Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 24380 275298 245642 2026-11-06T09:29:58Z Luensu1959 1211 nomme locale 275298 wikitext text/x-wiki '''Albaredo Arnaboldi''' (''Albared'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Pavia]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Albaredo Arnaboldi |Panorama = Campospinoso Albaredo (PV) - frazione Baselica - chiesa di San Giovanni Battista - scorcio.jpg |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Pavia |Amministratore locale = Francesco Preda |Partito = lìsta cìvica |Data elezione = 8-6-2009 |Abitanti = {{Wikidata|P1082}} |Divisioni confinanti = [[Barbianello]], [[Belgioioso]], [[Broni]], [[Campospinoso]], [[Casanova Lonati]], [[Linarolo]], [[Mezzanino (Italia)|Mezzanino]], [[San Cipriano Po]] |Nome abitanti = (it) ''Albaredesi'' |Patrono = Sàn Drîa apòstolo |Festivo = 30 novénbre |Mappa = Map_of_comune_of_Albaredo_Arnaboldi_(province_of_Pavia,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Albaredo Arnaboldi inta provìnsa de Pavîa. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === [[Immaggine:Campospinoso Albaredo (PV) - frazione Baselica - chiesa di San Giovanni Battista - facciata.jpg|thumb|200px|Albaredo Arnaboldi, gêxa de San Zane Batìsta|centro]] === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Pavia}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Pavia]] het7ri9466nzdxh6xibs3oo5ljnrtz5 0 24381 275299 214023 2026-11-06T09:30:53Z Luensu1959 1211 nomme locale 275299 wikitext text/x-wiki '''Albonese''' (''Albunes'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Pavia]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Albonese |Panorama = Albonese_parrocchiale.jpg |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Pavia |Amministratore locale = Andrea Bazzano |Partito = lìsta cìvica |Data elezione = 25-5-2014 |Abitanti = {{Wikidata|P1082}} |Divisioni confinanti = [[Borgolavezzaro]] (NO), [[Cilavegna]], [[Mortara]], [[Nicorvo]], [[Parona]] |Nome abitanti = (it) ''Albonesini'' |Patrono = Sànta Màia e Sàn Pòulo |Festivo = segónda doménega de seténbre |Mappa = Map_of_comune_of_Albonese_(province_of_Pavia,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Albonese inta provìnsa de Pavîa. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Pavia}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Pavia]] 1ab0x9zcxeqi3zbm5876f9sl26pog3p 0 24382 275300 214025 2026-11-06T09:31:53Z Luensu1959 1211 nomme locale 275300 wikitext text/x-wiki '''Albuzzano''' (''Albüssan'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Pavia]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Albuzzano |Panorama = |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Pavia |Amministratore locale = Marco Tombola |Partito = lìsta cìvica |Data elezione = 25-5-2014 |Abitanti = {{Wikidata|P1082}} |Divisioni confinanti = [[Belgioioso]], [[Cura Carpignano]], [[Filighera]], [[Linarolo]], [[Valle Salimbene]], Vistarino]] |Nome abitanti = (it) ''Albuzzanini'' |Patrono = Asonçión de Màia |Festivo = 15 agósto |Mappa = Map_of_comune_of_Albuzzano_(province_of_Pavia,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Albuzzano inta provìnsa de Pavîa. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === [[Immaggine:Stazione-Albuzzano-1-.jpg|thumb|250px|Albuzzano - staçion|centro]] == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Pavia}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Pavia]] 5o9ny1eetkrb06hw071cku1qadv7t9m 0 28015 275297 275282 2026-11-06T09:28:35Z Luensu1959 1211 detaggio 275297 wikitext text/x-wiki '''Alesso Baldovinetti''' ([[Firense]], [[14 òtôbre]] [[1425]] - Firénse, [[29 agosto]] [[1499]]) o l'é stæto 'n [[pittô]] italian de schêua fiorentìnn-a. [[Immaggine:Alesso Baldovinetti.jpg|thumb|150px|''Alesso Baldovinetti'', ràmmo de G, B. Cecchi, 1769 <ref>''Serie degli uomini i più illustri nella pittura, scultura, e architettura''.</ref>]] == Vìtta == {{...}} {{clear}} == Galerîa de òpere == <gallery widths="200" heights="200" mode="packed" caption="".> File:Alesso baldovinetti, natività e annuncio i pastori, 1460, 01.jpg|''Nativitæ e anunçio a-i pastoî'', afrésco, 1463 (Ciostrìn di Vôti da Baxìlica da Ss. Nonçiâ - Firense) Baldovinetti madonna-bamb-e-santi 1890-487.jpeg|''A pàla de Cafaggiolo'', 1453 ca., ([[Uffizi]]) Vierge en adoration.jpg|''Madònna in adoraçión'' (Museo Grobet-Labadié - [[Marseggia]]) </gallery> == Nòtte == <references /> {{S}} {{clear}} == Âtri progètti == {{interprogetto}} {{Pittûa (àrte)}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Pitoî italién|Baldovinetti]] [[Categorîa:Pitoî do Rinascimento|Baldovinetti]]‎ n30vm0ggaufdwk3a9z2z988zeh3191n 2 28917 275296 264002 2026-11-05T22:01:28Z Arbenganese 12552 /* In muzàicu pe Cravaüna */ + 275296 wikitext text/x-wiki ==''A Cêve''== {{Véddi ascì|Utente:Arbenganese/Futugrafìe/A Cêve|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaju}} ==''A(r)asce''== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Arasce (Cartellu in lengua ligüre).jpg|U cartellu stradale in ligü(r)e A(r)ascìn a Möiu </gallery> === <kbd>Sant'Anna ai Munti</kbd> === <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> Immaggine:Gêxa de Sant'Anna ai Munti (Aràsce)-Vìsta 01.jpg|Gêxa de Sant'Anna ai Munti (A(r)asce), Vìsta (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Anna ai Munti (Aràsce)-Vìsta 02.jpg|Gêxa de Sant'Anna ai Munti (A(r)asce), Vìsta (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Anna ai Munti (Aràsce)-Vìsta 03.jpg|Gêxa de Sant'Anna ai Munti (A(r)asce), Vìsta (3) Immaggine:Gêxa de Sant'Anna ai Munti (Aràsce)-Vìsta 04.jpg|Gêxa de Sant'Anna ai Munti (A(r)asce), Vìsta (4) Immaggine:Gêxa de Sant'Anna ai Munti (Aràsce)-Vìsta 05.jpg|Gêxa de Sant'Anna ai Munti (A(r)asce), Vìsta (5) Immaggine:Gêxa de Sant'Anna ai Munti (Aràsce)-Vìsta 06.jpg|Gêxa de Sant'Anna ai Munti (A(r)asce), Vìsta (6) Immaggine:Gêxa de Sant'Anna ai Munti (Aràsce)-Vìsta 07.jpg|Gêxa de Sant'Anna ai Munti (A(r)asce), Vìsta (7) Immaggine:Gêxa de Sant'Anna ai Munti (Aràsce)-Vìsta 19.jpg|Gêxa de Sant'Anna ai Munti (A(r)asce), Vìsta (8) Immaggine:Gêxa de Sant'Anna ai Munti (Aràsce)-Vìsta 20.jpg|Gêxa de Sant'Anna ai Munti (A(r)asce), Vìsta (9) Immaggine:Gêxa de Sant'Anna ai Munti (Aràsce)-Vìsta 08.jpg|Gêxa de Sant'Anna ai Munti (A(r)asce), Vìsta (10) Immaggine:Gêxa de Sant'Anna ai Munti (Aràsce)-Vìsta 09.jpg|Gêxa de Sant'Anna ai Munti (A(r)asce), Vìsta (11) Immaggine:Gêxa de Sant'Anna ai Munti (Aràsce)-Vìsta 10.jpg|Gêxa de Sant'Anna ai Munti (A(r)asce), Vìsta (12) Immaggine:Gêxa de Sant'Anna ai Munti (Aràsce)-Vìsta 11.jpg|Gêxa de Sant'Anna ai Munti (A(r)asce), Vìsta (13) Immaggine:Gêxa de Sant'Anna ai Munti (Aràsce)-Vìsta 12.jpg|Gêxa de Sant'Anna ai Munti (A(r)asce), Vìsta (14) Immaggine:Gêxa de Sant'Anna ai Munti (Aràsce)-Vìsta 13.jpg|Gêxa de Sant'Anna ai Munti (A(r)asce), Vìsta (15) Immaggine:Gêxa de Sant'Anna ai Munti (Aràsce)-Vìsta 14.jpg|Gêxa de Sant'Anna ai Munti (A(r)asce), Vìsta (16) Immaggine:Gêxa de Sant'Anna ai Munti (Aràsce)-Vìsta 15.jpg|Gêxa de Sant'Anna ai Munti (A(r)asce), Vìsta (17) Immaggine:Gêxa de Sant'Anna ai Munti (Aràsce)-Vìsta 16.jpg|Gêxa de Sant'Anna ai Munti (A(r)asce), Vìsta (18) Immaggine:Gêxa de Sant'Anna ai Munti (Aràsce)-Vìsta 18.jpg|Gêxa de Sant'Anna ai Munti (A(r)asce), Vìsta (19) Immaggine:Gêxa de Sant'Anna ai Munti (Aràsce)-Pòrte 01.jpg|Gêxa de Sant'Anna ai Munti (A(r)asce), Pòrte (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Anna ai Munti (Aràsce)-Pòrte 02.jpg|Gêxa de Sant'Anna ai Munti (A(r)asce), Pòrte (2) </gallery> === <kbd>Santa Cruxe</kbd> === <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Gêxa de Santa Cruxe (Aràsce)-Vìsta 01.jpg|Gêxa de Santa Cruxe (A(r)asce), Vìsta File:Gêxa de Santa Cruxe (Aràsce)-Vìsta 02.jpg|Gêxa de Santa Cruxe (A(r)asce), Vìsta File:Gêxa de Santa Cruxe (Aràsce)-Vìsta 03.jpg|Gêxa de Santa Cruxe (A(r)asce), Vìsta File:Gêxa de Santa Cruxe (Aràsce)-Vìsta 04.jpg|Gêxa de Santa Cruxe (A(r)asce), Vìsta File:Gêxa de Santa Cruxe (Aràsce)-Vìsta 05.jpg|Gêxa de Santa Cruxe (A(r)asce), Vìsta File:Gêxa de Santa Cruxe (Aràsce)-Vìsta 06.jpg|Gêxa de Santa Cruxe (A(r)asce), Vìsta File:Gêxa de Santa Cruxe (Aràsce)-Vìsta 07.jpg|Gêxa de Santa Cruxe (A(r)asce), Vìsta File:Gêxa de Santa Cruxe (Aràsce)-Vìsta 08.jpg|Gêxa de Santa Cruxe (A(r)asce), Vìsta </gallery> ===<kbd>Madònna da Guardia</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Santuâiu da Madònna da Guardia (Aràsce)-De föa 01.jpg|Santuâiu da Madònna da Guardia (A(r)asce), de föa File:Santuâiu da Madònna da Guardia (Aràsce)-De föa 02.jpg|Santuâiu da Madònna da Guardia (A(r)asce), de föa File:Santuâiu da Madònna da Guardia (Aràsce)-De föa 03.jpg|Santuâiu da Madònna da Guardia (A(r)asce), de föa File:Santuâiu da Madònna da Guardia (Aràsce)-De föa 07.jpg|Santuâiu da Madònna da Guardia (A(r)asce), de föa File:Santuâiu_da_Madònna_da_Guardia_(Aràsce)-De_föa_04.jpg|Santuâiu da Madònna da Guardia (A(r)asce), de föa File:Santuâiu_da_Madònna_da_Guardia_(Aràsce)-De_föa_05.jpg|Santuâiu da Madònna da Guardia (A(r)asce), de föa File:Santuâiu_da_Madònna_da_Guardia_(Aràsce)-De_föa_06.jpg|Santuâiu da Madònna da Guardia (A(r)asce), de föa File:Santuâiu da Madònna da Guardia (Aràsce)-De drentu 01.jpg|Santuâiu da Madònna da Guardia (A(r)asce), u de drentu File:Santuâiu da Madònna da Guardia (Aràsce)-De drentu 02.jpg|Santuâiu da Madònna da Guardia (A(r)asce), u de drentu </gallery> ==''Arbenga''== {{Véddi ascì|Utente:Arbenganese/Futugrafìe/Arbenga|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaju}} ==''Armu''== {{Véddi ascì|Utente:Arbenganese/Futugrafìe/Armu|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaju}} ==''A Prìa''== {{Véddi ascì|Utente:Arbenganese/Futugrafìe/A Prìa|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaju}} ==''Arnascu''== {{Véddi ascì|Utente:Arbenganese/Futugrafìe/Arnascu|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaju}} ==''Autu''== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Burgu de Àutu.jpg|U burgu de Àutu File:Comune di Alto.jpg|U cumün dau castellu File:Àutu Panuàmma.jpg|Àtra vista du sentru Immaggine:Gròtta dedicà aa Madonna (Àutu).jpg|A gròtta dedicâ aa Madònna Immaggine:A lugétta (Àutu).jpg|A lugétta intu sentru du paìse </gallery> ===<kbd>U Mégu</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> Immagine:Case Fontane.jpg|E Ca' Funtàne File:Ciassa de San Michê (Àutu).jpg|Lapide dedicâ a [[Felixe Casciùn|U Mégu]] File:Targhe Commemorative Alto.jpg|E tàrghe pé a cumemurasiùn di caütti File:Vìa Scigùa u Véntu.jpg|Via Scigù(r)a u Véntu </gallery> ===<kbd>U castéllu</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> Immaggine:Castéllu de Àutu (CN) 01.jpg|U Castellu de Àutu da l'intrà Immaggine:Castéllu de Àutu (CN) 02.jpg|Àtra vista du Castellu de Àutu </gallery> ===<kbd>Gêxa de San Michê</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Gêxa de San Michê (Àutu)-Faciâ.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), A Faciâ File:Gêxa de San Michê (Àutu)-Internu.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), Internu File:Gêxa de San Michê (Àutu)-V Stasiun da Via Crûci.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), V Stasiun da Via Crûci File:Gêxa de San Michê (Àutu)-Vôta afrescâ surva a l'òrganu.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), Vôta afrescâ surva a l'òrganu File:Gêxa de San Michê (Àutu)-III Stasiun da Via Crûci.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), III Stasiun da Via Crûci File:Gêxa de San Michê (Àutu)-VII Stasiun da Via Crûci.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), VII Stasiun da Via Crûci File:Gêxa de San Michê (Àutu)-VIII Stasiun da Via Crûci.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), VIII Stasiun da Via Crûci File:Gêxa de San Michê (Àutu)-IX Stasiun da Via Crûci.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), IX Stasiun da Via Crûci File:Gêxa de San Michê (Àutu)-X Stasiun da Via Crûci.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), X Stasiun da Via Crûci File:Gêxa de San Michê (Àutu)-Atâ dedicàu aa Vergine Ma(r)ia.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), Atâ dedicàu aa Vergine Ma(r)ia File:Gêxa de San Michê (Àutu)-Afreschi in scia vôta.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), afreschi in scia vôta File:Gêxa de San Michê (Àutu)-Primmu atâ leterâle in scia drìccia da l'ingressu, cun dipintu.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), Primmu atâ leterâle in scia drìccia da l'ingressu, cun dipintu File:Gêxa de San Michê (Àutu)-Funte bateximâle.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), Funte bateximâle File:Gêxa de San Michê (Àutu)-Atâ laterâle dedicàu au Sacru Cö.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), Atâ laterâle dedicàu au Sacru Cö File:Gêxa de San Michê (Àutu)-Stàttua da Madonna cu-u Bambin.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), Stàttua da Madonna cu-u Bambin File:Gêxa de San Michê (Àutu)-Atâ laterâle cun dipintu da depusisiun de Cristu daa crùxe.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), Atâ laterâle cun dipintu da depusisiun de Cristu daa crùxe File:Gêxa de San Michê (Àutu)-Stàttua de San Michê.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), Stàttua de San Michê File:Gêxa de San Michê (Àutu)-Atâ laterâle de lérca, dedicàu aa Madònna du Rusàiu.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), Atâ laterâle de lérca, dedicàu aa Madònna du Rusàiu File:Gêxa de San Michê (Àutu)-Ciclu di afreschi di quattru Vangelisti, San Zànne e San Luca 01.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), I quattru Vangelisti, San Zànne e San Luca File:Gêxa de San Michê (Àutu)-Ciclu di afreschi di quattru Vangelisti, San Zànne e San Luca 02.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), I quattru Vangelisti, San Zànne e San Luca File:Gêxa de San Michê (Àutu)-Afreschi in scia cuntrufaciâ e lünetta.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), Afreschi in scia cuntrufaciâ e lünetta File:Gêxa de San Michê (Àutu)-Stàttua da Madonna.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), Stàttua da Madonna File:Gêxa de San Michê (Àutu)-Crùxe de légnu.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), Crùxe de légnu File:Gêxa de San Michê (Àutu)-Ciclu di afreschi di quattru Vangelisti, San Mattê e San Marcu 01.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), I quattru Vangelisti, San Mattê e San Marcu File:Gêxa de San Michê (Àutu)-Atâ dedicàu a San Giüxeppe.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), Atâ dedicàu a San Giüxeppe File:Gêxa de San Michê (Àutu)-Ciclu di afreschi di quattru Vangelisti, San Mattê e San Marcu 02.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), I quattru Vangelisti, San Mattê e San Marcu File:Gêxa de San Michê (Àutu)-III Stasiun da Via Crûci.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), III Stasiun da Via Crûci File:Gêxa de San Michê (Àutu)-Afreschi in scia vôta versu a cuntrufaciâ.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), Afreschi in scia vôta versu a cuntrufaciâ File:Gêxa de San Michê (Àutu)-Atâ laterâle dedicàu au Sacru Cö 02.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), Atâ laterâle dedicàu au Sacru Cö File:Gêxa de San Michê (Àutu)-Afreschi de San Felìppu e San Giacumu Mazû.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), Afreschi de San Felìppu e San Giacumu Mazû File:Gêxa de San Michê (Àutu)-VI Stasiun da Via Crûci.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), VI Stasiun da Via Crûci File:Gêxa de San Michê (Àutu)-Atâ mazû.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), Atâ mazû File:Gêxa de San Michê (Àutu)-V Stasiun da Via Crûci 02.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), V Stasiun da Via Crûci File:Gêxa de San Michê (Àutu)-IV Stasiun da Via Crûci.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), IV Stasiun da Via Crûci File:Gêxa de San Michê (Àutu)-Afrescu de San Giacumu Mazû e de Sant'Andrìa.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), Afrescu de San Giacumu Mazû e de Sant'Andrìa File:Gêxa de San Michê (Àutu)-Afrescu de San Pe(r)u.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), Afrescu de San Pe(r)u File:Gêxa de San Michê (Àutu)-Afrescu de San Paulu.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), Afrescu de San Paulu File:Gêxa de San Michê (Àutu)-Atâ laterâle dedicàu aa Madònna.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), Atâ laterâle dedicàu aa Madònna File:Gêxa de San Michê (Àutu)-San Zànne u Batìsta e San Bertumê.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), San Zànne u Batìsta e San Bertumê File:Gêxa de San Michê (Àutu)-Afreschi in scia vôta de l'àula 01.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), Afreschi in scia vôta de l'àula File:Gêxa de San Michê (Àutu)-Afreschi surva a vôta de l'àula 02.jpg|Gêxa de San Michê (Àutu), Afreschi in scia vôta de l'àula </gallery> ===<kbd>San Bertumê</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:U(r)atò(r)iu de San Bertumê (Àutu)-Teitu e campanìn.jpg|U(r)atò(r)iu de San Bertumê (Àutu), Teitu e campanìn File:U(r)atò(r)iu de San Bertumê (Àutu)-Âtâ mazû 01.jpg|U(r)atò(r)iu de San Bertumê (Àutu), l'âtâ mazû File:Àutu, panu(r)àmma du paìse.jpg|Àutu, panu(r)àmma du paìse (uratòriu, paruchiàle e castê) File:U(r)atò(r)iu de San Bertumê (Àutu)-Âtâ mazû 02.jpg|U(r)atò(r)iu de San Bertumê (Àutu), l'âtâ mazû File:U(r)atò(r)iu de San Bertumê (Àutu)-Mustra in sci partigiài 01.jpg|U(r)atò(r)iu de San Bertumê (Àutu), Mustra in sci partigiài File:U(r)atò(r)iu de San Bertumê (Àutu)-Purtun.jpg|U(r)atò(r)iu de San Bertumê (Àutu), Purtun File:U(r)atò(r)iu de San Bertumê (Àutu)-Frunte.jpg|U(r)atò(r)iu de San Bertumê (Àutu), Frunte File:Àutu, panu(r)àmma du paìse da l'u(r)atò(r)iu.jpg|Àutu, panu(r)àmma du paìse da l'u(r)atò(r)iu de San Bertumê File:U(r)atò(r)iu de San Bertumê (Àutu)-Mustra in sci partigiài 02.jpg|U(r)atò(r)iu de San Bertumê (Àutu), Mustra in sci partigiài File:U(r)atò(r)iu de San Bertumê (Àutu)-Iscrisiun in latìn inta cuntrufaciâ.jpg|U(r)atò(r)iu de San Bertumê (Àutu), Iscrisiun in latìn inta cuntrufaciâ File:U(r)atò(r)iu de San Bertumê (Àutu)-Papê ch'u cunta i fàtti sücescìvi aa mòrte "du Megu".jpg|U(r)atò(r)iu de San Bertumê (Àutu), Papê ch'u cunta i fàtti sücescìvi aa mòrte "du Megu" File:U(r)atò(r)iu de San Bertumê (Àutu)-Radüni de l'asuciasiun ANPI.jpg|U(r)atò(r)iu de San Bertumê (Àutu), Radüni de l'asuciasiun ANPI </gallery> ===<kbd>A Madònna du Làgu</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> Immaggine:Santuario Madonna del Lago Alto.jpg|U Santuàiu da Madonna du Làgu, Autu Immaggine:Santuario Vecchio Madonna del Lago.jpg|U santuàiu du XVII seculu, aù scunsacràu Immaggine:Santuàiu da Madonna du Làgu (Autu).jpg|Vista fruntàle du növu santuàiu Immaggine:Laghettu da Madonna du Lagu.jpg|Vìsta du làgu versu a zòna pic-nic, in sce u sfundu in funtanìn Immaggine:Madonna du Làgu (Autu).jpg|U làghettu cun in sce u sfundu u santuàiu veiu e a vegestasiùn sircustante </gallery> ==''Barestìn''== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Barestìn-Panuràmma du Burgu e du Pözzu daa SP44 01.jpg|Panuràmma de Barestin, vista du Burgu e du Pözzu prìmma de entrâ a Bergàlla, lungu a SP44 ca(r)àndu da Veserxe File:Barestìn-Panuràmma du Burgu e du Pözzu daa SP44 02.jpg|Panuràmma de Barestin, vista du Burgu e du Pözzu da Bergàlla, lungu a SP44 ca(r)àndu da Veserxe File:Barestìn-Panuràmma du Burgu e du Pözzu daa SP44 03.jpg|Panuràmma de Barestin, vista du Burgu e du Pözzu prìmma de entrâ a Bergàlla, lungu a SP44 ca(r)àndu da Veserxe File:Barestìn-Panuràmma du Pözzu daa SP44.jpg|Panuràmma de Barestin, vista du Pözzu, daa frasiun de Cûgnu File:Cûgnu (Barestìn)-Panuràmma.jpg|Vista panuràmica da frasiun de Cûgnu, Barestin, daa stradda pruvinsale File:Bergàlla (Barestìn)-Panuràmma.jpg|Vista panuràmica da frasiun de Bergàlla, Barestin, daa stradda pruvinsale </gallery> ===<kbd>Sant'Andrìa (U Pözzu)</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-Stàttua de San Giüxeppe cu-u Bambìn.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn), Stàttua de San Giüxeppe cu-u Bambìn File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-Vista da parte de drìta de l'aula.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn), Vista da parte de drìta de l'aula File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-Atâ de lérca, dipintu.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn), Atâ de lérca, dipintu File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-Futugrafìa in scia bachêca.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn), Futugrafìa in scia bachêca File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-Sufìttu.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn), Sufìttu File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-Madunétta.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn), Madunétta File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-IV Stasiun da Via Crûci.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn), IV Stasiun da Via Crûci File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-V Stasiun da Via Crûci.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn), V Stasiun da Via Crûci File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-VI Stasiun da Via Crûci.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn), VI Stasiun da Via Crûci File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-VII Stasiun da Via Crûci.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn), VII Stasiun da Via Crûci File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-XII Stasiun da Via Crûci.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn), XII Stasiun da Via Crûci File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-Dipintu da Madònna cu-u Bambìn.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn), Dipintu da Madònna cu-u Bambìn File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-Stendardu de l'asuciasiun Amixi du Munte Crùxe.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn), Stendardu de l'asuciasiun Amixi du Munte Crùxe File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-Dipìntu, parte de surva du pürpitu e Stasiun I e II da Via Crûci.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn), Dipìntu, parte de surva du pürpitu e Stasiun I e II da Via Crûci File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-II Stasiun da Via Crûci.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn), II Stasiun da Via Crûci File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-III Stasiun da Via Crûci.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn) III Stasiun da Via Crûci File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-Stàttua da Madonna cu-u Bambìn.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn), Stàttua da Madonna cu-u Bambìn File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-Atâ mazû.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn), Atâ mazû File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-I Stasiun da Via Crûci.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn), I Stasiun da Via Crûci File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-Pürpitu.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn), u Pürpitu File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-Pìlla de l'aiva benedìa.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn), Pìlla de l'aiva benedìa File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-Òrganu.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn), Òrganu File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-VIII Stasiun da Via Crûci.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn), VIII Stasiun da Via Crûci File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-IX Stasiun da Via Crûci.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn), IX Stasiun da Via Crûci File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-Stendardu da prucesciun.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn), Stendardu da prucesciun File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-Atâ laterâle de drìta cu-e relìquie.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn), Atâ laterâle de drìta cu-e relìquie File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-Vista de l'àula.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn), Vista de l'àula File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-Vista da parte de lérca de l'aula.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn), Vista da parte de lérca de l'aula File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-Tàrga au prevòstu Luigi Vatterone.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn), Tàrga au prevòstu Luigi Vatterone File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-Funte bateximâle.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn), Funte bateximâle File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-X Stasiun da Via Crûci.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn), X Stasiun da Via Crûci File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-XI Stasiun da Via Crûci.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn), XI Stasiun da Via Crûci File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-Stàttua di Gesù Bambìn de Prâga.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn), Stàttua di Gesù Bambìn de Prâga File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-Esternu.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn), vista de l'estèrnu, dau ciassâ File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-Purtale.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn), purtâle de ingressu File:Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-Faciâ.jpg|Gêxa de Sant'Andrìa, inta frasiun du Pözzu, Barestìn, Faciâ </gallery> ===<kbd>San Carlu (U Burgu)</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Uatòiu de San Carlu (U Burgu, Barestìn) 01.jpg|Uatòiu de San Carlu (U Burgu, Barestìn), vista esterna File:Uatòiu de San Carlu (U Burgu, Barestìn) 02.jpg|Uatòiu de San Carlu (U Burgu, Barestìn), vista esterna File:Uratòriu de San Carlu (U Burgu, Barestìn)-Aula 01.jpg|Uatòiu de San Carlu (U Burgu, Barestìn), vista interna, aula File:Uratòriu de San Carlu (U Burgu, Barestìn)-Aula 02.jpg|Uatòiu de San Carlu (U Burgu, Barestìn), vista interna File:Uratòriu de San Carlu (U Burgu, Barestìn)-Stòria.jpg|Uatòiu de San Carlu (U Burgu, Barestìn), Stòria File:Uratòriu de San Carlu (U Burgu, Barestìn)-Vôta 01.jpg|Uatòiu de San Carlu (U Burgu, Barestìn), vista interna, a vôta File:Uratòriu de San Carlu (U Burgu, Barestìn)-Vôta 02.jpg|Uatòiu de San Carlu (U Burgu, Barestìn), vista interna, a vôta File:Uratòriu de San Carlu (U Burgu, Barestìn)-Âtâ cu'a stàttua du Sacru Cö.jpg|Uatòiu de San Carlu (U Burgu, Barestìn), Âtâ cu'a stàttua du Sacru Cö File:Uratòriu de San Carlu (U Burgu, Barestìn)-Madunetta.jpg|Uatòiu de San Carlu (U Burgu, Barestìn), Madunetta File:Uratòriu de San Carlu (U Burgu, Barestìn)-Cruxe in scia driccia.jpg|Uatòiu de San Carlu (U Burgu, Barestìn), Cruxe in scia driccia File:Uratòriu de San Carlu (U Burgu, Barestìn)-Presepiu.jpg|Uatòiu de San Carlu (U Burgu, Barestìn), Presepiu File:Uratòriu de San Carlu (U Burgu, Barestìn)-Cruxe.jpg|Uatòiu de San Carlu (U Burgu, Barestìn), cruxe de legnu in scia driccia File:Uratòriu de San Carlu (U Burgu, Barestìn)-U de föra.jpg|Uratòriu de San Carlu (U Burgu, Barestìn), U de föra File:Uratòriu de San Carlu (U Burgu, Barestìn)-Statuétta da Madònna.jpg|Uratòriu de San Carlu (U Burgu, Barestìn), Statuétta da Madònna File:Uratòriu de San Carlu (U Burgu, Barestìn)-Âtâ mazû 01.jpg|Uratòriu de San Carlu (U Burgu, Barestìn), Âtâ mazû File:Uratòriu de San Carlu (U Burgu, Barestìn)-Quadréttu de Santa Rìtta 01.jpg|Uratòriu de San Carlu (U Burgu, Barestìn), Quadréttu de Santa Rìtta File:Uratòriu de San Carlu (U Burgu, Barestìn)-Âtâ mazû 02.jpg|Uratòriu de San Carlu (U Burgu, Barestìn), Âtâ mazû File:Uratòriu de San Carlu (U Burgu, Barestìn)-Nìggia cu'a statuétta du Sacru Cö.jpg|Uratòriu de San Carlu (U Burgu, Barestìn), Nìggia cu'a statuétta du Sacru Cö File:Uratòriu de San Carlu (U Burgu, Barestìn)-Nìggia cu'a statuétta de San Giüxeppe cu'u Bambìn.jpg|Uratòriu de San Carlu (U Burgu, Barestìn), Nìggia cu'a statuétta de San Giüxeppe cu'u Bambìn File:Uratòriu de San Carlu (U Burgu, Barestìn)-Quadréttu de Santa Rìtta 02.jpg|Uratòriu de San Carlu (U Burgu, Barestìn), Quadréttu de Santa Rìtta File:Uratòriu de San Carlu (U Burgu, Barestìn)-Statuétta du Bambin.jpg|Uratòriu de San Carlu (U Burgu, Barestìn),Statuétta du Bambin File:Uratòriu de San Carlu (U Burgu, Barestìn)-Cuntrufaciâ.jpg|Uratòriu de San Carlu (U Burgu, Barestìn), Cuntrufaciâ </gallery> ===<kbd>Sant'Apulônia (Bergàlla)</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Capélla de Sant'Apulônia (Bergàlla, Barestin) 01.jpg|A Capélla de Sant'Apulônia, inta frasiun de Bergàlla, Barestin, vista esterna File:Capélla de Sant'Apulônia (Bergàlla, Barestin) 02.jpg|A Capélla de Sant'Apulônia, inta frasiun de Bergàlla, Barestin, vista esterna File:Capélla de Sant'Apulônia (Bergàlla, Barestin) 03.jpg|A Capélla de Sant'Apulônia, inta frasiun de Bergàlla, Barestin, vista esterna </gallery> ===<kbd>Sant'Antôniu (Cuneu)</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Capeletta de Sant'Antôniu (Cuneu, Barestìn) 01.jpg|Capeletta de Sant'Antôniu (Cuneu, Barestìn) File:Capeletta de Sant'Antôniu (Cuneu, Barestìn) 02.jpg|Capeletta de Sant'Antôniu (Cuneu, Barestìn) File:Capeletta de Sant'Antôniu (Cuneu, Barestìn) 03.jpg|Capeletta de Sant'Antôniu (Cuneu, Barestìn) File:Capeletta de Sant'Antôniu (Cuneu, Barestìn) 04.jpg|Capeletta de Sant'Antôniu (Cuneu, Barestìn) </gallery> ==''Briga Auta''== {{Véddi ascì|Utente:Arbenganese/Futugrafìe/Briga Auta|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaju}} ==''Bòrzi e Ve(r)éssu''== {{Véddi ascì|Utente:Arbenganese/Futugrafìe/Bòrzi e Veréssu|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaju}} ==''Casanöva''== ===<kbd>Bassanegu</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Gêxa de San Giuanni Batìsta (Bassànegu, Casanöva) 01.jpg|A faciâ da gêxa dedicâ a San Giuanni Batista, Bassanegu frasiun de Casanöva File:Gêxa de San Giuanni Batìsta (Bassànegu, Casanöva) 02.jpg|U derê da gêxa dedicâ a San Giuanni Batista (vista daa stradda), Bassanegu frasiun de Casanöva File:Gêxa de San Giuanni Batìsta (Bassànegu, Casanöva) 03.jpg|Gêxa dedicâ a San Giuanni Batista vista daa stradda, Bassanegu frasiun de Casanöva </gallery> ===<kbd>Dégna</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Dégna (Casanöva) panuràmma 01.jpg|Panuràmma da frasiun de Degna (Casanöva, SV) daa stradda pruvinsale 6 File:Dégna (Casanöva) panuràmma 02.jpg|Panuràmma da frasiun de Degna (Casanöva, SV) daa stradda pruvinsale 6 </gallery> ===<kbd>Ma(r)ému de Sutta</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Maremu de Sutta (Casanöva)-Panuràmma 01.jpg||Panuramma de Maremu de Sutta File:Maremu de Sutta (Casanöva)-Panuràmma 02.jpg|Âtru panuramma de Maremu de Sutta File:Gêxa di Santi Bastiàn e Fabiàn (Maremu de Sutta, Casanöva) 01.jpg|Gêxa di Santi Bastian e Fabian File:Gêxa di Santi Bastiàn e Fabiàn (Maremu de Sutta, Casanöva) 02.jpg|Gêxa di Santi Bastian e Fabian File:Gêxa di Santi Bastiàn e Fabiàn (Maremu de Sutta, Casanöva) 03.jpg|Gêxa di Santi Bastian e Fabian File:Gêxa di Santi Bastiàn e Fabiàn (Maremu de Sutta, Casanöva) 04.jpg|Gêxa di Santi Bastian e Fabian </gallery> ===<kbd>Marmö</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Marmö (Casanöva)-Panuràmma daa cuntrada Castelâ.jpg|Marmö, panuràmma scatâu da Castelâ File:Gêxa da Madonna du Carmine (Cuntrada Castelâ, Marmö, Casanöva) 01.jpg|Gêxa da Madonna du Carmine, Marmö File:Gêxa da Madonna du Carmine (Cuntrada Castelâ, Marmö, Casanöva) 02.jpg|Gêxa da Madonna du Carmine, Marmö, âtra vista File:Capeletta de San Pantaleu (Marmö, Casanöva).jpg|thumb|Capella de San Pantaleu, Marmö File:Cuntrada Castelâ (Marmö, Casanöva)-Caruggiu.jpg|Caruggiu inta burgâ de Castelâ, Marmö File:Marmö (Casanöva), a stradda da cuntrada de Castelâ.jpg|Marmö, lucalitài Castelâ, a stradda da cuntrada, cu-e cà e a parte ciü âta du campanin da gêxa de San Pê e Paulu File:Gêxa paruchiàle de San Pê e San Paulu (Marmö, Casanöva) 01.jpg|A gêxa paruchiàle de San Pê e San Paulu, scituâ a Marmö, frasiun de Casanöva File:Gêxa paruchiàle de San Pê e San Paulu (Marmö, Casanöva) 02.jpg|A gêxa paruchiàle de San Pê e San Paulu, scituâ a Marmö, Casanöva, u derê File:Uatòiu de San Gregôiu (Marmö, Casanöva).jpg|L'uatòiu dedicà a San Pê e San Paulu, scituàu a Marmö, frasiun de Casanöva </gallery> ===<kbd>U Burgu</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Gêxa paruchiàle de Sant'Antunin (U Burgu, Casanöva)-faciâ 01.jpg|A faciâ da gêxa paruchiàle de Sant'Antunin intu Burgu de Casanöva [1] File:A ciassa da gêxa (U Burgu, Casanöva)-vista da paruchiale de Sant'Antunin.jpg|A ciassa da gêxa paruchiàle de Sant'Antunin intu Burgu de Casanöva File:Gêxa paruchiàle de Sant'Antunin (U Burgu, Casanöva)-faciâ 02.jpg|A faciâ da gêxa paruchiàle de Sant'Antunin inta frasiun du Burgu, Casanöva [2] File:Uatòiu de Sant'Antunin (U Burgu, Casanöva).jpg|A faciâ de l'uatòiu dedicàu a Sant'Antunin inta frasiun du Burgu, Casanöva [3] File:Gêxa paruchiàle de Sant'Antunin (U Burgu, Casanöva)-faciâ 03.jpg|A faciâ da gêxa paruchiàle de Sant'Antunin inta frasiun du Burgu, Casanöva File:Gêxa paruchiàle de Sant'Antunin (U Burgu, Casanöva)-u derê.jpg|A faciâ du derê da gêxa paruchiàle de Sant'Antunin intu Burgu de Casanöva File:U caruggiu du Burgu Veju (U Burgu, Casanöva).jpg|U caruggiu du Burgu Veju, derê a-a cà cumünâle de Casanöva File:Uatòiu de Sant'Antunin (U Burgu, Casanöva)-Vista fruntale daa ciassa 01.jpg|A faciâ de l'uatòiu de Sant'Antunin, cu-u ciassâ File:Uatòiu de Sant'Antunin (U Burgu, Casanöva)-Vista fruntale.jpg|A faciâ de l'uatòiu de Sant'Antunin File:Scöe elementàri (U Burgu, Casanöva, ciassa da gêxa).jpg|Vista da scöa elementare de Casanöva (frasiun Burgu), inta ciassa da gêxa, in sciu sfundu parte de l'Uatôiu dedicàu a Sant'Antunin </gallery> ===<kbd>Vellegu</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Véllegu (Ciassa da géxa).jpg|A ciàssa da Gêxa de Vellegu File:U Caruggiu du Fundu.jpg|U caruggiu du Fundu File:Caruggiu de Véllegu.jpg|In àtru caruggiu du burgu </gallery> ==''Castergiancu''== {{Véddi ascì|Utente:Arbenganese/Futugrafìe/Castergiancu|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaju}} ==''Castreveiu''== {{Véddi ascì|Utente:Arbenganese/Futugrafìe/Castreveiu|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaju}} ==''Cixàn''== {{Véddi ascì|Utente:Arbenganese/Futugrafìe/Cixan|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaju}} ==''Cravaüna''== ===<kbd>Sant'Antugnin</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Gêxa de Sant'Antugnin (Cravaüna)-Faciâ 01.jpg|Vista da gêxa de Sant'Antugnin (Cravaüna) File:Gêxa de Sant'Antugnin (Cravaüna)-Faciâ 02.jpg|Vista da gêxa de Sant'Antugnin (Cravaüna) File:Gêxa de Sant'Antugnin (Cravaüna)-Campanìn.jpg|Vista da gêxa de Sant'Antugnin (Cravaüna) File:Gêxa de Sant'Antugnin (Cravaüna)-Faciâ 04.jpg|Vista da gêxa de Sant'Antugnin (Cravaüna) </gallery> ===<kbd>San Bertumê</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Uratoriu de San Bertumê (Cravaüna)-Vista laterâle cu-a gêxa.jpg|Uratoriu de San Bertumê (Cravaüna), Vista laterâle cu-a gêxa File:Uratoriu de San Bertumê (Cravaüna)-Faciâ 01.jpg|Uratoriu de San Bertumê (Cravaüna), Faciâ File:Uratoriu de San Bertumê (Cravaüna)-Faciâ 02.jpg|Uratoriu de San Bertumê (Cravaüna), Faciâ File:Uratoriu de San Bertumê (Cravaüna)-Esternu 01.jpg|Uratoriu de San San Bertumê (Cravaüna), Esternu File:Uratoriu de San Bertumê (Cravaüna)-Esternu 02.jpg|Uratoriu de San Bertumê (Cravaüna), u de föra </gallery> ===<kbd>U Pözzu</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:A Cumüna (Cravaüna).jpg|A Cumüna (Cravaüna), vista daa ciàssa File:U Pözzu (Cravaüna)-Vista versu a gêxa.jpg|Cravaüna, burgâ du Pözzu, vista versu a gêxa </gallery> ===<kbd>In muzàicu pe Cravaüna</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:In muzaicu pé Cravaüna (Cà Mezâne)-A vàcca a scö.jpg|In muzaicu pé Cravaüna (Cà Mezâne), A vàcca a scö cu-u picìn File:In muzaicu pé Cravaüna (Cà Mezâne)-Lùvi, farchettu, cacciàu, ssciappalégne.jpg|In muzaicu pé Cravaüna (Cà Mezâne), Lùvi, farchettu, cacciàu, ssciappalégne File:In muzaicu pé Cravaüna (Cà Mezâne)-A dònna e u matettu au funtanin.jpg|In muzaicu pé Cravaüna (Cà Mezâne), A dònna e u matettu au funtanin File:In muzaicu pé Cravaüna (Cà Mezâne)-Ciclìsti.jpg|In muzaicu pé Cravaüna (Cà Mezâne), Ciclìsti File:In muzaicu pé Cravaüna (Cà Mezâne)-Matettu ch'u tìra cu-a fiùnda.jpg|In muzaicu pé Cravaüna (Cà Mezâne), Matettu ch'u tìra cu-a fiùnda File:In muzaicu pé Cravaüna (Cà Mezâne)-Mutucâru.jpg|In muzaicu pé Cravaüna (Cà Mezâne), Mutucâru File:In muzaicu pé Cravaüna (Cà Mezâne)-Scciappalegne.jpg|In muzaicu pé Cravaüna (Cà Mezâne), Scciappalegne File:In muzaicu pé Cravaüna (Cà Mezâne)-Sunaùi e òmmu ch'u fa u cavagnu.jpg|In muzaicu pé Cravaüna (Cà Mezâne), Sunaùi e òmmu ch'u fa u cavagnu File:In muzaicu pé Cravaüna (Cà Mezâne)-Vista.jpg|In muzaicu pé Cravaüna (Cà Mezâne), Vista </gallery> ===<kbd>Santuaṛiu de l'Asunta</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Santuaṛiu de l'Asunta (Craṿaüna)-Faciâ 01.jpg|Santuaṛiu de l'Asunta (Craṿaüna), Faciâ File:Santuaṛiu de l'Asunta (Craṿaüna)-Faciâ 02.jpg|Santuaṛiu de l'Asunta (Craṿaüna), Faciâ File:Santuaṛiu de l'Asunta (Craṿaüna)-Vôta afrescâ 01.jpg|Santuaṛiu de l'Asunta (Craṿaüna), Vôta afrescâ File:Santuaṛiu de l'Asunta (Craṿaüna)-Vôta afrescâ 02.jpg|Santuaṛiu de l'Asunta (Craṿaüna), Vôta afrescâ File:Santuaṛiu de l'Asunta (Craṿaüna)-Vôta afrescâ 03.jpg|Santuaṛiu de l'Asunta (Craṿaüna), Vôta afrescâ </gallery> ==''Dussaigua''== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:U_Puntegliu_(Duassaigua).jpg|Cartellu bilengue du Puntegliu File:Scasasse_(Dussaigua).jpg|Cartellu bilengue de Scasasse File:U_Caruggiu_du_Castellu_(Dussaigua)_01.jpg|U Caruggiu au Castellu File:A_Ciasetta_(Dussaigua).jpg|A Ciasetta du Burgu de Dussaigua File:U_Caruggiu_du_Castellu_(Dussaigua)_02.jpg|Atra vista da stradetta au Castellu File:U_Caruggiu_du_Castellu_(Dussaigua)_03.jpg|Atra vista da via d'acessu File:A_Ciassa_du_Castellu_(Dussaigua).jpg|A ciassa de l'ingressu du castellu File:U_Carugettu_(Dussaigua)_01.jpg|Vista de in carugettu intu burgu de Dussaigua File:U_Carugettu_(Dussaigua)_02.jpg|Àtru carugettu </gallery> ==''Èrli''== {{Véddi ascì|Utente:Arbenganese/Futugrafìe/Èrli|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaju}} ==''Finâ''== ===<kbd>Porte Tèsta </kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:A Pòrte Tèsta (U Burgu, Finâ) 01.jpg|A Pòrte Tèsta (U Burgu, Finâ), vista daa ciàssa File:A Pòrte Tèsta (U Burgu, Finâ) 02.jpg|A Pòrte Tèsta (U Burgu, Finâ), vista daa ciàssa File:A Pòrte Tèsta (U Burgu, Finâ) 03.jpg|A Pòrte Tèsta (U Burgu, Finâ), vista daa ciàssa </gallery> ===<kbd>San Biâxu </kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ)-Navâ sentrâle.jpg|Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ), Navâ sentrâle File:Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ)-Stemma da famìa di Du Carettu.jpg|Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ), Stemma da famìa di Du Carettu File:Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ)-Cuntrufaciâ.jpg|Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ), Cuntrufaciâ File:Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ)-Pürpitu daa navâ sentrâle.jpg|Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ), u pürpitu daa navâ sentrâle File:Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ)-Vôta da navâ sentrâle.jpg|Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ), Vôta da navâ sentrâle File:Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ)-Scurciu da navâ de drìta daa navâ sentrâle.jpg|Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ), scurciu da navâ de drìta daa navâ sentrâle File:Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ)-Scurciu da navâ de lérca daa navâ sentrâle.jpg|Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ), Scurciu da navâ de lérca daa navâ sentrâle File:Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ)-Stendardu.jpg|Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ), stendardu File:Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ)-Atâ mazû.jpg|L'atâ mazû da baxìlica minure, cun l'òrganu ascì File:Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ)-Navâ de drìta.jpg|Vista da navâ de drìta da baxilica File:Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ)-Atâ de drìta.jpg|alt=Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ), Atâ de drìta|Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ), Atâ de drìta  File:Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ)-Atâ laterâle dedicàu a Santa Cataìna.jpg|alt=Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ), Atâ laterâle dedicàu a Santa Cataìna|Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ), Atâ laterâle dedicàu a Santa Cataìna  File:Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ)-Atâ laterâle dedicàu a San Giüxeppe 01.jpg|Atâ laterâle de lérca, prìmmu da l'ingressu, dedicàu a San Giüxeppe, ch'u cunserva a stattua de San Giüxeppe cu-u Bambin File:Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ)-Atâ laterâle dedicàu a San Giüxeppe 02.jpg|Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ), Atâ laterâle dedicàu a San Giüxeppe, detaju File:Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ)-Atâ laterâle 01.jpg|Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ), atâ laterâle File:Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ)-Atâ laterâle 02.jpg|Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ), atâ laterâle File:Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ)-Atâ laterâle 03.jpg|Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ), atâ laterâle File:Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ)-Atâ laterâle 04.jpg|Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ), atâ laterâle File:Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ)-Atâ laterâle 05.jpg|Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ), atâ laterâle File:Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ)-Atâ laterâle 06.jpg|Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ), atâ laterâle File:Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ)-Atâ laterâle 07.jpg|Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ), atâ laterâle File:Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ)-Atâ laterâle 08.jpg|Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ), atâ laterâle File:Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ)-Atâ laterâle 09.jpg|Baxìlica de San Biâxu (U Burgu, Finâ), atâ laterâle </gallery> ===<kbd>San Giuànni u Batìsta </kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Culegiâ de San Giuanni u Batìsta (A Maìna, Finâ) 08.jpg|Culegiâ de San Giuànni u Batìsta (A Maìna, Finâ), faciâ de nötte File:Culegiâ de San Giuanni u Batìsta (A Maìna, Finâ) 09.jpg|Culegiâ de San Giuànni u Batìsta (A Maìna, Finâ), faciâ de nötte File:Culegiâ de San Giuanni u Batìsta (A Maìna, Finâ) 10.jpg|Culegiâ de San Giuànni u Batìsta (A Maìna, Finâ), faciâ vista de nötte File:Culegiâ de San Giuanni u Batìsta (A Maìna, Finâ) 20.jpg|Culegiâ de San Giuànni u Batìsta (A Maìna, Finâ), porte File:Culegiâ de San Giuanni u Batìsta (A Maìna, Finâ) 21.jpg|Culegiâ de San Giuànni u Batìsta (A Maìna, Finâ), vista de nötte File:Culegiâ de San Giuanni u Batìsta (A Maìna, Finâ) 22.jpg|Culegiâ de San Giuànni u Batìsta (A Maìna, Finâ), vista de nötte File:Culegiâ de San Giuanni u Batìsta (A Maìna, Finâ) 23.jpg|Culegiâ de San Giuànni u Batìsta (A Maìna, Finâ), vista dau caruggiu File:Culegiâ de San Giuanni u Batìsta (A Maìna, Finâ) 01.jpg|Culegiâ de San Giuànni u Batìsta (A Maìna, Finâ), atâ laterâle File:Culegiâ de San Giuanni u Batìsta (A Maìna, Finâ) 02.jpg|Culegiâ de San Giuànni u Batìsta (A Maìna, Finâ), targa File:Culegiâ de San Giuanni u Batìsta (A Maìna, Finâ) 03.jpg|Culegiâ de San Giuànni u Batìsta (A Maìna, Finâ), atâ laterâle File:Culegiâ de San Giuanni u Batìsta (A Maìna, Finâ) 04.jpg|Culegiâ de San Giuànni u Batìsta (A Maìna, Finâ), targa File:Culegiâ de San Giuanni u Batìsta (A Maìna, Finâ) 05.jpg|Culegiâ de San Giuànni u Batìsta (A Maìna, Finâ), de drentu File:Culegiâ de San Giuanni u Batìsta (A Maìna, Finâ) 06.jpg|Culegiâ de San Giuànni u Batìsta (A Maìna, Finâ), atâ laterâle File:Culegiâ de San Giuanni u Batìsta (A Maìna, Finâ) 07.jpg|Culegiâ de San Giuànni u Batìsta (A Maìna, Finâ), atâ laterâle File:Culegiâ de San Giuanni u Batìsta (A Maìna, Finâ) 11.jpg|Culegiâ de San Giuànni u Batìsta (A Maìna, Finâ), atâ laterâle File:Culegiâ de San Giuanni u Batìsta (A Maìna, Finâ) 12.jpg|Culegiâ de San Giuànni u Batìsta (A Maìna, Finâ), faciâ vista de nötte File:Culegiâ de San Giuanni u Batìsta (A Maìna, Finâ) 13.jpg|Culegiâ de San Giuànni u Batìsta (A Maìna, Finâ), detaju de l'atâ de San Pê File:Culegiâ de San Giuanni u Batìsta (A Maìna, Finâ) 14.jpg|Culegiâ de San Giuànni u Batìsta (A Maìna, Finâ), presepiu File:Culegiâ de San Giuanni u Batìsta (A Maìna, Finâ) 15.jpg|Culegiâ de San Giuànni u Batìsta (A Maìna, Finâ), atâ laterâle File:Culegiâ de San Giuanni u Batìsta (A Maìna, Finâ) 16.jpg|Culegiâ de San Giuànni u Batìsta (A Maìna, Finâ), pìlla de l'àiva File:Culegiâ de San Giuanni u Batìsta (A Maìna, Finâ) 17.jpg|Culegiâ de San Giuànni u Batìsta (A Maìna, Finâ), atâ laterâle File:Culegiâ de San Giuanni u Batìsta (A Maìna, Finâ) 18.jpg|Culegiâ de San Giuànni u Batìsta (A Maìna, Finâ), aula File:Culegiâ de San Giuanni u Batìsta (A Maìna, Finâ) 19.jpg|Culegiâ de San Giuànni u Batìsta (A Maìna, Finâ), internu </gallery> ==''Garesce''== {{Véddi ascì|Utente:Arbenganese/Futugrafìe/Garesce|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaju}} ==''Garlenda''== ===<kbd>Gêxa da Nativitài de Maìa</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda)-Navâ.jpg|Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda), vista da navâ File:Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda)-Atâ dedicàu aa Santìscima Maìa Bambìna.jpg|Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda), Atâ dedicàu aa Santìscima Maìa Bambìna File:Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda)-Pìlla de l'aiva benedìa.jpg|Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda), Pìlla de l'aiva benedìa File:Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda)-Decurasiun in sciu purtun.jpg|Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda), Decurasiun in sciu purtun File:Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda)-Esternu.jpg|Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda), esternu File:Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda)-Atâ mazû 01.jpg|Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda), Atâ mazû File:Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda)-Atâ laterâle 01.jpg|Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda), Atâ laterâle File:Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda)-Atâ laterâle 02.jpg|Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda), Atâ laterâle File:Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda)-Funte pe-u batézzu.jpg|Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda), Funte pe-u batézzu File:Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda)-Atâ laterâle 03.jpg|Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda), atâ laterâle File:Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda)-Eléncu di prèvi.jpg|Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda), Eléncu di prèvi File:Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda)-Cupula du transettu.jpg|Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda), Cupula du transettu File:Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda)-Manifestu "Onde Barocche".jpg|Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda), Manifestu "Onde Barocche" File:Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda)-Atâ mazû 02.jpg|Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda), atâ mazû File:Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda)-Quaddru da Madon a cu-u Bambìn, tàrga.jpg|Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda), Quaddru da Madon a cu-u Bambìn, tàrga File:Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda)-Atâ laterâle 08.jpg|Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda), Atâ laterâle File:Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda)-Cruxe.jpg|Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda), Cruxe File:Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda)-Stàttua da Sacra Famìa.jpg|Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda), Stàttua da Sacra Famìa File:Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda)-Atâ laterâle 04.jpg|Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda), Atâ laterâle File:Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda)-Cuntrufaciâ e òrganu.jpg|Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda), Cuntrufaciâ e òrganu File:Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda)-Atâ laterâle 05.jpg|Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda), Atâ laterâle File:Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda)-Pürpitu.jpg|Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda), Pürpitu File:Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda)-Atâ laterâle 06.jpg|Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda), Atâ laterâle File:Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda)-Atâ laterâle 07.jpg|Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda), Atâ laterâle File:Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda)-Preghêa a Maìa Bambìna.jpg|Gêxa da Nativitài de Maìa (Garlenda), Preghêa a Maìa Bambìna </gallery> ==''Giüstéxine''== {{Véddi ascì|Utente:Arbenganese/Futugrafìe/Giüstexine|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaju}} ==''Löa''== {{Véddi ascì|Utente:Arbenganese/Futugrafìe/Löa|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaju}} ==''Mendàiga''== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Mendaiga,_panuràmma.jpg|alt=Panuramma du paise de Mendaiga, daa stradda versu Cuxe|Panuramma du paise de Mendaiga, daa stradda versu Cuxe  File:Gêxa_de_San_Nazariu_e_Celsu_(Mendàiga)-Faciâ.jpg|Gêxa paruchiàle dedicâ a San Nazariu e Celsu, faciâ File:Gêxa_de_San_Nazariu_e_Celsu_(Mendàiga)_01.jpg|Gêxa paruchiale dedicâ a San Nazariu e Celsu, Mendaiga, rêtru File:Gêxa_de_San_Nazariu_e_Celsu_(Mendàiga)-Campanìn_01.jpg|U campanin da gêxa paruchiale dedicâ a San Nazariu e Celsu, Mendaiga [1] File:Gêxa_de_San_Nazariu_e_Celsu_(Mendàiga)-Campanin_02.jpg|U campanin da gêxa paruchiale dedicâ a San Nazariu e Celsu, Mendaiga [2] File:Caruggiu_intu_burgu_(Mendàiga)-Portegu_de_Via_Mazzini.jpg|Portegu du caruggiu de Via Mazzini, intu burgu de Mendaiga [2] File:Ciassa_da_gêxa_(Mendàiga)-Vista_versu_Via_Mazzini_02.jpg|U caruggiu de Via Mazzini, intu burgu de Mendaiga, da Ciassa Rumma File:Ciassa_da_gêxa_(Mendàiga)-Vista_versu_Via_Mazzini_01.jpg|U caruggiu de Via Mazzini, intu burgu de Mendaiga, da Ciassa Rumma File:Caruggi_intu_burgu_(Mendàiga)-Via_Madunetta.jpg|Via Madunetta, caruggiu derê a l'uatoiu de Santa Cateìna File:Uatòiu_de_Santa_Cateìna_(Mendàiga)-Faciâ.jpg|Faciâ de l'uaotòiu de Santa Cateìna File:Uatòiu_de_Santa_Cateìna_(Mendàiga)-Tàrga.jpg|Targa de l'uatoiu de Santa Cateìna File:Ca'_cumünàle_de_Mendaiga.jpg|Ca' cumünàle de Mendaiga File:Mandaiga stemma.png| File:Ommi_da_Faija_(Mendaiga)-Cartellu.jpg|Cartellu ilüstratîvu da lezenda di Ommi da Faija File:Funtana_(Mendaiga).jpg|Funtana in ciassa Rumma </gallery> ===<kbd>San Benardu</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Capella de San Benardu (San Benardu, Mendàiga)-Esternu 01.jpg|Capella de San Benardu (San Benardu, Mendàiga), vista de l'esternu File:Capella de San Benardu (San Benardu, Mendàiga)-Cruxe.jpg|Capella de San Benardu (San Benardu, Mendàiga), vista de l'esternu, cruxe File:Capella de San Benardu (San Benardu, Mendàiga)-Esternu 02.jpg|Capella de San Benardu (San Benardu, Mendàiga), vista de l'esternu File:Capella de San Benardu (San Benardu, Mendàiga)-Esternu 03.jpg|Capella de San Benardu (San Benardu, Mendàiga), vista de l'esternu File:Capella de San Benardu (San Benardu, Mendàiga)-Esternu 04.jpg|Capella de San Benardu (San Benardu, Mendàiga), vista de l'esternu File:Capella de San Benardu (San Benardu, Mendàiga)-Imagine da Madònna cu-u Bambìn.jpg|Capella de San Benardu (San Benardu, Mendàiga), Imagine da Madònna cu-u Bambìn File:Capella de San Benardu (San Benardu, Mendàiga)-Atâ.jpg|Capella de San Benardu (San Benardu, Mendàiga), l'atâ File:Capella de San Benardu (San Benardu, Mendàiga)-Vedràe in scia drìta, cu-e imàgini de San Benardu da Mentùn.jpg|Capella de San Benardu (San Benardu, Mendàiga), Vedràe in scia drìta, cu-e imàgini de San Benardu da Mentùn File:Capella de San Benardu (San Benardu, Mendàiga)-Stàttua du santu.jpg|Capella de San Benardu (San Benardu, Mendàiga), Stàttua du santu File:Capella de San Benardu (San Benardu, Mendàiga)-Rusàiu in scia drìta.jpg|Capella de San Benardu (San Benardu, Mendàiga), Rusàiu in scia drìta File:Capella de San Benardu (San Benardu, Mendàiga)-Rusàiu in scia lérca.jpg|Capella de San Benardu (San Benardu, Mendàiga) File:Capella de San Benardu (San Benardu, Mendàiga)-Tàrga.jpg|Capella de San Benardu (San Benardu, Mendàiga), Tàrga File:Capella de San Benardu (San Benardu, Mendàiga)-Vedràe in scia lérca, cu-e imàgini de San Benardu de Chiaravalle.jpg|Capella de San Benardu (San Benardu, Mendàiga), Vedràe in scia lérca, cu-e imàgini de San Benardu de Chiaravalle File:Capella de San Benardu (San Benardu, Mendàiga)-Quaddru.jpg|Capella de San Benardu (San Benardu, Mendàiga), Quaddru File:Capella de San Benardu (San Benardu, Mendàiga)-Stattua du santu e madunetta.jpg|Capella de San Benardu (San Benardu, Mendàiga), Stattua du santu e madunetta </gallery> ==''Mentàn''== === Basilica de San Miché Arcangelo === <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Faciada 01.jpg|Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), esterno, faciada File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Faciada 02.jpg|Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), esterno, faciada File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Faciada 03.jpg|Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), esterno, faciada File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), a ghieija vista da ra scara 01.jpg|Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), esterno, a ghieija vista da ra scara File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Ra scara 01.jpg|Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), esterno, ra scara File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Ra scara 02.jpg|Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), esterno, ra scara File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), a ghieija vista da ra scara 02.jpg|Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), esterno, a ghieija vista da ra scara File:Basilica de Sant Miché Arcangelu (Mentàn), navada de mieg 01.jpg|Basilica de Sant Miché Arcangelu (Mentàn), navada de mieg File:Basilica de Sant Miché Arcangelu (Mentàn), navada de mieg 02.jpg|Basilica de Sant Miché Arcangelu (Mentàn), navada de mieg File:Basilica de Sant Miché Arcangelu (Mentàn), navada de mieg 03.jpg|Basilica de Sant Miché Arcangelu (Mentàn), navada de mieg File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), navada seneca 01.jpg|Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), navada seneca File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), navada seneca 02.jpg|Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), navada seneca File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Autà magiò 01.jpg|Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), autà magiò File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Autà magiò 02.jpg|Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), autà magiò File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Autà magiò 03.jpg|Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), autà magiò File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Autà magiò 04.jpg|Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), autà magiò File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Capela de Santa Devota 01.jpg|Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), capela de Santa Devota File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Capela de Santa Devota 02.jpg|Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), capela de Santa Devota, vota decoraia File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Capela de San Giause.jpg|Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), capela de San Giause File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Capela d'a Madona d'e Grassie.jpg|Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), capela d'a Madona d'e Grassie File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Capela d'o Sacro Coe.jpg|Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), capela d'o Sacro Coe File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Ro Batisteri 01.jpg|Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), ra capela d'o Batisteri File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Ro Batisteri 02.jpg|Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), vota d'a capela d'o Batisteri File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Ro Batisteri 03.jpg|Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), ra capela d'o Batisteri File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Autà d'a fuga en Egitto.jpg|Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), autà d'a fuga en Egitto File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Placa.jpg|Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), placa File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), navada drecia.jpg|Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), navada drecia File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Ra Madona Negra 01.jpg|Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Ra Madona Negra 01 File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Ra Madona Negra 02.jpg|Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Ra Madona Negra 02 File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Capela d’a Madona d'o Rosari.jpg|Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Capela d’a Madona d'o Rosari File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Capela de Sant'Antoni.jpg|Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Capela de Sant'Antoni File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Ra capela de r'Assoncian.jpg|Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Ra capela de r'Assoncian File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Ra capela d’a Santa Cros 01.jpg|Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Ra capela d’a Santa Cros 01 File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Ra capela d’a Santa Cros 02.jpg|Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Ra capela d’a Santa Cros 02 File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Capela de r'arime d'o Porgatori.jpg|Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Capela de r'arime d'o Porgatori File:Capela d'a Concessian (Mentàn), vista 01.jpg|thumb|Capela d'a Concessian (Mentàn), vista File:Capela d'a Concessian (Mentàn), vista 02.jpg|thumb|Capela d'a Concessian (Mentàn), vista File:Capela d'a Concessian (Mentàn), vista 03.jpg|thumb|Capela d'a Concessian (Mentàn), vista File:Capela d'a Concessian (Mentàn), vista 04.jpg|Capela d'a Concessian (Mentàn), vista </gallery> ==''Naxìn''== === <kbd>Panuràmmi</kbd> === <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Naxìn frasiùn Gêxa.jpg|Naxìn, a frasiun da Gêxa File:Panuràmma da Gêxa e du Casâ dau Burgu (Naxin) 01.jpg|Naxin, panuràmma da Gêxa e du Casâ piau dau Burgu File:Panuràmma da Gêxa e du Casâ dau Burgu (Naxin) 02.jpg|Naxin, panuràmma da Gêxa e du Casâ piau dau Burgu File:Panuràmma da Gêxa e du Casâ dau Burgu (Naxin) 03.jpg|Naxin, panuràmma da Gêxa e du Casâ piau dau Burgu File:Panuràmma da Gêxa e du Casâ dau Burgu (Naxin) 04.jpg|Naxin, panuràmma da Gêxa e du Casâ piau dau Burgu File:Panuràmma da Gêxa e du Casâ dau Burgu (Naxin) 05.jpg|Naxin, panuràmma da Gêxa e du Casâ piau dau Burgu File:Panuràmma da Gêxa e du Casâ dau Burgu (Naxin) 06.jpg|Naxin, panuràmma da Gêxa e du Casâ piau dau Burgu File:Panuràmma da Gêxa e du Casâ dau Burgu (Naxin) 07.jpg|Naxin, panuràmma da Gêxa e du Casâ piau dau Burgu File:Panuràmma da Gêxa e du Casâ dau Burgu (Naxin) 08.jpg|Naxin, panuràmma da Gêxa e du Casâ piau dau Burgu File:Panuràmma da Gêxa e du Casâ dau Burgu (Naxin) 09.jpg|Naxin, panuràmma da Gêxa e du Casâ piau dau Burgu File:Panuràmma da Gêxa e du Casâ dau Burgu (Naxin) 10.jpg|Naxin, panuràmma da Gêxa e du Casâ piau dau Burgu File:Panuràmma da Gêxa e du Casâ dau Burgu (Naxin) 11.jpg|Naxin, panuràmma da Gêxa e du Casâ piau dau Burgu File:Panuràmma da Gêxa e du Casâ dau Burgu (Naxin) 12.jpg|Naxin, panuràmma da Gêxa e du Casâ piau dau Burgu File:Panuràmma da Gêxa e du Casâ dau Burgu (Naxin) 13.jpg|Naxin, panuràmma da Gêxa e du Casâ piau dau Burgu File:Panuràmma da Gêxa e du Casâ dau Burgu (Naxin) 14.jpg|Naxin, panuràmma da Gêxa e du Casâ piau dau Burgu File:Panuràmma da Gêxa e du Casâ dau Burgu (Naxin) 15.jpg|Naxin, panuràmma da Gêxa e du Casâ piau dau Burgu File:Panuràmma da Gêxa e du Casâ dau Burgu (Naxin) 16.jpg|Naxin, panuràmma da Gêxa e du Casâ piau dau Burgu File:Panuràmma da Gêxa e du Casâ dau Burgu (Naxin) 17.jpg|Naxin, panuràmma da Gêxa e du Casâ piau dau Burgu File:Panuràmma da Gêxa e du Casâ dau Burgu (Naxin) 18.jpg|Naxin, panuràmma da Gêxa e du Casâ piau dau Burgu File:Naxìn (U pònte du Muìn).jpg|U pònte du Muìn File:Naxìn (Madonna de Cüragna).jpg|A frasiun da Madònna de Cü(r)agna de Naxìn vista daa frasiun de Vignö File:Panuràmma de Naxìn daa stradda de Vignurettu 01.jpg|Panuràmma de Naxìn (burgàe da Costa, du Casâ e da Gêxa) daa stradda de Vignu(r)ettu, in sciu sfundu, U Castel'Èrmu (1) File:Panuràmma de Naxìn daa stradda de Vignurettu 02.jpg|Panuràmma de Naxìn (burgàe da Costa, du Casâ e da Gêxa) daa stradda de Vignu(r)ettu, in sciu sfundu, U Castel'Èrmu (2) File:Panuràmma de Naxìn daa stradda de Vignurettu 03.jpg|Panuràmma de Naxìn (burgàe da Costa, du Casâ e da Gêxa) daa stradda de Vignu(r)ettu, in sciu sfundu, U Castel'Èrmu (3) File:Panuràmma de Naxìn daa stradda de Vignurettu 04.jpg|Panuràmma de Naxìn (burgàe da Costa, du Casâ e da Gêxa) daa stradda de Vignu(r)ettu, in sciu sfundu, U Castel'Èrmu (4) File:Panuràmma de Naxìn daa stradda de Vignurettu 05.jpg|Panuràmma de Naxìn (burgàe da Costa, du Casâ e da Gêxa) daa stradda de Vignu(r)ettu, in sciu sfundu, U Castel'Èrmu (5) File:Panuràmma de Naxìn daa stradda de Vignurettu 06.jpg|Panuràmma de Naxìn (burgàe da Costa, du Casâ e da Gêxa) daa stradda de Vignu(r)ettu, in sciu sfundu, U Castel'Èrmu (6) File:Panuràmma de Naxìn daa stradda de Vignurettu 07.jpg|Panuràmma de Naxìn (burgàe da Costa, du Casâ e da Gêxa) daa stradda de Vignu(r)ettu, in sciu sfundu, U Castel'Èrmu (7) File:Panuràmma de Naxìn daa stradda de Vignurettu 08.jpg|Panuràmma de Naxìn (burgàe da Costa, du Casâ e da Gêxa) daa stradda de Vignu(r)ettu, in sciu sfundu, U Castel'Èrmu (8) File:Panuràmma de Naxìn daa stradda de Vignurettu 09.jpg|Panuràmma de Naxìn (burgàe da Costa, du Casâ e da Gêxa) daa stradda de Vignu(r)ettu, in sciu sfundu, U Castel'Èrmu (9) File:Panuràmma de Naxìn daa stradda de Vignurettu 10.jpg|Panuràmma de Naxìn (burgàe da Costa, du Casâ e da Gêxa) daa stradda de Vignu(r)ettu, in sciu sfundu, U Castel'Èrmu (10) File:Panuràmma de Naxìn daa stradda de Vignurettu 11.jpg|Panuràmma de Naxìn (burgàe da Costa, du Casâ e da Gêxa) daa stradda de Vignu(r)ettu, in sciu sfundu, U Castel'Èrmu (11) File:Panuràmma de Naxìn daa stradda de Vignurettu 12.jpg|Panuràmma de Naxìn (burgàe da Costa, du Casâ e da Gêxa) daa stradda de Vignu(r)ettu, in sciu sfundu, U Castel'Èrmu (12) File:Panuràmma de Naxìn daa stradda de Vignurettu 13.jpg|Panuràmma de Naxìn (burgàe da Costa, du Casâ e da Gêxa) daa stradda de Vignu(r)ettu, in sciu sfundu, U Castel'Èrmu (13) File:Panuràmma de Naxìn daa stradda de Vignurettu 14.jpg|Panuràmma de Naxìn (burgàe da Costa, du Casâ e da Gêxa) daa stradda de Vignu(r)ettu, in sciu sfundu, U Castel'Èrmu (14) File:Panuràmma de Naxìn daa stradda de Vignurettu 15.jpg|Panuràmma de Naxìn (burgàe da Costa, du Casâ e da Gêxa) daa stradda de Vignu(r)ettu, in sciu sfundu, U Castel'Èrmu (15) File:Panuràmma de Naxìn daa stradda de Vignurettu 16.jpg|Panuràmma de Naxìn (burgàe da Costa, du Casâ e da Gêxa) daa stradda de Vignu(r)ettu, in sciu sfundu, U Castel'Èrmu (16) File:Panuràmma de Naxìn dau castellu 01.jpg|Panu(r)àmma de Naxìn dau castê di Seulìn File:Panuràmma de Naxìn dau castellu 02.jpg|Panu(r)àmma de Naxìn dau castê di Seulìn File:Panuràmma de Naxìn dau castellu 03.jpg|Panu(r)àmma de Naxìn dau castê di Seulìn File:Panuràmma de Naxìn dau castellu 04.jpg|Panu(r)àmma de Naxìn dau castê di Seulìn File:Panuràmma de Naxìn dau castellu 05.jpg|Panu(r)àmma de Naxìn dau castê di Seulìn File:Panuràmma de Naxìn dau castellu 06.jpg|Panu(r)àmma de Naxìn dau castê di Seulìn File:Panuràmma de Naxìn dau castellu 07.jpg|Panu(r)àmma de Naxìn dau castê di Seulìn File:Panuràmma de Naxìn dau castellu 08.jpg|Panu(r)àmma de Naxìn dau castê di Seulìn </gallery> === <kbd>U Burgu</kbd> === <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin)-Faciâ 01.jpg|Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin), Faciâ File:Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin)-Faciâ 02.jpg|Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin), Faciâ File:Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin)-Faciâ 03.jpg|Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin), Faciâ File:Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin)-Faciâ 04.jpg|Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin), Faciâ File:Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin)-Faciâ 05.jpg|Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin), Faciâ File:Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin)-Faciâ 06.jpg|Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin), Faciâ File:Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin)-Faciâ 07.jpg|Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin), Faciâ File:Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin)-Faciâ 08.jpg|Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin), Faciâ File:Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin)-Faciâ 09.jpg|Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin), Faciâ File:Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin)-Campanilettu 01.jpg|Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin), Campanilettu File:Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin)-Campanilettu 02.jpg|Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin), Campanilettu File:Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin)-Rusùn.jpg|Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin), Rusùn File:Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin)-De drentu 01.jpg|Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin), De drentu File:Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin)-De drentu 02.jpg|Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin), De drentu File:Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin)-De drentu 03.jpg|Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin), De drentu File:Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin)-De drentu 04.jpg|Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin), De drentu File:Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin)-De drentu 05.jpg|Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin), De drentu File:Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin)-De drentu 06.jpg|Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin), De drentu File:Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin)-Barcùn 01.jpg|Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin), Barcùn File:Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin)-Barcùn 02.jpg|Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin), Barcùn File:Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin)-De fiancu.jpg|Capella de San Benardìn (U Burgu, Naxin), De fiancu </gallery> === <kbd>Vignu(r)ettu</kbd> === <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Vignurettu, u Castèllu e a Còsta (Naxin)-Panuràmma 01.jpg|Vignurettu, u Castéllu e A Còsta (Naxin) (1) File:Vignurettu, u Castèllu e a Còsta (Naxin)-Panuràmma 01.jpg|Vignurettu, u Castéllu e A Còsta (Naxin) (2) </gallery> ==== <kbd>San Bastiàn</kbd> ==== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Capella de San Bastiàn (Vignurettu, Naxin)-De föra 01.jpg|Capella de San Bastiàn (Vignu(r)ettu, Naxin), De fö(r)a File:Capella de San Bastiàn (Vignurettu, Naxin)-De föra 02.jpg|Capella de San Bastiàn (Vignu(r)ettu, Naxin), De fö(r)a File:Capella de San Bastiàn (Vignurettu, Naxin)-De föra 03.jpg|Capella de San Bastiàn (Vignu(r)ettu, Naxin), De fö(r)a File:Capella de San Bastiàn (Vignurettu, Naxin)-De föra 04.jpg|Capella de San Bastiàn (Vignu(r)ettu, Naxin), De fö(r)a File:Capella de San Bastiàn (Vignurettu, Naxin)-De föra 05.jpg|Capella de San Bastiàn (Vignu(r)ettu, Naxin), De fö(r)a File:Capella de San Bastiàn (Vignurettu, Naxin)-De föra 06.jpg|Capella de San Bastiàn (Vignu(r)ettu, Naxin), De fö(r)a File:Capella de San Bastiàn (Vignurettu, Naxin)-De föra 07.jpg|Capella de San Bastiàn (Vignu(r)ettu, Naxin), De fö(r)a File:Capella de San Bastiàn (Vignurettu, Naxin)-Barcùn 01.jpg|Capella de San Bastiàn (Vignu(r)ettu, Naxin), Barcùn File:Capella de San Bastiàn (Vignurettu, Naxin)-Campanìn.jpg|Capella de San Bastiàn (Vignu(r)ettu, Naxin), Campanìn File:Capella de San Bastiàn (Vignurettu, Naxin)-De drentu 01.jpg|Capella de San Bastiàn (Vignu(r)ettu, Naxin), De drentu File:Capella de San Bastiàn (Vignurettu, Naxin)-De drentu 02.jpg|Capella de San Bastiàn (Vignu(r)ettu, Naxin), De drentu File:Capella de San Bastiàn (Vignurettu, Naxin)-De drentu 03.jpg|Capella de San Bastiàn (Vignu(r)ettu, Naxin), De drentu File:Capella de San Bastiàn (Vignurettu, Naxin)-De drentu 04.jpg|Capella de San Bastiàn (Vignu(r)ettu, Naxin), De drentu File:Capella de San Bastiàn (Vignurettu, Naxin)-De drentu 05.jpg|Capella de San Bastiàn (Vignu(r)ettu, Naxin), De drentu File:Capella de San Bastiàn (Vignurettu, Naxin)-De drentu 06.jpg|Capella de San Bastiàn (Vignu(r)ettu, Naxin), De drentu File:Capella de San Bastiàn (Vignurettu, Naxin)-De drentu 07.jpg|Capella de San Bastiàn (Vignu(r)ettu, Naxin), De drentu File:Capella de San Bastiàn (Vignurettu, Naxin)-De drentu 08.jpg|Capella de San Bastiàn (Vignu(r)ettu, Naxin), De drentu File:Capella de San Bastiàn (Vignurettu, Naxin)-De drentu 09.jpg|Capella de San Bastiàn (Vignu(r)ettu, Naxin), De drentu </gallery> ==== <kbd>U Castê</kbd> ==== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Castellu di Seulìn (Vignurettu-A Còsta, Naxin) 01.jpg|Castê di Seulìn (Vignu(r)ettu-A Còsta, Naxin) File:Castellu di Seulìn (Vignurettu-A Còsta, Naxin) 02.jpg|Castê di Seulìn (Vignu(r)ettu-A Còsta, Naxin) File:Castellu di Seulìn (Vignurettu-A Còsta, Naxin) 03.jpg|Castê di Seulìn (Vignu(r)ettu-A Còsta, Naxin) File:Castellu di Seulìn (Vignurettu-A Còsta, Naxin) 04.jpg|Castê di Seulìn (Vignu(r)ettu-A Còsta, Naxin) File:Castellu di Seulìn (Vignurettu-A Còsta, Naxin) 05.jpg|Castê di Seulìn (Vignu(r)ettu-A Còsta, Naxin) File:Castellu di Seulìn (Vignurettu-A Còsta, Naxin) 06.jpg|Castê di Seulìn (Vignu(r)ettu-A Còsta, Naxin) File:Castellu di Seulìn (Vignurettu-A Còsta, Naxin) 07.jpg|Castê di Seulìn (Vignu(r)ettu-A Còsta, Naxin) File:Castellu di Seulìn (Vignurettu-A Còsta, Naxin) 08.jpg|Castê di Seulìn (Vignu(r)ettu-A Còsta, Naxin) File:Castellu di Seulìn (Vignurettu-A Còsta, Naxin) 09.jpg|Castê di Seulìn (Vignu(r)ettu-A Còsta, Naxin) File:Castellu di Seulìn (Vignurettu-A Còsta, Naxin) 10.jpg|Castê di Seulìn (Vignu(r)ettu-A Còsta, Naxin) File:Castellu di Seulìn (Vignurettu-A Còsta, Naxin) 11.jpg|Castê di Seulìn (Vignu(r)ettu-A Còsta, Naxin) File:Castellu di Seulìn (Vignurettu-A Còsta, Naxin) 12.jpg|Castê di Seulìn (Vignu(r)ettu-A Còsta, Naxin) File:Castellu di Seulìn (Vignurettu-A Còsta, Naxin) 13.jpg|Castê di Seulìn (Vignu(r)ettu-A Còsta, Naxin) </gallery> ==''Nìssa''== {{Véddi ascì|Utente:Arbenganese/Futugrafìe/Nìssa|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaju}} ==''Nûi''== ===<kbd>Cuncatedrâle de San Pê</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Cuncatedrâle de San Pê (Nûi)-Pentecòste.jpg|Cuncatedrâle de San Pê (Nûi), Pentecòste File:Cuncatedrâle de San Pê (Nûi)-Tàrga aa memôja de A.M. Arduino.jpg|Cuncatedrâle de San Pê (Nûi), Tàrga aa memôja de A.M. Arduin File:Cuncatedrâle de San Pê (Nûi)-Atâ dedicàu a Sant'Ugénniu.jpg|Cuncatedrâle de San Pê (Nûi), Atâ dedicàu a Sant'Ugénniu File:Cuncatedrâle de San Pê (Nûi)-Atâ laterâle cun dipintu.jpg|Cuncatedrâle de San Pê (Nûi), Atâ laterâle cun dipintu File:Cuncatedrâle de San Pê (Nûi)-Cuntrufaciâ.jpg|Cuncatedrâle de San Pê (Nûi), Cuntrufaciâ File:Cuncatedrâle de San Pê (Nûi)-Stàttue.jpg|Cuncatedrâle de San Pê (Nûi), Stàttue File:Cuncatedrâle de San Pê (Nûi)-Aula.jpg|Cuncatedrâle de San Pê (Nûi), Aula File:Cuncatedrâle de San Pê (Nûi)-Esternu 01.jpg|Cuncatedrâle de San Pê (Nûi), Esternu File:Cuncatedrâle de San Pê (Nûi)-Atâ de drîta.jpg|Cuncatedrâle de San Pê (Nûi), Atâ de drîta File:Cuncatedrâle de San Pê (Nûi)-Navâ.jpg|Cuncatedrâle de San Pê (Nûi), Navâ File:Cuncatedrâle de San Pê (Nûi)-Atâ laterâle cu-a cruxifisciun.jpg|Cuncatedrâle de San Pê (Nûi),Atâ laterâle cu-a cruxifisciun File:Cuncatedrâle de San Pê (Nûi)-Atâ laterâle du Sacru Cö.jpg|Cuncatedrâle de San Pê (Nûi), Atâ laterâle du Sacru Cö File:Cuncatedrâle de San Pê (Nûi)-Atâ mazû.jpg|Cuncatedrâle de San Pê (Nûi), Atâ mazû File:Cuncatedrâle de San Pê (Nûi)-Atâ de scinistra.jpg|Cuncatedrâle de San Pê (Nûi), Atâ de scinistra File:Cuncatedrâle de San Pê (Nûi)-Esternu 02.jpg|Cuncatedrâle de San Pê (Nûi), Faciâ File:Cuncatedrâle de San Pê (Nûi)-Stemma da Repübbrica de Nûi.jpg|Cuncatedrâle de San Pê (Nûi), Stemma da Repübbrica de Nûi File:Cuncatedrâle de San Pê (Nûi)-Stemma da Repübbrica de Zena.jpg|Cuncatedrâle de San Pê (Nûi), Stemma da Repübbrica de Zena File:Cuncatedrâle de San Pê (Nûi)-Navâ de scinistra.jpg|Cuncatedrâle de San Pê (Nûi), Navâ de scinistra File:Cuncatedrâle de San Pê (Nûi)-Funte du batêximu.jpg|Cuncatedrâle de San Pê (Nûi), Funte du batêximu File:Cuncatedrâle de San Pê (Nûi)-Tàrga aa memôja de L.Vivaldo.jpg|Cuncatedrâle de San Pê (Nûi), Tàrga aa memôja de L.Vivaldo </gallery> ==''Ra Briga''== {{Véddi ascì|Utente:Arbenganese/Futugrafìe/Ra Briga|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaju}} ==''Ransu''== ===<kbd>A Sunta</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu) 01.jpg|Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu, âtâ laterâle File:Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu)-Atâ mazû.jpg|Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu), l'atâ mazû File:Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu)-Porte d'ingressu.jpg|Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu), a porte d'ingressu File:Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu)-Atâ dedicàu aa Madònna.jpg|Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu), Atâ dedicàu aa Madònna File:Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu)-Vôta afrescâ 01.jpg|Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu), A vôta afrescâ File:Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu)-Aula.jpg|Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu), l'internu File:Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu)-Ingressu.jpg|Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu), ingressu File:Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu)-Cuntrufaciâ.jpg|Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu), cuntrufaciâ File:Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu)-Pròtiru.jpg|Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu), protiru File:Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu)-Atâ dedicàu a San Fransescu.jpg|Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu), l'atâ dedicàu a San Fransescu File:Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu)-Cartellu.jpg|Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu), cartellu File:Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu)-Faciâ 01.jpg|Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu), a faciâ File:Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu)-Pürtpitu.jpg|Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu, pürpitu) File:Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu)-Faciâ 02.jpg|Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu), a faciâ File:Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu)-Reliquie.jpg|Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu), reliquie File:Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu)-Atâ laterâle.jpg|Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu), atâ laterâle File:Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu)-Stàttua.jpg|Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu), stattua File:Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu)-Vôta afrescâ 02.jpg|Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu), vôta cu-i afreschi </gallery> ===<kbd>Madònna de Vigne</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Uatòiu da Madònna de Vigne (U Burgu, Ransu) 01.jpg|Uatòiu da Madònna de Vigne (U Burgu, Ransu), vista de l'esternu daa stradda File:Uatòiu da Madònna de Vigne (U Burgu, Ransu) 02.jpg|Uatòiu da Madònna de Vigne (U Burgu, Ransu), vista da faciâ File:Uatòiu da Madònna de Vigne (U Burgu, Ransu) 03.jpg|Uatòiu da Madònna de Vigne (U Burgu, Ransu), vista de l'esternu, a pòrte File:Uatòiu da Madònna de Vigne (U Burgu, Ransu) 04.jpg|Uatòiu da Madònna de Vigne (U Burgu, Ransu), parte âta da faciâ File:Uatòiu da Madònna de Vigne (U Burgu, Ransu) 05.jpg|Uatòiu da Madònna de Vigne (U Burgu, Ransu), vista cumplescìva File:Uatòiu da Madònna de Vigne (U Burgu, Ransu) 06.jpg|Uatòiu da Madònna de Vigne (U Burgu, Ransu), vista da faciâ, scurciu File:Uatòiu da Madònna de Vigne (U Burgu, Ransu) 07.jpg|alt=Uatòiu da Madònna de Vigne (U Burgu, Ransu), scurciu da faciâ|Uatòiu da Madònna de Vigne (U Burgu, Ransu), scurciu da faciâ  </gallery> ===<kbd>San Bastiàn (A Ciàssa)</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Uatòiu de San Bastiàn (A Ciàssa, Rànsu) 01.jpg|Uatòiu de San Bastiàn (A Ciàssa, Rànsu), faciâ File:Uatòiu de San Bastiàn (A Ciàssa, Rànsu) 02.jpg|Uatòiu de San Bastiàn (A Ciàssa, Rànsu), campanìn File:Uatòiu de San Bastiàn (A Ciàssa, Rànsu) 03.jpg|Uatòiu de San Bastiàn (A Ciàssa, Rànsu), vista generale File:Uatòiu de San Bastiàn (A Ciàssa, Rànsu) 04.jpg|Uatòiu de San Bastiàn (A Ciàssa, Rànsu), esternu </gallery> ===<kbd>San Dunàu</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Gêxa de San Dunàu (Ransu)-Faciâ 01.jpg|Gêxa de San Dunàu (Ransu), faciâ File:Gêxa de San Dunàu (Ransu)-Faciâ 02.jpg|Gêxa de San Dunàu (Ransu), faciâ File:Gêxa de San Dunàu (Ransu)-Faciâ 03.jpg|Gêxa de San Dunàu (Ransu), faciâ File:Gêxa de San Dunàu (Ransu)-Cartellu.jpg|Gêxa de San Dunàu (Ransu), cartéllu File:Gêxa de San Dunàu (Ransu)-Faciâ 04.jpg|Gêxa de San Dunàu (Ransu), faciâ File:Gêxa de San Dunàu (Ransu)-Munumentu 01.jpg|Gêxa de San Dunàu (Ransu), munumentu File:Gêxa de San Dunàu (Ransu)-Munumentu 02.jpg|Gêxa de San Dunàu (Ransu), munumentu File:Gêxa de San Dunàu (Ransu)-Cruxe intu sagràu.jpg|Gêxa de San Dunàu (Ransu)Croce sul sagrato File:Gêxa de San Dunàu (Ransu)-Porteghi.jpg|Gêxa de San Dunàu (Ransu), porteghi File:Gêxa de San Dunàu (Ransu)-Campanìn.jpg|Gêxa de San Dunàu (Ransu)Campanile File:Gêxa de San Dunàu (Ransu)-Afrescu du santu inta faciá.jpg|Gêxa de San Dunàu (Ransu)Affresco del santo sulla facciata File:Gêxa de San Dunàu (Ransu)-Faciâ 05.jpg|Gêxa de San Dunàu (Ransu), faciâ File:Gêxa de San Dunàu (Ransu)-Vista daa stradda.jpg|Gêxa de San Dunàu (Ransu), vista daa stradda </gallery> ===<kbd>San Pantalêu</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Gêxa de San Pantalêu (Ransu) 01.jpg|Gêxa de San Pantalêu (Ransu), vista File:Gêxa de San Pantalêu (Ransu) 02.jpg|Gêxa de San Pantalêu (Ransu), vista File:Gêxa de San Pantalêu (Ransu) 03.jpg|Gêxa de San Pantalêu (Ransu), afreschi intu portegu File:Gêxa de San Pantalêu (Ransu) 04.jpg|Gêxa de San Pantalêu (Ransu), u portegu File:Gêxa de San Pantalêu (Ransu) 05.jpg|Gêxa de San Pantalêu (Ransu), u portegu afrescàu </gallery> ===<kbd>I Favài, Cûgnu e A Còsta de Basé(r)ega</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Capélla de l'Imaculâ Cuncesiun (I Favài, Ransu) 01.jpg|Capélla de l'Imaculâ Cuncesiun (I Favài, Ransu), faciâ e portegu File:Capélla de l'Imaculâ Cuncesiun (I Favài, Ransu) 02.jpg|Capélla de l'Imaculâ Cuncesiun (I Favài, Ransu), esternu File:Capélla de l'Imaculâ Cuncesiun (I Favài, Ransu) 03.jpg|Capélla de l'Imaculâ Cuncesiun (I Favài, Ransu), l'internu du pòrtegu File:Capélla de l'Imaculâ Cuncesiun (I Favài, Ransu) 04.jpg|Capélla de l'Imaculâ Cuncesiun (I Favài, Ransu), âtra vista da faciâ File:Capélla de l'Imaculâ Cuncesiun (I Favài, Ransu) 05.jpg|Capélla de l'Imaculâ Cuncesiun (I Favài, Ransu), vista esterna File:Capélla de l'Imaculâ Cuncesiun (I Favài, Ransu) 06.jpg|Capélla de l'Imaculâ Cuncesiun (I Favài, Ransu), portegu File:Capélla de Santa Lusìa (I Favài, Ransu) 01.jpg|Capélla de Santa Lusìa (I Favài, Ransu), detaju, vista daa burgâ de Cûgnu File:Capélla de Santa Lusìa (I Favài, Ransu) 02.jpg|Capélla de Santa Lusìa (I Favài, Ransu), vista daa burgâ de Cûgnu File:Cûgnu (Rànsu)-Panuràmma dai Favài.jpg|Cûgnu (Rànsu), Panu(r)àmma dai Favà(r)i File:Gêxa de San Benàrdu Abâte (A Còsta de Basérega, Rànsu).jpg|Gêxa de San Benàrdu Abâte (A Còsta de Basérega, Rànsu), daa SP78 </gallery> ==''Sanremmu''== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Sanremmu-Panuràmma daa Madònna da Còsta 01.jpg|Sanremmu, Panuràmma dau Santuariu da Madònna da Còsta File:Sanremmu-Panuràmma daa Madònna da Còsta 02.jpg|Sanremmu, Panuràmma dau Santuariu da Madònna da Còsta File:Sanremmu-Panuràmma daa Madònna da Còsta 03.jpg|Sanremmu, Panuràmma dau Santuariu da Madònna da Còsta File:Sanremmu-Panuràmma daa Madònna da Còsta 04.jpg|Sanremmu, Panuràmma dau Santuariu da Madònna da Còsta File:Sanremmu-Panuràmma daa Madònna da Còsta 05.jpg|Sanremmu, Panuràmma dau Santuariu da Madònna da Còsta File:Sanremmu-Panuràmma daa Madònna da Còsta 07.jpg|Sanremmu, Panuràmma dau Santuariu da Madònna da Còsta File:Uratoiu de San Custansu (Sanremmu)-Faciâ 01.jpg|Uratoiu de San Custansu (Sanremmu), Faciâ File:Uratoiu de San Custansu (Sanremmu)-Faciâ 02.jpg|Uratoiu de San Custansu (Sanremmu), Faciâ File:Gêxa de Santa Marìa di Angeri (Sanremmu)-De drentu 01.jpg| Gêxa de Santa Marìa di Angeri (Sanremmu), De drentu File:Gêxa de Santa Marìa di Angeri (Sanremmu)-De drentu 02.jpg| Gêxa de Santa Marìa di Angeri (Sanremmu), De drentu File:Gêxa de Santa Marìa di Angeri (Sanremmu)-Autâ laterâle 01.jpg|Gêxa de Santa Marìa di Angeri (Sanremmu), Autâ laterâle File:Gêxa de Santa Marìa di Angeri (Sanremmu)-Autâ laterâle 02.jpg|Gêxa de Santa Marìa di Angeri (Sanremmu), Autâ laterâle File:Gêxa de Santa Marìa di Angeri (Sanremmu)-Autâ laterâle 03.jpg|Gêxa de Santa Marìa di Angeri (Sanremmu), Autâ laterâle File:Gêxa de Santa Marìa di Angeri (Sanremmu)-Autâ laterâle 04.jpg|Gêxa de Santa Marìa di Angeri (Sanremmu), Autâ laterâle File:Gêxa de Santa Marìa di Angeri (Sanremmu)-Autâ laterâle 05.jpg|Gêxa de Santa Marìa di Angeri (Sanremmu), Autâ laterâle File:Gêxa de Santa Marìa di Angeri (Sanremmu)-Autâ laterâle 06.jpg|Gêxa de Santa Marìa di Angeri (Sanremmu), Autâ laterâle File:Gêxa de Santa Marìa di Angeri (Sanremmu)-Autâ laterâle 07.jpg|Gêxa de Santa Marìa di Angeri (Sanremmu), Autâ laterâle File:Gêxa de Santa Marìa di Angeri (Sanremmu)-Autâ laterâle 08.jpg|Gêxa de Santa Marìa di Angeri (Sanremmu), Autâ laterâle File:Gêxa de Santa Marìa di Angeri (Sanremmu)-Autâ laterâle 09.jpg|Gêxa de Santa Marìa di Angeri (Sanremmu), Autâ laterâle File:Gêxa de Santa Marìa di Angeri (Sanremmu)-Autâ laterâle 10.jpg|Gêxa de Santa Marìa di Angeri (Sanremmu), Autâ laterâle File:Gêxa de Santa Marìa di Angeri (Sanremmu)-Autâ mazû.jpg|Gêxa de Santa Marìa di Angeri (Sanremmu), Autâ mazû File:Gêxa de San Stêva (Sanremmu).jpg|Gêxa de San Stêva (Sanremmu) </gallery> ===Santuàiu da Madònna da Còsta=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Santuàriu da Madònna da Còsta (Sanremmu) 02.jpg|Santuàiu da Madònna da Costa (Sanremmu), vista File:Santuàriu da Madònna da Còsta (Sanremmu) 03.jpg|Santuàiu da Madònna da Costa (Sanremmu), vista File:Santuàriu da Madònna da Còsta (Sanremmu)-Aula 01.jpg|Santuàiu da Madònna da Costa (Sanremmu), u de drentu, l'aula File:Santuàriu da Madònna da Còsta (Sanremmu)-Aula 02.jpg|Santuàiu da Madònna da Costa (Sanremmu), u de drentu, l'aula File:Santuàriu da Madònna da Còsta (Sanremmu)-Cupula afrescâ 01.jpg|Santuàiu da Madònna da Costa (Sanremmu), u de drentu, Cupula afrescâ File:Santuàriu da Madònna da Còsta (Sanremmu)-Cupula afrescâ 02.jpg|Santuàiu da Madònna da Costa (Sanremmu), u de drentu, Cupula afrescâ File:Santuàriu da Madònna da Còsta (Sanremmu)-Artâ di Grimaudi.jpg|Santuàiu da Madònna da Costa (Sanremmu), u de drentu, Artâ di Grimaudi File:Santuàriu da Madònna da Còsta (Sanremmu)-Vota afrescâ surva a l'artâ.jpg|Santuàiu da Madònna da Costa (Sanremmu), u de drentu, Vota afrescâ surva a l'artâ File:Santuàriu da Madònna da Còsta (Sanremmu)-Cupula afrescâ 03.jpg|Santuàiu da Madònna da Costa (Sanremmu), u de drentu, Cupula afrescâ File:Santuàriu da Madònna da Còsta (Sanremmu)-San Marcu Vangelista.jpg|Santuàiu da Madònna da Costa (Sanremmu), u de drentu, San Marcu Vangelista File:Santuàriu da Madònna da Còsta (Sanremmu)-San Giuànni Vangelista.jpg|Santuàiu da Madònna da Costa (Sanremmu), u de drentu, San Giuànni Vangelista File:Santuàriu da Madònna da Còsta (Sanremmu)-San Lücca Vangelista.jpg|Santuàiu da Madònna da Costa (Sanremmu), u de drentu, San Lücca Vangelista File:Santuàriu da Madònna da Còsta (Sanremmu)-San Maté Vangelista.jpg|Santuàiu da Madònna da Costa (Sanremmu), u de drentu, San Maté Vangelista File:Santuàriu da Madònna da Còsta (Sanremmu)-Cuntrufaciâ.jpg|Santuàiu da Madònna da Costa (Sanremmu), u de drentu, Cuntrufaciâ File:Santuàriu da Madònna da Còsta (Sanremmu)-Artâ e cruxe de AM Maragliano.jpg|Santuàiu da Madònna da Costa (Sanremmu), u de drentu, Artâ e cruxe de AM Maragliano File:Santuàriu da Madònna da Còsta (Sanremmu)-Cupula afrescâ 04.jpg|Santuàiu da Madònna da Costa (Sanremmu), u de drentu, Cupula afrescâ File:Santuàriu da Madònna da Còsta (Sanremmu)-Artâ mazû 01.jpg|Santuàiu da Madònna da Costa (Sanremmu), u de drentu, Artâ mazû File:Santuàriu da Madònna da Còsta (Sanremmu)-Vota surva l'artâ.jpg|Santuàiu da Madònna da Costa (Sanremmu), u de drentu, Vota surva l'artâ File:Santuàriu da Madònna da Còsta (Sanremmu)-Artâ mazû 02.jpg|Santuàiu da Madònna da Costa (Sanremmu), u de drentu, Artâ mazû File:Santuàriu da Madònna da Còsta (Sanremmu)-Dipìntu 01.jpg|Santuàiu da Madònna da Costa (Sanremmu), u de drentu, dipintu File:Santuàriu da Madònna da Còsta (Sanremmu)-Dipìntu 02.jpg|Santuàiu da Madònna da Costa (Sanremmu), u de drentu, dipintu </gallery> ==''Sêrvu''== ===Gêxa de San Giuàn u Batìsta=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu)-Vista daa Ciassa du bâusu.jpg|Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu), Vista daa Ciassa du bâusu File:Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu)-Faciâ.jpg|Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu), Faciâ File:Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu)-Vista da sutt'au Bâusu.jpg|Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu), Vista da sutt'au Bâusu File:Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu)-De föa.jpg|Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu), De föa File:Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu)-Esternu.jpg|Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu), Esternu File:Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu)-Atâ laterâle da Madonna cu-u Bambìn 01.jpg|Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu), Atâ laterâle da Madonna cu-u Bambìn File:Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu)-San Fransescu cu-u Bambìn.jpg|Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu), San Fransescu cu-u Bambìn File:Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu)-Stendardu da cunfraternita.jpg|Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu), Stendardu da cunfraternita File:Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu)-Atâ laterâle da Madonna cu-u Bambìn 02.jpg|Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu), Atâ laterâle da Madonna cu-u Bambìn File:Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu)-Navâ.jpg|Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu), Navâ File:Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu)-Atâ laterâle cun dipintu 01.jpg|Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu), Atâ laterâle cun dipintu File:Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu)-Aula.jpg|Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu), Aula File:Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu)-Atâ laterâle cun dipintu 02.jpg|Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu), Atâ laterâle cun dipintu File:Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu)-Stàttua de Santa Terésa.jpg|Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu), Stàttua de Santa Terésa File:Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu)-Stàttue.jpg|Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu), Stàttue File:Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu)-Pürpitu.jpg|Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu), Pürpitu File:Uratoriu de Santa Cataìna (Sêrvu).jpg|Uratoriu de Santa Cataìna (Sêrvu) File:Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu)-Atâ de scinistra cun dipintu.jpg|Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu), Atâ de scinistra cun dipintu File:Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu)-Stàttua du Sacru Cö.jpg|Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu), Stàttua du Sacru Cö File:Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu)-Internu.jpg|Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu), Internu File:Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu)-Atâ dedicàu aa Cuncesiun.jpg|Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu), Atâ dedicàu aa Cuncesiun File:Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu)-Presepiu.jpg|Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu), Presepiu File:Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu)-Organu.jpg|Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu), Organu File:Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu)-Atâ laterâle cu-a cruxifisciun.jpg|Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu), Atâ laterâle cu-a cruxifisciun File:Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu)-Vôta.jpg|Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu), Vôta File:Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu)-Atâ mazû.jpg|Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu), Atâ mazû File:Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu)-Funte du batêximu.jpg|Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu), Funte du batêximu File:Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu)-Stàttua da Madònna.jpg|Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu), Stàttua da Madònna File:Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu)-Atâ cu-u dipintu da Madonna cu-u Bambìn.jpg|Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu), Atâ cu-u dipintu da Madonna cu-u Bambìn File:Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu)-Vista de l'internu.jpg|Gêxa de San Giuàn u Batìsta (Sêrvu), Vista de l'internu </gallery> ===Riserca tuponimi 1994=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Scainà de Rumpicù (Riserca tupunumastica 1994, Sêrvu) 01.jpg|Scainà de Rumpicù (Riserca tupunumastica 1994, Sêrvu) File:Ciassa de Santa Cattaina (Riserca tupunumastica 1994, Sêrvu).jpg|Ciassa de Santa Cattaina (Riserca tupunumastica 1994, Sêrvu) File:Daré ae Müe (Riserca tupunumastica 1994, Sêrvu).jpg|Daré ae Müe(Riserca tupunumastica 1994, Sêrvu) File:Scainà de Rumpicù (Riserca tupunumastica 1994, Sêrvu) 02.jpg|Scainà de Rumpicù (Riserca tupunumastica 1994, Sêrvu) File:U Bäusu (Riserca tupunumastica 1994, Sêrvu) 01.jpg|U Bäusu (Riserca tupunumastica 1994, Sêrvu) File:Ciassa du Furnu (Riserca tupunumastica 1994, Sêrvu).jpg|Ciassa du Furnu (Riserca tupunumastica 1994, Sêrvu) File:U Bäusu (Riserca tupunumastica 1994, Sêrvu) 02.jpg|U Bäusu (Riserca tupunumastica 1994, Sêrvu) File:Muntà da Pina (Riserca tupunumastica 1994, Sêrvu).jpg|Muntà da Pina (Riserca tupunumastica 1994, Sêrvu) File:Caruggiu da Galea (Riserca tupunumastica 1994, Sêrvu) 09.jpg|Caruggiu da Galea (Riserca tupunumastica 1994, Sêrvu) </gallery> ==''Süccaellu''== {{Véddi ascì|Utente:Arbenganese/Futugrafìe/Süccaellu|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaju}} ==''Testegu''== ===<kbd>Ginestru</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Ginestru (Testegu) 01.jpg|Vista da frasiun de Ginestru a Testegu File:Ginestru (Testegu) 02.jpg|Atra vista da frasiun de Ginestru File:Gêxa de San Pê, Paulu e Benardu (Ginestru).jpg|A gêxa de San Pê, San Paulu e San Benardu intu sentru de Ginestru </gallery> ==Tui(r)àn== ===<kbd>San Martin</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Faciâ 01.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), faciâ File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Faciâ 02.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), faciâ File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Atâ mazû 02.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), atâ mazû File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Atâ mazû 03.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), Atâ mazû File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Pitüre in scia vôta.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), Pitüre in scia vôta File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Àula.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), aula File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Atâ laterâle 01.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), atâ laterâle inta navâ de lérca File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Atâ laterâle 02.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), atâ laterâle inta navâ de lérca File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Stàttua de Gesù.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), statuetta de Gesù matéttu, inta navâ de lérca File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Stàttua da Madonna.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), stattua da Madonna cun nicchia File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Stasiun da Via Crûci 01.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), ina stasiun da via Crûci File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Stàttua de San Martin.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), Stàttua de San Martin File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Cruxe.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), cruxe File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Vôta da navâ sentrâle.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), vôta da navâ sentrâle File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Tàrga a Joseph Colato.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), Tàrga a Joseph Colato File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Navâ de Lerca.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), Navâ de Lerca File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Atâ da navâ de drìta.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), Atâ da navâ de drìta File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Afreschi du presbitériu 01.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), Afreschi du presbitériu, visti daa navâ de drìta File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Afreschi du presbitériu 02.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), Afreschi du presbitériu, visti daa navâ de lerca File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Pürpitu.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), u pürpitu File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Cuntrufaciâ e òrganu.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), Cuntrufaciâ e òrganu File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Atâ laterâle 03.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), Atâ laterâle 03 File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Pulìtticu da Madònna in trônu cu-u Bambìn.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), Pulìtticu da Madònna in trônu cu-u Bambìn File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Stasiun da Via Crûci 02.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), ina stasiun da via Crûci File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Atâ da navâ de lérca.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), Atâ da navâ de lérca File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Atâ mazû.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), vista del l'atâ mazû File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Nìcchia cun stàttua da Madònna cu-u Bambìn.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), Nìcchia cun stàttua da Madònna cu-u Bambìn, inta cuntrufaciâ File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Stasiun da Via Crûci 03.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), due stasiun da via Crûci File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Navâ de drìta.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), a navâ de drìta File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Atâ laterâle e funte bateximâle.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), Atâ laterâle e funte bateximâle File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Stasiun da via Crûci 04.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), ina stasiun da Via Crûci File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Òrganu inta navâ de drìta.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), Òrganu inta navâ de drìta File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Navâ sentrâle.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), Navâ sentrâle File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Stasiun da Via Crûci 04.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), ina stasiun da Via Crûci File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Atâ dedicàu a-u Bambìn de Prâga.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), Atâ dedicàu a-u Bambìn de Prâga File:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Stàttua de San Giüxeppe cu-u Bambìn.jpg|Gêxa de San Martin (Tuiràn), Stàttua de San Giüxeppe cu-u Bambìn </gallery> ==''U Burghettu (d'Aròscia)''== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:U Burghettu (d'Aròscia)-Panuràmma du paìse 01.jpg|U Burghettu (d'Aròscia), panuràmma du paìse File:U Burghettu (d'Aròscia)-Panuràmma du paìse 02.jpg|U Burghettu (d'Aròscia), panuràmma du paìse File:U Burghettu (d'Aròscia)-Panuràmma du paìse 03.jpg|U Burghettu (d'Aròscia), panuràmma du paìse </gallery> ===<kbd>San Marcu</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Gêxa de San Marcu (U Burghettu) 01.jpg|Gêxa de San Marcu (U Burghettu), faciâ File:Gêxa de San Marcu (U Burghettu) 02.jpg|Gêxa de San Marcu (U Burghettu), faciâ File:Gêxa de San Marcu (U Burghettu) 03.jpg|Gêxa de San Marcu (U Burghettu), aula File:Gêxa de San Marcu (U Burghettu) 04.jpg|Gêxa de San Marcu (U Burghettu), stàttua du santu File:Gêxa de San Marcu (U Burghettu) 05.jpg|Gêxa de San Marcu (U Burghettu), dipintu File:Gêxa de San Marcu (U Burghettu) 06.jpg|Gêxa de San Marcu (U Burghettu), atâ mazû File:Gêxa de San Marcu (U Burghettu) 07.jpg|Gêxa de San Marcu (U Burghettu), atâ laterâle File:Gêxa de San Marcu (U Burghettu) 08.jpg|Gêxa de San Marcu (U Burghettu), atâ laterâle File:Gêxa de San Marcu (U Burghettu) 09.jpg|Gêxa de San Marcu (U Burghettu), pürpitu File:Gêxa de San Marcu (U Burghettu) 10.jpg|Gêxa de San Marcu (U Burghettu), atâ laterâle File:Gêxa de San Marcu (U Burghettu) 11.jpg|Gêxa de San Marcu (U Burghettu), tàrga aa memoia de Mons. Enrico Casa File:Gêxa de San Marcu (U Burghettu) 12.jpg|Gêxa de San Marcu (U Burghettu), Quadrettu da Madònna cu-u Bambin File:Gêxa de San Marcu (U Burghettu) 13.jpg|Gêxa de San Marcu (U Burghettu), vôta afrescâ File:Gêxa de San Marcu (U Burghettu) 14.jpg|Gêxa de San Marcu (U Burghettu), aula File:Gêxa de San Marcu (U Burghettu) 15.jpg|Gêxa de San Marcu (U Burghettu), madunetta </gallery> ===<kbd>Gavénu(r)a</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Gavenura (U Burghettu).jpg|Panuàmma da frasiun de Gavénu(r)a (cumün du Burghettu d'Aròscia) File:Gavenura (U Burghettu d'Aròscia)-Vista daa stradda pruvinsâle.jpg|Gavenura (U Burghettu d'Aròscia), vista daa stradda pruvinsâle File:Gavenura (U Burghettu d'Aròscia)-Quartaröe vista dau Casale.jpg|Gavenura (U Burghettu d'Aròscia), burgâ Quartaröe vista dau Casale File:Gavenura (U Burghettu d'Aròscia)-U Cantu e a gêxa da San Curumban.jpg|Gavenura (U Burghettu d'Aròscia), U Cantu e a gêxa da San Curumban File:Gavenura (U Burghettu d'Aròscia)-Burgàe Casale e Quartaröe 02.jpg|Gavenura (U Burghettu d'Aròscia), burgàe Casale e Quartaröe File:Gavenura (U Burghettu d'Aròscia)-Burgàe Casale e Quartaröe 01.jpg|Gavenura (U Burghettu d'Aròscia), burgàe Casale e QuartaröeFile:Gavenura (U Burghettu d'Aròscia)-U Cantu 02.jpg|Gavenura (U Burghettu d'Aròscia), burgâ "U Cantu" File:Gavenura (U Burghettu d'Aròscia)-U Cantu 01.jpg|Gavenura (U Burghettu d'Aròscia), burgâ "U Cantu" File:Gavenura (U Burghettu d'Aròscia)-Munumentu ai caütti.jpg|Gavenura (U Burghettu d'Aròscia), Munumentu ai caütti File:Gavenura (U Burghettu d'Aròscia)-Panuramma da valâ dau Cantu 01.jpg|Gavenura (U Burghettu d'Aròscia), panuramma da valâ dau Cantu File:Gavenura (U Burghettu d'Aròscia)-Panuramma da valâ dau Cantu 02.jpg|Gavenura (U Burghettu d'Aròscia),panuramma da valâ dau Cantu File:Gavenura (U Burghettu d'Aròscia)-Madunetta inta burgâ du Cantu.jpg|Gavenura (U Burghettu d'Aròscia), Madunetta inta burgâ du Cantu File:Gavenura (U Burghettu d'Aròscia)-Panuramma du Cantu 01.jpg|Gavenura (U Burghettu d'Aròscia), panuramma da burgâ du Cantu File:Gavenura (U Burghettu d'Aròscia)-Panuramma du Cantu 02.jpg|Gavenura (U Burghettu d'Aròscia), panuramma da burgâ du Cantu File:Gavenura (U Burghettu d'Aròscia)-Prìa cun scrìta in dialettu lucâle (burgâ du Cantu).jpg|Gavenura (U Burghettu d'Aròscia), prìa cu'u numme in dialettu lucâle da burgâ du Cantu File:Gavenura (U Burghettu d'Aròscia)-In caruggiu inta burgâ du Cantu.jpg|Gavenura (U Burghettu d'Aròscia), in caruggiu inta burgâ du Cantu </gallery> ===<kbd>Leve(r)ùn</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Gêxa de San Benardu Abâte (Leverùn, U Burghettu d'Aròscia) 01.jpg|Gêxa de San Benardu Abâte (Leverùn, U Burghettu d'Aròscia) File:Gêxa de San Benardu Abâte (Leverùn, U Burghettu d'Aròscia) 02.jpg|Gêxa de San Benardu Abâte (Leverùn, U Burghettu d'Aròscia) File:Gêxa de San Benardu Abâte (Leverùn, U Burghettu d'Aròscia) 03.jpg|Gêxa de San Benardu Abâte (Leverùn, U Burghettu d'Aròscia) File:Gêxa de San Benardu Abâte (Leverùn, U Burghettu d'Aròscia) 01.jpg|Gêxa de San Benardu Abâte (Leverùn, U Burghettu d'Aròscia) File:Gêxa de San Benardu Abâte (Leverùn, U Burghettu d'Aròscia) 04.jpg|Gêxa de San Benardu Abâte (Leverùn, U Burghettu d'Aròscia) File:Gêxa de San Benardu Abâte (Leverùn, U Burghettu d'Aròscia)-Campanìn 01.jpg|Gêxa de San Benardu Abâte (Leverùn, U Burghettu d'Aròscia), Campanìn File:Gêxa de San Benardu Abâte (Leverùn, U Burghettu d'Aròscia)-Campanìn 02.jpg|Gêxa de San Benardu Abâte (Leverùn, U Burghettu d'Aròscia), Campanìn File:Gêxa de San Benardu Abâte (Leverùn, U Burghettu d'Aròscia)-Campanìn 03.jpg|Gêxa de San Benardu Abâte (Leverùn, U Burghettu d'Aròscia), Campanìn File:Gêxa de San Benardu Abâte (Leverùn, U Burghettu d'Aròscia) 05.jpg|Gêxa de San Benardu Abâte (Leverùn, U Burghettu d'Aròscia), dipintu in scia faciâ File:Uratoriu de Santa Caterina de Lisciandria (Leverùn, U Burghettu d'Aròscia) 01.jpg|Uratoriu de Santa Caterina de Lisciandria (Leverùn, U Burghettu d'Aròscia) File:Uratoriu de Santa Caterina de Lisciandria (Leverùn, U Burghettu d'Aròscia) 02.jpg|Uratoriu de Santa Caterina de Lisciandria (Leverùn, U Burghettu d'Aròscia) File:Uratoriu de Santa Caterina de Lisciandria (Leverùn, U Burghettu d'Aròscia) 03.jpg|Uratoriu de Santa Caterina de Lisciandria (Leverùn, U Burghettu d'Aròscia) </gallery> ===<kbd>San Curumbàn</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Gêxa de San Curumbàn (Gavenura, U Burghettu d'Aròscia) 01.jpg|Gêxa de San Curumbàn (Gavenura, U Burghettu d'Aròscia), faciâ File:Gêxa de San Curumbàn (Gavenura, U Burghettu d'Aròscia) 02.jpg|Gêxa de San Curumbàn (Gavenura, U Burghettu d'Aròscia, vista fruntale File:Gêxa de San Curumbàn (Gavenura, U Burghettu d'Aròscia) 03.jpg|Gêxa de San Curumbàn (Gavenura, U Burghettu d'Aròscia), cumplessu </gallery> ==''Ùnsu''== ===<kbd>U Capìttu</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:U Capìttu (Unsu)-Panu(r)àmma daa stradda de Menézzu.jpg|U Capìttu (Unsu), panu(r)àmma daa stradda de Menézzu File:U Capìttu (Unsu)-Vista panu(r)amica versu a gêxa de San Martin.jpg|U Capìttu (Unsu), vista panu(r)amica versu a gêxa de San Martin File:U Capìttu (Unsu)-Ârcu e tàrga.jpg|U Capìttu, frasiun de Unsu, ârcu e targa cumemuratìva File:U Capìttu (Unsu)-Madunétta.jpg|U Capìttu, frasiun de Unsu, Madunetta File:U Capìttu (Unsu)-Munumentu ai caütti.jpg|U Capìttu, Unsu, Munumentu ai caütti File:Gêxa de San Martin (Unsu) 01.jpg|Gêxa de San Martin (Unsu), vista generâle File:Gêxa de San Martin (Unsu) 02.jpg|Gêxa de San Martin (Unsu), esternu dau sagràu File:Gêxa de San Martin (Unsu)-Purtâle.jpg|Gêxa de San Martin (Unsu), purtâle de ingressu File:Gêxa de San Martin (Unsu)-Pròtiru.jpg|Gêxa de San Martin (Unsu), pròti(r)u File:Gêxa de San Martin (Unsu)-Campanìn.jpg|Gêxa de San Martin (Unsu), campanìn File:Gêxa de San Martin (Unsu)-Porta laterâle.jpg|Gêxa de San Martin (Unsu), porte laterâle File:Capella de l'Imaculâ Cuncesiùn (Capìtulu, Unsu).jpg|alt=Capella de l'Imaculâ Cuncesiùn (Capìtulu, Unsu)|Capella de l'Imaculâ Cuncesiùn (Capìtulu, Unsu)  </gallery> ===<kbd>A Còsta</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:A Còsta (Unsu)-Panu(r)àmma daa stràdda de Menézzu 01.jpg|A Còsta (Unsu), panu(r)àmma daa stràdda de Menézzu File:A Còsta (Unsu)-Panu(r)àmma daa stràdda de Menézzu 02.jpg|A Còsta (Unsu), panu(r)àmma daa stràdda de Menézzu File:Capeletta di Santi Còsma e Damiàn (A Còsta, Unsu) 01.jpg|Capeletta di Santi Còsma e Damiàn (A Còsta, Unsu), faciâ File:Capeletta di Santi Còsma e Damiàn (A Còsta, Unsu) 02.jpg|Capeletta di Santi Còsma e Damiàn (A Còsta, Unsu), esternu File:Capeletta di Santi Còsma e Damiàn (A Còsta, Unsu) 03.jpg|alt=Capeletta di Santi Còsma e Damiàn (A Còsta, Unsu), vista esterna cu-u sagràu|Capeletta di Santi Còsma e Damiàn (A Còsta, Unsu), vista esterna cu-u sagràu  File:A Còsta (Unsu)-Caruggiu 01.jpg|Vista du caruggiu prinsipâle da frasiun da Còsta (Unsu), dau sagràu da Capella di santi Cosma E Damiàn File:A Còsta (Unsu)-Caruggiu 02.jpg|Vista du caruggiu prinsipâle da frasiun da Còsta (Unsu), dau sagràu da Capella di santi Cosma E Damiàn File:A Còsta (Unsu)-Panu(r)àmma dau Capìttu 01.jpg|A Còsta (Unsu), Panu(r)àmma dau Capìttu File:A Còsta (Unsu)-Panu(r)àmma dau Capìttu 02.jpg|A Còsta (Unsu), Panu(r)àmma dau Capìttu </gallery> ===<kbd>Va(r)àvu de Surva</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Va(r)àvu de Surva (Unsu)-Panu(r)àmma daa SP35 01.jpg|Panu(r)àmma da frasiun de Va(r)àvu de Surva (Unsu), vista daa SP35 File:Va(r)àvu de Surva (Unsu)-Panu(r)àmma daa SP35 02.jpg|alt=Panu(r)àmma da frasiun de Va(r)àvu de Surva (Unsu), vista daa SP35|Panu(r)àmma da frasiun de Va(r)àvu de Surva (Unsu), vista daa SP35  </gallery> ===<kbd>Menezzu</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Menézzu (Menézzu, Unsu)-Vista da frasiun.jpg|Menézzu (Menézzu, Unsu), vista dau basìn artifisiâle File:Capélla da Madonna de Grassie (Menézzu, Unsu).jpg|Capélla da Madonna de Grassie (Menézzu, Unsu) </gallery> ===<kbd>Lagu de Menezzu</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Làgu de Menézzu (Menézzu, Unsu) 01.jpg|Làgu de Menézzu (Menézzu, Unsu), vista du basìn artifisiâle File:Làgu de Menézzu (Menézzu, Unsu) 03.jpg|Làgu de Menézzu (Menézzu, Unsu), vista du basìn artifisiâle File:Làgu de Menézzu (Menézzu, Unsu) 04.jpg|Làgu de Menézzu (Menézzu, Unsu), vista du basìn artifisiâle File:Làgu de Menézzu (Menézzu, Unsu) 05.jpg|Làgu de Menézzu (Menézzu, Unsu), vista du basìn artifisiâle File:Làgu de Menézzu (Menézzu, Unsu) 06.jpg|Làgu de Menézzu (Menézzu, Unsu), vista du basìn artifisiâle File:Lago di Menezzo (Onzo).jpg|U làgu artificiàle de Menezzu (2021) </gallery> ==''Urmea''== {{Véddi ascì|Utente:Arbenganese/Futugrafìe/Urmea|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaju}} ==''U Sejâ''== ===<kbd>San Giuànni e Sant'Eugeniu (U Sejâ)</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Gêxa de San Giuànni e de Sant'Eugeniu (U Sejâ)-Campanin.jpg|Gêxa de San Giuànni e de Sant'Eugeniu (U Sejâ)-Campanin File:Gêxa de San Giuànni e de Sant'Eugeniu (U Sejâ)-Faciâ.jpg|Gêxa de San Giuànni e de Sant'Eugeniu (U Sejâ)-Faciâ File:Gêxa de San Giuànni e de Sant'Eugeniu (U Sejâ)-Esternu.jpg|Gêxa de San Giuànni e de Sant'Eugeniu (U Sejâ), esternu File:Uatòiu de Santa Cataìna (U Sejâ).jpg|Uatòiu de Santa Cataìna (U Sejâ), faciâ File:Gêxa de San Giuànni e de Sant'Eugeniu (U Sejâ)-Tàrga in ricordu di eventi di 6 d'aùstu 1944 01.jpg|Gêxa de San Giuànni e de Sant'Eugeniu (U Sejâ)-Tàrga in ricordu di eventi di 6 d'aùstu 1944 File:Gêxa de San Giuànni e de Sant'Eugeniu (U Sejâ)-Tàrga in ricordu di eventi di 2 de lüju du 1637.jpg|Gêxa de San Giuànni e de Sant'Eugeniu (U Sejâ)-Tàrga in ricordu di eventi di 2 de lüju du 1637 </gallery> ===<kbd> N.S. da Misericordia</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Capélla da Nòstra Scignùa da Misericordia (U Sejâ) 01.jpg|Capélla da Nòstra Scignùa da Misericordia (U Sejâ), esternu File:Capélla da Nòstra Scignùa da Misericordia (U Sejâ) 02.jpg|Capélla da Nòstra Scignùa da Misericordia (U Sejâ), esternu File:Capélla da Nòstra Scignùa da Misericordia (U Sejâ)-Targa dedicâ aa misciun di Pà(r)i Capüsin Zenesi.jpg|Capélla da Nòstra Scignùa da Misericordia (U Sejâ), esternu,Targa dedicâ aa misciun di Pà(r)i Capüsin Zenesi File:Capélla da Nòstra Scignùa da Misericordia (U Sejâ)-Tàrga aa misciun pupulâre du nuvembre 1999.jpg|Capélla da Nòstra Scignùa da Misericordia (U Sejâ), esternu,Tàrga aa misciun pupulâre du nuvembre 1999 </gallery> ===<kbd>A Peàgna</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Gêxa_paruchiàle_de_San_Giuvanni_Batìsta_(Peàgna-U_Sejâ).jpg|Vista fruntale da paruchiàle de San Giuvanni Batìsta aa Peàgna File:Gêxa paruchiàle de San Giuvanni Batìsta (Peàgna-U Sejâ)-De drentu 01.jpg|Gêxa de San Giuvanni Batìsta (A Peàgna-U Sejâ), De drentu File:Gêxa paruchiàle de San Giuvanni Batìsta (Peàgna-U Sejâ)-De drentu 02.jpg|Gêxa de San Giuvanni Batìsta (A Peàgna-U Sejâ), De drentu File:Gêxa paruchiàle de San Giuvanni Batìsta (Peàgna-U Sejâ)-De drentu 03.jpg|Gêxa de San Giuvanni Batìsta (A Peàgna-U Sejâ), De drentu File:Peàgna_(U_Sejâ)-Panuràmma_01.jpg|Panuàmma da frasiun da Peagna, U Sejâ File:Vico_al_Colletto_(Peàgna-U_Sejâ).jpg|U Caruggiu "Vico al Colletto", A Peagna File:Gêxa_paruchiàle_de_San_Giuvanni_Batìsta_(Peàgna-U_Sejâ)-Campanìn.jpg|Vista du campanìn da paruchiale de San Giuvanni Batìsta (A Peàgna, U Sejâ) File:Peàgna_(U_Sejâ)-Panuràmma_02.jpg|Vista panu(r)àmmica da frasiun da Peagna, U Sejâ </gallery> ===<kbd>Capella da N.S. de Gràssie (Peàgna)</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Capélla da Nòstra Scignùa de Grassie (Peàgna, U Sejâ) 02.jpg|Capélla da Nòstra Scignùa de Grassie (Peàgna, U Sejâ) File:Capélla da Nòstra Scignùa de Grassie (Peàgna, U Sejâ) 01.jpg|Capélla da Nòstra Scignùa de Grassie (Peàgna, U Sejâ) File:Capélla da Nòstra Scignùa de Grassie (Peàgna, U Sejâ) 03.jpg|Capélla da Nòstra Scignùa de Grassie (Peàgna, U Sejâ) File:Capélla da Nòstra Scignùa de Grassie (Peàgna, U Sejâ) 04.jpg|Capélla da Nòstra Scignùa de Grassie (Peàgna, U Sejâ) </gallery> ===<kbd>Santuàiu da N.S. de Gràssie (Peàgna)</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Santuàiu da Nòstra Scignùa de Grassie (Peàgna, U Sejâ)-Campanìn.jpg|Santuàiu da Nòstra Scignùa de Grassie (Peàgna, U Sejâ), u campanìn File:Santuàiu da Nòstra Scignùa de Grassie (Peàgna, U Sejâ)-Cumplessu.jpg|Santuàiu da Nòstra Scignùa de Grassie (Peàgna, U Sejâ) File:Santuàiu da Nòstra Scignùa de Grassie (Peàgna, U Sejâ)-L'edifissiu dau cancellu.jpg|Santuàiu da Nòstra Scignùa de Grassie (Peàgna, U Sejâ), L'edifissiu dau cancellu </gallery> == ''U Tû'' == ===Sant'Anna (A Bringhêa)=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Capella de Sant'Anna (A Bringhêa, U Tû) 01.jpg|Capella de Sant'Anna (A Bringhêa, U Tû), esternu File:Capella de Sant'Anna (A Bringhêa, U Tû) 02.jpg|Capella de Sant'Anna (A Bringhêa, U Tû), esternu File:Capella de Sant'Anna (A Bringhêa, U Tû) 03.jpg|Capella de Sant'Anna (A Bringhêa, U Tû), esternu File:Capella de Sant'Anna (A Bringhêa, U Tû) 04.jpg|Capella de Sant'Anna (A Bringhêa, U Tû), esternu File:Capella de Sant'Anna (A Bringhêa, U Tû) 05.jpg|Capella de Sant'Anna (A Bringhêa, U Tû), esternu File:Capella de Sant'Anna (A Bringhêa, U Tû) 06.jpg|Capella de Sant'Anna (A Bringhêa, U Tû), esternu File:Capella de Sant'Anna (A Bringhêa, U Tû) 07.jpg|Capella de Sant'Anna (A Bringhêa, U Tû), esternu File:Capella de Sant'Anna (A Bringhêa, U Tû) 08.jpg|Capella de Sant'Anna (A Bringhêa, U Tû), esternu File:Capella de Sant'Anna (A Bringhêa, U Tû)-Aula 01.jpg|Capella de Sant'Anna (A Bringhêa, U Tû), Aula File:Capella de Sant'Anna (A Bringhêa, U Tû)-Aula 02.jpg|Capella de Sant'Anna (A Bringhêa, U Tû), Aula File:Capella de Sant'Anna (A Bringhêa, U Tû)-Aula 03.jpg|Capella de Sant'Anna (A Bringhêa, U Tû), Aula File:Capella de Sant'Anna (A Bringhêa, U Tû)-Aula 04.jpg|Capella de Sant'Anna (A Bringhêa, U Tû), Aula File:Capella de Sant'Anna (A Bringhêa, U Tû)-Aula 05.jpg|Capella de Sant'Anna (A Bringhêa, U Tû), Aula File:Capella de Sant'Anna (A Bringhêa, U Tû)-Atâ mazû 02.jpg|Capella de Sant'Anna (A Bringhêa, U Tû), Atâ mazû File:Capella de Sant'Anna (A Bringhêa, U Tû)-Atâ mazû 01.jpg|Capella de Sant'Anna (A Bringhêa, U Tû), Atâ mazû </gallery> == ''Utuê'' == {{Véddi ascì|Utente:Arbenganese/Futugrafìe/Utuê|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaju}} ==Vendun== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Cersa, U Valùn e A Crösa (Vendùn)-Panuràmma 01.jpg|Cersa, U Valùn e A Crösa (Vendùn), Panuràmma File:Cersa, U Valùn e A Crösa (Vendùn)-Panuràmma 02.jpg|Cersa, U Valùn e A Crösa (Vendùn), Panuràmma File:Cersa, U Valùn e A Crösa (Vendùn)-Panuràmma 03.jpg|Cersa, U Valùn e A Crösa (Vendùn)-Panuràmma </gallery> ===<kbd>Cü(r)enna</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Cürenna (Vendùn)-Panuràmma 01.jpg|Cürenna (Vendùn), Panuràmma dau stradùn File:Cürenna (Vendùn)-Panuràmma 02.jpg|Cürenna (Vendùn), Panuràmma dau stradùn File:Cürenna (Vendùn)-Panuràmma 03.jpg|Cürenna (Vendùn), Panuràmma dau stradùn File:Cürenna (Vendùn)-Panuràmma 04.jpg|Cürenna (Vendùn), Panuràmma dau stradùn File:Cürenna (Vendùn)-Panuràmma 06.jpg|Cürenna (Vendùn), Panuràmma dau stradùn File:Cürenna (Vendùn)-Panuràmma 07.jpg|Cürenna (Vendùn), Panuràmma dau stradùn File:Cürenna (Vendùn)-Panuràmma 08.jpg|Cürenna (Vendùn), Panuràmma dau stradùn File:Cürenna (Vendùn)-Panuràmma 09.jpg|Cürenna (Vendùn), Panuràmma dau stradùn File:Cürenna (Vendùn)-Panuràmma 10.jpg|Cürenna (Vendùn), Panuràmma dau stradùn File:Cürenna (Vendùn)-Panuràmma 11.jpg|Cürenna (Vendùn), Panuràmma dau stradùn File:Cürenna (Vendùn)-Panuràmma 12.jpg|Cürenna (Vendùn), Panuràmma dau stradùn File:Cürenna (Vendun)-Panuràmma.jpg|Cürenna (Vendun), A frasiùn daa stràdda pruvinsàle 35 File:Cürenna (Vendun)-U burgu daa stràdda.jpg|Cürenna (Vendun), U burgu daa stràdda File:Gêxa da Nòstra Scignùa da Néve (Cürenna, Vendun)-Canpanìn.jpg|Gêxa da Nòstra Scignùa da Néve (Cürenna, Vendun), u campanìn File:Gêxa da Nòstra Scignùa da Néve (Cürenna, Vendun)-Teitu e campanìn.jpg|Gêxa da Nòstra Scignùa da Néve (Cürenna, Vendun), teitu e campanìn File:Cürenna (Vendun)-Panuràmma dau sagràu de l'uatòiu.jpg|Cürenna, Vendun, Panuràmma dau sagràu de l'uatòiu File:Gêxa da Nòstra Scignùa da Néve (Cürenna, Vendun)-Faciâ.jpg|Gêxa da Nòstra Scignùa da Néve (Cürenna, Vendun), vista fruntale File:Gêxa da Nòstra Scignùa da Néve (Cürenna, Vendun)-Vista laterâle.jpg|Gêxa da Nòstra Scignùa da Néve (Cürenna, Vendun), Vista laterâle File:Gêxa da Nòstra Scignùa da Néve (Cürenna, Vendun)-Campanìn e parte âta da faciâ.jpg|alt=Gêxa da Nòstra Scignùa da Néve (Cürenna, Vendun), Campanìn e parte âta da faciâ|Gêxa da Nòstra Scignùa da Néve (Cürenna, Vendun), Campanìn e parte âta da faciâ  File:Gêxa da Nòstra Scignùa da Néve (Cürenna, Vendun)-Madunétta.jpg|Gêxa da Nòstra Scignùa da Néve (Cürenna, Vendun), Madunétta File:Uatòiu di Sànti Àngei Cüstòddi (Cürenna, Vendun) 01.jpg|Uatòiu di Sànti Àngei Cüstòddi (Cürenna, Vendun) File:Uatòiu di Sànti Àngei Cüstòddi (Cürenna, Vendun) 02.jpg|Uatòiu di Sànti Àngei Cüstòddi (Cürenna, Vendun) File:Uatòiu di Sànti Àngei Cüstòddi (Cürenna, Vendun) 03.jpg|Uatòiu di Sànti Àngei Cüstòddi (Cürenna, Vendun) File:Cürenna (Vendun)-Munumentu ai partigiài 01.jpg|Cürenna, Vendun, Munumentu ai partigiài File:Cürenna (Vendun)-Munumentu ai partigiài 02.jpg|Cürenna, Vendun, Munumentu ai partigiài File:Cürenna (Vendùn)-Madunetta de frunte aa paruchiâle.jpg|Cürenna (Vendùn), Madunetta de frunte aa paruchiâle File:Cürenna (Vendùn)-Munumentu ai caütti.jpg|Cürenna (Vendùn), Munumentu ai caütti </gallery> ===<kbd>U Cantùn</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:U Cantùn (Vendun)-Panu(r)àmma daa SP35.jpg|U Cantùn (Vendun), panu(r)àmma daa SP35 File:U Cantun e A Gêxa (Vendùn)-Panuràmma 01.jpg|U Cantun e A Gêxa (Vendùn), Panuràmma dau Stradun File:U Cantun e A Gêxa (Vendùn)-Panuràmma 02.jpg|U Cantun e A Gêxa (Vendùn), Panuràmma dau Stradun File:U Cantun e A Gêxa (Vendùn)-Panuràmma 03.jpg|U Cantun e A Gêxa (Vendùn), Panuràmma dau Stradun File:U Cantun e A Gêxa (Vendùn)-Panuràmma 04.jpg|U Cantun e A Gêxa (Vendùn), Panuràmma dau Stradun File:U Cantun e A Gêxa (Vendùn)-Panuràmma 05.jpg|U Cantun e A Gêxa (Vendùn), Panuràmma dau Stradun File:U Cantun e A Gêxa (Vendùn)-Panuràmma 04 (detaju).jpg|U Cantun e A Gêxa (Vendùn)-Panuràmma dau stradun </gallery> ===<kbd>Sant'Antunìn</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Gêxa de Sant'Antunìn (Vendun) 01.jpg|Gêxa de Sant'Antunìn (Vendun), esternu File:Gêxa de Sant'Antunìn (Vendun) 02.jpg|Gêxa de Sant'Antunìn (Vendun), esternu File:Gêxa de Sant'Antunìn (Vendun) 03.jpg|Gêxa de Sant'Antunìn (Vendun), esternu File:Gêxa de Sant'Antunìn (Vendun) 04.jpg|Gêxa de Sant'Antunìn (Vendun), esternu </gallery> ===<kbd>Lêuso</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Lêusu e Cürenna (Vendùn)-Panuràmma 01.jpg|Lêusu e Cürenna (Vendùn), Panuràmma File:Lêusu e Cürenna (Vendùn)-Panuràmma 02.jpg|Lêusu e Cürenna (Vendùn), Panuràmma File:Lêusu e Cürenna (Vendùn)-Panuràmma 03.jpg|Lêusu e Cürenna (Vendùn), Panuràmma File:Lêusu e Cürenna (Vendùn)-Panuràmma 04.jpg|Lêusu e Cürenna (Vendùn), Panuràmma File:Lêuso (Vendun)-Caruggiu.jpg|Caruggiu (Lêuso, Vendun) File:Capélla de l'Imaculâ Cuncesiùn (Lêuso, Vendun) 01.jpg|Capélla de l'Imaculâ Cuncesiùn (Lêuso, Vendun) File:Capélla de l'Imaculâ Cuncesiùn (Lêuso, Vendun) 02.jpg|Capélla de l'Imaculâ Cuncesiùn (Lêuso, Vendun) File:Capélla de l'Imaculâ Cuncesiùn (Lêuso, Vendun) 04.jpg|Capélla de l'Imaculâ Cuncesiùn (Lêuso, Vendun) File:Capélla de l'Imaculâ Cuncesiùn (Lêuso, Vendun) 03.jpg|Capélla de l'Imaculâ Cuncesiùn (Lêuso, Vendun), Madunetta </gallery> ===<kbd>Mijarìna</kbd>=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Uratòriu di Santi Roccu e Bastiàn (Mijarìna, Vendùn)-Campanìn 01.jpg|thumb|Uratòriu di Santi Roccu e Bastiàn (Mijarina, Vendùn), Campanìn File:Uratòriu di Santi Roccu e Bastiàn (Mijarìna, Vendùn)-Faciâ 01.jpg|thumb|Uratòriu di Santi Roccu e Bastiàn (Mijarina, Vendùn), faciâ File:Uratòriu di Santi Roccu e Bastiàn (Mijarìna, Vendùn)-Faciâ 02.jpg|thumb|Uratòriu di Santi Roccu e Bastiàn (Mijarina, Vendùn), faciâ File:Uratòriu di Santi Roccu e Bastiàn (Mijarìna, Vendùn)-Campanìn 02.jpg|thumb|Uratòriu di Santi Roccu e Bastiàn (Mijarina, Vendùn), campanìn File:Uratòriu di Santi Roccu e Bastiàn (Mijarìna, Vendùn)-Ruzùn.jpg|thumb|Uratòriu di Santi Roccu e Bastiàn (Mijarina, Vendùn), Ruzùn File:Uratòriu di Santi Roccu e Bastiàn (Mijarìna, Vendùn)-Munumentu.jpg|thumb|Uratòriu di Santi Roccu e Bastiàn (Mijarina, Vendùn), Munumentu File:Uratòriu di Santi Roccu e Bastiàn (Mijarìna, Vendùn)-Tàrga.jpg|thumb|Uratòriu di Santi Roccu e Bastiàn (Mijarina, Vendùn), Targa File:Uratòriu di Santi Roccu e Bastiàn (Mijarìna, Vendùn)-Faciâ 03.jpg|thumb|Uratòriu di Santi Roccu e Bastiàn (Mijarina, Vendùn), faciâ </gallery> ==''Vesargu''== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Veargu Panuàmma.jpg|Panuàmma de Vesargu File:Vesargu.jpg|Àtra vista du paìse </gallery> ==''Villanöva''== {{Véddi ascì|Utente:Arbenganese/Futugrafìe/Villanöva|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaju}} ==''Vintimìa''== ===''Sant'Agustin''=== <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Gêxa de Sant'Agustìn (Ventemiglia) 01.jpg|Gêxa de Sant'Agustìn (Ventemiglia), A faciâ File:Gêxa de Sant'Agustìn (Ventemiglia) 02.jpg|Gêxa de Sant'Agustìn (Ventemiglia), esternu File:Gêxa de Sant'Agustìn (Ventemiglia) 03.jpg|Gêxa de Sant'Agustìn (Ventemiglia), figüa surva au purtâle File:Gêxa de Sant'Agustìn (Ventemiglia) 04.jpg|Gêxa de Sant'Agustìn (Ventemiglia), internu File:Gêxa de Sant'Agustìn (Ventemiglia) 05.jpg|Gêxa de Sant'Agustìn (Ventemiglia), vôta File:Gêxa de Sant'Agustìn (Ventemiglia) 06.jpg|Gêxa de Sant'Agustìn (Ventemiglia), navâ laterâle File:Gêxa de Sant'Agustìn (Ventemiglia) 07.jpg|Gêxa de Sant'Agustìn (Ventemiglia), atâ File:Gêxa de Sant'Agustìn (Ventemiglia) 08.jpg|Gêxa de Sant'Agustìn (Ventemiglia), barcui File:Gêxa de Sant'Agustìn (Ventemiglia) 09.jpg|Gêxa de Sant'Agustìn (Ventemiglia), vedrâ File:Gêxa de Sant'Agustìn (Ventemiglia) 10.jpg|Gêxa de Sant'Agustìn (Ventemiglia), atâ mazù File:Gêxa de Sant'Agustìn (Ventemiglia) 11.jpg|Gêxa de Sant'Agustìn (Ventemiglia), vista de 'na vedrâ File:Gêxa de Sant'Agustìn (Ventemiglia) 12.jpg|Gêxa de Sant'Agustìn (Ventemiglia), cuntrufaciâ File:Gêxa de Sant'Agustìn (Ventemiglia) 13.jpg|Gêxa de Sant'Agustìn (Ventemiglia), âtà e statue File:Gêxa de Sant'Agustìn (Ventemiglia) 14.jpg|Gêxa de Sant'Agustìn (Ventemiglia), vedrâ </gallery> kqziy94ndswy7d79kmesimrqo2sl3ja 10 28927 275293 275199 2026-11-05T18:30:38Z N.Longo 12052 275293 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox |NomeTemplate = Stâto antîgo |TitoloInt = {{{nómme corénte|}}}{{#if:{{{nómme conplêto|}}}|<br /><small>{{{nómme conplêto|}}}</small>}}{{#if:{{{nómme ofiçiâ|}}}|<br /><small>{{{nómme ofiçiâ|}}}</small>}} |StileTitoloInt = background:#e9967a; color:#000; |StileGruppo = background:#e9967a; color:#000; |Valore1 = <table style="margin:auto"><tr><!-- -->{{#if:{{{link bandêa|}}}|<td style="vertical-align:middle; padding:0 10px 0 10px">[[Immaggine:{{{link bandêa}}}|125px|border]]</td>}}<!-- -->{{#if:{{{link stémma|}}}|<td style="vertical-align:middle">[[Immaggine:{{{link stémma}}}|80px]]</td>}}</tr><tr><!-- -->{{#if:{{{pàgina bandêa|}}}{{{didascalîa bandêa|}}}|<td>{{{didascalîa bandêa|}}} {{#if:{{{pàgina bandêa|}}}|<small>([[{{{pàgina bandêa}}}|detàggi]])</small>}}</td>}}<!-- -->{{#if:{{{pàgina stémma|}}}{{{didascalîa stémma|}}}|<td>{{{didascalîa stémma|}}} {{#if:{{{pàgina stémma|}}}|<small>([[{{{pàgina stémma}}}|detàggi]])</small>}}</td>}}<!-- --></tr></table> |Valore2 = {{#if:{{{mòtto|}}}|[[Mòtto]]: {{{mòtto}}} }} |Valore3 = {{Immagine sinottico|{{{link localizaçión|}}}|{{{didascalîa localizaçión|}}}}} |Gruppo10 = Dæti aministratîvi |Nome11 = |Valore11 = |Nome12 = |Valore12 = |Nome13 = [[Léngoa ofiçiâ|Léngoe ofiçiæ]] |Valore13 = {{{léngoa ofiçiâ|}}} |Nome14 = [[Lengoàggio|Léngoe parlæ]] |Valore14 = {{{léngoa|}}} |Nome15 = [[Ìnno naçionâle|Ìnno]] |Valore15 = {{{ìnno|}}} |Nome16 = [[Capitâle (çitæ)|Capitâle]] |Valore16 = {{{capitâle prinçipâ|}}} {{#if:{{{capitâle abitànti|}}}|&nbsp;<small>({{{capitâle abitànti}}}&nbsp;ab.{{#if:{{{capitâle abitànti ànno|}}}|&nbsp;/&nbsp;{{{capitâle abitànti ànno}}}}})</small>}} |Nome17 = Âtre capitâli |Valore17 = {{{âtre capitâli|}}} |Nome18 = Dipendénte da |Valore18 = {{{dipendénte da|}}} |Nome19 = Dipendénse |Valore19 = {{{dipendénse|}}} |Gruppo30 = Polìtica |Nome31 = [[Fórma de Stâto]] |Valore31 = {{{fórma de stâto|}}} |Nome32 = [[Fórma de govèrno]] |Valore32 = {{{govèrno|}}} |Nome33 = {{#if:{{{tìtolo càppi de stâto|}}}|{{{tìtolo càppi de stâto}}}|[[Càppo de Stâto]]}} |Valore33 = {{{elénco càppi de stâto|}}} |Nome34 = {{#if:{{{tìtolo càppi de govèrno|}}}|{{{tìtolo càppi de govèrno}}}|Càppo de Govèrno}} |Valore34 = {{{elénco càppi de govèrno|}}} |Nome35 = Òrgani deliberatîvi |Valore35 = {{{òrgani deliberatîvi|}}} |Nome36 = Nàscita |Valore36 = {{{inìçio|}}} {{#if:{{{prìmo càppo de stâto|}}}| con {{{prìmo càppo de stâto}}}}} |Nome37 = Caxón |Valore37 = {{{fæto iniçiâle|}}} |Nome38 = Fìn |Valore38 = {{{fìn|}}} {{#if:{{{ùrtimo càppo de stâto|}}}| con {{{ùrtimo càppo de stâto}}}}} |Nome39 = Caxón |Valore39 = {{{fæto finâ|}}} |Gruppo40 = Teritöio e popolaçión |Nome41 = Baçî giögràfico |Valore41 = {{{àrea giögràfica|}}} |Nome42 = Teritöio òriginâle |Valore42 = {{{teritöio òriginâle|}}} |Nome43 = Màscima estensción |Valore43 = {{#if:{{{superfìcce màscima|}}}|{{{superfìcce màscima}}} into {{{perîodo màscima espansción}}} }} |Nome44 = Popolaçión |Valore44 = {{#if:{{{popolaçión|}}}|{{{popolaçión}}} into {{{perîodo popolaçión}}} }} |Nome45 = Sudivixoìn |Valore45 = {{{vôxe sudivixoîn aministratîve|}}} |GruppoOpzionale50 = Economîa |Nome51 = [[Monæa]] |Valore51 = {{{monæa|}}} |Nome52 = Vivàgne |Valore52 = {{{vivàgne|}}} |Nome53 = Produçioìn |Valore53 = {{{produçioîn|}}} |Nome54 = Comèrci con |Valore54 = {{{comèrci con|}}} |Nome55 = Esportaçioìn |Valore55 = {{{esportaçioîn|}}} |Nome56 = Inportaçioìn |Valore56 = {{{inportaçioîn|}}} |Nome57 = Energîa |Valore57 = {{#if:{{{energîa|}}}|{{{energîa}}} [[Chilòwatt|kW]]/ab.}} |GruppoOpzionale60 = Vàrie |Nome61 = [[Domìnio de prìmmo livéllo|TLD]] |Valore61 = {{{tld|}}} |Nome62 = [[Prefìsso telefònico|Prefìsso tel.]] |Valore62 = {{{teléfono|}}} |Nome63 = [[Sìgle aotomobilìstiche internaçionâli|Sìgla aotom.]] |Valore63 = {{{tàrga|}}} |GruppoOpzionale70 = Religión e socjêtæ |Nome71 = Religioìn prinçipæ |Valore71 = {{{religioîn prinçipæ|}}} |Nome72 = Religión de Stâto |Valore72 = {{{religión de stâto|}}} |Nome73 = Religioìn minoritâie |Valore73 = {{{âtre religioîn|}}} |Nome74 = Clàsse sociâli |Valore74 = {{{clàsse sociâli|}}} |GruppoOpzionale80 = $fine |Valore81 = {{Immagine sinottico|{{{link màppa|}}}|{{{didascalîa|}}}}} |GruppoOpzionale90 = Evoluçión stòrica |Nome91 = Precedûo da |Valore91 = {{{stâto precedénte|}}} |Nome92 = Sucedûo da |Valore92 = {{{stâto sucesîvo|}}} |Nome93 = [[Stâti do móndo|Òua pàrte de]] |Valore93 = {{{stâto atoâle|}}} }}</includeonly><noinclude>{{Man}} {{TemplateData}} [[Categoria:Template sinottichi - giögrafia politica]]</noinclude> c8ceu1h9d6fh30vaqw6sgl71wi31cy0 275294 275293 2026-11-05T18:34:15Z N.Longo 12052 + wd 275294 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox |NomeTemplate = Stâto antîgo |TitoloInt = {{{nómme corénte|}}}{{#if:{{{nómme conplêto|}}}|<br /><small>{{{nómme conplêto|}}}</small>}}{{#if:{{{nómme ofiçiâ|}}}|<br /><small>{{{nómme ofiçiâ|}}}</small>}} |StileTitoloInt = background:#e9967a; color:#000; |StileGruppo = background:#e9967a; color:#000; |Valore1 = <table style="margin:auto"><tr><!-- -->{{#if:{{{link bandêa|}}}{{WikidataValido|P41}}|<td style="vertical-align:middle; padding:0 10px 0 10px">[[Immaggine:{{Wikidata|P41|{{{link bandêa|}}}|n=1}}|125px|border]]</td>}}<!-- -->{{#if:{{{link stémma|}}}{{WikidataValido|P94}}|<td style="vertical-align:middle">[[Immaggine:{{Wikidata|P94|{{{link stémma|}}}|n=1}}|80px]]</td>}}</tr><tr><!-- -->{{#if:{{{pàgina bandêa|}}}{{{didascalîa bandêa|}}}|<td>{{{didascalîa bandêa|}}} {{#if:{{{pàgina bandêa|}}}|<small>([[{{{pàgina bandêa}}}|detàggi]])</small>}}</td>}}<!-- -->{{#if:{{{pàgina stémma|}}}{{{didascalîa stémma|}}}|<td>{{{didascalîa stémma|}}} {{#if:{{{pàgina stémma|}}}|<small>([[{{{pàgina stémma}}}|detàggi]])</small>}}</td>}}<!-- --></tr></table> |Valore2 = {{#if:{{{mòtto|}}}|[[Mòtto]]: {{{mòtto}}} }} |Valore3 = {{Immagine sinottico|{{{link localizaçión|}}}|{{{didascalîa localizaçión|}}}}} |Gruppo10 = Dæti aministratîvi |Nome11 = |Valore11 = |Nome12 = |Valore12 = |Nome13 = [[Léngoa ofiçiâ|Léngoe ofiçiæ]] |Valore13 = {{{léngoa ofiçiâ|}}} |Nome14 = [[Lengoàggio|Léngoe parlæ]] |Valore14 = {{{léngoa|}}} |Nome15 = [[Ìnno naçionâle|Ìnno]] |Valore15 = {{{ìnno|}}} |Nome16 = [[Capitâle (çitæ)|Capitâle]] |Valore16 = {{{capitâle prinçipâ|}}} {{#if:{{{capitâle abitànti|}}}|&nbsp;<small>({{{capitâle abitànti}}}&nbsp;ab.{{#if:{{{capitâle abitànti ànno|}}}|&nbsp;/&nbsp;{{{capitâle abitànti ànno}}}}})</small>}} |Nome17 = Âtre capitâli |Valore17 = {{{âtre capitâli|}}} |Nome18 = Dipendénte da |Valore18 = {{{dipendénte da|}}} |Nome19 = Dipendénse |Valore19 = {{{dipendénse|}}} |Gruppo30 = Polìtica |Nome31 = [[Fórma de Stâto]] |Valore31 = {{{fórma de stâto|}}} |Nome32 = [[Fórma de govèrno]] |Valore32 = {{{govèrno|}}} |Nome33 = {{#if:{{{tìtolo càppi de stâto|}}}|{{{tìtolo càppi de stâto}}}|[[Càppo de Stâto]]}} |Valore33 = {{{elénco càppi de stâto|}}} |Nome34 = {{#if:{{{tìtolo càppi de govèrno|}}}|{{{tìtolo càppi de govèrno}}}|Càppo de Govèrno}} |Valore34 = {{{elénco càppi de govèrno|}}} |Nome35 = Òrgani deliberatîvi |Valore35 = {{{òrgani deliberatîvi|}}} |Nome36 = Nàscita |Valore36 = {{{inìçio|}}} {{#if:{{{prìmo càppo de stâto|}}}| con {{{prìmo càppo de stâto}}}}} |Nome37 = Caxón |Valore37 = {{{fæto iniçiâle|}}} |Nome38 = Fìn |Valore38 = {{{fìn|}}} {{#if:{{{ùrtimo càppo de stâto|}}}| con {{{ùrtimo càppo de stâto}}}}} |Nome39 = Caxón |Valore39 = {{{fæto finâ|}}} |Gruppo40 = Teritöio e popolaçión |Nome41 = Baçî giögràfico |Valore41 = {{{àrea giögràfica|}}} |Nome42 = Teritöio òriginâle |Valore42 = {{{teritöio òriginâle|}}} |Nome43 = Màscima estensción |Valore43 = {{#if:{{{superfìcce màscima|}}}|{{{superfìcce màscima}}} into {{{perîodo màscima espansción}}} }} |Nome44 = Popolaçión |Valore44 = {{#if:{{{popolaçión|}}}|{{{popolaçión}}} into {{{perîodo popolaçión}}} }} |Nome45 = Sudivixoìn |Valore45 = {{{vôxe sudivixoîn aministratîve|}}} |GruppoOpzionale50 = Economîa |Nome51 = [[Monæa]] |Valore51 = {{{monæa|}}} |Nome52 = Vivàgne |Valore52 = {{{vivàgne|}}} |Nome53 = Produçioìn |Valore53 = {{{produçioîn|}}} |Nome54 = Comèrci con |Valore54 = {{{comèrci con|}}} |Nome55 = Esportaçioìn |Valore55 = {{{esportaçioîn|}}} |Nome56 = Inportaçioìn |Valore56 = {{{inportaçioîn|}}} |Nome57 = Energîa |Valore57 = {{#if:{{{energîa|}}}|{{{energîa}}} [[Chilòwatt|kW]]/ab.}} |GruppoOpzionale60 = Vàrie |Nome61 = [[Domìnio de prìmmo livéllo|TLD]] |Valore61 = {{{tld|}}} |Nome62 = [[Prefìsso telefònico|Prefìsso tel.]] |Valore62 = {{{teléfono|}}} |Nome63 = [[Sìgle aotomobilìstiche internaçionâli|Sìgla aotom.]] |Valore63 = {{{tàrga|}}} |GruppoOpzionale70 = Religión e socjêtæ |Nome71 = Religioìn prinçipæ |Valore71 = {{{religioîn prinçipæ|}}} |Nome72 = Religión de Stâto |Valore72 = {{{religión de stâto|}}} |Nome73 = Religioìn minoritâie |Valore73 = {{{âtre religioîn|}}} |Nome74 = Clàsse sociâli |Valore74 = {{{clàsse sociâli|}}} |GruppoOpzionale80 = $fine |Valore81 = {{Immagine sinottico|{{{link màppa|}}}|{{{didascalîa|}}}}} |GruppoOpzionale90 = Evoluçión stòrica |Nome91 = Precedûo da |Valore91 = {{{stâto precedénte|}}} |Nome92 = Sucedûo da |Valore92 = {{{stâto sucesîvo|}}} |Nome93 = [[Stâti do móndo|Òua pàrte de]] |Valore93 = {{{stâto atoâle|}}} }}</includeonly><noinclude>{{Man}} {{TemplateData}} [[Categoria:Template sinottichi - giögrafia politica]]</noinclude> 52ux5vmgg6x4ce40ddjv39mcmh49p08 10 28929 275295 268408 2026-11-05T18:39:15Z N.Longo 12052 275295 wikitext text/x-wiki O template '''Stâto antîgo''' o sèrve pe arechéugge inte 'na schêda tùtti i dæti prinçipæ de 'n stâto ò de 'na sudivixón aministratîva stòrica. == Paràmetri == {{TabéllaTemplate |nome = Stâto antîgo |parametri = {{parametro|nómme corénte}} {{parametro|nómme conplêto|F}} {{parametro|nómme ofiçiâ|F}} {{parametro|link stémma|F|P94}} {{parametro|link bandêa|F|P41}} {{parametro|didascalîa stémma|F}} {{parametro|didascalîa bandêa|F}} {{parametro|pàgina stémma|F}} {{parametro|pàgina bandêa|F}} {{parametro|link localizaçión|F}} {{parametro|didascalîa localizaçión|F}} {{parametro|link màppa|F}} {{parametro|didascalîa|F}} {{parametro|ìnno|F}} {{parametro|mòtto|F}} {{parametro|léngoa ofiçiâ|F}} {{parametro|léngoa}} {{parametro|capitâle prinçipâ}} {{parametro|capitâle abitànti|F}} {{parametro|capitâle abitànti ànno|F}} {{parametro|âtre capitâli|F}} {{parametro|dipendénte da|F}} {{parametro|dipendénse|F}} {{parametro|fórma de stâto|F}} {{parametro|govèrno}} {{parametro|tìtolo càppi de stâto|F}} {{parametro|elénco càppi de stâto|F}} {{parametro|tìtolo càppi de govèrno|F}} {{parametro|elénco càppi de govèrno|F}} {{parametro|òrgani deliberatîvi|F}} {{parametro|inìçio}} {{parametro|prìmo càppo de stâto|F}} {{parametro|stâto precedénte|F}} {{parametro|fæto iniçiâle|F}} {{parametro|fìn}} {{parametro|ùrtimo càppo de stâto|F}} {{parametro|stâto sucesîvo|F}} {{parametro|fæto finâ|F}} {{parametro|àrea giögràfica|F}} {{parametro|teritöio òriginâle}} {{parametro|superfìcce màscima|F}} {{parametro|perîodo màscima espansción|F}} {{parametro|popolaçión|F}} {{parametro|perîodo popolaçión|F}} {{parametro|vôxe sudivixoîn aministratîve|F}} {{parametro|monæa|F}} {{parametro|vivàgne|F}} {{parametro|produçioîn|F}} {{parametro|comèrci con|F}} {{parametro|esportaçioîn|F}} {{parametro|inportaçioîn|F}} {{parametro|energîa|F}} {{parametro|tld|F}} {{parametro|teléfono|F}} {{parametro|tàrga|F}} {{parametro|religioîn prinçipæ|F}} {{parametro|religión de stâto|F}} {{parametro|âtre religioîn|F}} {{parametro|clàsse sociâli|F}} {{parametro|stâto atoâle|F}} |istruzioni = * '''nómme corénte''': nómme do Stâto. * '''nómme conplêto''': nómme òriginâle conplêto. * '''nómme ofiçiâ''': nómme do Stâto in léngoa e arfabêto òriginâli. * '''link stémma''': nómme de l'inmàgine do stémma do stâto, o l'abàsta indicâ o nómme do file co-a sò estensción. * '''link bandêa''': nómme de l'inmàgine da bandêa do stâto, o l'abàsta indicâ o nómme do file co-a sò estensción. * '''didascalîa stémma''': sôlo into câxo foîsan necesâie de precizaçioîn. * '''didascalîa bandêa''': sôlo into câxo foîsan necesâie de precizaçioîn. * '''link localizaçión''': nómme de l'inmàgine da màppa de localizaçión do stâto, o l'abàsta indicâ o nómme do file co-a sò estensción. * '''didascalîa localizaçión''': didascalîa a l'inmàgine da màppa de localizaçión do stâto. * '''link màppa''': nómme de l'inmàgine do màppa giögràfica, o l'abàsta indicâ o nómme do file co-a sò estensción. * '''didascalîa''': didascalîa da màppa. * '''pàgina stémma''': pàgina dedicâ a-o stémma do stâto. * '''pàgina bandêa''': pàgina dedicâ a-a bandêa do stâto. * '''ìnno''': nómme de l'ìnno do Stâto, con wikilink. * '''mòtto''': scrîve chi o mòtto do pàize, in léngoa e arfabêto òriginâli, a càppo inserî a traduçión in lìgure ascì. * '''léngoa ofiçiâ''': se prezénte, indicâ a léngoa ofiçiâ ò e léngoe ofiçiæ do Stâto. * '''léngoa''': in asénsa de léngoe ofiçiæ, e léngoe dêuviæ into govèrno e, a càppo, e âtre léngoe parlæ. * '''capitâle prinçipâ''': nómme da capitâle prinçipâ do Stâto, con wikilink. * '''capitâle abitànti''': popolaçión da capitâle do Stâto, conpilâ o paràmetro "Capitâle abitànti ànno" ascì. * '''capitâle abitànti ànno''': ànno da popolaçión indicâ da capitâle do Stâto, conpilâ o paràmetro "Capitâle abitànti" ascì. * '''âtre capitâli''': nómme de capitâle/i secondâie ò tenporànie. * '''dipendénte da''': âtri stâti da-i quæ o pàize o l'é dipéizo. * '''dipendénse''': âtri stâti réizi dipendénti da quéllo tratòu. * '''fórma de stâto''': fórma de stâto do pàize. * '''govèrno''': fórma de govèrno do pàize. * '''tìtolo càppi de stâto''': tìtolo di càppi de stâto do pàize. * '''elénco càppi de stâto''': elénco di càppi de stâto do pàize. * '''tìtolo càppi de govèrno''': tìtolo di càppi de govèrno do pàize. * '''elénco càppi de govèrno''': elénco di càppi de govèrno do pàize. * '''òrgani deliberatîvi''': òrgani deliberatîvi do pàize. * '''inìçio''': ànno de inìçio do stâto.. * '''prìmo càppo de stâto''': nómme do prìmo càppo de stâto. * '''stâto precedénte''': nómme do stâto precedénte a l'instituçión de quéllo tratòu. * '''fæto iniçiâle''': fæto ch'o l'à caxonòu a nàscita do stâto. * '''fìn''': ànno da fìn do stâto. * '''ùrtimo càppo de stâto''': nómme de l'ùrtimo càppo de stâto. * '''stâto sucesîvo''': nómme do stâto sucesîvo a-a chéita de quéllo tratòu. * '''fæto finâ''': fæto ch'o l'à caxonòu a chéita do stâto. * '''àrea giögràfica''': baçî giögràfico prinçipalménte òcupòu. * '''teritöio òriginâle''': teritöio de òrigine do stâto.. * '''superfìcce màscima''': màscima estensción a-a quæ o l'é arivòu o stâto. * '''perîodo màscima espansción''': perîodo into quæ o stâto o l'é arivòu a-a sò màscima estensción. * '''popolaçión''': popolaçión do stâto, da conpilâ co-o paràmetro 'perîodo popolaçión' ascì. * '''perîodo popolaçión''': perîodo a-o quæ o fa riferiménto o dæto in sciâ popolaçión. * '''vôxe sudivixoîn aministratîve''': link a l'eventoâle vôxe ch'a parla de sudivixoîn aministratîve do Stâto. * '''monæa''': monæa/e dêuviæ into stâto. * '''vivàgne''': vivàgne naturâli do stâto. * '''produçioîn''': produçioîn artigianâli ò industriâli prinçipæ do stâto. * '''comèrci con''': prinçipæ partners comerciâli do stâto. * '''esportaçioîn''': prodûti prinçipalménte esportæ. * '''inportaçioîn''': prodûti prinçipalménte inportæ. * '''energîa''':produçión energética do stâto. * '''tld''': domìnio de prìmmo livéllo do stâto. * '''teléfono''': prefìsso telefònico internaçionâle. * '''tàrga''': sìgla aotomobilìstica internaçionâle. * '''religioîn prinçipæ''': religioîn ciù difûze into stâto. * '''religión de stâto''': religión de Stâto, se prezénte. * '''âtre religioîn''': âtre religioîn profesæ. * '''clàsse sociâli''': clàsse sociâli prezénti into pàize. * '''stâto atoâle''': stâto ò stâti do móndo tra i quæ o l'é spartîo d'ancheu o teritöio. }} == Template corelæ == * {{Tl|Stato}} <noinclude>[[Categorîa:Manoâli di templates]]</noinclude> fi69u7vy4rmanpouzfd69pbchfdwsdy 0 33310 275301 275079 2026-11-06T11:47:11Z Michæ.152 13747 275301 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} O '''castéllo Ràggio''' de [[Zena|Zêna]] o l'é stæto unn-a de costruçioìn stòriche da çitæ, ch'a s'atrovâva into quartê de [[Cornigén]]. A rescidénsa, chéita inte 'na condiçión d'abandón e degràddo dòppo a [[Segonda Guæra Mondiâ|segónda goæra mondiâle]], a l'é stæta caciâ zu a-i 14 d'arvî do [[1951]] pe lasciâ o pòsto a-a [[fàbrica de l'âsâ "Oscar Sinigaglia"]] de l'[[Italsider]] e a l'[[ariopòrto internaçionâle "Cristòffa Cónbo"]], inouguròu 'na dexénn-a d'ànni ciù tàrdi. O regòrdo do castéllo Ràggio, bén bén vîvo into sentiménto do quartê, o l'é vegnûo o scìnbolo de l'ilùstre pasòu balneâre de Cornigén, spasòu vîa da l'urbanizaçión sarvæga e da-a trasformaçión industriâle. [[File:Cornigliano (Italië) Het Castello Raggio ten Noorden van Genua, SFA006011524.jpg|thumb|O castéllo Ràggio inte 'n'inmàgine di prìmmi do Nêuveçénto|centro]] == Stöia e descriçión == In sciô schéuggio dónde s'erzéiva o castéllo, dîto de Sant'Andrîa, gh'êa 'na comunitæ religiôza, a-o prinçìpio dedicâ a-o cùlto de [[Benedétto da Norcia]], co-e prìmme tràcce che remóntan a l'[[Etæ de Mëzo|Etæ de Mêzo]]. Inte l'ànno [[1131]] i móneghi àn cangiòu régola e són intræ inte l'Órdine cistercénse: pöchi ànni dòppo àn portòu a sêde do monestê inta colìnn-a derê, inte 'na poxiçión apénn-a sorviaelevâ, e àn tiòu sciù a [[Badîa de Sant'Andrîa]]. Inta badîa e inta gêxa l'à travagiòu e l'é visciûo, into [[XII secolo|XII sécolo]], [[Sàn Bèrto da Zêna]]. Do [[1797]] e dôe costruçioìn, co-a fìn da [[Repùbrica de Zena|Repùbrica]] e-a nàscita da [[Repùbrica Lìgure|Repùblica Lìgure]] a favô da rivoluçión, són stæte espropiæ cómme tànte âtre propietæ religiôze da región. A badîa a l'êa stæta acatâ da-o dùcca Vivaldi Pasqua, ch'o l'à trasformâ inte 'na vìlla scignorîle, con conservâ inte strutûe l'òriginâio stîlo gòtico, in càngio a gêxa in sciô schéuggio a l'é stæta dêuviâ prìmma cóme poviêa e pöi cómme sêde de 'n destacaménto da Marìnn-a Rêgia (1860-1881). Do [[1885]] l'inprenditô e polìtico lìgure Ràggio o l'à acatòu da-o Govèrno o schéuggio de Sant'Andrîa e o l'à dæto a l'architétto [[Loîgi Rovélli]] l'incàrego de costroîghe o castéllo in [[Art nouveau|stîlo ''liberty'']]. A zöna çernûa a l'é stæta quélla tra-o schéuggio de Sant'Andrîa e-o pòsto dîto Fòssa a Câçinæa, ciamòu do Dezèrto ascì, da-arénte a-a fàbrica de l'âsâ e fonderîa ''Ràggio & Ratto'', de propietæ do mæximo Ràggio. [[File:Conte Edilio Raggio 1893.jpg|thumb|Edìlio Ràggio do 1893|223x223px]] Pe tiâ sciù o castéllo, o Cónte o l'àiva pagòu 50.000 frànchi (ciù ò mêno 175.000 éori d'ancheu) pò-u terén e 660.000 pi-â costruçión. O Gustâvo Dufour o cónta de 'n çèrto mâconténto di cornigiòtti e sorviatùtto di pescoéi do pòsto pi-â costroçión da rescidénsa, dæto chò-u progètto do Rovelli o l'àiva pigiòu sénsa permìsso a ciàzza do portixeu, ch'o l'êa stæto scìnn-a seròu co-ìn rastéllo. Scicómme l'aministraçión do comùn a no l'ariescîva a òpónn-ise a-a poténsa do Cónte Ràggio, i abitànti êan anæti avànti a sforsâ e cadénn-e de néutte fin a che l'intrâ a l'é stæta liberâ<ref>Gustavo Dufour: ''Cornigliano Ligure dalla seconda metà del 1800 ai primi decenni del 1900''</ref>. Bén bén aprexòu pe-e seu lìnie architetòniche fìnn-e, pi-â seu costruçión l'é stæto finançiòu a sómma straordenâia pò-u ténpo de seiçentosciusciantamîa frànchi. A seu strutûa a l'êa a mòddo de paralelepìpedo, co-îna tôre a bâze quàddra da sciànco do còrpo prinçipâ, a ricarcâ a fórma - segóndo e intençioìn de l'architétto Rovelli - do castéllo de Miramare a [[Trieste]], fæto costroî ciù ò mêno do [[1860]] da-o Mascimiliàn d'Asbùrgo. I intèrni êan stæti fæti pituâ a frésco con finéssa. Inta pàrte de ponénte do còrpo prinçipâ, ciù avertûe portâvan a-o giardìn, inrichîo da 'n òrto picìn, e a-e scuàie. In sciô sciànco de levànte, 'na galerîa a permetéiva d'arivâ a 'n amiâdô co-îna vìsta ch'a l'anâva da-a costêa da [[Rivêa de Ponénte|rivêa lìgure de ponénte]] scìnn'a-a tôre da [[Lanterna de Zena|Lantèrna]]. In scî tréi cén da rescidénsa gh'êa, de d'âto a-o ciàn terén, o ciàn nòbile, dotòu de 'n grànde pòrtego co-îna vàsca pénsile de crestàllo e destinòu a fonçioìn de reprezentànsa, e stànsie da létto e-i mezanétti. O castéllo o l'é stæto frequentòu inti ànni a cavàllo do sécolo e scìnn'a-a prìmma goæra mondiâle da tànti esponénti da nobiltæ e do móndo polìtico cómme o rè [[Unbèrto I|Unbèrto I d'Itàlia]] co-a regìnn-a Margàita de Savöia, a contéssa Fiamétta Döia (da poténte cazàdda di Döia), o dùcca de Galêa, o prìnçipe de Nàpoli, o cónte de Torìn e-o prescidénte do Conséggio [[Gioâne Giolìtti]]. A decadénsa do castéllo a l'é comensâ giùsto dòppo a [[Primma Goæra Mondiâ|prìmma goæra mondiâle]] e a l'é anæta aprêuvo a-e dificoltæ che l'Itàlia a l'à afrontòu dòppo êse sciortîa da-o conflìtto. Do 1940 l'Ansàldo a l'à mìsso in sciâ mænn-a da-arénte i canoìn pe coloudâli e cosci i fréschi e-i stùcchi di gréndi saloìn són stæti goastæ da-e vibraçioìn. === Scîto da Rexisténsa partigiànn-a === A-o castéllo Ràggio l'é ligòu ascì 'na pàgina de stöia da segónda goæra mondiâle: a-i 25 d'arvî do [[1945]], o giórno da [[Goæra de liberaçión italiànn-a|Liberaçión]], a zöna de [[Cornigén]] dónde gh'êa o castéllo a l'é stæta tiâtro di ùrtimi scóntri. In particolâ, o castéllo - scìn a quéllo moménto controlòu da-e fòrse d'òcupaçión - o l'é stæto pigiòu da-i partigén de [[Squàddre d'Açión Patriòtica]] (SAP) de [[Sestri Ponente|Séstri Ponénte]], mez'ôa prìmma che s'arendéssan ànche e goarnixoìn tedésche ancón atîve a [[Ôtri]] e a [[Pra]]. A zöna de Sant'Andrîa a l'é stæta dónca ùnn-a de prìmme localitæ do ponénte zenéize a sciortî da-a goæra. === L'abatiménto e l'inpî da mænn-a === Dòppo a segónda goæra mondiâle, do castéllo restâva sôlo e miâgie de fêua, i giardìn êan distrûti e sachezæ e i intèrni êan pezanteménte danezæ. Inte l'ànno [[1950]], Edìlio Ràggio marchéize d'Azeglio, che intànto o l'aìva ereditòu o castéllo, o l'à vendûo a-a Finsider pe 12 mioìn de frànchi. Un ànno dòppo, a-i 14 d'arvî do [[1951]], pi-â preçixón a-e ôe 17:50, o castéllo o l'é stæto minòu co-ìn çentanâ de çeriòtti de dinamîte e fæto sâtâ pe l'âia. O sgoasôzo górfo d'ænn-a che gh'êa li de sótta o saiâ ciù tàrdi asoteròu p'achéugge a [[fàbrica de l'âsâ "Oscar Sinigaglia"]]. == Nòtte == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Architetûe da Ligùria]] 0jdgv99auscbmsz3rc876hwo0faaav4 0 33322 275290 275271 2026-11-05T17:59:08Z N.Longo 12052 + 275290 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Tassobox |nome = ''Olea europaea'' |immagine = Olea europaea - Zeytin.JPG |didascalia = <div style="text-align:center;">U(r)ive inta [[pruvinsa de Adana]], [[Turchia|Türchìa]]</div> |var-intervàllo_geològico = Intervallu geulogicu |intervallo = {{Intervàllo geològico|0.06|0|Âtu [[pleistucêne]]-ancöi}} |var-stâto_de_conservaçión = Stàttu de cunservasiùn |statocons = LC |statocons_versione = iucn3.1 |statocons_ref = <ref>{{Çitta web|url=https://www.iucnredlist.org/species/63005/209128651|tìtolo=Olive - Olea europaea|outô=IUCN|dæta=2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-23}}</ref> |var-clasificaçión_APG_IV = Clascificasiùn APG IV |var-domìnio = Duminiu |dominio = [[Eukaryota]] |var-régno = Regnu |regno = [[Plantae]] |sottoregno = [[Tracheobionta]] |var-sotorégno = Sutturegnu |var-superdivixón = Süperdivixùn |superdivisione = [[Spermatophyta]] |var-divixón = Divixùn |divisione = [[Magnoliophyta]] |var-clàsse = Classe |classe = [[Magnoliopsida]] |var-sotoclàsse = Suttuclasse |sottoclasse = [[Asteridae]] |var-órdine = Urdine |ordine = [[Scrophulariales]] |var-famìggia = Famìa |famiglia = [[Oleaceae]] |var-tribù = Trebü |var-sototribù = Suttutrebü |var-génere = Genere |genere = [[Olea]] |var-spêce = Specie |specie = '''O. europaea''' |var-clasificaçión_Cronquist = Clascificasiùn Cronquist |FIL? = x |regnoFIL = [[Plantae]] |clade1 = [[Angiospermae]] |clade2 = [[Mesangiospermae]] |clade3 = [[Eudicotidae]] |clade4 = [[Eudicotidae sentrâli]] |clade5 = [[Superasteridae]] |clade6 = [[Asteridae]] |clade7 = [[Euasteridae]] |clade8 = [[Lamiidae]] |ordineFIL = [[Lamiales]] |famigliaFIL = [[Oleaceae]] |specieFIL = '''O. europaea''' |var-nomenclatûa_binomiâle = Numenclatü(r)a binumiâle |binome = Olea europaea |biautore = [[Linneo|L.]] |bidata = 1753 |tribùFIL = [[Oleeae]] |sottotribùFIL = [[Oleinae]] |genereFIL = [[Olea]] |var-scinònimi = Scinonimi<ref name="POWO">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref> |sinonimi = ''Olea pallida'' <small>Salisb., 1796</small><br />''Olea sativa'' <small>Hoffmanns. & Link, 1820</small> |suddivisione = Suttuspecie |suddivisione_testo = * ''O. europaea cerasiformis'' * ''O. europaea cuspidata'' * ''O. europaea europaea'' * ''O. europaea guanchica'' * ''O. europaea laperrinei'' * ''O. europaea maroccana'' |mappa_distribuzione = Olea europaea range.svg |didascalia_distribuzione = {{Legend|#70A800|''O. europaea europaea''}} {{Legend|#CA7AF5|''O. europaea laperrinei''}} {{Legend|#FFFF00|''O. europaea maroccana''}} {{Legend|#0070FF|''O. europaea guanchica''}} {{Legend|#FF0000|''O. europaea cerasiformis''}}<span style="color:#FFA800"><big>&#9650;</big></span>Purtàu da l'òmmu e natü(r)alizàu ([[sinantropìsmo|sinantrupismu]]) }} L'&#8203;'''u(r)iva'''{{#tag:ref|Scritu ascì ''u"riva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia Fratelli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=604|volùmme=Vul. II}}</ref> o ''uȓiva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Utubre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=143, 223|ISBN=979-12-985789-0-6}}</ref>, ''aurive̍'' in [[Dialetto monegasco|munegascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Louis Barral|tìtolo=Dictionnaire Français - Monegasque|url=https://www.traditions-monaco.com/dictionnaire-francais-monegasque|ànno=1983|editô=Mairie de Monaco|çitæ=Munegu|léngoa=LIJ, FR|p=180}}</ref>, ''aurevie'' in [[Dialet mentunasch|mentunascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=James Bruyn Andrews|tìtolo=Vocabulaire français-mentonais|url=https://www.google.com/books/edition/Vocabulaire_fran%C3%A7ais_mentonais/AxQLAAAAQAAJ?gbpv=1&pg=PA116|ànno=1875|editô=Imprimerie Niçoise|çitæ=Nissa|léngoa=LIJ, OC, FRA|p=116}}</ref>, ''urìva'' in [[Lengua brigašca|brigascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierleone Massajoli|outô2=Roberto Moriani|tìtolo=Dizionario della cultura brigasca: Lessico|url=https://books.google.com/books?id=LD0qAQAAIAAJ|ànno=1991|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Lüsciàndria|léngoa=LIJ, IT|p=300|volùmme=Vul. I|ISBN=88-76-94086-3}}</ref>, ''ūriva'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>, ''iriva'' in [[Dialettu garescìn|garescìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Piero Camelia|outô2=Romano Nicolino|outô3=Rodolfo Pelagatti|tìtolo=Vocabolario Italiano-Garessino|ànno=2020|editô=Araba Fenice Edizioni|çitæ=Cuni|léngoa=LIJ, IT|pp=124, 298}}</ref>, ''örivu'' a[[Sascê|u Sascê]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Marrapodi|tìtolo=Il Vocabolario Sassellese "G. Romano"|url=https://books.google.com/books?id=izFZPgAACAAJ|ànno=Agustu 2009|editô=Associazione Amici del Sassello|çitæ=U Sascé|léngoa=IT|volùmme=Vul. II}}</ref>, ''öŕîva'' a [[Giusvala|Giüsvalla]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baccino|tìtolo=Eŕ mé dialèt: breve dizionario di una parlata dell'area Giusvalla-Ferriera di Montenotte|url=https://www.prolocogiusvalla.it/museo-del-dialetto/dizionario/|ànno=Agustu 2022|editô=In pròpiu|léngoa=PMS, LIJ, IT|p=79}}</ref>, ''ulìvu'' a [[Gâvi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bruno Arecco|tìtolo=Gaviese: un vocabolario|url=https://books.google.com/books?id=ZbJzzgEACAAJ|ànno=2021|editô=Mimesis|çitæ=Sesto San Giovanni|léngoa=LIJ, IT|ISBN=88-57-57761-9|pp=459-460}}</ref>, ''auriva'' in [[Dialettu ventemigliusu|vintimiusu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Enrico Malan|tìtolo=Dizionario Ventimigliese-Italiano - Italiano-Ventimigliese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/TO01794218|ànno=Utubre 2010|editô=Cumpagnia d'i Ventemigliusi-Alzani Editore|çitæ=Vintimìa-Pineròllu|léngoa=LIJ, IT|pp=25, 254|ISBN=978-88-8170-396-8}}</ref>, ''auriva'' a [[L'Isura|L'Ìsu(r)a]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marino Cassini|outô2=Alberto Cane|outô3=Roberta Sala|tìtolo=Le parole della nostra infanzia - Dialettu Lisurencu|url=http://www.marinocassini.it/Oggetti%20scaricabili/ITACA.pdf|ànno=2020|çitæ=D'Âtu d'Arbisö(r)a|léngoa=LIJ, IT|p=11}}</ref>, ''au<u>r</u>ìva'' a[[U Soudàn|u Sodàn]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.soudan.it/dizionar.htm|tìtolo=Dizionario illustrato Soudanèlu-Italiano|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-31}}</ref>, ''auriva'' a [[A Burdighea|Burdighe(r)a]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20211204110650/http://www.urisveiuburdigotu.it/uburdigotu/az/index.htm|tìtolo=burdigotu - italiano: Piccolo dizionario|outô=Anacleto Miele|dæta=1971|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-31}}</ref>, ''uriva'' a [[Sanremu|Sanremmu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pio Carli|tìtolo=Dizionario dialettale sanremasco - italiano|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0626791|ediçión=1|ànno=1973|editô=Tipo-litografia Ligure|çitæ=Vintimìa|léngoa=LIJ, IT|p=257}}</ref>, ''ou''r''iva'' o ''cianta d'ou''r''ive'' a [[Seriana|Se(r)iâna]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Loredana Veneziano|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Ceriana|url=https://books.google.com/books?id=KIJuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Philobiblon Edizioni|çitæ=Vintimìa|léngoa=LIJ, IT|p=265|ISBN=88-94-71482-9}}</ref>, ''èrbuu'', ''uivu'' o ''urivu'' a [[Inéia|Uneja]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lucetto Ramella|tìtolo=Vocabolario italiano - dialetto d'Oneglia|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008590|ànno=2003|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Imperia|léngoa=LIJ, IT|p=116}}</ref>, ''auìva'', ''uìva'' o ''uìvu'' a [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]]<ref name="AAVV2020">{{Çitta lìbbro|outô=Ambrogio Arimondo, Mario Corso, Giorgio Fedozzi e Giovanni Arbarelli|tìtolo=U vucabulâiu: dizionario ragionato della parlata di San Bartolomeo al Mare e dintorni (Ed. 2020, Parte 1, Glossario)|url=http://www.cadepuio.it/files/glossario_2-2020.pdf|ànno=2020|editô=Circolo Culturale Cà de Puiö|léngoa=LIJ, IT|p=21}}</ref>, ''aur̂iva'' a [[Ciappa (San Bertumê)|Ciappa]]<ref name="AAVV2020" />, ''uìvu'' in [[Andôa|Andö(r)a]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.andoraneltempo.it/librigallerie/volume-2---adriano-ghiglione.php|tìtolo=Manuale della parlata di Rollo e della Marina: versione italiano-andorese|outô=Adriano Ghiglione|léngoa=LIJ, IT|p=403|vìxita=2026-10-27}}</ref>, ''u''r''iva'' o ''u''r''ivu'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0077958|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=A(r)àsce|léngoa=LIJ, IT|pp=50, 148}}</ref>, ''oîvu'' o ''uîvu'' intu [[Dialéttu priéze|parlà da Prìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=52}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=[[Giulia Petracco Sicardi]]|tìtolo=Dizionario pietrese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/SBL0307094|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=85}}</ref>, ''oîvu'' a [[Borṡi|Borzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0465052|ediçión=2|ànno=Mazzu 1989 (1984)|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''or̭ivu'' a [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''ur̭ivu'' a [[Gura (Finô)|Gu(r)a]] e [[Ölle]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008566|ànno=Lüju 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=LIJ, IT|p=198}}</ref>, ''oriva'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|pp=92, 186}}</ref>, ''oiva'' a [[Varigotti|Va(r)igotti]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=92}}</ref>, ''ouviva'' o ''erbu d'ouvive'' in [[Dialettu savuneize|savunese]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Rosa Sguerso|outô2=Anita Sguerso|tìtolo=Compendio di voci ed espressioni del dialetto savonese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CFI0240514|ànno=Lüju 1985|editô=Editrice Liguria|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=99}}</ref>, ''erbo d'oive'', ''erbo d'öive'', ''oivo/oîvo'' o ''öivo'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/olivo#olivo.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - olivo|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-10-23}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=olivo|tìtolo=TIG - olivo|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-23}}</ref>, ''uivu'' a [[Levanto|Levantu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Aldo Viviani|tìtolo=Vocabolario del dialetto levantese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CFI0197292|ànno=Lüju 1991|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=116}}</ref>|group=n.}} ('''''Olea europaea''''' <small>[[Linneo|L.]], 1753</small>) a l'è ina [[Spêce|specie]] de [[Plantae|cianta]] da [[Famìggia (tascionomîa)|famìa]] de ''[[Oleaceae]]'', dau purtamèntu a [[Èrbo|èrbe(r)u]] o a [[Cósto|custu]] e spantegâ in natü(r)a fra [[Africa]], [[Asia]] e [[Euròpa|Eurôpa]] faciâ in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Cu'u numme u(r)iva, pe'u ciü, u se fa de riferimèntu aa varietài dumèstega da [[Sotospêce|suttuspecie]] '''''Olea europaea europaea''''', ch'a l'è stâ sernüa da l'òmmu e che, au dì d'ancöi, a l'è curtivâ cumme [[Èrbo da frûto|èrbe(r)u da frütu]] inte regiùi sübtrupicâli de tüttu u mundu, cu'e sò [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] ch'e sun duve(r)ài tantu pe' franzene de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] che pe' êsse mangiài cuscì. == U(r)igine du numme == [[Immaggine:Olive and Oil etymology.svg|sinistra|miniatura|U(r)igine de pa(r)olle "u(r)iva" e "ö(r)iu (d'u(r)iva)]] A pa(r)olla "u(r)iva" a ne vegne dau [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''ŏlīva''<ref>{{Çitta web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=oliva|tìtolo=oliva|outô=Charlton T. Lewis|outô2=Charles Short|scîto=A Latin Dictionary|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>, numme duve(r)àu tantu pe'a cianta che pe'u frütu, che a sò votta u tröva de u(r)igine inte l'antìga furma [[Léngoa pröto-grêga|protu-grega]] *ἐλαίϝα, *''elaíwa'', che in [[Lengua grega antiga|gregu clascicu]] a l'è passâ a ἐλαία, ''elaía'', turna duve(r)â tantu pe' l'èrbe(r)u che pe'u sò frütu<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Oxford Latin Dictionary|url=https://archive.org/details/aa.-vv.-oxford-latin-dictionary-1968|ànno=1968|editô=Clarendon Press|léngoa=EN|capìtolo=oliva}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)lai/a|tìtolo=ἐλαία|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. Fina a pa(r)olla "ö(r)iu" a l'imprinsippiu a gh'axeva numma che u sènsu de "ö(r)iu d'u(r)iva", vegnindune da ''ŏlĕum''<ref>{{Çitta web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=oleum|tìtolo=oleum|outô=Charlton T. Lewis|outô2=Charles Short|scîto=A Latin Dictionary|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref> e ἔλαιον (''élaion''), ch'u vö dì pròpiu "ö(r)iu d'u(r)iva"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Alfred Ernout|outô2=Antoine Meillet|tìtolo=Dictionnaire étymologique de la langue latine|url=https://archive.org/details/DictionnaireEtymologiqueDeLaLangueLatine/page/n1/mode/2up|ànno=2001 [1932]|editô=Klincksieck|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|capìtolo=oleum}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)lai/a|tìtolo=ἐλαία|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)/laio,|tìtolo=ἔλαιον|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. De de lì, a pa(r)olla "ö(r)iu" inte tante lengue a tröva de primma u(r)igine pròpiu dau numme da cianta e du sò frütu<ref>{{Çitta web|url=https://www.etymonline.com/word/oil|tìtolo=oil (n.)|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. E furme ciü antìghe da pa(r)olla grega, ch'u ghe secce de pröve segü(r)e, e sun u [[Léngoa micenêa|miceneu]] 𐀁𐀨𐀷, ''e-ra-wa'', e 𐀁𐀨𐀺, ''e-ra-wo'', o 𐀁𐁉𐀺, ''e-rai-wo'', intu scistema de scritü(r)a scilabicu da [[Lineâre B|lineâ(r)e B]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=12&wid=318|tìtolo=The Linear B word e-ra-w|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=http://www.palaeolexicon.com/ShowWord.aspx?Id=16728|tìtolo=The Linear B word e-ra-wo|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160321102105/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra3-wo/|tìtolo=e-ra3-wo|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160320140244/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra-wo/|tìtolo=e-ra-wo|outô=K. A. Raymoure|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. == Descrisiùn == [[Immaggine:Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 109) (8232783218).jpg|sinistra|miniatura|To(r)a butanica de l'u(r)iva dumèstega intu ''[[Koehler's Medizinal-Pflanzen]]'', [[1887]]]] === Generâle === E va(r)ie qualitài de ''Olea europaea'' e sun di custi o di èrbe(r)i ch'i [[Senprevèrde|nu perden e föje]] e ch'i ponen rivà a 'n'artessa de 15 mêtri. E [[Ràmma|ramme]] e sun cuèrte de scaje peltài mèntre e [[Féuggia|föje]], misse a cubbie, e g'han in bòrdu ch'u l'è lisciu e ina furma elittica, ciü o mênu strêta. Ciütòstu dü(r)e, e sun cuèrte d'in pèi a scaje e e g'han ina lunghessa fra i 3 e i 9 citti<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/general-information|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche o in sciu gianu, e sun tacài insemme inte carateristiche pâne, ch'e se svilüppan in pusisiùn ascela(r)e. U [[Càlice (botànica)|calice]] da sciu(r)a u l'è tüttu sadàu insemme, ciütòstu cürtu, cun quattru lôbi a triangulu. E [[Coròlla|cu(r)olle e]] furman di tübbi de quattru [[Pétalo|petali]], mèntre i [[Stâme|stâmi]] i sun dui. L'[[Ovâio|ova(r)iu]], supe(r)u, u g'ha ina furma a cônu, ciü o mênu gunfiâ. U [[Frûto|frütu]], l'[[U(r)iva (frütu)|u(r)iva]], u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] carnusa cu'in òssu dü(r)u, daa lunghessa ch'a pò cangià dai 5&nbsp;mm ai 4&nbsp;cm e ch'a vegne negra ina votta ch'a l'è maü(r)a<ref name=":2" /><ref name=":1" />. === U(r)iva dumèstega === L'u(r)iva dumèstega, cumme e âtre va(r)ietài de ''Olea europaea'', a l'è ina cianta [[Senprevèrde|sempreverde]] e ch'a vegne sciü bèn intu [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]]. A g'ha in [[Teu|troncu]] che de sòlitu u mustra in svilüppu inturtignàu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eddo Rugini, Luciana Baldoni, Rosario Muleo e Luca Sebastiani|tìtolo=The Olive Tree Genome|url=https://books.google.com/books?id=DgDGDQAAQBAJ&pg=PA14+|ànno=2016|editô=Springer|léngoa=EN|p=14|ISBN=978-3-319-48887-5}}</ref>, ch'u pò muntà sciü fin'a rivà in sci 10 mêtri d'artessa, cu'ina [[Scòrsa (botànica)|scorsa]] ch'a l'è in sciu grixu. E [[Féuggia|föje]] e g'han ina furma tunda lungâ, de cu(r)û grixu-verde a l'indrìtu e giancastru a l'inversu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|tìtolo=Flowers of Europe|ànno=1969|editô=Oxford University Press|çitæ=Lundra|léngoa=EN|pp=312-313|capìtolo=Oleaceae: Olea: Olive}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|outô2=Anthony Huxley|tìtolo=Flowers of the Mediterranean|ànno=1972|editô=Chatto and Windus|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=145|capìtolo=Olea-Olive}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche e picìne, e sciu(r)ìscen pe'u ciü in sce ramme de l'ànnu de primma, misse a pâne drìte ch'e nascen a partì da l'ascella de föje. Ògni sciu(r)a a l'è fâ de quattru [[Pétalo|petali]] in sciu giancu-gianu, tacài insemme au sò fundu, dund'i se ünìscen a 'na base furmâ da quattru [[Sépalo|sepali]] verdi, turna tacài insemme. I [[Bûxo|pummi]] i crescen pôcu pe' votta, pe' 4-6 setemâne, fin'a rivà a 'na lunghessa de ciü o mênu 2 citti, quand'i sciu(r)ìscen. A sciu(r)a a resta tacâ aa cianta pe' 5-6 giurni inte regiùi ciü câde e pe' 2 setemâne inte quelle ciü frèide<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Esmaeil Seifi, Jenny Guerin, Brent Kaiser e Margaret Sedgley|ànno=2015|méize=Zenâ|tìtolo=Flowering and fruit set in olive: a review|revìsta=Iranian Journal of Plant Physiology|volùmme=5|nùmero=2|pp=1263-1272|léngoa=EN|url=https://web.archive.org/web/20250919081522/https://journals.iau.ir/article_539653_140a99eea26c37e6020a694666a7b405.pdf}}</ref>. U [[Frûto|frütu]], cumme dìtu, u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] picìna, lunga 1-2,5&nbsp;cm quand'a l'è maü(r)a. Inte qualitài sarvèghe e [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] e sun ancù ciü picìne, cu'ina pélle che, pe' cuntru, a l'è ciü sutì<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Apostolos Kiritsakis|outô2=Fereidoon Shahidi|tìtolo=Olives and Olive Oil as Functional Foods: Bioactivity, Chemistry and Processing|url=https://books.google.com/books?id=J7gfBQAAQBAJ&pg=PA113|ànno=2017|editô=John Wiley & Sons|léngoa=EN|p=129|ISBN=978-1-119-13531-9}}</ref>. == Tasciunumìa == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olea europaea sylvestris (uddastru).jpg|In u(r)ivastru in [[Corsega]] Olea europaea cuspidata-africana Cape Town.JPG|In èrbe(r)u de ''O. cuspidata'', [[Çittæ do Cavo|Sitài du Câu]] Olea cerasiformis (Fuerteventura).jpg|''O. guanchica'', [[Fuerteventura]] Olea europaea subsp laperrinei.jpg|Ina cianta de ''O. laperrinei'' in [[Niger]] </gallery> Aa revixùn du genere ''Olea'', fâ du [[2002]], a specie ''Olea europaea'' a l'è stâ spartìa inte suttuspecie chi sutta, levàu ''O. europaea africana'', ch'a l'é(r)a cunscide(r)â cumme parte da ''cuspidata''<ref name=":1">{{Çitta publicaçión|outô=P. S. Green|ànno=2002|tìtolo=A Revision of Olea L. (Oleaceae)|revìsta=Kew Bulletin|editô=Royal Botanic Gardens|çitæ=Kew|volùmme=Vul. 57|nùmero=1|pp=91-140|léngoa=EN|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F4110824}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>: * ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'', carateristica du bacìn du Mediteraneu<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77172513-1|tìtolo=Olea europaea subsp. europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''sylvestris'', varietài sarvèga, u cuscì dìtu [[u(r)ivastru]]; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''europaea'', varietài dumèstega, l'u(r)iva ch'u se ghe riferìsce pe'u ciü intu parlâ, a ne vegne da 'na [[Seleçión artifiçiâle|selesiùn]] de l'u(r)ivastru; * ''Olea europaea'' subsp. ''africana'' <small>(</small><small>Mill.) P.S.Green, 1979</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga spantegâ inta ciü parte de l'[[Africa]], [[Îzoe Mascarene|ìsu(r)e Masca(r)ene]] cumprese<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887159-1|tìtolo=Olea europaea subsp. africana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cuspidata'' <small>(Wall. & G.Don) Cif., 1942</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga ch'a se tröva inte tante regiùi secche de l'[[Asia]], da l'[[Arabbia (region)|A(r)abbia]] fina in [[Cinn-a|Cina]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77190043-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cuspidata|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cerasiformis'', <small>G.Kunkel & Sunding, 1972</small>, suttuspecie [[Ploidîa|tetraploide]] ch'a l'è endemica de [[Madeira]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887160-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cerasiformis|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''guanchica'' <small>P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit</small><small>, 2000</small>, suttuspecie endemica de [[Îzoe Canâie|Cana(r)ie]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019528-1|tìtolo=Olea europaea subsp. guanchica|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''laperrinei'' <small>(Batt. & Trab.) Cif., 1942</small> a se tröva in sce de muntagne du [[Sahara]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''maroccana'' <small>(Greuter & Burdet) P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit, 2000</small>, suttuspecie [[Poliploidîa|esaploide]] rapresentâ da 'na pupulasiùn daa parte in sce l'[[Âto Atlànte|Âtu Atlante]], intu [[Maròcco|Maròccu]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. De ciü, u l'è segnalàu de pupulasiùi invasive inte l'[[Australia]] e inte de ìsu(r)e du [[Oçeano Paciffico|Pacificu]]. E analisi genetiche e l'han mustràu cumme ste pupulasiùi e gh'aggen due u(r)igine dife(r)ènti: quelle inte l'Australia de meridiùn e ne vegnen dae varietài dumèsteghe du Mediteraneu, mèntre e âtre (cumme inte l'Australia de levante e inte [[Hawaii]]) e sun derivài dae furme sarvèghe da suttuspecie ''cuspidata'' de l'Africa du süd. U s'è marcàu fina a puscibilitè ch'i nascen di ibridi fra ste due furme<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Henry, L. Wille, D. Cooke e E. Chapuis|tìtolo=On the origin of the invasive olives (Olea europaea L., Oleaceae)|ànno=2007|editô=Heredity 99|léngoa=EN|pp=608-619}}</ref>. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Antimenes Painter - ABV 273 116 - Herakles and Pholos - olive gathering - London BM 1837-0609-42 - 03.jpg|sinistra|miniatura|A campâ de u(r)ive in sc'in anfu(r)a du [[Pitô de Antimenes|pitû de Antimenes]], fâ in gì(r)u au [[520 a.C.|520 primma de Cristu]]]] L'espansciùn de l'u(r)iva a l'è, a l'imprinsippiu, da ligâ au svilüppu du [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]], scicumme che ste cundisiùi e sun stàe l'elemèntu fundamentâle pe'u curtivasiùn de st'èrbe(r)u lì. Stu genere de climma u l'è cumpa(r)ìu cu'u tèmpu a partì da ciü o mênu 10.000 ànni fa, a cumensà daa parte de levante du bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] pe' spandise de dòppu, tèmpu de ciü milenni, a punènte e a setentriùn de stu bacìn. Di stüddi biulogichi fài dau [[Gabriel Camps]] du [[1970]] i l'han pruvàu che l'u(r)iva sarvèga a se truvava intu [[Sahara]] ciü o mênu 11.000 ànni fa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jean Guillaume|tìtolo=Ils ont domestiqué plantes et animaux: Prélude à la civilisation|url=https://books.google.com/books?id=a_AkLoVGPwEC|ànno=2010|editô=Éditions Quæ|çitæ=Versailles|léngoa=FR|p=209|ISBN=978-2-7592-0892-0}}</ref>. E ürtime analisi in sciu pòlline de va(r)ie specie de èrbe(r)i duminanti e ch'i perden e föje e panen marcà che stu cangiamèntu intu climma u secce cumensàu in sci 8.000 ànni fa, intu süd-èst da [[Spagna]], pe' pöi spandise pôcu pe' votta versu setentriùn<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|p. 107}}</ref>. Pe' l'archeulugìa, e primme u(r)ive dumèsteghe e se sa(r)ean svilüpài grossu moddu fra u 3800 e u 3200 primma de Cristu, sèi milenni fa. I stüddi de archeubiulugìa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=J. F. Terral|tìtolo=La domestication de l'Olivier en Méditerranée nord-occidentale: approche morphométrique et implications paléoclimatiques|ànno=1997|editô=Thèse, Université de Montpellier-II|léngoa=FR}}</ref> e l'analisi genetica de pupulasiùi de u(r)ivastri e de serte va(r)ietài<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Baradat, C. Breton, B. Khadari e A. Bervillé|tìtolo=Olive Domestication from Structure of Oleasters and Cultivars using RAPDs and Mitochondrial RFLP|colànn-a=Genetics, Selection, Evolution|ànno=2001, S251-68|léngoa=EN|volùmme=33 (Suppl. 1)}}</ref> i l'han mustràu che l'u(r)iva a l'è stâ [[Domestegaçión|dumestegâ]] int'ina mane(r)a indipendènte inte va(r)ie parte du bacìn du Mediteraneu e che, bèn de prubabile, u l'è stàu in prucessu ch'u gh'è vusciüu du tèmpu. Di scâvi archeulogichi i l'han pruvàu ch'u se maxinava de l'ö(r)iu, intu [[Libano|Libanu]] e a [[Çipro|Cipru]], zà intu [[IV millennio a.C.|IV milenniu primma de Cristu]], ciü che a [[Crêta]] in gì(r)u au 3500 primma de Cristu. De dòppu, versu u [[II millennio a.C.|1700 primma de Cristu]], a tecnica duve(r)â a l'è vegnüa meju e a [[Ugarit]] (au dì d'ancöi [[Ras Shamra]], inta [[Sciria|Scì(r)ia]])<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|p. 108}}</ref> i sun cumpa(r)ìi i primmi gumbi "a èrbe(r)u", di ciü semplici. De dòppu, l'u(r)iva a l'è rivâ inte l'[[Egitto|Egittu]] daa Scì(r)ia, de dunde a l'è stâ impurtâ au tèmpu da [[IX dinastîa egiçiànn-a|IX dinastìa]], fra u 2160 e u 2040 primma de Cristu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Émile Laoust|tìtolo=Mots et choses berbères. Notes de linguistique et d'ethnographie. Dialectes du Maroc|url=http://www.taymat.org/etudesamazighes/Linguistique/Mots-et-choses-berberes-Emile-Laoust.pdf|ànno=1920|editô=Augustin Challamel|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=446-447}}</ref>. [[Immaggine:Presse olive Volubilis.jpg|miniatura|Ricustrusiùn d'ina mö(r)a da ö(r)iu rumâna inta sitài de ''[[Volubilis]]'', d'ancöi in [[Maròcco|Maròccu]]]] U cumerciu de l'ö(r)iu u remunta pe' cuntru a l'[[Etæ do Brónzo|etài du brunzu]], cu'i [[Itîti|Ittiti]] ch'i se ne rifurnivan dae còste de l'[[Àzia Minô|Asia Minû]] mèntre i [[Faraón|fa(r)aùi]] d'Egittu e i ré da [[Mezopotàmia|Mesuputamia]] i u catavan in Scì(r)ia. Inti palàssi [[Çiviltæ minòica|minòichi]] de Crêta, l'ö(r)iu u l'é(r)a cunservàu in gran quantitài inte di vâsi dìti ''pithoi'', mèntre inti palàssi di [[Çiviltæ micenêa|Micenèi]], inta [[Grêcia|Grecia]] cuntinentâle, s'è truvàu pa(r)egge giâre pe' l'ö(r)iu e de to(r)ette scrìte cu'a [[Lineâre B|lineâ(r)e B]] ch'e fan de mensiùn a l'[[Ideogràmma|ideugramma]] de l'ö(r)iu (''élaion''). De sti tèmpi lì a dêa [[Ìzide|Ìside]] a l'é(r)a cunscide(r)â cumme a patrûna da curtivasiùn de u(r)ive: intu detaju, a vella se ligavan e vertü e e prupietài de l'ö(r)iu. Sti traffeghi, alantu(r)a, i l'é(r)an cuntrulài strêti, scicumme che l'ö(r)iu u l'è(r)a ligàu au pute(r)e ecunòmicu e religiusu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|pp. 108-110}}</ref>. Dòppu d'ina crisi scciüpâ pe' a caütta de pa(r)eggi stàtti intu [[Levànte (región)|Levante]] in gì(r)u au 1200 primma de Cristu, u muntà da pupulasiùn du Mediteraneu inte l'[[Etæ do færo|etài du fèru]] u l'ha purtàu aa fundasiùn de pa(r)egge culònie da parte di [[Fenìci]] inte l'[[Àfrica du Nòrd|Africa du Nòrd]], cumme [[Cartagine]], e intu meridiùn da [[Spagna]], ciü che tütte quelle di greghi inte l'Asia Minû, inte ìsu(r)e du [[Mâ Egêo|Mâ Egeu]], in [[Siçillia|Sicilia]] e intu restu da [[Magna Grecia]] e du meridiùn da [[Fransa]], survetüttu in [[Corsega]] e a [[Marseggia|Marseja]]. Inte tütte ste regiùi i sun stài velli a purtà a curtivasiùn de l'u(r)iva<ref>{{Çitta web|url=http://www.oliviers-centenaires.com/origine-mythologique-de-l-olivier.html|tìtolo=Olivier centenaire: Arbre de mythologie|léngoa=FR|vìxita=2026-10-27}}</ref> e a fâne svilüpà i traffeghi. Segundu u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]], l'u(r)iva a nu gh'é(r)a ancù inte l'Italia au tèmpu du [[Lucius Tarquinius Priscus|Tarquinius Priscus]], dau [[616 a.C.|616]] au [[579 a.C.|579 primma de Cristu]]. Intu [[VI secolo a.C.|VI seculu primma de Cristu]] u magistràu e studiusu gregu [[Solón|Sulùn]] u l'ha scritu de lezze ch'e l'han dàu u permissu ae gènte d'[[Atene]] de cumercià l'ö(r)iu d'u(r)iva. Intu [[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]], cun l'[[Lusciandro Magno|Alesciandru Magnu]] ch'u l'axeva cunquistàu u Mediteraneu de levante e l'[[Inpêro persiàn|impe(r)u persiàn]], cu'i traffeghi ch'i sun cresciüi ancù de ciü<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 110-111}}</ref>. [[Immaggine:Traditional oil mill in Imperia.jpg|sinistra|miniatura|[[Gumbu]] a ègua dau ''Saggio teorico-pratico sopra gli ulivi, l'olio e i saponi'' du fràtte [[Bertumê Gundurfi]], d[[a Tûria]], [[1793]]]] Inti seculu de dòppu, cu'u cresce da dumanda d'ö(r)iu pe'u mangià, pe' fà lüxe, pe'a mexìna o pe' de pratiche spurtive e religiuse, se sun svilüpài di növi scistemi de prudusiùn e s'è scritu di manuâli in sce l'argumèntu, cumme quelli du butanicu gregu [[Theóphrastos]] e di agronumi latìn [[Marcus Porcius Cato|Cato]], Pliniu u Veggiu e [[Lucius Iunius Moderatus Columella|Columella]], u(r)igina(r)iu da Spagna, ciü che u [[Mago Carthaginiensis|Mago de Cartagine]]. L'ünificasiùn che l'[[Impêo Roman|impe(r)u rumàn]] u l'axeva dàu ae còste du Mediteraneu a l'ha fàu cresce ancù de ciü i traffeghi e a prudusiùn, cun de regiùi da Spagna e de l'Africa du Nòrd ch'e l'han vistu u svilüppu d'ina curtivasiùn quaxi indüstriâle, grassie a l'emanasiùn de de lezze cumme a ''Lex Marciana'' du [[II secolo|II seculu]], ch'e spunciavan a ciantà e a ineiguà e tère impe(r)iâli<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 111-113}}</ref>. A caütta de l'impe(r)u rumàn, l'espansciùn da [[Crestianêximo|religiùn cristiâna]] e, de dòppu, de siviltài islamiche, e l'han purtàu a 'n cangiamèntu intu mudéllu de cunsümmu, inte regiùi de prudusiùn e inte rée cumerciâli de l'ö(r)iu. I [[Repùbrica de Zena|zenesi]] e i [[Repùbrica de Venéçia|venesiài]] i se sun prufitài de [[Croxæ|cruxàe]] pe' svilüpà di gran traffeghi, ch'i rendevan bèn, cu'u Levante, ciü che pe' spuncià a curtivasiùn de l'u(r)iva e pe' fà frunte ai növi besögni purtài daa prudusiùn du [[Savón|saùn]], pe' cumm'u l'è cumpa(r)ìu intu [[IX secolo|IX seculu]], cuscì cumme pe' rifinì di tesciüi<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 114-116}}</ref>. A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a l'è cumensâ in'etài de espansciùn ch'a l'ha ti(r)àu avanti pe' de lungu, pe' purtà l'u(r)iva aa sò mascima estensciùn pe' terito(r)iu, spunciâ da 'na dumanda ch'a cresceva inta sucietài mudèrna e cun sèmpre ciü de indüstrie, dae frabiche du saùn, a quelle de tesciüi e intu setû da mecanica. Cu'a descuvèrta du [[Nêuvo Móndo|Növu Mundu]], i spagnòlli i l'han purtàu l'u(r)iva inte sò culònie de [[Americhe]], in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Méscico|Mescicu]], [[Perù|Perü]] (du [[1560]]), [[Cile]] e [[California]]. Inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], au mascimu svilüppu de campagne e de culònie de l'Euròpa, l'u(r)iva a l'è rivâ ascì aa sò mascima difüxùn. Scibèn che, du [[XX secolo|Növesèntu]], a süperficce a u(r)ive a secce ca(r)â, u cresce da resa inta curtivasiùn e inta maxinatü(r)a de l'ö(r)iu u l'ha fàu muntâ de sinque votte, fra u [[1903]] e u [[1998]], a prudusiùn mundiâle de ö(r)iu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 117-120}}</ref>. == Curtivasiùn == [[Immaggine:Olive niche.jpg|miniatura|Tère intu bacìn du Mediteraneu dunde l'u(r)iva a l'è curtivâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.researchgate.net/publication/261005349_Modelizacion_del_ciclo_fenologico_reproductor_del_olivo_Olea_europaea_L|tìtolo=Modelización del ciclo fenológico reproductor del olivo|outô=Jose Oteros|dæta=Frevâ 2014|léngoa=ES}}</ref>]] L'u(r)iva a l'è curtivâ pe'u ciü intu bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]], ciü che inte de âtre regiùi du mundu dau climma dife(r)ènte da quellu mediteraneu, ch'e se trövan in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Australia]], [[Cile]] e [[Perù|Pe(r)ü]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Mariela Torres, Pierluigi Pierantozzi, Peter Searles, M. Cecilia Rousseaux, Georgina García-Inza, Andrea Miserere, Romina Bodoira, Cibeles Contreras e Damián Maestri|dæta=27 utubre 2017|tìtolo=Olive Cultivation in the Southern Hemisphere: Flowering, Water Requirements and Oil Quality Responses to New Crop Environments|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 8|nùmero=1830|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5663689}}</ref>. === Cresce e difüxùn === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olea europaea young plant01.jpg|In'u(r)iva nuélla Olea europaea (base of tree).jpg|Èrbe(r)u cu'e ferle d'inta câsa Olive tree grafting.jpg|U(r)iva inse(r)ìa a cu(r)una </gallery> E u(r)ive e prefe(r)ìscen di terén ricchi de [[carcâ]], ancù meju se in sce de rive o de còste, cuscì cumme pe'i pòsti dau climma ciü vixìn aa ma(r)ìna. E ponen cresce inte ògni qualitài de terén lege(r)u, fina in sce de l'argilla che pe(r)ò a sciüghe bèn, mèntre inte tère ciü bune e patìscen ciü fassile de ma(r)utìe e e prudüxen de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] ciü grammu, cumm'u nutava zà u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]]. E u(r)ive e vegnen sciü bèn inti climmi câdi e inti pòsti au su(r)ìu, sènsa de punti lüveghi. E tempe(r)atü(r)e ciü basse de -10&nbsp;°C e ponen purtà a di dànni fina inte ciante ciü grosse mèntre che, pe' cuntru, i èrbe(r)i i scampan bèn ai mumènti de [[Sésia|sessia]], grassie ae sò [[Réixe|raìxe]] rexistènti e bèn spantegài. E u(r)ive e ponen restà in prudusiùn pe' di seculi, s'e sun scravài bèn e cun regularitài<ref>{{Çitta web|url=https://www.oliveoiltimes.com/world/preservation-of-monumental-olive-trees/50921|tìtolo=On the Preservation and Maintenance of Monumental Olive Trees|dæta=22 marsu 2016|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. E u(r)ive e se ponen spantegà inte de mane(r)e dife(r)ènti, faxèndune de [[Talea|talee]] o destacandune de [[Margòtta|ferle]]; i èrbe(r)i i taccan fassile in sce terén giüsti e, s'i sun tajài, i böttan turna cun de [[Fèrla|ferle]] dau seppu. De ciü, i se ponen curtivà partèndu fìn daa semènsa. A ògni moddu, a resa di èrbe(r)i nasciüi da ferle o daa semènsa a l'è ciütòstu scarsa e, pe' fâla vegnì meju, a cianta a l'è da [[Inestu|inse(r)ì]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=A. Lewington|outô2=E. Parker|tìtolo=Ancient Trees|ànno=1999|editô=Collins & Brown|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=114|ISBN=978-1-85585-704-9}}</ref>. Pe' agiütà a cianta a [[bötà]], u [[Pericàrpo|pe(r)icarpu]], ch'u l'è bagnàu d'ö(r)iu, u l'è inüme(r)ìu faxèndulu marsì in pôcu, o se nù u l'è ciumbàu inte l'ègua câda o int'ina sulusiùn alcalìna<ref>{{Çitta web|url=http://www.plantgrower.org/olive.html|tìtolo=Olive|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. Quandu che u frèidu ze(r)àu u fa di dànni o u massa e parte ciü âte de l'èrbe(r)u, u portainestu u pò scampà au mèximu e cacià turna di brutti, che a sò votta i vegnen di növi èrbe(r)i. Inte sta mane(r)a e u(r)ive e ponen resciu(r)ì pe' sò cuntu. Presèmpiu, quandu du [[1985]] ina gran ze(r)â in [[Toscann-a|Tuscâna]] a l'axeva strinàu tante u(r)ive in prudusiùn o bèn che vegge, u s'è previstu che i u(r)ivèi i se sa(r)ean repiài tèmpu de quattru o sinqu'ànni<ref>{{Çitta web|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/food/1985/08/18/the-italian-extra-virgin-olive-oil-disaster/2a00c9bc-ce00-4c99-8714-a2a7691a09d1/|tìtolo=The Italian Extra-Virgin Olive Oil Disaster|outô=Toni Lydecker|scîto=The Washington Post|dæta=18 agustu 1985|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. === Campâ === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Passo del Ginestro-uliveto.jpg|De [[Réa da u(r)ive|rée da u(r)ive]] a[[u Téstegu]] The Olive Harvest (1862-63), by Telemaco Signorini.jpg|A campâ a man, [[Telemaco Signorini]], [[1862]] COLLECTIE TROPENMUSEUM Olijfoogst met behulp van stokken TMnr 10028630.jpg|A batte cu'e [[Canna (cianta)|canne]], [[Maròcco|Maròccu]], [[1955]] Harvesting of olives 'salonenque' with comb.jpg|Petenetta da campà e u(r)ive, [[Fransa]] Old woman cleaning olives.jpg|Ina dònna [[Tunixia|tünisìna]] ch'a passa e u(r)ive au [[seassu]] Olivenernte.JPG|U(r)ive passài aa [[Chita(r)a (agricultü(r)a)|chita(r)a]] in [[Grêcia|Grecia]] Ilham Aliyev attended opening of olive oil and table olive products processing plant in Zira settlement 07.jpg|Macchina pe'a curtivasiùn indüstriâle, [[Azerbaijan|Azerbaigiàn]] </gallery> Inta regiùn du Mediteraneu e u(r)ive e sun campài a l'autünnu, a partì dau mese d'utubre<ref>{{Çitta web|url=https://www.organicfarming-italy.com/en/olive-harvest-2025-2026-europe/|tìtolo=Olive Harvest 2025/2026 Europe - Production, Quality & Outlook|dæta=27 frevâ 2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. De sòlitu, a ciü parte de u(r)ive a l'è campâ batèndu l'èrbe(r)u intregu o ina sò ramma aa votta. In âtru scistema duve(r)àu u l'è quellu de muntà cu'ina sca(r)a e campà e u(r)ive a man, metèndule int'in [[Sàcco|saccu]] o ina [[Sachetta (agricultü(r)a)|sachetta]] purtâ in scôsu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20131228120928/http://olivemuseum.com/harvest-olives.html|tìtolo=Methods for harvesting olive fruit|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. E u(r)ive da to(r)a e sun da campà cun di scistema ciü delicài, scicumme che i früti macài i ciappan in güstu ama(r)u: inte stu câxu, presèmpiu, quand'i se campan u se pòrta au còllu de [[Cavagna|cavagne]], dunde metìgheli a man. Inte de regiùi de l'[[Italia]], cumme a [[Liguria|Ligü(r)ia]], ciü che da [[Croaçia|Cruassia]] e da [[Grêcia|Grecia]], e u(r)ive e sun campài pe' tradisiùn a man, scicumme che u terén u l'è tròppu asidentàu pe' duve(r)âghe de macchine. De cunseguènsa, a segunda du scistema duve(r)àu i früti i sun campài sènsa gua(r)i de macaü(r)e, cuscì che u prudòttu, aa fìn, u riva a 'na qualitài bèn âta. Inte sti câxi, u se pò campà e u(r)ive dae ramme tajài da l'èrbe(r)u, travaju ch'u l'agiütta fina pe'a prudusiùn di ànni de dòppu<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=2006|méize=Primma/Stài|tìtolo=Unusual Olives|revìsta=Epikouria Magazine|léngoa=EN}}</ref>. A quantitài d'ö(r)iu intu frütu a cangia bèn fra ina cultivar e l'âtra; a ògni moddu u pe(r)icarpu, de sòlitu, u cuntegne fra u 60 e u 70% d'ö(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oliver Rackham|outô2=Jennifer Alice Moody|tìtolo=The making of the Cretan landscape|url=https://books.google.com/books?id=k4dHmA9jq4wC|ànno=1996|editô=Manchester University Press|léngoa=EN|ISBN=978-0-7190-3647-7}}, mensunàu inte: {{Çitta publicaçión|outô=F. R. Riley|ànno=2002|tìtolo=Olive Oil Production on Bronze Age Crete: Nutritional properties, Processing methods, and Storage life of Minoan olive oil|revìsta=Oxford Journal of Archaeology|volùmme=Vul. 21|nùmero=63|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1111%2F1468-0092.00149}}</ref>. === Minacce === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Bactrocera oleae g2 (cropped).jpg|In'u(r)iva cu'u vermu da musca au tersu stàddiu Prays oleae 1.jpg|De föje sgarbài daa camu(r)a de l'u(r)iva Spilocaea oleagina.jpg|E cunseguènse in sce föje da ''Venturia oleaginea'' Pseudomonas savastanoi g1.jpg|Ina massa purtâ daa rugna de l'u(r)iva Olivenhain mit Xylella fastidiosa bei Surano LE 190710.jpg|In u(r)iveu curpìu daa ''Xylella'' </gallery> Di gran dànni aa curtivasiùn i sun quelli fài daa [[musca de l'u(r)iva]] (''Bactrocera oleae''), ch'a l'inse(r)ìsce e sò öve intu frütu. A purpa in gì(r)u au garbu a finìsce pe' marsì e a vegne ama(r)a, cun l'u(r)iva ch'a nu se pò ciü mangià. U vermu da musca u pò purtà a perde du tüttu a prudusiùn de u(r)ive da to(r)a, mèntre a pò sbascià u prêxu de l'ö(r)iu de l'80%<ref>{{Çitta web|url=https://ipm.ucanr.edu/home-and-landscape/olive-fruit-fly/#gsc.tab=0|tìtolo=Olive Fruit Fly|outô=University of California|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref>. Dapöi u gh'è u vermu da [[camu(r)a de l'u(r)iva]], ''Prays oleae'', che de primma a ne [[Minatô (botànica)|sgarba e föje]] e lì drentu a vegne ina püpa. A segunda e a tersa generasiùn du mèximu ànnu e pòrtan pe' cuntru a di dànni ae föje, ae sciu(r)e e ai früti<ref>{{Çitta web|url=https://www.forestpests.eu/pest/prays-oleae|tìtolo=Prays oleae: Olive moth|outô=Forest Pests Europe|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref>. In funzu, a ''[[Venturia oleaginea]]'', u pò ferà i èrbe(r)i pe' ciü stagiùi daa fì(r)a, purtandu ina ma(r)utìa ch'a se mustra cun de macce scü(r)e in sce föje, cun di gran dànni ai u(r)ivèi. Intu detaju, sta ma(r)utìa a ne ruìna i früti, faxènduli maü(r)à ciü tardi e sbasciandune a resa de l'ö(r)iu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Friday O. Obanor, Monika Walter, E. Eirian Jones e Marlene V. Jaspers|ànno=2008|tìtolo=Effect of temperature, relative humidity, leaf wetness and leaf age on Spilocaea oleagina conidium germination on olive leaves|revìsta=European Journal of Plant Pathology|volùmme=Vul. 120|nùmero=3|pp=211-222|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1007%2Fs10658-007-9209-6}}</ref>. Pe'i [[Bacteria|bate(r)i]] u gh'è u ''[[Pseudomonas savastanoi]]'' pv. ''oleae'', ch'u pòrta aa "rugna de l'u(r)iva", ch'a se mustra cun de masse inti bötti da cianta<ref>{{Çitta publicaçión|outô=J. D. Janse|ànno=1982|tìtolo=Pseudomonas syringae subsp. savastanoi (ex Smith) subsp. nov., nom. rev., the bacterium causing excrescences on Oleaceae and Nerium oleander L.|revìsta=International Journal of Systematic Bacteriology|volùmme=Vul. 32|nùmero=2|pp=166-169|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1099%2F00207713-32-2-166}}</ref>, e a ''[[Xylella fastidiosa]]'', che dai agrümmi e dai vì a l'ha cumensàu a ferà e u(r)ive da [[Puggia|Püja]], cu'a ma(r)utìa dìta u [[cumplessu du secà lestu de l'u(r)iva]]<ref>{{Çitta web|url=http://ourenvironment.berkeley.edu/2015/02/minimizing-the-spread-of-disease-in-italys-famous-olive-trees/|tìtolo=Minimizing the Spread of Disease in Italy's Famous Olive Trees|scîto=Our Environment at Berkeley|editô=University of California, Berkeley|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-32031233|tìtolo=EU warning as olive tree disease spreads in Italy|dæta=24 marsu 2015|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.atlasobscura.com/articles/olive-oil-disease-italy|tìtolo=The Farmer Trying to Save Italy's Ancient Olive Trees|outô=Agostino Petroni|dæta=29 arvì 2021|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref>. U sò [[Vetô (epidemiologîa)|vetû]] prinsipâle u l'è ''[[Philaenus spumarius]]''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=G. P. Martelli, D. Boscia, F. Porcelli e M. Saponari|ànno=2015|tìtolo=The olive quick decline syndrome in south-east Italy: A threatening phytosanitary emergency|revìsta=European Journal of Plant Pathology|volùmme=Vul. 144|nùmero=2|pp=235-243|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1007%2Fs10658-015-0784-7}}</ref>. Inte tère ciü a setentriùn dunde se trövan di u(r)ivèi, cumme inte l'[[Italia]] du nòrd, inta [[Fransa]] du süd e in [[Svissea|Svisse(r)a]], e u(r)ive e patìscen ascì u ze(r)u<ref>{{Çitta web|url=https://www.patrimoineculinaire.ch/Prodotti#471|tìtolo=Olio d'oliva ticinese|léngoa=IT|vìxita=2026-10-30}}</ref>. E bu(r)iâne de vèntu e d'ègua ch'e dü(r)an pe' di giurni au tèmpu de campâ e u(r)ive e ponen purtà a di dànni. Inte parte ciü frèide de l'entrutèra du Mediteraneu a curtivasiùn de l'u(r)iva a lascia u pòstu a quella de âtri èrbe(r)i da frütu, pe'u ciü de [[Castagna|castagne]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Mazzoleni|tìtolo=Recent Dynamics of the Mediterranean Vegetation and Landscape|url=https://books.google.com/books?id=s88vzd9PwkkC|ànno=2004|editô=John Wiley & Sons|léngoa=EN|p=145|ISBN=978-0-470-09370-2}}</ref>. === Va(r)ietài === U gh'è de sentenàe de qualitài de u(r)ive, cunscide(r)ài cumme de sò [[cultivar]]<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|tìtolo=World Olive Encyclopedia|ànno=1996|editô=International Olive Council|léngoa=EN|capìtolo=Cultivars|ISBN=978-84-01-61881-9}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Fabrizia Lanza|tìtolo=Olive: A Global History|ànno=2012|editô=Reaktion Books|léngoa=EN|pp=106-110|ISBN=978-1-86189-972-9}}</ref>. Fra 'na va(r)ietài e l'âtra se ghe ponen truvà di cangiamènti impurtanti intu cu(r)û, inte dimensciùi, inta furma e inte carateristiche du svilüppu de l'u(r)iva, ciü che in sce qualitài de l'ö(r)iu ch'u se ne franze<ref name=":3" />. Ina va(r)ietài d'u(r)iva a pò êsse da ö(r)iu, da to(r)a o buna pe' tütte due<ref name=":7">{{Çitta lìbbro|outô=A. Garrido Fernandez|outô2=M. J. Fernandez-Diez|outô3=M. R. Adams|tìtolo=Table Olives: Production and Processing|ànno=1997|editô=Springer|léngoa=EN|pp=23-45|ISBN=978-0-412-71810-6}}</ref>. Scicumme che tante va(r)ietài d'u(r)iva e sun quaxi du tüttu o du tüttu [[Outoinconpatibilitæ|autu-incumpatibili]], e sun de sòlitu ciantài a cubbie, cu'ina cultivar prima(r)ia e üna segunda(r)ia, sernüa pe'a sò capacitài de fecundà a prima(r)ia. U scistema de autuincumpatibilitài u cumprènde numma che dui gruppi, basài in sc'in [[gêne]] ch'u g'ha giüstu dui [[Alêle|alêli]] e ch'u pòrtan aa fòrte autu-sterilitài ch'a s'è truvâ inte l'u(r)iva<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Mariotti, Saverio Pandolfi, Isabelle De Cauwer, Pierre Saumitou-Laprade, Philippe Vernet et al.|ànno=2021|tìtolo=Diallelic self-incompatibility is the main determinant of fertilization patterns in olive orchards|revìsta=Evolutionary Applications|volùmme=Vul. 14|nùmero=4|pp=983-995|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8061272}}</ref>. Pe' mezzu de pröve de selesiùn in sce l'u(r)iva u s'è mi(r)àu pe'u ciü de ti(r)à fö(r)a di ibridi cun de carateristiche ch'e vegnissen a taju ai cuntadìn, a cumensà daa rexistènsa aa ma(r)utìa purtâ dai funzi du genere ''[[Verticillium]]''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Pedro Valverde, Diego Barranco, Francisco Javier López-Escudero, Concepcion Munoz Díez e Carlos Trapero|dæta=22 frevâ 2023|tìtolo=Efficiency of breeding olives for resistance to Verticillium wilt|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 14, 1149570|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9994353/}}</ref>. === Specie invasiva === [[Immaggine:Invasive weeds in the adelaide hills.jpg|miniatura|De u(r)ive intu mezzu a de âtre ciante invasive in sce [[Adelaide Hills]]|sinistra]] Fìn da quandu s'è cumensàu a curtivâla, l'u(r)iva a l'è turnâ pa(r)egge votte au sò [[Spêce sarvæga|stàttu sarvègu]], cun ste ciante ch'e l'han fina piàu u pòstu de pupulasiùi sarvège u(r)igina(r)ie de l'Euròpa de meridiùn<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roselyne Lumaret|outô2=Noureddine Ouazzani|ànno=2001|tìtolo=Ancient wild olives in Mediterranean forests|revìsta=Nature|volùmme=Vul. 413|nùmero=6857|p=700|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1038%2F35099680}}</ref>. Inte l'[[Australia do Sud|Australia du Süd]] l'u(r)iva a l'è cunscide(r)â cumme ina specie invasiva, u(r)igine de tanti dànni ae ciante du pòstu. Inte ste tère a sò semènsa a l'è spantegâ daa [[Vórpe róssa|vurpe russa]], in'âtra specie ch'a gh'è stâ intrudòtta, e da di uxelli cumme u [[Stronéllo|strunéllu eurupeu]] e l'[[emu]]. I òssi i böttan cuscì inti bòschi, pe' creà in ambiènte scü(r)u ch'u suffuca i brutti di èrbe(r)i du pòstu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=D. H. R. Spennemann|outô2=L. R. Allen|ànno=2000|tìtolo=Feral olives (Olea europaea) as future woody weeds in Australia: a review|revìsta=Australian Journal of Experimental Agriculture|volùmme=Vul. 40|nùmero=6|pp=889-901|léngoa=EN|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2000AuJEA..40..889S}}</ref>. Scicumme che u climma de sta regiùn u l'è seccu e zà bèn a pe(r)ìgu du brüxâ, l'u(r)iva sarvèga, ch'a l'è pina d'ö(r)iu, a fa muntà du bellu stu genere de pe(r)ìgu inti bòschi [[Sclerofìllo|sclerufilli]] ch'i se ghe trövan<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130205144030/http://www.pir.sa.gov.au/__data/assets/pdf_file/0019/37900/Olives_weed.pdf|tìtolo=Olives as Weed|outô=Animal and Plant Control Commission of South Australia|léngoa=EN|vìxita=2026-10-29}}</ref>. == Prudusiùn == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Porducción de olivas.PNG|'''o&nbsp;'''=&nbsp;100.000 tunelàe/ànnu; a pusisiùn di tundìn a l'è indicativa. Yearly-per-capita-supply-of-olives.svg|L'uferta de u(r)iva, a tésta, a l'ànnu Yearly-per-capita-supply-of-olive-oil.svg|L'uferta de ö(r)iu d'u(r)iva, a tésta, a l'ànnu </gallery> E u(r)ive e sun fra i èrbe(r)i da frütu ciü spantegài au mundu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20070313202743/http://apps3.fao.org/wiews/olive/intro.jsp|tìtolo=FAO, 2004|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>. Du [[2024]], inte 58 stàtti di sinque cuntinènti u gh'é(r)a di u(r)ivèi cumerciâli<ref>{{Çitta web|url=https://www.oliveoiltimes.com/business/global-olive-oil-production-hits-record-3-5-million-tons/142651|tìtolo=Global Olive Oil Production Hits Record 3.5 Million Tons|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>, ch'i cruvivan in'estensciùn de ciü o mênu 11,6 miliùi de ètta(r)i, ch'u l'è tòstu in quartu da süperficce destinâ de fissu ae curtivasiùi<ref name=":4">{{Çitta publicaçión|outô=L. Fernández-Lobato, B. Ruiz-Carrasco, M. Tostado-Véliz, F. Jurado e D. Vera|dæta=25 frevâ 2024|tìtolo=Environmental impact of the most representative Spanish olive oil farming systems: A life cycle assessment study|revìsta=Journal of Cleaner Production|volùmme=Vul. 442|nùmero=141169|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1016%2Fj.jclepro.2024.141169}}</ref>. Pe' cunfruntu, du [[2011]] u gh'é(r)a 9,6 miliùi de ètta(r)i curtivài a u(r)ive, in'estensciùn ciü che duggia de quant'u l'è dedicàu ae [[Mei|mè(r)e]], ae [[Banana|banane]] o ai [[Màngo|manghi]]; u gh'è numma che e [[Pàrma da còcco|parme da coccu]] e [[Pàrma da êuio|quelle da ö(r)iu]] ch'e cröven in'estensciùn ciü grande<ref>{{Çitta web|url=http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567#ancor|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>. Segundu a [[Food and Agriculture Organization]] (FAO), i 10 prudutûi ciü impurtanti i se trövan tüttu inta regiùn du Mediteraneu, pe' cruvì u 95% da prudusiùn mundiâle de u(r)ive<ref>{{Çitta web|url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL/visualize|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>. A [[Spagna]] a l'è u primmu prudutû mundiâle e u stàttu cun ciü tère dedicàe aa curtivasiùn de l'u(r)iva, cun ciü de 180 miliùi de èrbe(r)i spantegài in sce ciü de 2.507.684&nbsp;ha, cun dòppu a [[Tunixia|Tünisìa]] (1.746.360&nbsp;ha) e l'[[Italia]] (1.143.363&nbsp;ha)<ref name=":4" />. In Italia l'u(r)iva a l'è curtivâ pe'u ciü au meridiùn, dund'u se campa i trèi quarti da prudusiùn, mèntre u ghe n'è de mênu au nòrd, ciü frèidu, che pe(r)ò u l'ha vistu cresce a sò prudusiùn, survetüttu inti micru-climmi ciü câdi da [[Liguria|Ligü(r)ia]] e de culìne in gì(r)u au [[Lago de Garda|lagu de Garda]]. Intu detaju, u gh'è in sci 170 miliùi de ciante spartìe fra 'n miliùn de imprese agricule<ref>{{Çitta web|url=http://www.madeinsouthitalytoday.com/made-in-italy-olive-oil.php|tìtolo=Italy olive oil production|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>. Pe' l'ö(r)iu d'u(r)iva, a Spagna a l'è au primmu pòstu pe' prudusiùn, cu'u 25% de l'ö(r)iu maxinàu inte tüttu u mundu, cun dòppu l'Italia, u [[Maròcco|Maròccu]] e a Tünisìa<ref>{{Çitta web|url=https://www.oliveoilworldcongress.com/olive-oil-global-production-could-decrease-20-due-to-global-warming|tìtolo=Olive oil global production could decrease 20% due to global warming|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>. L'[[Union Europea|Uniùn Eurupea]], pe'u ciü pe' mezzu da Spagna, da [[Grêcia|Grecia]] e de l'Italia, a rapresènta tòstu u 60% da prudusiùn mundiâle d'ö(r)iu d'u(r)iva<ref name=":4" />. {| class="wikitable sortable" |+Prudutûi prinsipâli (2016)<ref>{{Çitta web|url=http://faostat.fao.org/|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref> !Stàttu !Prudusiùn [t] !Estensciùn [ha] !Resa [t/ha] |- |Mundu | style="text-align:right;" |19.267.000 | style="text-align:right;" |10.650.000 | style="text-align:right;" |1,8091 |- |{{Scìnbolo|Flag of Europe.svg}} [[Union Europea|Uniùn Eurupea]] | style="text-align:right;" |11.686.528 | style="text-align:right;" |5.028.637 | style="text-align:right;" |2,3240 |- |{{Scìnbolo|Flag of Spain.svg}} [[Spagna]] | style="text-align:right;" |6.560.000 | style="text-align:right;" |2.573.000 | style="text-align:right;" |2,5490 |- |{{Scìnbolo|Flag of Greece.svg}} [[Grêcia|Grecia]] | style="text-align:right;" |2.343.000 | style="text-align:right;" |887.000 | style="text-align:right;" |2,6414 |- |{{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia]] | style="text-align:right;" |2.092.000 | style="text-align:right;" |1.165.000 | style="text-align:right;" |1,7950 |- |{{Scìnbolo|Flag of Turkey.svg}} [[Turchia|Türchìa]] | style="text-align:right;" |1.730.000 | style="text-align:right;" |846.000 | style="text-align:right;" |2,0460 |- |{{Scìnbolo|Flag of Morocco.svg}} [[Maròcco|Maròccu]] | style="text-align:right;" |1.416.000 | style="text-align:right;" |1.008.000 | style="text-align:right;" |1,4044 |- |{{Scìnbolo|Flag of Syria (2025-).svg}} [[Sciria|Scì(r)ia]] | style="text-align:right;" |899.000 | style="text-align:right;" |765.000 | style="text-align:right;" |1,1748 |- |{{Scìnbolo|Flag of Tunisia.svg}} [[Tunixia|Tünisìa]] | style="text-align:right;" |700.000 | style="text-align:right;" |1.646.000 | style="text-align:right;" |0,4253 |- |{{Scìnbolo|Flag of Algeria.svg}} [[Algerîa|Alge(r)ìa]] | style="text-align:right;" |697.000 | style="text-align:right;" |424.000 | style="text-align:right;" |1,6437 |- |{{Scìnbolo|Flag of Egypt.svg}} [[Egitto|Egittu]] | style="text-align:right;" |694.000 | style="text-align:right;" |67.000 | style="text-align:right;" |6,7293 |- |{{Scìnbolo|Flag of Portugal_(official).svg}} [[Portogallo|Purtugallu]] | style="text-align:right;" |617.000 | style="text-align:right;" |355.000 | style="text-align:right;" |1,7394 |} == Üsi == L'u(r)iva a l'è curtivâ pe' recavâne de u(r)ive da mangià, de l'ö(r)iu d'u(r)iva o du legnu, ciü che pe' di üsi cumme urnamèntu. Tòstu l'80% de tütte e u(r)ive ch'u se campa u l'è duve(r)àu pe' fâne de l'ö(r)iu, mèntre che u restu u finìsce cumme u(r)ive da mangià<ref name=":3" />. L'u(r)iva a l'è ün di trèi ingrediènti cunscide(r)ài cumme a base da [[Cuxìnn-a mediterània|cuxìna mediteranea]], insemme au [[gran]] (pe'u [[Pàn|pan]], i [[Pàsta|fidèi]] e u [[couscous]]) e a l'[[Uga|üga]] (pe'u [[Vin|vìn]])<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Colin Renfrew|tìtolo=The Emergence of Civilization; The Cyclades and the Aegean in the Third Millennium B.C.|ànno=1972|editô=Taylor & Francis|léngoa=EN|p=280|ISBN=978-0-9774094-6-4}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mohamed Yassine Essid|tìtolo=MediTerra: The Mediterranean Diet for Sustainable Regional Development|url=http://www.cairn.info/mediterra-2012-english--9782724612486-page-51.htm|ànno=2012|editô=Presses de Sciences Po|léngoa=EN|p=29|capìtolo=History of Mediterranean Food|ISBN=978-2-7246-1248-6}}</ref>. === U(r)ive da mangià === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olives au marche de Toulon p1040238.jpg|U(r)ive a 'n mercàu de [[Toulon|Tulùn]], in [[Fransa]] Grüne Oliven.jpg|De u(r)ive da mangià verdi Schwarze Oliven.jpg|De u(r)ive da mangià negre Olives in cup.jpg|U(r)ive cundìe cun di güsti </gallery> E u(r)ive, mangiài cuscì, e sun pe' sò cuntu ciütòstu ama(r)e; pe' fà in mòddo ch'e se pòssen mangià e g'han da êsse sa(r)ài e fermentài, cuscì ch'u se cacce vìe de quantitài impurtanti de cumposti fenòlichi ama(r)i, survetüttu l'[[oleuropeìna]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=S. H. Omar|ànno=2010|tìtolo=Oleuropein in olive and its pharmacological effects|revìsta=Scientia Pharmaceutica|volùmme=Vul. 78|nùmero=2|pp=133-154|léngoa=EN|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3002804}}</ref>. U prucessu pe' sa(r)à e u(r)ive u pò andà avanti da quarche giurnu, cu'a [[lescìa]], fina a quarche mese, cu'a [[sarmu(r)a]] o s'e sun sa(r)ài a seccu<ref>{{Çitta web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3002804|tìtolo=Olives: Safe Methods for Home Pickling|outô=Sylvia Yada|outô2=Linda Harris|editô=University of California|léngoa=EN|vìxita=2026-11-04}}</ref>. E ciü tante fermentasiùi e sun fàe grassie a di [[Lactobacillales|bate(r)i lattichi]], l'[[Àcido làttico|acidu latticu]] ch'i prudüxen u fa vegnì e u(r)ive ciü acide, scistema ch'u blòcca u cresce de di bate(r)i ch'i e guaste(r)ean, permetèndu cuscì a cunservasiùn de u(r)ive da to(r)a sènsa ch'e gh'aggen da êsse ze(r)ài<ref name=":7" />. E u(r)ive da mangià e sun clascificài da l'[[International Olive Council]] (IOC, Cunseju Internasiunâle de U(r)ive) inte trèi categu(r)ìe segundu quant'e sun maü(r)ài primma ch'e seccen stàe campàe<ref name=":5">{{Çitta web|url=https://www.nytimes.com/2007/10/17/dining/17oliv.html|tìtolo=Olives, Flavored by Time, Seasoned With Memories|outô=Julia Moskin|scîto=The New York Times|dæta=17 utubre 2007|léngoa=EN|vìxita=2026-11-04}}</ref>: * E u(r)ive verdi e sun campài quandu ch'e rivan aa sò dimensciùn mascima, scibèn ch'e seccen ancù in pôcu buzze; de sòlitu e g'han in cu(r)û ch'u va dau verde au gianu e e cuntegnen l'oleuropeina, a sustansa [[Conpòsto fitochìmico|fituchimica]] ch'a ghe dà u güstu ama(r)u<ref name=":5" />. * E u(r)ive mezze maü(r)e e sun campài quandu ch'e cumensan a maü(r)à, cu'u cu(r)û che dau verde u l'ha cumensàu a passà a de tinte a ciü cu(r)ûi ch'e van dau russu au maròn. Inte stu mumèntu u gh'è numma che a pélle ch'a l'ha ciapàu du cu(r)û, mèntre che a purpa de l'u(r)iva a nu ghe n'ha ancù, a dife(r)ènsa che intu frütu maü(r)àu du tüttu<ref name=":5" />. * E u(r)ive negre o maü(r)e e sun campài ina votta ch'e l'han maü(r)àu du tüttu, quand'e g'han in cu(r)û ch'u pò andà dau viu(r)ettu au maròn o au negru<ref name=":5" />. === Ö(r)iu d'u(r)iva === [[Immaggine:Olive oil from Oneglia.jpg|miniatura|237x237px|In'ampulìna d'ö(r)iu d'[[Inéia|Uneja]]]] L'[[ö(r)iu d'u(r)iva]] u l'è in [[Êuio vegetâle|ö(r)iu vegetâle]] ch'u se prudüxe franzèndu de u(r)ive intreghe. U l'è duve(r)àu pe'u ciü in cuxìna, ma u serve fina inta [[Mêxìnn-a|mexìna]] e cumme ö(r)iu da [[Conbustìbile|brüxà]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Emlyn Dodd|ànno=2026|tìtolo=The Archaeology of Olive Oil Production in Roman and Pre-Roman Italy|revìsta=American Journal of Archaeology|volùmme=Vul. 130|nùmero=1|pp=115-151|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1086%2F737823}}</ref>. A cumpusisiùn de l'ö(r)iu d'u(r)iva a pò cangià bèn segundu a cultivar ch'a s'è duve(r)â, da l'artessa de l'u(r)iveu, dau mumèntu da campâ e dau prucessu pe' franze e u(r)ive. U l'è furmàu pe'u ciü da [[Àcido olèico|acidu uleicu]], fina a l'83%, cun di [[Àcidi gràsci|acidi grasci]] in ciü picìna mesü(r)a, cumme l'[[Àcido linolèico|acidu linuleicu]], fina au 21%, e l'[[Àcido palmìtico|acidu palmiticu]], fin'au 20%. L'[[ö(r)iu ecstra-vergine de u(r)iva]] (EVOO) u dêve presentà in'[[Aciditæ de l'êuio|aciditài libe(r)a]] ch'a nu secce ciü âta du 0,8%, insemme a de carateristiche de güstu e udû frütàu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Cecilia Jimenez-Lopez, Maria Carpena, Catarina Lourenço-Lopes, Maria Gallardo-Gomez, Jose M. Lorenzo et al.|dæta=28 lüju 2020|tìtolo=Bioactive Compounds and Quality of Extra Virgin Olive Oil|revìsta=Foods|volùmme=Vul. 9|nùmero=8|p=1014|léngoa=EN|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7466243}}</ref>. === Âtri üsi === <gallery mode="packed" heights="150" widths="150"> Olive cookware in Montenegro.jpg||Di arnesi da cuxìna de legnu d'u(r)iva<ref name=":6">{{Çitta web|url=https://www.woodassistant.com/wood-database/olive-wood/|tìtolo=Olive Wood - Characteristics, Uses and Benefits|léngoa=EN|vìxita=2026-11-04}}</ref> Mallorca Wild Olive.jpg|In [[u(r)ivastru]] tegnüu a [[bonsai]] </gallery> U legnu de l'u(r)iva u l'è dü(r)u, cun de venaü(r)e drìte, spesse e, de sòlitu, che tì(r)an l'öggiu. U va bèn pe' êsse duve(r)àu au cuvèrtu, ma u nu se pò mette a l'a(r)ia avèrta scicumme ch'u temme u tèmpu e di babolli ch'i u pu(r)ean ruvinà<ref name=":6" />. Inti prugetti mudèrni de giardìn e paisaggi e u(r)ive e sun duve(r)ài de spessu cumme di elemènti de decu(r)asiùn, grassie au troncu carateristicu, bèn inturtignàu, e ae föje, ch'e nu cruan, dau cu(r)û grixu-argèntu<ref>{{Çitta web|url=https://www.gardenista.com/posts/simple-landscaping-ideas-10-genius-gardens-with-an-olive-tree/|tìtolo=Genius Garden Ideas: 10 Landscapes with Olive Trees|dæta=29 lüju 2018|léngoa=EN|vìxita=2026-11-04}}</ref>. E cultivar ciü picìne e g'han ascì ina nòmina cumme de [[Ciànta da apartaménto|ciante da mette au cuvèrtu]], grassie aa sò rexistènsa e aa sò belessa<ref>{{Çitta web|url=https://www.yahoo.com/lifestyle/trader-joe-brought-back-11-191500711.html?guccounter=1|tìtolo=Trader Joe's Brought Back The $11 Mini Olive Tree Plant|dæta=11 arvì 2025|léngoa=EN|vìxita=2026-11-04}}</ref>. Quand'u l'è maxinàu e u(r)ive pe' fâne de l'ö(r)iu, u resta cumme scartu a [[sansa]] e de l'ègua brutta. Pe'u sò güstu ama(r)u e a spüssia ch'a caccia, st'ègua a l'é(r)a de sòlitu caciâ vìa, scibèn che cu'u tèmpu u gh'è stàu pa(r)egge pruposte pe' duve(r)à sta sustansa lì<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Doretta Cuffaro, Andrea Bertolini, Simone Bertini, Claudio Ricci, Maria Grazia Cascone, Serena Danti, Alessandro Saba, Marco Macchia e Maria Digiacomo|dæta=26 agustu 2023|tìtolo=Olive Mill Wastewater as Source of Polyphenols with Nutraceutical Properties|revìsta=Nutrients|volùmme=Vul. 15|nùmero=17|p=3746|léngoa=EN|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10489820}}{{Çitaçión|L'OMWW a l'è caraterizâ da 'na fòrte aciditài e da 'n âtu cuntegnüu de cumpunènti fenolichi e, pe' ste particularitài, a pu(r)ea vegnì töscega pe' l'a(r)ia, pe'i micru-urganismi e pe'e ciante|3=OMWW is characterized by marked acidity and a high content of phenolic components, and due to these peculiarities, it can potentially be toxic to the air, microorganisms and plants|lingua=EN}}</ref>. L'òssu, dü(r)u e ch'u nu se pò mangià, du frütu de l'u(r)iva u pu(r)ea êsse duve(r)àu inta prudusiùn de [[Biocarburànte|biucarburanti]], [[Carbón atîvo|carbùn atìvu]] (pe' filtrà e sciurbì de l'ègua)<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Saja M. Alardhi, Hussein G. Salih, Nisreen S. Ali, Ali H. Khalbas, Issam K. Salih et al.|dæta=29 nuvèmbre 2023|tìtolo=Olive stone as an eco-friendly bio-adsorbent for elimination of methylene blue dye from industrial wastewater|revìsta=Scientific Reports|volùmme=Vul. 13|nùmero=1|p=21063|léngoa=EN|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10687264}}</ref>, [[Forforâle|furfu(r)âle]], [[Càrega (aditîvo)|càreghe]], mangià pe'e béstie o [[Rexìnn-a|resine]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Guillermo Rodríguez, Antonio Lama, Rocío Rodríguez, Ana Jiménez, Rafael Guillén e Juan Fernández-Bolaños|ànno=2008|méize=Setèmbre|tìtolo=Olive stone an attractive source of bioactive and valuable compounds|revìsta=Bioresource Technology|volùmme=Vul. 99|nùmero=13|pp=5261-5269|léngoa=EN|url=https://hdl.handle.net/10261%2F347771}}</ref>. A [[Spagna]] a prudüxe ciü o mênu 400.000 tunelàe d'òssi d'u(r)iva a l'ànnu, ch'i sun duve(r)ài pe'u ciü cumme [[Biomàssa|biumassa]] pe'e [[Câdêa (rescadaménto)|cade(r)ette]] de cà, pe'i [[Gumbu|gumbi]] e pe' de indüstrie<ref>{{Çitta web|url=https://www.reuters.com/markets/commodities/leading-olive-oil-producer-spain-turns-olive-stones-fuel-2024-09-12/|tìtolo=Leading olive oil producer Spain turns to olive stones for fuel|dæta=14 setèmbre 2024|léngoa=EN|vìxita=2026-11-04}}</ref>. A curtivasiùn de l'u(r)iva a l'è stâ asuciâ aa prumusiùn da biudiverscitài, au meju(r)à a qualitài du terén<ref>{{Çitta publicaçión|outô=A. Perevolotsky|outô2=N. G. Seligman|ànno=1998|tìtolo=Role of grazing in Mediterranean rangeland ecosystems|revìsta=Bio Sci|volùmme=Vul. 48|nùmero=12|pp=1007-1017|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.2307%2F1313457}}</ref> e a cuntegnì i [[Cangiamento climatico|cangiamènti intu climma]] pe' mezzu du [[Sequèstro do carbònio|sequestru du carbôniu]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=L. Brilli, E. Lugato, M. Moriondo, B. Gioli, P. Toscano, A. Zaldei, L. Leolini, C. Cantini, G. Caruso, R. Gucci, P. Merante, C. Dibari, R. Ferrise, M. Bindi e S. Costafreda-Aumedes|ànno=2019|tìtolo=Carbon sequestration capacity and productivity responses of Mediterranean olive groves under future climates and management options|revìsta=Mitigation and Adaptation Strategies for Global Change|volùmme=Vul. 24|nùmero=3|pp=467-91|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1007%2Fs11027-018-9824-x}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Hanene Mairech, Álvaro López-Bernal, Marco Moriondo, Camilla Dibari, Luca Regni, Primo Proietti, Francisco J. Villalobos e Luca Testi|ànno=2021|tìtolo=Sustainability of olive growing in the Mediterranean area under future climate scenarios: exploring the effects of intensification and deficit irrigation|revìsta=European Journal of Agronomy|volùmme=Vul. 129, Art. 126319|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1016%2Fj.eja.2021.126319}}</ref>. Scicumme ch'e sun de [[Ciànte perénne|ciante pe(r)enni]] ch'e scampan pe' du bellu tèmpu, e u(r)ive e ponen sciurbì de l'[[Anidride carbònica|anidride carbonica]] in sce di lunghi periudi, cu'i u(r)ivei ch'i sciorten dunca a sequestrà in sce 2,2-4,5 tunelàe metriche de anidride carbonica (CO₂) pe' ètta(r)u a l'ànnu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Pedro José Lopez-Bellido Garrido, Luis Lopez Bellido, María Purificación Fernandez Garcia, Verónica Muñoz-Romero e Francisco J. Lopez-Bellido|ànno=2016|tìtolo=Assessment of carbon sequestration and the carbon footprint in olive groves in southern Spain|revìsta=Carbon Management|volùmme=Vul. 7|nùmero=3-4|pp=161-170|léngoa=EN|url=https://helvia.uco.es/xmlui/handle/10396/26250}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.internationaloliveoil.org/experts-will-gather-at-the-ioc-to-analyse-the-olive-groves-fundamental-role-in-addressing-climate-change-acting-as-a-permanent-co2-sink/|tìtolo=Experts will gather at the IOC to analyse the olive grove's fundamental role in addressinc climage change acting as a permanent CO₂ sink|outô=Francisco Javier Larraona Moreno|editô=International Olive Council|dæta=4 utubre 2023|léngoa=EN|vìxita=2026-11-04}}</ref>. == Riferimènti inta cultü(r)a == [[Immaggine:SNGCop 039.jpg|sinistra|miniatura|[[Tetradràmma|Tetradramma]] d'Atene, batüa ciü o mênu du [[450 a.C.|450 primma de Cristu]], cun Atena e i sò scimbuli: ina [[Çiétoa|seghittu(r)a]] e in ramettu d'u(r)iva]] L'u(r)iva e u sò frütu i g'han ina grande impurtansa cumme scimbulu e inta cultü(r)a. I studiusi e i stò(r)ichi i l'han truvàu inte l'u(r)iva üna de carateristiche ciü tipiche da cultü(r)a, da geugrafìa e da cuxìna mediteranea, tantu antìga che da giurnâ d'ancöi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mohamed Yassine Essid|tìtolo=MediTerra: The Mediterranean Diet for Sustainable Regional Development|url=http://www.cairn.info/mediterra-2012-english--9782724612486-page-51.htm|ànno=2012|editô=Presses de Sciences Po|léngoa=EN|pp=51-69|capìtolo=History of Mediterranean Food|ISBN=978-2-7246-1248-6}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Colin Renfrew|tìtolo=The Emergence of Civilization; The Cyclades and the Aegean in the Third Millennium B.C.|ànno=1972|editô=Taylor & Francis|léngoa=EN|p=280}}</ref>. U stu prupôxitu u scritû fransese [[Georges Duhamel]] u l'è dìtu che "u [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] u finìsce dunde l'u(r)iva a nu cresce ciü"<ref>{{Çitta web|url=https://www.internationaloliveoil.org/olive-world/olive-tree/|tìtolo=The Olive Tree|editô=International Olive Council|léngoa=EN|vìxita=2026-11-05}}</ref>. Fìn da l'[[Antighitæ|antighitài]], l'u(r)iva che [[Atena]] a l'ha fàu bötà dau terén a l'è u scimbulu da sitài de [[Atene]] e a rapresènta a fòrsa e a vito(r)ia, a sapiènsa e a fedeltài, l'imurtalitài e a spe(r)ansa, a richessa e l'abundansa. Segundu a legènda du ré [[Kèkrops]], Atena e [[Poseidón|Puseidùn]] i se cuntendevan u cuntròllo de l'[[Àttica|Attica]] e, dunca, i l'axevan piàu u Kèkrops cumme arbitru, in qualitài de primmu ré de sta regiùn. U Puseidùn u l'ha curpìu l'[[Acropoli d'Atene|Arcopuli de Atene]] cu'u sò tridènte, faxèndune sciurtì ina funte d'ègua sa(r)â, e u l'ha dàu au ré in valènte stalùn negru, ch'u gh'ave(r)ea fàu guagnà tütte e bataje. Atena, pe' cuntru, a l'ha tucàu a tèra, brüxâ dau sû, cu'a sò lancia, faxèndune vegnì sciü in èrbe(r)u imurtâle e bun pe' dà da mangià ai òmmi e pe' cü(r)âli: l'u(r)iva. U Kèkrops u l'ha dunca sernüu Atena, che cuscì a sa(r)ea vegnüa a patrûna da sitài, scicumme che u sò regallu u l'é(r)a de ciü grande agiüttu pe'a sò gènte. Segundu u [[Marcus Terentius Varro|Varro]]<ref group="n.">Mensunàu da [[Sant'Aostin|Sant'Agustìn]] intu sò scritu ''De civitate Dei'' (XVIII, 9).</ref>, pe' cuntru, u ré u l'ave(r)ea dumandàu ae sò gènte chi pià a prutetû: i òmmi i l'axevan sernüu Puseidùn mèntre e dònne, ch'e l'é(r)an de ciü, e l'han vutàu pe' Atena. De ciü, inta mitulugìa di greghi l'arma ciü putènte de l'[[Èrcole|Ercule]] a l'é(r)a a sò massa, fâ dau troncu de in'u(r)iva. Inte l'[[Odissea|Udisea]] de [[Omero|Ume(r)u]], u carasùn duve(r)àu da [[Ulìsse|Ülisse]] pe' inurbì [[Polifemo|Pulifemu]] u l'é(r)a turna recavàu da 'n'u(r)iva, scimbulu de sapiènsa e fòrsa, cuscì cumme u léttu da [[Penélope|Penelupe]], scimbulu de pasiènsa e fedeltài. U premmiu pe'i campiùi de antìghe [[Olinpìadi|Ulimpiade]] u se cumpuneva de ràmme d'u(r)iva e de de gia(r)e du sò ö(r)iu. [[Immaggine:Dove olive branch relief Saint Peter's Basilica Vatican City.jpg|miniatura|In bassurilievu cu'a cu(r)umba da pâxe inta [[Baxìlica de San Pê (Rómma)|baxilica de San Pe(r)u]], a [[Romma|Rumma]]]] L'u(r)iva a l'è ascì üna de ciante ciü mensunài inte [[Bibbia|Sacre Scritü(r)e]], dunde a [[Cónba|cu(r)umba]] libe(r)â dau [[Noè|Nuè]] aa fìn du [[Delûvio universâle|Derlüviu]] a sa(r)ea turnâ inderê cu'in [[ramettu d'u(r)iva]] intu beccu, doppu ch'a l'axeva truvàu da tèra<ref>[[Génexi|Genexi]] 8/11</ref>. Au mèximu, u se pò mensunà u [[Giacòbbe|Giacôbe]], ch'u l'ha untu d'ö(r)iu d'u(r)iva a prìa de Bet-El doppu ch'u l'axeva avüu a vixùn da sca(r)a du sê<ref>Genexi, 35/14</ref>. Inta religiùn [[Crestianêximo|cristiâna]] l'ö(r)iu d'u(r)iva u l'è duve(r)àu inte di sacramènti pe' unze i fedeli, mèntre l'èrbe(r)u u l'è in scimbulu de pâxe. L'u(r)iva a l'è cunscide(r)â cumme in èrbe(r)u benedìu fina intu [[Corâno|Curàn]], cumme scimbulu de l'òmmu üniversâle, mèntre che u sò ö(r)iu, pe' quant'u l'è pü(r)u, u l'è ina funte de lüxe divìna ch'a mêna i òmmi<ref>Curàn: 24/35, 23/20.</ref>. Inte di tèmpi ciü mudèrni, ina cu(r)una de ramme d'u(r)iva a l'è stâ missa in scia bande(r)a de [[Organizaçion de Naçioin Unïe|Nasiùi Ünìe]] cumme scimbulu da pâxe üniversâle. U mèximu sènsu u l'è dàu a l'u(r)iva ascì intu [[Lengoàggio de scioî|lenguaggiu de sciu(r)e]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Anne Dumas|tìtolo=Les plantes et leurs symboles|colànn-a=Les carnets du jardin|ànno=2000|editô=Éditions du Chêne|léngoa=FR|ISBN=2-84277-174-5}}</ref> e au ramettu d'u(r)iva in generâle<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lucia Impelluso|tìtolo=Nature and its symbols|ànno=2004|editô=Getty Publications|léngoa=EN|p=43}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Marie-Claire Amouretti|outô2=Georges Comet|tìtolo=Le Livre de l'olivier|ànno=2000|editô=Aix-en-Provence|çitæ=ÉDISUD|léngoa=FR|cid=Amouretti & Comet, 2000|ISBN=978-2-7449-0198-0}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Plantae]] [[Categorîa:Agricoltua]] gawb2b1veg2uwhs17xxg3itcrpkuc58 275291 275290 2026-11-05T18:03:42Z N.Longo 12052 + 275291 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Tassobox |nome = ''Olea europaea'' |immagine = Olea europaea - Zeytin.JPG |didascalia = <div style="text-align:center;">U(r)ive inta [[pruvinsa de Adana]], [[Turchia|Türchìa]]</div> |var-intervàllo_geològico = Intervallu geulogicu |intervallo = {{Intervàllo geològico|0.06|0|Âtu [[pleistucêne]]-ancöi}} |var-stâto_de_conservaçión = Stàttu de cunservasiùn |statocons = LC |statocons_versione = iucn3.1 |statocons_ref = <ref>{{Çitta web|url=https://www.iucnredlist.org/species/63005/209128651|tìtolo=Olive - Olea europaea|outô=IUCN|dæta=2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-23}}</ref> |var-clasificaçión_APG_IV = Clascificasiùn APG IV |var-domìnio = Duminiu |dominio = [[Eukaryota]] |var-régno = Regnu |regno = [[Plantae]] |sottoregno = [[Tracheobionta]] |var-sotorégno = Sutturegnu |var-superdivixón = Süperdivixùn |superdivisione = [[Spermatophyta]] |var-divixón = Divixùn |divisione = [[Magnoliophyta]] |var-clàsse = Classe |classe = [[Magnoliopsida]] |var-sotoclàsse = Suttuclasse |sottoclasse = [[Asteridae]] |var-órdine = Urdine |ordine = [[Scrophulariales]] |var-famìggia = Famìa |famiglia = [[Oleaceae]] |var-tribù = Trebü |var-sototribù = Suttutrebü |var-génere = Genere |genere = [[Olea]] |var-spêce = Specie |specie = '''O. europaea''' |var-clasificaçión_Cronquist = Clascificasiùn Cronquist |FIL? = x |regnoFIL = [[Plantae]] |clade1 = [[Angiospermae]] |clade2 = [[Mesangiospermae]] |clade3 = [[Eudicotidae]] |clade4 = [[Eudicotidae sentrâli]] |clade5 = [[Superasteridae]] |clade6 = [[Asteridae]] |clade7 = [[Euasteridae]] |clade8 = [[Lamiidae]] |ordineFIL = [[Lamiales]] |famigliaFIL = [[Oleaceae]] |specieFIL = '''O. europaea''' |var-nomenclatûa_binomiâle = Numenclatü(r)a binumiâle |binome = Olea europaea |biautore = [[Linneo|L.]] |bidata = 1753 |tribùFIL = [[Oleeae]] |sottotribùFIL = [[Oleinae]] |genereFIL = [[Olea]] |var-scinònimi = Scinonimi<ref name="POWO">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref> |sinonimi = ''Olea pallida'' <small>Salisb., 1796</small><br />''Olea sativa'' <small>Hoffmanns. & Link, 1820</small> |suddivisione = Suttuspecie |suddivisione_testo = * ''O. europaea cerasiformis'' * ''O. europaea cuspidata'' * ''O. europaea europaea'' * ''O. europaea guanchica'' * ''O. europaea laperrinei'' * ''O. europaea maroccana'' |mappa_distribuzione = Olea europaea range.svg |didascalia_distribuzione = {{Legend|#70A800|''O. europaea europaea''}} {{Legend|#CA7AF5|''O. europaea laperrinei''}} {{Legend|#FFFF00|''O. europaea maroccana''}} {{Legend|#0070FF|''O. europaea guanchica''}} {{Legend|#FF0000|''O. europaea cerasiformis''}}<span style="color:#FFA800"><big>&#9650;</big></span>Purtàu da l'òmmu e natü(r)alizàu ([[sinantropìsmo|sinantrupismu]]) }} L'&#8203;'''u(r)iva'''{{#tag:ref|Scritu ascì ''u"riva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia Fratelli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=604|volùmme=Vul. II}}</ref> o ''uȓiva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Utubre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=143, 223|ISBN=979-12-985789-0-6}}</ref>, ''aurive̍'' in [[Dialetto monegasco|munegascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Louis Barral|tìtolo=Dictionnaire Français - Monegasque|url=https://www.traditions-monaco.com/dictionnaire-francais-monegasque|ànno=1983|editô=Mairie de Monaco|çitæ=Munegu|léngoa=LIJ, FR|p=180}}</ref>, ''aurevie'' in [[Dialet mentunasch|mentunascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=James Bruyn Andrews|tìtolo=Vocabulaire français-mentonais|url=https://www.google.com/books/edition/Vocabulaire_fran%C3%A7ais_mentonais/AxQLAAAAQAAJ?gbpv=1&pg=PA116|ànno=1875|editô=Imprimerie Niçoise|çitæ=Nissa|léngoa=LIJ, OC, FRA|p=116}}</ref>, ''urìva'' in [[Lengua brigašca|brigascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierleone Massajoli|outô2=Roberto Moriani|tìtolo=Dizionario della cultura brigasca: Lessico|url=https://books.google.com/books?id=LD0qAQAAIAAJ|ànno=1991|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Lüsciàndria|léngoa=LIJ, IT|p=300|volùmme=Vul. I|ISBN=88-76-94086-3}}</ref>, ''ūriva'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>, ''iriva'' in [[Dialettu garescìn|garescìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Piero Camelia|outô2=Romano Nicolino|outô3=Rodolfo Pelagatti|tìtolo=Vocabolario Italiano-Garessino|ànno=2020|editô=Araba Fenice Edizioni|çitæ=Cuni|léngoa=LIJ, IT|pp=124, 298}}</ref>, ''örivu'' a[[Sascê|u Sascê]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Marrapodi|tìtolo=Il Vocabolario Sassellese "G. Romano"|url=https://books.google.com/books?id=izFZPgAACAAJ|ànno=Agustu 2009|editô=Associazione Amici del Sassello|çitæ=U Sascé|léngoa=IT|volùmme=Vul. II}}</ref>, ''öŕîva'' a [[Giusvala|Giüsvalla]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baccino|tìtolo=Eŕ mé dialèt: breve dizionario di una parlata dell'area Giusvalla-Ferriera di Montenotte|url=https://www.prolocogiusvalla.it/museo-del-dialetto/dizionario/|ànno=Agustu 2022|editô=In pròpiu|léngoa=PMS, LIJ, IT|p=79}}</ref>, ''ulìvu'' a [[Gâvi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bruno Arecco|tìtolo=Gaviese: un vocabolario|url=https://books.google.com/books?id=ZbJzzgEACAAJ|ànno=2021|editô=Mimesis|çitæ=Sesto San Giovanni|léngoa=LIJ, IT|ISBN=88-57-57761-9|pp=459-460}}</ref>, ''auriva'' in [[Dialettu ventemigliusu|vintimiusu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Enrico Malan|tìtolo=Dizionario Ventimigliese-Italiano - Italiano-Ventimigliese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/TO01794218|ànno=Utubre 2010|editô=Cumpagnia d'i Ventemigliusi-Alzani Editore|çitæ=Vintimìa-Pineròllu|léngoa=LIJ, IT|pp=25, 254|ISBN=978-88-8170-396-8}}</ref>, ''auriva'' a [[L'Isura|L'Ìsu(r)a]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marino Cassini|outô2=Alberto Cane|outô3=Roberta Sala|tìtolo=Le parole della nostra infanzia - Dialettu Lisurencu|url=http://www.marinocassini.it/Oggetti%20scaricabili/ITACA.pdf|ànno=2020|çitæ=D'Âtu d'Arbisö(r)a|léngoa=LIJ, IT|p=11}}</ref>, ''au<u>r</u>ìva'' a[[U Soudàn|u Sodàn]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.soudan.it/dizionar.htm|tìtolo=Dizionario illustrato Soudanèlu-Italiano|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-31}}</ref>, ''auriva'' a [[A Burdighea|Burdighe(r)a]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20211204110650/http://www.urisveiuburdigotu.it/uburdigotu/az/index.htm|tìtolo=burdigotu - italiano: Piccolo dizionario|outô=Anacleto Miele|dæta=1971|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-31}}</ref>, ''uriva'' a [[Sanremu|Sanremmu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pio Carli|tìtolo=Dizionario dialettale sanremasco - italiano|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0626791|ediçión=1|ànno=1973|editô=Tipo-litografia Ligure|çitæ=Vintimìa|léngoa=LIJ, IT|p=257}}</ref>, ''ou''r''iva'' o ''cianta d'ou''r''ive'' a [[Seriana|Se(r)iâna]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Loredana Veneziano|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Ceriana|url=https://books.google.com/books?id=KIJuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Philobiblon Edizioni|çitæ=Vintimìa|léngoa=LIJ, IT|p=265|ISBN=88-94-71482-9}}</ref>, ''èrbuu'', ''uivu'' o ''urivu'' a [[Inéia|Uneja]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lucetto Ramella|tìtolo=Vocabolario italiano - dialetto d'Oneglia|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008590|ànno=2003|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Imperia|léngoa=LIJ, IT|p=116}}</ref>, ''auìva'', ''uìva'' o ''uìvu'' a [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]]<ref name="AAVV2020">{{Çitta lìbbro|outô=Ambrogio Arimondo, Mario Corso, Giorgio Fedozzi e Giovanni Arbarelli|tìtolo=U vucabulâiu: dizionario ragionato della parlata di San Bartolomeo al Mare e dintorni (Ed. 2020, Parte 1, Glossario)|url=http://www.cadepuio.it/files/glossario_2-2020.pdf|ànno=2020|editô=Circolo Culturale Cà de Puiö|léngoa=LIJ, IT|p=21}}</ref>, ''aur̂iva'' a [[Ciappa (San Bertumê)|Ciappa]]<ref name="AAVV2020" />, ''uìvu'' in [[Andôa|Andö(r)a]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.andoraneltempo.it/librigallerie/volume-2---adriano-ghiglione.php|tìtolo=Manuale della parlata di Rollo e della Marina: versione italiano-andorese|outô=Adriano Ghiglione|léngoa=LIJ, IT|p=403|vìxita=2026-10-27}}</ref>, ''u''r''iva'' o ''u''r''ivu'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0077958|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=A(r)àsce|léngoa=LIJ, IT|pp=50, 148}}</ref>, ''oîvu'' o ''uîvu'' intu [[Dialéttu priéze|parlà da Prìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=52}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=[[Giulia Petracco Sicardi]]|tìtolo=Dizionario pietrese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/SBL0307094|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=85}}</ref>, ''oîvu'' a [[Borṡi|Borzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0465052|ediçión=2|ànno=Mazzu 1989 (1984)|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''or̭ivu'' a [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''ur̭ivu'' a [[Gura (Finô)|Gu(r)a]] e [[Ölle]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008566|ànno=Lüju 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=LIJ, IT|p=198}}</ref>, ''oriva'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|pp=92, 186}}</ref>, ''oiva'' a [[Varigotti|Va(r)igotti]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=92}}</ref>, ''ouviva'' o ''erbu d'ouvive'' in [[Dialettu savuneize|savunese]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Rosa Sguerso|outô2=Anita Sguerso|tìtolo=Compendio di voci ed espressioni del dialetto savonese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CFI0240514|ànno=Lüju 1985|editô=Editrice Liguria|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=99}}</ref>, ''erbo d'oive'', ''erbo d'öive'', ''oivo/oîvo'' o ''öivo'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/olivo#olivo.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - olivo|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-10-23}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=olivo|tìtolo=TIG - olivo|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-23}}</ref>, ''uivu'' a [[Levanto|Levantu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Aldo Viviani|tìtolo=Vocabolario del dialetto levantese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CFI0197292|ànno=Lüju 1991|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=116}}</ref>, ''oìva'' in [[Dialèto spezin|spezìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Franco Lena|tìtolo=Nuovo dizionario del dialetto spezzino|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/BVE0125695|ànno=1992|editô=Accademia Lunigianese di Scienze Giovanni Capellini|çitæ=Spezza|léngoa=LIJ, IT|p=165}}</ref>|group=n.}} ('''''Olea europaea''''' <small>[[Linneo|L.]], 1753</small>) a l'è ina [[Spêce|specie]] de [[Plantae|cianta]] da [[Famìggia (tascionomîa)|famìa]] de ''[[Oleaceae]]'', dau purtamèntu a [[Èrbo|èrbe(r)u]] o a [[Cósto|custu]] e spantegâ in natü(r)a fra [[Africa]], [[Asia]] e [[Euròpa|Eurôpa]] faciâ in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Cu'u numme u(r)iva, pe'u ciü, u se fa de riferimèntu aa varietài dumèstega da [[Sotospêce|suttuspecie]] '''''Olea europaea europaea''''', ch'a l'è stâ sernüa da l'òmmu e che, au dì d'ancöi, a l'è curtivâ cumme [[Èrbo da frûto|èrbe(r)u da frütu]] inte regiùi sübtrupicâli de tüttu u mundu, cu'e sò [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] ch'e sun duve(r)ài tantu pe' franzene de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] che pe' êsse mangiài cuscì. == U(r)igine du numme == [[Immaggine:Olive and Oil etymology.svg|sinistra|miniatura|U(r)igine de pa(r)olle "u(r)iva" e "ö(r)iu (d'u(r)iva)]] A pa(r)olla "u(r)iva" a ne vegne dau [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''ŏlīva''<ref>{{Çitta web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=oliva|tìtolo=oliva|outô=Charlton T. Lewis|outô2=Charles Short|scîto=A Latin Dictionary|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>, numme duve(r)àu tantu pe'a cianta che pe'u frütu, che a sò votta u tröva de u(r)igine inte l'antìga furma [[Léngoa pröto-grêga|protu-grega]] *ἐλαίϝα, *''elaíwa'', che in [[Lengua grega antiga|gregu clascicu]] a l'è passâ a ἐλαία, ''elaía'', turna duve(r)â tantu pe' l'èrbe(r)u che pe'u sò frütu<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Oxford Latin Dictionary|url=https://archive.org/details/aa.-vv.-oxford-latin-dictionary-1968|ànno=1968|editô=Clarendon Press|léngoa=EN|capìtolo=oliva}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)lai/a|tìtolo=ἐλαία|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. Fina a pa(r)olla "ö(r)iu" a l'imprinsippiu a gh'axeva numma che u sènsu de "ö(r)iu d'u(r)iva", vegnindune da ''ŏlĕum''<ref>{{Çitta web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=oleum|tìtolo=oleum|outô=Charlton T. Lewis|outô2=Charles Short|scîto=A Latin Dictionary|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref> e ἔλαιον (''élaion''), ch'u vö dì pròpiu "ö(r)iu d'u(r)iva"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Alfred Ernout|outô2=Antoine Meillet|tìtolo=Dictionnaire étymologique de la langue latine|url=https://archive.org/details/DictionnaireEtymologiqueDeLaLangueLatine/page/n1/mode/2up|ànno=2001 [1932]|editô=Klincksieck|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|capìtolo=oleum}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)lai/a|tìtolo=ἐλαία|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)/laio,|tìtolo=ἔλαιον|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. De de lì, a pa(r)olla "ö(r)iu" inte tante lengue a tröva de primma u(r)igine pròpiu dau numme da cianta e du sò frütu<ref>{{Çitta web|url=https://www.etymonline.com/word/oil|tìtolo=oil (n.)|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. E furme ciü antìghe da pa(r)olla grega, ch'u ghe secce de pröve segü(r)e, e sun u [[Léngoa micenêa|miceneu]] 𐀁𐀨𐀷, ''e-ra-wa'', e 𐀁𐀨𐀺, ''e-ra-wo'', o 𐀁𐁉𐀺, ''e-rai-wo'', intu scistema de scritü(r)a scilabicu da [[Lineâre B|lineâ(r)e B]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=12&wid=318|tìtolo=The Linear B word e-ra-w|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=http://www.palaeolexicon.com/ShowWord.aspx?Id=16728|tìtolo=The Linear B word e-ra-wo|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160321102105/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra3-wo/|tìtolo=e-ra3-wo|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160320140244/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra-wo/|tìtolo=e-ra-wo|outô=K. A. Raymoure|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. == Descrisiùn == [[Immaggine:Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 109) (8232783218).jpg|sinistra|miniatura|To(r)a butanica de l'u(r)iva dumèstega intu ''[[Koehler's Medizinal-Pflanzen]]'', [[1887]]]] === Generâle === E va(r)ie qualitài de ''Olea europaea'' e sun di custi o di èrbe(r)i ch'i [[Senprevèrde|nu perden e föje]] e ch'i ponen rivà a 'n'artessa de 15 mêtri. E [[Ràmma|ramme]] e sun cuèrte de scaje peltài mèntre e [[Féuggia|föje]], misse a cubbie, e g'han in bòrdu ch'u l'è lisciu e ina furma elittica, ciü o mênu strêta. Ciütòstu dü(r)e, e sun cuèrte d'in pèi a scaje e e g'han ina lunghessa fra i 3 e i 9 citti<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/general-information|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche o in sciu gianu, e sun tacài insemme inte carateristiche pâne, ch'e se svilüppan in pusisiùn ascela(r)e. U [[Càlice (botànica)|calice]] da sciu(r)a u l'è tüttu sadàu insemme, ciütòstu cürtu, cun quattru lôbi a triangulu. E [[Coròlla|cu(r)olle e]] furman di tübbi de quattru [[Pétalo|petali]], mèntre i [[Stâme|stâmi]] i sun dui. L'[[Ovâio|ova(r)iu]], supe(r)u, u g'ha ina furma a cônu, ciü o mênu gunfiâ. U [[Frûto|frütu]], l'[[U(r)iva (frütu)|u(r)iva]], u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] carnusa cu'in òssu dü(r)u, daa lunghessa ch'a pò cangià dai 5&nbsp;mm ai 4&nbsp;cm e ch'a vegne negra ina votta ch'a l'è maü(r)a<ref name=":2" /><ref name=":1" />. === U(r)iva dumèstega === L'u(r)iva dumèstega, cumme e âtre va(r)ietài de ''Olea europaea'', a l'è ina cianta [[Senprevèrde|sempreverde]] e ch'a vegne sciü bèn intu [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]]. A g'ha in [[Teu|troncu]] che de sòlitu u mustra in svilüppu inturtignàu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eddo Rugini, Luciana Baldoni, Rosario Muleo e Luca Sebastiani|tìtolo=The Olive Tree Genome|url=https://books.google.com/books?id=DgDGDQAAQBAJ&pg=PA14+|ànno=2016|editô=Springer|léngoa=EN|p=14|ISBN=978-3-319-48887-5}}</ref>, ch'u pò muntà sciü fin'a rivà in sci 10 mêtri d'artessa, cu'ina [[Scòrsa (botànica)|scorsa]] ch'a l'è in sciu grixu. E [[Féuggia|föje]] e g'han ina furma tunda lungâ, de cu(r)û grixu-verde a l'indrìtu e giancastru a l'inversu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|tìtolo=Flowers of Europe|ànno=1969|editô=Oxford University Press|çitæ=Lundra|léngoa=EN|pp=312-313|capìtolo=Oleaceae: Olea: Olive}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|outô2=Anthony Huxley|tìtolo=Flowers of the Mediterranean|ànno=1972|editô=Chatto and Windus|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=145|capìtolo=Olea-Olive}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche e picìne, e sciu(r)ìscen pe'u ciü in sce ramme de l'ànnu de primma, misse a pâne drìte ch'e nascen a partì da l'ascella de föje. Ògni sciu(r)a a l'è fâ de quattru [[Pétalo|petali]] in sciu giancu-gianu, tacài insemme au sò fundu, dund'i se ünìscen a 'na base furmâ da quattru [[Sépalo|sepali]] verdi, turna tacài insemme. I [[Bûxo|pummi]] i crescen pôcu pe' votta, pe' 4-6 setemâne, fin'a rivà a 'na lunghessa de ciü o mênu 2 citti, quand'i sciu(r)ìscen. A sciu(r)a a resta tacâ aa cianta pe' 5-6 giurni inte regiùi ciü câde e pe' 2 setemâne inte quelle ciü frèide<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Esmaeil Seifi, Jenny Guerin, Brent Kaiser e Margaret Sedgley|ànno=2015|méize=Zenâ|tìtolo=Flowering and fruit set in olive: a review|revìsta=Iranian Journal of Plant Physiology|volùmme=5|nùmero=2|pp=1263-1272|léngoa=EN|url=https://web.archive.org/web/20250919081522/https://journals.iau.ir/article_539653_140a99eea26c37e6020a694666a7b405.pdf}}</ref>. U [[Frûto|frütu]], cumme dìtu, u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] picìna, lunga 1-2,5&nbsp;cm quand'a l'è maü(r)a. Inte qualitài sarvèghe e [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] e sun ancù ciü picìne, cu'ina pélle che, pe' cuntru, a l'è ciü sutì<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Apostolos Kiritsakis|outô2=Fereidoon Shahidi|tìtolo=Olives and Olive Oil as Functional Foods: Bioactivity, Chemistry and Processing|url=https://books.google.com/books?id=J7gfBQAAQBAJ&pg=PA113|ànno=2017|editô=John Wiley & Sons|léngoa=EN|p=129|ISBN=978-1-119-13531-9}}</ref>. == Tasciunumìa == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olea europaea sylvestris (uddastru).jpg|In u(r)ivastru in [[Corsega]] Olea europaea cuspidata-africana Cape Town.JPG|In èrbe(r)u de ''O. cuspidata'', [[Çittæ do Cavo|Sitài du Câu]] Olea cerasiformis (Fuerteventura).jpg|''O. guanchica'', [[Fuerteventura]] Olea europaea subsp laperrinei.jpg|Ina cianta de ''O. laperrinei'' in [[Niger]] </gallery> Aa revixùn du genere ''Olea'', fâ du [[2002]], a specie ''Olea europaea'' a l'è stâ spartìa inte suttuspecie chi sutta, levàu ''O. europaea africana'', ch'a l'é(r)a cunscide(r)â cumme parte da ''cuspidata''<ref name=":1">{{Çitta publicaçión|outô=P. S. Green|ànno=2002|tìtolo=A Revision of Olea L. (Oleaceae)|revìsta=Kew Bulletin|editô=Royal Botanic Gardens|çitæ=Kew|volùmme=Vul. 57|nùmero=1|pp=91-140|léngoa=EN|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F4110824}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>: * ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'', carateristica du bacìn du Mediteraneu<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77172513-1|tìtolo=Olea europaea subsp. europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''sylvestris'', varietài sarvèga, u cuscì dìtu [[u(r)ivastru]]; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''europaea'', varietài dumèstega, l'u(r)iva ch'u se ghe riferìsce pe'u ciü intu parlâ, a ne vegne da 'na [[Seleçión artifiçiâle|selesiùn]] de l'u(r)ivastru; * ''Olea europaea'' subsp. ''africana'' <small>(</small><small>Mill.) P.S.Green, 1979</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga spantegâ inta ciü parte de l'[[Africa]], [[Îzoe Mascarene|ìsu(r)e Masca(r)ene]] cumprese<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887159-1|tìtolo=Olea europaea subsp. africana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cuspidata'' <small>(Wall. & G.Don) Cif., 1942</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga ch'a se tröva inte tante regiùi secche de l'[[Asia]], da l'[[Arabbia (region)|A(r)abbia]] fina in [[Cinn-a|Cina]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77190043-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cuspidata|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cerasiformis'', <small>G.Kunkel & Sunding, 1972</small>, suttuspecie [[Ploidîa|tetraploide]] ch'a l'è endemica de [[Madeira]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887160-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cerasiformis|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''guanchica'' <small>P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit</small><small>, 2000</small>, suttuspecie endemica de [[Îzoe Canâie|Cana(r)ie]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019528-1|tìtolo=Olea europaea subsp. guanchica|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''laperrinei'' <small>(Batt. & Trab.) Cif., 1942</small> a se tröva in sce de muntagne du [[Sahara]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''maroccana'' <small>(Greuter & Burdet) P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit, 2000</small>, suttuspecie [[Poliploidîa|esaploide]] rapresentâ da 'na pupulasiùn daa parte in sce l'[[Âto Atlànte|Âtu Atlante]], intu [[Maròcco|Maròccu]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. De ciü, u l'è segnalàu de pupulasiùi invasive inte l'[[Australia]] e inte de ìsu(r)e du [[Oçeano Paciffico|Pacificu]]. E analisi genetiche e l'han mustràu cumme ste pupulasiùi e gh'aggen due u(r)igine dife(r)ènti: quelle inte l'Australia de meridiùn e ne vegnen dae varietài dumèsteghe du Mediteraneu, mèntre e âtre (cumme inte l'Australia de levante e inte [[Hawaii]]) e sun derivài dae furme sarvèghe da suttuspecie ''cuspidata'' de l'Africa du süd. U s'è marcàu fina a puscibilitè ch'i nascen di ibridi fra ste due furme<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Henry, L. Wille, D. Cooke e E. Chapuis|tìtolo=On the origin of the invasive olives (Olea europaea L., Oleaceae)|ànno=2007|editô=Heredity 99|léngoa=EN|pp=608-619}}</ref>. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Antimenes Painter - ABV 273 116 - Herakles and Pholos - olive gathering - London BM 1837-0609-42 - 03.jpg|sinistra|miniatura|A campâ de u(r)ive in sc'in anfu(r)a du [[Pitô de Antimenes|pitû de Antimenes]], fâ in gì(r)u au [[520 a.C.|520 primma de Cristu]]]] L'espansciùn de l'u(r)iva a l'è, a l'imprinsippiu, da ligâ au svilüppu du [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]], scicumme che ste cundisiùi e sun stàe l'elemèntu fundamentâle pe'u curtivasiùn de st'èrbe(r)u lì. Stu genere de climma u l'è cumpa(r)ìu cu'u tèmpu a partì da ciü o mênu 10.000 ànni fa, a cumensà daa parte de levante du bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] pe' spandise de dòppu, tèmpu de ciü milenni, a punènte e a setentriùn de stu bacìn. Di stüddi biulogichi fài dau [[Gabriel Camps]] du [[1970]] i l'han pruvàu che l'u(r)iva sarvèga a se truvava intu [[Sahara]] ciü o mênu 11.000 ànni fa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jean Guillaume|tìtolo=Ils ont domestiqué plantes et animaux: Prélude à la civilisation|url=https://books.google.com/books?id=a_AkLoVGPwEC|ànno=2010|editô=Éditions Quæ|çitæ=Versailles|léngoa=FR|p=209|ISBN=978-2-7592-0892-0}}</ref>. E ürtime analisi in sciu pòlline de va(r)ie specie de èrbe(r)i duminanti e ch'i perden e föje e panen marcà che stu cangiamèntu intu climma u secce cumensàu in sci 8.000 ànni fa, intu süd-èst da [[Spagna]], pe' pöi spandise pôcu pe' votta versu setentriùn<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|p. 107}}</ref>. Pe' l'archeulugìa, e primme u(r)ive dumèsteghe e se sa(r)ean svilüpài grossu moddu fra u 3800 e u 3200 primma de Cristu, sèi milenni fa. I stüddi de archeubiulugìa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=J. F. Terral|tìtolo=La domestication de l'Olivier en Méditerranée nord-occidentale: approche morphométrique et implications paléoclimatiques|ànno=1997|editô=Thèse, Université de Montpellier-II|léngoa=FR}}</ref> e l'analisi genetica de pupulasiùi de u(r)ivastri e de serte va(r)ietài<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Baradat, C. Breton, B. Khadari e A. Bervillé|tìtolo=Olive Domestication from Structure of Oleasters and Cultivars using RAPDs and Mitochondrial RFLP|colànn-a=Genetics, Selection, Evolution|ànno=2001, S251-68|léngoa=EN|volùmme=33 (Suppl. 1)}}</ref> i l'han mustràu che l'u(r)iva a l'è stâ [[Domestegaçión|dumestegâ]] int'ina mane(r)a indipendènte inte va(r)ie parte du bacìn du Mediteraneu e che, bèn de prubabile, u l'è stàu in prucessu ch'u gh'è vusciüu du tèmpu. Di scâvi archeulogichi i l'han pruvàu ch'u se maxinava de l'ö(r)iu, intu [[Libano|Libanu]] e a [[Çipro|Cipru]], zà intu [[IV millennio a.C.|IV milenniu primma de Cristu]], ciü che a [[Crêta]] in gì(r)u au 3500 primma de Cristu. De dòppu, versu u [[II millennio a.C.|1700 primma de Cristu]], a tecnica duve(r)â a l'è vegnüa meju e a [[Ugarit]] (au dì d'ancöi [[Ras Shamra]], inta [[Sciria|Scì(r)ia]])<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|p. 108}}</ref> i sun cumpa(r)ìi i primmi gumbi "a èrbe(r)u", di ciü semplici. De dòppu, l'u(r)iva a l'è rivâ inte l'[[Egitto|Egittu]] daa Scì(r)ia, de dunde a l'è stâ impurtâ au tèmpu da [[IX dinastîa egiçiànn-a|IX dinastìa]], fra u 2160 e u 2040 primma de Cristu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Émile Laoust|tìtolo=Mots et choses berbères. Notes de linguistique et d'ethnographie. Dialectes du Maroc|url=http://www.taymat.org/etudesamazighes/Linguistique/Mots-et-choses-berberes-Emile-Laoust.pdf|ànno=1920|editô=Augustin Challamel|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=446-447}}</ref>. [[Immaggine:Presse olive Volubilis.jpg|miniatura|Ricustrusiùn d'ina mö(r)a da ö(r)iu rumâna inta sitài de ''[[Volubilis]]'', d'ancöi in [[Maròcco|Maròccu]]]] U cumerciu de l'ö(r)iu u remunta pe' cuntru a l'[[Etæ do Brónzo|etài du brunzu]], cu'i [[Itîti|Ittiti]] ch'i se ne rifurnivan dae còste de l'[[Àzia Minô|Asia Minû]] mèntre i [[Faraón|fa(r)aùi]] d'Egittu e i ré da [[Mezopotàmia|Mesuputamia]] i u catavan in Scì(r)ia. Inti palàssi [[Çiviltæ minòica|minòichi]] de Crêta, l'ö(r)iu u l'é(r)a cunservàu in gran quantitài inte di vâsi dìti ''pithoi'', mèntre inti palàssi di [[Çiviltæ micenêa|Micenèi]], inta [[Grêcia|Grecia]] cuntinentâle, s'è truvàu pa(r)egge giâre pe' l'ö(r)iu e de to(r)ette scrìte cu'a [[Lineâre B|lineâ(r)e B]] ch'e fan de mensiùn a l'[[Ideogràmma|ideugramma]] de l'ö(r)iu (''élaion''). De sti tèmpi lì a dêa [[Ìzide|Ìside]] a l'é(r)a cunscide(r)â cumme a patrûna da curtivasiùn de u(r)ive: intu detaju, a vella se ligavan e vertü e e prupietài de l'ö(r)iu. Sti traffeghi, alantu(r)a, i l'é(r)an cuntrulài strêti, scicumme che l'ö(r)iu u l'è(r)a ligàu au pute(r)e ecunòmicu e religiusu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|pp. 108-110}}</ref>. Dòppu d'ina crisi scciüpâ pe' a caütta de pa(r)eggi stàtti intu [[Levànte (región)|Levante]] in gì(r)u au 1200 primma de Cristu, u muntà da pupulasiùn du Mediteraneu inte l'[[Etæ do færo|etài du fèru]] u l'ha purtàu aa fundasiùn de pa(r)egge culònie da parte di [[Fenìci]] inte l'[[Àfrica du Nòrd|Africa du Nòrd]], cumme [[Cartagine]], e intu meridiùn da [[Spagna]], ciü che tütte quelle di greghi inte l'Asia Minû, inte ìsu(r)e du [[Mâ Egêo|Mâ Egeu]], in [[Siçillia|Sicilia]] e intu restu da [[Magna Grecia]] e du meridiùn da [[Fransa]], survetüttu in [[Corsega]] e a [[Marseggia|Marseja]]. Inte tütte ste regiùi i sun stài velli a purtà a curtivasiùn de l'u(r)iva<ref>{{Çitta web|url=http://www.oliviers-centenaires.com/origine-mythologique-de-l-olivier.html|tìtolo=Olivier centenaire: Arbre de mythologie|léngoa=FR|vìxita=2026-10-27}}</ref> e a fâne svilüpà i traffeghi. Segundu u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]], l'u(r)iva a nu gh'é(r)a ancù inte l'Italia au tèmpu du [[Lucius Tarquinius Priscus|Tarquinius Priscus]], dau [[616 a.C.|616]] au [[579 a.C.|579 primma de Cristu]]. Intu [[VI secolo a.C.|VI seculu primma de Cristu]] u magistràu e studiusu gregu [[Solón|Sulùn]] u l'ha scritu de lezze ch'e l'han dàu u permissu ae gènte d'[[Atene]] de cumercià l'ö(r)iu d'u(r)iva. Intu [[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]], cun l'[[Lusciandro Magno|Alesciandru Magnu]] ch'u l'axeva cunquistàu u Mediteraneu de levante e l'[[Inpêro persiàn|impe(r)u persiàn]], cu'i traffeghi ch'i sun cresciüi ancù de ciü<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 110-111}}</ref>. [[Immaggine:Traditional oil mill in Imperia.jpg|sinistra|miniatura|[[Gumbu]] a ègua dau ''Saggio teorico-pratico sopra gli ulivi, l'olio e i saponi'' du fràtte [[Bertumê Gundurfi]], d[[a Tûria]], [[1793]]]] Inti seculu de dòppu, cu'u cresce da dumanda d'ö(r)iu pe'u mangià, pe' fà lüxe, pe'a mexìna o pe' de pratiche spurtive e religiuse, se sun svilüpài di növi scistemi de prudusiùn e s'è scritu di manuâli in sce l'argumèntu, cumme quelli du butanicu gregu [[Theóphrastos]] e di agronumi latìn [[Marcus Porcius Cato|Cato]], Pliniu u Veggiu e [[Lucius Iunius Moderatus Columella|Columella]], u(r)igina(r)iu da Spagna, ciü che u [[Mago Carthaginiensis|Mago de Cartagine]]. L'ünificasiùn che l'[[Impêo Roman|impe(r)u rumàn]] u l'axeva dàu ae còste du Mediteraneu a l'ha fàu cresce ancù de ciü i traffeghi e a prudusiùn, cun de regiùi da Spagna e de l'Africa du Nòrd ch'e l'han vistu u svilüppu d'ina curtivasiùn quaxi indüstriâle, grassie a l'emanasiùn de de lezze cumme a ''Lex Marciana'' du [[II secolo|II seculu]], ch'e spunciavan a ciantà e a ineiguà e tère impe(r)iâli<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 111-113}}</ref>. A caütta de l'impe(r)u rumàn, l'espansciùn da [[Crestianêximo|religiùn cristiâna]] e, de dòppu, de siviltài islamiche, e l'han purtàu a 'n cangiamèntu intu mudéllu de cunsümmu, inte regiùi de prudusiùn e inte rée cumerciâli de l'ö(r)iu. I [[Repùbrica de Zena|zenesi]] e i [[Repùbrica de Venéçia|venesiài]] i se sun prufitài de [[Croxæ|cruxàe]] pe' svilüpà di gran traffeghi, ch'i rendevan bèn, cu'u Levante, ciü che pe' spuncià a curtivasiùn de l'u(r)iva e pe' fà frunte ai növi besögni purtài daa prudusiùn du [[Savón|saùn]], pe' cumm'u l'è cumpa(r)ìu intu [[IX secolo|IX seculu]], cuscì cumme pe' rifinì di tesciüi<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 114-116}}</ref>. A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a l'è cumensâ in'etài de espansciùn ch'a l'ha ti(r)àu avanti pe' de lungu, pe' purtà l'u(r)iva aa sò mascima estensciùn pe' terito(r)iu, spunciâ da 'na dumanda ch'a cresceva inta sucietài mudèrna e cun sèmpre ciü de indüstrie, dae frabiche du saùn, a quelle de tesciüi e intu setû da mecanica. Cu'a descuvèrta du [[Nêuvo Móndo|Növu Mundu]], i spagnòlli i l'han purtàu l'u(r)iva inte sò culònie de [[Americhe]], in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Méscico|Mescicu]], [[Perù|Perü]] (du [[1560]]), [[Cile]] e [[California]]. Inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], au mascimu svilüppu de campagne e de culònie de l'Euròpa, l'u(r)iva a l'è rivâ ascì aa sò mascima difüxùn. Scibèn che, du [[XX secolo|Növesèntu]], a süperficce a u(r)ive a secce ca(r)â, u cresce da resa inta curtivasiùn e inta maxinatü(r)a de l'ö(r)iu u l'ha fàu muntâ de sinque votte, fra u [[1903]] e u [[1998]], a prudusiùn mundiâle de ö(r)iu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 117-120}}</ref>. == Curtivasiùn == [[Immaggine:Olive niche.jpg|miniatura|Tère intu bacìn du Mediteraneu dunde l'u(r)iva a l'è curtivâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.researchgate.net/publication/261005349_Modelizacion_del_ciclo_fenologico_reproductor_del_olivo_Olea_europaea_L|tìtolo=Modelización del ciclo fenológico reproductor del olivo|outô=Jose Oteros|dæta=Frevâ 2014|léngoa=ES}}</ref>]] L'u(r)iva a l'è curtivâ pe'u ciü intu bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]], ciü che inte de âtre regiùi du mundu dau climma dife(r)ènte da quellu mediteraneu, ch'e se trövan in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Australia]], [[Cile]] e [[Perù|Pe(r)ü]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Mariela Torres, Pierluigi Pierantozzi, Peter Searles, M. Cecilia Rousseaux, Georgina García-Inza, Andrea Miserere, Romina Bodoira, Cibeles Contreras e Damián Maestri|dæta=27 utubre 2017|tìtolo=Olive Cultivation in the Southern Hemisphere: Flowering, Water Requirements and Oil Quality Responses to New Crop Environments|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 8|nùmero=1830|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5663689}}</ref>. === Cresce e difüxùn === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olea europaea young plant01.jpg|In'u(r)iva nuélla Olea europaea (base of tree).jpg|Èrbe(r)u cu'e ferle d'inta câsa Olive tree grafting.jpg|U(r)iva inse(r)ìa a cu(r)una </gallery> E u(r)ive e prefe(r)ìscen di terén ricchi de [[carcâ]], ancù meju se in sce de rive o de còste, cuscì cumme pe'i pòsti dau climma ciü vixìn aa ma(r)ìna. E ponen cresce inte ògni qualitài de terén lege(r)u, fina in sce de l'argilla che pe(r)ò a sciüghe bèn, mèntre inte tère ciü bune e patìscen ciü fassile de ma(r)utìe e e prudüxen de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] ciü grammu, cumm'u nutava zà u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]]. E u(r)ive e vegnen sciü bèn inti climmi câdi e inti pòsti au su(r)ìu, sènsa de punti lüveghi. E tempe(r)atü(r)e ciü basse de -10&nbsp;°C e ponen purtà a di dànni fina inte ciante ciü grosse mèntre che, pe' cuntru, i èrbe(r)i i scampan bèn ai mumènti de [[Sésia|sessia]], grassie ae sò [[Réixe|raìxe]] rexistènti e bèn spantegài. E u(r)ive e ponen restà in prudusiùn pe' di seculi, s'e sun scravài bèn e cun regularitài<ref>{{Çitta web|url=https://www.oliveoiltimes.com/world/preservation-of-monumental-olive-trees/50921|tìtolo=On the Preservation and Maintenance of Monumental Olive Trees|dæta=22 marsu 2016|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. E u(r)ive e se ponen spantegà inte de mane(r)e dife(r)ènti, faxèndune de [[Talea|talee]] o destacandune de [[Margòtta|ferle]]; i èrbe(r)i i taccan fassile in sce terén giüsti e, s'i sun tajài, i böttan turna cun de [[Fèrla|ferle]] dau seppu. De ciü, i se ponen curtivà partèndu fìn daa semènsa. A ògni moddu, a resa di èrbe(r)i nasciüi da ferle o daa semènsa a l'è ciütòstu scarsa e, pe' fâla vegnì meju, a cianta a l'è da [[Inestu|inse(r)ì]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=A. Lewington|outô2=E. Parker|tìtolo=Ancient Trees|ànno=1999|editô=Collins & Brown|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=114|ISBN=978-1-85585-704-9}}</ref>. Pe' agiütà a cianta a [[bötà]], u [[Pericàrpo|pe(r)icarpu]], ch'u l'è bagnàu d'ö(r)iu, u l'è inüme(r)ìu faxèndulu marsì in pôcu, o se nù u l'è ciumbàu inte l'ègua câda o int'ina sulusiùn alcalìna<ref>{{Çitta web|url=http://www.plantgrower.org/olive.html|tìtolo=Olive|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. Quandu che u frèidu ze(r)àu u fa di dànni o u massa e parte ciü âte de l'èrbe(r)u, u portainestu u pò scampà au mèximu e cacià turna di brutti, che a sò votta i vegnen di növi èrbe(r)i. Inte sta mane(r)a e u(r)ive e ponen resciu(r)ì pe' sò cuntu. Presèmpiu, quandu du [[1985]] ina gran ze(r)â in [[Toscann-a|Tuscâna]] a l'axeva strinàu tante u(r)ive in prudusiùn o bèn che vegge, u s'è previstu che i u(r)ivèi i se sa(r)ean repiài tèmpu de quattru o sinqu'ànni<ref>{{Çitta web|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/food/1985/08/18/the-italian-extra-virgin-olive-oil-disaster/2a00c9bc-ce00-4c99-8714-a2a7691a09d1/|tìtolo=The Italian Extra-Virgin Olive Oil Disaster|outô=Toni Lydecker|scîto=The Washington Post|dæta=18 agustu 1985|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. === Campâ === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Passo del Ginestro-uliveto.jpg|De [[Réa da u(r)ive|rée da u(r)ive]] a[[u Téstegu]] The Olive Harvest (1862-63), by Telemaco Signorini.jpg|A campâ a man, [[Telemaco Signorini]], [[1862]] COLLECTIE TROPENMUSEUM Olijfoogst met behulp van stokken TMnr 10028630.jpg|A batte cu'e [[Canna (cianta)|canne]], [[Maròcco|Maròccu]], [[1955]] Harvesting of olives 'salonenque' with comb.jpg|Petenetta da campà e u(r)ive, [[Fransa]] Old woman cleaning olives.jpg|Ina dònna [[Tunixia|tünisìna]] ch'a passa e u(r)ive au [[seassu]] Olivenernte.JPG|U(r)ive passài aa [[Chita(r)a (agricultü(r)a)|chita(r)a]] in [[Grêcia|Grecia]] Ilham Aliyev attended opening of olive oil and table olive products processing plant in Zira settlement 07.jpg|Macchina pe'a curtivasiùn indüstriâle, [[Azerbaijan|Azerbaigiàn]] </gallery> Inta regiùn du Mediteraneu e u(r)ive e sun campài a l'autünnu, a partì dau mese d'utubre<ref>{{Çitta web|url=https://www.organicfarming-italy.com/en/olive-harvest-2025-2026-europe/|tìtolo=Olive Harvest 2025/2026 Europe - Production, Quality & Outlook|dæta=27 frevâ 2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. De sòlitu, a ciü parte de u(r)ive a l'è campâ batèndu l'èrbe(r)u intregu o ina sò ramma aa votta. In âtru scistema duve(r)àu u l'è quellu de muntà cu'ina sca(r)a e campà e u(r)ive a man, metèndule int'in [[Sàcco|saccu]] o ina [[Sachetta (agricultü(r)a)|sachetta]] purtâ in scôsu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20131228120928/http://olivemuseum.com/harvest-olives.html|tìtolo=Methods for harvesting olive fruit|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. E u(r)ive da to(r)a e sun da campà cun di scistema ciü delicài, scicumme che i früti macài i ciappan in güstu ama(r)u: inte stu câxu, presèmpiu, quand'i se campan u se pòrta au còllu de [[Cavagna|cavagne]], dunde metìgheli a man. Inte de regiùi de l'[[Italia]], cumme a [[Liguria|Ligü(r)ia]], ciü che da [[Croaçia|Cruassia]] e da [[Grêcia|Grecia]], e u(r)ive e sun campài pe' tradisiùn a man, scicumme che u terén u l'è tròppu asidentàu pe' duve(r)âghe de macchine. De cunseguènsa, a segunda du scistema duve(r)àu i früti i sun campài sènsa gua(r)i de macaü(r)e, cuscì che u prudòttu, aa fìn, u riva a 'na qualitài bèn âta. Inte sti câxi, u se pò campà e u(r)ive dae ramme tajài da l'èrbe(r)u, travaju ch'u l'agiütta fina pe'a prudusiùn di ànni de dòppu<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=2006|méize=Primma/Stài|tìtolo=Unusual Olives|revìsta=Epikouria Magazine|léngoa=EN}}</ref>. A quantitài d'ö(r)iu intu frütu a cangia bèn fra ina cultivar e l'âtra; a ògni moddu u pe(r)icarpu, de sòlitu, u cuntegne fra u 60 e u 70% d'ö(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oliver Rackham|outô2=Jennifer Alice Moody|tìtolo=The making of the Cretan landscape|url=https://books.google.com/books?id=k4dHmA9jq4wC|ànno=1996|editô=Manchester University Press|léngoa=EN|ISBN=978-0-7190-3647-7}}, mensunàu inte: {{Çitta publicaçión|outô=F. R. Riley|ànno=2002|tìtolo=Olive Oil Production on Bronze Age Crete: Nutritional properties, Processing methods, and Storage life of Minoan olive oil|revìsta=Oxford Journal of Archaeology|volùmme=Vul. 21|nùmero=63|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1111%2F1468-0092.00149}}</ref>. === Minacce === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Bactrocera oleae g2 (cropped).jpg|In'u(r)iva cu'u vermu da musca au tersu stàddiu Prays oleae 1.jpg|De föje sgarbài daa camu(r)a de l'u(r)iva Spilocaea oleagina.jpg|E cunseguènse in sce föje da ''Venturia oleaginea'' Pseudomonas savastanoi g1.jpg|Ina massa purtâ daa rugna de l'u(r)iva Olivenhain mit Xylella fastidiosa bei Surano LE 190710.jpg|In u(r)iveu curpìu daa ''Xylella'' </gallery> Di gran dànni aa curtivasiùn i sun quelli fài daa [[musca de l'u(r)iva]] (''Bactrocera oleae''), ch'a l'inse(r)ìsce e sò öve intu frütu. A purpa in gì(r)u au garbu a finìsce pe' marsì e a vegne ama(r)a, cun l'u(r)iva ch'a nu se pò ciü mangià. U vermu da musca u pò purtà a perde du tüttu a prudusiùn de u(r)ive da to(r)a, mèntre a pò sbascià u prêxu de l'ö(r)iu de l'80%<ref>{{Çitta web|url=https://ipm.ucanr.edu/home-and-landscape/olive-fruit-fly/#gsc.tab=0|tìtolo=Olive Fruit Fly|outô=University of California|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref>. Dapöi u gh'è u vermu da [[camu(r)a de l'u(r)iva]], ''Prays oleae'', che de primma a ne [[Minatô (botànica)|sgarba e föje]] e lì drentu a vegne ina püpa. A segunda e a tersa generasiùn du mèximu ànnu e pòrtan pe' cuntru a di dànni ae föje, ae sciu(r)e e ai früti<ref>{{Çitta web|url=https://www.forestpests.eu/pest/prays-oleae|tìtolo=Prays oleae: Olive moth|outô=Forest Pests Europe|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref>. In funzu, a ''[[Venturia oleaginea]]'', u pò ferà i èrbe(r)i pe' ciü stagiùi daa fì(r)a, purtandu ina ma(r)utìa ch'a se mustra cun de macce scü(r)e in sce föje, cun di gran dànni ai u(r)ivèi. Intu detaju, sta ma(r)utìa a ne ruìna i früti, faxènduli maü(r)à ciü tardi e sbasciandune a resa de l'ö(r)iu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Friday O. Obanor, Monika Walter, E. Eirian Jones e Marlene V. Jaspers|ànno=2008|tìtolo=Effect of temperature, relative humidity, leaf wetness and leaf age on Spilocaea oleagina conidium germination on olive leaves|revìsta=European Journal of Plant Pathology|volùmme=Vul. 120|nùmero=3|pp=211-222|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1007%2Fs10658-007-9209-6}}</ref>. Pe'i [[Bacteria|bate(r)i]] u gh'è u ''[[Pseudomonas savastanoi]]'' pv. ''oleae'', ch'u pòrta aa "rugna de l'u(r)iva", ch'a se mustra cun de masse inti bötti da cianta<ref>{{Çitta publicaçión|outô=J. D. Janse|ànno=1982|tìtolo=Pseudomonas syringae subsp. savastanoi (ex Smith) subsp. nov., nom. rev., the bacterium causing excrescences on Oleaceae and Nerium oleander L.|revìsta=International Journal of Systematic Bacteriology|volùmme=Vul. 32|nùmero=2|pp=166-169|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1099%2F00207713-32-2-166}}</ref>, e a ''[[Xylella fastidiosa]]'', che dai agrümmi e dai vì a l'ha cumensàu a ferà e u(r)ive da [[Puggia|Püja]], cu'a ma(r)utìa dìta u [[cumplessu du secà lestu de l'u(r)iva]]<ref>{{Çitta web|url=http://ourenvironment.berkeley.edu/2015/02/minimizing-the-spread-of-disease-in-italys-famous-olive-trees/|tìtolo=Minimizing the Spread of Disease in Italy's Famous Olive Trees|scîto=Our Environment at Berkeley|editô=University of California, Berkeley|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-32031233|tìtolo=EU warning as olive tree disease spreads in Italy|dæta=24 marsu 2015|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.atlasobscura.com/articles/olive-oil-disease-italy|tìtolo=The Farmer Trying to Save Italy's Ancient Olive Trees|outô=Agostino Petroni|dæta=29 arvì 2021|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref>. U sò [[Vetô (epidemiologîa)|vetû]] prinsipâle u l'è ''[[Philaenus spumarius]]''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=G. P. Martelli, D. Boscia, F. Porcelli e M. Saponari|ànno=2015|tìtolo=The olive quick decline syndrome in south-east Italy: A threatening phytosanitary emergency|revìsta=European Journal of Plant Pathology|volùmme=Vul. 144|nùmero=2|pp=235-243|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1007%2Fs10658-015-0784-7}}</ref>. Inte tère ciü a setentriùn dunde se trövan di u(r)ivèi, cumme inte l'[[Italia]] du nòrd, inta [[Fransa]] du süd e in [[Svissea|Svisse(r)a]], e u(r)ive e patìscen ascì u ze(r)u<ref>{{Çitta web|url=https://www.patrimoineculinaire.ch/Prodotti#471|tìtolo=Olio d'oliva ticinese|léngoa=IT|vìxita=2026-10-30}}</ref>. E bu(r)iâne de vèntu e d'ègua ch'e dü(r)an pe' di giurni au tèmpu de campâ e u(r)ive e ponen purtà a di dànni. Inte parte ciü frèide de l'entrutèra du Mediteraneu a curtivasiùn de l'u(r)iva a lascia u pòstu a quella de âtri èrbe(r)i da frütu, pe'u ciü de [[Castagna|castagne]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Mazzoleni|tìtolo=Recent Dynamics of the Mediterranean Vegetation and Landscape|url=https://books.google.com/books?id=s88vzd9PwkkC|ànno=2004|editô=John Wiley & Sons|léngoa=EN|p=145|ISBN=978-0-470-09370-2}}</ref>. === Va(r)ietài === U gh'è de sentenàe de qualitài de u(r)ive, cunscide(r)ài cumme de sò [[cultivar]]<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|tìtolo=World Olive Encyclopedia|ànno=1996|editô=International Olive Council|léngoa=EN|capìtolo=Cultivars|ISBN=978-84-01-61881-9}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Fabrizia Lanza|tìtolo=Olive: A Global History|ànno=2012|editô=Reaktion Books|léngoa=EN|pp=106-110|ISBN=978-1-86189-972-9}}</ref>. Fra 'na va(r)ietài e l'âtra se ghe ponen truvà di cangiamènti impurtanti intu cu(r)û, inte dimensciùi, inta furma e inte carateristiche du svilüppu de l'u(r)iva, ciü che in sce qualitài de l'ö(r)iu ch'u se ne franze<ref name=":3" />. Ina va(r)ietài d'u(r)iva a pò êsse da ö(r)iu, da to(r)a o buna pe' tütte due<ref name=":7">{{Çitta lìbbro|outô=A. Garrido Fernandez|outô2=M. J. Fernandez-Diez|outô3=M. R. Adams|tìtolo=Table Olives: Production and Processing|ànno=1997|editô=Springer|léngoa=EN|pp=23-45|ISBN=978-0-412-71810-6}}</ref>. Scicumme che tante va(r)ietài d'u(r)iva e sun quaxi du tüttu o du tüttu [[Outoinconpatibilitæ|autu-incumpatibili]], e sun de sòlitu ciantài a cubbie, cu'ina cultivar prima(r)ia e üna segunda(r)ia, sernüa pe'a sò capacitài de fecundà a prima(r)ia. U scistema de autuincumpatibilitài u cumprènde numma che dui gruppi, basài in sc'in [[gêne]] ch'u g'ha giüstu dui [[Alêle|alêli]] e ch'u pòrtan aa fòrte autu-sterilitài ch'a s'è truvâ inte l'u(r)iva<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Mariotti, Saverio Pandolfi, Isabelle De Cauwer, Pierre Saumitou-Laprade, Philippe Vernet et al.|ànno=2021|tìtolo=Diallelic self-incompatibility is the main determinant of fertilization patterns in olive orchards|revìsta=Evolutionary Applications|volùmme=Vul. 14|nùmero=4|pp=983-995|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8061272}}</ref>. Pe' mezzu de pröve de selesiùn in sce l'u(r)iva u s'è mi(r)àu pe'u ciü de ti(r)à fö(r)a di ibridi cun de carateristiche ch'e vegnissen a taju ai cuntadìn, a cumensà daa rexistènsa aa ma(r)utìa purtâ dai funzi du genere ''[[Verticillium]]''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Pedro Valverde, Diego Barranco, Francisco Javier López-Escudero, Concepcion Munoz Díez e Carlos Trapero|dæta=22 frevâ 2023|tìtolo=Efficiency of breeding olives for resistance to Verticillium wilt|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 14, 1149570|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9994353/}}</ref>. === Specie invasiva === [[Immaggine:Invasive weeds in the adelaide hills.jpg|miniatura|De u(r)ive intu mezzu a de âtre ciante invasive in sce [[Adelaide Hills]]|sinistra]] Fìn da quandu s'è cumensàu a curtivâla, l'u(r)iva a l'è turnâ pa(r)egge votte au sò [[Spêce sarvæga|stàttu sarvègu]], cun ste ciante ch'e l'han fina piàu u pòstu de pupulasiùi sarvège u(r)igina(r)ie de l'Euròpa de meridiùn<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roselyne Lumaret|outô2=Noureddine Ouazzani|ànno=2001|tìtolo=Ancient wild olives in Mediterranean forests|revìsta=Nature|volùmme=Vul. 413|nùmero=6857|p=700|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1038%2F35099680}}</ref>. Inte l'[[Australia do Sud|Australia du Süd]] l'u(r)iva a l'è cunscide(r)â cumme ina specie invasiva, u(r)igine de tanti dànni ae ciante du pòstu. Inte ste tère a sò semènsa a l'è spantegâ daa [[Vórpe róssa|vurpe russa]], in'âtra specie ch'a gh'è stâ intrudòtta, e da di uxelli cumme u [[Stronéllo|strunéllu eurupeu]] e l'[[emu]]. I òssi i böttan cuscì inti bòschi, pe' creà in ambiènte scü(r)u ch'u suffuca i brutti di èrbe(r)i du pòstu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=D. H. R. Spennemann|outô2=L. R. Allen|ànno=2000|tìtolo=Feral olives (Olea europaea) as future woody weeds in Australia: a review|revìsta=Australian Journal of Experimental Agriculture|volùmme=Vul. 40|nùmero=6|pp=889-901|léngoa=EN|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2000AuJEA..40..889S}}</ref>. Scicumme che u climma de sta regiùn u l'è seccu e zà bèn a pe(r)ìgu du brüxâ, l'u(r)iva sarvèga, ch'a l'è pina d'ö(r)iu, a fa muntà du bellu stu genere de pe(r)ìgu inti bòschi [[Sclerofìllo|sclerufilli]] ch'i se ghe trövan<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130205144030/http://www.pir.sa.gov.au/__data/assets/pdf_file/0019/37900/Olives_weed.pdf|tìtolo=Olives as Weed|outô=Animal and Plant Control Commission of South Australia|léngoa=EN|vìxita=2026-10-29}}</ref>. == Prudusiùn == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Porducción de olivas.PNG|'''o&nbsp;'''=&nbsp;100.000 tunelàe/ànnu; a pusisiùn di tundìn a l'è indicativa. Yearly-per-capita-supply-of-olives.svg|L'uferta de u(r)iva, a tésta, a l'ànnu Yearly-per-capita-supply-of-olive-oil.svg|L'uferta de ö(r)iu d'u(r)iva, a tésta, a l'ànnu </gallery> E u(r)ive e sun fra i èrbe(r)i da frütu ciü spantegài au mundu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20070313202743/http://apps3.fao.org/wiews/olive/intro.jsp|tìtolo=FAO, 2004|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>. Du [[2024]], inte 58 stàtti di sinque cuntinènti u gh'é(r)a di u(r)ivèi cumerciâli<ref>{{Çitta web|url=https://www.oliveoiltimes.com/business/global-olive-oil-production-hits-record-3-5-million-tons/142651|tìtolo=Global Olive Oil Production Hits Record 3.5 Million Tons|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>, ch'i cruvivan in'estensciùn de ciü o mênu 11,6 miliùi de ètta(r)i, ch'u l'è tòstu in quartu da süperficce destinâ de fissu ae curtivasiùi<ref name=":4">{{Çitta publicaçión|outô=L. Fernández-Lobato, B. Ruiz-Carrasco, M. Tostado-Véliz, F. Jurado e D. Vera|dæta=25 frevâ 2024|tìtolo=Environmental impact of the most representative Spanish olive oil farming systems: A life cycle assessment study|revìsta=Journal of Cleaner Production|volùmme=Vul. 442|nùmero=141169|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1016%2Fj.jclepro.2024.141169}}</ref>. Pe' cunfruntu, du [[2011]] u gh'é(r)a 9,6 miliùi de ètta(r)i curtivài a u(r)ive, in'estensciùn ciü che duggia de quant'u l'è dedicàu ae [[Mei|mè(r)e]], ae [[Banana|banane]] o ai [[Màngo|manghi]]; u gh'è numma che e [[Pàrma da còcco|parme da coccu]] e [[Pàrma da êuio|quelle da ö(r)iu]] ch'e cröven in'estensciùn ciü grande<ref>{{Çitta web|url=http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567#ancor|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>. Segundu a [[Food and Agriculture Organization]] (FAO), i 10 prudutûi ciü impurtanti i se trövan tüttu inta regiùn du Mediteraneu, pe' cruvì u 95% da prudusiùn mundiâle de u(r)ive<ref>{{Çitta web|url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL/visualize|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>. A [[Spagna]] a l'è u primmu prudutû mundiâle e u stàttu cun ciü tère dedicàe aa curtivasiùn de l'u(r)iva, cun ciü de 180 miliùi de èrbe(r)i spantegài in sce ciü de 2.507.684&nbsp;ha, cun dòppu a [[Tunixia|Tünisìa]] (1.746.360&nbsp;ha) e l'[[Italia]] (1.143.363&nbsp;ha)<ref name=":4" />. In Italia l'u(r)iva a l'è curtivâ pe'u ciü au meridiùn, dund'u se campa i trèi quarti da prudusiùn, mèntre u ghe n'è de mênu au nòrd, ciü frèidu, che pe(r)ò u l'ha vistu cresce a sò prudusiùn, survetüttu inti micru-climmi ciü câdi da [[Liguria|Ligü(r)ia]] e de culìne in gì(r)u au [[Lago de Garda|lagu de Garda]]. Intu detaju, u gh'è in sci 170 miliùi de ciante spartìe fra 'n miliùn de imprese agricule<ref>{{Çitta web|url=http://www.madeinsouthitalytoday.com/made-in-italy-olive-oil.php|tìtolo=Italy olive oil production|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>. Pe' l'ö(r)iu d'u(r)iva, a Spagna a l'è au primmu pòstu pe' prudusiùn, cu'u 25% de l'ö(r)iu maxinàu inte tüttu u mundu, cun dòppu l'Italia, u [[Maròcco|Maròccu]] e a Tünisìa<ref>{{Çitta web|url=https://www.oliveoilworldcongress.com/olive-oil-global-production-could-decrease-20-due-to-global-warming|tìtolo=Olive oil global production could decrease 20% due to global warming|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>. L'[[Union Europea|Uniùn Eurupea]], pe'u ciü pe' mezzu da Spagna, da [[Grêcia|Grecia]] e de l'Italia, a rapresènta tòstu u 60% da prudusiùn mundiâle d'ö(r)iu d'u(r)iva<ref name=":4" />. {| class="wikitable sortable" |+Prudutûi prinsipâli (2016)<ref>{{Çitta web|url=http://faostat.fao.org/|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref> !Stàttu !Prudusiùn [t] !Estensciùn [ha] !Resa [t/ha] |- |Mundu | style="text-align:right;" |19.267.000 | style="text-align:right;" |10.650.000 | style="text-align:right;" |1,8091 |- |{{Scìnbolo|Flag of Europe.svg}} [[Union Europea|Uniùn Eurupea]] | style="text-align:right;" |11.686.528 | style="text-align:right;" |5.028.637 | style="text-align:right;" |2,3240 |- |{{Scìnbolo|Flag of Spain.svg}} [[Spagna]] | style="text-align:right;" |6.560.000 | style="text-align:right;" |2.573.000 | style="text-align:right;" |2,5490 |- |{{Scìnbolo|Flag of Greece.svg}} [[Grêcia|Grecia]] | style="text-align:right;" |2.343.000 | style="text-align:right;" |887.000 | style="text-align:right;" |2,6414 |- |{{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia]] | style="text-align:right;" |2.092.000 | style="text-align:right;" |1.165.000 | style="text-align:right;" |1,7950 |- |{{Scìnbolo|Flag of Turkey.svg}} [[Turchia|Türchìa]] | style="text-align:right;" |1.730.000 | style="text-align:right;" |846.000 | style="text-align:right;" |2,0460 |- |{{Scìnbolo|Flag of Morocco.svg}} [[Maròcco|Maròccu]] | style="text-align:right;" |1.416.000 | style="text-align:right;" |1.008.000 | style="text-align:right;" |1,4044 |- |{{Scìnbolo|Flag of Syria (2025-).svg}} [[Sciria|Scì(r)ia]] | style="text-align:right;" |899.000 | style="text-align:right;" |765.000 | style="text-align:right;" |1,1748 |- |{{Scìnbolo|Flag of Tunisia.svg}} [[Tunixia|Tünisìa]] | style="text-align:right;" |700.000 | style="text-align:right;" |1.646.000 | style="text-align:right;" |0,4253 |- |{{Scìnbolo|Flag of Algeria.svg}} [[Algerîa|Alge(r)ìa]] | style="text-align:right;" |697.000 | style="text-align:right;" |424.000 | style="text-align:right;" |1,6437 |- |{{Scìnbolo|Flag of Egypt.svg}} [[Egitto|Egittu]] | style="text-align:right;" |694.000 | style="text-align:right;" |67.000 | style="text-align:right;" |6,7293 |- |{{Scìnbolo|Flag of Portugal_(official).svg}} [[Portogallo|Purtugallu]] | style="text-align:right;" |617.000 | style="text-align:right;" |355.000 | style="text-align:right;" |1,7394 |} == Üsi == L'u(r)iva a l'è curtivâ pe' recavâne de u(r)ive da mangià, de l'ö(r)iu d'u(r)iva o du legnu, ciü che pe' di üsi cumme urnamèntu. Tòstu l'80% de tütte e u(r)ive ch'u se campa u l'è duve(r)àu pe' fâne de l'ö(r)iu, mèntre che u restu u finìsce cumme u(r)ive da mangià<ref name=":3" />. L'u(r)iva a l'è ün di trèi ingrediènti cunscide(r)ài cumme a base da [[Cuxìnn-a mediterània|cuxìna mediteranea]], insemme au [[gran]] (pe'u [[Pàn|pan]], i [[Pàsta|fidèi]] e u [[couscous]]) e a l'[[Uga|üga]] (pe'u [[Vin|vìn]])<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Colin Renfrew|tìtolo=The Emergence of Civilization; The Cyclades and the Aegean in the Third Millennium B.C.|ànno=1972|editô=Taylor & Francis|léngoa=EN|p=280|ISBN=978-0-9774094-6-4}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mohamed Yassine Essid|tìtolo=MediTerra: The Mediterranean Diet for Sustainable Regional Development|url=http://www.cairn.info/mediterra-2012-english--9782724612486-page-51.htm|ànno=2012|editô=Presses de Sciences Po|léngoa=EN|p=29|capìtolo=History of Mediterranean Food|ISBN=978-2-7246-1248-6}}</ref>. === U(r)ive da mangià === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olives au marche de Toulon p1040238.jpg|U(r)ive a 'n mercàu de [[Toulon|Tulùn]], in [[Fransa]] Grüne Oliven.jpg|De u(r)ive da mangià verdi Schwarze Oliven.jpg|De u(r)ive da mangià negre Olives in cup.jpg|U(r)ive cundìe cun di güsti </gallery> E u(r)ive, mangiài cuscì, e sun pe' sò cuntu ciütòstu ama(r)e; pe' fà in mòddo ch'e se pòssen mangià e g'han da êsse sa(r)ài e fermentài, cuscì ch'u se cacce vìe de quantitài impurtanti de cumposti fenòlichi ama(r)i, survetüttu l'[[oleuropeìna]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=S. H. Omar|ànno=2010|tìtolo=Oleuropein in olive and its pharmacological effects|revìsta=Scientia Pharmaceutica|volùmme=Vul. 78|nùmero=2|pp=133-154|léngoa=EN|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3002804}}</ref>. U prucessu pe' sa(r)à e u(r)ive u pò andà avanti da quarche giurnu, cu'a [[lescìa]], fina a quarche mese, cu'a [[sarmu(r)a]] o s'e sun sa(r)ài a seccu<ref>{{Çitta web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3002804|tìtolo=Olives: Safe Methods for Home Pickling|outô=Sylvia Yada|outô2=Linda Harris|editô=University of California|léngoa=EN|vìxita=2026-11-04}}</ref>. E ciü tante fermentasiùi e sun fàe grassie a di [[Lactobacillales|bate(r)i lattichi]], l'[[Àcido làttico|acidu latticu]] ch'i prudüxen u fa vegnì e u(r)ive ciü acide, scistema ch'u blòcca u cresce de di bate(r)i ch'i e guaste(r)ean, permetèndu cuscì a cunservasiùn de u(r)ive da to(r)a sènsa ch'e gh'aggen da êsse ze(r)ài<ref name=":7" />. E u(r)ive da mangià e sun clascificài da l'[[International Olive Council]] (IOC, Cunseju Internasiunâle de U(r)ive) inte trèi categu(r)ìe segundu quant'e sun maü(r)ài primma ch'e seccen stàe campàe<ref name=":5">{{Çitta web|url=https://www.nytimes.com/2007/10/17/dining/17oliv.html|tìtolo=Olives, Flavored by Time, Seasoned With Memories|outô=Julia Moskin|scîto=The New York Times|dæta=17 utubre 2007|léngoa=EN|vìxita=2026-11-04}}</ref>: * E u(r)ive verdi e sun campài quandu ch'e rivan aa sò dimensciùn mascima, scibèn ch'e seccen ancù in pôcu buzze; de sòlitu e g'han in cu(r)û ch'u va dau verde au gianu e e cuntegnen l'oleuropeina, a sustansa [[Conpòsto fitochìmico|fituchimica]] ch'a ghe dà u güstu ama(r)u<ref name=":5" />. * E u(r)ive mezze maü(r)e e sun campài quandu ch'e cumensan a maü(r)à, cu'u cu(r)û che dau verde u l'ha cumensàu a passà a de tinte a ciü cu(r)ûi ch'e van dau russu au maròn. Inte stu mumèntu u gh'è numma che a pélle ch'a l'ha ciapàu du cu(r)û, mèntre che a purpa de l'u(r)iva a nu ghe n'ha ancù, a dife(r)ènsa che intu frütu maü(r)àu du tüttu<ref name=":5" />. * E u(r)ive negre o maü(r)e e sun campài ina votta ch'e l'han maü(r)àu du tüttu, quand'e g'han in cu(r)û ch'u pò andà dau viu(r)ettu au maròn o au negru<ref name=":5" />. === Ö(r)iu d'u(r)iva === [[Immaggine:Olive oil from Oneglia.jpg|miniatura|237x237px|In'ampulìna d'ö(r)iu d'[[Inéia|Uneja]]]] L'[[ö(r)iu d'u(r)iva]] u l'è in [[Êuio vegetâle|ö(r)iu vegetâle]] ch'u se prudüxe franzèndu de u(r)ive intreghe. U l'è duve(r)àu pe'u ciü in cuxìna, ma u serve fina inta [[Mêxìnn-a|mexìna]] e cumme ö(r)iu da [[Conbustìbile|brüxà]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Emlyn Dodd|ànno=2026|tìtolo=The Archaeology of Olive Oil Production in Roman and Pre-Roman Italy|revìsta=American Journal of Archaeology|volùmme=Vul. 130|nùmero=1|pp=115-151|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1086%2F737823}}</ref>. A cumpusisiùn de l'ö(r)iu d'u(r)iva a pò cangià bèn segundu a cultivar ch'a s'è duve(r)â, da l'artessa de l'u(r)iveu, dau mumèntu da campâ e dau prucessu pe' franze e u(r)ive. U l'è furmàu pe'u ciü da [[Àcido olèico|acidu uleicu]], fina a l'83%, cun di [[Àcidi gràsci|acidi grasci]] in ciü picìna mesü(r)a, cumme l'[[Àcido linolèico|acidu linuleicu]], fina au 21%, e l'[[Àcido palmìtico|acidu palmiticu]], fin'au 20%. L'[[ö(r)iu ecstra-vergine de u(r)iva]] (EVOO) u dêve presentà in'[[Aciditæ de l'êuio|aciditài libe(r)a]] ch'a nu secce ciü âta du 0,8%, insemme a de carateristiche de güstu e udû frütàu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Cecilia Jimenez-Lopez, Maria Carpena, Catarina Lourenço-Lopes, Maria Gallardo-Gomez, Jose M. Lorenzo et al.|dæta=28 lüju 2020|tìtolo=Bioactive Compounds and Quality of Extra Virgin Olive Oil|revìsta=Foods|volùmme=Vul. 9|nùmero=8|p=1014|léngoa=EN|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7466243}}</ref>. === Âtri üsi === <gallery mode="packed" heights="150" widths="150"> Olive cookware in Montenegro.jpg||Di arnesi da cuxìna de legnu d'u(r)iva<ref name=":6">{{Çitta web|url=https://www.woodassistant.com/wood-database/olive-wood/|tìtolo=Olive Wood - Characteristics, Uses and Benefits|léngoa=EN|vìxita=2026-11-04}}</ref> Mallorca Wild Olive.jpg|In [[u(r)ivastru]] tegnüu a [[bonsai]] </gallery> U legnu de l'u(r)iva u l'è dü(r)u, cun de venaü(r)e drìte, spesse e, de sòlitu, che tì(r)an l'öggiu. U va bèn pe' êsse duve(r)àu au cuvèrtu, ma u nu se pò mette a l'a(r)ia avèrta scicumme ch'u temme u tèmpu e di babolli ch'i u pu(r)ean ruvinà<ref name=":6" />. Inti prugetti mudèrni de giardìn e paisaggi e u(r)ive e sun duve(r)ài de spessu cumme di elemènti de decu(r)asiùn, grassie au troncu carateristicu, bèn inturtignàu, e ae föje, ch'e nu cruan, dau cu(r)û grixu-argèntu<ref>{{Çitta web|url=https://www.gardenista.com/posts/simple-landscaping-ideas-10-genius-gardens-with-an-olive-tree/|tìtolo=Genius Garden Ideas: 10 Landscapes with Olive Trees|dæta=29 lüju 2018|léngoa=EN|vìxita=2026-11-04}}</ref>. E cultivar ciü picìne e g'han ascì ina nòmina cumme de [[Ciànta da apartaménto|ciante da mette au cuvèrtu]], grassie aa sò rexistènsa e aa sò belessa<ref>{{Çitta web|url=https://www.yahoo.com/lifestyle/trader-joe-brought-back-11-191500711.html?guccounter=1|tìtolo=Trader Joe's Brought Back The $11 Mini Olive Tree Plant|dæta=11 arvì 2025|léngoa=EN|vìxita=2026-11-04}}</ref>. Quand'u l'è maxinàu e u(r)ive pe' fâne de l'ö(r)iu, u resta cumme scartu a [[sansa]] e de l'ègua brutta. Pe'u sò güstu ama(r)u e a spüssia ch'a caccia, st'ègua a l'é(r)a de sòlitu caciâ vìa, scibèn che cu'u tèmpu u gh'è stàu pa(r)egge pruposte pe' duve(r)à sta sustansa lì<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Doretta Cuffaro, Andrea Bertolini, Simone Bertini, Claudio Ricci, Maria Grazia Cascone, Serena Danti, Alessandro Saba, Marco Macchia e Maria Digiacomo|dæta=26 agustu 2023|tìtolo=Olive Mill Wastewater as Source of Polyphenols with Nutraceutical Properties|revìsta=Nutrients|volùmme=Vul. 15|nùmero=17|p=3746|léngoa=EN|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10489820}}{{Çitaçión|L'OMWW a l'è caraterizâ da 'na fòrte aciditài e da 'n âtu cuntegnüu de cumpunènti fenolichi e, pe' ste particularitài, a pu(r)ea vegnì töscega pe' l'a(r)ia, pe'i micru-urganismi e pe'e ciante|3=OMWW is characterized by marked acidity and a high content of phenolic components, and due to these peculiarities, it can potentially be toxic to the air, microorganisms and plants|lingua=EN}}</ref>. L'òssu, dü(r)u e ch'u nu se pò mangià, du frütu de l'u(r)iva u pu(r)ea êsse duve(r)àu inta prudusiùn de [[Biocarburànte|biucarburanti]], [[Carbón atîvo|carbùn atìvu]] (pe' filtrà e sciurbì de l'ègua)<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Saja M. Alardhi, Hussein G. Salih, Nisreen S. Ali, Ali H. Khalbas, Issam K. Salih et al.|dæta=29 nuvèmbre 2023|tìtolo=Olive stone as an eco-friendly bio-adsorbent for elimination of methylene blue dye from industrial wastewater|revìsta=Scientific Reports|volùmme=Vul. 13|nùmero=1|p=21063|léngoa=EN|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10687264}}</ref>, [[Forforâle|furfu(r)âle]], [[Càrega (aditîvo)|càreghe]], mangià pe'e béstie o [[Rexìnn-a|resine]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Guillermo Rodríguez, Antonio Lama, Rocío Rodríguez, Ana Jiménez, Rafael Guillén e Juan Fernández-Bolaños|ànno=2008|méize=Setèmbre|tìtolo=Olive stone an attractive source of bioactive and valuable compounds|revìsta=Bioresource Technology|volùmme=Vul. 99|nùmero=13|pp=5261-5269|léngoa=EN|url=https://hdl.handle.net/10261%2F347771}}</ref>. A [[Spagna]] a prudüxe ciü o mênu 400.000 tunelàe d'òssi d'u(r)iva a l'ànnu, ch'i sun duve(r)ài pe'u ciü cumme [[Biomàssa|biumassa]] pe'e [[Câdêa (rescadaménto)|cade(r)ette]] de cà, pe'i [[Gumbu|gumbi]] e pe' de indüstrie<ref>{{Çitta web|url=https://www.reuters.com/markets/commodities/leading-olive-oil-producer-spain-turns-olive-stones-fuel-2024-09-12/|tìtolo=Leading olive oil producer Spain turns to olive stones for fuel|dæta=14 setèmbre 2024|léngoa=EN|vìxita=2026-11-04}}</ref>. A curtivasiùn de l'u(r)iva a l'è stâ asuciâ aa prumusiùn da biudiverscitài, au meju(r)à a qualitài du terén<ref>{{Çitta publicaçión|outô=A. Perevolotsky|outô2=N. G. Seligman|ànno=1998|tìtolo=Role of grazing in Mediterranean rangeland ecosystems|revìsta=Bio Sci|volùmme=Vul. 48|nùmero=12|pp=1007-1017|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.2307%2F1313457}}</ref> e a cuntegnì i [[Cangiamento climatico|cangiamènti intu climma]] pe' mezzu du [[Sequèstro do carbònio|sequestru du carbôniu]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=L. Brilli, E. Lugato, M. Moriondo, B. Gioli, P. Toscano, A. Zaldei, L. Leolini, C. Cantini, G. Caruso, R. Gucci, P. Merante, C. Dibari, R. Ferrise, M. Bindi e S. Costafreda-Aumedes|ànno=2019|tìtolo=Carbon sequestration capacity and productivity responses of Mediterranean olive groves under future climates and management options|revìsta=Mitigation and Adaptation Strategies for Global Change|volùmme=Vul. 24|nùmero=3|pp=467-91|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1007%2Fs11027-018-9824-x}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Hanene Mairech, Álvaro López-Bernal, Marco Moriondo, Camilla Dibari, Luca Regni, Primo Proietti, Francisco J. Villalobos e Luca Testi|ànno=2021|tìtolo=Sustainability of olive growing in the Mediterranean area under future climate scenarios: exploring the effects of intensification and deficit irrigation|revìsta=European Journal of Agronomy|volùmme=Vul. 129, Art. 126319|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1016%2Fj.eja.2021.126319}}</ref>. Scicumme ch'e sun de [[Ciànte perénne|ciante pe(r)enni]] ch'e scampan pe' du bellu tèmpu, e u(r)ive e ponen sciurbì de l'[[Anidride carbònica|anidride carbonica]] in sce di lunghi periudi, cu'i u(r)ivei ch'i sciorten dunca a sequestrà in sce 2,2-4,5 tunelàe metriche de anidride carbonica (CO₂) pe' ètta(r)u a l'ànnu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Pedro José Lopez-Bellido Garrido, Luis Lopez Bellido, María Purificación Fernandez Garcia, Verónica Muñoz-Romero e Francisco J. Lopez-Bellido|ànno=2016|tìtolo=Assessment of carbon sequestration and the carbon footprint in olive groves in southern Spain|revìsta=Carbon Management|volùmme=Vul. 7|nùmero=3-4|pp=161-170|léngoa=EN|url=https://helvia.uco.es/xmlui/handle/10396/26250}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.internationaloliveoil.org/experts-will-gather-at-the-ioc-to-analyse-the-olive-groves-fundamental-role-in-addressing-climate-change-acting-as-a-permanent-co2-sink/|tìtolo=Experts will gather at the IOC to analyse the olive grove's fundamental role in addressinc climage change acting as a permanent CO₂ sink|outô=Francisco Javier Larraona Moreno|editô=International Olive Council|dæta=4 utubre 2023|léngoa=EN|vìxita=2026-11-04}}</ref>. == Riferimènti inta cultü(r)a == [[Immaggine:SNGCop 039.jpg|sinistra|miniatura|[[Tetradràmma|Tetradramma]] d'Atene, batüa ciü o mênu du [[450 a.C.|450 primma de Cristu]], cun Atena e i sò scimbuli: ina [[Çiétoa|seghittu(r)a]] e in ramettu d'u(r)iva]] L'u(r)iva e u sò frütu i g'han ina grande impurtansa cumme scimbulu e inta cultü(r)a. I studiusi e i stò(r)ichi i l'han truvàu inte l'u(r)iva üna de carateristiche ciü tipiche da cultü(r)a, da geugrafìa e da cuxìna mediteranea, tantu antìga che da giurnâ d'ancöi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mohamed Yassine Essid|tìtolo=MediTerra: The Mediterranean Diet for Sustainable Regional Development|url=http://www.cairn.info/mediterra-2012-english--9782724612486-page-51.htm|ànno=2012|editô=Presses de Sciences Po|léngoa=EN|pp=51-69|capìtolo=History of Mediterranean Food|ISBN=978-2-7246-1248-6}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Colin Renfrew|tìtolo=The Emergence of Civilization; The Cyclades and the Aegean in the Third Millennium B.C.|ànno=1972|editô=Taylor & Francis|léngoa=EN|p=280}}</ref>. U stu prupôxitu u scritû fransese [[Georges Duhamel]] u l'è dìtu che "u [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] u finìsce dunde l'u(r)iva a nu cresce ciü"<ref>{{Çitta web|url=https://www.internationaloliveoil.org/olive-world/olive-tree/|tìtolo=The Olive Tree|editô=International Olive Council|léngoa=EN|vìxita=2026-11-05}}</ref>. Fìn da l'[[Antighitæ|antighitài]], l'u(r)iva che [[Atena]] a l'ha fàu bötà dau terén a l'è u scimbulu da sitài de [[Atene]] e a rapresènta a fòrsa e a vito(r)ia, a sapiènsa e a fedeltài, l'imurtalitài e a spe(r)ansa, a richessa e l'abundansa. Segundu a legènda du ré [[Kèkrops]], Atena e [[Poseidón|Puseidùn]] i se cuntendevan u cuntròllo de l'[[Àttica|Attica]] e, dunca, i l'axevan piàu u Kèkrops cumme arbitru, in qualitài de primmu ré de sta regiùn. U Puseidùn u l'ha curpìu l'[[Acropoli d'Atene|Arcopuli de Atene]] cu'u sò tridènte, faxèndune sciurtì ina funte d'ègua sa(r)â, e u l'ha dàu au ré in valènte stalùn negru, ch'u gh'ave(r)ea fàu guagnà tütte e bataje. Atena, pe' cuntru, a l'ha tucàu a tèra, brüxâ dau sû, cu'a sò lancia, faxèndune vegnì sciü in èrbe(r)u imurtâle e bun pe' dà da mangià ai òmmi e pe' cü(r)âli: l'u(r)iva. U Kèkrops u l'ha dunca sernüu Atena, che cuscì a sa(r)ea vegnüa a patrûna da sitài, scicumme che u sò regallu u l'é(r)a de ciü grande agiüttu pe'a sò gènte. Segundu u [[Marcus Terentius Varro|Varro]]<ref group="n.">Mensunàu da [[Sant'Aostin|Sant'Agustìn]] intu sò scritu ''De civitate Dei'' (XVIII, 9).</ref>, pe' cuntru, u ré u l'ave(r)ea dumandàu ae sò gènte chi pià a prutetû: i òmmi i l'axevan sernüu Puseidùn mèntre e dònne, ch'e l'é(r)an de ciü, e l'han vutàu pe' Atena. De ciü, inta mitulugìa di greghi l'arma ciü putènte de l'[[Èrcole|Ercule]] a l'é(r)a a sò massa, fâ dau troncu de in'u(r)iva. Inte l'[[Odissea|Udisea]] de [[Omero|Ume(r)u]], u carasùn duve(r)àu da [[Ulìsse|Ülisse]] pe' inurbì [[Polifemo|Pulifemu]] u l'é(r)a turna recavàu da 'n'u(r)iva, scimbulu de sapiènsa e fòrsa, cuscì cumme u léttu da [[Penélope|Penelupe]], scimbulu de pasiènsa e fedeltài. U premmiu pe'i campiùi de antìghe [[Olinpìadi|Ulimpiade]] u se cumpuneva de ràmme d'u(r)iva e de de gia(r)e du sò ö(r)iu. [[Immaggine:Dove olive branch relief Saint Peter's Basilica Vatican City.jpg|miniatura|In bassurilievu cu'a cu(r)umba da pâxe inta [[Baxìlica de San Pê (Rómma)|baxilica de San Pe(r)u]], a [[Romma|Rumma]]]] L'u(r)iva a l'è ascì üna de ciante ciü mensunài inte [[Bibbia|Sacre Scritü(r)e]], dunde a [[Cónba|cu(r)umba]] libe(r)â dau [[Noè|Nuè]] aa fìn du [[Delûvio universâle|Derlüviu]] a sa(r)ea turnâ inderê cu'in [[ramettu d'u(r)iva]] intu beccu, doppu ch'a l'axeva truvàu da tèra<ref>[[Génexi|Genexi]] 8/11</ref>. Au mèximu, u se pò mensunà u [[Giacòbbe|Giacôbe]], ch'u l'ha untu d'ö(r)iu d'u(r)iva a prìa de Bet-El doppu ch'u l'axeva avüu a vixùn da sca(r)a du sê<ref>Genexi, 35/14</ref>. Inta religiùn [[Crestianêximo|cristiâna]] l'ö(r)iu d'u(r)iva u l'è duve(r)àu inte di sacramènti pe' unze i fedeli, mèntre l'èrbe(r)u u l'è in scimbulu de pâxe. L'u(r)iva a l'è cunscide(r)â cumme in èrbe(r)u benedìu fina intu [[Corâno|Curàn]], cumme scimbulu de l'òmmu üniversâle, mèntre che u sò ö(r)iu, pe' quant'u l'è pü(r)u, u l'è ina funte de lüxe divìna ch'a mêna i òmmi<ref>Curàn: 24/35, 23/20.</ref>. Inte di tèmpi ciü mudèrni, ina cu(r)una de ramme d'u(r)iva a l'è stâ missa in scia bande(r)a de [[Organizaçion de Naçioin Unïe|Nasiùi Ünìe]] cumme scimbulu da pâxe üniversâle. U mèximu sènsu u l'è dàu a l'u(r)iva ascì intu [[Lengoàggio de scioî|lenguaggiu de sciu(r)e]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Anne Dumas|tìtolo=Les plantes et leurs symboles|colànn-a=Les carnets du jardin|ànno=2000|editô=Éditions du Chêne|léngoa=FR|ISBN=2-84277-174-5}}</ref> e au ramettu d'u(r)iva in generâle<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lucia Impelluso|tìtolo=Nature and its symbols|ànno=2004|editô=Getty Publications|léngoa=EN|p=43}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Marie-Claire Amouretti|outô2=Georges Comet|tìtolo=Le Livre de l'olivier|ànno=2000|editô=Aix-en-Provence|çitæ=ÉDISUD|léngoa=FR|cid=Amouretti & Comet, 2000|ISBN=978-2-7449-0198-0}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Plantae]] [[Categorîa:Agricoltua]] 53nrvcihoy789updhqdt58b5t64bn4j 275292 275291 2026-11-05T18:09:50Z N.Longo 12052 + 275292 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Tassobox |nome = ''Olea europaea'' |immagine = Olea europaea - Zeytin.JPG |didascalia = <div style="text-align:center;">U(r)ive inta [[pruvinsa de Adana]], [[Turchia|Türchìa]]</div> |var-intervàllo_geològico = Intervallu geulogicu |intervallo = {{Intervàllo geològico|0.06|0|Âtu [[pleistucêne]]-ancöi}} |var-stâto_de_conservaçión = Stàttu de cunservasiùn |statocons = LC |statocons_versione = iucn3.1 |statocons_ref = <ref>{{Çitta web|url=https://www.iucnredlist.org/species/63005/209128651|tìtolo=Olive - Olea europaea|outô=IUCN|dæta=2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-23}}</ref> |var-clasificaçión_APG_IV = Clascificasiùn APG IV |var-domìnio = Duminiu |dominio = [[Eukaryota]] |var-régno = Regnu |regno = [[Plantae]] |sottoregno = [[Tracheobionta]] |var-sotorégno = Sutturegnu |var-superdivixón = Süperdivixùn |superdivisione = [[Spermatophyta]] |var-divixón = Divixùn |divisione = [[Magnoliophyta]] |var-clàsse = Classe |classe = [[Magnoliopsida]] |var-sotoclàsse = Suttuclasse |sottoclasse = [[Asteridae]] |var-órdine = Urdine |ordine = [[Scrophulariales]] |var-famìggia = Famìa |famiglia = [[Oleaceae]] |var-tribù = Trebü |var-sototribù = Suttutrebü |var-génere = Genere |genere = [[Olea]] |var-spêce = Specie |specie = '''O. europaea''' |var-clasificaçión_Cronquist = Clascificasiùn Cronquist |FIL? = x |regnoFIL = [[Plantae]] |clade1 = [[Angiospermae]] |clade2 = [[Mesangiospermae]] |clade3 = [[Eudicotidae]] |clade4 = [[Eudicotidae sentrâli]] |clade5 = [[Superasteridae]] |clade6 = [[Asteridae]] |clade7 = [[Euasteridae]] |clade8 = [[Lamiidae]] |ordineFIL = [[Lamiales]] |famigliaFIL = [[Oleaceae]] |specieFIL = '''O. europaea''' |var-nomenclatûa_binomiâle = Numenclatü(r)a binumiâle |binome = Olea europaea |biautore = [[Linneo|L.]] |bidata = 1753 |tribùFIL = [[Oleeae]] |sottotribùFIL = [[Oleinae]] |genereFIL = [[Olea]] |var-scinònimi = Scinonimi<ref name="POWO">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref> |sinonimi = ''Olea pallida'' <small>Salisb., 1796</small><br />''Olea sativa'' <small>Hoffmanns. & Link, 1820</small> |suddivisione = Suttuspecie |suddivisione_testo = * ''O. europaea cerasiformis'' * ''O. europaea cuspidata'' * ''O. europaea europaea'' * ''O. europaea guanchica'' * ''O. europaea laperrinei'' * ''O. europaea maroccana'' |mappa_distribuzione = Olea europaea range.svg |didascalia_distribuzione = {{Legend|#70A800|''O. europaea europaea''}} {{Legend|#CA7AF5|''O. europaea laperrinei''}} {{Legend|#FFFF00|''O. europaea maroccana''}} {{Legend|#0070FF|''O. europaea guanchica''}} {{Legend|#FF0000|''O. europaea cerasiformis''}}<span style="color:#FFA800"><big>&#9650;</big></span>Purtàu da l'òmmu e natü(r)alizàu ([[sinantropìsmo|sinantrupismu]]) }} L'&#8203;'''u(r)iva'''{{#tag:ref|Scritu ascì ''u"riva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia Fratelli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=604|volùmme=Vul. II}}</ref> o ''uȓiva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Utubre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=143, 223|ISBN=979-12-985789-0-6}}</ref>, ''aurive̍'' in [[Dialetto monegasco|munegascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Louis Barral|tìtolo=Dictionnaire Français - Monegasque|url=https://www.traditions-monaco.com/dictionnaire-francais-monegasque|ànno=1983|editô=Mairie de Monaco|çitæ=Munegu|léngoa=LIJ, FR|p=180}}</ref>, ''aurevie'' in [[Dialet mentunasch|mentunascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=James Bruyn Andrews|tìtolo=Vocabulaire français-mentonais|url=https://www.google.com/books/edition/Vocabulaire_fran%C3%A7ais_mentonais/AxQLAAAAQAAJ?gbpv=1&pg=PA116|ànno=1875|editô=Imprimerie Niçoise|çitæ=Nissa|léngoa=LIJ, OC, FRA|p=116}}</ref>, ''urìva'' in [[Lengua brigašca|brigascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierleone Massajoli|outô2=Roberto Moriani|tìtolo=Dizionario della cultura brigasca: Lessico|url=https://books.google.com/books?id=LD0qAQAAIAAJ|ànno=1991|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Lüsciàndria|léngoa=LIJ, IT|p=300|volùmme=Vul. I|ISBN=88-76-94086-3}}</ref>, ''ūriva'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>, ''iriva'' in [[Dialettu garescìn|garescìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Piero Camelia|outô2=Romano Nicolino|outô3=Rodolfo Pelagatti|tìtolo=Vocabolario Italiano-Garessino|ànno=2020|editô=Araba Fenice Edizioni|çitæ=Cuni|léngoa=LIJ, IT|pp=124, 298}}</ref>, ''örivu'' a[[Sascê|u Sascê]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Marrapodi|tìtolo=Il Vocabolario Sassellese "G. Romano"|url=https://books.google.com/books?id=izFZPgAACAAJ|ànno=Agustu 2009|editô=Associazione Amici del Sassello|çitæ=U Sascé|léngoa=IT|volùmme=Vul. II}}</ref>, ''öŕîva'' a [[Giusvala|Giüsvalla]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baccino|tìtolo=Eŕ mé dialèt: breve dizionario di una parlata dell'area Giusvalla-Ferriera di Montenotte|url=https://www.prolocogiusvalla.it/museo-del-dialetto/dizionario/|ànno=Agustu 2022|editô=In pròpiu|léngoa=PMS, LIJ, IT|p=79}}</ref>, ''ulìvu'' a [[Gâvi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bruno Arecco|tìtolo=Gaviese: un vocabolario|url=https://books.google.com/books?id=ZbJzzgEACAAJ|ànno=2021|editô=Mimesis|çitæ=Sesto San Giovanni|léngoa=LIJ, IT|ISBN=88-57-57761-9|pp=459-460}}</ref>, ''auriva'' in [[Dialettu ventemigliusu|vintimiusu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Enrico Malan|tìtolo=Dizionario Ventimigliese-Italiano - Italiano-Ventimigliese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/TO01794218|ànno=Utubre 2010|editô=Cumpagnia d'i Ventemigliusi-Alzani Editore|çitæ=Vintimìa-Pineròllu|léngoa=LIJ, IT|pp=25, 254|ISBN=978-88-8170-396-8}}</ref>, ''auriva'' a [[L'Isura|L'Ìsu(r)a]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marino Cassini|outô2=Alberto Cane|outô3=Roberta Sala|tìtolo=Le parole della nostra infanzia - Dialettu Lisurencu|url=http://www.marinocassini.it/Oggetti%20scaricabili/ITACA.pdf|ànno=2020|çitæ=D'Âtu d'Arbisö(r)a|léngoa=LIJ, IT|p=11}}</ref>, ''au<u>r</u>ìva'' a[[U Soudàn|u Sodàn]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.soudan.it/dizionar.htm|tìtolo=Dizionario illustrato Soudanèlu-Italiano|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-31}}</ref>, ''auriva'' a [[A Burdighea|Burdighe(r)a]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20211204110650/http://www.urisveiuburdigotu.it/uburdigotu/az/index.htm|tìtolo=burdigotu - italiano: Piccolo dizionario|outô=Anacleto Miele|dæta=1971|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-31}}</ref>, ''uriva'' a [[Sanremu|Sanremmu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pio Carli|tìtolo=Dizionario dialettale sanremasco - italiano|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0626791|ediçión=1|ànno=1973|editô=Tipo-litografia Ligure|çitæ=Vintimìa|léngoa=LIJ, IT|p=257}}</ref>, ''ou''r''iva'' o ''cianta d'ou''r''ive'' a [[Seriana|Se(r)iâna]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Loredana Veneziano|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Ceriana|url=https://books.google.com/books?id=KIJuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Philobiblon Edizioni|çitæ=Vintimìa|léngoa=LIJ, IT|p=265|ISBN=88-94-71482-9}}</ref>, ''èrbuu'', ''uivu'' o ''urivu'' a [[Inéia|Uneja]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lucetto Ramella|tìtolo=Vocabolario italiano - dialetto d'Oneglia|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008590|ànno=2003|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Imperia|léngoa=LIJ, IT|p=116}}</ref>, ''auìva'', ''uìva'' o ''uìvu'' a [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]]<ref name="AAVV2020">{{Çitta lìbbro|outô=Ambrogio Arimondo, Mario Corso, Giorgio Fedozzi e Giovanni Arbarelli|tìtolo=U vucabulâiu: dizionario ragionato della parlata di San Bartolomeo al Mare e dintorni (Ed. 2020, Parte 1, Glossario)|url=http://www.cadepuio.it/files/glossario_2-2020.pdf|ànno=2020|editô=Circolo Culturale Cà de Puiö|léngoa=LIJ, IT|p=21}}</ref>, ''aur̂iva'' a [[Ciappa (San Bertumê)|Ciappa]]<ref name="AAVV2020" />, ''uìvu'' in [[Andôa|Andö(r)a]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.andoraneltempo.it/librigallerie/volume-2---adriano-ghiglione.php|tìtolo=Manuale della parlata di Rollo e della Marina: versione italiano-andorese|outô=Adriano Ghiglione|léngoa=LIJ, IT|p=403|vìxita=2026-10-27}}</ref>, ''u''r''iva'' o ''u''r''ivu'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0077958|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=A(r)àsce|léngoa=LIJ, IT|pp=50, 148}}</ref>, ''oîvu'' o ''uîvu'' intu [[Dialéttu priéze|parlà da Prìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=52}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=[[Giulia Petracco Sicardi]]|tìtolo=Dizionario pietrese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/SBL0307094|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=85}}</ref>, ''oîvu'' a [[Borṡi|Borzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0465052|ediçión=2|ànno=Mazzu 1989 (1984)|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''or̭ivu'' a [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''ur̭ivu'' a [[Gura (Finô)|Gu(r)a]] e [[Ölle]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008566|ànno=Lüju 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=LIJ, IT|p=198}}</ref>, ''oriva'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|pp=92, 186}}</ref>, ''oiva'' a [[Varigotti|Va(r)igotti]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=92}}</ref>, ''ouviva'' o ''erbu d'ouvive'' in [[Dialettu savuneize|savunese]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Rosa Sguerso|outô2=Anita Sguerso|tìtolo=Compendio di voci ed espressioni del dialetto savonese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CFI0240514|ànno=Lüju 1985|editô=Editrice Liguria|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=99}}</ref>, ''erbo d'oive'', ''erbo d'öive'', ''oivo/oîvo'' o ''öivo'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/olivo#olivo.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - olivo|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-10-23}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=olivo|tìtolo=TIG - olivo|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-23}}</ref>, ''uivu'' a [[Levanto|Levantu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Aldo Viviani|tìtolo=Vocabolario del dialetto levantese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CFI0197292|ànno=Lüju 1991|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=116}}</ref>, ''uìvu'' a [[Vernassa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.dialettu.it/parola.php?voce=uivu7883|tìtolo=UÌVU|scîto=Vocabolario Vernazzese - Italiano|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-11-05}}</ref>, ''oìva'' in [[Dialèto spezin|spezìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Franco Lena|tìtolo=Nuovo dizionario del dialetto spezzino|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/BVE0125695|ànno=1992|editô=Accademia Lunigianese di Scienze Giovanni Capellini|çitæ=Spezza|léngoa=LIJ, IT|p=165}}</ref>|group=n.}} ('''''Olea europaea''''' <small>[[Linneo|L.]], 1753</small>) a l'è ina [[Spêce|specie]] de [[Plantae|cianta]] da [[Famìggia (tascionomîa)|famìa]] de ''[[Oleaceae]]'', dau purtamèntu a [[Èrbo|èrbe(r)u]] o a [[Cósto|custu]] e spantegâ in natü(r)a fra [[Africa]], [[Asia]] e [[Euròpa|Eurôpa]] faciâ in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Cu'u numme u(r)iva, pe'u ciü, u se fa de riferimèntu aa varietài dumèstega da [[Sotospêce|suttuspecie]] '''''Olea europaea europaea''''', ch'a l'è stâ sernüa da l'òmmu e che, au dì d'ancöi, a l'è curtivâ cumme [[Èrbo da frûto|èrbe(r)u da frütu]] inte regiùi sübtrupicâli de tüttu u mundu, cu'e sò [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] ch'e sun duve(r)ài tantu pe' franzene de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] che pe' êsse mangiài cuscì. == U(r)igine du numme == [[Immaggine:Olive and Oil etymology.svg|sinistra|miniatura|U(r)igine de pa(r)olle "u(r)iva" e "ö(r)iu (d'u(r)iva)]] A pa(r)olla "u(r)iva" a ne vegne dau [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''ŏlīva''<ref>{{Çitta web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=oliva|tìtolo=oliva|outô=Charlton T. Lewis|outô2=Charles Short|scîto=A Latin Dictionary|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>, numme duve(r)àu tantu pe'a cianta che pe'u frütu, che a sò votta u tröva de u(r)igine inte l'antìga furma [[Léngoa pröto-grêga|protu-grega]] *ἐλαίϝα, *''elaíwa'', che in [[Lengua grega antiga|gregu clascicu]] a l'è passâ a ἐλαία, ''elaía'', turna duve(r)â tantu pe' l'èrbe(r)u che pe'u sò frütu<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Oxford Latin Dictionary|url=https://archive.org/details/aa.-vv.-oxford-latin-dictionary-1968|ànno=1968|editô=Clarendon Press|léngoa=EN|capìtolo=oliva}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)lai/a|tìtolo=ἐλαία|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. Fina a pa(r)olla "ö(r)iu" a l'imprinsippiu a gh'axeva numma che u sènsu de "ö(r)iu d'u(r)iva", vegnindune da ''ŏlĕum''<ref>{{Çitta web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=oleum|tìtolo=oleum|outô=Charlton T. Lewis|outô2=Charles Short|scîto=A Latin Dictionary|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref> e ἔλαιον (''élaion''), ch'u vö dì pròpiu "ö(r)iu d'u(r)iva"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Alfred Ernout|outô2=Antoine Meillet|tìtolo=Dictionnaire étymologique de la langue latine|url=https://archive.org/details/DictionnaireEtymologiqueDeLaLangueLatine/page/n1/mode/2up|ànno=2001 [1932]|editô=Klincksieck|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|capìtolo=oleum}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)lai/a|tìtolo=ἐλαία|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)/laio,|tìtolo=ἔλαιον|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. De de lì, a pa(r)olla "ö(r)iu" inte tante lengue a tröva de primma u(r)igine pròpiu dau numme da cianta e du sò frütu<ref>{{Çitta web|url=https://www.etymonline.com/word/oil|tìtolo=oil (n.)|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. E furme ciü antìghe da pa(r)olla grega, ch'u ghe secce de pröve segü(r)e, e sun u [[Léngoa micenêa|miceneu]] 𐀁𐀨𐀷, ''e-ra-wa'', e 𐀁𐀨𐀺, ''e-ra-wo'', o 𐀁𐁉𐀺, ''e-rai-wo'', intu scistema de scritü(r)a scilabicu da [[Lineâre B|lineâ(r)e B]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=12&wid=318|tìtolo=The Linear B word e-ra-w|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=http://www.palaeolexicon.com/ShowWord.aspx?Id=16728|tìtolo=The Linear B word e-ra-wo|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160321102105/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra3-wo/|tìtolo=e-ra3-wo|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160320140244/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra-wo/|tìtolo=e-ra-wo|outô=K. A. Raymoure|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. == Descrisiùn == [[Immaggine:Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 109) (8232783218).jpg|sinistra|miniatura|To(r)a butanica de l'u(r)iva dumèstega intu ''[[Koehler's Medizinal-Pflanzen]]'', [[1887]]]] === Generâle === E va(r)ie qualitài de ''Olea europaea'' e sun di custi o di èrbe(r)i ch'i [[Senprevèrde|nu perden e föje]] e ch'i ponen rivà a 'n'artessa de 15 mêtri. E [[Ràmma|ramme]] e sun cuèrte de scaje peltài mèntre e [[Féuggia|föje]], misse a cubbie, e g'han in bòrdu ch'u l'è lisciu e ina furma elittica, ciü o mênu strêta. Ciütòstu dü(r)e, e sun cuèrte d'in pèi a scaje e e g'han ina lunghessa fra i 3 e i 9 citti<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/general-information|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche o in sciu gianu, e sun tacài insemme inte carateristiche pâne, ch'e se svilüppan in pusisiùn ascela(r)e. U [[Càlice (botànica)|calice]] da sciu(r)a u l'è tüttu sadàu insemme, ciütòstu cürtu, cun quattru lôbi a triangulu. E [[Coròlla|cu(r)olle e]] furman di tübbi de quattru [[Pétalo|petali]], mèntre i [[Stâme|stâmi]] i sun dui. L'[[Ovâio|ova(r)iu]], supe(r)u, u g'ha ina furma a cônu, ciü o mênu gunfiâ. U [[Frûto|frütu]], l'[[U(r)iva (frütu)|u(r)iva]], u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] carnusa cu'in òssu dü(r)u, daa lunghessa ch'a pò cangià dai 5&nbsp;mm ai 4&nbsp;cm e ch'a vegne negra ina votta ch'a l'è maü(r)a<ref name=":2" /><ref name=":1" />. === U(r)iva dumèstega === L'u(r)iva dumèstega, cumme e âtre va(r)ietài de ''Olea europaea'', a l'è ina cianta [[Senprevèrde|sempreverde]] e ch'a vegne sciü bèn intu [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]]. A g'ha in [[Teu|troncu]] che de sòlitu u mustra in svilüppu inturtignàu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eddo Rugini, Luciana Baldoni, Rosario Muleo e Luca Sebastiani|tìtolo=The Olive Tree Genome|url=https://books.google.com/books?id=DgDGDQAAQBAJ&pg=PA14+|ànno=2016|editô=Springer|léngoa=EN|p=14|ISBN=978-3-319-48887-5}}</ref>, ch'u pò muntà sciü fin'a rivà in sci 10 mêtri d'artessa, cu'ina [[Scòrsa (botànica)|scorsa]] ch'a l'è in sciu grixu. E [[Féuggia|föje]] e g'han ina furma tunda lungâ, de cu(r)û grixu-verde a l'indrìtu e giancastru a l'inversu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|tìtolo=Flowers of Europe|ànno=1969|editô=Oxford University Press|çitæ=Lundra|léngoa=EN|pp=312-313|capìtolo=Oleaceae: Olea: Olive}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|outô2=Anthony Huxley|tìtolo=Flowers of the Mediterranean|ànno=1972|editô=Chatto and Windus|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=145|capìtolo=Olea-Olive}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche e picìne, e sciu(r)ìscen pe'u ciü in sce ramme de l'ànnu de primma, misse a pâne drìte ch'e nascen a partì da l'ascella de föje. Ògni sciu(r)a a l'è fâ de quattru [[Pétalo|petali]] in sciu giancu-gianu, tacài insemme au sò fundu, dund'i se ünìscen a 'na base furmâ da quattru [[Sépalo|sepali]] verdi, turna tacài insemme. I [[Bûxo|pummi]] i crescen pôcu pe' votta, pe' 4-6 setemâne, fin'a rivà a 'na lunghessa de ciü o mênu 2 citti, quand'i sciu(r)ìscen. A sciu(r)a a resta tacâ aa cianta pe' 5-6 giurni inte regiùi ciü câde e pe' 2 setemâne inte quelle ciü frèide<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Esmaeil Seifi, Jenny Guerin, Brent Kaiser e Margaret Sedgley|ànno=2015|méize=Zenâ|tìtolo=Flowering and fruit set in olive: a review|revìsta=Iranian Journal of Plant Physiology|volùmme=5|nùmero=2|pp=1263-1272|léngoa=EN|url=https://web.archive.org/web/20250919081522/https://journals.iau.ir/article_539653_140a99eea26c37e6020a694666a7b405.pdf}}</ref>. U [[Frûto|frütu]], cumme dìtu, u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] picìna, lunga 1-2,5&nbsp;cm quand'a l'è maü(r)a. Inte qualitài sarvèghe e [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] e sun ancù ciü picìne, cu'ina pélle che, pe' cuntru, a l'è ciü sutì<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Apostolos Kiritsakis|outô2=Fereidoon Shahidi|tìtolo=Olives and Olive Oil as Functional Foods: Bioactivity, Chemistry and Processing|url=https://books.google.com/books?id=J7gfBQAAQBAJ&pg=PA113|ànno=2017|editô=John Wiley & Sons|léngoa=EN|p=129|ISBN=978-1-119-13531-9}}</ref>. == Tasciunumìa == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olea europaea sylvestris (uddastru).jpg|In u(r)ivastru in [[Corsega]] Olea europaea cuspidata-africana Cape Town.JPG|In èrbe(r)u de ''O. cuspidata'', [[Çittæ do Cavo|Sitài du Câu]] Olea cerasiformis (Fuerteventura).jpg|''O. guanchica'', [[Fuerteventura]] Olea europaea subsp laperrinei.jpg|Ina cianta de ''O. laperrinei'' in [[Niger]] </gallery> Aa revixùn du genere ''Olea'', fâ du [[2002]], a specie ''Olea europaea'' a l'è stâ spartìa inte suttuspecie chi sutta, levàu ''O. europaea africana'', ch'a l'é(r)a cunscide(r)â cumme parte da ''cuspidata''<ref name=":1">{{Çitta publicaçión|outô=P. S. Green|ànno=2002|tìtolo=A Revision of Olea L. (Oleaceae)|revìsta=Kew Bulletin|editô=Royal Botanic Gardens|çitæ=Kew|volùmme=Vul. 57|nùmero=1|pp=91-140|léngoa=EN|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F4110824}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>: * ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'', carateristica du bacìn du Mediteraneu<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77172513-1|tìtolo=Olea europaea subsp. europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''sylvestris'', varietài sarvèga, u cuscì dìtu [[u(r)ivastru]]; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''europaea'', varietài dumèstega, l'u(r)iva ch'u se ghe riferìsce pe'u ciü intu parlâ, a ne vegne da 'na [[Seleçión artifiçiâle|selesiùn]] de l'u(r)ivastru; * ''Olea europaea'' subsp. ''africana'' <small>(</small><small>Mill.) P.S.Green, 1979</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga spantegâ inta ciü parte de l'[[Africa]], [[Îzoe Mascarene|ìsu(r)e Masca(r)ene]] cumprese<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887159-1|tìtolo=Olea europaea subsp. africana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cuspidata'' <small>(Wall. & G.Don) Cif., 1942</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga ch'a se tröva inte tante regiùi secche de l'[[Asia]], da l'[[Arabbia (region)|A(r)abbia]] fina in [[Cinn-a|Cina]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77190043-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cuspidata|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cerasiformis'', <small>G.Kunkel & Sunding, 1972</small>, suttuspecie [[Ploidîa|tetraploide]] ch'a l'è endemica de [[Madeira]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887160-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cerasiformis|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''guanchica'' <small>P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit</small><small>, 2000</small>, suttuspecie endemica de [[Îzoe Canâie|Cana(r)ie]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019528-1|tìtolo=Olea europaea subsp. guanchica|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''laperrinei'' <small>(Batt. & Trab.) Cif., 1942</small> a se tröva in sce de muntagne du [[Sahara]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''maroccana'' <small>(Greuter & Burdet) P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit, 2000</small>, suttuspecie [[Poliploidîa|esaploide]] rapresentâ da 'na pupulasiùn daa parte in sce l'[[Âto Atlànte|Âtu Atlante]], intu [[Maròcco|Maròccu]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. De ciü, u l'è segnalàu de pupulasiùi invasive inte l'[[Australia]] e inte de ìsu(r)e du [[Oçeano Paciffico|Pacificu]]. E analisi genetiche e l'han mustràu cumme ste pupulasiùi e gh'aggen due u(r)igine dife(r)ènti: quelle inte l'Australia de meridiùn e ne vegnen dae varietài dumèsteghe du Mediteraneu, mèntre e âtre (cumme inte l'Australia de levante e inte [[Hawaii]]) e sun derivài dae furme sarvèghe da suttuspecie ''cuspidata'' de l'Africa du süd. U s'è marcàu fina a puscibilitè ch'i nascen di ibridi fra ste due furme<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Henry, L. Wille, D. Cooke e E. Chapuis|tìtolo=On the origin of the invasive olives (Olea europaea L., Oleaceae)|ànno=2007|editô=Heredity 99|léngoa=EN|pp=608-619}}</ref>. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Antimenes Painter - ABV 273 116 - Herakles and Pholos - olive gathering - London BM 1837-0609-42 - 03.jpg|sinistra|miniatura|A campâ de u(r)ive in sc'in anfu(r)a du [[Pitô de Antimenes|pitû de Antimenes]], fâ in gì(r)u au [[520 a.C.|520 primma de Cristu]]]] L'espansciùn de l'u(r)iva a l'è, a l'imprinsippiu, da ligâ au svilüppu du [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]], scicumme che ste cundisiùi e sun stàe l'elemèntu fundamentâle pe'u curtivasiùn de st'èrbe(r)u lì. Stu genere de climma u l'è cumpa(r)ìu cu'u tèmpu a partì da ciü o mênu 10.000 ànni fa, a cumensà daa parte de levante du bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] pe' spandise de dòppu, tèmpu de ciü milenni, a punènte e a setentriùn de stu bacìn. Di stüddi biulogichi fài dau [[Gabriel Camps]] du [[1970]] i l'han pruvàu che l'u(r)iva sarvèga a se truvava intu [[Sahara]] ciü o mênu 11.000 ànni fa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jean Guillaume|tìtolo=Ils ont domestiqué plantes et animaux: Prélude à la civilisation|url=https://books.google.com/books?id=a_AkLoVGPwEC|ànno=2010|editô=Éditions Quæ|çitæ=Versailles|léngoa=FR|p=209|ISBN=978-2-7592-0892-0}}</ref>. E ürtime analisi in sciu pòlline de va(r)ie specie de èrbe(r)i duminanti e ch'i perden e föje e panen marcà che stu cangiamèntu intu climma u secce cumensàu in sci 8.000 ànni fa, intu süd-èst da [[Spagna]], pe' pöi spandise pôcu pe' votta versu setentriùn<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|p. 107}}</ref>. Pe' l'archeulugìa, e primme u(r)ive dumèsteghe e se sa(r)ean svilüpài grossu moddu fra u 3800 e u 3200 primma de Cristu, sèi milenni fa. I stüddi de archeubiulugìa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=J. F. Terral|tìtolo=La domestication de l'Olivier en Méditerranée nord-occidentale: approche morphométrique et implications paléoclimatiques|ànno=1997|editô=Thèse, Université de Montpellier-II|léngoa=FR}}</ref> e l'analisi genetica de pupulasiùi de u(r)ivastri e de serte va(r)ietài<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Baradat, C. Breton, B. Khadari e A. Bervillé|tìtolo=Olive Domestication from Structure of Oleasters and Cultivars using RAPDs and Mitochondrial RFLP|colànn-a=Genetics, Selection, Evolution|ànno=2001, S251-68|léngoa=EN|volùmme=33 (Suppl. 1)}}</ref> i l'han mustràu che l'u(r)iva a l'è stâ [[Domestegaçión|dumestegâ]] int'ina mane(r)a indipendènte inte va(r)ie parte du bacìn du Mediteraneu e che, bèn de prubabile, u l'è stàu in prucessu ch'u gh'è vusciüu du tèmpu. Di scâvi archeulogichi i l'han pruvàu ch'u se maxinava de l'ö(r)iu, intu [[Libano|Libanu]] e a [[Çipro|Cipru]], zà intu [[IV millennio a.C.|IV milenniu primma de Cristu]], ciü che a [[Crêta]] in gì(r)u au 3500 primma de Cristu. De dòppu, versu u [[II millennio a.C.|1700 primma de Cristu]], a tecnica duve(r)â a l'è vegnüa meju e a [[Ugarit]] (au dì d'ancöi [[Ras Shamra]], inta [[Sciria|Scì(r)ia]])<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|p. 108}}</ref> i sun cumpa(r)ìi i primmi gumbi "a èrbe(r)u", di ciü semplici. De dòppu, l'u(r)iva a l'è rivâ inte l'[[Egitto|Egittu]] daa Scì(r)ia, de dunde a l'è stâ impurtâ au tèmpu da [[IX dinastîa egiçiànn-a|IX dinastìa]], fra u 2160 e u 2040 primma de Cristu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Émile Laoust|tìtolo=Mots et choses berbères. Notes de linguistique et d'ethnographie. Dialectes du Maroc|url=http://www.taymat.org/etudesamazighes/Linguistique/Mots-et-choses-berberes-Emile-Laoust.pdf|ànno=1920|editô=Augustin Challamel|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=446-447}}</ref>. [[Immaggine:Presse olive Volubilis.jpg|miniatura|Ricustrusiùn d'ina mö(r)a da ö(r)iu rumâna inta sitài de ''[[Volubilis]]'', d'ancöi in [[Maròcco|Maròccu]]]] U cumerciu de l'ö(r)iu u remunta pe' cuntru a l'[[Etæ do Brónzo|etài du brunzu]], cu'i [[Itîti|Ittiti]] ch'i se ne rifurnivan dae còste de l'[[Àzia Minô|Asia Minû]] mèntre i [[Faraón|fa(r)aùi]] d'Egittu e i ré da [[Mezopotàmia|Mesuputamia]] i u catavan in Scì(r)ia. Inti palàssi [[Çiviltæ minòica|minòichi]] de Crêta, l'ö(r)iu u l'é(r)a cunservàu in gran quantitài inte di vâsi dìti ''pithoi'', mèntre inti palàssi di [[Çiviltæ micenêa|Micenèi]], inta [[Grêcia|Grecia]] cuntinentâle, s'è truvàu pa(r)egge giâre pe' l'ö(r)iu e de to(r)ette scrìte cu'a [[Lineâre B|lineâ(r)e B]] ch'e fan de mensiùn a l'[[Ideogràmma|ideugramma]] de l'ö(r)iu (''élaion''). De sti tèmpi lì a dêa [[Ìzide|Ìside]] a l'é(r)a cunscide(r)â cumme a patrûna da curtivasiùn de u(r)ive: intu detaju, a vella se ligavan e vertü e e prupietài de l'ö(r)iu. Sti traffeghi, alantu(r)a, i l'é(r)an cuntrulài strêti, scicumme che l'ö(r)iu u l'è(r)a ligàu au pute(r)e ecunòmicu e religiusu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|pp. 108-110}}</ref>. Dòppu d'ina crisi scciüpâ pe' a caütta de pa(r)eggi stàtti intu [[Levànte (región)|Levante]] in gì(r)u au 1200 primma de Cristu, u muntà da pupulasiùn du Mediteraneu inte l'[[Etæ do færo|etài du fèru]] u l'ha purtàu aa fundasiùn de pa(r)egge culònie da parte di [[Fenìci]] inte l'[[Àfrica du Nòrd|Africa du Nòrd]], cumme [[Cartagine]], e intu meridiùn da [[Spagna]], ciü che tütte quelle di greghi inte l'Asia Minû, inte ìsu(r)e du [[Mâ Egêo|Mâ Egeu]], in [[Siçillia|Sicilia]] e intu restu da [[Magna Grecia]] e du meridiùn da [[Fransa]], survetüttu in [[Corsega]] e a [[Marseggia|Marseja]]. Inte tütte ste regiùi i sun stài velli a purtà a curtivasiùn de l'u(r)iva<ref>{{Çitta web|url=http://www.oliviers-centenaires.com/origine-mythologique-de-l-olivier.html|tìtolo=Olivier centenaire: Arbre de mythologie|léngoa=FR|vìxita=2026-10-27}}</ref> e a fâne svilüpà i traffeghi. Segundu u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]], l'u(r)iva a nu gh'é(r)a ancù inte l'Italia au tèmpu du [[Lucius Tarquinius Priscus|Tarquinius Priscus]], dau [[616 a.C.|616]] au [[579 a.C.|579 primma de Cristu]]. Intu [[VI secolo a.C.|VI seculu primma de Cristu]] u magistràu e studiusu gregu [[Solón|Sulùn]] u l'ha scritu de lezze ch'e l'han dàu u permissu ae gènte d'[[Atene]] de cumercià l'ö(r)iu d'u(r)iva. Intu [[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]], cun l'[[Lusciandro Magno|Alesciandru Magnu]] ch'u l'axeva cunquistàu u Mediteraneu de levante e l'[[Inpêro persiàn|impe(r)u persiàn]], cu'i traffeghi ch'i sun cresciüi ancù de ciü<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 110-111}}</ref>. [[Immaggine:Traditional oil mill in Imperia.jpg|sinistra|miniatura|[[Gumbu]] a ègua dau ''Saggio teorico-pratico sopra gli ulivi, l'olio e i saponi'' du fràtte [[Bertumê Gundurfi]], d[[a Tûria]], [[1793]]]] Inti seculu de dòppu, cu'u cresce da dumanda d'ö(r)iu pe'u mangià, pe' fà lüxe, pe'a mexìna o pe' de pratiche spurtive e religiuse, se sun svilüpài di növi scistemi de prudusiùn e s'è scritu di manuâli in sce l'argumèntu, cumme quelli du butanicu gregu [[Theóphrastos]] e di agronumi latìn [[Marcus Porcius Cato|Cato]], Pliniu u Veggiu e [[Lucius Iunius Moderatus Columella|Columella]], u(r)igina(r)iu da Spagna, ciü che u [[Mago Carthaginiensis|Mago de Cartagine]]. L'ünificasiùn che l'[[Impêo Roman|impe(r)u rumàn]] u l'axeva dàu ae còste du Mediteraneu a l'ha fàu cresce ancù de ciü i traffeghi e a prudusiùn, cun de regiùi da Spagna e de l'Africa du Nòrd ch'e l'han vistu u svilüppu d'ina curtivasiùn quaxi indüstriâle, grassie a l'emanasiùn de de lezze cumme a ''Lex Marciana'' du [[II secolo|II seculu]], ch'e spunciavan a ciantà e a ineiguà e tère impe(r)iâli<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 111-113}}</ref>. A caütta de l'impe(r)u rumàn, l'espansciùn da [[Crestianêximo|religiùn cristiâna]] e, de dòppu, de siviltài islamiche, e l'han purtàu a 'n cangiamèntu intu mudéllu de cunsümmu, inte regiùi de prudusiùn e inte rée cumerciâli de l'ö(r)iu. I [[Repùbrica de Zena|zenesi]] e i [[Repùbrica de Venéçia|venesiài]] i se sun prufitài de [[Croxæ|cruxàe]] pe' svilüpà di gran traffeghi, ch'i rendevan bèn, cu'u Levante, ciü che pe' spuncià a curtivasiùn de l'u(r)iva e pe' fà frunte ai növi besögni purtài daa prudusiùn du [[Savón|saùn]], pe' cumm'u l'è cumpa(r)ìu intu [[IX secolo|IX seculu]], cuscì cumme pe' rifinì di tesciüi<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 114-116}}</ref>. A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a l'è cumensâ in'etài de espansciùn ch'a l'ha ti(r)àu avanti pe' de lungu, pe' purtà l'u(r)iva aa sò mascima estensciùn pe' terito(r)iu, spunciâ da 'na dumanda ch'a cresceva inta sucietài mudèrna e cun sèmpre ciü de indüstrie, dae frabiche du saùn, a quelle de tesciüi e intu setû da mecanica. Cu'a descuvèrta du [[Nêuvo Móndo|Növu Mundu]], i spagnòlli i l'han purtàu l'u(r)iva inte sò culònie de [[Americhe]], in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Méscico|Mescicu]], [[Perù|Perü]] (du [[1560]]), [[Cile]] e [[California]]. Inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], au mascimu svilüppu de campagne e de culònie de l'Euròpa, l'u(r)iva a l'è rivâ ascì aa sò mascima difüxùn. Scibèn che, du [[XX secolo|Növesèntu]], a süperficce a u(r)ive a secce ca(r)â, u cresce da resa inta curtivasiùn e inta maxinatü(r)a de l'ö(r)iu u l'ha fàu muntâ de sinque votte, fra u [[1903]] e u [[1998]], a prudusiùn mundiâle de ö(r)iu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 117-120}}</ref>. == Curtivasiùn == [[Immaggine:Olive niche.jpg|miniatura|Tère intu bacìn du Mediteraneu dunde l'u(r)iva a l'è curtivâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.researchgate.net/publication/261005349_Modelizacion_del_ciclo_fenologico_reproductor_del_olivo_Olea_europaea_L|tìtolo=Modelización del ciclo fenológico reproductor del olivo|outô=Jose Oteros|dæta=Frevâ 2014|léngoa=ES}}</ref>]] L'u(r)iva a l'è curtivâ pe'u ciü intu bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]], ciü che inte de âtre regiùi du mundu dau climma dife(r)ènte da quellu mediteraneu, ch'e se trövan in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Australia]], [[Cile]] e [[Perù|Pe(r)ü]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Mariela Torres, Pierluigi Pierantozzi, Peter Searles, M. Cecilia Rousseaux, Georgina García-Inza, Andrea Miserere, Romina Bodoira, Cibeles Contreras e Damián Maestri|dæta=27 utubre 2017|tìtolo=Olive Cultivation in the Southern Hemisphere: Flowering, Water Requirements and Oil Quality Responses to New Crop Environments|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 8|nùmero=1830|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5663689}}</ref>. === Cresce e difüxùn === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olea europaea young plant01.jpg|In'u(r)iva nuélla Olea europaea (base of tree).jpg|Èrbe(r)u cu'e ferle d'inta câsa Olive tree grafting.jpg|U(r)iva inse(r)ìa a cu(r)una </gallery> E u(r)ive e prefe(r)ìscen di terén ricchi de [[carcâ]], ancù meju se in sce de rive o de còste, cuscì cumme pe'i pòsti dau climma ciü vixìn aa ma(r)ìna. E ponen cresce inte ògni qualitài de terén lege(r)u, fina in sce de l'argilla che pe(r)ò a sciüghe bèn, mèntre inte tère ciü bune e patìscen ciü fassile de ma(r)utìe e e prudüxen de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] ciü grammu, cumm'u nutava zà u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]]. E u(r)ive e vegnen sciü bèn inti climmi câdi e inti pòsti au su(r)ìu, sènsa de punti lüveghi. E tempe(r)atü(r)e ciü basse de -10&nbsp;°C e ponen purtà a di dànni fina inte ciante ciü grosse mèntre che, pe' cuntru, i èrbe(r)i i scampan bèn ai mumènti de [[Sésia|sessia]], grassie ae sò [[Réixe|raìxe]] rexistènti e bèn spantegài. E u(r)ive e ponen restà in prudusiùn pe' di seculi, s'e sun scravài bèn e cun regularitài<ref>{{Çitta web|url=https://www.oliveoiltimes.com/world/preservation-of-monumental-olive-trees/50921|tìtolo=On the Preservation and Maintenance of Monumental Olive Trees|dæta=22 marsu 2016|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. E u(r)ive e se ponen spantegà inte de mane(r)e dife(r)ènti, faxèndune de [[Talea|talee]] o destacandune de [[Margòtta|ferle]]; i èrbe(r)i i taccan fassile in sce terén giüsti e, s'i sun tajài, i böttan turna cun de [[Fèrla|ferle]] dau seppu. De ciü, i se ponen curtivà partèndu fìn daa semènsa. A ògni moddu, a resa di èrbe(r)i nasciüi da ferle o daa semènsa a l'è ciütòstu scarsa e, pe' fâla vegnì meju, a cianta a l'è da [[Inestu|inse(r)ì]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=A. Lewington|outô2=E. Parker|tìtolo=Ancient Trees|ànno=1999|editô=Collins & Brown|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=114|ISBN=978-1-85585-704-9}}</ref>. Pe' agiütà a cianta a [[bötà]], u [[Pericàrpo|pe(r)icarpu]], ch'u l'è bagnàu d'ö(r)iu, u l'è inüme(r)ìu faxèndulu marsì in pôcu, o se nù u l'è ciumbàu inte l'ègua câda o int'ina sulusiùn alcalìna<ref>{{Çitta web|url=http://www.plantgrower.org/olive.html|tìtolo=Olive|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. Quandu che u frèidu ze(r)àu u fa di dànni o u massa e parte ciü âte de l'èrbe(r)u, u portainestu u pò scampà au mèximu e cacià turna di brutti, che a sò votta i vegnen di növi èrbe(r)i. Inte sta mane(r)a e u(r)ive e ponen resciu(r)ì pe' sò cuntu. Presèmpiu, quandu du [[1985]] ina gran ze(r)â in [[Toscann-a|Tuscâna]] a l'axeva strinàu tante u(r)ive in prudusiùn o bèn che vegge, u s'è previstu che i u(r)ivèi i se sa(r)ean repiài tèmpu de quattru o sinqu'ànni<ref>{{Çitta web|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/food/1985/08/18/the-italian-extra-virgin-olive-oil-disaster/2a00c9bc-ce00-4c99-8714-a2a7691a09d1/|tìtolo=The Italian Extra-Virgin Olive Oil Disaster|outô=Toni Lydecker|scîto=The Washington Post|dæta=18 agustu 1985|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. === Campâ === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Passo del Ginestro-uliveto.jpg|De [[Réa da u(r)ive|rée da u(r)ive]] a[[u Téstegu]] The Olive Harvest (1862-63), by Telemaco Signorini.jpg|A campâ a man, [[Telemaco Signorini]], [[1862]] COLLECTIE TROPENMUSEUM Olijfoogst met behulp van stokken TMnr 10028630.jpg|A batte cu'e [[Canna (cianta)|canne]], [[Maròcco|Maròccu]], [[1955]] Harvesting of olives 'salonenque' with comb.jpg|Petenetta da campà e u(r)ive, [[Fransa]] Old woman cleaning olives.jpg|Ina dònna [[Tunixia|tünisìna]] ch'a passa e u(r)ive au [[seassu]] Olivenernte.JPG|U(r)ive passài aa [[Chita(r)a (agricultü(r)a)|chita(r)a]] in [[Grêcia|Grecia]] Ilham Aliyev attended opening of olive oil and table olive products processing plant in Zira settlement 07.jpg|Macchina pe'a curtivasiùn indüstriâle, [[Azerbaijan|Azerbaigiàn]] </gallery> Inta regiùn du Mediteraneu e u(r)ive e sun campài a l'autünnu, a partì dau mese d'utubre<ref>{{Çitta web|url=https://www.organicfarming-italy.com/en/olive-harvest-2025-2026-europe/|tìtolo=Olive Harvest 2025/2026 Europe - Production, Quality & Outlook|dæta=27 frevâ 2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. De sòlitu, a ciü parte de u(r)ive a l'è campâ batèndu l'èrbe(r)u intregu o ina sò ramma aa votta. In âtru scistema duve(r)àu u l'è quellu de muntà cu'ina sca(r)a e campà e u(r)ive a man, metèndule int'in [[Sàcco|saccu]] o ina [[Sachetta (agricultü(r)a)|sachetta]] purtâ in scôsu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20131228120928/http://olivemuseum.com/harvest-olives.html|tìtolo=Methods for harvesting olive fruit|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. E u(r)ive da to(r)a e sun da campà cun di scistema ciü delicài, scicumme che i früti macài i ciappan in güstu ama(r)u: inte stu câxu, presèmpiu, quand'i se campan u se pòrta au còllu de [[Cavagna|cavagne]], dunde metìgheli a man. Inte de regiùi de l'[[Italia]], cumme a [[Liguria|Ligü(r)ia]], ciü che da [[Croaçia|Cruassia]] e da [[Grêcia|Grecia]], e u(r)ive e sun campài pe' tradisiùn a man, scicumme che u terén u l'è tròppu asidentàu pe' duve(r)âghe de macchine. De cunseguènsa, a segunda du scistema duve(r)àu i früti i sun campài sènsa gua(r)i de macaü(r)e, cuscì che u prudòttu, aa fìn, u riva a 'na qualitài bèn âta. Inte sti câxi, u se pò campà e u(r)ive dae ramme tajài da l'èrbe(r)u, travaju ch'u l'agiütta fina pe'a prudusiùn di ànni de dòppu<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=2006|méize=Primma/Stài|tìtolo=Unusual Olives|revìsta=Epikouria Magazine|léngoa=EN}}</ref>. A quantitài d'ö(r)iu intu frütu a cangia bèn fra ina cultivar e l'âtra; a ògni moddu u pe(r)icarpu, de sòlitu, u cuntegne fra u 60 e u 70% d'ö(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oliver Rackham|outô2=Jennifer Alice Moody|tìtolo=The making of the Cretan landscape|url=https://books.google.com/books?id=k4dHmA9jq4wC|ànno=1996|editô=Manchester University Press|léngoa=EN|ISBN=978-0-7190-3647-7}}, mensunàu inte: {{Çitta publicaçión|outô=F. R. Riley|ànno=2002|tìtolo=Olive Oil Production on Bronze Age Crete: Nutritional properties, Processing methods, and Storage life of Minoan olive oil|revìsta=Oxford Journal of Archaeology|volùmme=Vul. 21|nùmero=63|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1111%2F1468-0092.00149}}</ref>. === Minacce === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Bactrocera oleae g2 (cropped).jpg|In'u(r)iva cu'u vermu da musca au tersu stàddiu Prays oleae 1.jpg|De föje sgarbài daa camu(r)a de l'u(r)iva Spilocaea oleagina.jpg|E cunseguènse in sce föje da ''Venturia oleaginea'' Pseudomonas savastanoi g1.jpg|Ina massa purtâ daa rugna de l'u(r)iva Olivenhain mit Xylella fastidiosa bei Surano LE 190710.jpg|In u(r)iveu curpìu daa ''Xylella'' </gallery> Di gran dànni aa curtivasiùn i sun quelli fài daa [[musca de l'u(r)iva]] (''Bactrocera oleae''), ch'a l'inse(r)ìsce e sò öve intu frütu. A purpa in gì(r)u au garbu a finìsce pe' marsì e a vegne ama(r)a, cun l'u(r)iva ch'a nu se pò ciü mangià. U vermu da musca u pò purtà a perde du tüttu a prudusiùn de u(r)ive da to(r)a, mèntre a pò sbascià u prêxu de l'ö(r)iu de l'80%<ref>{{Çitta web|url=https://ipm.ucanr.edu/home-and-landscape/olive-fruit-fly/#gsc.tab=0|tìtolo=Olive Fruit Fly|outô=University of California|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref>. Dapöi u gh'è u vermu da [[camu(r)a de l'u(r)iva]], ''Prays oleae'', che de primma a ne [[Minatô (botànica)|sgarba e föje]] e lì drentu a vegne ina püpa. A segunda e a tersa generasiùn du mèximu ànnu e pòrtan pe' cuntru a di dànni ae föje, ae sciu(r)e e ai früti<ref>{{Çitta web|url=https://www.forestpests.eu/pest/prays-oleae|tìtolo=Prays oleae: Olive moth|outô=Forest Pests Europe|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref>. In funzu, a ''[[Venturia oleaginea]]'', u pò ferà i èrbe(r)i pe' ciü stagiùi daa fì(r)a, purtandu ina ma(r)utìa ch'a se mustra cun de macce scü(r)e in sce föje, cun di gran dànni ai u(r)ivèi. Intu detaju, sta ma(r)utìa a ne ruìna i früti, faxènduli maü(r)à ciü tardi e sbasciandune a resa de l'ö(r)iu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Friday O. Obanor, Monika Walter, E. Eirian Jones e Marlene V. Jaspers|ànno=2008|tìtolo=Effect of temperature, relative humidity, leaf wetness and leaf age on Spilocaea oleagina conidium germination on olive leaves|revìsta=European Journal of Plant Pathology|volùmme=Vul. 120|nùmero=3|pp=211-222|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1007%2Fs10658-007-9209-6}}</ref>. Pe'i [[Bacteria|bate(r)i]] u gh'è u ''[[Pseudomonas savastanoi]]'' pv. ''oleae'', ch'u pòrta aa "rugna de l'u(r)iva", ch'a se mustra cun de masse inti bötti da cianta<ref>{{Çitta publicaçión|outô=J. D. Janse|ànno=1982|tìtolo=Pseudomonas syringae subsp. savastanoi (ex Smith) subsp. nov., nom. rev., the bacterium causing excrescences on Oleaceae and Nerium oleander L.|revìsta=International Journal of Systematic Bacteriology|volùmme=Vul. 32|nùmero=2|pp=166-169|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1099%2F00207713-32-2-166}}</ref>, e a ''[[Xylella fastidiosa]]'', che dai agrümmi e dai vì a l'ha cumensàu a ferà e u(r)ive da [[Puggia|Püja]], cu'a ma(r)utìa dìta u [[cumplessu du secà lestu de l'u(r)iva]]<ref>{{Çitta web|url=http://ourenvironment.berkeley.edu/2015/02/minimizing-the-spread-of-disease-in-italys-famous-olive-trees/|tìtolo=Minimizing the Spread of Disease in Italy's Famous Olive Trees|scîto=Our Environment at Berkeley|editô=University of California, Berkeley|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-32031233|tìtolo=EU warning as olive tree disease spreads in Italy|dæta=24 marsu 2015|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.atlasobscura.com/articles/olive-oil-disease-italy|tìtolo=The Farmer Trying to Save Italy's Ancient Olive Trees|outô=Agostino Petroni|dæta=29 arvì 2021|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref>. U sò [[Vetô (epidemiologîa)|vetû]] prinsipâle u l'è ''[[Philaenus spumarius]]''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=G. P. Martelli, D. Boscia, F. Porcelli e M. Saponari|ànno=2015|tìtolo=The olive quick decline syndrome in south-east Italy: A threatening phytosanitary emergency|revìsta=European Journal of Plant Pathology|volùmme=Vul. 144|nùmero=2|pp=235-243|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1007%2Fs10658-015-0784-7}}</ref>. Inte tère ciü a setentriùn dunde se trövan di u(r)ivèi, cumme inte l'[[Italia]] du nòrd, inta [[Fransa]] du süd e in [[Svissea|Svisse(r)a]], e u(r)ive e patìscen ascì u ze(r)u<ref>{{Çitta web|url=https://www.patrimoineculinaire.ch/Prodotti#471|tìtolo=Olio d'oliva ticinese|léngoa=IT|vìxita=2026-10-30}}</ref>. E bu(r)iâne de vèntu e d'ègua ch'e dü(r)an pe' di giurni au tèmpu de campâ e u(r)ive e ponen purtà a di dànni. Inte parte ciü frèide de l'entrutèra du Mediteraneu a curtivasiùn de l'u(r)iva a lascia u pòstu a quella de âtri èrbe(r)i da frütu, pe'u ciü de [[Castagna|castagne]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Mazzoleni|tìtolo=Recent Dynamics of the Mediterranean Vegetation and Landscape|url=https://books.google.com/books?id=s88vzd9PwkkC|ànno=2004|editô=John Wiley & Sons|léngoa=EN|p=145|ISBN=978-0-470-09370-2}}</ref>. === Va(r)ietài === U gh'è de sentenàe de qualitài de u(r)ive, cunscide(r)ài cumme de sò [[cultivar]]<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|tìtolo=World Olive Encyclopedia|ànno=1996|editô=International Olive Council|léngoa=EN|capìtolo=Cultivars|ISBN=978-84-01-61881-9}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Fabrizia Lanza|tìtolo=Olive: A Global History|ànno=2012|editô=Reaktion Books|léngoa=EN|pp=106-110|ISBN=978-1-86189-972-9}}</ref>. Fra 'na va(r)ietài e l'âtra se ghe ponen truvà di cangiamènti impurtanti intu cu(r)û, inte dimensciùi, inta furma e inte carateristiche du svilüppu de l'u(r)iva, ciü che in sce qualitài de l'ö(r)iu ch'u se ne franze<ref name=":3" />. Ina va(r)ietài d'u(r)iva a pò êsse da ö(r)iu, da to(r)a o buna pe' tütte due<ref name=":7">{{Çitta lìbbro|outô=A. Garrido Fernandez|outô2=M. J. Fernandez-Diez|outô3=M. R. Adams|tìtolo=Table Olives: Production and Processing|ànno=1997|editô=Springer|léngoa=EN|pp=23-45|ISBN=978-0-412-71810-6}}</ref>. Scicumme che tante va(r)ietài d'u(r)iva e sun quaxi du tüttu o du tüttu [[Outoinconpatibilitæ|autu-incumpatibili]], e sun de sòlitu ciantài a cubbie, cu'ina cultivar prima(r)ia e üna segunda(r)ia, sernüa pe'a sò capacitài de fecundà a prima(r)ia. U scistema de autuincumpatibilitài u cumprènde numma che dui gruppi, basài in sc'in [[gêne]] ch'u g'ha giüstu dui [[Alêle|alêli]] e ch'u pòrtan aa fòrte autu-sterilitài ch'a s'è truvâ inte l'u(r)iva<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Mariotti, Saverio Pandolfi, Isabelle De Cauwer, Pierre Saumitou-Laprade, Philippe Vernet et al.|ànno=2021|tìtolo=Diallelic self-incompatibility is the main determinant of fertilization patterns in olive orchards|revìsta=Evolutionary Applications|volùmme=Vul. 14|nùmero=4|pp=983-995|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8061272}}</ref>. Pe' mezzu de pröve de selesiùn in sce l'u(r)iva u s'è mi(r)àu pe'u ciü de ti(r)à fö(r)a di ibridi cun de carateristiche ch'e vegnissen a taju ai cuntadìn, a cumensà daa rexistènsa aa ma(r)utìa purtâ dai funzi du genere ''[[Verticillium]]''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Pedro Valverde, Diego Barranco, Francisco Javier López-Escudero, Concepcion Munoz Díez e Carlos Trapero|dæta=22 frevâ 2023|tìtolo=Efficiency of breeding olives for resistance to Verticillium wilt|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 14, 1149570|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9994353/}}</ref>. === Specie invasiva === [[Immaggine:Invasive weeds in the adelaide hills.jpg|miniatura|De u(r)ive intu mezzu a de âtre ciante invasive in sce [[Adelaide Hills]]|sinistra]] Fìn da quandu s'è cumensàu a curtivâla, l'u(r)iva a l'è turnâ pa(r)egge votte au sò [[Spêce sarvæga|stàttu sarvègu]], cun ste ciante ch'e l'han fina piàu u pòstu de pupulasiùi sarvège u(r)igina(r)ie de l'Euròpa de meridiùn<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roselyne Lumaret|outô2=Noureddine Ouazzani|ànno=2001|tìtolo=Ancient wild olives in Mediterranean forests|revìsta=Nature|volùmme=Vul. 413|nùmero=6857|p=700|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1038%2F35099680}}</ref>. Inte l'[[Australia do Sud|Australia du Süd]] l'u(r)iva a l'è cunscide(r)â cumme ina specie invasiva, u(r)igine de tanti dànni ae ciante du pòstu. Inte ste tère a sò semènsa a l'è spantegâ daa [[Vórpe róssa|vurpe russa]], in'âtra specie ch'a gh'è stâ intrudòtta, e da di uxelli cumme u [[Stronéllo|strunéllu eurupeu]] e l'[[emu]]. I òssi i böttan cuscì inti bòschi, pe' creà in ambiènte scü(r)u ch'u suffuca i brutti di èrbe(r)i du pòstu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=D. H. R. Spennemann|outô2=L. R. Allen|ànno=2000|tìtolo=Feral olives (Olea europaea) as future woody weeds in Australia: a review|revìsta=Australian Journal of Experimental Agriculture|volùmme=Vul. 40|nùmero=6|pp=889-901|léngoa=EN|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2000AuJEA..40..889S}}</ref>. Scicumme che u climma de sta regiùn u l'è seccu e zà bèn a pe(r)ìgu du brüxâ, l'u(r)iva sarvèga, ch'a l'è pina d'ö(r)iu, a fa muntà du bellu stu genere de pe(r)ìgu inti bòschi [[Sclerofìllo|sclerufilli]] ch'i se ghe trövan<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130205144030/http://www.pir.sa.gov.au/__data/assets/pdf_file/0019/37900/Olives_weed.pdf|tìtolo=Olives as Weed|outô=Animal and Plant Control Commission of South Australia|léngoa=EN|vìxita=2026-10-29}}</ref>. == Prudusiùn == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Porducción de olivas.PNG|'''o&nbsp;'''=&nbsp;100.000 tunelàe/ànnu; a pusisiùn di tundìn a l'è indicativa. Yearly-per-capita-supply-of-olives.svg|L'uferta de u(r)iva, a tésta, a l'ànnu Yearly-per-capita-supply-of-olive-oil.svg|L'uferta de ö(r)iu d'u(r)iva, a tésta, a l'ànnu </gallery> E u(r)ive e sun fra i èrbe(r)i da frütu ciü spantegài au mundu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20070313202743/http://apps3.fao.org/wiews/olive/intro.jsp|tìtolo=FAO, 2004|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>. Du [[2024]], inte 58 stàtti di sinque cuntinènti u gh'é(r)a di u(r)ivèi cumerciâli<ref>{{Çitta web|url=https://www.oliveoiltimes.com/business/global-olive-oil-production-hits-record-3-5-million-tons/142651|tìtolo=Global Olive Oil Production Hits Record 3.5 Million Tons|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>, ch'i cruvivan in'estensciùn de ciü o mênu 11,6 miliùi de ètta(r)i, ch'u l'è tòstu in quartu da süperficce destinâ de fissu ae curtivasiùi<ref name=":4">{{Çitta publicaçión|outô=L. Fernández-Lobato, B. Ruiz-Carrasco, M. Tostado-Véliz, F. Jurado e D. Vera|dæta=25 frevâ 2024|tìtolo=Environmental impact of the most representative Spanish olive oil farming systems: A life cycle assessment study|revìsta=Journal of Cleaner Production|volùmme=Vul. 442|nùmero=141169|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1016%2Fj.jclepro.2024.141169}}</ref>. Pe' cunfruntu, du [[2011]] u gh'é(r)a 9,6 miliùi de ètta(r)i curtivài a u(r)ive, in'estensciùn ciü che duggia de quant'u l'è dedicàu ae [[Mei|mè(r)e]], ae [[Banana|banane]] o ai [[Màngo|manghi]]; u gh'è numma che e [[Pàrma da còcco|parme da coccu]] e [[Pàrma da êuio|quelle da ö(r)iu]] ch'e cröven in'estensciùn ciü grande<ref>{{Çitta web|url=http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567#ancor|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>. Segundu a [[Food and Agriculture Organization]] (FAO), i 10 prudutûi ciü impurtanti i se trövan tüttu inta regiùn du Mediteraneu, pe' cruvì u 95% da prudusiùn mundiâle de u(r)ive<ref>{{Çitta web|url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL/visualize|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>. A [[Spagna]] a l'è u primmu prudutû mundiâle e u stàttu cun ciü tère dedicàe aa curtivasiùn de l'u(r)iva, cun ciü de 180 miliùi de èrbe(r)i spantegài in sce ciü de 2.507.684&nbsp;ha, cun dòppu a [[Tunixia|Tünisìa]] (1.746.360&nbsp;ha) e l'[[Italia]] (1.143.363&nbsp;ha)<ref name=":4" />. In Italia l'u(r)iva a l'è curtivâ pe'u ciü au meridiùn, dund'u se campa i trèi quarti da prudusiùn, mèntre u ghe n'è de mênu au nòrd, ciü frèidu, che pe(r)ò u l'ha vistu cresce a sò prudusiùn, survetüttu inti micru-climmi ciü câdi da [[Liguria|Ligü(r)ia]] e de culìne in gì(r)u au [[Lago de Garda|lagu de Garda]]. Intu detaju, u gh'è in sci 170 miliùi de ciante spartìe fra 'n miliùn de imprese agricule<ref>{{Çitta web|url=http://www.madeinsouthitalytoday.com/made-in-italy-olive-oil.php|tìtolo=Italy olive oil production|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>. Pe' l'ö(r)iu d'u(r)iva, a Spagna a l'è au primmu pòstu pe' prudusiùn, cu'u 25% de l'ö(r)iu maxinàu inte tüttu u mundu, cun dòppu l'Italia, u [[Maròcco|Maròccu]] e a Tünisìa<ref>{{Çitta web|url=https://www.oliveoilworldcongress.com/olive-oil-global-production-could-decrease-20-due-to-global-warming|tìtolo=Olive oil global production could decrease 20% due to global warming|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>. L'[[Union Europea|Uniùn Eurupea]], pe'u ciü pe' mezzu da Spagna, da [[Grêcia|Grecia]] e de l'Italia, a rapresènta tòstu u 60% da prudusiùn mundiâle d'ö(r)iu d'u(r)iva<ref name=":4" />. {| class="wikitable sortable" |+Prudutûi prinsipâli (2016)<ref>{{Çitta web|url=http://faostat.fao.org/|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref> !Stàttu !Prudusiùn [t] !Estensciùn [ha] !Resa [t/ha] |- |Mundu | style="text-align:right;" |19.267.000 | style="text-align:right;" |10.650.000 | style="text-align:right;" |1,8091 |- |{{Scìnbolo|Flag of Europe.svg}} [[Union Europea|Uniùn Eurupea]] | style="text-align:right;" |11.686.528 | style="text-align:right;" |5.028.637 | style="text-align:right;" |2,3240 |- |{{Scìnbolo|Flag of Spain.svg}} [[Spagna]] | style="text-align:right;" |6.560.000 | style="text-align:right;" |2.573.000 | style="text-align:right;" |2,5490 |- |{{Scìnbolo|Flag of Greece.svg}} [[Grêcia|Grecia]] | style="text-align:right;" |2.343.000 | style="text-align:right;" |887.000 | style="text-align:right;" |2,6414 |- |{{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia]] | style="text-align:right;" |2.092.000 | style="text-align:right;" |1.165.000 | style="text-align:right;" |1,7950 |- |{{Scìnbolo|Flag of Turkey.svg}} [[Turchia|Türchìa]] | style="text-align:right;" |1.730.000 | style="text-align:right;" |846.000 | style="text-align:right;" |2,0460 |- |{{Scìnbolo|Flag of Morocco.svg}} [[Maròcco|Maròccu]] | style="text-align:right;" |1.416.000 | style="text-align:right;" |1.008.000 | style="text-align:right;" |1,4044 |- |{{Scìnbolo|Flag of Syria (2025-).svg}} [[Sciria|Scì(r)ia]] | style="text-align:right;" |899.000 | style="text-align:right;" |765.000 | style="text-align:right;" |1,1748 |- |{{Scìnbolo|Flag of Tunisia.svg}} [[Tunixia|Tünisìa]] | style="text-align:right;" |700.000 | style="text-align:right;" |1.646.000 | style="text-align:right;" |0,4253 |- |{{Scìnbolo|Flag of Algeria.svg}} [[Algerîa|Alge(r)ìa]] | style="text-align:right;" |697.000 | style="text-align:right;" |424.000 | style="text-align:right;" |1,6437 |- |{{Scìnbolo|Flag of Egypt.svg}} [[Egitto|Egittu]] | style="text-align:right;" |694.000 | style="text-align:right;" |67.000 | style="text-align:right;" |6,7293 |- |{{Scìnbolo|Flag of Portugal_(official).svg}} [[Portogallo|Purtugallu]] | style="text-align:right;" |617.000 | style="text-align:right;" |355.000 | style="text-align:right;" |1,7394 |} == Üsi == L'u(r)iva a l'è curtivâ pe' recavâne de u(r)ive da mangià, de l'ö(r)iu d'u(r)iva o du legnu, ciü che pe' di üsi cumme urnamèntu. Tòstu l'80% de tütte e u(r)ive ch'u se campa u l'è duve(r)àu pe' fâne de l'ö(r)iu, mèntre che u restu u finìsce cumme u(r)ive da mangià<ref name=":3" />. L'u(r)iva a l'è ün di trèi ingrediènti cunscide(r)ài cumme a base da [[Cuxìnn-a mediterània|cuxìna mediteranea]], insemme au [[gran]] (pe'u [[Pàn|pan]], i [[Pàsta|fidèi]] e u [[couscous]]) e a l'[[Uga|üga]] (pe'u [[Vin|vìn]])<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Colin Renfrew|tìtolo=The Emergence of Civilization; The Cyclades and the Aegean in the Third Millennium B.C.|ànno=1972|editô=Taylor & Francis|léngoa=EN|p=280|ISBN=978-0-9774094-6-4}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mohamed Yassine Essid|tìtolo=MediTerra: The Mediterranean Diet for Sustainable Regional Development|url=http://www.cairn.info/mediterra-2012-english--9782724612486-page-51.htm|ànno=2012|editô=Presses de Sciences Po|léngoa=EN|p=29|capìtolo=History of Mediterranean Food|ISBN=978-2-7246-1248-6}}</ref>. === U(r)ive da mangià === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olives au marche de Toulon p1040238.jpg|U(r)ive a 'n mercàu de [[Toulon|Tulùn]], in [[Fransa]] Grüne Oliven.jpg|De u(r)ive da mangià verdi Schwarze Oliven.jpg|De u(r)ive da mangià negre Olives in cup.jpg|U(r)ive cundìe cun di güsti </gallery> E u(r)ive, mangiài cuscì, e sun pe' sò cuntu ciütòstu ama(r)e; pe' fà in mòddo ch'e se pòssen mangià e g'han da êsse sa(r)ài e fermentài, cuscì ch'u se cacce vìe de quantitài impurtanti de cumposti fenòlichi ama(r)i, survetüttu l'[[oleuropeìna]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=S. H. Omar|ànno=2010|tìtolo=Oleuropein in olive and its pharmacological effects|revìsta=Scientia Pharmaceutica|volùmme=Vul. 78|nùmero=2|pp=133-154|léngoa=EN|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3002804}}</ref>. U prucessu pe' sa(r)à e u(r)ive u pò andà avanti da quarche giurnu, cu'a [[lescìa]], fina a quarche mese, cu'a [[sarmu(r)a]] o s'e sun sa(r)ài a seccu<ref>{{Çitta web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3002804|tìtolo=Olives: Safe Methods for Home Pickling|outô=Sylvia Yada|outô2=Linda Harris|editô=University of California|léngoa=EN|vìxita=2026-11-04}}</ref>. E ciü tante fermentasiùi e sun fàe grassie a di [[Lactobacillales|bate(r)i lattichi]], l'[[Àcido làttico|acidu latticu]] ch'i prudüxen u fa vegnì e u(r)ive ciü acide, scistema ch'u blòcca u cresce de di bate(r)i ch'i e guaste(r)ean, permetèndu cuscì a cunservasiùn de u(r)ive da to(r)a sènsa ch'e gh'aggen da êsse ze(r)ài<ref name=":7" />. E u(r)ive da mangià e sun clascificài da l'[[International Olive Council]] (IOC, Cunseju Internasiunâle de U(r)ive) inte trèi categu(r)ìe segundu quant'e sun maü(r)ài primma ch'e seccen stàe campàe<ref name=":5">{{Çitta web|url=https://www.nytimes.com/2007/10/17/dining/17oliv.html|tìtolo=Olives, Flavored by Time, Seasoned With Memories|outô=Julia Moskin|scîto=The New York Times|dæta=17 utubre 2007|léngoa=EN|vìxita=2026-11-04}}</ref>: * E u(r)ive verdi e sun campài quandu ch'e rivan aa sò dimensciùn mascima, scibèn ch'e seccen ancù in pôcu buzze; de sòlitu e g'han in cu(r)û ch'u va dau verde au gianu e e cuntegnen l'oleuropeina, a sustansa [[Conpòsto fitochìmico|fituchimica]] ch'a ghe dà u güstu ama(r)u<ref name=":5" />. * E u(r)ive mezze maü(r)e e sun campài quandu ch'e cumensan a maü(r)à, cu'u cu(r)û che dau verde u l'ha cumensàu a passà a de tinte a ciü cu(r)ûi ch'e van dau russu au maròn. Inte stu mumèntu u gh'è numma che a pélle ch'a l'ha ciapàu du cu(r)û, mèntre che a purpa de l'u(r)iva a nu ghe n'ha ancù, a dife(r)ènsa che intu frütu maü(r)àu du tüttu<ref name=":5" />. * E u(r)ive negre o maü(r)e e sun campài ina votta ch'e l'han maü(r)àu du tüttu, quand'e g'han in cu(r)û ch'u pò andà dau viu(r)ettu au maròn o au negru<ref name=":5" />. === Ö(r)iu d'u(r)iva === [[Immaggine:Olive oil from Oneglia.jpg|miniatura|237x237px|In'ampulìna d'ö(r)iu d'[[Inéia|Uneja]]]] L'[[ö(r)iu d'u(r)iva]] u l'è in [[Êuio vegetâle|ö(r)iu vegetâle]] ch'u se prudüxe franzèndu de u(r)ive intreghe. U l'è duve(r)àu pe'u ciü in cuxìna, ma u serve fina inta [[Mêxìnn-a|mexìna]] e cumme ö(r)iu da [[Conbustìbile|brüxà]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Emlyn Dodd|ànno=2026|tìtolo=The Archaeology of Olive Oil Production in Roman and Pre-Roman Italy|revìsta=American Journal of Archaeology|volùmme=Vul. 130|nùmero=1|pp=115-151|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1086%2F737823}}</ref>. A cumpusisiùn de l'ö(r)iu d'u(r)iva a pò cangià bèn segundu a cultivar ch'a s'è duve(r)â, da l'artessa de l'u(r)iveu, dau mumèntu da campâ e dau prucessu pe' franze e u(r)ive. U l'è furmàu pe'u ciü da [[Àcido olèico|acidu uleicu]], fina a l'83%, cun di [[Àcidi gràsci|acidi grasci]] in ciü picìna mesü(r)a, cumme l'[[Àcido linolèico|acidu linuleicu]], fina au 21%, e l'[[Àcido palmìtico|acidu palmiticu]], fin'au 20%. L'[[ö(r)iu ecstra-vergine de u(r)iva]] (EVOO) u dêve presentà in'[[Aciditæ de l'êuio|aciditài libe(r)a]] ch'a nu secce ciü âta du 0,8%, insemme a de carateristiche de güstu e udû frütàu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Cecilia Jimenez-Lopez, Maria Carpena, Catarina Lourenço-Lopes, Maria Gallardo-Gomez, Jose M. Lorenzo et al.|dæta=28 lüju 2020|tìtolo=Bioactive Compounds and Quality of Extra Virgin Olive Oil|revìsta=Foods|volùmme=Vul. 9|nùmero=8|p=1014|léngoa=EN|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7466243}}</ref>. === Âtri üsi === <gallery mode="packed" heights="150" widths="150"> Olive cookware in Montenegro.jpg||Di arnesi da cuxìna de legnu d'u(r)iva<ref name=":6">{{Çitta web|url=https://www.woodassistant.com/wood-database/olive-wood/|tìtolo=Olive Wood - Characteristics, Uses and Benefits|léngoa=EN|vìxita=2026-11-04}}</ref> Mallorca Wild Olive.jpg|In [[u(r)ivastru]] tegnüu a [[bonsai]] </gallery> U legnu de l'u(r)iva u l'è dü(r)u, cun de venaü(r)e drìte, spesse e, de sòlitu, che tì(r)an l'öggiu. U va bèn pe' êsse duve(r)àu au cuvèrtu, ma u nu se pò mette a l'a(r)ia avèrta scicumme ch'u temme u tèmpu e di babolli ch'i u pu(r)ean ruvinà<ref name=":6" />. Inti prugetti mudèrni de giardìn e paisaggi e u(r)ive e sun duve(r)ài de spessu cumme di elemènti de decu(r)asiùn, grassie au troncu carateristicu, bèn inturtignàu, e ae föje, ch'e nu cruan, dau cu(r)û grixu-argèntu<ref>{{Çitta web|url=https://www.gardenista.com/posts/simple-landscaping-ideas-10-genius-gardens-with-an-olive-tree/|tìtolo=Genius Garden Ideas: 10 Landscapes with Olive Trees|dæta=29 lüju 2018|léngoa=EN|vìxita=2026-11-04}}</ref>. E cultivar ciü picìne e g'han ascì ina nòmina cumme de [[Ciànta da apartaménto|ciante da mette au cuvèrtu]], grassie aa sò rexistènsa e aa sò belessa<ref>{{Çitta web|url=https://www.yahoo.com/lifestyle/trader-joe-brought-back-11-191500711.html?guccounter=1|tìtolo=Trader Joe's Brought Back The $11 Mini Olive Tree Plant|dæta=11 arvì 2025|léngoa=EN|vìxita=2026-11-04}}</ref>. Quand'u l'è maxinàu e u(r)ive pe' fâne de l'ö(r)iu, u resta cumme scartu a [[sansa]] e de l'ègua brutta. Pe'u sò güstu ama(r)u e a spüssia ch'a caccia, st'ègua a l'é(r)a de sòlitu caciâ vìa, scibèn che cu'u tèmpu u gh'è stàu pa(r)egge pruposte pe' duve(r)à sta sustansa lì<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Doretta Cuffaro, Andrea Bertolini, Simone Bertini, Claudio Ricci, Maria Grazia Cascone, Serena Danti, Alessandro Saba, Marco Macchia e Maria Digiacomo|dæta=26 agustu 2023|tìtolo=Olive Mill Wastewater as Source of Polyphenols with Nutraceutical Properties|revìsta=Nutrients|volùmme=Vul. 15|nùmero=17|p=3746|léngoa=EN|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10489820}}{{Çitaçión|L'OMWW a l'è caraterizâ da 'na fòrte aciditài e da 'n âtu cuntegnüu de cumpunènti fenolichi e, pe' ste particularitài, a pu(r)ea vegnì töscega pe' l'a(r)ia, pe'i micru-urganismi e pe'e ciante|3=OMWW is characterized by marked acidity and a high content of phenolic components, and due to these peculiarities, it can potentially be toxic to the air, microorganisms and plants|lingua=EN}}</ref>. L'òssu, dü(r)u e ch'u nu se pò mangià, du frütu de l'u(r)iva u pu(r)ea êsse duve(r)àu inta prudusiùn de [[Biocarburànte|biucarburanti]], [[Carbón atîvo|carbùn atìvu]] (pe' filtrà e sciurbì de l'ègua)<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Saja M. Alardhi, Hussein G. Salih, Nisreen S. Ali, Ali H. Khalbas, Issam K. Salih et al.|dæta=29 nuvèmbre 2023|tìtolo=Olive stone as an eco-friendly bio-adsorbent for elimination of methylene blue dye from industrial wastewater|revìsta=Scientific Reports|volùmme=Vul. 13|nùmero=1|p=21063|léngoa=EN|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10687264}}</ref>, [[Forforâle|furfu(r)âle]], [[Càrega (aditîvo)|càreghe]], mangià pe'e béstie o [[Rexìnn-a|resine]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Guillermo Rodríguez, Antonio Lama, Rocío Rodríguez, Ana Jiménez, Rafael Guillén e Juan Fernández-Bolaños|ànno=2008|méize=Setèmbre|tìtolo=Olive stone an attractive source of bioactive and valuable compounds|revìsta=Bioresource Technology|volùmme=Vul. 99|nùmero=13|pp=5261-5269|léngoa=EN|url=https://hdl.handle.net/10261%2F347771}}</ref>. A [[Spagna]] a prudüxe ciü o mênu 400.000 tunelàe d'òssi d'u(r)iva a l'ànnu, ch'i sun duve(r)ài pe'u ciü cumme [[Biomàssa|biumassa]] pe'e [[Câdêa (rescadaménto)|cade(r)ette]] de cà, pe'i [[Gumbu|gumbi]] e pe' de indüstrie<ref>{{Çitta web|url=https://www.reuters.com/markets/commodities/leading-olive-oil-producer-spain-turns-olive-stones-fuel-2024-09-12/|tìtolo=Leading olive oil producer Spain turns to olive stones for fuel|dæta=14 setèmbre 2024|léngoa=EN|vìxita=2026-11-04}}</ref>. A curtivasiùn de l'u(r)iva a l'è stâ asuciâ aa prumusiùn da biudiverscitài, au meju(r)à a qualitài du terén<ref>{{Çitta publicaçión|outô=A. Perevolotsky|outô2=N. G. Seligman|ànno=1998|tìtolo=Role of grazing in Mediterranean rangeland ecosystems|revìsta=Bio Sci|volùmme=Vul. 48|nùmero=12|pp=1007-1017|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.2307%2F1313457}}</ref> e a cuntegnì i [[Cangiamento climatico|cangiamènti intu climma]] pe' mezzu du [[Sequèstro do carbònio|sequestru du carbôniu]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=L. Brilli, E. Lugato, M. Moriondo, B. Gioli, P. Toscano, A. Zaldei, L. Leolini, C. Cantini, G. Caruso, R. Gucci, P. Merante, C. Dibari, R. Ferrise, M. Bindi e S. Costafreda-Aumedes|ànno=2019|tìtolo=Carbon sequestration capacity and productivity responses of Mediterranean olive groves under future climates and management options|revìsta=Mitigation and Adaptation Strategies for Global Change|volùmme=Vul. 24|nùmero=3|pp=467-91|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1007%2Fs11027-018-9824-x}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Hanene Mairech, Álvaro López-Bernal, Marco Moriondo, Camilla Dibari, Luca Regni, Primo Proietti, Francisco J. Villalobos e Luca Testi|ànno=2021|tìtolo=Sustainability of olive growing in the Mediterranean area under future climate scenarios: exploring the effects of intensification and deficit irrigation|revìsta=European Journal of Agronomy|volùmme=Vul. 129, Art. 126319|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1016%2Fj.eja.2021.126319}}</ref>. Scicumme ch'e sun de [[Ciànte perénne|ciante pe(r)enni]] ch'e scampan pe' du bellu tèmpu, e u(r)ive e ponen sciurbì de l'[[Anidride carbònica|anidride carbonica]] in sce di lunghi periudi, cu'i u(r)ivei ch'i sciorten dunca a sequestrà in sce 2,2-4,5 tunelàe metriche de anidride carbonica (CO₂) pe' ètta(r)u a l'ànnu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Pedro José Lopez-Bellido Garrido, Luis Lopez Bellido, María Purificación Fernandez Garcia, Verónica Muñoz-Romero e Francisco J. Lopez-Bellido|ànno=2016|tìtolo=Assessment of carbon sequestration and the carbon footprint in olive groves in southern Spain|revìsta=Carbon Management|volùmme=Vul. 7|nùmero=3-4|pp=161-170|léngoa=EN|url=https://helvia.uco.es/xmlui/handle/10396/26250}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.internationaloliveoil.org/experts-will-gather-at-the-ioc-to-analyse-the-olive-groves-fundamental-role-in-addressing-climate-change-acting-as-a-permanent-co2-sink/|tìtolo=Experts will gather at the IOC to analyse the olive grove's fundamental role in addressinc climage change acting as a permanent CO₂ sink|outô=Francisco Javier Larraona Moreno|editô=International Olive Council|dæta=4 utubre 2023|léngoa=EN|vìxita=2026-11-04}}</ref>. == Riferimènti inta cultü(r)a == [[Immaggine:SNGCop 039.jpg|sinistra|miniatura|[[Tetradràmma|Tetradramma]] d'Atene, batüa ciü o mênu du [[450 a.C.|450 primma de Cristu]], cun Atena e i sò scimbuli: ina [[Çiétoa|seghittu(r)a]] e in ramettu d'u(r)iva]] L'u(r)iva e u sò frütu i g'han ina grande impurtansa cumme scimbulu e inta cultü(r)a. I studiusi e i stò(r)ichi i l'han truvàu inte l'u(r)iva üna de carateristiche ciü tipiche da cultü(r)a, da geugrafìa e da cuxìna mediteranea, tantu antìga che da giurnâ d'ancöi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mohamed Yassine Essid|tìtolo=MediTerra: The Mediterranean Diet for Sustainable Regional Development|url=http://www.cairn.info/mediterra-2012-english--9782724612486-page-51.htm|ànno=2012|editô=Presses de Sciences Po|léngoa=EN|pp=51-69|capìtolo=History of Mediterranean Food|ISBN=978-2-7246-1248-6}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Colin Renfrew|tìtolo=The Emergence of Civilization; The Cyclades and the Aegean in the Third Millennium B.C.|ànno=1972|editô=Taylor & Francis|léngoa=EN|p=280}}</ref>. U stu prupôxitu u scritû fransese [[Georges Duhamel]] u l'è dìtu che "u [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] u finìsce dunde l'u(r)iva a nu cresce ciü"<ref>{{Çitta web|url=https://www.internationaloliveoil.org/olive-world/olive-tree/|tìtolo=The Olive Tree|editô=International Olive Council|léngoa=EN|vìxita=2026-11-05}}</ref>. Fìn da l'[[Antighitæ|antighitài]], l'u(r)iva che [[Atena]] a l'ha fàu bötà dau terén a l'è u scimbulu da sitài de [[Atene]] e a rapresènta a fòrsa e a vito(r)ia, a sapiènsa e a fedeltài, l'imurtalitài e a spe(r)ansa, a richessa e l'abundansa. Segundu a legènda du ré [[Kèkrops]], Atena e [[Poseidón|Puseidùn]] i se cuntendevan u cuntròllo de l'[[Àttica|Attica]] e, dunca, i l'axevan piàu u Kèkrops cumme arbitru, in qualitài de primmu ré de sta regiùn. U Puseidùn u l'ha curpìu l'[[Acropoli d'Atene|Arcopuli de Atene]] cu'u sò tridènte, faxèndune sciurtì ina funte d'ègua sa(r)â, e u l'ha dàu au ré in valènte stalùn negru, ch'u gh'ave(r)ea fàu guagnà tütte e bataje. Atena, pe' cuntru, a l'ha tucàu a tèra, brüxâ dau sû, cu'a sò lancia, faxèndune vegnì sciü in èrbe(r)u imurtâle e bun pe' dà da mangià ai òmmi e pe' cü(r)âli: l'u(r)iva. U Kèkrops u l'ha dunca sernüu Atena, che cuscì a sa(r)ea vegnüa a patrûna da sitài, scicumme che u sò regallu u l'é(r)a de ciü grande agiüttu pe'a sò gènte. Segundu u [[Marcus Terentius Varro|Varro]]<ref group="n.">Mensunàu da [[Sant'Aostin|Sant'Agustìn]] intu sò scritu ''De civitate Dei'' (XVIII, 9).</ref>, pe' cuntru, u ré u l'ave(r)ea dumandàu ae sò gènte chi pià a prutetû: i òmmi i l'axevan sernüu Puseidùn mèntre e dònne, ch'e l'é(r)an de ciü, e l'han vutàu pe' Atena. De ciü, inta mitulugìa di greghi l'arma ciü putènte de l'[[Èrcole|Ercule]] a l'é(r)a a sò massa, fâ dau troncu de in'u(r)iva. Inte l'[[Odissea|Udisea]] de [[Omero|Ume(r)u]], u carasùn duve(r)àu da [[Ulìsse|Ülisse]] pe' inurbì [[Polifemo|Pulifemu]] u l'é(r)a turna recavàu da 'n'u(r)iva, scimbulu de sapiènsa e fòrsa, cuscì cumme u léttu da [[Penélope|Penelupe]], scimbulu de pasiènsa e fedeltài. U premmiu pe'i campiùi de antìghe [[Olinpìadi|Ulimpiade]] u se cumpuneva de ràmme d'u(r)iva e de de gia(r)e du sò ö(r)iu. [[Immaggine:Dove olive branch relief Saint Peter's Basilica Vatican City.jpg|miniatura|In bassurilievu cu'a cu(r)umba da pâxe inta [[Baxìlica de San Pê (Rómma)|baxilica de San Pe(r)u]], a [[Romma|Rumma]]]] L'u(r)iva a l'è ascì üna de ciante ciü mensunài inte [[Bibbia|Sacre Scritü(r)e]], dunde a [[Cónba|cu(r)umba]] libe(r)â dau [[Noè|Nuè]] aa fìn du [[Delûvio universâle|Derlüviu]] a sa(r)ea turnâ inderê cu'in [[ramettu d'u(r)iva]] intu beccu, doppu ch'a l'axeva truvàu da tèra<ref>[[Génexi|Genexi]] 8/11</ref>. Au mèximu, u se pò mensunà u [[Giacòbbe|Giacôbe]], ch'u l'ha untu d'ö(r)iu d'u(r)iva a prìa de Bet-El doppu ch'u l'axeva avüu a vixùn da sca(r)a du sê<ref>Genexi, 35/14</ref>. Inta religiùn [[Crestianêximo|cristiâna]] l'ö(r)iu d'u(r)iva u l'è duve(r)àu inte di sacramènti pe' unze i fedeli, mèntre l'èrbe(r)u u l'è in scimbulu de pâxe. L'u(r)iva a l'è cunscide(r)â cumme in èrbe(r)u benedìu fina intu [[Corâno|Curàn]], cumme scimbulu de l'òmmu üniversâle, mèntre che u sò ö(r)iu, pe' quant'u l'è pü(r)u, u l'è ina funte de lüxe divìna ch'a mêna i òmmi<ref>Curàn: 24/35, 23/20.</ref>. Inte di tèmpi ciü mudèrni, ina cu(r)una de ramme d'u(r)iva a l'è stâ missa in scia bande(r)a de [[Organizaçion de Naçioin Unïe|Nasiùi Ünìe]] cumme scimbulu da pâxe üniversâle. U mèximu sènsu u l'è dàu a l'u(r)iva ascì intu [[Lengoàggio de scioî|lenguaggiu de sciu(r)e]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Anne Dumas|tìtolo=Les plantes et leurs symboles|colànn-a=Les carnets du jardin|ànno=2000|editô=Éditions du Chêne|léngoa=FR|ISBN=2-84277-174-5}}</ref> e au ramettu d'u(r)iva in generâle<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lucia Impelluso|tìtolo=Nature and its symbols|ànno=2004|editô=Getty Publications|léngoa=EN|p=43}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Marie-Claire Amouretti|outô2=Georges Comet|tìtolo=Le Livre de l'olivier|ànno=2000|editô=Aix-en-Provence|çitæ=ÉDISUD|léngoa=FR|cid=Amouretti & Comet, 2000|ISBN=978-2-7449-0198-0}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Plantae]] [[Categorîa:Agricoltua]] dfvtae6yt8da6ls5dvh9pnhoabw6as1