed espressioni del dialetto savonese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CFI0240514|ànno=Lüju 1985|editô=Editrice Liguria|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=99}}</ref>, ''erbo d'oive'', ''erbo d'öive'', ''oivo/oîvo'' o ''öivo'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/olivo#olivo.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - olivo|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-10-23}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=olivo|tìtolo=TIG - olivo|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-23}}</ref>, ''uivu'' a [[Levanto|Levantu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Aldo Viviani|tìtolo=Vocabolario del dialetto levantese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CFI0197292|ànno=Lüju 1991|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=116}}</ref>|group=n.}} ('''''Olea europaea''''' <small>[[Linneo|L.]], 1753</small>) a l'è ina [[Spêce|specie]] de [[Plantae|cianta]] da [[Famìggia (tascionomîa)|famìa]] de ''[[Oleaceae]]'', dau purtamèntu a [[Èrbo|èrbe(r)u]] o a [[Cósto|custu]] e spantegâ in natü(r)a fra [[Africa]], [[Asia]] e [[Euròpa|Eurôpa]] faciâ in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Cu'u numme u(r)iva, pe'u ciü, u se fa de riferimèntu aa varietài dumèstega da [[Sotospêce|suttuspecie]] '''''Olea europaea europaea''''', ch'a l'è stâ sernüa da l'òmmu e che, au dì d'ancöi, a l'è curtivâ cumme [[Èrbo da frûto|èrbe(r)u da frütu]] inte regiùi sübtrupicâli de tüttu u mundu, cu'e sò [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] ch'e sun duve(r)ài tantu pe' franzene de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] che pe' êsse mangiài cuscì. == U(r)igine du numme == [[Immaggine:Olive and Oil etymology.svg|sinistra|miniatura|U(r)igine de pa(r)olle "u(r)iva" e "ö(r)iu (d'u(r)iva)]] A pa(r)olla "u(r)iva" a ne vegne dau [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''ŏlīva''<ref>{{Çitta web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=oliva|tìtolo=oliva|outô=Charlton T. Lewis|outô2=Charles Short|scîto=A Latin Dictionary|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>, numme duve(r)àu tantu pe'a cianta che pe'u frütu, che a sò votta u tröva de u(r)igine inte l'antìga furma [[Léngoa pröto-grêga|protu-grega]] *ἐλαίϝα, *''elaíwa'', che in [[Lengua grega antiga|gregu clascicu]] a l'è passâ a ἐλαία, ''elaía'', turna duve(r)â tantu pe' l'èrbe(r)u che pe'u sò frütu<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Oxford Latin Dictionary|url=https://archive.org/details/aa.-vv.-oxford-latin-dictionary-1968|ànno=1968|editô=Clarendon Press|léngoa=EN|capìtolo=oliva}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)lai/a|tìtolo=ἐλαία|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. Fina a pa(r)olla "ö(r)iu" a l'imprinsippiu a gh'axeva numma che u sènsu de "ö(r)iu d'u(r)iva", vegnindune da ''ŏlĕum''<ref>{{Çitta web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=oleum|tìtolo=oleum|outô=Charlton T. Lewis|outô2=Charles Short|scîto=A Latin Dictionary|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref> e ἔλαιον (''élaion''), ch'u vö dì pròpiu "ö(r)iu d'u(r)iva"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Alfred Ernout|outô2=Antoine Meillet|tìtolo=Dictionnaire étymologique de la langue latine|url=https://archive.org/details/DictionnaireEtymologiqueDeLaLangueLatine/page/n1/mode/2up|ànno=2001 [1932]|editô=Klincksieck|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|capìtolo=oleum}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)lai/a|tìtolo=ἐλαία|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)/laio,|tìtolo=ἔλαιον|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. De de lì, a pa(r)olla "ö(r)iu" inte tante lengue a tröva de primma u(r)igine pròpiu dau numme da cianta e du sò frütu<ref>{{Çitta web|url=https://www.etymonline.com/word/oil|tìtolo=oil (n.)|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. E furme ciü antìghe da pa(r)olla grega, ch'u ghe secce de pröve segü(r)e, e sun u [[Léngoa micenêa|miceneu]] 𐀁𐀨𐀷, ''e-ra-wa'', e 𐀁𐀨𐀺, ''e-ra-wo'', o 𐀁𐁉𐀺, ''e-rai-wo'', intu scistema de scritü(r)a scilabicu da [[Lineâre B|lineâ(r)e B]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=12&wid=318|tìtolo=The Linear B word e-ra-w|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=http://www.palaeolexicon.com/ShowWord.aspx?Id=16728|tìtolo=The Linear B word e-ra-wo|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160321102105/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra3-wo/|tìtolo=e-ra3-wo|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160320140244/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra-wo/|tìtolo=e-ra-wo|outô=K. A. Raymoure|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. == Descrisiùn == [[Immaggine:Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 109) (8232783218).jpg|sinistra|miniatura|To(r)a butanica de l'u(r)iva dumèstega intu ''[[Koehler's Medizinal-Pflanzen]]'', [[1887]]]] === Generâle === E va(r)ie qualitài de ''Olea europaea'' e sun di custi o di èrbe(r)i ch'i [[Senprevèrde|nu perden e föje]] e ch'i ponen rivà a 'n'artessa de 15 mêtri. E [[Ràmma|ramme]] e sun cuèrte de scaje peltài mèntre e [[Féuggia|föje]], misse a cubbie, e g'han in bòrdu ch'u l'è lisciu e ina furma elittica, ciü o mênu strêta. Ciütòstu dü(r)e, e sun cuèrte d'in pèi a scaje e e g'han ina lunghessa fra i 3 e i 9 citti<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/general-information|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche o in sciu gianu, e sun tacài insemme inte carateristiche pâne, ch'e se svilüppan in pusisiùn ascela(r)e. U [[Càlice (botànica)|calice]] da sciu(r)a u l'è tüttu sadàu insemme, ciütòstu cürtu, cun quattru lôbi a triangulu. E [[Coròlla|cu(r)olle e]] furman di tübbi de quattru [[Pétalo|petali]], mèntre i [[Stâme|stâmi]] i sun dui. L'[[Ovâio|ova(r)iu]], supe(r)u, u g'ha ina furma a cônu, ciü o mênu gunfiâ. U [[Frûto|frütu]], l'[[U(r)iva (frütu)|u(r)iva]], u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] carnusa cu'in òssu dü(r)u, daa lunghessa ch'a pò cangià dai 5&nbsp;mm ai 4&nbsp;cm e ch'a vegne negra ina votta ch'a l'è maü(r)a<ref name=":2" /><ref name=":1" />. === U(r)iva dumèstega === L'u(r)iva dumèstega, cumme e âtre va(r)ietài de ''Olea europaea'', a l'è ina cianta [[Senprevèrde|sempreverde]] e ch'a vegne sciü bèn intu [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]]. A g'ha in [[Teu|troncu]] che de sòlitu u mustra in svilüppu inturtignàu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eddo Rugini, Luciana Baldoni, Rosario Muleo e Luca Sebastiani|tìtolo=The Olive Tree Genome|url=https://books.google.com/books?id=DgDGDQAAQBAJ&pg=PA14+|ànno=2016|editô=Springer|léngoa=EN|p=14|ISBN=978-3-319-48887-5}}</ref>, ch'u pò muntà sciü fin'a rivà in sci 10 mêtri d'artessa, cu'ina [[Scòrsa (botànica)|scorsa]] ch'a l'è in sciu grixu. E [[Féuggia|föje]] e g'han ina furma tunda lungâ, de cu(r)û grixu-verde a l'indrìtu e giancastru a l'inversu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|tìtolo=Flowers of Europe|ànno=1969|editô=Oxford University Press|çitæ=Lundra|léngoa=EN|pp=312-313|capìtolo=Oleaceae: Olea: Olive}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|outô2=Anthony Huxley|tìtolo=Flowers of the Mediterranean|ànno=1972|editô=Chatto and Windus|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=145|capìtolo=Olea-Olive}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche e picìne, e sciu(r)ìscen pe'u ciü in sce ramme de l'ànnu de primma, misse a pâne drìte ch'e nascen a partì da l'ascella de föje. Ògni sciu(r)a a l'è fâ de quattru [[Pétalo|petali]] in sciu giancu-gianu, tacài insemme au sò fundu, dund'i se ünìscen a 'na base furmâ da quattru [[Sépalo|sepali]] verdi, turna tacài insemme. I [[Bûxo|pummi]] i crescen pôcu pe' votta, pe' 4-6 setemâne, fin'a rivà a 'na lunghessa de ciü o mênu 2 citti, quand'i sciu(r)ìscen. A sciu(r)a a resta tacâ aa cianta pe' 5-6 giurni inte regiùi ciü câde e pe' 2 setemâne inte quelle ciü frèide<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Esmaeil Seifi, Jenny Guerin, Brent Kaiser e Margaret Sedgley|ànno=2015|méize=Zenâ|tìtolo=Flowering and fruit set in olive: a review|revìsta=Iranian Journal of Plant Physiology|volùmme=5|nùmero=2|pp=1263-1272|léngoa=EN|url=https://web.archive.org/web/20250919081522/https://journals.iau.ir/article_539653_140a99eea26c37e6020a694666a7b405.pdf}}</ref>. U [[Frûto|frütu]], cumme dìtu, u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] picìna, lunga 1-2,5&nbsp;cm quand'a l'è maü(r)a. Inte qualitài sarvèghe e [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] e sun ancù ciü picìne, cu'ina pélle che, pe' cuntru, a l'è ciü sutì<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Apostolos Kiritsakis|outô2=Fereidoon Shahidi|tìtolo=Olives and Olive Oil as Functional Foods: Bioactivity, Chemistry and Processing|url=https://books.google.com/books?id=J7gfBQAAQBAJ&pg=PA113|ànno=2017|editô=John Wiley & Sons|léngoa=EN|p=129|ISBN=978-1-119-13531-9}}</ref>. == Tasciunumìa == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olea europaea sylvestris (uddastru).jpg|In u(r)ivastru in [[Corsega]] Olea europaea cuspidata-africana Cape Town.JPG|In èrbe(r)u de ''O. cuspidata'', [[Çittæ do Cavo|Sitài du Câu]] Olea cerasiformis (Fuerteventura).jpg|''O. guanchica'', [[Fuerteventura]] Olea europaea subsp laperrinei.jpg|Ina cianta de ''O. laperrinei'' in [[Niger]] </gallery> Aa revixùn du genere ''Olea'', fâ du [[2002]], a specie ''Olea europaea'' a l'è stâ spartìa inte suttuspecie chi sutta, levàu ''O. europaea africana'', ch'a l'é(r)a cunscide(r)â cumme parte da ''cuspidata''<ref name=":1">{{Çitta publicaçión|outô=P. S. Green|ànno=2002|tìtolo=A Revision of Olea L. (Oleaceae)|revìsta=Kew Bulletin|editô=Royal Botanic Gardens|çitæ=Kew|volùmme=Vul. 57|nùmero=1|pp=91-140|léngoa=EN|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F4110824}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>: * ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'', carateristica du bacìn du Mediteraneu<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77172513-1|tìtolo=Olea europaea subsp. europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''sylvestris'', varietài sarvèga, u cuscì dìtu [[u(r)ivastru]]; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''europaea'', varietài dumèstega, l'u(r)iva ch'u se ghe riferìsce pe'u ciü intu parlâ, a ne vegne da 'na [[Seleçión artifiçiâle|selesiùn]] de l'u(r)ivastru; * ''Olea europaea'' subsp. ''africana'' <small>(</small><small>Mill.) P.S.Green, 1979</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga spantegâ inta ciü parte de l'[[Africa]], [[Îzoe Mascarene|ìsu(r)e Masca(r)ene]] cumprese<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887159-1|tìtolo=Olea europaea subsp. africana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cuspidata'' <small>(Wall. & G.Don) Cif., 1942</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga ch'a se tröva inte tante regiùi secche de l'[[Asia]], da l'[[Arabbia (region)|A(r)abbia]] fina in [[Cinn-a|Cina]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77190043-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cuspidata|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cerasiformis'', <small>G.Kunkel & Sunding, 1972</small>, suttuspecie [[Ploidîa|tetraploide]] ch'a l'è endemica de [[Madeira]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887160-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cerasiformis|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''guanchica'' <small>P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit</small><small>, 2000</small>, suttuspecie endemica de [[Îzoe Canâie|Cana(r)ie]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019528-1|tìtolo=Olea europaea subsp. guanchica|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''laperrinei'' <small>(Batt. & Trab.) Cif., 1942</small> a se tröva in sce de muntagne du [[Sahara]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''maroccana'' <small>(Greuter & Burdet) P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit, 2000</small>, suttuspecie [[Poliploidîa|esaploide]] rapresentâ da 'na pupulasiùn daa parte in sce l'[[Âto Atlànte|Âtu Atlante]], intu [[Maròcco|Maròccu]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. De ciü, u l'è segnalàu de pupulasiùi invasive inte l'[[Australia]] e inte de ìsu(r)e du [[Oçeano Paciffico|Pacificu]]. E analisi genetiche e l'han mustràu cumme ste pupulasiùi e gh'aggen due u(r)igine dife(r)ènti: quelle inte l'Australia de meridiùn e ne vegnen dae varietài dumèsteghe du Mediteraneu, mèntre e âtre (cumme inte l'Australia de levante e inte [[Hawaii]]) e sun derivài dae furme sarvèghe da suttuspecie ''cuspidata'' de l'Africa du süd. U s'è marcàu fina a puscibilitè ch'i nascen di ibridi fra ste due furme<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Henry, L. Wille, D. Cooke e E. Chapuis|tìtolo=On the origin of the invasive olives (Olea europaea L., Oleaceae)|ànno=2007|editô=Heredity 99|léngoa=EN|pp=608-619}}</ref>. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Antimenes Painter - ABV 273 116 - Herakles and Pholos - olive gathering - London BM 1837-0609-42 - 03.jpg|sinistra|miniatura|A campâ de u(r)ive in sc'in anfu(r)a du [[Pitô de Antimenes|pitû de Antimenes]], fâ in gì(r)u au [[520 a.C.|520 primma de Cristu]]]] L'espansciùn de l'u(r)iva a l'è, a l'imprinsippiu, da ligâ au svilüppu du [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]], scicumme che ste cundisiùi e sun stàe l'elemèntu fundamentâle pe'u curtivasiùn de st'èrbe(r)u lì. Stu genere de climma u l'è cumpa(r)ìu cu'u tèmpu a partì da ciü o mênu 10.000 ànni fa, a cumensà daa parte de levante du bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] pe' spandise de dòppu, tèmpu de ciü milenni, a punènte e a setentriùn de stu bacìn. Di stüddi biulogichi fài dau [[Gabriel Camps]] du [[1970]] i l'han pruvàu che l'u(r)iva sarvèga a se truvava intu [[Sahara]] ciü o mênu 11.000 ànni fa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jean Guillaume|tìtolo=Ils ont domestiqué plantes et animaux: Prélude à la civilisation|url=https://books.google.com/books?id=a_AkLoVGPwEC|ànno=2010|editô=Éditions Quæ|çitæ=Versailles|léngoa=FR|p=209|ISBN=978-2-7592-0892-0}}</ref>. E ürtime analisi in sciu pòlline de va(r)ie specie de èrbe(r)i duminanti e ch'i perden e föje e panen marcà che stu cangiamèntu intu climma u secce cumensàu in sci 8.000 ànni fa, intu süd-èst da [[Spagna]], pe' pöi spandise pôcu pe' votta versu setentriùn<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|p. 107}}</ref>. Pe' l'archeulugìa, e primme u(r)ive dumèsteghe e se sa(r)ean svilüpài grossu moddu fra u 3800 e u 3200 primma de Cristu, sèi milenni fa. I stüddi de archeubiulugìa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=J. F. Terral|tìtolo=La domestication de l'Olivier en Méditerranée nord-occidentale: approche morphométrique et implications paléoclimatiques|ànno=1997|editô=Thèse, Université de Montpellier-II|léngoa=FR}}</ref> e l'analisi genetica de pupulasiùi de u(r)ivastri e de serte va(r)ietài<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Baradat, C. Breton, B. Khadari e A. Bervillé|tìtolo=Olive Domestication from Structure of Oleasters and Cultivars using RAPDs and Mitochondrial RFLP|colànn-a=Genetics, Selection, Evolution|ànno=2001, S251-68|léngoa=EN|volùmme=33 (Suppl. 1)}}</ref> i l'han mustràu che l'u(r)iva a l'è stâ [[Domestegaçión|dumestegâ]] int'ina mane(r)a indipendènte inte va(r)ie parte du bacìn du Mediteraneu e che, bèn de prubabile, u l'è stàu in prucessu ch'u gh'è vusciüu du tèmpu. Di scâvi archeulogichi i l'han pruvàu ch'u se maxinava de l'ö(r)iu, intu [[Libano|Libanu]] e a [[Çipro|Cipru]], zà intu [[IV millennio a.C.|IV milenniu primma de Cristu]], ciü che a [[Crêta]] in gì(r)u au 3500 primma de Cristu. De dòppu, versu u [[II millennio a.C.|1700 primma de Cristu]], a tecnica duve(r)â a l'è vegnüa meju e a [[Ugarit]] (au dì d'ancöi [[Ras Shamra]], inta [[Sciria|Scì(r)ia]])<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|p. 108}}</ref> i sun cumpa(r)ìi i primmi gumbi "a èrbe(r)u", di ciü semplici. De dòppu, l'u(r)iva a l'è rivâ inte l'[[Egitto|Egittu]] daa Scì(r)ia, de dunde a l'è stâ impurtâ au tèmpu da [[IX dinastîa egiçiànn-a|IX dinastìa]], fra u 2160 e u 2040 primma de Cristu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Émile Laoust|tìtolo=Mots et choses berbères. Notes de linguistique et d'ethnographie. Dialectes du Maroc|url=http://www.taymat.org/etudesamazighes/Linguistique/Mots-et-choses-berberes-Emile-Laoust.pdf|ànno=1920|editô=Augustin Challamel|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=446-447}}</ref>. [[Immaggine:Presse olive Volubilis.jpg|miniatura|Ricustrusiùn d'ina mö(r)a da ö(r)iu rumâna inta sitài de ''[[Volubilis]]'', d'ancöi in [[Maròcco|Maròccu]]]] U cumerciu de l'ö(r)iu u remunta pe' cuntru a l'[[Etæ do Brónzo|etài du brunzu]], cu'i [[Itîti|Ittiti]] ch'i se ne rifurnivan dae còste de l'[[Àzia Minô|Asia Minû]] mèntre i [[Faraón|fa(r)aùi]] d'Egittu e i ré da [[Mezopotàmia|Mesuputamia]] i u catavan in Scì(r)ia. Inti palàssi [[Çiviltæ minòica|minòichi]] de Crêta, l'ö(r)iu u l'é(r)a cunservàu in gran quantitài inte di vâsi dìti ''pithoi'', mèntre inti palàssi di [[Çiviltæ micenêa|Micenèi]], inta [[Grêcia|Grecia]] cuntinentâle, s'è truvàu pa(r)egge giâre pe' l'ö(r)iu e de to(r)ette scrìte cu'a [[Lineâre B|lineâ(r)e B]] ch'e fan de mensiùn a l'[[Ideogràmma|ideugramma]] de l'ö(r)iu (''élaion''). De sti tèmpi lì a dêa [[Ìzide|Ìside]] a l'é(r)a cunscide(r)â cumme a patrûna da curtivasiùn de u(r)ive: intu detaju, a vella se ligavan e vertü e e prupietài de l'ö(r)iu. Sti traffeghi, alantu(r)a, i l'é(r)an cuntrulài strêti, scicumme che l'ö(r)iu u l'è(r)a ligàu au pute(r)e ecunòmicu e religiusu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|pp. 108-110}}</ref>. Dòppu d'ina crisi scciüpâ pe' a caütta de pa(r)eggi stàtti intu [[Levànte (región)|Levante]] in gì(r)u au 1200 primma de Cristu, u muntà da pupulasiùn du Mediteraneu inte l'[[Etæ do færo|etài du fèru]] u l'ha purtàu aa fundasiùn de pa(r)egge culònie da parte di [[Fenìci]] inte l'[[Àfrica du Nòrd|Africa du Nòrd]], cumme [[Cartagine]], e intu meridiùn da [[Spagna]], ciü che tütte quelle di greghi inte l'Asia Minû, inte ìsu(r)e du [[Mâ Egêo|Mâ Egeu]], in [[Siçillia|Sicilia]] e intu restu da [[Magna Grecia]] e du meridiùn da [[Fransa]], survetüttu in [[Corsega]] e a [[Marseggia|Marseja]]. Inte tütte ste regiùi i sun stài velli a purtà a curtivasiùn de l'u(r)iva<ref>{{Çitta web|url=http://www.oliviers-centenaires.com/origine-mythologique-de-l-olivier.html|tìtolo=Olivier centenaire: Arbre de mythologie|léngoa=FR|vìxita=2026-10-27}}</ref> e a fâne svilüpà i traffeghi. Segundu u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]], l'u(r)iva a nu gh'é(r)a ancù inte l'Italia au tèmpu du [[Lucius Tarquinius Priscus|Tarquinius Priscus]], dau [[616 a.C.|616]] au [[579 a.C.|579 primma de Cristu]]. Intu [[VI secolo a.C.|VI seculu primma de Cristu]] u magistràu e studiusu gregu [[Solón|Sulùn]] u l'ha scritu de lezze ch'e l'han dàu u permissu ae gènte d'[[Atene]] de cumercià l'ö(r)iu d'u(r)iva. Intu [[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]], cun l'[[Lusciandro Magno|Alesciandru Magnu]] ch'u l'axeva cunquistàu u Mediteraneu de levante e l'[[Inpêro persiàn|impe(r)u persiàn]], cu'i traffeghi ch'i sun cresciüi ancù de ciü<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 110-111}}</ref>. [[Immaggine:Traditional oil mill in Imperia.jpg|sinistra|miniatura|[[Gumbu]] a ègua dau ''Saggio teorico-pratico sopra gli ulivi, l'olio e i saponi'' du fràtte [[Bertumê Gundurfi]], d[[a Tûria]], [[1793]]]] Inti seculu de dòppu, cu'u cresce da dumanda d'ö(r)iu pe'u mangià, pe' fà lüxe, pe'a mexìna o pe' de pratiche spurtive e religiuse, se sun svilüpài di növi scistemi de prudusiùn e s'è scritu di manuâli in sce l'argumèntu, cumme quelli du butanicu gregu [[Theóphrastos]] e di agronumi latìn [[Marcus Porcius Cato|Cato]], Pliniu u Veggiu e [[Lucius Iunius Moderatus Columella|Columella]], u(r)igina(r)iu da Spagna, ciü che u [[Mago Carthaginiensis|Mago de Cartagine]]. L'ünificasiùn che l'[[Impêo Roman|impe(r)u rumàn]] u l'axeva dàu ae còste du Mediteraneu a l'ha fàu cresce ancù de ciü i traffeghi e a prudusiùn, cun de regiùi da Spagna e de l'Africa du Nòrd ch'e l'han vistu u svilüppu d'ina curtivasiùn quaxi indüstriâle, grassie a l'emanasiùn de de lezze cumme a ''Lex Marciana'' du [[II secolo|II seculu]], ch'e spunciavan a ciantà e a ineiguà e tère impe(r)iâli<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 111-113}}</ref>. A caütta de l'impe(r)u rumàn, l'espansciùn da [[Crestianêximo|religiùn cristiâna]] e, de dòppu, de siviltài islamiche, e l'han purtàu a 'n cangiamèntu intu mudéllu de cunsümmu, inte regiùi de prudusiùn e inte rée cumerciâli de l'ö(r)iu. I [[Repùbrica de Zena|zenesi]] e i [[Repùbrica de Venéçia|venesiài]] i se sun prufitài de [[Croxæ|cruxàe]] pe' svilüpà di gran traffeghi, ch'i rendevan bèn, cu'u Levante, ciü che pe' spuncià a curtivasiùn de l'u(r)iva e pe' fà frunte ai növi besögni purtài daa prudusiùn du [[Savón|saùn]], pe' cumm'u l'è cumpa(r)ìu intu [[IX secolo|IX seculu]], cuscì cumme pe' rifinì di tesciüi<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 114-116}}</ref>. A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a l'è cumensâ in'etài de espansciùn ch'a l'ha ti(r)àu avanti pe' de lungu, pe' purtà l'u(r)iva aa sò mascima estensciùn pe' terito(r)iu, spunciâ da 'na dumanda ch'a cresceva inta sucietài mudèrna e cun sèmpre ciü de indüstrie, dae frabiche du saùn, a quelle de tesciüi e intu setû da mecanica. Cu'a descuvèrta du [[Nêuvo Móndo|Növu Mundu]], i spagnòlli i l'han purtàu l'u(r)iva inte sò culònie de [[Americhe]], in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Méscico|Mescicu]], [[Perù|Perü]] (du [[1560]]), [[Cile]] e [[California]]. Inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], au mascimu svilüppu de campagne e de culònie de l'Euròpa, l'u(r)iva a l'è rivâ ascì aa sò mascima difüxùn. Scibèn che, du [[XX secolo|Növesèntu]], a süperficce a u(r)ive a secce ca(r)â, u cresce da resa inta curtivasiùn e inta maxinatü(r)a de l'ö(r)iu u l'ha fàu muntâ de sinque votte, fra u [[1903]] e u [[1998]], a prudusiùn mundiâle de ö(r)iu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 117-120}}</ref>. == Curtivasiùn == [[Immaggine:Olive niche.jpg|miniatura|Tère intu bacìn du Mediteraneu dunde l'u(r)iva a l'è curtivâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.researchgate.net/publication/261005349_Modelizacion_del_ciclo_fenologico_reproductor_del_olivo_Olea_europaea_L|tìtolo=Modelización del ciclo fenológico reproductor del olivo|outô=Jose Oteros|dæta=Frevâ 2014|léngoa=ES}}</ref>]] L'u(r)iva a l'è curtivâ pe'u ciü intu bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]], ciü che inte de âtre regiùi du mundu dau climma dife(r)ènte da quellu mediteraneu, ch'e se trövan in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Australia]], [[Cile]] e [[Perù|Pe(r)ü]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Mariela Torres, Pierluigi Pierantozzi, Peter Searles, M. Cecilia Rousseaux, Georgina García-Inza, Andrea Miserere, Romina Bodoira, Cibeles Contreras e Damián Maestri|dæta=27 utubre 2017|tìtolo=Olive Cultivation in the Southern Hemisphere: Flowering, Water Requirements and Oil Quality Responses to New Crop Environments|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 8|nùmero=1830|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5663689}}</ref>. === Cresce e difüxùn === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olea europaea young plant01.jpg|In'u(r)iva nuélla Olea europaea (base of tree).jpg|Èrbe(r)u cu'e ferle d'inta câsa Olive tree grafting.jpg|U(r)iva inse(r)ìa a cu(r)una </gallery> E u(r)ive e prefe(r)ìscen di terén ricchi de [[carcâ]], ancù meju se in sce de rive o de còste, cuscì cumme pe'i pòsti dau climma ciü vixìn aa ma(r)ìna. E ponen cresce inte ògni qualitài de terén lege(r)u, fina in sce de l'argilla che pe(r)ò a sciüghe bèn, mèntre inte tère ciü bune e patìscen ciü fassile de ma(r)utìe e e prudüxen de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] ciü grammu, cumm'u nutava zà u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]]. E u(r)ive e vegnen sciü bèn inti climmi câdi e inti pòsti au su(r)ìu, sènsa de punti lüveghi. E tempe(r)atü(r)e ciü basse de -10&nbsp;°C e ponen purtà a di dànni fina inte ciante ciü grosse mèntre che, pe' cuntru, i èrbe(r)i i scampan bèn ai mumènti de [[Sésia|sessia]], grassie ae sò [[Réixe|raìxe]] rexistènti e bèn spantegài. E u(r)ive e ponen restà in prudusiùn pe' di seculi, s'e sun scravài bèn e cun regularitài<ref>{{Çitta web|url=https://www.oliveoiltimes.com/world/preservation-of-monumental-olive-trees/50921|tìtolo=On the Preservation and Maintenance of Monumental Olive Trees|dæta=22 marsu 2016|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. E u(r)ive e se ponen spantegà inte de mane(r)e dife(r)ènti, faxèndune de [[Talea|talee]] o destacandune de [[Margòtta|ferle]]; i èrbe(r)i i taccan fassile in sce terén giüsti e, s'i sun tajài, i böttan turna cun de [[Fèrla|ferle]] dau seppu. De ciü, i se ponen curtivà partèndu fìn daa semènsa. A ògni moddu, a resa di èrbe(r)i nasciüi da ferle o daa semènsa a l'è ciütòstu scarsa e, pe' fâla vegnì meju, a cianta a l'è da [[Inestu|inse(r)ì]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=A. Lewington|outô2=E. Parker|tìtolo=Ancient Trees|ànno=1999|editô=Collins & Brown|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=114|ISBN=978-1-85585-704-9}}</ref>. Pe' agiütà a cianta a [[bötà]], u [[Pericàrpo|pe(r)icarpu]], ch'u l'è bagnàu d'ö(r)iu, u l'è inüme(r)ìu faxèndulu marsì in pôcu, o se nù u l'è ciumbàu inte l'ègua câda o int'ina sulusiùn alcalìna<ref>{{Çitta web|url=http://www.plantgrower.org/olive.html|tìtolo=Olive|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. Quandu che u frèidu ze(r)àu u fa di dànni o u massa e parte ciü âte de l'èrbe(r)u, u portainestu u pò scampà au mèximu e cacià turna di brutti, che a sò votta i vegnen di növi èrbe(r)i. Inte sta mane(r)a e u(r)ive e ponen resciu(r)ì pe' sò cuntu. Presèmpiu, quandu du [[1985]] ina gran ze(r)â in [[Toscann-a|Tuscâna]] a l'axeva strinàu tante u(r)ive in prudusiùn o bèn che vegge, u s'è previstu che i u(r)ivèi i se sa(r)ean repiài tèmpu de quattru o sinqu'ànni<ref>{{Çitta web|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/food/1985/08/18/the-italian-extra-virgin-olive-oil-disaster/2a00c9bc-ce00-4c99-8714-a2a7691a09d1/|tìtolo=The Italian Extra-Virgin Olive Oil Disaster|outô=Toni Lydecker|scîto=The Washington Post|dæta=18 agustu 1985|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. === Campâ === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Passo del Ginestro-uliveto.jpg|De [[Réa da u(r)ive|rée da u(r)ive]] a[[u Téstegu]] The Olive Harvest (1862-63), by Telemaco Signorini.jpg|A campâ a man, [[Telemaco Signorini]], [[1862]] COLLECTIE TROPENMUSEUM Olijfoogst met behulp van stokken TMnr 10028630.jpg|A batte cu'e [[Canna (cianta)|canne]], [[Maròcco|Maròccu]], [[1955]] Harvesting of olives 'salonenque' with comb.jpg|Petenetta da campà e u(r)ive, [[Fransa]] Old woman cleaning olives.jpg|Ina dònna [[Tunixia|tünisìna]] ch'a passa e u(r)ive au [[seassu]] Olivenernte.JPG|U(r)ive passài aa [[Chita(r)a (agricultü(r)a)|chita(r)a]] in [[Grêcia|Grecia]] Ilham Aliyev attended opening of olive oil and table olive products processing plant in Zira settlement 07.jpg|Macchina pe'a curtivasiùn indüstriâle, [[Azerbaijan|Azerbaigiàn]] </gallery> Inta regiùn du Mediteraneu e u(r)ive e sun campài a l'autünnu, a partì dau mese d'utubre<ref>{{Çitta web|url=https://www.organicfarming-italy.com/en/olive-harvest-2025-2026-europe/|tìtolo=Olive Harvest 2025/2026 Europe - Production, Quality & Outlook|dæta=27 frevâ 2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. De sòlitu, a ciü parte de u(r)ive a l'è campâ batèndu l'èrbe(r)u intregu o ina sò ramma aa votta. In âtru scistema duve(r)àu u l'è quellu de muntà cu'ina sca(r)a e campà e u(r)ive a man, metèndule int'in [[Sàcco|saccu]] o ina [[Sachetta (agricultü(r)a)|sachetta]] purtâ in scôsu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20131228120928/http://olivemuseum.com/harvest-olives.html|tìtolo=Methods for harvesting olive fruit|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. E u(r)ive da to(r)a e sun da campà cun di scistema ciü delicài, scicumme che i früti macài i ciappan in güstu ama(r)u: inte stu câxu, presèmpiu, quand'i se campan u se pòrta au còllu de [[Cavagna|cavagne]], dunde metìgheli a man. Inte de regiùi de l'[[Italia]], cumme a [[Liguria|Ligü(r)ia]], ciü che da [[Croaçia|Cruassia]] e da [[Grêcia|Grecia]], e u(r)ive e sun campài pe' tradisiùn a man, scicumme che u terén u l'è tròppu asidentàu pe' duve(r)âghe de macchine. De cunseguènsa, a segunda du scistema duve(r)àu i früti i sun campài sènsa gua(r)i de macaü(r)e, cuscì che u prudòttu, aa fìn, u riva a 'na qualitài bèn âta. Inte sti câxi, u se pò campà e u(r)ive dae ramme tajài da l'èrbe(r)u, travaju ch'u l'agiütta fina pe'a prudusiùn di ànni de dòppu<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=2006|méize=Primma/Stài|tìtolo=Unusual Olives|revìsta=Epikouria Magazine|léngoa=EN}}</ref>. A quantitài d'ö(r)iu intu frütu a cangia bèn fra ina cultivar e l'âtra; a ògni moddu u pe(r)icarpu, de sòlitu, u cuntegne fra u 60 e u 70% d'ö(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oliver Rackham|outô2=Jennifer Alice Moody|tìtolo=The making of the Cretan landscape|url=https://books.google.com/books?id=k4dHmA9jq4wC|ànno=1996|editô=Manchester University Press|léngoa=EN|ISBN=978-0-7190-3647-7}}, mensunàu inte: {{Çitta publicaçión|outô=F. R. Riley|ànno=2002|tìtolo=Olive Oil Production on Bronze Age Crete: Nutritional properties, Processing methods, and Storage life of Minoan olive oil|revìsta=Oxford Journal of Archaeology|volùmme=Vul. 21|nùmero=63|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1111%2F1468-0092.00149}}</ref>. === Minacce === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Bactrocera oleae g2 (cropped).jpg|In'u(r)iva cu'u vermu da musca au tersu stàddiu Prays oleae 1.jpg|De föje sgarbài daa camu(r)a de l'u(r)iva Spilocaea oleagina.jpg|E cunseguènse in sce föje da ''Venturia oleaginea'' Pseudomonas savastanoi g1.jpg|Ina massa purtâ daa rugna de l'u(r)iva Olivenhain mit Xylella fastidiosa bei Surano LE 190710.jpg|In u(r)iveu curpìu daa ''Xylella'' </gallery> Di gran dànni aa curtivasiùn i sun quelli fài daa [[musca de l'u(r)iva]] (''Bactrocera oleae''), ch'a l'inse(r)ìsce e sò öve intu frütu. A purpa in gì(r)u au garbu a finìsce pe' marsì e a vegne ama(r)a, cun l'u(r)iva ch'a nu se pò ciü mangià. U vermu da musca u pò purtà a perde du tüttu a prudusiùn de u(r)ive da to(r)a, mèntre a pò sbascià u prêxu de l'ö(r)iu de l'80%<ref>{{Çitta web|url=https://ipm.ucanr.edu/home-and-landscape/olive-fruit-fly/#gsc.tab=0|tìtolo=Olive Fruit Fly|outô=University of California|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref>. Dapöi u gh'è u vermu da [[camu(r)a de l'u(r)iva]], ''Prays oleae'', che de primma a ne [[Minatô (botànica)|sgarba e föje]] e lì drentu a vegne ina püpa. A segunda e a tersa generasiùn du mèximu ànnu e pòrtan pe' cuntru a di dànni ae föje, ae sciu(r)e e ai früti<ref>{{Çitta web|url=https://www.forestpests.eu/pest/prays-oleae|tìtolo=Prays oleae: Olive moth|outô=Forest Pests Europe|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref>. In funzu, a ''[[Venturia oleaginea]]'', u pò ferà i èrbe(r)i pe' ciü stagiùi daa fì(r)a, purtandu ina ma(r)utìa ch'a se mustra cun de macce scü(r)e in sce föje, cun di gran dànni ai u(r)ivèi. Intu detaju, sta ma(r)utìa a ne ruìna i früti, faxènduli maü(r)à ciü tardi e sbasciandune a resa de l'ö(r)iu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Friday O. Obanor, Monika Walter, E. Eirian Jones e Marlene V. Jaspers|ànno=2008|tìtolo=Effect of temperature, relative humidity, leaf wetness and leaf age on Spilocaea oleagina conidium germination on olive leaves|revìsta=European Journal of Plant Pathology|volùmme=Vul. 120|nùmero=3|pp=211-222|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1007%2Fs10658-007-9209-6}}</ref>. Pe'i [[Bacteria|bate(r)i]] u gh'è u ''[[Pseudomonas savastanoi]]'' pv. ''oleae'', ch'u pòrta aa "rugna de l'u(r)iva", ch'a se mustra cun de masse inti bötti da cianta<ref>{{Çitta publicaçión|outô=J. D. Janse|ànno=1982|tìtolo=Pseudomonas syringae subsp. savastanoi (ex Smith) subsp. nov., nom. rev., the bacterium causing excrescences on Oleaceae and Nerium oleander L.|revìsta=International Journal of Systematic Bacteriology|volùmme=Vul. 32|nùmero=2|pp=166-169|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1099%2F00207713-32-2-166}}</ref>, e a ''[[Xylella fastidiosa]]'', che dai agrümmi e dai vì a l'ha cumensàu a ferà e u(r)ive da [[Puggia|Püja]], cu'a ma(r)utìa dìta u [[cumplessu du secà lestu de l'u(r)iva]]<ref>{{Çitta web|url=http://ourenvironment.berkeley.edu/2015/02/minimizing-the-spread-of-disease-in-italys-famous-olive-trees/|tìtolo=Minimizing the Spread of Disease in Italy's Famous Olive Trees|scîto=Our Environment at Berkeley|editô=University of California, Berkeley|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-32031233|tìtolo=EU warning as olive tree disease spreads in Italy|dæta=24 marsu 2015|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.atlasobscura.com/articles/olive-oil-disease-italy|tìtolo=The Farmer Trying to Save Italy's Ancient Olive Trees|outô=Agostino Petroni|dæta=29 arvì 2021|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref>. U sò [[Vetô (epidemiologîa)|vetû]] prinsipâle u l'è ''[[Philaenus spumarius]]''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=G. P. Martelli, D. Boscia, F. Porcelli e M. Saponari|ànno=2015|tìtolo=The olive quick decline syndrome in south-east Italy: A threatening phytosanitary emergency|revìsta=European Journal of Plant Pathology|volùmme=Vul. 144|nùmero=2|pp=235-243|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1007%2Fs10658-015-0784-7}}</ref>. Inte tère ciü a setentriùn dunde se trövan di u(r)ivèi, cumme inte l'[[Italia]] du nòrd, inta [[Fransa]] du süd e in [[Svissea|Svisse(r)a]], e u(r)ive e patìscen ascì u ze(r)u<ref>{{Çitta web|url=https://www.patrimoineculinaire.ch/Prodotti#471|tìtolo=Olio d'oliva ticinese|léngoa=IT|vìxita=2026-10-30}}</ref>. E bu(r)iâne de vèntu e d'ègua ch'e dü(r)an pe' di giurni au tèmpu de campâ e u(r)ive e ponen purtà a di dànni. Inte parte ciü frèide de l'entrutèra du Mediteraneu a curtivasiùn de l'u(r)iva a lascia u pòstu a quella de âtri èrbe(r)i da frütu, pe'u ciü de [[Castagna|castagne]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Mazzoleni|tìtolo=Recent Dynamics of the Mediterranean Vegetation and Landscape|url=https://books.google.com/books?id=s88vzd9PwkkC|ànno=2004|editô=John Wiley & Sons|léngoa=EN|p=145|ISBN=978-0-470-09370-2}}</ref>. === Va(r)ietài === U gh'è de sentenàe de qualitài de u(r)ive, cunscide(r)ài cumme de sò [[cultivar]]<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|tìtolo=World Olive Encyclopedia|ànno=1996|editô=International Olive Council|léngoa=EN|capìtolo=Cultivars|ISBN=978-84-01-61881-9}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Fabrizia Lanza|tìtolo=Olive: A Global History|ànno=2012|editô=Reaktion Books|léngoa=EN|pp=106-110|ISBN=978-1-86189-972-9}}</ref>. Fra 'na va(r)ietài e l'âtra se ghe ponen truvà di cangiamènti impurtanti intu cu(r)û, inte dimensciùi, inta furma e inte carateristiche du svilüppu de l'u(r)iva, ciü che in sce qualitài de l'ö(r)iu ch'u se ne franze<ref name=":3" />. Ina va(r)ietài d'u(r)iva a pò êsse da ö(r)iu, da to(r)a o buna pe' tütte due<ref name=":7">{{Çitta lìbbro|outô=A. Garrido Fernandez|outô2=M. J. Fernandez-Diez|outô3=M. R. Adams|tìtolo=Table Olives: Production and Processing|ànno=1997|editô=Springer|léngoa=EN|pp=23-45|ISBN=978-0-412-71810-6}}</ref>. Scicumme che tante va(r)ietài d'u(r)iva e sun quaxi du tüttu o du tüttu [[Outoinconpatibilitæ|autu-incumpatibili]], e sun de sòlitu ciantài a cubbie, cu'ina cultivar prima(r)ia e üna segunda(r)ia, sernüa pe'a sò capacitài de fecundà a prima(r)ia. U scistema de autuincumpatibilitài u cumprènde numma che dui gruppi, basài in sc'in [[gêne]] ch'u g'ha giüstu dui [[Alêle|alêli]] e ch'u pòrtan aa fòrte autu-sterilitài ch'a s'è truvâ inte l'u(r)iva<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Mariotti, Saverio Pandolfi, Isabelle De Cauwer, Pierre Saumitou-Laprade, Philippe Vernet et al.|ànno=2021|tìtolo=Diallelic self-incompatibility is the main determinant of fertilization patterns in olive orchards|revìsta=Evolutionary Applications|volùmme=Vul. 14|nùmero=4|pp=983-995|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8061272}}</ref>. Pe' mezzu de pröve de selesiùn in sce l'u(r)iva u s'è mi(r)àu pe'u ciü de ti(r)à fö(r)a di ibridi cun de carateristiche ch'e vegnissen a taju ai cuntadìn, a cumensà daa rexistènsa aa ma(r)utìa purtâ dai funzi du genere ''[[Verticillium]]''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Pedro Valverde, Diego Barranco, Francisco Javier López-Escudero, Concepcion Munoz Díez e Carlos Trapero|dæta=22 frevâ 2023|tìtolo=Efficiency of breeding olives for resistance to Verticillium wilt|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 14, 1149570|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9994353/}}</ref>. === Specie invasiva === [[Immaggine:Invasive weeds in the adelaide hills.jpg|miniatura|De u(r)ive intu mezzu a de âtre ciante invasive in sce [[Adelaide Hills]]|sinistra]] Fìn da quandu s'è cumensàu a curtivâla, l'u(r)iva a l'è turnâ pa(r)egge votte au sò [[Spêce sarvæga|stàttu sarvègu]], cun ste ciante ch'e l'han fina piàu u pòstu de pupulasiùi sarvège u(r)igina(r)ie de l'Euròpa de meridiùn<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roselyne Lumaret|outô2=Noureddine Ouazzani|ànno=2001|tìtolo=Ancient wild olives in Mediterranean forests|revìsta=Nature|volùmme=Vul. 413|nùmero=6857|p=700|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1038%2F35099680}}</ref>. Inte l'[[Australia do Sud|Australia du Süd]] l'u(r)iva a l'è cunscide(r)â cumme ina specie invasiva, u(r)igine de tanti dànni ae ciante du pòstu. Inte ste tère a sò semènsa a l'è spantegâ daa [[Vórpe róssa|vurpe russa]], in'âtra specie ch'a gh'è stâ intrudòtta, e da di uxelli cumme u [[Stronéllo|strunéllu eurupeu]] e l'[[emu]]. I òssi i böttan cuscì inti bòschi, pe' creà in ambiènte scü(r)u ch'u suffuca i brutti di èrbe(r)i du pòstu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=D. H. R. Spennemann|outô2=L. R. Allen|ànno=2000|tìtolo=Feral olives (Olea europaea) as future woody weeds in Australia: a review|revìsta=Australian Journal of Experimental Agriculture|volùmme=Vul. 40|nùmero=6|pp=889-901|léngoa=EN|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2000AuJEA..40..889S}}</ref>. Scicumme che u climma de sta regiùn u l'è seccu e zà bèn a pe(r)ìgu du brüxâ, l'u(r)iva sarvèga, ch'a l'è pina d'ö(r)iu, a fa muntà du bellu stu genere de pe(r)ìgu inti bòschi [[Sclerofìllo|sclerufilli]] ch'i se ghe trövan<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130205144030/http://www.pir.sa.gov.au/__data/assets/pdf_file/0019/37900/Olives_weed.pdf|tìtolo=Olives as Weed|outô=Animal and Plant Control Commission of South Australia|léngoa=EN|vìxita=2026-10-29}}</ref>. == Prudusiùn == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Porducción de olivas.PNG|'''o&nbsp;'''=&nbsp;100.000 tunelàe/ànnu; a pusisiùn di tundìn a l'è indicativa. Yearly-per-capita-supply-of-olives.svg|L'uferta de u(r)iva, a tésta, a l'ànnu Yearly-per-capita-supply-of-olive-oil.svg|L'uferta de ö(r)iu d'u(r)iva, a tésta, a l'ànnu </gallery> E u(r)ive e sun fra i èrbe(r)i da frütu ciü spantegài au mundu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20070313202743/http://apps3.fao.org/wiews/olive/intro.jsp|tìtolo=FAO, 2004|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>. Du [[2024]], inte 58 stàtti di sinque cuntinènti u gh'é(r)a di u(r)ivèi cumerciâli<ref>{{Çitta web|url=https://www.oliveoiltimes.com/business/global-olive-oil-production-hits-record-3-5-million-tons/142651|tìtolo=Global Olive Oil Production Hits Record 3.5 Million Tons|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>, ch'i cruvivan in'estensciùn de ciü o mênu 11,6 miliùi de ètta(r)i, ch'u l'è tòstu in quartu da süperficce destinâ de fissu ae curtivasiùi<ref name=":4">{{Çitta publicaçión|outô=L. Fernández-Lobato, B. Ruiz-Carrasco, M. Tostado-Véliz, F. Jurado e D. Vera|dæta=25 frevâ 2024|tìtolo=Environmental impact of the most representative Spanish olive oil farming systems: A life cycle assessment study|revìsta=Journal of Cleaner Production|volùmme=Vul. 442|nùmero=141169|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1016%2Fj.jclepro.2024.141169}}</ref>. Pe' cunfruntu, du [[2011]] u gh'é(r)a 9,6 miliùi de ètta(r)i curtivài a u(r)ive, in'estensciùn ciü che duggia de quant'u l'è dedicàu ae [[Mei|mè(r)e]], ae [[Banana|banane]] o ai [[Màngo|manghi]]; u gh'è numma che e [[Pàrma da còcco|parme da coccu]] e [[Pàrma da êuio|quelle da ö(r)iu]] ch'e cröven in'estensciùn ciü grande<ref>{{Çitta web|url=http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567#ancor|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>. Segundu a [[Food and Agriculture Organization]] (FAO), i 10 prudutûi ciü impurtanti i se trövan tüttu inta regiùn du Mediteraneu, pe' cruvì u 95% da prudusiùn mundiâle de u(r)ive<ref>{{Çitta web|url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL/visualize|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>. A [[Spagna]] a l'è u primmu prudutû mundiâle e u stàttu cun ciü tère dedicàe aa curtivasiùn de l'u(r)iva, cun ciü de 180 miliùi de èrbe(r)i spantegài in sce ciü de 2.507.684&nbsp;ha, cun dòppu a [[Tunixia|Tünisìa]] (1.746.360&nbsp;ha) e l'[[Italia]] (1.143.363&nbsp;ha)<ref name=":4" />. In Italia l'u(r)iva a l'è curtivâ pe'u ciü au meridiùn, dund'u se campa i trèi quarti da prudusiùn, mèntre u ghe n'è de mênu au nòrd, ciü frèidu, che pe(r)ò u l'ha vistu cresce a sò prudusiùn, survetüttu inti micru-climmi ciü câdi da [[Liguria|Ligü(r)ia]] e de culìne in gì(r)u au [[Lago de Garda|lagu de Garda]]. Intu detaju, u gh'è in sci 170 miliùi de ciante spartìe fra 'n miliùn de imprese agricule<ref>{{Çitta web|url=http://www.madeinsouthitalytoday.com/made-in-italy-olive-oil.php|tìtolo=Italy olive oil production|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>. Pe' l'ö(r)iu d'u(r)iva, a Spagna a l'è au primmu pòstu pe' prudusiùn, cu'u 25% de l'ö(r)iu maxinàu inte tüttu u mundu, cun dòppu l'Italia, u [[Maròcco|Maròccu]] e a Tünisìa<ref>{{Çitta web|url=https://www.oliveoilworldcongress.com/olive-oil-global-production-could-decrease-20-due-to-global-warming|tìtolo=Olive oil global production could decrease 20% due to global warming|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>. L'[[Union Europea|Uniùn Eurupea]], pe'u ciü pe' mezzu da Spagna, da [[Grêcia|Grecia]] e de l'Italia, a rapresènta tòstu u 60% da prudusiùn mundiâle d'ö(r)iu d'u(r)iva<ref name=":4" />. {| class="wikitable sortable" |+Prudutûi prinsipâli (2016)<ref>{{Çitta web|url=http://faostat.fao.org/|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref> !Stàttu !Prudusiùn [t] !Estensciùn [ha] !Resa [t/ha] |- |Mundu | style="text-align:right;" |19.267.000 | style="text-align:right;" |10.650.000 | style="text-align:right;" |1,8091 |- |{{Scìnbolo|Flag of Europe.svg}} [[Union Europea|Uniùn Eurupea]] | style="text-align:right;" |11.686.528 | style="text-align:right;" |5.028.637 | style="text-align:right;" |2,3240 |- |{{Scìnbolo|Flag of Spain.svg}} [[Spagna]] | style="text-align:right;" |6.560.000 | style="text-align:right;" |2.573.000 | style="text-align:right;" |2,5490 |- |{{Scìnbolo|Flag of Greece.svg}} [[Grêcia|Grecia]] | style="text-align:right;" |2.343.000 | style="text-align:right;" |887.000 | style="text-align:right;" |2,6414 |- |{{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia]] | style="text-align:right;" |2.092.000 | style="text-align:right;" |1.165.000 | style="text-align:right;" |1,7950 |- |{{Scìnbolo|Flag of Turkey.svg}} [[Turchia|Türchìa]] | style="text-align:right;" |1.730.000 | style="text-align:right;" |846.000 | style="text-align:right;" |2,0460 |- |{{Scìnbolo|Flag of Morocco.svg}} [[Maròcco|Maròccu]] | style="text-align:right;" |1.416.000 | style="text-align:right;" |1.008.000 | style="text-align:right;" |1,4044 |- |{{Scìnbolo|Flag of Syria (2025-).svg}} [[Sciria|Scì(r)ia]] | style="text-align:right;" |899.000 | style="text-align:right;" |765.000 | style="text-align:right;" |1,1748 |- |{{Scìnbolo|Flag of Tunisia.svg}} [[Tunixia|Tünisìa]] | style="text-align:right;" |700.000 | style="text-align:right;" |1.646.000 | style="text-align:right;" |0,4253 |- |{{Scìnbolo|Flag of Algeria.svg}} [[Algerîa|Alge(r)ìa]] | style="text-align:right;" |697.000 | style="text-align:right;" |424.000 | style="text-align:right;" |1,6437 |- |{{Scìnbolo|Flag of Egypt.svg}} [[Egitto|Egittu]] | style="text-align:right;" |694.000 | style="text-align:right;" |67.000 | style="text-align:right;" |6,7293 |- |{{Scìnbolo|Flag of Portugal_(official).svg}} [[Portogallo|Purtugallu]] | style="text-align:right;" |617.000 | style="text-align:right;" |355.000 | style="text-align:right;" |1,7394 |} == Üsi == L'u(r)iva a l'è curtivâ pe' recavâne de u(r)ive da mangià, de l'ö(r)iu d'u(r)iva o du legnu, ciü che pe' di üsi cumme urnamèntu. Tòstu l'80% de tütte e u(r)ive ch'u se campa u l'è duve(r)àu pe' fâne de l'ö(r)iu, mèntre che u restu u finìsce cumme u(r)ive da mangià<ref name=":3" />. L'u(r)iva a l'è ün di trèi ingrediènti cunscide(r)ài cumme a base da [[Cuxìnn-a mediterània|cuxìna mediteranea]], insemme au [[gran]] (pe'u [[Pàn|pan]], i [[Pàsta|fidèi]] e u [[couscous]]) e a l'[[Uga|üga]] (pe'u [[Vin|vìn]])<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Colin Renfrew|tìtolo=The Emergence of Civilization; The Cyclades and the Aegean in the Third Millennium B.C.|ànno=1972|editô=Taylor & Francis|léngoa=EN|p=280|ISBN=978-0-9774094-6-4}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mohamed Yassine Essid|tìtolo=MediTerra: The Mediterranean Diet for Sustainable Regional Development|url=http://www.cairn.info/mediterra-2012-english--9782724612486-page-51.htm|ànno=2012|editô=Presses de Sciences Po|léngoa=EN|p=29|capìtolo=History of Mediterranean Food|ISBN=978-2-7246-1248-6}}</ref>. === U(r)ive da mangià === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olives au marche de Toulon p1040238.jpg|U(r)ive a 'n mercàu de [[Toulon|Tulùn]], in [[Fransa]] Grüne Oliven.jpg|De u(r)ive da mangià verdi Schwarze Oliven.jpg|De u(r)ive da mangià negre Olives in cup.jpg|U(r)ive cundìe cun di güsti </gallery> E u(r)ive, mangiài cuscì, e sun pe' sò cuntu ciütòstu ama(r)e; pe' fà in mòddo ch'e se pòssen mangià e g'han da êsse sa(r)ài e fermentài, cuscì ch'u se cacce vìe de quantitài impurtanti de cumposti fenòlichi ama(r)i, survetüttu l'[[oleuropeìna]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=S. H. Omar|ànno=2010|tìtolo=Oleuropein in olive and its pharmacological effects|revìsta=Scientia Pharmaceutica|volùmme=Vul. 78|nùmero=2|pp=133-154|léngoa=EN|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3002804}}</ref>. U prucessu pe' sa(r)à e u(r)ive u pò andà avanti da quarche giurnu, cu'a [[lescìa]], fina a quarche mese, cu'a [[sarmu(r)a]] o s'e sun sa(r)ài a seccu<ref>{{Çitta web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3002804|tìtolo=Olives: Safe Methods for Home Pickling|outô=Sylvia Yada|outô2=Linda Harris|editô=University of California|léngoa=EN|vìxita=2026-11-04}}</ref>. E ciü tante fermentasiùi e sun fàe grassie a di [[Lactobacillales|bate(r)i lattichi]], l'[[Àcido làttico|acidu latticu]] ch'i prudüxen u fa vegnì e u(r)ive ciü acide, scistema ch'u blòcca u cresce de di bate(r)i ch'i e guaste(r)ean, permetèndu cuscì a cunservasiùn de u(r)ive da to(r)a sènsa ch'e gh'aggen da êsse ze(r)ài<ref name=":7" />. E u(r)ive da mangià e sun clascificài da l'[[International Olive Council]] (IOC, Cunseju Internasiunâle de U(r)ive) inte trèi categu(r)ìe segundu quant'e sun maü(r)ài primma ch'e seccen stàe campàe<ref name=":5">{{Çitta web|url=https://www.nytimes.com/2007/10/17/dining/17oliv.html|tìtolo=Olives, Flavored by Time, Seasoned With Memories|outô=Julia Moskin|scîto=The New York Times|dæta=17 utubre 2007|léngoa=EN|vìxita=2026-11-04}}</ref>: * E u(r)ive verdi e sun campài quandu ch'e rivan aa sò dimensciùn mascima, scibèn ch'e seccen ancù in pôcu buzze; de sòlitu e g'han in cu(r)û ch'u va dau verde au gianu e e cuntegnen l'oleuropeina, a sustansa [[Conpòsto fitochìmico|fituchimica]] ch'a ghe dà u güstu ama(r)u<ref name=":5" />. * E u(r)ive mezze maü(r)e e sun campài quandu ch'e cumensan a maü(r)à, cu'u cu(r)û che dau verde u l'ha cumensàu a passà a de tinte a ciü cu(r)ûi ch'e van dau russu au maròn. Inte stu mumèntu u gh'è numma che a pélle ch'a l'ha ciapàu du cu(r)û, mèntre che a purpa de l'u(r)iva a nu ghe n'ha ancù, a dife(r)ènsa che intu frütu maü(r)àu du tüttu<ref name=":5" />. * E u(r)ive negre o maü(r)e e sun campài ina votta ch'e l'han maü(r)àu du tüttu, quand'e g'han in cu(r)û ch'u pò andà dau viu(r)ettu au maròn o au negru<ref name=":5" />. === Ö(r)iu d'u(r)iva === [[Immaggine:Olive oil from Oneglia.jpg|miniatura|237x237px|In'ampulìna d'ö(r)iu d'[[Inéia|Uneja]]]] L'[[ö(r)iu d'u(r)iva]] u l'è in [[Êuio vegetâle|ö(r)iu vegetâle]] ch'u se prudüxe franzèndu de u(r)ive intreghe. U l'è duve(r)àu pe'u ciü in cuxìna, ma u serve fina inta [[Mêxìnn-a|mexìna]] e cumme ö(r)iu da [[Conbustìbile|brüxà]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Emlyn Dodd|ànno=2026|tìtolo=The Archaeology of Olive Oil Production in Roman and Pre-Roman Italy|revìsta=American Journal of Archaeology|volùmme=Vul. 130|nùmero=1|pp=115-151|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1086%2F737823}}</ref>. A cumpusisiùn de l'ö(r)iu d'u(r)iva a pò cangià bèn segundu a cultivar ch'a s'è duve(r)â, da l'artessa de l'u(r)iveu, dau mumèntu da campâ e dau prucessu pe' franze e u(r)ive. U l'è furmàu pe'u ciü da [[Àcido olèico|acidu uleicu]], fina a l'83%, cun di [[Àcidi gràsci|acidi grasci]] in ciü picìna mesü(r)a, cumme l'[[Àcido linolèico|acidu linuleicu]], fina au 21%, e l'[[Àcido palmìtico|acidu palmiticu]], fin'au 20%. L'[[ö(r)iu ecstra-vergine de u(r)iva]] (EVOO) u dêve presentà in'[[Aciditæ de l'êuio|aciditài libe(r)a]] ch'a nu secce ciü âta du 0,8%, insemme a de carateristiche de güstu e udû frütàu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Cecilia Jimenez-Lopez, Maria Carpena, Catarina Lourenço-Lopes, Maria Gallardo-Gomez, Jose M. Lorenzo et al.|dæta=28 lüju 2020|tìtolo=Bioactive Compounds and Quality of Extra Virgin Olive Oil|revìsta=Foods|volùmme=Vul. 9|nùmero=8|p=1014|léngoa=EN|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7466243}}</ref>. === Âtri üsi === <gallery mode="packed" heights="150" widths="150"> Olive cookware in Montenegro.jpg||Di arnesi da cuxìna de legnu d'u(r)iva<ref name=":6">{{Çitta web|url=https://www.woodassistant.com/wood-database/olive-wood/|tìtolo=Olive Wood - Characteristics, Uses and Benefits|léngoa=EN|vìxita=2026-11-04}}</ref> Mallorca Wild Olive.jpg|In [[u(r)ivastru]] tegnüu a [[bonsai]] </gallery> U legnu de l'u(r)iva u l'è dü(r)u, cun de venaü(r)e drìte, spesse e, de sòlitu, che tì(r)an l'öggiu. U va bèn pe' êsse duve(r)àu au cuvèrtu, ma u nu se pò mette a l'a(r)ia avèrta scicumme ch'u temme u tèmpu e di babolli ch'i u pu(r)ean ruvinà<ref name=":6" />. Inti prugetti mudèrni de giardìn e paisaggi e u(r)ive e sun duve(r)ài de spessu cumme di elemènti de decu(r)asiùn, grassie au troncu carateristicu, bèn inturtignàu, e ae föje, ch'e nu cruan, dau cu(r)û grixu-argèntu<ref>{{Çitta web|url=https://www.gardenista.com/posts/simple-landscaping-ideas-10-genius-gardens-with-an-olive-tree/|tìtolo=Genius Garden Ideas: 10 Landscapes with Olive Trees|dæta=29 lüju 2018|léngoa=EN|vìxita=2026-11-04}}</ref>. E cultivar ciü picìne e g'han ascì ina nòmina cumme de [[Ciànta da apartaménto|ciante da mette au cuvèrtu]], grassie aa sò rexistènsa e aa sò belessa<ref>{{Çitta web|url=https://www.yahoo.com/lifestyle/trader-joe-brought-back-11-191500711.html?guccounter=1|tìtolo=Trader Joe's Brought Back The $11 Mini Olive Tree Plant|dæta=11 arvì 2025|léngoa=EN|vìxita=2026-11-04}}</ref>. Quand'u l'è maxinàu e u(r)ive pe' fâne de l'ö(r)iu, u resta cumme scartu a [[sansa]] e de l'ègua brutta. Pe'u sò güstu ama(r)u e a spüssia ch'a caccia, st'ègua a l'é(r)a de sòlitu caciâ vìa, scibèn che cu'u tèmpu u gh'è stàu pa(r)egge pruposte pe' duve(r)à sta sustansa lì<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Doretta Cuffaro, Andrea Bertolini, Simone Bertini, Claudio Ricci, Maria Grazia Cascone, Serena Danti, Alessandro Saba, Marco Macchia e Maria Digiacomo|dæta=26 agustu 2023|tìtolo=Olive Mill Wastewater as Source of Polyphenols with Nutraceutical Properties|revìsta=Nutrients|volùmme=Vul. 15|nùmero=17|p=3746|léngoa=EN|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10489820}}{{Çitaçión|L'OMWW a l'è caraterizâ da 'na fòrte aciditài e da 'n âtu cuntegnüu de cumpunènti fenolichi e, pe' ste particularitài, a pu(r)ea vegnì töscega pe' l'a(r)ia, pe'i micru-urganismi e pe'e ciante|3=OMWW is characterized by marked acidity and a high content of phenolic components, and due to these peculiarities, it can potentially be toxic to the air, microorganisms and plants|lingua=EN}}</ref>. L'òssu, dü(r)u e ch'u nu se pò mangià, du frütu de l'u(r)iva u pu(r)ea êsse duve(r)àu inta prudusiùn de [[Biocarburànte|biucarburanti]], [[Carbón atîvo|carbùn atìvu]] (pe' filtrà e sciurbì de l'ègua)<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Saja M. Alardhi, Hussein G. Salih, Nisreen S. Ali, Ali H. Khalbas, Issam K. Salih et al.|dæta=29 nuvèmbre 2023|tìtolo=Olive stone as an eco-friendly bio-adsorbent for elimination of methylene blue dye from industrial wastewater|revìsta=Scientific Reports|volùmme=Vul. 13|nùmero=1|p=21063|léngoa=EN|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10687264}}</ref>, [[Forforâle|furfu(r)âle]], [[Càrega (aditîvo)|càreghe]], mangià pe'e béstie o [[Rexìnn-a|resine]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Guillermo Rodríguez, Antonio Lama, Rocío Rodríguez, Ana Jiménez, Rafael Guillén e Juan Fernández-Bolaños|ànno=2008|méize=Setèmbre|tìtolo=Olive stone an attractive source of bioactive and valuable compounds|revìsta=Bioresource Technology|volùmme=Vul. 99|nùmero=13|pp=5261-5269|léngoa=EN|url=https://hdl.handle.net/10261%2F347771}}</ref>. A [[Spagna]] a prudüxe ciü o mênu 400.000 tunelàe d'òssi d'u(r)iva a l'ànnu, ch'i sun duve(r)ài pe'u ciü cumme [[Biomàssa|biumassa]] pe'e [[Câdêa (rescadaménto)|cade(r)ette]] de cà, pe'i [[Gumbu|gumbi]] e pe' de indüstrie<ref>{{Çitta web|url=https://www.reuters.com/markets/commodities/leading-olive-oil-producer-spain-turns-olive-stones-fuel-2024-09-12/|tìtolo=Leading olive oil producer Spain turns to olive stones for fuel|dæta=14 setèmbre 2024|léngoa=EN|vìxita=2026-11-04}}</ref>. A curtivasiùn de l'u(r)iva a l'è stâ asuciâ aa prumusiùn da biudiverscitài, au meju(r)à a qualitài du terén<ref>{{Çitta publicaçión|outô=A. Perevolotsky|outô2=N. G. Seligman|ànno=1998|tìtolo=Role of grazing in Mediterranean rangeland ecosystems|revìsta=Bio Sci|volùmme=Vul. 48|nùmero=12|pp=1007-1017|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.2307%2F1313457}}</ref> e a cuntegnì i [[Cangiamento climatico|cangiamènti intu climma]] pe' mezzu du [[Sequèstro do carbònio|sequestru du carbôniu]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=L. Brilli, E. Lugato, M. Moriondo, B. Gioli, P. Toscano, A. Zaldei, L. Leolini, C. Cantini, G. Caruso, R. Gucci, P. Merante, C. Dibari, R. Ferrise, M. Bindi e S. Costafreda-Aumedes|ànno=2019|tìtolo=Carbon sequestration capacity and productivity responses of Mediterranean olive groves under future climates and management options|revìsta=Mitigation and Adaptation Strategies for Global Change|volùmme=Vul. 24|nùmero=3|pp=467-91|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1007%2Fs11027-018-9824-x}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Hanene Mairech, Álvaro López-Bernal, Marco Moriondo, Camilla Dibari, Luca Regni, Primo Proietti, Francisco J. Villalobos e Luca Testi|ànno=2021|tìtolo=Sustainability of olive growing in the Mediterranean area under future climate scenarios: exploring the effects of intensification and deficit irrigation|revìsta=European Journal of Agronomy|volùmme=Vul. 129, Art. 126319|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1016%2Fj.eja.2021.126319}}</ref>. Scicumme ch'e sun de [[Ciànte perénne|ciante pe(r)enni]] ch'e scampan pe' du bellu tèmpu, e u(r)ive e ponen sciurbì de l'[[Anidride carbònica|anidride carbonica]] in sce di lunghi periudi, cu'i u(r)ivei ch'i sciorten dunca a sequestrà in sce 2,2-4,5 tunelàe metriche de anidride carbonica (CO₂) pe' ètta(r)u a l'ànnu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Pedro José Lopez-Bellido Garrido, Luis Lopez Bellido, María Purificación Fernandez Garcia, Verónica Muñoz-Romero e Francisco J. Lopez-Bellido|ànno=2016|tìtolo=Assessment of carbon sequestration and the carbon footprint in olive groves in southern Spain|revìsta=Carbon Management|volùmme=Vul. 7|nùmero=3-4|pp=161-170|léngoa=EN|url=https://helvia.uco.es/xmlui/handle/10396/26250}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.internationaloliveoil.org/experts-will-gather-at-the-ioc-to-analyse-the-olive-groves-fundamental-role-in-addressing-climate-change-acting-as-a-permanent-co2-sink/|tìtolo=Experts will gather at the IOC to analyse the olive grove's fundamental role in addressinc climage change acting as a permanent CO₂ sink|outô=Francisco Javier Larraona Moreno|editô=International Olive Council|dæta=4 utubre 2023|léngoa=EN|vìxita=2026-11-04}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Marie-Claire Amouretti|outô2=Georges Comet|tìtolo=Le Livre de l'olivier|ànno=2000|editô=Aix-en-Provence|çitæ=ÉDISUD|léngoa=FR|cid=Amouretti & Comet, 2000|ISBN=978-2-7449-0198-0}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Plantae]] [[Categorîa:Agricoltua]] g41m26fcoslsez15pn9d3c3510bqf7k 0 33368 275269 275205 2026-11-04T12:09:21Z Michæ.152 13747 275269 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} O '''vìn giànco de Cônâ''' o l'é 'n [[Vin|vìn]] tìpico da localitæ de [[Cônâ]], in scê artûe do quartê de [[Cornigén]]. O l'à o riconosciménto de '''Ponçéivia DOC Cônâ''', prodûto inta zöna de ponénte do comùn de [[Zena|Zêna]], pi-â preçixón in scê colìnn-e de [[Méurgo]], [[Sestri Ponente|Séstri Ponénte]], [[Fegìn]], [[Bòrzoi]]. == Stöia e descriçión == O vìn giànco de Cônâ o l'é mensonòu pi-â prìmma vòtta da-o stòrico [[Aostin Giustignan|Agostìn Giustignén]] do [[1535]], ma a coltivaçión de vìgne a Cônâ a l'êa za praticâ inti sécoli prìmma, dòppo che i móneghi da [[Badîa de Sant'Andrîa]], fondâ into [[XII secolo|XII sécolo]], àivan introdûto a produçión d'ûga inta zöna. Inte l'Eutoçénto o [[Stendhal]] o pàrla de sto vìn, particolarménte aprexòu into perîodo do seu sogiórno zenéize, inta seu famozìscima relaçión de viægio intitolâ ''Viægio in Itàlia''. Into Nêuveçénto, con l'espansción industriâle, i terén de vìgne se són redûti asæ e-o vìn o l'é squæxi anæto a réizego de scentâ do tùtto. Inti ùrtimi ànni, gràçie a l'instituçión da DOC Ponçéivia e a l'ûzo de vignaieu do pòsto e cantìnn-e stòriche, l'é partîo 'n travàggio de repìggio de vêgie vìgne pe sarvâ sto patrimònio. O Ponçéivia Cônâ o l'é prodûto co-e ûghe di vitìgni [[Gianchétta]] Zenéize, [[Vermentìn]] e Albaròlla da sôli ò insémme a-o mànco pò-u 60%; se peu dêuviâ ascì e ûghe di vitìgni [[Pigàu|Pigòu]], [[Ròllo (vitìgno)|Ròllo]] e [[Bòsco (vitìgno)|Bòsco]] pe 'n màscimo do 40%. O dêve avéi 'na gradaçión alcòlica ch'a ségge sórvia a-i 11 gràddi. O dêve êse consomòu drénto de 'n ànno da-a vendégna e o l'é da servî a 'na tenperatûa tra-i 10 e-i 11 gràddi. === Caraterìstiche === In pónto de caraterìstiche, o l'à 'n cô giâno pagiæn scàrego, con de lêgie tonalitæ d'öo. O l'à 'n òdô caraterìstico, delicòu, decizaménte inténso e perscisténte. O savô o l'é sécco, vîvo e delicòu co-îna sfumatûa de gùsto de [[Sorfano|sórfo]] ch'a l'é a seu caraterìstica ciù tìpica. Dötréi sustêgnan che quésto o ségge portòu da l'abondànte quantitæ de [[verderàmmo]] dêuviâ inte vìgne, in càngio di âtri che o sórfo o vegnìsse da-i fùmmi de vixìnn-e fàbriche de l'âsâ. === Abinaménti consegiæ === O vìn giànco de Cônâ o s'acóbbia bén con tànte pitànse da [[cuxìnn-a lìgure]] (lazàgne ò tròfie a-o [[Pesto|pésto]], pansöti a-o sûgo de nôxe), a-a sùppa de péscio, a-o pórpo e a-o péscio, a-e fritûe, a-a [[Çìmma a-a zenéize|çìmma a-a zéneize]], a-a [[tórta pasqualìnn-a]] e a tànte âtre pitànse tìpiche regionâli ascì cómme [[Fugassa zeneise|fugàssa]], fugàssa co-e çiòule e tórte saæ. == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Cuxinn-a ligure}} [[Categorîa:Cuxìnn-a lìgure]] [[Categorîa:Agricoltua]] 30e79nc9xmrvc27olvtmg6jkbmksbkc 0 33376 275270 275263 2026-11-04T12:17:45Z Michæ.152 13747 275270 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} E '''piæ''' ò '''peæ'''<ref>Dîte ascì ''peräe'' inta [[Valàdda do Nervia|Valàdda do Nèrvia]], ''prè'' a [[Garesce|Garésce]], ''pe(r)è'' a [[Arbenga|Arbénga]], ''perè'' a-o [[Finô|Finâ]], ''přóie'' a [[Oseria|Osìlia]], ''peè'' a [[Sann-a|Savónn-a]], ''pŕoie'' a [[Giusvala|Giusvàlla]], ''prai/praie'' a-o [[Sascê]], ''přôie'' a [[Oâ]], ''přåie'' a [[Mason|Masón]], ''prè'' a [[Seravalle|Seravàlle]], ''pelâe'' a [[Borzonasca|Borzonàsca]], ''plà'' a [[Bórgo]].</ref> són ina preparaçión tradiçionâ da cuxìnn-a pövia e contadìnn-a a bâze de [[Castàgna|castàgne]]. L'é 'na riçètta difûza inte tànte regioìn d'[[Italia|Itàlia]] e in [[Liguria|Ligùria]] ascì, sorviatùtto inte zöne de l'entrotæra e di brìcchi. Se distìngoan da-i [[balétti]], ö sæ e castàgne che vêgnan bogîe con tùtta a scòrsa. E piæ són mensonæ inte un di ciù famôxi [[Tralalêro|tralalêri]] zenéixi, o coscì dîto "Tralalêro antîgo" (''Amiæ che piæ / Çìnque pe ‘na palànca / Són câde e bén pagæ'')<ref>Canterini Val Bisagno: [https://www.trallalero.it/songs?song_id=110 Trallalero antigo]</ref>. [[File:Piæ (castàgne).jpg|thumb|Piæ into læte|centro]] {{Çitaçión|E perè sùn pe-e mariè e rustie sùn pe-e fie e i baletti sùn pe-i matetti|Mòddo de dî [[finarìn]]}} == Riçètta == === Ingrediénti === * Castàgne frésche * Ægoa * Sâ gròssa * Fenogétto ò öféuggio === Preparaçión === Pe prìmma cösa mondâ e castàgne: levâ a scòrsa estèrna con l'agiùtto de 'n cotéllo, sénsa tocâ o lùggio, ö sæ a pelétta intèrna ciù sotî e velutâ ch'a l'inghéugge o frûto. Métte e castàgne inte 'na pignàtta d'ægoa fréida, insémme a 'n masétto de [[fenogétto sarvægo]] (ò dónca de l'[[öféuggio]]) e azónze 'na préiza de sâ gròssa. Lasciâ chêuxe ciù ò mêno pe mez'ôa da quànde l'ægoa a coménsa a bogî, fìn a che e castàgne vêgnan ténie. Levâ da-o féugo e piâ do tùtto e castàgne, levàndo o lùggio ascì, tànto che són ancón câde. E piæ pêuan êse servîe da sôle, in abondànte [[læte]] fréido ò into cafè e læte. == Nòtte == <references/> == Âtri progètti == {{Cuxinn-a ligure}} [[Categorîa:Cuxìnn-a lìgure]] 2xkd89kqojufcrci9wvglyl528r167q 275281 275270 2026-11-04T22:00:50Z Michæ.152 13747 275281 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} E '''piæ''' ò '''peæ'''<ref>Dîte ascì ''peräe'' inta [[Valàdda do Nervia|Valàdda do Nèrvia]], ''prè'' a [[Garesce|Garésce]], ''pe(r)è'' a [[Arbenga|Arbénga]], ''perè'' a-o [[Finô|Finâ]], ''přóie'' a [[Oseria|Osìlia]], ''peè'' a [[Sann-a|Savónn-a]], ''pŕoie'' a [[Giusvala|Giusvàlla]], ''prai/praie'' a-o [[Sascê]], ''přôie'' a [[Oâ]], ''přåie'' a [[Mason|Masón]], ''prè'' a [[Seravalle|Seravàlle]], ''pelâe'' a [[Borzonasca|Borzonàsca]], ''plà'' a [[Bórgo]], ''borgoei'' a [[A Spèza|Spézza]], ''bordeghi'' a [[Lerze|Lèrxi]], [[Arcoa|Àrcoa]] e [[Vessan|Vesàn]].</ref> són ina preparaçión tradiçionâ da cuxìnn-a pövia e contadìnn-a a bâze de [[Castàgna|castàgne]]. L'é 'na riçètta difûza inte tànte regioìn d'[[Italia|Itàlia]] e in [[Liguria|Ligùria]] ascì, sorviatùtto inte zöne de l'entrotæra e di brìcchi. Se distìngoan da-i [[balétti]], ö sæ e castàgne che vêgnan bogîe con tùtta a scòrsa. E piæ són mensonæ inte un di ciù famôxi [[Tralalêro|tralalêri]] zenéixi, o coscì dîto "Tralalêro antîgo" (''Amiæ che piæ / Çìnque pe ‘na palànca / Són câde e bén pagæ'')<ref>Canterini Val Bisagno: [https://www.trallalero.it/songs?song_id=110 Trallalero antigo]</ref>. [[File:Piæ (castàgne).jpg|thumb|Piæ into læte|centro]] {{Çitaçión|E perè sùn pe-e mariè e rustie sùn pe-e fie e i baletti sùn pe-i matetti|Mòddo de dî [[finarìn]]}} == Riçètta == === Ingrediénti === * Castàgne frésche * Ægoa * Sâ gròssa * Fenogétto ò öféuggio === Preparaçión === Pe prìmma cösa mondâ e castàgne: levâ a scòrsa estèrna con l'agiùtto de 'n cotéllo, sénsa tocâ o lùggio, ö sæ a pelétta intèrna ciù sotî e velutâ ch'a l'inghéugge o frûto. Métte e castàgne inte 'na pignàtta d'ægoa fréida, insémme a 'n masétto de [[fenogétto sarvægo]] (ò dónca de l'[[öféuggio]]) e azónze 'na préiza de sâ gròssa. Lasciâ chêuxe ciù ò mêno pe mez'ôa da quànde l'ægoa a coménsa a bogî, fìn a che e castàgne vêgnan ténie. Levâ da-o féugo e piâ do tùtto e castàgne, levàndo o lùggio ascì, tànto che són ancón câde. E piæ pêuan êse servîe da sôle, in abondànte [[læte]] fréido ò into cafè e læte. == Nòtte == <references/> == Âtri progètti == {{Cuxinn-a ligure}} [[Categorîa:Cuxìnn-a lìgure]] q4pnahfjylxdrgjbsbsw3bhjddxefoc 275284 275281 2026-11-05T09:05:24Z Arbenganese 12552 stile solitu, ghe mettu a notta armenu a chelli ch'u gh'è u vucabula(r)iu on line 275284 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} E '''piæ''' ò '''peæ'''{{#tag:ref|Dîte ascì ''peräe'' inta [[Valàdda do Nervia|Valàdda do Nèrvia]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marino Cassini|outô2=Alberto Cane|outô3=Roberta Sala|tìtolo=Le parole della nostra infanzia - Dialettu Lisurencu|url=http://www.marinocassini.it/Oggetti%20scaricabili/ITACA.pdf|ànno=2020|çitæ=Arbisêua|léngoa=LIJ, IT|p=41}}</ref>, ''prè'' a [[Garesce|Garésce]], ''pe(r)è'' a [[Arbenga|Arbénga]], ''perè'' a-o [[Finô|Finâ]], ''přóie'' a [[Oseria|Osìlia]], ''peè'' a [[Sann-a|Savónn-a]], ''pŕoie'' a [[Giusvala|Giusvàlla]], ''prai/praie'' a-o [[Sascê]], ''přôie'' a [[Oâ]], ''přåie'' a [[Mason|Masón]], ''prè'' a [[Seravalle|Seravàlle]], ''pelâe'' a [[Borzonasca|Borzonàsca]], ''plà'' a [[Bórgo]], ''borgoei'' a [[A Spèza|Spézza]], ''bordeghi'' a [[Lerze|Lèrxi]], [[Arcoa|Àrcoa]] e [[Vessan|Vesàn]].|group=n.}} són ina preparaçión tradiçionâ da cuxìnn-a pövia e contadìnn-a a bâze de [[Castàgna|castàgne]]. L'é 'na riçètta difûza inte tànte regioìn d'[[Italia|Itàlia]] e in [[Liguria|Ligùria]] ascì, sorviatùtto inte zöne de l'entrotæra e di brìcchi. Se distìngoan da-i [[balétti]], ö sæ e castàgne che vêgnan bogîe con tùtta a scòrsa. E piæ són mensonæ inte un di ciù famôxi [[Tralalêro|tralalêri]] zenéixi, o coscì dîto "Tralalêro antîgo" (''Amiæ che piæ / Çìnque pe ‘na palànca / Són câde e bén pagæ'')<ref>Canterini Val Bisagno: [https://www.trallalero.it/songs?song_id=110 Trallalero antigo]</ref>. [[File:Piæ (castàgne).jpg|thumb|Piæ into læte|centro]] {{Çitaçión|E perè sùn pe-e mariè e rustie sùn pe-e fie e i baletti sùn pe-i matetti|Mòddo de dî [[finarìn]]}} == Riçètta == === Ingrediénti === * Castàgne frésche * Ægoa * Sâ gròssa * Fenogétto ò öféuggio === Preparaçión === Pe prìmma cösa mondâ e castàgne: levâ a scòrsa estèrna con l'agiùtto de 'n cotéllo, sénsa tocâ o lùggio, ö sæ a pelétta intèrna ciù sotî e velutâ ch'a l'inghéugge o frûto. Métte e castàgne inte 'na pignàtta d'ægoa fréida, insémme a 'n masétto de [[fenogétto sarvægo]] (ò dónca de l'[[öféuggio]]) e azónze 'na préiza de sâ gròssa. Lasciâ chêuxe ciù ò mêno pe mez'ôa da quànde l'ægoa a coménsa a bogî, fìn a che e castàgne vêgnan ténie. Levâ da-o féugo e piâ do tùtto e castàgne, levàndo o lùggio ascì, tànto che són ancón câde. E piæ pêuan êse servîe da sôle, in abondànte [[læte]] fréido ò into cafè e læte. == Nòtte == <references/> == Âtri progètti == {{Cuxinn-a ligure}} [[Categorîa:Cuxìnn-a lìgure]] ptvvznzw2ptw7gkfo6mrw42g9sd7i6j 275285 275284 2026-11-05T09:06:11Z Arbenganese 12552 /* Nòtte */ +tag references spartìi 275285 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} E '''piæ''' ò '''peæ'''{{#tag:ref|Dîte ascì ''peräe'' inta [[Valàdda do Nervia|Valàdda do Nèrvia]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marino Cassini|outô2=Alberto Cane|outô3=Roberta Sala|tìtolo=Le parole della nostra infanzia - Dialettu Lisurencu|url=http://www.marinocassini.it/Oggetti%20scaricabili/ITACA.pdf|ànno=2020|çitæ=Arbisêua|léngoa=LIJ, IT|p=41}}</ref>, ''prè'' a [[Garesce|Garésce]], ''pe(r)è'' a [[Arbenga|Arbénga]], ''perè'' a-o [[Finô|Finâ]], ''přóie'' a [[Oseria|Osìlia]], ''peè'' a [[Sann-a|Savónn-a]], ''pŕoie'' a [[Giusvala|Giusvàlla]], ''prai/praie'' a-o [[Sascê]], ''přôie'' a [[Oâ]], ''přåie'' a [[Mason|Masón]], ''prè'' a [[Seravalle|Seravàlle]], ''pelâe'' a [[Borzonasca|Borzonàsca]], ''plà'' a [[Bórgo]], ''borgoei'' a [[A Spèza|Spézza]], ''bordeghi'' a [[Lerze|Lèrxi]], [[Arcoa|Àrcoa]] e [[Vessan|Vesàn]].|group=n.}} són ina preparaçión tradiçionâ da cuxìnn-a pövia e contadìnn-a a bâze de [[Castàgna|castàgne]]. L'é 'na riçètta difûza inte tànte regioìn d'[[Italia|Itàlia]] e in [[Liguria|Ligùria]] ascì, sorviatùtto inte zöne de l'entrotæra e di brìcchi. Se distìngoan da-i [[balétti]], ö sæ e castàgne che vêgnan bogîe con tùtta a scòrsa. E piæ són mensonæ inte un di ciù famôxi [[Tralalêro|tralalêri]] zenéixi, o coscì dîto "Tralalêro antîgo" (''Amiæ che piæ / Çìnque pe ‘na palànca / Són câde e bén pagæ'')<ref>Canterini Val Bisagno: [https://www.trallalero.it/songs?song_id=110 Trallalero antigo]</ref>. [[File:Piæ (castàgne).jpg|thumb|Piæ into læte|centro]] {{Çitaçión|E perè sùn pe-e mariè e rustie sùn pe-e fie e i baletti sùn pe-i matetti|Mòddo de dî [[finarìn]]}} == Riçètta == === Ingrediénti === * Castàgne frésche * Ægoa * Sâ gròssa * Fenogétto ò öféuggio === Preparaçión === Pe prìmma cösa mondâ e castàgne: levâ a scòrsa estèrna con l'agiùtto de 'n cotéllo, sénsa tocâ o lùggio, ö sæ a pelétta intèrna ciù sotî e velutâ ch'a l'inghéugge o frûto. Métte e castàgne inte 'na pignàtta d'ægoa fréida, insémme a 'n masétto de [[fenogétto sarvægo]] (ò dónca de l'[[öféuggio]]) e azónze 'na préiza de sâ gròssa. Lasciâ chêuxe ciù ò mêno pe mez'ôa da quànde l'ægoa a coménsa a bogî, fìn a che e castàgne vêgnan ténie. Levâ da-o féugo e piâ do tùtto e castàgne, levàndo o lùggio ascì, tànto che són ancón câde. E piæ pêuan êse servîe da sôle, in abondànte [[læte]] fréido ò into cafè e læte. == Nòtte == ;Nòtte a-ou tèsto <references group="n." /> ;Nòtte bibliografiche <references responsive="" /> == Âtri progètti == {{Cuxinn-a ligure}} [[Categorîa:Cuxìnn-a lìgure]] j9jvgbnnylv4jcoch5yi55216fa9tdz 275286 275285 2026-11-05T09:06:25Z Arbenganese 12552 /* Nòtte */ -u 275286 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} E '''piæ''' ò '''peæ'''{{#tag:ref|Dîte ascì ''peräe'' inta [[Valàdda do Nervia|Valàdda do Nèrvia]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marino Cassini|outô2=Alberto Cane|outô3=Roberta Sala|tìtolo=Le parole della nostra infanzia - Dialettu Lisurencu|url=http://www.marinocassini.it/Oggetti%20scaricabili/ITACA.pdf|ànno=2020|çitæ=Arbisêua|léngoa=LIJ, IT|p=41}}</ref>, ''prè'' a [[Garesce|Garésce]], ''pe(r)è'' a [[Arbenga|Arbénga]], ''perè'' a-o [[Finô|Finâ]], ''přóie'' a [[Oseria|Osìlia]], ''peè'' a [[Sann-a|Savónn-a]], ''pŕoie'' a [[Giusvala|Giusvàlla]], ''prai/praie'' a-o [[Sascê]], ''přôie'' a [[Oâ]], ''přåie'' a [[Mason|Masón]], ''prè'' a [[Seravalle|Seravàlle]], ''pelâe'' a [[Borzonasca|Borzonàsca]], ''plà'' a [[Bórgo]], ''borgoei'' a [[A Spèza|Spézza]], ''bordeghi'' a [[Lerze|Lèrxi]], [[Arcoa|Àrcoa]] e [[Vessan|Vesàn]].|group=n.}} són ina preparaçión tradiçionâ da cuxìnn-a pövia e contadìnn-a a bâze de [[Castàgna|castàgne]]. L'é 'na riçètta difûza inte tànte regioìn d'[[Italia|Itàlia]] e in [[Liguria|Ligùria]] ascì, sorviatùtto inte zöne de l'entrotæra e di brìcchi. Se distìngoan da-i [[balétti]], ö sæ e castàgne che vêgnan bogîe con tùtta a scòrsa. E piæ són mensonæ inte un di ciù famôxi [[Tralalêro|tralalêri]] zenéixi, o coscì dîto "Tralalêro antîgo" (''Amiæ che piæ / Çìnque pe ‘na palànca / Són câde e bén pagæ'')<ref>Canterini Val Bisagno: [https://www.trallalero.it/songs?song_id=110 Trallalero antigo]</ref>. [[File:Piæ (castàgne).jpg|thumb|Piæ into læte|centro]] {{Çitaçión|E perè sùn pe-e mariè e rustie sùn pe-e fie e i baletti sùn pe-i matetti|Mòddo de dî [[finarìn]]}} == Riçètta == === Ingrediénti === * Castàgne frésche * Ægoa * Sâ gròssa * Fenogétto ò öféuggio === Preparaçión === Pe prìmma cösa mondâ e castàgne: levâ a scòrsa estèrna con l'agiùtto de 'n cotéllo, sénsa tocâ o lùggio, ö sæ a pelétta intèrna ciù sotî e velutâ ch'a l'inghéugge o frûto. Métte e castàgne inte 'na pignàtta d'ægoa fréida, insémme a 'n masétto de [[fenogétto sarvægo]] (ò dónca de l'[[öféuggio]]) e azónze 'na préiza de sâ gròssa. Lasciâ chêuxe ciù ò mêno pe mez'ôa da quànde l'ægoa a coménsa a bogî, fìn a che e castàgne vêgnan ténie. Levâ da-o féugo e piâ do tùtto e castàgne, levàndo o lùggio ascì, tànto che són ancón câde. E piæ pêuan êse servîe da sôle, in abondànte [[læte]] fréido ò into cafè e læte. == Nòtte == ;Nòtte a-o tèsto <references group="n." /> ;Nòtte bibliografiche <references responsive="" /> == Âtri progètti == {{Cuxinn-a ligure}} [[Categorîa:Cuxìnn-a lìgure]] lq5aodmxikx29r6bvis3ucjb5f0uboe 275287 275286 2026-11-05T09:09:12Z Arbenganese 12552 +funte disiuna(r)iu giüsvalìn 275287 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} E '''piæ''' ò '''peæ'''{{#tag:ref|Dîte ascì ''peräe'' inta [[Valàdda do Nervia|Valàdda do Nèrvia]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marino Cassini|outô2=Alberto Cane|outô3=Roberta Sala|tìtolo=Le parole della nostra infanzia - Dialettu Lisurencu|url=http://www.marinocassini.it/Oggetti%20scaricabili/ITACA.pdf|ànno=2020|çitæ=Arbisêua|léngoa=LIJ, IT|p=41}}</ref>, ''prè'' a [[Garesce|Garésce]], ''pe(r)è'' a [[Arbenga|Arbénga]], ''perè'' a-o [[Finô|Finâ]], ''přóie'' a [[Oseria|Osìlia]], ''peè'' a [[Sann-a|Savónn-a]], ''pŕoie'' a [[Giusvala|Giusvàlla]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baccino|tìtolo=Eŕ mé dialèt: breve dizionario di una parlata dell'area Giusvalla-Ferriera di Montenotte|url=https://www.prolocogiusvalla.it/museo-del-dialetto/dizionario/|ànno=Agósto 2022|editô=In pròpio|léngoa=PMS, LIJ, IT|p=85}}</ref>, ''prai/praie'' a-o [[Sascê]], ''přôie'' a [[Oâ]], ''přåie'' a [[Mason|Masón]], ''prè'' a [[Seravalle|Seravàlle]], ''pelâe'' a [[Borzonasca|Borzonàsca]], ''plà'' a [[Bórgo]], ''borgoei'' a [[A Spèza|Spézza]], ''bordeghi'' a [[Lerze|Lèrxi]], [[Arcoa|Àrcoa]] e [[Vessan|Vesàn]].|group=n.}} són ina preparaçión tradiçionâ da cuxìnn-a pövia e contadìnn-a a bâze de [[Castàgna|castàgne]]. L'é 'na riçètta difûza inte tànte regioìn d'[[Italia|Itàlia]] e in [[Liguria|Ligùria]] ascì, sorviatùtto inte zöne de l'entrotæra e di brìcchi. Se distìngoan da-i [[balétti]], ö sæ e castàgne che vêgnan bogîe con tùtta a scòrsa. E piæ són mensonæ inte un di ciù famôxi [[Tralalêro|tralalêri]] zenéixi, o coscì dîto "Tralalêro antîgo" (''Amiæ che piæ / Çìnque pe ‘na palànca / Són câde e bén pagæ'')<ref>Canterini Val Bisagno: [https://www.trallalero.it/songs?song_id=110 Trallalero antigo]</ref>. [[File:Piæ (castàgne).jpg|thumb|Piæ into læte|centro]] {{Çitaçión|E perè sùn pe-e mariè e rustie sùn pe-e fie e i baletti sùn pe-i matetti|Mòddo de dî [[finarìn]]}} == Riçètta == === Ingrediénti === * Castàgne frésche * Ægoa * Sâ gròssa * Fenogétto ò öféuggio === Preparaçión === Pe prìmma cösa mondâ e castàgne: levâ a scòrsa estèrna con l'agiùtto de 'n cotéllo, sénsa tocâ o lùggio, ö sæ a pelétta intèrna ciù sotî e velutâ ch'a l'inghéugge o frûto. Métte e castàgne inte 'na pignàtta d'ægoa fréida, insémme a 'n masétto de [[fenogétto sarvægo]] (ò dónca de l'[[öféuggio]]) e azónze 'na préiza de sâ gròssa. Lasciâ chêuxe ciù ò mêno pe mez'ôa da quànde l'ægoa a coménsa a bogî, fìn a che e castàgne vêgnan ténie. Levâ da-o féugo e piâ do tùtto e castàgne, levàndo o lùggio ascì, tànto che són ancón câde. E piæ pêuan êse servîe da sôle, in abondànte [[læte]] fréido ò into cafè e læte. == Nòtte == ;Nòtte a-o tèsto <references group="n." /> ;Nòtte bibliografiche <references responsive="" /> == Âtri progètti == {{Cuxinn-a ligure}} [[Categorîa:Cuxìnn-a lìgure]] k7tlpglmjvdrr5hwxnxwjbsaiamdqeu 275288 275287 2026-11-05T09:34:20Z Arbenganese 12552 +disiunariu finarin 275288 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} E '''piæ''' ò '''peæ'''{{#tag:ref|Dîte ascì ''peräe'' inta [[Valàdda do Nervia|Valàdda do Nèrvia]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marino Cassini|outô2=Alberto Cane|outô3=Roberta Sala|tìtolo=Le parole della nostra infanzia - Dialettu Lisurencu|url=http://www.marinocassini.it/Oggetti%20scaricabili/ITACA.pdf|ànno=2020|çitæ=Arbisêua|léngoa=LIJ, IT|p=41}}</ref>, ''prè'' a [[Garesce|Garésce]], ''pe(r)è'' a [[Arbenga|Arbénga]], ''perè'' a-o [[Finô|Finâ]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|cid=Alonzo Bixio, 2000|p=97}}</ref>, ''přóie'' a [[Oseria|Osìlia]], ''peè'' a [[Sann-a|Savónn-a]], ''pŕoie'' a [[Giusvala|Giusvàlla]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baccino|tìtolo=Eŕ mé dialèt: breve dizionario di una parlata dell'area Giusvalla-Ferriera di Montenotte|url=https://www.prolocogiusvalla.it/museo-del-dialetto/dizionario/|ànno=Agósto 2022|editô=In pròpio|léngoa=PMS, LIJ, IT|p=85}}</ref>, ''prai/praie'' a-o [[Sascê]], ''přôie'' a [[Oâ]], ''přåie'' a [[Mason|Masón]], ''prè'' a [[Seravalle|Seravàlle]], ''pelâe'' a [[Borzonasca|Borzonàsca]], ''plà'' a [[Bórgo]], ''borgoei'' a [[A Spèza|Spézza]], ''bordeghi'' a [[Lerze|Lèrxi]], [[Arcoa|Àrcoa]] e [[Vessan|Vesàn]].|group=n.}} són ina preparaçión tradiçionâ da cuxìnn-a pövia e contadìnn-a a bâze de [[Castàgna|castàgne]]. L'é 'na riçètta difûza inte tànte regioìn d'[[Italia|Itàlia]] e in [[Liguria|Ligùria]] ascì, sorviatùtto inte zöne de l'entrotæra e di brìcchi. Se distìngoan da-i [[balétti]], ö sæ e castàgne che vêgnan bogîe con tùtta a scòrsa. E piæ són mensonæ inte un di ciù famôxi [[Tralalêro|tralalêri]] zenéixi, o coscì dîto "Tralalêro antîgo" (''Amiæ che piæ / Çìnque pe ‘na palànca / Són câde e bén pagæ'')<ref>Canterini Val Bisagno: [https://www.trallalero.it/songs?song_id=110 Trallalero antigo]</ref>. [[File:Piæ (castàgne).jpg|thumb|Piæ into læte|centro]] {{Çitaçión|E perè sùn pe-e mariè e rustie sùn pe-e fie e i baletti sùn pe-i matetti|Mòddo de dî [[finarìn]]}} == Riçètta == === Ingrediénti === * Castàgne frésche * Ægoa * Sâ gròssa * Fenogétto ò öféuggio === Preparaçión === Pe prìmma cösa mondâ e castàgne: levâ a scòrsa estèrna con l'agiùtto de 'n cotéllo, sénsa tocâ o lùggio, ö sæ a pelétta intèrna ciù sotî e velutâ ch'a l'inghéugge o frûto. Métte e castàgne inte 'na pignàtta d'ægoa fréida, insémme a 'n masétto de [[fenogétto sarvægo]] (ò dónca de l'[[öféuggio]]) e azónze 'na préiza de sâ gròssa. Lasciâ chêuxe ciù ò mêno pe mez'ôa da quànde l'ægoa a coménsa a bogî, fìn a che e castàgne vêgnan ténie. Levâ da-o féugo e piâ do tùtto e castàgne, levàndo o lùggio ascì, tànto che són ancón câde. E piæ pêuan êse servîe da sôle, in abondànte [[læte]] fréido ò into cafè e læte. == Nòtte == ;Nòtte a-o tèsto <references group="n." /> ;Nòtte bibliografiche <references responsive="" /> == Âtri progètti == {{Cuxinn-a ligure}} [[Categorîa:Cuxìnn-a lìgure]] jl6se5op5zi767ephuacodrsfrjtzyf 275289 275288 2026-11-05T09:57:36Z Arbenganese 12552 +ulmioscu 275289 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} E '''piæ''' ò '''peæ'''{{#tag:ref|Dîte ascì ''peräe'' inta [[Valàdda do Nervia|Valàdda do Nèrvia]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marino Cassini|outô2=Alberto Cane|outô3=Roberta Sala|tìtolo=Le parole della nostra infanzia - Dialettu Lisurencu|url=http://www.marinocassini.it/Oggetti%20scaricabili/ITACA.pdf|ànno=2020|çitæ=Arbisêua|léngoa=LIJ, IT|p=41}}</ref>, ''prè'' a [[Garesce|Garésce]], ''pròi'' a [[Ulmea|Ormêa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>, ''pe(r)è'' a [[Arbenga|Arbénga]], ''perè'' a-o [[Finô|Finâ]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|cid=Alonzo Bixio, 2000|p=97}}</ref>, ''přóie'' a [[Oseria|Osìlia]], ''peè'' a [[Sann-a|Savónn-a]], ''pŕoie'' a [[Giusvala|Giusvàlla]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baccino|tìtolo=Eŕ mé dialèt: breve dizionario di una parlata dell'area Giusvalla-Ferriera di Montenotte|url=https://www.prolocogiusvalla.it/museo-del-dialetto/dizionario/|ànno=Agósto 2022|editô=In pròpio|léngoa=PMS, LIJ, IT|p=85}}</ref>, ''prai/praie'' a-o [[Sascê]], ''přôie'' a [[Oâ]], ''přåie'' a [[Mason|Masón]], ''prè'' a [[Seravalle|Seravàlle]], ''pelâe'' a [[Borzonasca|Borzonàsca]], ''plà'' a [[Bórgo]], ''borgoei'' a [[A Spèza|Spézza]], ''bordeghi'' a [[Lerze|Lèrxi]], [[Arcoa|Àrcoa]] e [[Vessan|Vesàn]].|group=n.}} són ina preparaçión tradiçionâ da cuxìnn-a pövia e contadìnn-a a bâze de [[Castàgna|castàgne]]. L'é 'na riçètta difûza inte tànte regioìn d'[[Italia|Itàlia]] e in [[Liguria|Ligùria]] ascì, sorviatùtto inte zöne de l'entrotæra e di brìcchi. Se distìngoan da-i [[balétti]], ö sæ e castàgne che vêgnan bogîe con tùtta a scòrsa. E piæ són mensonæ inte un di ciù famôxi [[Tralalêro|tralalêri]] zenéixi, o coscì dîto "Tralalêro antîgo" (''Amiæ che piæ / Çìnque pe ‘na palànca / Són câde e bén pagæ'')<ref>Canterini Val Bisagno: [https://www.trallalero.it/songs?song_id=110 Trallalero antigo]</ref>. [[File:Piæ (castàgne).jpg|thumb|Piæ into læte|centro]] {{Çitaçión|E perè sùn pe-e mariè e rustie sùn pe-e fie e i baletti sùn pe-i matetti|Mòddo de dî [[finarìn]]}} == Riçètta == === Ingrediénti === * Castàgne frésche * Ægoa * Sâ gròssa * Fenogétto ò öféuggio === Preparaçión === Pe prìmma cösa mondâ e castàgne: levâ a scòrsa estèrna con l'agiùtto de 'n cotéllo, sénsa tocâ o lùggio, ö sæ a pelétta intèrna ciù sotî e velutâ ch'a l'inghéugge o frûto. Métte e castàgne inte 'na pignàtta d'ægoa fréida, insémme a 'n masétto de [[fenogétto sarvægo]] (ò dónca de l'[[öféuggio]]) e azónze 'na préiza de sâ gròssa. Lasciâ chêuxe ciù ò mêno pe mez'ôa da quànde l'ægoa a coménsa a bogî, fìn a che e castàgne vêgnan ténie. Levâ da-o féugo e piâ do tùtto e castàgne, levàndo o lùggio ascì, tànto che són ancón câde. E piæ pêuan êse servîe da sôle, in abondànte [[læte]] fréido ò into cafè e læte. == Nòtte == ;Nòtte a-o tèsto <references group="n." /> ;Nòtte bibliografiche <references responsive="" /> == Âtri progètti == {{Cuxinn-a ligure}} [[Categorîa:Cuxìnn-a lìgure]] mlpiqbdejtaajr7kk3ksxy5g5ky5uch 0 33381 275278 275268 2026-11-04T17:57:33Z N.Longo 12052 + tl, revfix 275278 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Divisione amministrativa |Nome = Bösanæo |Panorama = Panorama Bolzaneto.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panoràmma de Bösanæo</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |Tipo = ecs comùn, quartê |Divisione amm grado 1 = Ligùria |Divisione amm grado 2 = Zêna |Divisione amm grado 3 = Zêna |Data soppressione = 1926 |Abitanti = 13293 |Aggiornamento abitanti = 2022 |Raggruppamento = [[Muniçìppi de Zêna|Muniçìpio V Valàdda do Ponçéivia]] |Mappa = municipi di Genova.png |Didascalia mappa = Màppa di [[muniçìppi de Zêna]] }} '''Bösanæo''' (prononçiòu {{IPA|[bɔːsaˈnɛːu]|lij}}, ò '''Borsanæo'''<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Dizionario moderno genovese-italiano e italiano-genovese|ànno=1910|editô=Forni|çitæ=Zêna|léngoa=LIJ, IT|outô=Gaetano Frisoni}}</ref>, ''Bolzaneto'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) o l'é un quartê de [[Zena|Zêna]] inta [[Valadda do Ponçeivia|Valàdda do Ponçéivia]], tra i quartê de [[Rîeu]] a-o sùd e [[Pontedêximo]] a-o nòrd e o confìnn-a co-i comùn de [[Çiannexi|Çiânexi]] a nòrd-òvest e [[A Særa]] e [[Sant'Orçeise|Sant'Orçéize]] a nòrd-est. O teritöio da vêgia circoscriçión o confìnn-a ascì, a ponénte, lóngo e crésta de montàgne, con [[Sestri Ponente|Séstri Ponénte]], ma no gh'é de stràdde dirètte de conesción. Bösanæo l'é stæto un comùn outònomo da-o [[1854]] a-o [[1926]] (e da-o [[1797]], quànde a sêde muniçipâ a l'êa inta fraçión de Brazî). A vêgia circonscriçión de Bösanæo o fa pàrte do [[Muniçìppi de Zêna|Muniçìpio V da Valàdda do Ponçéivia]] asémme a Rîeu e Pontedêximo e o conprénde e unitæ urbànn-e "Bösanæo" e "Méurgo", che insémme gh'àn 'na popolaçión de 13.293 abitànti (dæti agiornæ a-i 31 de dexénbre do 2022).<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Notiziario statistico|url=http://statistica.comune.genova.it/pubblicazioni/download/not_stat/notiziario%20anno%202022/Notiziario%204-2022.pdf|ànno=2022|editô=Comune di Genova|léngoa=IT}}</ref> == Giögrafîa == O teritöio do vêgio comùn de Bösanæo o s'esténde in scê dôe bànde do [[Torénte Ponçéivia|Ponçéivia]]. O çéntro prinçipâ (Bösanæo) o l'é colocòu a-a mancìnn-a do sciùmme, lóngo a vêgia stràdda do stâto 35 di Zôvi. E dôe unitæ urbànn-e che fórman a circonscriçión conpréndan e fraçioìn de [[Braxî (Zêna)|Brazî]], [[Cremén]] e [[Zemignàn]], in scê colìnn-e in sciâ bànda mancìnn-a da Valàdda do Ponçéivia, [[Mùrta (Zêna)|Mùrta]], ascì in scê colìnn-e ma in sciâ bànda drîta, [[Méurgo]] e [[Morigàllo]] a-a confloénsa di sciùmmi Sécca e [[Torénte Ponçéivia|Ponçéivia]]. O paizàggio do Valàdda do Ponçéivia derê a Bösanæo, in sciâ bànda mancìnn-a da valàdda, o l'é caraterizòu da-a prezénsa di [[Fòrte Diamànte|fòrti Diamànte]] e [[Fòrte Fræ Minô|Fræ Minô]], che fàn pàrte de antîghe [[Fòrti de Zêna|fortificaçioìn de Zêna]]. In sciâ banda drîta do Ponçéivia, in sciô [[Mónte Fighêugna]] (804 mêtri), s'atrêuva o [[Santoâio da Nòstra Scignôa da Goârdia (Çiânexi)|santoâio da Nòstra Scignôa da Goârdia]], da-o quæ se peu godî de 'na vista in scê l'intrêga valàdda. O santoâio, colocòu into comùn de [[Çiannexi|Çiânexi]], o se peu razónze pe mêzo da stràdda provinsâ 52, ch'a coménsa a Bösanæo. == Òrigine do nómme == O nómme Bösanæo o ne vêgne de l'antîga paròlla zenéize ''bossonea'', ch'a l'indicâva un pòsto dónde crescéiva de ràmme ò de ciànte co-e spìnn-e.<ref name="fuori_mura">{{Çitta lìbbro|tìtolo=Genova fuori le mura|ànno=2006|editô=Fratelli Frilli|ISBN=8875631972|léngoa=IT|outô=Corinna Praga}}</ref> Segóndo o [[Gaitàn Poggi]] (1856-1919), ch'o l'êa consegê pe-e Bèlle Àrte do Comùn de Zêna, Bösanæo o voéiva dî "a cà do pastô" (Àtti da Soçietæ Lìgure de Stöia Pàtria, vol. XXX). == Nòtte == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Quartê de Zêna]] izcn69e3oq2oxbgfjs6hoigvrqriiqc 0 33382 275272 2026-11-04T17:29:00Z N.Longo 12052 + rdr 275272 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[U(r)iva]] lwjo2mywmc7zxhobkhpbeb17m5q1waa 0 33383 275273 2026-11-04T17:29:04Z N.Longo 12052 + rdr 275273 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[U(r)iva]] lwjo2mywmc7zxhobkhpbeb17m5q1waa 0 33384 275280 2026-11-04T18:30:49Z N.Longo 12052 + rdr 275280 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[San Pê d'Ænn-a]] rftwnfp4ol7rjiqvxnktu8n6gc8ipnx