Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 1726 275311 273403 2026-11-06T19:30:53Z N.Longo 12052 + wl 275311 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=, inta varietàe lucàle|càngio variànte=Sta pagina chi a l'è scrìta in '''[[Dialettu arbenganese|arbenganese]]'''}} {{Divisione amministrativa |Nome = Castergiancu |Panorama = Castelbianco-panorama1.jpg |Didascalia = <div align="center">Panu(r)àmma de Castergiàncu, a frasiun de Ve(r)avu</div> |Stemma = Stemma di Castelbianco.svg |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Tipo = [[Comun|cumüna]] |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Franco Aurame |Partito = lista sivica "Per Castelbianco" |Data elezione = 4-10-2021 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = [[1861]] |var-teritöio = Te(r)ito(r)iu |var-cordinæ = Curdinàe |var-altitùdine = Autessa |Altitudine = 341 |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 321 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&lingua=ita Dato Istat] - Pulasiùn rexidènte ai 30 de zügnu du 2019. |Aggiornamento abitanti = 30-6-2019 |var-denscitæ = Denscitàe |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = A Culétta, U(r)èxine, Ve(r)avu (sêde da cumüna), Vesallu, Tecciu (prinsipàli) |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Arnascu]], [[Cixan]], [[Èrli]], [[Naxin]], [[Unsu|Ùnsu]], [[Vendùn]], [[Süccaellu|Sücca(r)ê]] |var-âtre_informaçioìn = Âutre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu ura(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 2126 |var-nómme_abitànti = Nòmme abitanti |Nome abitanti = castergianchìn<br />castregiànchin (Ar) |var-patrón = Patrùn |Patrono = Santa Ma(r)ìa Sunta |var-festîvo = Festivu |Festivo = [[15 agosto|15 d'aùstu]] |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Castelbianco (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn da cumüna de Castergiancu inta pruvinsa de Savùna |var-scîto_ofiçiâ = Scìtu ufisiâle }} '''Castergiancu'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|[kaʃ'tεrdʒaŋku]}}<ref name="Gastaldi">{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=118|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, dicciu ascì ''Castregiancu'' {{IPA|[kas'tredʒaŋku]}} in [[Dialettu arbenganese|Arbenga]], mèntre a prununsia {{IPA|[kaʃ'tredʒaŋku]}}<ref name="Gastaldi"/> a l'è tìpica de l'âuta Néva, ''Castregianco'' in [[Lengoa zeneize|zenese]], ''Castelgiōncu'' {{IPA|[kaʃ'tεldʒoŋku]}} in [[Dialétto ormeàsco|urmeàscu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengio|léngoa=LIJ, IT}}</ref>|group=n.}} (''Castelbianco'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina cumüna [[Liguria|ligü(r)e]] inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], cun 'na pupulasiùn de 321 abitanti (dàti agiurnài au [[2019]]). == Geugrafìa == <gallery widths="150" heights="140" mode="packed"> File:Castelbianco 02.jpg|Panu(r)amma da frasiùn de Vesallu File:Castelbianco Colletta.jpg|U burgu da Colla File:Castelbianco-loggia.jpg|A lòggia inta ciàssa da gêxa de Ve(r)avu File:Castelbianco-montagne1.jpg|I mùnti d'in gi(r)u au paìse </gallery> U paìse u se tröva inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]] e inte l'entrutèra d'[[Arbenga]]. U fa parte da valâ da giai(r)a Pennavaire e u cunfìna cun [[Cixan|Cixàn]], [[Naxin|Naxìn]], [[Èrli]], [[Castrevegliu|Casterveiu]], [[Unsu]], [[Süccaellu|Sücca(r)ê]] e [[Vendùn]]. ===Frasiùn=== U l'è spartìu inte növe lucalitàe: Cianêa, U Técciu (cu'a lucalitàe du Pònte), U Lavaû (dìcciu in italian ''Magliocca''), U Lagu Santu, A Còlla (ch'u ne fa parte ascì e cà in sciu Stradùn), Vesallu, Ve(r)avu (sêde da cumüna) e U(r)èxine. == Sto(r)ia == <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> Immaggine:Castelbianco-panorama2.jpg|Âutra vìsta da frasiùn de Ve(r)avu Immaggine:Castelbianco-frazione Colletta2.jpg|Vìsta da frasiùn da Colla File:Castergiancu frasiun Urèxine.jpg|U(r)èxine vista daa Colla File:Culetta de Castergiancu 02.jpg|A Ciasetta, ün di caruggi aa Colla </gallery> U nòmme u ne vegne da in insediamèntu furtificàu ch'u se truvava surva u burgu de Ve(r)avu e ch'u serviva pe' cuntrulà u pagamèntu de tasce e i traffeghi inta zona de cunfin fra u [[Piemonte|Piemunte]] e a [[Liguria|Ligü(r)ia]].<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140301071840/http://www.comune.castelbianco.sv.it/Default.aspx?pageid=page512|tìtolo=U cumün de Castergiancu|vìxita=2021-05-17|léngoa=IT}}</ref> Ch'u ghe fusse in ve(r)u e propiu castê intu te(r)itò(r)iu cumünâle e nu se tröva pe(r)ò di papêi sto(r)ichi, che u primmu rife(r)imèntu au paìse u l'è du [[1202]], sutta aa duminasiùn di Clavesana. De doppu u cunscide(r)a in periudu de dixött'àgni de dipendènsa dau [[Arbenga|Cumün d'Arbenga]], fra u [[1270]] e [[1288]], quande pöi u te(r)itò(r)iu da valâ du Pennavaire u l'è turnàu sutta ai mèximi marchexi. E côse ch'e sun vegnüe de doppu e se lìga pöi aa famìa di Seullìn cònti d'Arbenga vassalli d'üfissiu di Clavesana zà dau [[XIV secolo|seculu XIV]], ancù au de sutta di Du Carettu. Inte stu mòddu cu'a creasiùn du [[Marchesàu de Süccaellu|marchesàu de Sücca(r)ê]], zà dau [[1397]] grassie a Carlu I Du Carettu, Castergiancu e e sue frasiun a partì dau [[1588]] e vàn a fenì intu mèzzu ciü e ciü vôte inti scòntri fra [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] e i [[Regno de Sardegna|Savòia]], andandu aprövu a e vicènde di paixi da [[Valâ du Neva|valâ du Nêva]]. Sti chi i porte(r)àn a l'anesciùn da zôna ai dumìni de [[Zena]] intu [[1624]]. De doppu u l'è stàu messu intu mèzzu in âutri scòntri, fra i [[Austria|austru]]-sardi e i [[Fransa|fransexi]] pé vìa da batàia de Löa intu [[1795]]: cu'a fìn da Repübrica de Zena u te(r)itò(r)iu cumünàle u êntra inta [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligü(r)e]] dau [[1797]]. Intu [[1815]] u fenìsce drentu aa [[Pruvinsa d'Arbenga]] du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], cumme stabilìu segundu u [[Congresso de Vienna|Cungressu de Vienna]], da chì intu [[1861]] u passa a fà parte du [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]], a l'internu du sircundà(r)iu arbenganese da pruvinsa de Zena. Impurtànte ascì da riurdà l'abandùn de tòstu tütta a frasiùn da Colla, a partì dau [[1887]], pe' vìa de smuntamènti e fenomeni scismichi. Ancöi a l'è vegnüa in scitu tü(r)isticu da vegghe intu cumün, gràssie a 'n travaiu de ristrutü(r)asiùn facciu inti [[Anni 1980|àgni '80]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2021/05/colletta-di-castelbianco-il-modernissimo-borgo-tra-i-piu-belli-ditalia/|tìtolo= Culétta de Castergiancu, u mudernìscimu burgu telematicu fra i ciü bèlli de l'Italia|léngoa=IT|vìxita=2021-05-17}}</ref> Inti primmi àgni du [[XX secolo|Növesèntu]] u cumènsa u fenomenu de l'emigrasiùn vèrsu a [[Americhe|Me(r)ica]]. Fra u [[1973]] e u 31 dixembre [[2008]] a cumüna a l'ha facciu parte da "Cumünitàe Muntâna Ingauna", egnüa pòi "du Punente Savunese" fìn au [[2011]], quand'u gh'è stàu a sua supresciùn.<ref>{{Çitta web|url=http://www.federalismi.it/ApplOpenFilePDF.cfm?artid=10598&dpath=document&dfile=15072008190233.pdf&content=LIGURIA,+L.R.+n.+24/2008,Disciplina+di+riordino+delle+comunit%C3%A0+montane,+disposizioni+per+lo+sviluppo+della+cooperazione+intercomunale+e+norme+a+favore+dei+piccoli+comuni+-++-++-+|tìtolo=Lezze Regiunale n° 24 dul 4 lüggiu du 2008|vìxita=2021-05-17|léngoa=IT}}</ref> == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Castregianco}} === Minu(r)ànse fu(r)èste === Segundu l'[[ISTAT]], a-i 31 de dexèmbre du 2014, a Castergiancu u gh'è 41 rexidenti fu(r)èsti. === Cugnòmmi ciü difüxi === I cugnòmmi ciü difüxi a Castergiancu i sun: ''Scola'', ''Caraffi'' (Ca(r)affi), ''Fenocchio'', ''Ricci'' e ''Isolica''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnòmmi ciü difuxi cumün pè cumün, Castergiancu|léngoa=IT|vìxita=2025-01-01}}</ref> == Posti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === <gallery widths="145" heights="140" mode="packed"> Immaggine:Gêxa da Sunta (Veravu, Castergiancu)-De föra.jpg|A gêxa da 'Sunta, a Ve(r)avu Immaggine:Santuàiu da Santiscima Nunsiâ (Vesallu, Castergiancu) 01.jpg|A Santìscima Nunsiâ (Vesallu) Immaggine:Capeletta de San Fransescu (Veravu, Castergiancu) 02.jpg|Capeletta de San Fransescu de Sales, Ve(r)avu Immaggine:Capelétta de Sant'Antôgnu Abâte (Urèxine, Castergiancu)-Vista laterâle.jpg|Sant'Antôgnu Abâte (U(r)èxine) Immaggine:Géxa de Santa Lusia.jpg|A gexétta de Santa Lusia (aa Colla) Immaggine:Gexetta de San Bastian (Vesàllu, Castergiancu)-Faciâ 01.jpg|San Bastian (Vesallu) </gallery> *'''Gêxa paruchiâle da Nostra Scignù(r)a 'Sunta,''' inta frasiun de Ve(r)avu, tütta a levànte da burgâ. De u(r)ìgine antìga, u se sa che du [[XIV secolo|Trexèntu]] a l'é(r)a zà 'na gêxa pe' sò còntu, ligâ a ògni mòddu aa [[Catedrâle de San Michê Arcange(r)u (Arbenga)|Catedrâle]], scicumme ch'a l'axêva fissu in Capelàn pe'a cü(r)a de ànime. A ven mensciunâ du [[1325]] cumme reto(r)ia, e ancù de dòppu dau Mascardi cu'a sò vixita apustôlica vers'a fìn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], ch'u se ghe scrìve di autâi ch'i se ghe truvavan. Rangiâ segundu u stìle ba(r)occu, a cunserva in ôrganu du [[XVIII secolo|XVIII seculu]], a l’imprensipiu a l’é(r)a a trê navàe, vegnüe üna ünica cu’i travài fàcci du [[XVII secolo|Seisèntu]]. A faciâ a se mustra sènsa decurasiùi, cun numma 'n barcùn cu’in archettu semireundu fiancàu da dui nicci, che 'na vôta i l’é(r)a duèrti ascì sti chi. Au de drentu i se cunserva sèi autài inte tüttu. I sinque in sci fianchi i porta u nòmme da Madonna du Rusa(r)iu, da 'Sunta, de Ànime, de sant'Antôgnu e de l'Ange(r)u cüstòdde. U fundu da gêxa u l’è sagumàu cumme s’u fusse in mèzzu esagunu, e u dà in sciu campusantu, ch’u se ghe tröva d’ataccu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20786/Chiesa+di+Nostra+Signora+Assunta|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora Assunta, Castelbianco|léngoa=IT|vìxita=2024-12-16}}</ref> *'''Santua(r)iu da Santiscima Nunsiâ,''' u se tröva intu sentru de Vesallu, da vixìn ae canòniche. Fàcciu fra i seculi [[XIII secolo|XIII]] e [[XVII secolo|XVII]], se pensa che l’edificasiùn a remunte a stu peridu vista a presènsa de 'n’avertü(r)a a munofora cu’in stìle de l’Etàe de mèzzu. Mensciunàu ascì stu chi inti papêi du Mascardi, ch’u impune de rangiâghe autâ, mü(r)agne, e entrâ. A capella a l’ha in atriu squadràu, ciü in àula ch’a l’è retangulâre, cuèrta da 'na vôta a ve(r)a inta parte rangiâ ciü de resènte, mèntre pe’u restu a resülta cuèrta a butte. Au de drentu a se ghe tegne a statua da Santiscima Nunsiâ. In scia ciàssa i se presenta dui campanìn de autesse diferente ch’i surmunta a capella, ün a seulla, in stile ba(r)òccu, ciü in autru, picin, cu’a base quàddra.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20786/Chiesa+di+Nostra+Signora+Assunta|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora Assunta, Castelbianco|léngoa=IT|vìxita=2024-12-16}}</ref> *'''U(r)ato(r)iu de Santa Cata(r)ìna Vergine e Marti(r)e''' a Ve(r)avu u se tröva in frunte aa gêxa, rangiàu intu [[1927]]. U vén mensciunàu pe'a prìmma vôta du [[XVII secolo|Seisèntu]], intu [[Sacro, e vago Giardinello|Sacro e Vago Giardinello]]: de sti àgni u se sà ch'u mantegnìva in reditu de 23 lì(r)e, che ne vegnìva da de tère messe a pixùn.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gio Ambrogio Paneri|tìtolo=[[Sacro, e vago Giardinello]]|ànno=2024 (1624 ss)|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LA, IT|p=326|volùmme=vul. II|cid=Sacro, e vago Giardinello}}</ref> De còntru, u prìmmu ligàu a vegnì marcàu inti registri u l'è du [[1695]] e u se sà ascì ch'a strutü(r)a a l'è stâ rangiâ du [[XVIII secolo|Settesèntu]], fàccia ducca in stìle ba(r)òccu tardu. Au dì d'ancöi a presenta numma che ina navâ e in abscide a puligunu, a müràja vèrsu munte a l'è rembà aa canònica, mèntre l'âutra a l'è a fì cu'u sustegnu du ciassà. A se cunserva au de dréntu a stàttua da santa fàccia da l'Olivari du [[1886]], ch'a vén purtà in prucesciùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20785/Oratorio+di+Santa+Caterina|tìtolo=Oratorio di Santa Caterina, Castelbianco|léngoa=IT|vìxita=2025-01-02}}</ref> *'''Capeletta de San Fransescu de Sales''', a rèsta inta burgâ de Ve(r)avu. A pà ch'a gh'agge in u(r)igine du Seisèntu, tantu che au de dréntu se i tröva de pitü(r)e ch'e remunte(r)eva a stu periudu e ne mustra u santu. A l'è ina gexetta picina, fra mèzzu e cà da burgâ, faciâ in sce 'n slàrgu ch'u fà da sagràu. U frunte u mustra de tràcce de intònacu, mèntre in sc'in càntu u se ìssa in campanilettu, de prubabile 'zuntu de dòppu.<ref name=":1" /> Dai registri da paròcchia u se sa che zà di [[Anni 1930|àgni trènta]] u se ghe dixeva messa numma che pe'a fèsta du sàntu, mèntre l'ürtima nòmina pe'a sò gestiùn a remunta ai [[Anni 1930|àgni sinquànta]].<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20781/Cappella+di+San+Francesco+di+Sales|tìtolo=Cappella di San Francesco di Sales, Castelbianco|léngoa=IT|vìxita=2025-01-02}}</ref> *'''Capeletta e U(r)ato(r)iu de Santa Lusia Vergine e Marti(r)e''', pöcu destacâ dae cà du burgu da Colla, au fiancu du stadùn. Se pensa ch'a secce stâ faccia inti ürtimi àgni du [[XVII secolo|Seisèntu]], spartìa inte tréi dife(r)ènti tòcchi, u ciü grossu u l'è chéllu de l'àula, ch'a l'ha ina cianta squadrâ. Derê u ghe resta u fundu da gêxa, cun l'autâ de stüccu ch'u ne vén dau [[XVIII secolo|Settesèntu]] e u gh'a in simma u quaddru da santa, mèntre da fiancu u gh'è a sagrestìa, ch'a resta in scia lérca, a 'n'autessa ch'a l'è pa(r)eggia a chélla du fundu. A faciâ a l'è tencia de rösa, cu'u tipicu prufì a capanna e, in sci fianchi, dui barcunetti squadrài. E ürtime nomine di manènti, ch'i a tegniva in urdine, e sun du [[1952]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20782/Cappella+di+Santa+Lucia+%7C+Castelbianco+%28SV%29|tìtolo=Cappella di Santa Lucia, Castelbianco|léngoa=IT|vìxita=2025-04-17}}</ref> *'''Capeletta de Sant'Antôgnu Abâte''', fra mèzzu e cà da frasiùn de U(r)èxine. A faciâ a dà versu u caruggiu, mèntre a capella l'è fiancâ dae cà tantu da 'na parte cumme da l'autra. E mü(r)agne e sun tenzüe d'intonacu rüstegu, mèntre in scia lérca u se tröva ascì u campanìn, ch'u l'è picìn. Pà che a custrusiùn a remunte au [[XVI secolo|Sinquesèntu]], u se sa che du [[XVII secolo|Seisèntu]], mensciunâ cumme u(r)atò(r)iu, a gh'axeva in sò redditu, recampàu dae tère mésse a pixùn.<ref>{{Çitta|Gio Ambrogio Paneri|vul. II, Arciprettura di Nasino, Castelbianco, p.327|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello}}</ref> Drentu u se tröva 'n autâ da fin du Settesèntu, ch'u cunserva ascì u dipìntu, che inta parte ciü auta u fenìsce cun de decurasiùi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20783/Cappella+di+Sant%27Antonio+Abate+%7C+Castelbianco+%28SV%29|tìtolo=Cappella di Sant'Antonio Abate, Castelbianco|léngoa=IT|vìxita=2025-04-17}}</ref> *'''Capella de San Bastian''', a 'na sentêna de mêtri dae cà de Vesallu, fra e fàsce d'u(r)ìve, a remunte(r)eva au mênu au tardu Sinquesèntu, rangiâ ciü vôte inti seculi, cumm'u se pö vegghe dae dife(r)enti furme ch'i g'han i dui tòcchi ch'i a furman. Difatti l'aula a cunserva 'na vôta a butte, ch'a fenìsce dund'u cumensa u fundu da gexetta, dund'u gh'è i travi de legnu a vìsta. A faciâ a l'è tenzüa de giancu, cu'a porte ch'a nu se tröva propiu intu mèzzu du prufì, mèntre l'autâ u se(r)eva du Settesèntu, au de drentu a l'è tegnüa fina a càscia da prucesciùn, dedicâ au santu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20784/Oratorio+di+San+Sebastiano+%7C+Castelbianco+%28SV%29|tìtolo=Oratorio di San Sebastiano, Castelbianco|léngoa=IT|vìxita=2025-04-17}}</ref> == Ecunumìa == [[Immaggine:Lavaù aa Culetta.jpg|thumb|In lavaù rangiàu da pôcu, aa Culetta]] A l'è pe'a ciü parte ligâ a l'agricultü(r)a ([[Curtivasiùn de l'u(r)iva in Ligü(r)ia|curtivasiùn de l'u(r)ìve]] e da ci(r)éxa tipica du postu), l'alevamèntu e u tü(r)ismu (trekking e pesca spurtiva survatüttu), ascì perché a frasiun da Colla a fà parte di Burghi ciü bèlli de l'[[Italia]].<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/colletta/|tìtolo=Culetta, ün di burghi ciü bèlli de l'Italia|léngoa=IT|vìxita=2021-05-17}}</ref> == Cultü(r)a == ===Enugastrunumìa=== ====Ci(r)éxa de Castergiancu==== A ci(r)éxa de Castergiancu a l'è a va(r)ietàe du postu de ci(r)éxa preservâ da Slow food, ch'a spartisce inte due categu(r)ìe, u ''cantùn giancàu'' e u ''cantùn negràu.'' a primma ciü ciài(r)a, ch'a maü(r)a ciü tàrdi rispettu ae âutre va(r)ietàe, mèntre a segunda a l'è ciü scü(r)a e a maü(r)a de zügnu. A sta chi a l'è dedicâ a festa da ci(r)éxa, ch'a se tegne a l'estàe a Ve(r)avu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.fondazioneslowfood.com/it/arca-del-gusto-slow-food/ciliegia-di-castelbianco/|tìtolo=A Ci(r)éxa|vìxita=2021-06-21|léngoa=IT}}</ref> ====Cuxina lucâle==== I piàtti ciü impurtanti da tradisiùn de Castergiancu i sun i raviöi de [[Borraxe|burâxa]] e u cunìu aa ligü(r)e.<ref name=":0" /> ===Dialettu Castergianchin=== {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese}} Intu paìse a se parla ina variante da [[Lengoa ligure|lengua lìgü(r)e]] de [[Lìgure céntro-òcidentâle|sentru-punènte]], de stàmpu u ciü tantu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]]. == Feste e fé(r)e == *Carlevâ de Castergiancu, a l'è a fèsta du matesdì gràssu intu paìse. *Sagra de Ci(r)éxe, a se tegne ai primmi de [[zûgno|zügnu]]. *Sagra du Fricciu mistu de Campagna, a se tegne de [[Lûggio|lüiu]] a Ve(r)avu. *Festa de l'ö(r)iu, aa Colla, pe' festezà a növa stagiùn du campà l'u(r)ìve. ==Aministrasiùn== {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|3 lüiu 1985|6 zügnu 1990|Benedetto Trucco|Demucrassia Cristiana|scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|6 zügnu 1990|24 avrì 1995|Benedetto Trucco|Demucrasia Cristiana|scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|12 mazzu 1995|1º lüiu 1996|Benedetto Trucco|lista sivica|scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 aùstu 1996|17 nuvémbre 1996|||Cumisà(r)iu aministratìvu|}} {{ComuniAmminPrec|18 nuvémbre 1996|17 nuvèmbre 2000|Salvatore Santangelo|lista sivica|scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|17 nuvémbre 2000|14 mazzu 2001|Rinaldo Scola|lista sivica|scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 mazzu 2001|30 mazzu 2006|Marino Fenocchio|lista sivica|scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 mazzu 2006|16 mazzu 2011|Marino Fenocchio|lista sivica de sentru-destra|scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 mazzu 2011|5 zügnu 2016|Valerio Scola|Uniti per il paese<br/>(lista sivica de sentru-destra)|scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|5 zügnu 2016|4 utubre 2021|Valerio Scola|Uniti per il paese<br/>(lista sivica de sentru-destra)|scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|4 utùbre 2021|''in càrega''|Franco Aurame|Per Castelbianco<br/>(lista sivica)|scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vie de Cumünicasiùn == U cumün l'è culegàu cùn Naxin e Arbenga grassie aa stràdda punvisâle nüme(r)u 16 (SP16). U l'è ascì culegàu cun Sücca(r)ê pé vìa da stràdda de câve, pe'in toccu sterâ, ch'a parte daa zôna indüstriâle du Martinettu (ai cunfin de Sücca(r)ê cun Cixàn) e a rìva a Vesàllu. ==Nòtte== ===Nòtte dialetâli=== <references group="n." /> ===Nòtte au testu=== <references/> == Âutri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} [[Categorîa:Castergiancu| ]] pidqv1pkrhmifci7cp9zk4vyr0crucb 0 2152 275310 272571 2026-11-06T19:30:22Z N.Longo 12052 + wl 275310 wikitext text/x-wiki {{Dianeṡe|càngio variànte=Sta pagina a l'è scrita aa manéa '''de San Bertumé'''}} {{Divisione amministrativa |Grado amministrativo = 3 |Nome = San Bertumê |Tipo = [[Comun|cumüna]] |var-localizaçión = Lucaliṡasiùn |var-stâto = Stâtu |Stato = ITA |Panorama = Cervo021.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center">Vista du paiṡe de San Bertumê</div> |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Liguria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Inpeia |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]] |Amministratore locale = Filippo Scola |Partito = lista sivica "Insieme da Zero a Mille" |Data elezione = 10-6-2024 |Data rielezione = |Mandato = |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = [[1947]] |var-teritöio = Teritòiu |var-cordinæ = Curdinâe |var-altitùdine = Autessa |var-superfìcce = Süperficie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 2977 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?i=D7B Dâitu Istat] - Pupulasiùn rexidente ai 31 de maṡṡu du 2024. |Aggiornamento abitanti = 31-5-2024 |var-denscitæ = Denscitâe |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = Ciàppa, Paiöa |var-divixoìn_confinànti = Cumüne cunfinanti |Divisioni confinanti = [[A Maina de Dian|A Maìna de Diàn]], [[Andôa|Andöa]] (SV), [[Vìlla Faròdi|A Vìlla]], [[Dian San Pê|San Pê]], [[U Castéllu de Diàn]], [[U Sèrvu]] |var-âtre_informaçioìn = Âutre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füśu urâiu |var-cod._cadàstro = Cod. catastu |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. sismica |Zona sismica = 2 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 1240 |var-nómme_abitànti = Nomme abitanti |Nome abitanti = de San Bertumê<br />Spelâi (<small>survanòmme</small><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ambrogio Arimondo, Mario Corso, Giorgio Fedozzi e Giovanni Arbarelli|tìtolo=U vucabulâiu: dizionario ragionato della parlata di San Bartolomeo al Mare e dintorni (Ed. 2020, Parte 1, Glossario)|url=http://www.cadepuio.it/files/glossario_2-2020.pdf|ànno=2020|editô=Circolo Culturale Cà de Puiö|léngoa=LIJ, IT|p=262}}</ref>) |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[San Bærtomê|San Bertumê]] |var-festîvo = Festivu |Festivo = [[24 agosto|24 aùstu]] |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of San Bartolomeo al Mare (province of Imperia, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puṡisiùn da cumüna de San Bertumê in ta pruvinsa de Inpeia (Ineia/U Portu) |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiàle }} '''San Bertumé'''{{#tag:ref|Scrìtu in tu scistémma ṡeneṡe ''San Bertomê''<ref name="TIG">{{Çitta web|url=http://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=San+Bartolomeo|tìtolo=San Bertomê|vìxita=2024-08-19|léngoa=LIJ, IT}}</ref> e a ògni moddu prununsiâu {{IPA|['saŋ bεrtu'me:]}}<ref name="Conseggio">{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/san_bartolomeo_al_mare/|tìtolo=San Bertomê|vìxita=2024-08-19|léngoa=LIJ, IT, EN}}</ref>|group=n.}} (in tènpu San Bertumé du Sèrvu, dau [[1968]] ''San Bertumé'' ''au Mâ{{#tag:ref|Prununsia che pe vìa da velariṡasiun da a tonica a rìva fina a ''San Bèrtum<u>é</u> au Mò'', cumme in Andöa<ref>{{Çitta web|url=https://www.andoraneltempo.it/gallery/Volume-1_984_risultato.png|tìtolo=Manuale della parlata di Rollo e della Marina|outô=Adriano Ghiglione|léngoa=LIJ, IT|p=984}}</ref>|group=n.}}'', ''San Bartolomeo al Mare'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina cumüna da [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvinsa de Inpeia]], ch'a conta 2&nbsp;977 rexidenti (dâiti agiurnâi du [[2024]]). == Geugrafîa == [[Immaggine:Steria tra Cervo e San Bartolomeo.png|sinistra|miniatura|U turente Stéria, ai cunfin cun U Sèrvu Sèrvu]] Lucalitàe balneàre da [[Rivêa de Ponénte|Rivéa de Punente]], San Bertumé u se tröva a növe chilometri da Inpéia, in tu cunprensòiu du Gurfu de Diàn, insemme a àutre sei cumüne ([[U Sèrvu|Sèrvu]], [[A Maina de Dian|Diàn]], [[Aèntìn|Aentìn]], [[Dian San Pê|San Peu]], [[U Castéllu de Diàn|Castellu]] e [[Vìlla Faròdi|Villa]]). U paìśe u se colloca in ta fàsccia da costa da Valle Stéria, ucupândune a parte de punente pe ünśe km². A l'internu i ghe sun ascì e frasiùi Paiöa e Ciappa, ciü e burgàe da Ruve, Puiö, Viéi, Stevi, Richéi, Freschi, San Scimùn, Muìn du Figu, Trei Muìn e Rocca..<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.sanbartolomeoalmare.im.it/archivio/pagine/San_Bartolomeo_e_dintorni.asp|tìtolo=Cumüna de San Bertumê, dinturni|vìxita=2022-04-16|léngoa=IT}}</ref> == Stòia == === Etè prerumana === E testimuniânse de l'etè prerumana sun poche, difatti i nu sun restàe trasse evidenti di tenpi da dominasiùn de tribù di [[Ingauni|Lìgüri Ingauni]], ch'i cuntrulavan u terutòiu cunpreśu fra Inéja e Finâ. U se sa che a parte bassa da valle a l'éa spupulà, sarvu quarche cà iśulà, perché u se prefeìva stà de d'âutu, in posti ciü fàsili da difènde, e pe cuntrulà méju a śona. Cun a vitòia di Rumani in si Cartaginesi e e pupulasiùi aleàe du Punente utegnüa gràssie a l'asiùn militare du cònsule [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|Lucio Emilio Paolo]] in tu [[181 a.C.]], u [[municipium|munisipiu]] arbenganeṡe ([[Albingaunum]]), u l'à suttumessu insemme ai teritòi vixini ascì cöllu de San Bertumé. === Etè Clascica === In te l'annu [[45 a.C.]], u vegnne cuncèssa a sitadinânsa rumana ai abitanti du cunprensôiu da Giuliu Ceṡare, ch'i resta cuscì iscrîti aa tribù Poblilia. Sèntru inpurtante du perìudu ruman u l'éa a Ruve, dund'e sun stâite descuvèrte de ruvine de quell'épuca, cunscisténti in t'ina stasiùn de sosta dunde primma u gh'éa u ''Locus Bormani'', dedicâu a in'antiga divinitè lìgüre, ciü cârche tunba e di resti de edifissi, cun tütta ina séie de reperti de valù, aùa tütelài e cunservài in tu muśéu de Diàn. === Mediuevu === [[Immaggine:San Bartolomeo al mare - Fotografia di Tony Frisina - Alessandria - DSC08040.JPG|sinistra|miniatura|In caruggiu aa Ruve]] Quand'u càṡṡe l'Inpeu Ruman u paìṡe u travèrsa in periudu de decadensa, invàṡu dai Vàndali, fin a l'arìvu di Biṡantin, ch'i dan in növu inpulsu a l'ecunumìa e crean de furtificasiùi in ta fàsccia da costa e in ti valichi muntani, inütili pe fà frunte ai Lungubardi e ai Franchi, ch'i portan ascì chi u scistemma feudale. In te l'annu [[888]] San Bertumé u vegnne inseìu in tu [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitâu Arbenganéṡe]], ch'u fa parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], cunpresu in ta divixùn de Diàn. Pe questu u segue e vicènde da sitè vixina, quande du 1091 a màrca de Adelaide de Suṡa e u feudu i vegnne pïâi da Bonifacio del Vasto, capustìpite di marcheṡi de Claveṡana.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sanremonews.it/2017/08/11/mobile/leggi-notizia/argomenti/altre-notizie/articolo/la-storia-dei-paesi-della-nostra-provincia-andrea-gandolfo-ci-racconta-quella-di-san-bartolomeo-al.html|tìtolo=Andrea Gandolfo u 'cunta a stoia de San Bertumê|vìxita=2022-04-16|léngoa=IT}}</ref> I pusedimenti da Vàlle Stéia i nu l'éan cunpletamente sutta u cuntrollu di marcheṡi, difatti sti chi i duxévan divìdela cun i mùneghi du cunventu benedetìn de l'[[Ìsua Gainâa|Ìṡua (d'Arbenga)]], ch'i l'axéva utegnüu ina quota de pusèssu dai predecesùi. U 12 nuvenbre du 1172 u marcheṡe Bunifassiu I u firma di papéi, pe cuncedde a libertàe de l'aministrasiùn e da giüstissia. Pe vegnì a cappu de sta questiùn in tu [[1196]] se decidde de nominâ dui arbitri, ch'i ricunuscce ai arbenganeśi u dirittu de riséve e tascce da parte da pupulasiùn. I patti i nu düa, dui anni doppu Arbenga cédde i sòi pusedimènti ai Fràtti Uspedaléi Gerüṡulimitài de San Giuànni. A [[Andôa|Andöa]], in tu [[1221]], u möie Bunifàssiu I, fâitu ch'u pòrta ae pruteste di dianeṡi, agiütâi da Arbenga, da tenpu in cunflittu cun i marcheṡi. L'annu ch'u végnne, sti chi i pröva a atacà u Castéllu du [[U Sèrvu|Sèrvu]], ma aa fìn, cun l'interventu da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Ṡena]], i sun fursâi a retiâse. Cölli d'Arbenga i vegnne cundanài a pagà in tribütu de duxéntu libbre. I rapòrti cuscì i vegnne maniman senpre peṡṡu, ma a rende ancù ciü grâve a sistuasiun se ghe mette a gestiùn di dumìni, nu ciü gestìbili. Aa presensa du parlamentu de Dian, cu a rapreṡentansa de Guiffredo di Piovano (pudestàe), Utùn e Bunifassiu II Tagliaferro de Claveṡana i vende aa Repübbrica u teritòiu dianeṡe, cun âttu üfisiâle datâu l'8 de ṡügnu du [[1228]]. L'âttu, firmâu sensa u permessu de l'inperatù [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fedeïgu II]], u fa cumensà ina növa fàṡe de peṡanti inpuṡisiùi ecunomiche, tantu da Ṡena quantu da Arbenga, cu u véscu pruntu a inpugnâ e cuncesiùi fâite dai marcheṡi. A sistuasiùn a turna a cangià cun l'uniùn pe matrimòniu da caṡà di Claveṡana in cu cölla Du Carettu, avegnüa in tu [[1320]]. A sti ürtimi u vegnne ricunusciüu u cuntrollu da metè du feudu du Sèrvu, mentre a restante parte a finìsce in te màn di Dòia, ch'i eréditan i pusedimenti da Valle Stéia, ina votta spaìi i cavaliéri de Roddi, i duminatùi presedenti. In tu [[1349]] se riva a in acòrdiu cu a Repübrica, pa cessiun da mitè du Sèrvu, au quale u ne segue in âutru pe riscàtâ ascì a cuncesiùn utegnüa in tu [[1331]] da Cassan di Dòia. A duminasiùn ṡeneṡe a cumensa ai 25 setenbre du mèximu ànnu e a düa fin au Settesèntu === Etè muderna === [[Immaggine:San Bartolomeo al mare - Fotografia di Tony Frisina - Alessandria - DSC08083.JPG|sinistra|miniatura|In âutru caruggiu aa Rûve]] A picenina cumünitè de San Bertumé, in ti séculi de duminasiun, a l'éa baṡà in s'in'ecunumìa agricula (uìve, vìi, fìghe, amândue e agrümmi). Aministrativamente a faxeva parte da Cumunitè du Sèrvu, cun a cappu u pudestè e in cunséju de 48 menbri, rifeîu ae càuṡe sivìli. Pe cölle penàli a deciṡiùn a tucava au pudestè du Portu. Rilevânti, in tu Sinquesentu, sun e incursiùi di piratti barbaéschi. A primma votta i riva in tu 1508, quande i śbarca aa maìna da Madonna e i sérca de inandiâse pa valle, ma i ommi du postu i reagìscce e, agiutài da cölli di paìsi vixìni, i custrinśe a turnâ a bordu e pià u largu. I piratti poi i turna ai 21 de maṡṡu du [[1557]]: stavotta i sérca de pià u Castellu du Sèrvu, ma ancù ina votta i vegnne respinti. A pùia pe u peìgu scanpâu però a fà decidde a comunitè de dutâse de difeśe valide. Dopo aseśe discusiùi, liti e tratative ch'i düa in quartu de séculu, aa fin u se riśolve de custruì due turi, una a levante du paìśe, in sciù cavu de San Leunardu, e l'âutra in sa spiaggia a punènte da s-ciumâia, a prutesiùn di abitanti da parte bassa da Valle. Cuscì in te l'autunnu du [[1583]] se cumensa cun cölla a levante, che in t'in annu a vegnne finìa, e quande u l'è l'ùa de inandiâ a secunda u nu se trova i sôdi, perché cölli du Castellu i nu vön ciü cuntribuì. Ancù discusiùi, interventu du pudestè e ricursi a Śena e aa fin se rièssce a dâghe man in tu [[1587]]. Ma pe vé finìa e furnìa da so artiglierìa a ture dîta a cölli tenpi de Santa Angeetta e a giùrnu d'ancöi de Santa Maìa i ghe vureà ancù âutri chinś'anni. Prusegue intantu u sfrütamentu de curtivasiùi da vàlle du Stéia da parte de gràndi famîe ṡeneṡi, ch'i speàvan de ricavà inpurtanti guàgnni in particulare cuna prudusiùn de l'öiu d'uìva. Cun a metè du Setesentu a rìva l'ucupasiùn de trüppe sàrde, a partì dau [[1746]], ch'a porta San Bertumé in ta giüriṡdisiùn cantunâle du Sèrvu, in tu cumisariâu arbenganeṡe. === Etè cuntenpuranea === A seguitu de l'invaxùn du teritôiu lìgüre da parte di rivulusiunàri franseṡi du [[1794]], u gh'è stâitu in forte cangiamentu aministrativu, tantu che sutta aa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]] u se mudifica i urdinamenti du Sèrvu, destacàndu San Bertumé, Ciàppa e Paiöa a furmâ tre cumüne indipendenti. Vegnne creàu alùa u Cantùn du Sèrvu, reṡüu da quattru menbri, nominâi dai difeènti münisipi. Cun l'anesciùn a l'Inpéu Franseṡe, San Bertumé, Ciàppa e Paiöa i finiscce in tu [[Dipartimentu de Muntenötte]] e poi, ina vòtta caüttu stu chi, i intra in tu Regnu de Sardegna e i vegnne riunìi in ta cumüna de San Bertumé du Sèrvu. Inisialmente sutta a divixùn de Nissa, poi in ta pruvinsa du Pòrtu, da quande, in tu [[1860]] u teritòiu nisardu u vegnne cedüu aa Fransa. Curpìu dau teremottu du 23 de frevà du [[1887]], ch'u porta fra e âutre cose u sfundamentu du téitu da paruchiàle e a distrusiùn e danegiamenti a paégge cà, cumpresa cölla cumünâle. U möie sulu ina donna e i ferìi i sun dexe. Grassie ai finansiamenti pa ricostrusiùn stabilìi dau gurvernu, a gexa a vegnne rifàita in furme muderne e a vegnne costruìa pocu distante una növa cà cumünale cun, au ciàn terén, e scöe e l'ufìsiu pustale. Cun u decretu nümeu 2769 du [[1923]] u se stabilìsce l'acurpamentu de tutte e cumüne du gurfu a cölla da Maìna de Dian<ref name="Variazione del 1923">{{Çitta web|url=http://www.elesh.it/storiacomuni/provvedimento_variazione.asp?id=541|tìtolo=R.D. N. 2769 du 06/12/1923|vìxita=2022-08-22|léngoa=IT}}</ref> egue, dui anni doppu, u decretu n. 1533 du [[1925]], ch'u dividde u gurfu in due cumüne, cölla du Sèrvu a levante e cölla da Maina de Dian a punente.<ref name="Variazione del 1925">{{Çitta web|url=http://www.elesh.it/storiacomuni/provvedimento_variazione.asp?id=528|tìtolo=R.D. N. 1533 del 07/08/1925|vìxita=2022-08-22|léngoa=IT}}</ref> San Bertumé u resta agregàu aa cumüna du Sèrvu, che però a deve trasfeì u munisìpiu in ta cà comünale de San Bertumé, ch'a l'è ciü növa e ciü adatta aa so funsiùn, e u növu pudestàe u l'è u sciù Miché Scufféi, u mèximu che in ti ùrtimi quaantasìnqu'anni u l'è stâitu u scìndicu de San Bertumé. In tu [[1947]] cun u decretu n. 980 du 20 d'aùstu, a cumüne de San Bertumé a vegnne recostituìa cumme a l'éa primma du 1923.<ref name="Variazione del 1947">{{Çitta web|url=http://www.elesh.it/storiacomuni/provvedimento_variazione.asp?id=485|tìtolo=D.L.P. N. 980 del 20/08/1947|vìxita=2022-08-22|léngoa=IT}}</ref> Cun u decretu du Prescidente da Repubrica n. 768 du 1° de ṡügnu du 1968, cu intra in vigure au 1° de nuvenbre [[1968]], in fin, a cumüne a pìa a denominasiùn San Bertumé au Mâ.<ref name="Variazione del 1968">{{Çitta web|url=http://www.elesh.it/storiacomuni/provvedimento_variazione.asp?id=478|tìtolo=D.P.R. N. 768 del 01/06/1968|léngoa=IT|vìxita=2022-08-22}}</ref> == Abitanti == {{Demografia/San Bertumê}} === Minuânse fuèste === Dandu amènte ai datti de l'Istat ai 31 de dexèmbre du [[2019]], i sitadìn fuèsti a San Bertumé i sun 381. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuṡe === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> File:San Bartolomeo al Mare - santuario di Nostra Signora della Rovere.jpg|U santuâiu da Madònna da Ruve File:San Bartolomeo al Mare 210DSC 0021 (49780674147).jpg|A gêxa de San Bertumé File:San Bartolomeo al Mare-P1010429.JPG|L'uatôiu de San Michê, vixin aa paruchiâle File:San Bartolomeo al mare - Fotografia di Tony Frisina - Alessandria - DSC08104.JPG|A gêxa növa, da Divina Miṡericòrdia </gallery> * '''Gêxa da paròcchia dedicâ a San Bertumé''', du periudu tardu medievale, ma u se pensa che ina strutüa uiginâia a duxéva êsse ṡà preṡente in tu [[1200]]. A l'è stâita ascì danegià dau teramòttu de Dian du [[1887]]. Düànte l'eventu sciṡmicu u s'è sarvâu numma u canpanìn tresentescu. Chi u l'è cunservâu in dipintu du [[1562]]<nowiki/>di pitùi Raffaello e Giulio De Rossi. * '''Santuâiu da Nòsscia Scignùa da Ruve''', custruîu primma du [[1300]], tantu che au [[1353]] u se trova che arènte aa géxa a l'è sorta ina burgà ch'a porta u mèximu nomme. Prufundamente mudificâu rispettu aa so cianta uiginâia düante u Sinquesentu, vistu ch'a l'éa tròppu picenìna pa pupulasiùn ch'a gh'éa. A faciâ a l'è neuclasscica, datà au 1860 e rangiâ da l'architettu Angelo Ardissone. Internamente a l'à trei navâe divise da pilàstri puṡisiunâi in t'in mòddu iregulâre, segnu di agiüstamènti di seculi seguenti, cumme u rifasimentu in stile baròccu du [[1646]]. In su fundu de l'abscide se tröva fina u trìtticu de l'Anunciasiùn datâu [[1578]] du pitù Giulio De Rossi..<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21176/Santuario+di+Nostra+Signora+della+Rovere#action=ricerca%2Frisultati&view=griglia&locale=it&ordine=&liberadescr=san+bartolomeo+al+mare&liberaluogo=&dominio=2&ambito=CEIA&highlight=San&highlight=Bartolomeo&highlight=Mare|tìtolo=Santuario di Nostra Signora della Rovere|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * '''Uatôiu de San Michê Arcàngeu''', arènte aa paruchiâle, fundâu in ti primmi anni du Sinquesentu cumme sêde di disciplinânti. Rangiâu du Seisentu, pe fâlu ciü grànde, u l'à ina cianta retangulâre e u l'è a navâ ünica, cuverta da in voltu a butte cun lünette. L'ünica meàja intunacâ a l'è a faciâ, mentre e autre nu g'an de decurasiui. U l'è ancù aù sêde da lucâle cunfraternita ch'a porta u mèximu nomme.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825781_0700210495_dec.pdf|tìtolo=Oratorio di San Michele Arcangelo, relazione storioìco artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * '''Gêxa e sentru pasturâle da Divina Miṡericòrdia''', edifissiu mudernu, du quâle a l'è stâita puṡà a primma prîa in tu [[2006]], mèntre a cunsacrasiùn a l'è avegnüa cun 'na sulènne serimònia ai 16 de frevâ du [[2008]]. Prugetâu da l'architettu Eugenio Abruzzini de Rumma, in su fundu de l'abscide a l'è decurâ cun ina gròssa pitüa in sa meàja, dund'i figüan a Madonna cun u fïö e i trei arcangeli, Adamu e Eva e i santi Bertumé, Madalena, Benedettu e Faustina e ciü, in ta navâ aa drîta, l'Àngeu du Sepurcru e a Via Crucis. E pitüe i sun stâite fâite dau pitù brasiliàn Ruberval Monteiro Da Silva.<ref>{{Çitta web|url=http://cadepuio.it/la_chiesa.html|tìtolo=La Chiesa Divina Misericordia di San Bartolomeo al Mare (Im)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * '''Gêxa paruchiâle da Madonna da Neve''', in ta frasiùn da Paiöa, mensciunâ pa primma votta in tu [[1555]], antigamente dedicâ aa Santisscima Nunsiâ. A strutüa d'ancöi, a tre navâe cun ciànta baxilicâle, a l'è duvüa ai rifasimenti du [[1642]], ànnu aa quâle a curispunde ascì a creasiun da sacrestîa. Aa mancina a sporṡe ina capella de cianta squadrâ, dedicâ a Sant'Antoniu da Paduva. U voltu surva a l'autà u mustra in medajun cun àngei in preghéa de frunte au Santìsscimu, òpera de Giacomo Rolando.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21174/Chiesa+di+Nostra+Signora+della+Neve|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora della Neve|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * '''Uatôiu de Santa Cateïna''', a Paiöa, fra e cà du burgu stòricu. Custruîu a partì dau ṡüggnu du [[1738]], sutta permessu da Repübbrica de Ṡena, u g'à sulu che ina navâ e u l'è a cianta retangulâre, cuvertu a butte e cunclüṡu da in abscide puligunâle cun semicupula. A l'internu, in tu sèntru du voltu,u se tröva ina rapresentasiun de l'Arcangeu Rafaele, mentre versu l'abscide u spicca u dipintu da santa in glòria.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21168/Oratorio+di+Santa+Caterina+da+Genova#action=ricerca%2Frisultati&view=griglia&locale=it&ordine=&liberadescr=san+bartolomeo+al+mare&liberaluogo=&dominio=2&ambito=CEIA&highlight=San&highlight=Bartolomeo&highlight=Mare|tìtolo=Oratorio di Santa Caterina da Genova|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * '''Uatôiu de Sant'Anna''', a Puiö, in uìgine dedicâu a l'Imaculâ e ciü avanti Madònna du Sucursu, perché chi i l'axeva sede i fradélli che, in ti [[XVI secolo|seculi XVI]]-[[XVIII secolo|XVIII]], i recanpavan i fundi pe liberà i paiṡan inprixunâi dai piratti türchi. Custruîu de prubabile in si resti de in'antiga capella rürâle, u se presenta cumme in edifìssiu sòbriu; a l'internu u se cunserva ina pitüa in se tòa di anni Setanta du Sinquesentu, opera de Giulio De Rossi, e ina cruxe de leggnu da prucesciùn datâ du Settesentu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.cadepuio.it/poiolo_e_la_sua_chiesa.html|tìtolo=Poiolo e la sua chiesa|outô=Giorgio Fedozzi|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> === Architetüe militâri === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> File:San Bartolomeo al Mare 02.jpg|A tûre de Santa Maria, vista File:San Bartolomeo al Mare004.jpg|Autra vista du bastiun </gallery> * '''Tûre de Santa Maria,''' bastiùn riùndu costruìu dai ṡeneṡi in tu [[1587]] pe prutesiùn dai piratti barbaéschi<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.sanbartolomeoalmare.im.it/archivio/pagine/Cenni_storici_e_cultura.asp|tìtolo=Cenni storici e cultura|léngoa=IT|vìxita=2024-08-18}}</ref> U se tröva a punente da fuxe du turente Steria (o du Sêrvu), inseìa in ta pasegiâ da maìna.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263692|tìtolo=Torre di Santa Maria (torre, struttura di fortificazione)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-18}}</ref> U fa parte de in scistemma de furtificasiùi ch'e sun stâite tiâe sciü de cölli tempi, cuscì cumme a [[Tûre du Câvu (U Sèrvu)|Tûre du Câvu]], ṡà in ti cunfìn da cumüna du Sèrvu e custruìa chins'anni primma de sta chi.<ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minola|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=73|capìtolo=Il litorale tra Diano e Cervo|ISBN=978-88-6406-089-7}}</ref> == Ecunumia == L'ecunumia de San Bertumé a l'è ligâ da di seculi a l'agricultüa, e pa ciü parte aa [[Curtivasiùn de l'u(r)iva in Ligü(r)ia|curtivasiùn de auìve]], tantu ch'u gh'è destinà in esteṡa süperficie. In tu teritòiu da cumüna i funsiunan tréi gumbi, mentre sun difüṡe ascì e vìggne e, menu preṡenti, e curtivasiùi de sciùe e i orti. In tu setù secundâiu truvammu arcüne inpreṡe edilissie, ma u l'è ben ciü ṡvilüpâu cöllu tersiâiu, fra cumerciu e servissi. Doppu da guèra San Bertumé u s'è trasfurmâu in t'ina lucalitàe türistica e d'in ànnu in ànnu e sun crescciüe e strutüe di arberghi e scimili, cumme ascì i campeggi.<ref name="CentaRoja">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Centa e Roia, uno sguardo geografico: Ambiente, popolazione, economia dei comuni rivieraschi e interni dell'estremo Ponente ligure|url=http://www.aiig.altervista.org/Centa%20e%20Roja/TRA%20CENTA%20E%20ROJA.pdf|ediçión=2|ànno=2014|editô=Associazione italiana insegnanti di geografia (Sezione Liguria - Sezione provinciale Imperia-Sanremo)|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|pp=42-43}}</ref> == Cultüa == === Dialettu === A San Bertumé u se parla in dialettu de stanpu inpeiéṡe (léngua lìgüre) clascificâu in tu grùppu de [[Lìgure céntro-òcidentâle|sentru-punènte]], scimile a cöllu di paiṡi d'in gîu, cumme [[U Sèrvu]]. A ogni moddu ghe sun de difeènse fra ina parte e l'autra da cumüna, ina carateristica preṡenpiu da frasiun da Ciappa a prununsia ciü evidente da r nu vibrante fra due vucâle (''auìva'' prununsiâu cumme ''aur̂ìva'')<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ambrogio Arimondo, Mario Corso, Giorgio Fedozzi e Giovanni Arbarelli|tìtolo=U vucabulâiu: dizionario ragionato della parlata di San Bartolomeo al Mare e dintorni (Ed. 2020, Parte 1, Glossario)|url=http://www.cadepuio.it/files/glossario_2-2020.pdf|ànno=2020|editô=Circolo Culturale Cà de Puiö|léngoa=LIJ, IT|p=2}}</ref>, cuscì cumme u mantegnì du son {{IPA|[ʎ]}}, scrìtu cun -gl-<ref>Preṡempiu u cunfruntu fra "aiàdda" (SB) e "agliàdda" (CP) cuntegnüu chi: {{Çitta lìbbro|outô=Ambrogio Arimondo, Mario Corso, Giorgio Fedozzi e Giovanni Arbarelli|tìtolo=U vucabulâiu: dizionario ragionato della parlata di San Bartolomeo al Mare e dintorni (Ed. 2020, Parte 1, Glossario)|url=http://www.cadepuio.it/files/glossario_2-2020.pdf|ànno=2020|editô=Circolo Culturale Cà de Puiö|léngoa=LIJ, IT|p=11}}</ref>, mentre aa Paiöa u se riscuntra ina diferente manéa de custrusiùn de serte furme verbâli, dunde e terminasiui in -âu l'an lasciâu u pòstu a -ó (''ustinó'' e nu ''ustinâu'')<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ambrogio Arimondo, Mario Corso, Giorgio Fedozzi e Giovanni Arbarelli|tìtolo=U vucabulâiu: dizionario ragionato della parlata di San Bartolomeo al Mare e dintorni (Ed. 2020, Parte 1, Glossario)|url=http://www.cadepuio.it/files/glossario_2-2020.pdf|ànno=2020|editô=Circolo Culturale Cà de Puiö|léngoa=LIJ, IT|p=317}}</ref> Carateristica ciü generâle da parlà a l'è pöi a [[A tònica velarizâ|velariṡasiun da a tònica]], ch'a porta a 'na prununsia ciü serà ({{IPA|[ɑ]}}, tendente versu {{IPA|[ɔ]}}) e a vegne marcâ cumme -â-.<ref>In acordiu cu a {{Çitta web|url=http://www.cadepuio.it/files/tabella_gull_1.pdf|tìtolo=Grafia Ufisià da Lengua Lìgure (GULL), tabella|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-08-18}}</ref> == Aministrasiùn == [[Immaggine:San Bartolomeo al Mare-P1010430.JPG|miniatura|A cumüna de San Bertumé]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|26 ṡüggnu 1985|28 maṡṡu 1990|Gerolamo Ardoino|Partito Socialista Italiano|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|19 ṡüggnu 1990|12 febbraio 1994|Gerolamo Ardoino|Indipendente|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|16 frevâ 1994|24 arvì 1995|Rosanna Brun|Partito Democratico della Sinistra|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 ṡüggnu 1999|Rosanna Brun|lista sivica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 ṡüggnu 1999|14 ṡüggnu 2004|Rosanna Brun|lista sivica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 ṡüggnu 2004|8 ṡüggnu 2009|Adriano Ragni|lista sivica de sentru-drìta|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 ṡüggnu 2009|26 maṡṡu 2014|Adriano Ragni|lista sivica de sentru-drìta|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|26 maṡṡu 2014|26 maṡṡu 2019|Valerio Urso|Il tuo paese<br />(lista sivica de sentru-drìta)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 maṡṡu 2019|10 ṡüggnu 2024|Valerio Urso|Il tuo paese<br />(lista sivica de sentru-drìta)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 ṡüggnu 2024|''in càrega''|Filippo Scola|Insieme da zero a mille<br/>(lista sivica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Feste e fée == * '''A féa da Madònna'''<ref group="n.">Cumme mensciunâu in {{Çitta lìbbro|outô=Ambrogio Arimondo, Mario Corso, Giorgio Fedozzi e Giovanni Arbarelli|tìtolo=U vucabulâiu: dizionario ragionato della parlata di San Bartolomeo al Mare e dintorni (Ed. 2020, Parte 1, Glossario)|url=http://www.cadepuio.it/files/glossario_2-2020.pdf|ànno=2020|editô=Circolo Culturale Cà de Puiö|léngoa=LIJ, IT|p=94}}</ref>, a se tegne tütti i ànni ai 2 e ai 3 de frevâ in ti dinturni da géxa da Madònna da Ruve. E sòe urigini remuntan au [[XVII secolo|seculu XVII]], mumentu de grande ṡvilüppu ecunomicu e suciale pe San Bertumé, a valle Steria e u Gurfu de Dian e ancù ancöi a rapresenta ün di eventi ciü cunusciüi du Punènte. Vistu che a frevâ a stagiùn de auìve a l'è vixina a finì e u l'è ciâiu cumme a l'è stâita l'annà, pa sucietàe de cölli tenpi a festa a l'è vegnüa in'ucaxùn pe strenṡe acòrdi e inandià di növi afâi, tantu che üna de figüe tipiche da féa u l'éa cölla du nutâiu. Ai 2 de frevà i se teggne ascì e funsiùi religiuśe in tu santuâiu, p'a festa cunusciüa cumme "a Candelora", ch'a remanda aa preṡentasiun de Gesù au Tenpiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.sanbartolomeoalmare.im.it/archivio/news/Torna-la-Fiera-della-Candelora--dal-2-al-4-febbraio_807.asp|tìtolo=Torna la Fiera della Candelora, dal 2 al 4 febbraio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-18}}</ref> == Vie de Cumünicasiùn == === Stradde === [[Immaggine:San Bartolomeo al mare - Fotografia di Tony Frisina - Alessandria - DSC07164.JPG|sinistra|miniatura|L'Aurelia a San Bertumé]] U teritôiu cumünàle de San Bertumé u l'è traversâu daa [[Stradda Statâle 1 Aurelia]], ch'a permette u culegamentu cu U Sèrvu a levante e cun Diàn a punente. A culegà a maìna cun l'entrutèra a gh'è fina a [[Stradda Pruvinsâle 34 Villa Faràudi-Tuvu]], ch'a passa d'in ta frasiun de Paiöa ascì. In ciü a San Bertumé a se tröva ina sciurtîa de l'[[Autustradda A10 Ṡena-Vintimïa|Autustradda A10 Ṡena-Vintimìa]], ch'a funsiuna ascì pi paiṡi d'in gîu. === Feruvìe === [[File:Cervo staz ferr.jpg|thumb|A stasiùn de Sèrvu-San Bertumé]] San Bertumé u l'axéva ina stasiun in sa [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|Feruvìa Ṡena-Vintimìa]] au servissiu ascì da cumüna du Sèrvu, ciamà de Sèrvu-San Bertumé. A fermà a l'è stâita serà in tu [[2016]] pe l'ativasiùn da növa linea a dui binari fra [[Stassiùn d'Andôa|Andöa]] e [[San Luensu (cumüna)|San Luensu au Mâ]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.riviera24.it/2016/11/ultimo-bicchiere-della-staffa-alla-stazione-di-cervo-e-san-bartolomeo-al-mare-239016/|tìtolo=Ürtimu gòttu da staffa aa stasiun de Sêrvu-San Bertumê|vìxita=2021-01-15|léngoa=IT}}</ref> == Notte == ;Notte au tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Autri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:San Bertumé| ]] tjg5aafz3w8c61b0t3p26saa99fadg1 0 18568 275305 265866 2026-11-06T16:14:22Z Michæ.152 13747 conligaménto a "Castéllo Ràggio" 275305 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} {{Divisione amministrativa |Nome = Sestri |Panorama = Panorama Gazzo3.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Sestri da-o [[Monte Gazzo]]</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |Tipo = ecs commun, quartê |Divisione amm grado 1 = Liguria |Divisione amm grado 2 = Zena |Divisione amm grado 3 = Zena |Data istituzione = 1861 |Data soppressione = 1926 |Abitanti = 44490 |Aggiornamento abitanti = 31-12-2017 |Raggruppamento = [[Monicìppi de Zêna|Muniçipio VI Mezo Ponente]] |Mappa = municipi di Genova.png |Didascalia mappa = Mappa di [[monicìppi de Zêna|muniçippi de Zena]] }} '''Sestri Ponente''', ciammou solo che '''Sestri''' ascì, o l'é un quartê do ponente de [[Zena]] de 44.490 abitanti, tra i ciù grendi da çittæ. Scitoou tra [[Cornigén|Corniggen]] e [[Pêgi|Pegi]], de Sestri fan parte ascì i doî vegi commun de [[Sàn Zâne Batìsta (Zêna)|San Gioane]] e de [[Bòrzoi]] (solo pe-a meitæ de ponente), d'ancheu conscideræ comme de seu unitæ urbanistiche insemme a quelle da [[Câçinæa|Cäçinæa]] e do çentro. Sestri o l'é stæto un commun autònomo sciña do [[1926]], quand'o l'é stæto unio a-o capoleugo pe-o progetto da coscì dita "[[Grànde Zêna|Grande Zena]]". Vegnuo primma unna delegaçión e dapeu unna çircoscriçion, da-o [[2005]] o l'é incluso into [[Moniçìpio VI Mêzo Ponénte|Muniçipio VI Mezo Ponente]] insemme a-o quartê de Corniggen.{{Çitaçión|[...] pe tutto questo Sestri, unna vòtta comme ancheu, ghe l'ò chì drento a-o cheu.|[[Piero Parodi]], ''Mi son nasciuo a Sestri''}} == Geografia == [[Immaggine:Monte Gazzo Sestri 06.jpg|sinistra|miniatura|O Monte Gazzo co-i cantê de Sestri]] Con unn'erta denscitæ de popolaçion e de industrie (a l'à 50.000 abitanti pöcassæ ma inti [[anni 1970]] a l'ea arrivâ à tòsto 80.000), Sestri a l'òccupa unn'aria in parte cianella e in parte de colliñe ch'a se spanze da-o mâ a-i 419 metri do Monte Gazzo, in sciâ quæ çimma o s'attreuva o santuäio de Nòstra Scignoa da Miseicòrdia. I confin da delegaçion peuan ëse identificæ à levante, con [[Cornigén|Corniggen]], in sciô promontöio de Sant'Andria (donde un tempo gh'ea [[Castéllo Ràggio|castello Raggio]]) e à ponente, con [[Mortiou]], co-o rian Maròtto. A-o nòrde, co-o distreito de Bòrzoi, ciù piccin, o termo o l'é segnou gròsso mòddo da-o tratto de l'autostradda A10 ch'a passa sovia a-o rian Ruscarolo. In scî bricchi derê à Sestri gh'é quello che tanti studdi tëgnan pe-a spartiçion geològica tra e [[Arpi|Arpe]] e i [[Appennìn|Appennin]], conosciua comme linia Sestri-Vottaggio<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20200924025753/http://www.ambienteinliguria.it/lirgw/eco3/ep/linkPagina.do?canale=/Home/015Territorio/050geologia/020geologiaregionale|tìtolo=Geologia regionale ligure|outô=Region Liguria|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref> (quella geografica a s'attreuva ciù à ponente in sciô [[Còlle de Cadebonn-a|Còlle de Cadeboña]]. == Stöia == === Origine do nomme e antighitæ === Inti tempi pre-romen, gh'ea con tutta probabilitæ quarche insediamento inta region, comme mostrou da-a descoverta di resti d'un castellâ ch'o remonta à l'[[Etæ do færo|Etæ do Færo]] inte l'estæ do [[1956]] tanto che gh'ea di travaggi d'espanscion in sciô çimitëio de Sant'Alberto, inta parte de ponente da delegaçion. O nomme Sestri o ne vëgne da-o vernacolâ do [[Léngoa latìnn-a|latin]] ''Sextum'' contegnuo inta frase ''Sextvm lapis ab Urbe Januae'', o nomme d'un villaggio piccin ch'o l'é nasciuo probabilmente do [[II secolo]] donde gh'ea o sesto ''miliarium'' da ''[[Via Aemilia Scauri]]'', stradda consolare romaña ch'a ligava [[Romma]] con [[Zena]] e dapeu ''[[Vada Sabatia]]'', d'ancheu [[Vuè|Voæ]]. O villaggio, à tutte e mainee, o no l'ea çentrou inte l'aria d'ancheu, ma ciufito in sciâ colliña derê à lê, tra o Rian Maltempo e o Rian Ciävagna; de fæto, o terren cianello in sciô quæ Sestri a l'é tiâ sciù o no l'existe da goæi tempo. L'arretiâse do mâ o l'é dovuo à un fenòmeno de bradiscismo ch'o l'ea za in corso verso l'anno 1000. L'é seguo che inti tempi antighi o mâ o bagnava e colliñe e o l'intrava inta vallâ do Ciävagna, con razzonze fin à l'aria de Prian e formâ coscì un gorfo piccin, ciammou o Gorfo de San Loenso. De ancoe e di anelli de færo pe ormezzâ e barche son stæti attrovæ à preuva de sto fæto, e antighe carte de navegaçion indican ascì l'existensa d'un pòrto piccin tra e colliñe de San Gioane e de Prian, colliñe in scê quæ son nasciui i insediamenti originäi do villaggio. Ma l'é in sce sta neuva tæra che o neuvo villaggio ch'o l'avieiva dæto vitta a-a Sestri Ponente d'ancheu o l'à piggiou forma da maniman. Unna pittua do [[1238]], tegnua pe-a ciù vegia raffiguraçion de Sestri Ponente, o depenze unna fia de case (identificabile de lengê co-a Via Paglia d'ancheu) à unna curta distansa da-a linia da còsta. O villaggio dapeu o s'é allargou progrescivamente verso o mâ apreuvo a l'arretiâse da còsta e l'é seguo che fiña do [[XVII secolo|secolo XVII]] o mâ o l'arrivava a-o çentro istòrico do tempo, tanto che a [[Baxìlica de Nòstra Scignóra Asónta|Baxilica de Nòstra Scignoa de l'Assunçion]] a l'é stæta tiâ sciù pròpio in sciâ spiaggia, con l'intrâ da gexa che, pe sto fæto, a l'ea giâ a settentrion. === Etæ de mezzo e moderna === {{Seçión vêua}} == Pòsti de interesse == === Architettue religiose === * [[Baxìlica de Nòstra Scignóra Asónta|Baxilica de Nòstra Scignoa Assonta]] * Gexa da Santiscima Nonçiâ da Còsta * Gexa da Nativitæ de Maia Santiscima e de San Nicòlla da Tolentin * Gexa de San Françesco * Gexa de San Gioane o Batista * Gexa da Nativitæ do Segnô * Gexa da Sacra Famiggia e de San Zòrzo * Gexa do Spirito Santo === Architettue çivili === {{Seçión vêua}} == Economia == {{Seçión vêua}} == Coltua == {{Seçión vêua}} == Manifestaçioin == {{Seçión vêua}} == Feste e fee == {{Seçión vêua}} == Communicaçioin == === Stradde === {{Seçión vêua}} === Ferrovie === {{Véddi ascì|Staçión de Zêna Sestri Ponente Ariopòrto}}{{Seçión vêua}} === Pòrti === {{Seçión vêua}} == Nòtte == <references /> == Atri progetti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Sestri Ponente| ]] egr3bgd7obui42c0jg1s3f1vs1i8o9m 0 30926 275312 275184 2026-11-06T19:31:43Z N.Longo 12052 + wl 275312 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=, inta varietàe tuiranìna}} [[Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - faciâta (3).jpg|miniatura|250x250px|A faciâta da gêxa]] L''''abasìa de Sàn Pêru in Varatèlla''' a l'è in edifìssiu religiùzu de [[Tuiran|Tuiràn]], situàu a 891 mêtri srua a-u livèllu du mà, in sìmma a-u [[Munte de San Pêru|mùnte dìtu de Sàn Pêru]] o Varatèllu. A l'è a ciü antìga architetüra religiùza da [[Valle du Varatella|Vàlle du Varatèlla]] e a l'è stàita in cèntru de puré de màscima impurtànsa inta [[Rivêa de Ponénte|Rivéra de Punènte]] de l'[[Etæ de Mëzo|Etàe de Mèzzu]], sêde de in'abasìa, di frâti prìmma [[Órdine de Sàn Benéito|benedetìn]] e dòppu [[Órdine certozìn|certuzìn]], fìna a l'ànnu [[1495]], quàndu s'è tiràu sciü a [[Certùssa de Tuiràn|növa certùssa]] a-u fùndu da valà. Inta véggia abasìa, ancöi cumpréza inta [[Gêxa de San Martin (Tuiran)|paròcchia tuiranìna de Sàn Martìn]], se ghe tégne tütti i àgni ina gràn fèsta, celebrà a-u prìmmu de màzzu. == Stòria == === Urìgine === E urìgine du scìtu i se pèrde inti prìmmi àgni da [[Crestianêximo|crestianizasiùn]] da [[Liguria|Ligüria]], fàitu ch'u l'à purtàu a-u desvilüppu de parégge legénde, bèn liàe a-a tradisiùn lucâle da vegnüa de [[San Pê|Sàn Pêru]] inte l'[[Ingaunia|Ingàunia]]. De ciü, bèn prìmma da fundasiùn de l'abasìa, a ghe dev'ése zà stàita ina strutüra in sìmma a-u [[Munte de San Pêru|Mùnte de Sàn Pêru]], cùmme testimuniàu da-a descuvèrta, inti scâvi di [[Anni 1930|àgni Trènta]], de rèsti de maùi e de tégule de stàmpu rumàn vixìn a-a gêxa<ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 15}}</ref>. Tra e ipòtezi ch'i sùn stàite teurizàe a gh'è quélla da prezènsa de in scìtu sâcru pè i [[Liguri Antighi|Lìgüri Antìghi]] liàu a-u [[Castelà (furtificasiùn)|castelà]] in sìmma a-u [[Bâsu du Giudeu|Bâsu du Giudéu]], mensunàu zà a l'inprensìpiu du [[XX secolo|Nuvesèntu]] ma tùrna descuvèrtu sùlu inti [[Anni 1990|àgni Nuvànta]], mésciu pròpriu in fàccia a-u Mùnte de Sàn Pêru e cu-in'ocüpasiùn simbòlica di pòsti de devusiùn ciü antìghi ch'a nu l'è mìa ràira inta regiùn<ref>{{Çitta|Mattiauda, 1925|p. 42}}</ref>. A ògni mòddu, a rèsta ciü prubàbile a teurìa de in prìmmu asùstu de eremìtti, presedènte a-a fundasiùn du munasté, che cu-u tèmpu i se sarêa asuciài int'ina vìtta munàstica, fòscia cun l'arèmbu di [[Carolìnghi|carulìngi]], sernèndu a [[Régola benedetìnn-a|régula benedetìna]]<ref name=":0">{{Çitta|Arecco, 2003|p. 67}}</ref><ref name=":12">{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 15}}</ref>. U mumèntu da fundasiùn de l'abasìa u l'è du tüttu scunusciüu e u l'è fenìu lêi ascì tra e legénde. Dàndu amèntu a-a teurìa ciü difùza, l'abasìa a duverêa remuntà a-u perìudu du [[Carlomagno|Càrlu Màgnu]], cu-u [[773]]<ref name=":13">{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 17}}</ref> o u [[775]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=P. Enrico del SS. Sacramento|tìtolo=Cenni storici e memorie della città di Loano dai suoi primordii fino ai tempi moderni|url=https://books.google.it/books?id=Ox46syLvAksC&pg=PA13|ànno=1879|editô=Tipografia della Gioventù|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=13}}</ref>, intu perìudu da carà di [[Frànchi]] inta [[Cianûa padann-a|Cianüra Padâna]] cùntru i [[Longobârdi|Lungubàrdi]], ch'i sùn stàiti prupòsti cùmme dâte de fundasiùn, teurizàe parìndu da-a cuscì dìta ''[[Crunaca du munasté de San Pêru in Varatella|Crùnaca de Sàn Pêru]]''<ref name=":13" />. A ''Crùnaca'' a l'éra in tèstu, cumpilàu intu [[XIV secolo|Trexèntu]], in scià stòria de l'abasìa, scrìtu sciù papìru da-i frâti ch'i ghe staxêva e che, inta sö pàrte ciü antìga, a duverêa ése ina còpia di ducümènti uriginâli d'épuca carulìngia, aù sparìi cùmme a ''Crùnaca''<ref name=":12" />. A ògni mòddu st'antìgu ducümèntu, mensunàu pè a prìmma vòta da-u [[Giovanni Ambrogio Paneri]] intu sö ''[[Sacro, e vago Giardinello]]''<ref name=":7">{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Ambrogio Paneri|tìtolo=Sacro e Vago Giardinello|ànno=1624 ss|çitæ=Arbénga|léngoa=LA, IT|volùmme=1|capìtolo=Parochiale di Toirano}}</ref>, u l'è in pàrte cunusciüu pè mèzzu de trascrisiùi ciü resènti, fàite da autùi sucesìvi<ref name=":12" />. A-u Càrlu Màgnu a l'è atribuìa ascì a dunasiùn di prìmmi, impurtànti, scìti ch'i sécce pasài sutt'a-u cuntròllu de l'abasìa, ch'a l'à inandiàu ina pulìtica terituriâle lià a quélla de l'insediamèntu, sèmpre benedetìn, [[Abasia de San Martin (Arbenga)|de Sàn Martìn]] sciü l'[[Ìsua Gainâa|ìzura Gainâra]], ch'u gh'axêva u ciü tàntu di sö pusedimènti vèrso punènte, mèntre Sàn Pêru u gh'axêva di interèssi sruatüttu vèrsu l'entrutèra e u [[Bàsso Piemónte|Bàssu Piemùnte]]<ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 17}}</ref>. Tra e prìmme pruprietàe, zà mensunàe inta dunasiùn carulìngia, u ciü tàntu u l'éra cuncentràu inte l'Ingàunia de levànte ma a ghe n'éra ascì de âtre spantiàe pè u teritòriu ch'u s'estènde tra l'âta [[Burmia (valä)|Bùrmia]] e-e [[Valà de l'Aroscia|valàe de l'Aròscia]] e [[Valâ du Neva|du Néva]], pè rivà fìna inte [[Vàlle do Tànou|quélla du Tànaru]], inta zòna de [[Garesce|Garésce]]<ref name=":0" />. Tütte ste pruprietàe i nu l'éra però vâri cumpàtte e i se truvâva insèmme a scìti pübbrici e privài, sègnu de ina richéssa ciutòstu cuntegnüa, cuscì cùmme testimuniàu da-a strutüra mèxima de l'abasìa, tegnüa inta màscima puvertàe e mài slargà a de fùrme ciü grandiùze, cumm'u l'è capitàu a-i âtri munastèi benedetìn. L'è ascì puscìbile che a mancànsa de grandiuzitàe a ne végne da-a puzisiùn izulà de Sàn Pêru, ma i ghe sùn di âtri ségni de finànse nu vâri rìcche, cùmme prezèmpiu i benefìcci acurdài da nòbili e véschi d'Arbénga e-e suvènti agregasiùi a-a [[Ménsa vescovî|mènsa vescuvì]]<ref name=":0" />. A ògni mòddu, intu [[IX secolo|IX séculu]], l'abasìa benedetìna de Sàn Pêru a duvêva ése ün di munastèi ciü gròsci e putènti de l'intréa Ligüria de Punènte, cu-in'ativitàe impurtantìscima ascì intu cuntèstu lucâle gràsie a-u recüperu da [[Curtivasiùn de l'u(r)iva in Ligü(r)ia#Sto(r)ia|curtivasiùn de urìve]], du sfrüttamèntu de l'àiva di riài e da custrusiùn di maxéi, tècniche musciàe a-i cuntadìn du pòstu e ch'àn cuscì purtàu a in gràn desvilüppu da regiùn<ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|pp. 17-18}}</ref>. === Etàe d'òru === Da-u lòngu perìudu cumprézu tra u [[IX secolo|IX]] e l'[[XI secolo|XI séculu]] nu gh'è vâri de testimuniànse o de mensiùi de l'abasìa ma, miràndu a-i fàiti d'alantù e a di àtti sucesìvi, se purêa teurizà in sachézzu di [[Saracêni]] cùmme pè di âtri scìti religiùzi da regiùn o armênu ina pùria de atàcchi ch'a l'averêa scurìu i frâti. A cunfèrma de st'ipòtezi chi a parêa ésighe ina cunsègna di bêni du [[Cenòbio|cenòbiu]] a l'aministrasiùn dirètta da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diòcexi arbenganéze]], mèntre l'è puscìbile che l'edifìssiu, in scià vètta du Mùnte de Sàn Pêru, u l'avésse pijàu de funsiùi d'avistamèntu e de diféza<ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 18}}</ref>. Pasàu l'ànnu mìlle e turnà ina sèrta següréssa, u gh'è stàitu in növu desvilüppu da regiùn e di sö munastèi, cu-a cüria ch'a l'à dàitu indaré de tère a l'abasìa. In particulà, se fà riferimèntu a in àttu, aù sparìu, du véscu [[Diudau (vescu d'Arbenga)|Diudàu]], firmàu a-u 3 de lüju du [[1076]]<ref name=":13" /><ref name=":1">{{Çitta|Arecco, 2003|p. 86}}</ref>, dund'u daxêva a-i frâti di dirìtti in scì paìxi de [[Cunscente|Cunscènte]], [[Tuiran|Tuiràn]], [[Bardenèi]], [[Carizan|Carisàn]], [[Borṡi|Bòrzi]] e a pàrte de [[Löa]] vèrsu l'antìgu abitàu du [[Pözzu (Löa)|Pözzu]]. Stu chi u l'éra tòstu u mèximu teritòriu da ciü antìga dunasiùn du Càrlu Màgnu, raxùn ch'a l'à mésciu in dübbiu a veritàe de l'àttu, ma ch'u purêa bèn ése a cunfèrma de in presedènte pasàggiu di bêni a-a diòcexi inti mumènti ciü scüri de l'[[Etæ de Mëzo|Etàe de Mèzzu]]. Du 1076 a gh'è in âtru àttu, sèmpre du véscu Diudàu e firmàu a-i 20 de zügnu, ch'u pàrla da dunasiùn de in murìn a Tuiràn a-i benedetìn<ref name=":13" /><ref name=":1" /><ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 54}}</ref>. U 23 de setèmbre du [[1129]] l'[[Utun (vescu d'Arbenga)|Utùn]], véscu d'Arbénga, u l'à cunfermàu ina dunasiùn du sö predecesù, [[Bunifasiu (vescu d'Arbenga)|Bunifàssiu]], che fòscia a l'è lià a quélle ciü antìghe du Diudàu e, da st'àttu chi, a se végghe cùmme l'abâte de Sàn Pêru u l'avésse pijàu ascì di purèi giurìdici, entràndu fìna inti tribunài di ''[[Placitum|placita]]'', dund'u puxêva emétte de sentènse<ref name=":14">{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 27}}</ref><ref>{{Çitta|Accame, 1893|p. 19}}</ref>. Da l'intéza, du [[1127]]-[[1128]], de cesiùn a-u [[Badîa de Lerìn|munasté de Lerìn]] du [[Gexa vegia de San Luensu (Varigotti, Finô)|priuràu de Sàn Lurènsu]] de [[Varigotti|Varigòtti]], sèmpre firmàu da l'Utùn, a paré che, avànti d'entrà inta mènsa vescuvì, stu priuràu u fùsse ina dirètta dipendènsa de l'abasìa in Varatèlla<ref>{{Çitta|Arecco, 2003|p. 90}}</ref>. A l'abâte de Sàn Pêru u véscu Utùn u gh'à dunàu ascì e tère de [[Ve(r)avu|Verâvu]] e pàrte de [[Àutu]], cun l'àttu firmàu a-i 11 d'aùstu du [[1149]]<ref name=":14" />. Tra u [[XII secolo|Millesèntu]] e u [[XIII secolo|Duxèntu]], gràsie a-u növu desvilüppu, u gh'è stàitu in repijâse di tràfeghi cumerciâli ch'u l'à inrichìu l'abasìa, favurìa da-a sö puzisiùn pròpriu sciü u camìn de üna de [[Stràdda da sâ|stràdde da sà]] ch'i l'andaxêva d'inta [[Rivêa|Rivéra]] a-u [[Piemonte|Piemùnte]] e a-a [[Cianûa padann-a|Cianüra Padâna]]. I frâti i l'àn cuscì pusciüu rinfursà a sö pulìtica terituriâle, pijàndu pàrte a-a fundasiùn de növe gêxe e ascì de uspeài: in particulà, a ciü impurtànte a l'è stàita a gêxa de Sàn Pê de [[Borṡi|Bòrzi]], ancöi cunusciüa cu-u nòmme de [[Santuàju da Madònna du Bun Cunsiggiu|santuàriu da Madònna du Bòn Cunséju]], mèntre a Löa a gh'éra l'[[Santuâju da Madonna du Lurêtu (Löa)|uratòriu, aù santuàriu, da Madònna du Lurêtu]], adueràu ascì cùmme asòstu e magazìn pè i tràfeghi cumerciâli, nu luntàn da-i cunfìn cu-e tère pasàe ciü avànti a-i [[Döia (famiggia)|Dòria]], marcàu da-u [[Fusòn Grossu|Fusàu Gròssu]] segùndu l'àttu du [[1312]] cu-u [[Raffo Doria|Ràffu]], tèrsu [[Cuntea de Löa|scignùru de Löa]]<ref>{{Çitta|Accame, 1893|p. 40}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=P. Enrico del SS. Sacramento|tìtolo=Cenni storici e memorie della città di Loano dai suoi primordii fino ai tempi moderni|url=https://books.google.it/books?id=Ox46syLvAksC&pg=PA21|ànno=1879|editô=Tipografia della Gioventù|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=21}}</ref>. Dapöi, l'abasìa a cuntrulâva in sèrtu nümeru d'uspeài: dùi i l'éra a-[[A Prìa|a Prêa]], ün intitulàu a-u Sàntu Spìritu e l'âtru a Sàn Nicòlla, e i l'éra stàiti tirài sciü cun l'ajüttu di véschi arbenganéxi; in âtru, cun gêxa, u l'éra inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna d'Arbénga]], inta regiùn de [[Puntelungu|Puntelòngu]], e u l'éra dedicàu a Sàn Pêru. Pè in sèrtu muméntu i benedetìn de Sàn Pêru i l'àn cuntrulàu ascì a [[Cunventu de Santu Spiritu (U Burghettu)|gêxa e uspeà du Sàntu Spìritu]] in sìmma a-u [[Câvu du Serià]], de urìgine nu vâri ciàira e fòscia fundà da l'[[Órdine de Sàn Zâne de Geruzalèmme|ùrdine de Sàn Giuànni de Geruzalèmme]], mèntre u [[Munasté de San Giuànni (Löa)|munasté de benedetìne de Sàn Giuànni de Löa]] u dev'ése stàitu lêi ascì ina fundasiùn de Sàn Pêru in Varatèlla<ref>{{Çitta|Arecco, 2003|pp. 67-69}}</ref><ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|pp. 28-29}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=P. Enrico del SS. Sacramento|tìtolo=Cenni storici e memorie della città di Loano dai suoi primordii fino ai tempi moderni|url=https://books.google.it/books?id=Ox46syLvAksC&pg=PA21|ànno=1879|editô=Tipografia della Gioventù|çitæ=Zéna|léngoa=IT|pp=21-24}}</ref><ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|pp. 20-21}}</ref>. De ciü, inti teritòri de l'abasìa a gh'éra ancù in gràn nümeru de gêxe e de capélle, cùmme prezèmpiu [[Gêxa de San Paulu (Buisan)|quélla de Sàn Pàulu]] a [[Buinzan|Buisàn]], ch'a l'è u ciü antìgu edifìssiu du paìze e dund'u chinâva in frâte tütti i giùrni pè dìghe a méssa<ref name=":2">{{Çitta|Arecco, 2003|p. 69}}</ref>. === Decadènsa === [[Immaggine:Matteo Vinzoni, abbazia di San Pietro in Varatella, 1773.pdf|sinistra|miniatura|450x450px|Màppa de l'abasìa fàita da-u cartogràfu zenéze [[Matê Vinzón|Matteo Vinzoni]] du [[1773]]. Föra da gêxa, ancù in pé, u rèstu de l'abasìa u l'éra urmài in ruìna.]] U gràn puré de l'abasìa, ch'a l'éra aprövu a creà u sö fèudu ecleziàsticu, u l'à però fenìu pè méttira a-u cèntru de pretéze di nòbili e, sruatüttu, da gêxa arbenganéze, ch'a l'éra intu mumèntu de custrusiùn du sö dumìniu terén. In particulà, a gh'è in àttu du véscu [[Lantériu]] o Lantéru du 18 d'utùbre du [[1171]], che però u l'è cunscideràu in fâsu da sèrti autùi, ch'u dispunêva l'agregasiùn di dumìni du munasté a-a mènsa vescuvì d'Arbénga, ufisialmènte p'evità ch'a fenìsse inte mài di scignuròtti du pòstu<ref>{{Çitta|Arecco, 2003|pp. 69-70, 94, 179}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=P. Enrico del SS. Sacramento|tìtolo=Cenni storici e memorie della città di Loano dai suoi primordii fino ai tempi moderni|url=https://books.google.it/books?id=Ox46syLvAksC&pg=PA19|ànno=1879|editô=Tipografia della Gioventù|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=19}}</ref><ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 21}}</ref>. A ògni mòddu, inte l'àttu i sùn mensunài nùmma i scìti de Cunscènte, Löa, Tuiràn, Bardenèi e Bòrzi, cun quélli spantiài da-e âtre pàrte ch'i duverêa ése restài a-i mùneghi, tàntu che l'è puscìbile che l'agregasiùn a-a mènsa vescuvì a l'interesàsse giüstu i dirìtti feudâli e dùnca ni l'abasìa ni di bêni in particulà. De ciü, a-i 15 de mârsu du [[1184]], pròpriu a l'abasìa u Lantériu u gh'à dunàu in ''[[manso]]'' in Tuiràn e, sinqu'àgni dòppu, u [[Bonifàçio I de Clavezànn-a|Bunifàssiu I de Clavezâna]] u gh'axêva lasciàu de tère a Bardenèi, dund'i frâti i l'àn fundàu, pòcu prìmma o sübitu dòppu, in sö priuràu<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 26}}</ref><ref name=":3">{{Çitta|Arecco, 2003|p. 179}}</ref><ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 55}}</ref>. E tère de Sàn Pêru i l'axêva ina sèrta impurtànsa stratégica pè i véschi d'Arbénga perché i l'éra a-i cunfìn du sö dumìniu terén e, cu-a növa fòrsa de l'auturitàe vescuvì, i sùn cumensài a pasà a-a diòcexi e a-a Cumüna de Tuiràn, nu sènsa de bèlle ratèlle in scià pruprietàe di scìti. In particulà, l'abasìa a cuntrulâva quâxi tütti i scìti de muntàgna a-u reùndu du Mùnte de Sàn Pêru, cun gràn dànnu pè e gènte du pòstu ch'i nu ghe puxêva andà a scö e cu-e pretéze in scì prài du [[Munte Cârmu de Löa|Mùnte Càrmu]] ch'i l'àn purtàu a in prucèssu ch'u s'è giüstàu cun l'intervèntu du [[D'Aste (famïa)|Bungiuànni D'Àste]] e di [[Bava (famiglia)|Bâva]] inte l'àttu du prìmmu de lüju du [[1230]]<ref name=":3" /><ref>{{Çitta|Accame, 1893|p. 47}}</ref><ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|pp. 22}}</ref>. In particulà, scicùmme inte sèrti perìudi u l'éra vietàu andà a scö, a Cumüna tuiranìna a l'axêva diciaràu ina bandìa che, nu rispetà da-i frâti, a l'à purtàu a-u sequèstru di sö sciàmmi, fàndu nàsce ina ratèlla che da-u véscu d'Arbénga a l'è rivà fìn'a-u [[Pàppa Grigheu IX|Pàppa Gregòriu IX]], ch'u l'à curpìu u paìze de [[Interdétto|interdéttu]] pè fà acetà e cundisiùi di benedetìn<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 30}}</ref>. A ògni mòddu, a-i 18 de màrsu du [[1231]], i benedetìn i sùn sciurtìi tùrna a liberâse da-u cuntròllu da diòcexi, cu-ina bùlla du Pàppa Gregòriu IX ch'u gh'axêva cuncèssu a prutesiùn puntifìccia e cunfermàu e pruprietàe, scibèn che ciü picenìne da sö prìmma estensiùn<ref name=":2" /><ref>{{Çitta|Accame, 1893|pp. 136-137}}</ref>. Pè rinfursà i sö dumìni, l'abâte Dumènegu Enrìcu u l'à usciüu scangià de pruprietàe inta Ciâna d'Arbénga cun de âtre inta vàlle du Varatèlla, cùmme da ducümèntu du frevà du [[1238]]<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 31}}</ref>. Da-i àtti de sti àgni a se végghe ancù cùmme i frâti i gh'axêva di scìti ascì a-[[a Cêve]], dund'i sùn mensunàe de cà e di defìssi<ref name=":0" />, e a [[Giüstexine|Giüsténexi]]<ref name=":3" />. Intu frattèmpu, fòscia pròpriu pè a ciü grànde libertàe, l'abasìa a l'éra però interesà da ina grâve "decadènsa murâle", che càrche ànnu prìmma a l'axêva interesàu ascì a sö fundasiùn a Löa du munasté de benedetìne. Stu fàitu chi, insèmme a-a nùmina a abâte de l'Enrìcu Du Caréttu, òmmu de pèscime manêre e dürìscimu cu-i mùneghi, u l'à purtàu i frâti, tra a fìn d'arvì e a metàe de lüju du [[1259]]{{#tag:ref|Tra u [[1255]] e u [[1259]] dàndu amèntu a quéllu ch'u scrìve l'[[Paolo Accame|Accame]]<ref name=":15" />|group=n.}}, a méttise d'acòrdu pè masâru<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 33}}</ref>. Cumm'u l'à saciüu da nutìssia, u véscu [[Lanfrancu De Negru|Lanfràncu De Néiru]] u l'à fàitu arestà i benedetìn e cunfiscà i bêni de l'abasìa, mandàndughe in aministratù da lêi numinàu e u nutâru Pêru Fiàllu, da Prêa. L'aministratù vescuvì, in mùnegu de nòmme Rainàrdu o Raimùndu, pè recüperà i bêni de l'abasìa che intu frattèmpu i l'éra stàiti ocüpài, u l'à fàitu recùrsu a-u [[Pàppa Lisciàndro IV|Pàppa Sciàndru IV]], ch'u l'à cuscì incariàu l'arsiprève de [[Mondovì|Munduvì]], Bunifàssiu, ch'u-i l'à pijài indaré cu-a minàccia de scumünica<ref>{{Çitta|Arecco, 2003|pp. 180-181}}</ref><ref name=":15">{{Çitta|Accame, 1893|pp. 51-52}}</ref><ref name=":9">{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 57}}</ref>. A-i 20 de lüju du [[1259]] u Lanfràncu u l'à numinàu in aministratù de l'abasìa, u Pagàn de Nuxéu, e, fòscia cun l'idéa de serâra, a-i 27 de zenà du [[1282]] u gh'à cumandàu de nu fâghe entrà di növi frâti ch'i nu gh'avésse u sö perméssu speciâle. U Pagàn u l'à però dezubedìu a l'urdìne du véscu e, dòppu ina létera d'avìzu, u l'è stàitu curpìu da scumünica a-i 4, o fòscia a-u prìmmu<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 35}}</ref>, de màzzu de quéllu ànnu<ref name=":4">{{Çitta|Arecco, 2003|p. 181}}</ref><ref>{{Çitta|Accame, 1893|p. 53}}</ref>. A ògni mòddu a questiùn a l'è dürà pè du bèllu tèmpu, tàntu che u Pagàn, segùndu in àttu du 30 de màzzu du [[1295]], u duxêva ancù ése l'abâte du munasté. A-i 11 de setèmbre du [[1297]], inte l'àmbitu de in'âtra ratèlla cu-i tuiranìn, a paré ch'u ghe sécce stàitu in càngiu de aministrasiùn, cunscideràndu che l'abâte ch'u l'à fàitu u recùrsu a-u [[Pàppa Bonifàçio VIII|Pàppa Bunifàssiu VIII]] u l'éra in sèrtu Emanuéle<ref name=":4" /><ref>{{Çitta|Accame, 1893|pp. 53-54}}</ref>. A-u Bunifàssiu VIII sécce l'abâte che i mùneghi i gh'àn mandàu ascì de létere de mugùgnu cùntru i dàgni caxunài a l'abasìa da-u véscu d'Arbénga, alantù raprezentàu da-u sucesù du Lanfràncu, u [[Nicolò Vascùn]]. U Pàppa u l'à decìzu d'incarià da questiùn l'arsiprève du [[Finô|Finà]], Giàcumu Màlla, che a-i 25 d'utùbre du [[1301]] u l'à fàitu cunsegnà a-u véscu létere e mandâtu de sitasiùn da-u sö nùnsiu Curâdu Vaccalìn<ref name=":4" /><ref>{{Çitta|Accame, 1893|p. 54}}</ref>. Dòppu u falimèntu de in tentatìvu de mandâghe di növi frâti, fòscia pè l'upuzisiùn du partìu du Pagàn cumm'u se végghe da in àttu du 17 d'aùstu du [[1301]]<ref name=":16">{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 39}}</ref>, u Vascùn u l'à a-a fìn dumandàu a supresiùn de l'abasìa, prucèssu ch'u l'è stàitu cüràu da-u [[Napulión Orsìn (cardinâ)|Napuleùn Ursìn]], [[Sant'Adriàn a-o Föo (diaconîa)|cardinà diàcunu de Sant'Adriàn]], sciü dispuzisiùn du [[Pàppa Cleménte V|Pàppa Clemènte V]]. L'arsiprève de Tuiràn, Guglièlmu, a-i 16 d'utùbre du [[1308]] u l'à dùnca tacàu a-a mènsa vescuvì d'Arbénga i bêni ch'i l'éra restài a-u munasté, mèntre quélli a Bardenèi, Camerâna e Finà i l'éra stàiti ocüpài da-i [[Du Carettu (famiggia)|Du Caréttu]]<ref name=":9" /><ref name=":4" /><ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 36}}</ref><ref>{{Çitta|Accame, 1893|pp. 54-55}}</ref><ref name=":8">{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 23}}</ref>. U sucesù du Vascùn, l'[[Manoælo Spìnoa|Emanuéle Spìnura]], u l'à però decìzu de nu serà du tüttu u munasté, cumm'u se faxêva inte sti àgni pè quéllu da Gainâra, ciamàndu a purtâru avànti i certuzìn ch'i staxêva inte l'[[Cašté ed Cazótu#A certuza ed Cazótu|abasìa de Cazòttu]], ina növa ràmma di benedetìn ch'a l'andaxêva aprövu a-a stréita régula de [[Sàn Brùn|Sàn Brün]] e ch'a gh'axêva ina gràn fàmma de rigù murâle<ref name=":16" /><ref name=":8" /><ref>{{Çitta|Arecco, 2003|pp. 181-182}}</ref><ref>{{Çitta|Accame, 1893|p. 56}}</ref>. === Certuzìn === [[Immaggine:Pier Maria Gropallo, Delineazione de territorii de confini di Boissano, Toirano e Giustenesi della Pietra..., 1655 (Monte San Pietro).png|miniatura|250x250px|[[Pê Màia Gropàllo|Pier Maria Gropallo]], ''Delineazione de territorii de confini di Boissano, Toirano e Giustenesi della Pietra, con quelli di Bardeneto di Zuccarello et il territorio del signor marchese di Carpe e Balestrino fatta a 20 ottobre 1655'', [[1655]]; detàju da raprezentasiùn, de fantazìa, de l'abasìa]] L'abasìa a l'è stàita cunsegnà a-i certuzìn, inta persuna du priù Niculìn Inceriu de Munduvì, a-i 5 d'arvì du [[1315]]{{#tag:ref|A-i 4 d'arvì dàndu amèntu a quéllu ch'u scrìve u Paneri intu ''Sacro, e vago Giardinello''<ref name=":7" />|group=n.}}, cu-u véscu Emanuéle Spìnura ch'u gh'à lasciàu cùmme bêni l'intréa vàlle du Varatèlla da-i mùnti a-u mà e da-u [[Munte Aü|Mùnte Aü]] a-u riàn de [[Verzi (Löa)|Vèrzi de Löa]]. De ciü, a gh'éra ancù tütta Giüstènexi e a [[Gêxa de Sàn Floriàn (Camerànn-a)|gêxa de Sàn Fluriàn de Camerâna]] cu-e pruprietàe söe<ref name=":5">{{Çitta|Arecco, 2003|p. 181}}</ref><ref>{{Çitta|Accame, 1893|p. 155}}</ref><ref name=":10">{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 58}}</ref>. Pè cùntru, i certuzìn i gh'axêva da pagà e décime a-u véscu d'Arbénga ciü ina tàssa a-a sö persùna de dêxe [[Monetaçión zenéize|frànchi de Zéna]], redüti a 100 scüi pè i sö sucesùi<ref name=":5" /><ref>{{Çitta|Accame, 1893|pp. 154-157}}</ref>. I certuzìn i l'àn firmàu ascì ina cunvensiùn cu-u véggiu priù, u Pagàn, ciü tàrdi cangià a sö favù dòppu de lagnànse ch'u l'axêva mandàu a-u véscu. U frâte, ch'u l'éra sciurtìu cu-ina scüza a turnà a Sàn Pêru, u l'axêva però cumensàu a fâghe di dàgni, rivàndu a gratà i arêdi sâcri de l'abasìa, e cuscì u priù Giràrdu u-u l'à fàitu segnalà a-u véscu mandàndu u frâte Uddìn a-u [[Castellu da Prìa|castéllu da Prêa]]<ref>{{Çitta|Arecco, 2003|pp. 181-182}}</ref><ref>{{Çitta|Accame, 1893|pp. 157-160}}</ref>. A-i 6 de màzzu du [[1316]] u véscu u gh'à dùnca scrìtu ina létera cu-a minàccia de scumünica, fàita registrà da-u priù a-u nutâru Baamuntìn Baamùnte de Tuiràn cu-a cunsciderasiùn "chi i fenìsce e impréze de stu famùzu abâte, pagàn de nòmme e de fàitu"<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|pp. 41-43}}</ref><ref name=":6">{{Çitta|Arecco, 2003|p. 183}}</ref><ref>{{Çitta|Accame, 1893|pp. 57-58, 159-160}}, dund'u gh'è però in sbàju de trascrisiùn, cu-a létera ch'a l'è datà da l'Accame a-i 16 de màzzu.</ref>. A-a mòrte du Pagàn, ciü o mênu inta prìmma metàe du [[1321]], l'abasìa a l'è sciurtìa a rèndise autònuma da quélla de Cazòttu, cun l'àttu ufisià ch'u l'è du 17 d'aùstu de quéllu ànnu<ref name=":6" /><ref>{{Çitta|Accame, 1893|p. 58}}</ref> e cun prìmmu priù u Pêru Garzàn, de [[Verçelli|Vercèlli]]<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 45}}</ref>, ch'u l'è restàu in càrega fìna a-u [[1326]]<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 45}}</ref><ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 69}}</ref>. A gràn numêa di certuzìn a l'à fàitu tùrna rivà de dunasiùi, ch'i l'àn purtàu a in sö desvilüppu e a-u recüperu di scìti abandunài da-i benedetìn, nu sènsa di növi cuntràsti cu-e gènte du pòstu. Cuscì, a-i 2 de zügnu du [[1325]], sciü dumànda di frâti, u [[Pàppa Zâne XXII|Pàppa Giuànni XXII]] u gh'à dàitu a prutesiùn puntifìccia<ref name=":6" /><ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 47}}</ref><ref>{{Çitta|Accame, 1893|pp. 160-161}}</ref>, fàndu ciàira mensiùn de pruprietàe du munasté<ref name=":10" />. A ògni mòddu e lagnànse i sùn prèstu scciupàe cun de asiùi sèmpre ciü grâvi e, zà a-i 7 de nuvèmbre du [[1326]], i tuiranìn i l'àn cumensàu a scrìve a-u véscu d'Arbénga, inte quéllu ànnu u Federìgu di [[Marchexâto de Çêva|marchéxi]] de [[Çêva|Séva]]. E lìte cu-i tuiranìn i sùn bèn cuntignàe inti àgni dòppu, cu-i frâti ch'i l'axêva numinàu cùmme sö procuratù u Rubàrdu, da putènte famìja arbenganéze di [[Seulla (famïa)|Seùlla]], rivàndu pè u mumèntu a giüstâse cu-a sentènsa du véscu du 25 d'utùbre du [[1341]]<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|pp. 47-50}}</ref>. Ciü o mênu rangià a descusciùn cu-i tuiranìn, a l'è prèstu cumensà ina növa bêga cu-i òmmi de Bardenèi, inti fèudi di Du Caréttu, che a-u [[1361]] i se refüâva de pagà e décime a-a certùssa. I dàgni da-i cunflìtti cu-i vexìn e-e gròsse spéze giüdisiàrie i l'axêva purtàu a ina pèscima situasiùn inte sustànse di certuzìn, cu-u priù Tumâzu che, du [[1364]], u l'è stàitu curpìu da scumünica pè n'avé pagàu ina tàscia religiùza, levà dòppu u pagamèntu cun àttu du 29 de màrsu du [[1365]]<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|pp. 50-51}}</ref>. Intu frattèmpu a s'è tùrna druvìa a custiùn di prài du Càrmu, cu-in tentatìvu di frâti de diciarà nu vàlida a sentènsa du 1341, mèntre a-i 20 de màrsu du [[1377]] u priù Dumènegu u l'è andàu in Arbénga p'evità in'âtra scumünica da décime nu pagàe<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 51}}</ref>. Intu [[Scìsma de Ponénte|scìsma du 1378]], pè i sö stréiti liàmmi cu-a [[Sànta Sêde]], l'abasìa a l'è restà fedéle a-u [[Pàppa Urbàn VI|Pàppa Urbânu VI]] a diferènsa du gròssu de l'ùrdine certuzìn e da ''[[Grande Chartreuse]]'', refüàndu ascì in prugèttu de l'[[antipàppa Cleménte VII|antipàppa Clemènte VII]] ch'u n'uxêva l'uniùn cu-a [[Certôza do Monbràcco|certùssa scismàtica du Mumbràccu]]<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 53}}</ref>, cun l'Urbânu VI che, pè ringrasiâra, u l'è dapöi intervegnüu cun quàttru létere in sö favù inti mumènti de dificultàe ecunòmica de Sàn Pêru<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 63}}</ref>. Però i sùn tùrna cumensài i cuntràsti cu-a Cumüna tuiranìna pè i dirìtti in scì prài du Mùnte Càrmu che, a despêtu de càrche intéza, i nu se sùn mài giüstài du tüttu, e di âtri cu-a Cumüna d'[[Arbenga|Arbénga]] pè i scìti d'atàccu a-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]], cuscì cùmme inta Bùrmia cu-i scignùri de Bardenèi. I frâti i l'àn dùnca cumensàu a métte ùrdine inte pruprietàe söe, cuncentrànduse inti scìti ciü vixìn a-a certùssa e vendéndu, a-i 6 de zügnu du [[1440]], quélli ciü luntài inte valàe du Tànaru, da Bùrmia e inta Ligüria de punènte. In particulà, cun st'àttu chi i sùn stàite vendüe e [[Gràngia|grànge]] de [[Carizan|Carisàn]], [[Bagnàsco|Bagnàscu]], [[Mascimin|Mascimìn]], [[Batifòllo|Batifòllu]], [[Camerànn-a|Camerâna]], [[Malpotrêmo|Malputrêmu]], [[Nuxéo|Nuxéu]], [[U Duseu|Duséu]], [[Moriaodo|Meriàdu]] e [[Triöra]] e, gràsie a-a növa cundisiùn ecunòmica ciü sâda, i certuzìn i l'àn cumensàu a pijà a pixùn di "defìssi" inta Varatèlla, cu-u ciü tàntu de sö ativitàe ch'u s'éra cuncentràu in Tuiràn<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 57}}</ref>. I frâti, cun di gròsci travàji, i sùn pöi sciurtìi a guernà l'àiva du [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]], nu sènsa ina gràn cuntéza terminà du [[1479]]<ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 24}}</ref>, cu-a fòrsa da scciümàira ch'a l'éra aduerà inta prudusiùn e trasfurmasiùn de [[Càneva|cànava]], [[Papê|papé]], [[Gran|gràn]], [[Êuio|öriu]], [[Pôvie néigra|pùve néira]], [[Ciongio|ciùngiu]], [[Öo|òru]], [[Argento|argèntu]], [[Món|maùi]] e [[Câsìnn-a|casìna]]<ref name=":6" /><ref>{{Çitta|Accame, 1893|p. 67}}</ref>. Pè sta raxùn chi, i frâti i l'axêva musciàu ciü vòte u vuré de mesciâse int'ina növa certùssa ch'a fùsse a-u fùndu da valà e ciü vixìna a-e sö pruprietàe, cunscideràndu ascì che l'antìga stràdda da sà ch'a traversâva u Mùnte de Sàn Pêru a s'éra urmài mescià ciü in bàssu, a-u fùndu du valùn<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 59}}</ref>. Pasài di àgni sènsa ése cuntentài, a-i 14 d'aùstu du [[1495]] i l'àn a-a fìn resevüu u permèssu de stà inta növa [[Certussa de Tuiran|Certùssa de Tuiràn]], cu-u duvé de tegnì avèrta l'antìga abasìa e de dì méssa tütti i giùrni inta gêxa de Sàn Pàulu de Buisàn<ref>{{Çitta|Arecco, 2003|pp. 182-183}}</ref><ref>{{Çitta|Accame, 1893|pp. 69-70}}</ref><ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 68}}</ref>. Föra che in chiürtu mumèntu du [[1525]], quand'i certuzìn i l'éra tùrna andài a stà inte l'abasìa pè scampà a-a pèste, l'antighìscima strutüra a l'è però fenìa de manimàn abandunà e in ruìna, tàntu che cu-in àttu du 18 de lüju du [[1713]] se decidêva de pêne e de mürte pè quélli ch'i l'avésse sustàu e pròprie béstie drèntu a-a géxa, nutàndu cùmme inte quélli àgni u l'éra fìna "''ciò occorso mentre vi si celebrava la S. Messa''"<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 72}}</ref>. A ògni mòddu, Sàn Pêru u l'è restàu in pé e cuscì, ancù a-a giurnà d'ancöi, se ghe tégne a gràn fèsta, aù a-u prìmmu de màzzu, da séculi tra e ciü sentìe da-e gènte da valà<ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 25}}</ref>. A-u prìmmu d'arvì du [[1937]] u cumplèssu de l'abasìa u l'è stàitu ascì diciaràu bêne de interèsse cultürâle<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038868/ICCD13258577_00111641.pdf|tìtolo=Abbazia di S. Pietro in Varatella - decréttu de tütela|léngoa=IT|vìxita=2024-01-07}}</ref>. == Lìsta di abâti == Chi sùtta a gh'è a lìsta, nu cumplêta, di abâti benedetìn e di priùi certuzìn de Sàn Pêru cunusciüi a-a giurnà d'ancöi da-a fundasiùn de l'abasìa fìna a-u sö abandùn du 1495, pijài da-e mensiùi inti àtti e inti ducümènti d'alantù. Pasàu st'ànnu i certuzìn i sùn andài a stà inta növa certùssa, dund'a gh'è a [[Certussa de Tuiran#Lìsta di priùi|lìsta di ürtimi priùi]]<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|pp. 77-79}}</ref>: * 1122: Pêru, u l'è u prìmmu abâte de Sàn Pêru a ése mensunàu inti àtti, in particulà inte in'enfitèuzi du 1122 e int'ina dunasiùn de l'Utùn, véscu d'Arbénga, du 1129. * 1184: Ubèrtu, mensunàu int'ina dunasiùn du véscu arbenganéze Lantériu. * 1222: Enrìcu, u l'è mensunàu int'in àttu de véndia de l'11 de frevà du 1222 e inta cunvensiùn cu-i tuiranìn pè i prài de Mùnte Càrmu du prìmmu de lüju du 1230. * 1255: Bunifàssiu, u 14 de nuvèmbre du 1255 u l'à cedüu in pràu a pixùn. * 1258: Rainàrdu, u 24 d'arvì du 1259 u l'à prezentàu ina létera a l'Uddùn Trüccu de Tuiràn da l'arsiprève de Munduvì, intervegnüu daré mandàu du Pàppa Sciàndru IV pè prutézze i bêni de l'abasìa. * 1259: Abâte Du Caréttu, u sö nòmme u nu l'è cunusciüu, u l'è fenìu masàu da-i âtri frâti inte l'estàe de quéllu ànnu. * 1282: Pagàn de Nuxéu, u l'è stàitu l'ürtimu abâte benedetìn ma nu se sà a dâta da sö urdinasiùn. U l'è mensunàu inte paréggi àtti de quélli àgni, cùmme a scumünica du véscu Lanfràncu d'Arbénga du 4 de màzzu du 1282. * 1317: Giràrdu: mùnegu de Cazòttu e prìmmu priù certuzìn, scibèn che Sàn Pêru alantù a l'éra a-e dirètte dipendènse da certùssa de Cazòttu, u l'è mensunàu int'in àttu du 6 de màzzu du 1317. * 1321: Pêru Garsàn o de Grasàn de Vercèlli, prìmmu priù autònumu, da-u 1325 e u 1330 u l'è stàitu priù de Cazòttu, da-u 1330 a-u 1334 de Mumbràccu e de [[Bologna|Bulògna]] da-u 1334 a-u 1339. * 1327: Uddùn Cuméllu, zà priù inta [[Certôza de Rîeu|Certùssa de Rivaròllu]] du 1311, du 1327 u l'è pasàu a Sàn Pêru e du 1337 a Cazòttu; du 1341 u l'è turnàu a Sàn Pêru. * 1331: Benedéttu, numinàu da-u capìtulu cùmme prucüratù de Sàn Pêru. * 1332: Rulàndu de Vigùn, zà priù de Cazòttu tra u 1330 e u 1332. * 1333: Curâdu, u l'à numinàu, u 10 d'aùstu du 1333, u priù de [[Rîeu|Rivaròllu]] cùmme prucüratù pè ina càuza a [[Zena|Zéna]]. * 1333: Gràddu, mensunàu cùmme priù int'in àttu pè diciarà di antìghi dirìtti de l'abasìa, firmàu u 21 d'utùbre du 1333. * 1337: Pêru da Muncalé, zà priù da [[Certôza de Pézio|Certùssa de Péziu]] tra u 1311 e u 1312, de Mumbràccu tra u 1325 e u 1329, pöi tùrna a [[Chiusa di Pesio|Péziu]] e tra u 1332 e u 1336 a Cazòttu, per vegnì in scià fìn a Sàn Pêru du 1337. * 1341: Uddùn Cuméllu: priù pè ina segùnda vòtta dòppu ch'u l'éra fenìu pè càrche ànnu a Cazòttu, u l'è mensunàu int'in àttu du 3 d'arvì du 1341 dund'u nòmina, pè in prucèssu cùntru a Cumüna de Tuiràn, u Rubàrdu Seùlla cùmme prucüratù de l'abasìa. * 1341: Gabrié De Néiru, mensunàu inta sentènsa de ina càuza cùntru Tuiràn du 25 d'utùbre du 1341, diciarà da-u Federìgu, véscu d'Arbénga. *1343: Antògnu, u 23 de màrsu du 1343 u pâga de décime a-u campaù da diòcezi arbenganéze. *1349: Pêru de Muntebelliviàn o Puntebelliviàn, u pâga di cànuni a-u véscu Federìgu d'Arbénga a-u 4 d'arvì du 1349. *1358: Brìssiu, u l'è prubàbile ch'u sécce u Brìssu da Bàrge, priù de Cazòttu inti àgni 1347-1348 e 1352-1355. Du 1358 u l'è priù Sàn Pêru, pagàndu e décime papâli a l'arsiprève Carbùn d'Arbénga, e u l'è mensunàu a-i 4 d'aùstu du 1361, quàndu u l'à difézu i dirìtti da certùssa in scé décime de Bardenèi, da-u [[Casté de Bardenèi|castéllu de quéllu paìze]]. Tra u 1368 e u 1369 u l'è stàitu priù de Mumbràccu. *1363: Tumâzu, u pâga de décime a-u Pàppa du 1363, mèntre du 1365 u l'è scumünicàu pè n'avére pagàe in tèmpu, giüstàndu però a sö puzisiùn a-i 29 de màrsu de quéllu ànnu. A-u scciöppu de in'âtra ratèlla cu-a Cumüna tuiranìna u l'à fàitu recùrsu a-a sentènsa du 1341 du véscu Federìgu. *1370: Bunifàssiu da Munduvì, fòscia u Bunifàssiu Marcériu priù de Péziu inti àgni 1340-1343, de Cazòttu inti perìudi 1350-1352 e 1357-1359 e de [[Certôza de Sàn Gêumo|Muntéllu]] tra u 1360 e u 1362. U l'è mensunàu a càppu de Sàn Pêru in Varatèlla inte l'acàttu de ina cà a Tuiràn a-i 30 de màrsu du 1370. *1376: Antògnu, mensunàu inta sentènsa du véscu d'Arbénga [[Giuanni Fieschi|Giuànni Fiéschi]], du 22 de dixèmbre du 1376, ch'u ghe levâva u pagamèntu de ina sèrta sùmma. *1377: Dumènegu, u 20 de màrsu du 1377 u se impegnâva a pagà de décime papâli. *1381: Giàcumu di Arnàldi, u duverêa ése ascì u priù de Cazòttu tra u 1366 e u 1369, a lèi u gh'à scrìtu u Giuànni, [[Certôza de Firénse|priù de Firénse]], pè spunciâru a méttise da-a pàrte du Pàppa Urbânu VI intu scìsma de quélli àgni. U l'è mensunàu ancù inta bùlla papâle scrìta a-i 14 de màzzu du 1381 in favù de l'abasìa, mandà a-i [[Diòcexi de Àsti|véschi de Àsti]], [[Diòcexi de Àrba|de Àrba]] e [[Arçidiòcexi de Turìn|de Türìn]]. *1384: Dumènegu Medìa, mensunàu int'in àttu de véndia du 12 de zügnu du 1384. *1386: Scirvèstru de Cervìziu, mensunàu int'in àttu du 6 de dixèmbre du 1386 e tùrna inta sentènsa du 18 de dixèmbre du 1389, diciarà da-u Daminàn Carpanéu a favù da certùssa cùntru u véscu d'Arbénga. *1389: Federìgu, u pâga a-a fìn de l'ànnu e décime a-u campaù Bertumé Bergàlla. *1413: Antògnu Gerbìn, de [[Monasterolo Casotto]], zà priù de Cazòttu tra u 1407 e u 1413, a Sàn Pêru tra u 1413 e, fòscia, u 1418, e tùrna a Cazòttu tra u 1418 e u 1425. *1434: Giuànni Spìnura, numinàu prucüratù da certùssa a-i 4 d'aùstu du 1434, u 2 de lüju du 1438 u l'à resevüu ina dunasiùn e u 24 d'aùstu de quéllu ànnu u l'à acatàu ina cà in Tuiràn. U l'è mensunàu ascì inte di acàtti in dâta 10 de lüju e 17 de nuvèmbre du 1439. *1439: Gerònimu da Séva, mensunàu inte l'àttu d'acàttu de in'âtra cà a Tuiràn. *1443: Bertumé, mensunàu p'avé pagàu de décime a-u Pàppa. *1450: Antògnu da Prêa, u l'à pagàu 15 frànchi a-u cardinà [[Zòrzo Fiésco|Zòrzu Fiéschi]]. *1454: Paulu de Sant'Àgata, mensunàu a-u pagamèntu da pixùn de in [[Gumbu|gùmbu]] a-u véscu d'Arbénga. *1457: Raimùndu de Brìga, u l'à ratificàu u cuntràttu d'enfitéuzi du murìn da Ròcca. *1464: Giuànni Spìnura, priù de Sàn Pêru pè a segùnda vòta, u l'à cedüu a-u marchéze Tumâzu de Séva di scìti a Bagnàscu in scàngiu de âtri ciü vixìn a-u munasté, a-u Burghéttu e a Giüstènexi. *1464: Nicòlla Carâra, da Cêve, u 29 de dixèmbre du 1464 u l'à dàitu a pixùn di terén a Batifòllu, u 25 de zenà du 1466 u l'à acatàu ina cà a Tuiràn e u 29 de dixèmbre du 1467 in scìtu a Bardenèi. Pasàu nu vâri tèmpu u l'è pasàu a-a certùssa de Péziu cùmme priù. *1468: Zòrzu de Vàlle, da Munduvì, u l'è mensunàu p'avé scangiàu di scìti a Bagnàscu, du 1475 u l'è priù a Péziu. *1470: Franséscu di Cijâri, da Munduvì, mensunàu int'in àttu du 28 de nuvèmbre du 1470, u 25 de frevà du 1479 u l'à renuvàu l'enfitéuzi du murìn da Ròcca. Du 1482 u l'è pasàu cùmme priù a Cazòttu, dund'u l'è mòrtu a-i 8 de nuvèmbre du 1495. *1479: Nicòlla di Scarpadiùi, u 14 de màrsu du 1479 u l'à seràu in pùffu da mìlle sciurìn de Savùna vèrsu u rìccu mercànte Ruffìn Ròbbi da [[Cherasco|Cheràscu]]. *1482: Dumènegu Gàspare de Serén, u 12 d'utùbre u l'à òtegnüu in murìn a pixùn da-u véscu d'Arbénga, du 1493 u l'è cùmme priù a-a Certùssa de Péziu. *1490: Nicòlla Carâra, tùrna priù ma pè pòcu, perché u l'éra maròttu. *1490: Pàulu de Sant'Àgata, priù de Sàn Pêru tra u 1490 e u 1496, mensunàu int'in àttu du 5 de frevà du 1491. U [[Diòcexi de Nöi|véscu de Nòri]], [[Doménego Vacâ|Dumènegu Vacâri]], u l'à apruvàu in'intéza tra stu priù e u véscu d'Arbénga Leunàrdu Marchéze a-i 20 de nuvèmbre du 1491; u 4 de frevà du 1495 u l'è mensunàu inte l'acàttu de in scìtu a [[Patarè]] da-a cunfratèrnita du Sàntu Spìritu de Tuiràn. == Descrisiùn == === Evulusiùn architetònica === U cumpléssu de l'abasìa u l'è cangiàu du bèllu cu-u pasà di séculi, slargàu cun de növe azùnte fìna a-u sö abandùn, ch'u l'à purtàu a-a ruìna du ciü tàntu de l'abasìa föra che a gêxa e i edifìssi a lêi arembài. Da l'anàlizi architetònica e da l'ünica raprezentasiùn stòrica cunusciüa, sarêa a dì quélla du Vinzoni inte ''Il Dominio della Serenissima Repubblica di Genova in terraferma'' du [[1773]], s'è pusciüu teurizà che a pàrte ciü antìga a sécce pròpriu a gêxa, cu-ina prupòsta de datasiùn da gêxa ancöi in pé a-u [[XII secolo|XII séculu]]<ref name=":11">{{Çitta|Marino, 2019|pp. 79-80}}</ref>. Sèmpre da-u Vinzoni a se végghe a prezènsa de in'àbside reùnda, aù sparìa, che da-u Paneri, intu ''Sacro, e vago Giardinello'' e dùnca a-u [[1624]], u végne però mensunà a-a tramuntâna<ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 45}}</ref>. Da prìmma strutüra i faxêva pàrte ascì e custrusiùi in scià müràja de drìta, ancù existènti ma bèn cangiàe a furmà a stànsia ünica aduerà cùmme depòxitu pè légne, fòscia aduerà cùmme prìmmu asòstu di frâti, föra da tùre picenìna sübitu ciü a süd ch'a duvêva ése in magazìn. Inta müràja de drìta da gêxa a gh'éra dùe avertüre ch'i permettéva u pasàggiu tra sta chi e-e âtre custrusiùi, ma üna a l'è stàita ciü avànti tapà<ref name=":11" />. A segùnda fâze de custrusiùn a duverêa cumprènde i edifìssi, tütti ruinài, a punènte da pàrte ciü antìga che, dàndu amèntu a-a raprezentasiùn du Vinzoni, i sùn ancù liài a in'edilìsia da Etàe de Mèzzu, marcà da-u gràn spesù de müràje, paréggiu a quéllu da gêxa. L'è prubàbile che i travàji de növe custrusiùi i sécce cumensài giüstu dòppu u pasàggiu de l'abasìa a-i frâti certuzìn, vixìn a l'ànnu [[1315]], mumèntu cuntempuràgnu a-u rinfòrsu da vòta da gêxa cu-i èrchi ch'i se pöne ancù végghe. Sti edifìssi i l'éra mésci a-u reùndu de in ciòstru cu-in pùssu, ch'u l'exìste ancù, e l'è prubàbile ch'i fùsse aduerài cùmme stàlle e magazìn a-u servìssiu de ativitàe agrìcule du munasté, a ògni mòddu u nu gh'è restàu vâri de st'âra du cumplèssu, föra de càrche müràja dund'a gh'éra a stasiùn da teleférica e di rèsti ch'i sùn cuèrti da-u terén<ref>{{Çitta|Marino, 2019|pp. 81-82}}</ref><ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 46}}</ref>. A-a fìn, u gh'è stàitu in ürtimu mumèntu de custrusiùn ch'u duverêa remuntà a-u [[XV secolo|XV séculu]], cun l'üzu de tècniche ciü mudèrne ch'i sùn marcàe da de müràje ciü sutì. Inte sta fâze chi u l'è stàitu alungàu u presbitériu vèrsu süd e, sèmpre inte quélla diresiùn, u l'è stàitu tiràu sciü in gràn edifìssiu, fòscia adueràu cùmme dormitòriu. Cun sti travàji, l'abasìa a l'éra rivà a-a sö màscima estensiùn, ma a l'è prèstu ruinà cùmme i frâti i sùn andài a stà inta növa certùssa<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 83}}</ref>. Dòppu u [[1495]] u ghe dev'ése stàitu giüstu u rinfùrsu da faciâta a-a tramuntâna cu-i cuntrafòrti ch'i se végghe intu dizégnu du Vinzoni, ciü avànti cuèrti da ina müràja; de rèstu, u gròssu du cumpléssu u s'è derfàu da l'abandùn e, fòscia, pè di dàgni patìi inte uperasiùi militâri da [[Batàggia de Lêua|batàja de Löa]]<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 84}}</ref><ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 47}}</ref>. === De föra === <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - faciâta (1).jpg|A faciâta vèrsu nòrd Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - portâ.jpg|U purtà da gêxa Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - barcón.jpg|U barcunéttu srua a-u purtà </gallery> L'abasìa de Sàn Pêru in Varatèlla a gh'à in'architetüra sèmplice e pòvera, in armunìa cu-a vìtta benedetìna, cun nu vâri d'avertüre e di masìcci cuntrafòrti a-e muràje pè dâghe de stabilitàe. A strutüra, da-u prufì a cabànna, a l'è stàita interesà da paréggi intervènti cu-u pasà di àgni, cu-a pàrte restà in pé ch'a l'è quélla ciü antìga de l'intréu cumpléssu. A faciâta vèrsu nòrd, ch'a l'è ascì quélla da gêxa, a l'è tra e ciü antìghe, giüstu rimanezà cu-a realizasiùn di cuntrafòrti mensunài de d'âtu, ciü tàrdi inglubài inta müràja. Chi se ghe dröve u purtà prinsipà, p'entrà inta gêxa, e dùi barcunétti picenìn pè a lüminasciùn da navâta. Gh'è ascì in âtru purtà, in scià drìta du quéllu da gêxa, ch'u s'àrve intu lucâle paralêlu a-a navâta, ancöi adueràu cùmme depòxitu pè e légne<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 89}}</ref>. Pe cùntru, a müràja girà vèrsu nòrd che ancöi a l'è cumpréza inte l'âra laterâle a l'è stàita realizà cu-ina tècnica diferènte, ségnu de ina recustrusiùn ciü mudèrna, fòscia necesària pè in sö cròllu. A-a sö estremitàe a se pò ancù végghe l'inprensìpiu da sö cuntignasiùn vèrsu punènte, ch'a nu l'exìste ciü, desvilüpà sciü dùi ciài; quéllu de sùtta, fòscia adueràu pè tegnìghe e bèstie, u se truvâva ciü in bàssu du livèllu du pùssu, e dùnca de l'antìgu ciòstru, e u l'éra cuèrtu da ina vòta a bùtte<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 90}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - estèrno (5).jpg|Vìsta da müràja vèrsu punènte Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - relêuio a sô.jpg|A meridiâna </gallery> A müràja de punènte a l'è furmà sécce da tòcchi uriginâli che da âtri ch'i sùn stàiti rangiài ciü de resènte. In particulà, a sö pursiùn vèrsu nòrd a dev'ése tòstu paréggia a-u mumèntu da sö custrusiùn, quàndu a l'éra üna de müràje ch'i serâva u ciòstru du munasté. Chi i se dröve trèi barcùi: quélli de d'âtu, quâxi in sìmma a-a müràja, i sùn a lêi tòstu cuntempuràgni, quéllu ciü in bàssu, miràndu a-a tècnica aduerà, u l'è pè cùntru ciü resènte<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 91}}</ref>. A pàrte de müràja a l'âtra estremitàe, sarêa a dì quélla ch'a sèra l'âra laterâle du cumpléssu, a l'à patìu bèn bèn de intervènti. Di dùi barcunétti de d'âtu a-u pòrtiu, quéllu in scià senèstra u l'è stàitu seràu e druvìu armênu dùe vòte mèntre in'âtra avertüra in scià drìta da meridiâna a l'è aù serà. Intu pòrtiu, a-u sö fùndu, a gh'éra ascì in purtà de culegamèntu cu-a gêxa, che però u l'è stàitu tapàu<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 92}}</ref> e d'atàccu a-a sö entrà u gh'è ancù l'antìgu pùssu du munasté<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 117}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - rêtro (1).jpg|A faciâta vèrsu u mà </gallery> A faciâta vèrsu u mà a l'è u rezultâtu de ina série de travàji diferènti. A sö pàrte ciü antìga a l'è quélla de levànte, dund'i ghe sùn ancù i ségni de müràje uriginâli, pè cùntru a pursiùn vèrsu punènte a l'è stàita rangià in tèmpi ciü mudèrni. Chi u se dröve in purtùn, fàitu de légnu e cuèrtu de metàllu, e ina série de barcùi; arembài a-a strutüra i ghe sùn ancù dùi maxèi pè setâse<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 141}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - estèrno (2).jpg|U fiàncu de levànte e u téitu Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - estèrno (3).jpg|U pasàggiu a levànte de l'abasìa </gallery> L'ürtimu fiàncu de l'abasìa, giràu vèrsu levànte, u l'è quéllu ciü sèmplice e ch'u l'è cangiàu de mênu intu cùrsu di àgni. A sö pàrte a setentriùn a l'è a ciü antìga mèntre, in curispundènsa de stànsie vèrsu u mà, a l'è stàita rangià ciü de resènte. Inte sta müràja i ghe sùn giüstu dùi barcùi<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 142}}</ref>. U téitu u l'è furmàu de ciàppe quadrâte de nuvànta cìtti de lâtu, méscie du [[1971]] quand'u l'è stàitu rangiàu, e u gh'à u cùrmu de cùppi, cu-ina crùxe de metàllu a pùnta vèrsu mùnte<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 119}}</ref>. A crùxe ciü impurtànte du cumplèssu a l'è però quélla intu pràu davànti a l'abasìa, âta trèi métri e da-u pézu de trèi quintâli e mèzzu, méscia chi du [[1896]] a-u pòstu de üna ciü antìga, de légnu, e dunasiùn du scìndicu d'alantù de Tuiràn, Pietro Iginio Mainero, u "Biundìn"<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 189}}</ref>. === De drèntu === ==== Gêxa ==== <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - intèrno (3).jpg|Vìsta de drèntu da gêxa Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - artâ (5).jpg|L'artà cu-u cenòbiu Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - pitûe (1).jpg|A pitüra de Sàn Përu, Sàn Brün e Diudàu Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - pitûe (3).jpg|Detàju de Sàn Pêru, a sùla pàrte uriginâle </gallery> U ciü tàntu du drèntu de l'abasìa u l'è ocüpàu da l'àula da gêxa, a ina sùla navâta e alignà a-e müràje de nòrd e de levànte. Sta stànsia a se tröva a in livéllu ciü bàssu du terén e, p'entrâghe da-u purtà prinsipà, bezögna pasà dùi scarìn. U pavimèntu, de ciàppe de prêa, u nu l'è quéllu uriginâle e u rìva da in'azùnta sucesìva: cùmme descuvèrtu inti scâvi di [[Anni 1930|àgni Trènta]] u fùndu u l'éra a l'inprensìpiu furmàu da ina prêa vìva ch'a se tröva pròpriu a-u cèntru da gêxa e u rèstu u l'è stàitu sccianelàu incìnduru de câsinàsci, de rèsti carbunizai e de òsse<ref name=":17">{{Çitta|Zampedri, 2021|pp. 49-50}}</ref>. A vòta ch'a cröve u scìtu sâcru a l'è a bùtte e a l'è rinfursà da èrchi ch'i a travèrsa, lòngu e müràje laterâli e vèrsu nòrd i ghe sùn de sedüte de prêa e a lüminasciùn a l'è cunsentìa da-i dùi barcunétti inta müràja de levànte, da quéllu in sìmma a-u purtà e da in âtru avèrtu inta müràja de punènte<ref name=":17" /><ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 156}}</ref>. A-u fùndu de l'àula, a-e estremitàe de drìta e de senèstra da müràja vèrsu süd, i ghe sùn dùe pòrte ch'i vàn inte stànsie vixìne, in particulà inta sacrestìa quélla de senèstra e a l'àtriu quélla de drìta<ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 51}}</ref>. A gh'é ascì ina pòrta inta müràja de punènte, ch'a và inta stànsia aduerà cùmme magazìn pè e légne, e chi i se végghe ancù i ségni de dùe avertüre, aù tapàe, ch'i s'arvìva intu lòngu pòrtiu pè u ciòstru<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 159}}</ref>. A zòna de l'artà a l'à patìu di intervènti resènti ch'i n'àn cangiàu a fùrma; ancù a l'épuca du Vinzoni a-u fùndu da navâta a gh'éra in'àbside reùnda, aù tapà da ina müràja, scibèn che l'artà u se truvâva int'in'âtra puzisiùn, mesciàu a-u nòrd e decentràu rispèttu a-a navâta. A strutüra d'ancöi de l'artà, cuèrta da in cibòriu rezüu da quàttru culònne e cu-a vòta a cruxéra, a végne da in intervèntu fàitu ciü o mênu du [[1935]], ch'u-u l'à mesciàu indaré, a-u fùndu da navâta, e ch'u l'à purtàu a di gròsci dàgni a-a pitüra de Sàn Pêru, Sàn Brün e Diudàu<ref>{{Çitta|Marino, 2019|pp. 156-157}}</ref>. Sta pitüra a l'è l'ünica cunservà inta gêxa e a se cumpùne de trè pâre, ciaschedüna serà int'ina curnìxe ch'a fenìsce in sìmma cu-in èrcu a tüttu sèstu. In scià senèstra u gh'è u véscu Diudàu, liàu a-e stòrie in scià fundasiùn de l'abasìa, ch'u tégne inte mài in cufanéttu a fùrma de bazìlica, in scià drìta u gh'è Sàn Brün, fundatù de l'ùrdine di certuzìn rafigüràu in zenugiùn, e Sàn Benedéttu, fundatù di benedetìn, in pé. Ste dùe pursiùi da pitüra i nu l'éra però inte quélla uriginâle, scicùmme i s'éra derfàite cu-i travàji pè mesciâre inta sö puzisiùn d'ancöi, a diferènsa du persunàggiu a-u cèntru, Sàn Pêru, ch'u l'è supravisciüu e ch'u l'è stàitu rangiàu inti [[Anni 1980|àgni Utànta]], insèmme a-a realizasiùn da cùpia du rèstu da pitüra. U titulâre u l'è chi musciàu insèmme a dùi àngeri inte l'àttu de dà a benedisiùn e cun tütti i paramènti da Pàppa, inclüzu a tiâra, u pasturà, e ciâve e-e insègne puntifìcce<ref>{{Çitta|Marino, 2019|pp. 157-158}}</ref><ref name=":18">{{Çitta|Zampedri, 2021|pp. 50-51}}</ref>. ==== Âtre stànsie ==== D'atàccu a-a gêxa, a-a sö drìta, a gh'è a stànsia che a-a giurnà d'ancöi a l'è aduerà cùmme magazìn pè e légne, lià a l'àula da ina pòrta avèrta inta müràja ch'a-e divìdde e dund'a se végghe ancù u prufì de in âtru pasàggiu, aù tapàu. Da-a pòrta serà a s'entrâva intu pòrtiu, traversàu da ina scarinà e cuèrtu da vòte a cruxéra, ch'u l'è stàitu rangiàu a cüxina e ch'u duvêva ése l'antìgu pasàggiu pè a gêxa<ref name=":18" />. Da-u depòxitu de légne a gh'è in stréitu pasàggiu ch'u mùnta intu sututéitu, che a l'inprensìpiu u se dröve cu-a cuscì dìta "stànsia du véscu"; de dùnde u pàrte ina spéce de andàmme, spartìu in de cèlle da-a funsiùn nu vâri següra. Cunscideràndu che sta pàrte da strutüra a gh'éra zà inte quélla uriginâle e a ch'a l'è u scìtu mênu ümeru de l'abasìa intrêa, u l'è prubàbile ch'a fùsse aduerà pròpriu pè de cèlle di frâti. De ciü, inta müràja ch'a sèra l'andàmme a-u fùndu a gh'è in barcunéttu, ch'u nu gh'averêa de ütilitàe int'in sèmplice depòxitu, e tra e cèlle gh'è di cànti dund'u se purêa méttighe de candèire pè fà de lüxe<ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|pp. 51-52}}</ref>. == Fèsta == {{Çitaçión|Câru Sàn Pêru<br />niâtri a se n'andémmu<br />a turnerému<br />se u Segnù u-u vurià.|''Lòde de Sàn Pêru'', ürtima stròfa|Caro San Pietro<br />noi ce ne andiamo<br />ritorneremo<br />se Iddio vorrà.|lingua=IT}} <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Sentê Sàn Pê-Sàn Pedrìn (Boisàn) - a 'prea du gallu' (1).jpg|A Prêa du Gàllu, nòmme liàu a-i [[Renegaménto de Sàn Pê|fàiti de Sâcre Scritüre]] Sentê Sàn Pê-Sàn Pedrìn (Toiràn) - vìsta (3).jpg|U senté a-a Burdunàira, dùnde de tradisiùn u se lasciâva pè dàssiu ina brancà de sà<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 186}}</ref> Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - croxefìsso (1).jpg|U "Crìste di òmmi" inte l'abasìa a-u giùrnu da fèsta Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - croxefìsso (3).jpg|U "Crìste de dònne", a Sàn Pêru Crôxe de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - vìsta (1).jpg|A crùxe inti prài de l'abasìa, dund'a végne benedìa a valà </gallery> A fèsta de Sàn Pêru, a ciü sentìa da-e gènte tuiranìne e bèn celebrà ascì da-e cumünitàe vixìne, a gh'à in'urìgine antìga, armênu inta fùrma de prucesiùn a-u mùnte. A l'è prubàbile che a prucesiùn sulènne d'in Tuiràn a l'abasìa, che a-a giurnà d'ancöi a se tégne ògni sinqu'àgni, a remùnte a-a fìn [[XV secolo|XV séculu]], quàndu i frâti i se sùn mesciài a vàlle, cun l'inàndiu da pràtica de dì ina méssa in unù de Sàn Pêru a-u prìmmu d'aùstu. Föra che a-u giùrnu da fèsta sulènne, ancöi mescià a-u prìmmu de màzzu, i frâti i l'andaxêva a Sàn Pêru a-i Mùnti ascì pè e mésse decìze da legâti, cu-u mangià dàitu a-i pelegrìn che de sòlitu u l'éra ufèrtu da-i frâti, üzu ch'u l'è cuntignàu pè paréggi àgni scibèn che, inti ürtimi tèmpi, e spéze i sùn pasàe a càregu di fradélli o da Cumüna. Insèmme a-u mangià, de sòlito pàn e öve, s'acatâva ascì da pùve nèira pè i [[Màscolo|màscuri]], pè sparà i föi d'artifìssiu ch'i l'éra aséxi insèmme a-i föi a-a sèira da vigìlia<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 168}}</ref>. A tradisiùn di föi, ancöi vietà, a prevedéva che pè prìmmu u s'asendésse quéllu in sciù [[Munte de San Pêru|mùnte de Sàn Pêru]], cun quélli in Tuiràn ch'i ghe respundêva, de sòlitu cu-ina gâra tra e burgàe tuiranìne a fà quéllu ciü gròssu e lüminùzu<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 209}}</ref>. Tra e tradisiùi ch'i cumpagnâva a fèsta, ch'a rìva da-i tèmpi da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zéna]], a gh'éra quélla da cuscì dìta "banderòlla", in cunfarùn cu-a [[Bandêa de Zêna|crùxe de Sàn Zòrzu]], da ürtimu int'ina sö cùpia de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], quànd'u gh'è stàitu in repijà da pràtica, che aù a l'è cunservà inti fùndi da paròcchia de Sàn Martìn. Inta pràtica ciü antìga i cùnsuri da Cumüna, de sòlitu a-i 25 de lüju, i sernêva tra i fijöi du bùrgu l'arfé e u cunfaruné incariài de camalà a-a vigìlia da fèsta, u 31 de lüju, a banderòlla in sìmma a-u Mùnte de Sàn Pêru, e sti chi i zürâva in sciü sagràu de Sàn Martìn d'avardâra e che "a còstu da sö vìtta" i l'averêa purtà indaré intu paìze, dòppu ch'i l'avésse pijàu pàrte a-e mésse e-e celebrasiùi du prìmmu<ref>{{Çitta|Marino, 2019|pp. 168-169}}</ref>. A prucesiùn a l'abasìa, cùmme ancöi, a partìva a-a matìn prèstu, tra i sìnque e i séi bòtti, d'inta Ciàssa de Sàn Martìn e a l'éra avèrta da-a banderòlla, cun daré u "[[Croxefìsso|Crìste]] de dònne", camalàu da-e fijöre, descâse, da cunfratèrnita de [[Sànta Dorotêa|Sànta Durutêa]] e, da l'inprensìpiu du [[XX secolo|Nuvesèntu]], da-e [[Fìgge de Màia|fìje de Marìa]]. A gh'éra dapöi i [[Batûi|fradélli]], vestìi de ina càppa giànca e ch'i camalâva u "Crìste di òmmi", lüminàu da dùi fanarìn de làmma, e a-a fìn u pàrecu cu-i fànci da paròcchia, cu-u rèstu da pupulasiùn de daré<ref>{{Çitta|Marino, 2019|pp. 169-170}}</ref>. De tradisiùn, intàntu che a prucesiùn a mùnta vèrsu l'abasìa, a l'è cantà a cuscì dìta "lòde de Sàn Pêru", in cumpunimèntu ch'u se cunservâva int'ina cùpia manuscrìta datà a-i 4 de zenà du [[1848]], òpera du prève Piergiovanni Sicherio. A l'inprensìpiu a l'éra spartìa inte quarantanöve stròfe de öttu vèrsci ma, pè fà ciü snèllu u càntu zaché a segùnda pàrte a l'éra da dì tùrna, ciü avànti a l'è stàita rangià a nuvantasèi stròfe de quàttru vèrsci, cun l'azùnta de trè stròfe növe, dùe in sìmma e üna a-a fìn du cumpunimèntu, che fòscia i sùn òpera de l'arsiprève Angelo Ferraro. A lònga preghéra a l'éra imparà cantàndura intu rèstu de l'ànnu intàntu ch'a se travajâva a tèra e cun de pröve in scé teràsse de cà, ezercìssi ch'i servìva ascì pè rexìste a-a fatìga du càntu a-u mumèntu da muntà<ref>{{Çitta|Marino, 2019|pp. 172-173}}</ref>. A gh'éra ascì in'âtra versiùn da lòde scrìta a-a fìn de l'Öttusèntu da-u Nicolò Garassini, a dixöttu stròfe, cunservà intu sö manuscrìtu uriginâle a-u [[Musêu etnugraficu da Valle du Varatella|muzêu entugràficu]] ma ch'a nu l'è mài vegnüa d'üzu cumün<ref>{{Çitta|Marino, 2019|pp. 170-171}}</ref>. Cumpagnà da-u càntu da ''Lòde'', a prucesiùn a cumensâva dùnca a sö muntà a l'abasìa, fàndu de tradisiùn de pòse inte sèrti scìti, de sòlitu liài a-a stròfa curispundènte, cùmme a-a [[Gêxa da Madonna du Ruzâriu (Tuiran)|gêxa da Madònna du Ruzàriu]] e a-a [[Certussa de Tuiran|Certùssa]], ciü di punti particulâri de l'antìga müratéra cùmme l'Urivétta, a Cà du Pràu, a Prêa du Gàllu e a Burdunàira<ref>{{Çitta|Marino, 2019|pp. 174-186}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/48|tìtolo=Via per San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2024-01-07}}</ref>. Pasà a Burdunàira a prucesiùn a rivâva intu cianéllu in sìmma a-u Mùnte de Sàn Pêru e lì a se faxêva a distribusiùn du pàn e de öve in nümeru de ün e dùzze a-i fradélli ch'i l'axêva camalàu u "Crìste di òmmi", de séi e ün a-e fìje de Marìa ch'i l'axêva camalàu u "Crìste de dònne" e a-i fijöi di fanarìn, de dùi e ün a-i fradélli ciü ina pagnòtta a tütti i pelegrìn<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 187}}</ref>. A-a fìn, traversài i ürtimi métri pè l'abasìa, a prucesiùn a ghe girâva intùrnu pè trè vòte, p'entrâghe cuscì drèntu e ascìste a-a funsiùn. Fenìa a méssa, da l'Öttusèntu a gh'è a tradisiùn du dernà in scì prài a-u reùndu da gêxa, pè pöi turnâghe drèntu a cantà i [[Vèspro|Vèspri]], ch'i terminâva cu-a prucesiùn a-a crùxe davànti a l'abasìa pè a tradisiunâle benedisiùn da valà e u rìtu du bâxu de cadéne de Sàn Pêru, cu-e celebrasiùi ch'i sùn seràe da-u càntu de l'ürtima stròfa da lòde<ref>{{Çitta|Marino, 2019|pp. 188-189}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte a-u tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugràfiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=[[Paolo Accame]]|tìtolo=Storia dell'Abbazia di San Pietro di Varatella|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/TO01348568|ànno=1893|editô=Craviotto|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|cid=Accame, 1893}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Pesce|outô2=Carlo Tagliafico|tìtolo=Toirano|url=https://books.google.it/books?id=ZLrTngEACAAJ|ànno=Dixèmbre 1976|editô=Stringa editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|cid=Pesce & Tagliafico, 1976}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Beltrutti|tìtolo=La certosa di Toirano|ànno=1982|editô=Institut für Anglistik und Amerikanistik|çitæ=Salisbùrgu|léngoa=IT|cid=Beltrutti, 1982|url=https://books.google.it/books?id=CKUlAQAAIAAJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|tìtolo=La diocesi di Albenga-Imperia e i suoi vescovi: storia della Chiesa ingauna dalle origini all'inizio del Quattrocento|url=https://books.google.it/books?id=6nKmzgEACAAJ|ànno=Dixèmbre 2003|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|cid=Arecco, 2003}} * {{Çitta lìbbro|outô=Diego Marino|tìtolo=L'Abbazia di San Pietro|ànno=2019|editô=|çitæ=Tuiràn|léngoa=IT|cid=Marino, 2019}} * {{Çitta lìbbro|outô=Bernardo Mattiauda|tìtolo=San Pietro dalla Ligura a Roma - Ricordo dell'Anno Santo 1925|ediçión=2|ànno=2021 (1925)|editô=Tipolitografia Ciuni|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|cid=Mattiauda, 1925}} * {{Çitta lìbbro|outô=Debora Zampedri|tìtolo=La chiesa di San Pietro in Varatella ed il mito dello sbarco del Principe degli Apostoli in Liguria|ànno=2021|editô=Tézi de Làurea|çitæ=Zéna|léngoa=IT|cid=Zampedri, 2021}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Liàmmi de föra == * {{Çitta web|url=https://www.halleyweb.com/c009061/zf/index.php/musei-monumenti/index/dettaglio-museo/museo/7|tìtolo=Scìtu da cumüna de Tuiràn - Abasìa de San Pêru in Varatèlla|léngoa=IT|vìxita=2024-01-07}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Tuiràn]] [[Categorîa:Gêxe da Ligùria]] rcb1g2duuewq141p475uzfo8uzxshvs 0 32805 275303 270277 2026-11-06T14:22:54Z Michæ.152 13747 275303 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} O '''schéuggio do Gabàia''' o l'êa 'n sperón de ròcca in sciâ mænn-a de [[Cornigén]], a levànte do schéuggio de Sànt'Andrîa. O schéuggio, ch'o s'atrovâva ciù ò mêno inta zöna dónde ancheu gh'é a [[Staçión de Cornigén]], o l'é stæto asoteròu con l'inpî a mænn-a inti ànni Çinquànta. [[File:Cornigliano (Liguria).jpg|thumb|O schéuggio do Gabàia vìsto da-o [[Castéllo Ràggio]] in sciô schéuggio de Sànt'Andrîa]] == A lezénda == Segóndo a lezénda, l'àrea tra [[Sestri Ponente|Séstri]] e [[Cornigén|Cornigén]] a l'êa batûa da-i bregànti che asâtâvan quélli che pasâvan pi-â zöna disabitâ, ciamâ defæti "o Dezèrto". In particolâ, i marfatoî rapinâvan i contadìn che anâvan co-i câri vèrso i mercoéi de [[Zêna]] e-e bezagnìnn-e dirètte vèrso Séstri che ne vegnîgan da-a [[Valadda do Ponçeivia|Ponçéivia]]. Pe sta raxón se cónta che i contadìn che dovéivan pasâ pò-u Dezèrto se féssan aconpagnâ da-e dònne vestîe da òmmi, coscì da pài ciù numerôxi e descoragî i atàcchi. O schéuggio o pigiâva o nómme da quéllo de 'n càppo particolarménte fêo de ste bànde, ciamòu Gabàia, che inte quéllo pòsto o l'êa stæto aciapòu e decapitòu. A seu tèsta a saiæ stæta pöi mìssa in sce 'na pìcca in sciô sperón de ròcca cómme averténsa pùbrica; scìn a-o prinçìpio do Nêuveçénto 'na colònna de màrmou a l'indicâva ancón o pónto dónde o bandîo o l'êa stæto giustiçiòu. == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Zena]] [[Categorîa:Giögrafîa da Liguria]] chod1xi4fc9tgjn7cjnwlfj10kg9k15 275306 275303 2026-11-06T18:50:24Z Michæ.152 13747 275306 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} O '''schéuggio do Gabàia''', dîto '''schéuggio do Garànga''' ascì, o l'êa 'n sperón de ròcca in sciâ mænn-a de [[Cornigén]], a levànte do schéuggio de Sànt'Andrîa. O schéuggio, ch'o s'atrovâva ciù ò mêno inta zöna dónde ancheu gh'é a [[Staçión de Cornigén]], o l'é stæto asoteròu con l'inpî a mænn-a inti ànni Çinquànta. [[File:Cornigliano (Liguria).jpg|thumb|O schéuggio do Gabàia vìsto da-o [[Castéllo Ràggio]] in sciô schéuggio de Sànt'Andrîa]] == A lezénda == Segóndo a lezénda, l'àrea tra [[Sestri Ponente|Séstri]] e [[Cornigén|Cornigén]] a l'êa batûa da-i bregànti che asâtâvan quélli che pasâvan pi-â zöna disabitâ, ciamâ defæti "o Dezèrto". In particolâ, i marfatoî rapinâvan i contadìn che anâvan co-i câri vèrso i mercoéi de [[Zêna]] e-e bezagnìnn-e dirètte vèrso Séstri che ne vegnîgan da-a [[Valadda do Ponçeivia|Ponçéivia]]. Pe sta raxón se cónta che i contadìn che dovéivan pasâ pò-u Dezèrto se féssan aconpagnâ da-e dònne vestîe da òmmi, coscì da pài ciù numerôxi e descoragî i atàcchi. O schéuggio o pigiâva o nómme da quéllo de 'n càppo particolarménte fêo de ste bànde, ciamòu Gabàia, che inte quéllo pòsto o l'êa stæto aciapòu e decapitòu. A seu tèsta a saiæ stæta pöi mìssa in sce 'na pìcca in sciô sperón de ròcca cómme averténsa pùbrica; scìn a-o prinçìpio do Nêuveçénto 'na colònna de màrmou a l'indicâva ancón o pónto dónde o bandîo o l'êa stæto giustiçiòu. == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Zena]] [[Categorîa:Giögrafîa da Liguria]] 59fdz5mwerzpa267blxhs0e8zrzgnd6 0 33310 275302 275301 2026-11-06T14:20:08Z Michæ.152 13747 275302 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} O '''castéllo Ràggio''' de [[Zena|Zêna]] o l'é stæto unn-a de costruçioìn stòriche da çitæ, ch'a s'atrovâva into quartê de [[Cornigén]]. A rescidénsa, chéita inte 'na condiçión d'abandón e degràddo dòppo a [[Segonda Guæra Mondiâ|segónda goæra mondiâle]], a l'é stæta caciâ zu a-i 14 d'arvî do [[1951]] pe lasciâ o pòsto a-a [[fàbrica de l'âsâ "Oscar Sinigaglia"]] de l'[[Italsider]] e a l'[[ariopòrto internaçionâle "Cristòffa Cónbo"]], inouguròu 'na dexénn-a d'ànni ciù tàrdi. O regòrdo do castéllo Ràggio, bén bén vîvo into sentiménto do quartê, o l'é vegnûo o scìnbolo de l'ilùstre pasòu balneâre de Cornigén, spasòu vîa da l'urbanizaçión sarvæga e da-a trasformaçión industriâle. [[File:Cornigliano (Italië) Het Castello Raggio ten Noorden van Genua, SFA006011524.jpg|thumb|O castéllo Ràggio inte 'n'inmàgine di prìmmi do Nêuveçénto|centro]] == Stöia e descriçión == === O schéuggio de Sant'Andrîa === In sciô schéuggio dónde s'erzéiva o castéllo, dîto de Sant'Andrîa, gh'êa 'na comunitæ religiôza, a-o prinçìpio dedicâ a-o cùlto de [[Benedétto da Norcia|Benedétto da Nòrcia]], co-e prìmme tràcce che remóntan a l'[[Etæ de Mëzo|Etæ de Mêzo]]. Inte l'ànno [[1131]] i móneghi àn cangiòu régola e són intræ inte l'Órdine cistercénse: pöchi ànni dòppo àn portòu a sêde do monestê inta colìnn-a derê, inte 'na poxiçión apénn-a sorviaelevâ, e àn tiòu sciù a [[Badîa de Sant'Andrîa]]. Inta badîa e inta gêxa l'à travagiòu e l'é visciûo, into [[XII secolo|XII sécolo]], [[Sàn Bèrto da Zêna]]. Do [[1797]] e dôe costruçioìn, co-a fìn da [[Repùbrica de Zena|Repùbrica]] e-a nàscita da [[Repùbrica Lìgure|Repùblica Lìgure]] a favô da rivoluçión, són stæte espropiæ cómme tànte âtre propietæ religiôze da región. A badîa a l'êa stæta acatâ da-o dùcca Vivaldi Pasqua, ch'o l'à trasformâ inte 'na vìlla scignorîle, con conservâ inte strutûe l'òriginâio stîlo gòtico, in càngio a gêxa in sciô schéuggio a l'é stæta dêuviâ prìmma cóme poviêa e pöi cómme sêde de 'n destacaménto da Marìnn-a Rêgia (1860-1881). === A costruçión do castéllo e-o seu perîodo d'öo === Do [[1879]] l'inprenditô e polìtico lìgure Ràggio o l'à acatòu da-o Govèrno o schéuggio de Sant'Andrîa e o l'à dæto a l'architétto [[Loîgi Rovélli]] l'incàrego de costroîghe o castéllo in [[Art nouveau|stîlo ''liberty'']]. A zöna çernûa a l'é stæta quélla tra-o schéuggio de Sant'Andrîa e-o pòsto dîto Fòssa a Câçinæa, ciamâ do Dezèrto ascì, da-arénte a-a fàbrica de l'âsâ e fonderîa ''Ràggio & Ratto'', de propietæ do mæximo Ràggio. [[File:Conte Edilio Raggio 1893.jpg|thumb|Edìlio Ràggio do 1893|223x223px]] Pe tiâ sciù o castéllo, o Cónte o l'àiva pagòu 50.000 frànchi (ciù ò mêno 175.000 éori d'ancheu) pò-u terén e 660.000 pi-â costruçión. O Gustâvo Dufour o cónta de 'n çèrto mâconténto di cornigiòtti e sorviatùtto di pescoéi do pòsto pi-â costroçión da rescidénsa, dæto chò-u progètto do Rovelli o l'àiva pigiòu sénsa permìsso a ciàzza do portixeu, ch'o l'êa stæto scìnn-a seròu co-ìn rastéllo. Scicómme l'aministraçión do comùn a no l'ariescîva a òpónn-ise a-a poténsa do Cónte Ràggio, i abitànti êan anæti avànti a sforsâ e cadénn-e de néutte fin a che l'intrâ a l'é stæta liberâ<ref>* {{Çitta lìbbro|outô=Gustavo Dufour|tìtolo=Cornigliano Ligure dalla seconda metà del 1800 ai primi decenni del 1900|ànno=1938|editô=Tip. C. Foce|çitæ=Zêna|léngoa=IT}}</ref>. Bén bén aprexòu pe-e seu lìnie architetòniche fìnn-e, pi-â seu costruçión l'é stæto finançiòu a sómma straordenâia pò-u ténpo de seiçentosciusciantamîa frànchi. A seu strutûa a l'êa a mòddo de paralelepìpedo, co-îna tôre a bâze quàddra da sciànco do còrpo prinçipâ, a ricarcâ a fórma - segóndo e intençioìn de l'architétto Rovelli - do castéllo de Miramare a [[Trieste]], fæto costroî ciù ò mêno do [[1860]] da-o Mascimiliàn d'Asbùrgo. I intèrni êan stæti fæti pituâ a frésco con finéssa. Inta pàrte de ponénte do còrpo prinçipâ, ciù avertûe portâvan a-o giardìn, inrichîo da 'n òrto picìn, e a-e scuàie. In sciô sciànco de levànte, 'na galerîa a permetéiva d'arivâ a 'n amiâdô co-îna vìsta ch'a l'anâva da-a costêa da [[Rivêa de Ponénte|rivêa lìgure de ponénte]] scìnn'a-a tôre da [[Lanterna de Zena|Lantèrna]]. In scî tréi cén da rescidénsa gh'êa, de d'âto a-o ciàn terén, o ciàn nòbile, dotòu de 'n grànde pòrtego co-îna vàsca pénsile de crestàllo e destinòu a fonçioìn de reprezentànsa, e stànsie da létto e-i mezanétti. O castéllo o l'é stæto frequentòu inti ànni a cavàllo do sécolo e scìnn'a-a prìmma goæra mondiâle da tànti esponénti da nobiltæ e do móndo polìtico cómme o rè [[Unbèrto I|Unbèrto I d'Itàlia]] co-a regìnn-a Margàita de Savöia, a contéssa Fiamétta Döia (da poténte cazàdda di [[Döia (famiggia)|Döia]]), o dùcca de Galêa, o prìnçipe de Nàpoli, o cónte de Torìn e-o prescidénte do Conséggio [[Gioâne Giolìtti]]. A decadénsa do castéllo a l'é comensâ giùsto dòppo a [[Primma Goæra Mondiâ|prìmma goæra mondiâle]] e a l'é anæta aprêuvo a-e dificoltæ che l'Itàlia a l'à afrontòu dòppo êse sciortîa da-o conflìtto. Do 1940 l'Ansàldo a l'à mìsso in sciâ mænn-a da-arénte i canoìn pe coloudâli e cosci i fréschi e-i stùcchi di gréndi saloìn són stæti goastæ da-e vibraçioìn. === Scîto da Rexisténsa partigiànn-a === A-o castéllo Ràggio l'é ligòu ascì 'na pàgina de stöia da segónda goæra mondiâle: a-i 25 d'arvî do [[1945]], o giórno da [[Goæra de liberaçión italiànn-a|Liberaçión]], a zöna de [[Cornigén]] dónde gh'êa o castéllo a l'é stæta tiâtro di ùrtimi scóntri. In particolâ, o castéllo - scìn a quéllo moménto controlòu da-e fòrse d'òcupaçión - o l'é stæto pigiòu da-i partigén de [[Squàddre d'Açión Patriòtica]] (SAP) de [[Sestri Ponente|Séstri Ponénte]], mez'ôa prìmma che s'arendéssan ànche e goarnixoìn tedésche ancón atîve a [[Ôtri]] e a [[Pra]]. A zöna de Sant'Andrîa a l'é stæta dónca ùnn-a de prìmme localitæ do ponénte zenéize a sciortî da-a goæra. === L'abatiménto e l'inpî da mænn-a === Dòppo a segónda goæra mondiâle, do castéllo restâva sôlo e miâgie de fêua, i giardìn êan distrûti e sachezæ e i intèrni êan pezanteménte danezæ. Inte l'ànno [[1950]], Edìlio Ràggio marchéize d'Azeglio, che intànto o l'aìva ereditòu o castéllo, o l'à vendûo a-a Finsider pe 12 mioìn de frànchi. Un ànno dòppo, a-i 14 d'arvî do [[1951]], pi-â preçixón a-e ôe 17:50, o castéllo o l'é stæto minòu co-ìn çentanâ de çeriòtti de dinamîte e fæto sâtâ pe l'âia. O górfo d'ænn-a che gh'êa li de sótta o saiâ ciù tàrdi asoteròu p'achéugge a [[fàbrica de l'âsâ "Oscar Sinigaglia"]]. == Nòtte == <references /> == Bibliografîa == * {{Çitta lìbbro|outô=Marcello Primo|outô2=Angela Maltoni|tìtolo=Castello Raggio, tra storia e memoria|ànno=1996|editô=Compagnia dei Librai|çitæ=Zêna|léngoa=IT|ISBN=88-86620-14-4}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Architetûe da Ligùria]] runjfpiabthmp5ezg4tlo37je2739a0 275304 275302 2026-11-06T14:25:52Z Michæ.152 13747 275304 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} O '''castéllo Ràggio''' de [[Zena|Zêna]] o l'é stæto unn-a de costruçioìn stòriche da çitæ, ch'a s'atrovâva into quartê de [[Cornigén]]. A rescidénsa, chéita inte 'na condiçión d'abandón e degràddo dòppo a [[Segonda Guæra Mondiâ|segónda goæra mondiâle]], a l'é stæta caciâ zu a-i 14 d'arvî do [[1951]] pe lasciâ o pòsto a-a [[fàbrica de l'âsâ "Oscar Sinigaglia"]] de l'[[Italsider]] e a l'[[ariopòrto internaçionâle "Cristòffa Cónbo"]], inouguròu 'na dexénn-a d'ànni ciù tàrdi. O regòrdo do castéllo Ràggio, bén bén vîvo into sentiménto do quartê, o l'é vegnûo o scìnbolo de l'ilùstre pasòu balneâre de Cornigén, spasòu vîa da l'urbanizaçión sarvæga e da-a trasformaçión industriâle. [[File:Cornigliano (Italië) Het Castello Raggio ten Noorden van Genua, SFA006011524.jpg|thumb|O castéllo Ràggio inte 'n'inmàgine di prìmmi do Nêuveçénto|centro]] == Stöia e descriçión == === O schéuggio de Sant'Andrîa === In sciô schéuggio dónde s'erzéiva o castéllo, dîto de Sant'Andrîa, gh'êa 'na comunitæ religiôza, a-o prinçìpio dedicâ a-o cùlto de [[Benedétto da Norcia|Benedétto da Nòrcia]], co-e prìmme tràcce che remóntan a l'[[Etæ de Mëzo|Etæ de Mêzo]]. Inte l'ànno [[1131]] i móneghi àn cangiòu régola e són intræ inte l'Órdine cistercénse: pöchi ànni dòppo àn portòu a sêde do monestê inta colìnn-a derê, inte 'na poxiçión apénn-a sorviaelevâ, e àn tiòu sciù a [[Badîa de Sant'Andrîa]]. Inta badîa e inta gêxa l'à travagiòu e l'é visciûo, into [[XII secolo|XII sécolo]], [[Sàn Bèrto da Zêna]]. Do [[1797]] e dôe costruçioìn, co-a fìn da [[Repùbrica de Zena|Repùbrica]] e-a nàscita da [[Repùbrica Lìgure|Repùblica Lìgure]] a favô da rivoluçión, són stæte espropiæ cómme tànte âtre propietæ religiôze da región. A badîa a l'êa stæta acatâ da-o dùcca Vivaldi Pasqua, ch'o l'à trasformâ inte 'na vìlla scignorîle, con conservâ inte strutûe l'òriginâio stîlo gòtico, in càngio a gêxa in sciô schéuggio a l'é stæta dêuviâ prìmma cóme poviêa e pöi cómme sêde de 'n destacaménto da Marìnn-a Rêgia (1860-1881). === A costruçión do castéllo e-o seu perîodo d'öo === Do [[1879]] l'inprenditô e polìtico lìgure Ràggio o l'à acatòu da-o Govèrno o schéuggio de Sant'Andrîa e o l'à dæto a l'architétto [[Loîgi Rovélli]] l'incàrego de costroîghe o castéllo in [[Art nouveau|stîlo ''liberty'']]. A zöna çernûa a l'é stæta quélla tra-o schéuggio de Sant'Andrîa e-o pòsto dîto Fòssa a Câçinæa, ciamâ do Dezèrto ascì, da-arénte a-a fàbrica de l'âsâ e fonderîa ''Ràggio & Ratto'', de propietæ do mæximo Ràggio. [[File:Conte Edilio Raggio 1893.jpg|thumb|Edìlio Ràggio do 1893|223x223px]] Pe tiâ sciù o castéllo, o Cónte o l'àiva pagòu 50.000 frànchi (ciù ò mêno 175.000 éori d'ancheu) pò-u terén e 660.000 pi-â costruçión. O Gustâvo Dufour o cónta de 'n çèrto mâconténto di cornigiòtti e sorviatùtto di pescoéi do pòsto pi-â costroçión da rescidénsa, dæto chò-u progètto do Rovelli o l'àiva pigiòu sénsa permìsso a ciàzza do portixeu, ch'o l'êa stæto scìnn-a seròu co-ìn rastéllo. Scicómme l'aministraçión do comùn a no l'ariescîva a òpónn-ise a-a poténsa do Cónte Ràggio, i abitànti êan anæti avànti a sforsâ e cadénn-e de néutte fin a che l'intrâ a l'é stæta liberâ<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gustavo Dufour|tìtolo=Cornigliano Ligure dalla seconda metà del 1800 ai primi decenni del 1900|ànno=1938|editô=Tip. C. Foce|çitæ=Zêna|léngoa=IT}}</ref>. Bén bén aprexòu pe-e seu lìnie architetòniche fìnn-e, pi-â seu costruçión l'é stæto finançiòu a sómma straordenâia pò-u ténpo de seiçentosciusciantamîa frànchi. A seu strutûa a l'êa a mòddo de paralelepìpedo, co-îna tôre a bâze quàddra da sciànco do còrpo prinçipâ, a ricarcâ a fórma - segóndo e intençioìn de l'architétto Rovelli - do castéllo de Miramare a [[Trieste]], fæto costroî ciù ò mêno do [[1860]] da-o Mascimiliàn d'Asbùrgo. I intèrni êan stæti fæti pituâ a frésco con finéssa. Inta pàrte de ponénte do còrpo prinçipâ, ciù avertûe portâvan a-o giardìn, inrichîo da 'n òrto picìn, e a-e scuàie. In sciô sciànco de levànte, 'na galerîa a permetéiva d'arivâ a 'n amiâdô co-îna vìsta ch'a l'anâva da-a costêa da [[Rivêa de Ponénte|rivêa lìgure de ponénte]] scìnn'a-a tôre da [[Lanterna de Zena|Lantèrna]]. In scî tréi cén da rescidénsa gh'êa, de d'âto a-o ciàn terén, o ciàn nòbile, dotòu de 'n grànde pòrtego co-îna vàsca pénsile de crestàllo e destinòu a fonçioìn de reprezentànsa, e stànsie da létto e-i mezanétti. O castéllo o l'é stæto frequentòu inti ànni a cavàllo do sécolo e scìnn'a-a prìmma goæra mondiâle da tànti esponénti da nobiltæ e do móndo polìtico cómme o rè [[Unbèrto I|Unbèrto I d'Itàlia]] co-a regìnn-a Margàita de Savöia, a contéssa Fiamétta Döia (da poténte cazàdda di [[Döia (famiggia)|Döia]]), o dùcca de Galêa, o prìnçipe de Nàpoli, o cónte de Torìn e-o prescidénte do Conséggio [[Gioâne Giolìtti]]. A decadénsa do castéllo a l'é comensâ giùsto dòppo a [[Primma Goæra Mondiâ|prìmma goæra mondiâle]] e a l'é anæta aprêuvo a-e dificoltæ che l'Itàlia a l'à afrontòu dòppo êse sciortîa da-o conflìtto. Do 1940 l'Ansàldo a l'à mìsso in sciâ mænn-a da-arénte i canoìn pe coloudâli e cosci i fréschi e-i stùcchi di gréndi saloìn són stæti goastæ da-e vibraçioìn. === Scîto da Rexisténsa partigiànn-a === A-o castéllo Ràggio l'é ligòu ascì 'na pàgina de stöia da segónda goæra mondiâle: a-i 25 d'arvî do [[1945]], o giórno da [[Goæra de liberaçión italiànn-a|Liberaçión]], a zöna de [[Cornigén]] dónde gh'êa o castéllo a l'é stæta tiâtro di ùrtimi scóntri. In particolâ, o castéllo - scìn a quéllo moménto controlòu da-e fòrse d'òcupaçión - o l'é stæto pigiòu da-i partigén de [[Squàddre d'Açión Patriòtica]] (SAP) de [[Sestri Ponente|Séstri Ponénte]], mez'ôa prìmma che s'arendéssan ànche e goarnixoìn tedésche ancón atîve a [[Ôtri]] e a [[Pra]]. A zöna de Sant'Andrîa a l'é stæta dónca ùnn-a de prìmme localitæ do ponénte zenéize a sciortî da-a goæra. === L'abatiménto e l'inpî da mænn-a === Dòppo a segónda goæra mondiâle, do castéllo restâva sôlo e miâgie de fêua, i giardìn êan distrûti e sachezæ e i intèrni êan pezanteménte danezæ. Inte l'ànno [[1950]], Edìlio Ràggio marchéize d'Azeglio, che intànto o l'aìva ereditòu o castéllo, o l'à vendûo a-a Finsider pe 12 mioìn de frànchi. Un ànno dòppo, a-i 14 d'arvî do [[1951]], pi-â preçixón a-e ôe 17:50, o castéllo o l'é stæto minòu co-ìn çentanâ de çeriòtti de dinamîte e fæto sâtâ pe l'âia. O górfo d'ænn-a che gh'êa li de sótta o saiâ ciù tàrdi asoteròu p'achéugge a [[fàbrica de l'âsâ "Oscar Sinigaglia"]]. == Nòtte == <references /> == Bibliografîa == * {{Çitta lìbbro|outô=Marcello Primo|outô2=Angela Maltoni|tìtolo=Castello Raggio, tra storia e memoria|ànno=1996|editô=Compagnia dei Librai|çitæ=Zêna|léngoa=IT|ISBN=88-86620-14-4}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Architetûe da Ligùria]] tjvu9zfnqg512r2vfjlqj033r1qoaox 0 33322 275308 275292 2026-11-06T19:25:41Z N.Longo 12052 + wl 275308 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Tassobox |nome = ''Olea europaea'' |immagine = Olea europaea - Zeytin.JPG |didascalia = <div style="text-align:center;">U(r)ive inta [[pruvinsa de Adana]], [[Turchia|Türchìa]]</div> |var-intervàllo_geològico = Intervallu geulogicu |intervallo = {{Intervàllo geològico|0.06|0|Âtu [[pleistucêne]]-ancöi}} |var-stâto_de_conservaçión = Stàttu de cunservasiùn |statocons = LC |statocons_versione = iucn3.1 |statocons_ref = <ref>{{Çitta web|url=https://www.iucnredlist.org/species/63005/209128651|tìtolo=Olive - Olea europaea|outô=IUCN|dæta=2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-23}}</ref> |var-clasificaçión_APG_IV = Clascificasiùn APG IV |var-domìnio = Duminiu |dominio = [[Eukaryota]] |var-régno = Regnu |regno = [[Plantae]] |sottoregno = [[Tracheobionta]] |var-sotorégno = Sutturegnu |var-superdivixón = Süperdivixùn |superdivisione = [[Spermatophyta]] |var-divixón = Divixùn |divisione = [[Magnoliophyta]] |var-clàsse = Classe |classe = [[Magnoliopsida]] |var-sotoclàsse = Suttuclasse |sottoclasse = [[Asteridae]] |var-órdine = Urdine |ordine = [[Scrophulariales]] |var-famìggia = Famìa |famiglia = [[Oleaceae]] |var-tribù = Trebü |var-sototribù = Suttutrebü |var-génere = Genere |genere = [[Olea]] |var-spêce = Specie |specie = '''O. europaea''' |var-clasificaçión_Cronquist = Clascificasiùn Cronquist |FIL? = x |regnoFIL = [[Plantae]] |clade1 = [[Angiospermae]] |clade2 = [[Mesangiospermae]] |clade3 = [[Eudicotidae]] |clade4 = [[Eudicotidae sentrâli]] |clade5 = [[Superasteridae]] |clade6 = [[Asteridae]] |clade7 = [[Euasteridae]] |clade8 = [[Lamiidae]] |ordineFIL = [[Lamiales]] |famigliaFIL = [[Oleaceae]] |specieFIL = '''O. europaea''' |var-nomenclatûa_binomiâle = Numenclatü(r)a binumiâle |binome = Olea europaea |biautore = [[Linneo|L.]] |bidata = 1753 |tribùFIL = [[Oleeae]] |sottotribùFIL = [[Oleinae]] |genereFIL = [[Olea]] |var-scinònimi = Scinonimi<ref name="POWO">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref> |sinonimi = ''Olea pallida'' <small>Salisb., 1796</small><br />''Olea sativa'' <small>Hoffmanns. & Link, 1820</small> |suddivisione = Suttuspecie |suddivisione_testo = * ''O. europaea cerasiformis'' * ''O. europaea cuspidata'' * ''O. europaea europaea'' * ''O. europaea guanchica'' * ''O. europaea laperrinei'' * ''O. europaea maroccana'' |mappa_distribuzione = Olea europaea range.svg |didascalia_distribuzione = {{Legend|#70A800|''O. europaea europaea''}} {{Legend|#CA7AF5|''O. europaea laperrinei''}} {{Legend|#FFFF00|''O. europaea maroccana''}} {{Legend|#0070FF|''O. europaea guanchica''}} {{Legend|#FF0000|''O. europaea cerasiformis''}}<span style="color:#FFA800"><big>&#9650;</big></span>Purtàu da l'òmmu e natü(r)alizàu ([[sinantropìsmo|sinantrupismu]]) }} L'&#8203;'''u(r)iva'''{{#tag:ref|Scritu ascì ''u"riva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia Fratelli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=604|volùmme=Vul. II}}</ref> o ''uȓiva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Utubre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=143, 223|ISBN=979-12-985789-0-6}}</ref>, ''aurive̍'' in [[Dialetto monegasco|munegascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Louis Barral|tìtolo=Dictionnaire Français - Monegasque|url=https://www.traditions-monaco.com/dictionnaire-francais-monegasque|ànno=1983|editô=Mairie de Monaco|çitæ=Munegu|léngoa=LIJ, FR|p=180}}</ref>, ''aurevie'' in [[Dialet mentunasch|mentunascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=James Bruyn Andrews|tìtolo=Vocabulaire français-mentonais|url=https://www.google.com/books/edition/Vocabulaire_fran%C3%A7ais_mentonais/AxQLAAAAQAAJ?gbpv=1&pg=PA116|ànno=1875|editô=Imprimerie Niçoise|çitæ=Nissa|léngoa=LIJ, OC, FRA|p=116}}</ref>, ''urìva'' in [[Lengua brigašca|brigascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierleone Massajoli|outô2=Roberto Moriani|tìtolo=Dizionario della cultura brigasca: Lessico|url=https://books.google.com/books?id=LD0qAQAAIAAJ|ànno=1991|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Lüsciàndria|léngoa=LIJ, IT|p=300|volùmme=Vul. I|ISBN=88-76-94086-3}}</ref>, ''ūriva'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>, ''iriva'' in [[Dialettu garescìn|garescìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Piero Camelia|outô2=Romano Nicolino|outô3=Rodolfo Pelagatti|tìtolo=Vocabolario Italiano-Garessino|ànno=2020|editô=Araba Fenice Edizioni|çitæ=Cuni|léngoa=LIJ, IT|pp=124, 298}}</ref>, ''örivu'' a[[Sascê|u Sascê]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Marrapodi|tìtolo=Il Vocabolario Sassellese "G. Romano"|url=https://books.google.com/books?id=izFZPgAACAAJ|ànno=Agustu 2009|editô=Associazione Amici del Sassello|çitæ=U Sascé|léngoa=IT|volùmme=Vul. II}}</ref>, ''öŕîva'' a [[Giusvala|Giüsvalla]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baccino|tìtolo=Eŕ mé dialèt: breve dizionario di una parlata dell'area Giusvalla-Ferriera di Montenotte|url=https://www.prolocogiusvalla.it/museo-del-dialetto/dizionario/|ànno=Agustu 2022|editô=In pròpiu|léngoa=PMS, LIJ, IT|p=79}}</ref>, ''ulìvu'' a [[Gâvi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bruno Arecco|tìtolo=Gaviese: un vocabolario|url=https://books.google.com/books?id=ZbJzzgEACAAJ|ànno=2021|editô=Mimesis|çitæ=Sesto San Giovanni|léngoa=LIJ, IT|ISBN=88-57-57761-9|pp=459-460}}</ref>, ''auriva'' in [[Dialettu ventemigliusu|vintimiusu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Enrico Malan|tìtolo=Dizionario Ventimigliese-Italiano - Italiano-Ventimigliese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/TO01794218|ànno=Utubre 2010|editô=Cumpagnia d'i Ventemigliusi-Alzani Editore|çitæ=Vintimìa-Pineròllu|léngoa=LIJ, IT|pp=25, 254|ISBN=978-88-8170-396-8}}</ref>, ''auriva'' a [[L'Isura|L'Ìsu(r)a]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marino Cassini|outô2=Alberto Cane|outô3=Roberta Sala|tìtolo=Le parole della nostra infanzia - Dialettu Lisurencu|url=http://www.marinocassini.it/Oggetti%20scaricabili/ITACA.pdf|ànno=2020|çitæ=D'Âtu d'Arbisö(r)a|léngoa=LIJ, IT|p=11}}</ref>, ''au<u>r</u>ìva'' a[[U Soudàn|u Sodàn]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.soudan.it/dizionar.htm|tìtolo=Dizionario illustrato Soudanèlu-Italiano|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-31}}</ref>, ''auriva'' a [[A Burdighea|Burdighe(r)a]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20211204110650/http://www.urisveiuburdigotu.it/uburdigotu/az/index.htm|tìtolo=burdigotu - italiano: Piccolo dizionario|outô=Anacleto Miele|dæta=1971|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-31}}</ref>, ''uriva'' a [[Sanremu|Sanremmu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pio Carli|tìtolo=Dizionario dialettale sanremasco - italiano|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0626791|ediçión=1|ànno=1973|editô=Tipo-litografia Ligure|çitæ=Vintimìa|léngoa=LIJ, IT|p=257}}</ref>, ''ou''r''iva'' o ''cianta d'ou''r''ive'' a [[Seriana|Se(r)iâna]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Loredana Veneziano|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Ceriana|url=https://books.google.com/books?id=KIJuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Philobiblon Edizioni|çitæ=Vintimìa|léngoa=LIJ, IT|p=265|ISBN=88-94-71482-9}}</ref>, ''èrbuu'', ''uivu'' o ''urivu'' a [[Inéia|Uneja]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lucetto Ramella|tìtolo=Vocabolario italiano - dialetto d'Oneglia|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008590|ànno=2003|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Imperia|léngoa=LIJ, IT|p=116}}</ref>, ''auìva'', ''uìva'' o ''uìvu'' a [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]]<ref name="AAVV2020">{{Çitta lìbbro|outô=Ambrogio Arimondo, Mario Corso, Giorgio Fedozzi e Giovanni Arbarelli|tìtolo=U vucabulâiu: dizionario ragionato della parlata di San Bartolomeo al Mare e dintorni (Ed. 2020, Parte 1, Glossario)|url=http://www.cadepuio.it/files/glossario_2-2020.pdf|ànno=2020|editô=Circolo Culturale Cà de Puiö|léngoa=LIJ, IT|p=21}}</ref>, ''aur̂iva'' a [[Ciappa (San Bertumê)|Ciappa]]<ref name="AAVV2020" />, ''uìvu'' in [[Andôa|Andö(r)a]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.andoraneltempo.it/librigallerie/volume-2---adriano-ghiglione.php|tìtolo=Manuale della parlata di Rollo e della Marina: versione italiano-andorese|outô=Adriano Ghiglione|léngoa=LIJ, IT|p=403|vìxita=2026-10-27}}</ref>, ''u''r''iva'' o ''u''r''ivu'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0077958|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=A(r)àsce|léngoa=LIJ, IT|pp=50, 148}}</ref>, ''oîvu'' o ''uîvu'' intu [[Dialéttu priéze|parlà da Prìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=52}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=[[Giulia Petracco Sicardi]]|tìtolo=Dizionario pietrese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/SBL0307094|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=85}}</ref>, ''oîvu'' a [[Borṡi|Borzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0465052|ediçión=2|ànno=Mazzu 1989 (1984)|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''or̭ivu'' a [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borzi e Ve(r)ezzi|léngoa=LIJ, IT|p=137}}</ref>, ''ur̭ivu'' a [[Gura (Finô)|Gu(r)a]] e [[Ölle]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008566|ànno=Lüju 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=LIJ, IT|p=198}}</ref>, ''oriva'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|pp=92, 186}}</ref>, ''oiva'' a [[Varigotti|Va(r)igotti]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=92}}</ref>, ''ouviva'' o ''erbu d'ouvive'' in [[Dialettu savuneize|savunese]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Rosa Sguerso|outô2=Anita Sguerso|tìtolo=Compendio di voci ed espressioni del dialetto savonese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CFI0240514|ànno=Lüju 1985|editô=Editrice Liguria|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=99}}</ref>, ''erbo d'oive'', ''erbo d'öive'', ''oivo/oîvo'' o ''öivo'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/olivo#olivo.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - olivo|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-10-23}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=olivo|tìtolo=TIG - olivo|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-23}}</ref>, ''uivu'' a [[Levanto|Levantu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Aldo Viviani|tìtolo=Vocabolario del dialetto levantese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CFI0197292|ànno=Lüju 1991|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=116}}</ref>, ''uìvu'' a [[Vernassa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.dialettu.it/parola.php?voce=uivu7883|tìtolo=UÌVU|scîto=Vocabolario Vernazzese - Italiano|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-11-05}}</ref>, ''oìva'' in [[Dialèto spezin|spezìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Franco Lena|tìtolo=Nuovo dizionario del dialetto spezzino|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/BVE0125695|ànno=1992|editô=Accademia Lunigianese di Scienze Giovanni Capellini|çitæ=Spezza|léngoa=LIJ, IT|p=165}}</ref>|group=n.}} ('''''Olea europaea''''' <small>[[Linneo|L.]], 1753</small>) a l'è ina [[Spêce|specie]] de [[Plantae|cianta]] da [[Famìggia (tascionomîa)|famìa]] de ''[[Oleaceae]]'', dau purtamèntu a [[Èrbo|èrbe(r)u]] o a [[Cósto|custu]] e spantegâ in natü(r)a fra [[Africa]], [[Asia]] e [[Euròpa|Eurôpa]] faciâ in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Cu'u numme u(r)iva, pe'u ciü, u se fa de riferimèntu aa varietài dumèstega da [[Sotospêce|suttuspecie]] '''''Olea europaea europaea''''', ch'a l'è stâ sernüa da l'òmmu e che, au dì d'ancöi, a l'è curtivâ cumme [[Èrbo da frûto|èrbe(r)u da frütu]] inte regiùi sübtrupicâli de tüttu u mundu, cu'e sò [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] ch'e sun duve(r)ài tantu pe' franzene de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] che pe' êsse mangiài cuscì. == U(r)igine du numme == [[Immaggine:Olive and Oil etymology.svg|sinistra|miniatura|U(r)igine de pa(r)olle "u(r)iva" e "ö(r)iu (d'u(r)iva)]] A pa(r)olla "u(r)iva" a ne vegne dau [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''ŏlīva''<ref>{{Çitta web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=oliva|tìtolo=oliva|outô=Charlton T. Lewis|outô2=Charles Short|scîto=A Latin Dictionary|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>, numme duve(r)àu tantu pe'a cianta che pe'u frütu, che a sò votta u tröva de u(r)igine inte l'antìga furma [[Léngoa pröto-grêga|protu-grega]] *ἐλαίϝα, *''elaíwa'', che in [[Lengua grega antiga|gregu clascicu]] a l'è passâ a ἐλαία, ''elaía'', turna duve(r)â tantu pe' l'èrbe(r)u che pe'u sò frütu<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Oxford Latin Dictionary|url=https://archive.org/details/aa.-vv.-oxford-latin-dictionary-1968|ànno=1968|editô=Clarendon Press|léngoa=EN|capìtolo=oliva}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)lai/a|tìtolo=ἐλαία|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. Fina a pa(r)olla "ö(r)iu" a l'imprinsippiu a gh'axeva numma che u sènsu de "ö(r)iu d'u(r)iva", vegnindune da ''ŏlĕum''<ref>{{Çitta web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=oleum|tìtolo=oleum|outô=Charlton T. Lewis|outô2=Charles Short|scîto=A Latin Dictionary|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref> e ἔλαιον (''élaion''), ch'u vö dì pròpiu "ö(r)iu d'u(r)iva"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Alfred Ernout|outô2=Antoine Meillet|tìtolo=Dictionnaire étymologique de la langue latine|url=https://archive.org/details/DictionnaireEtymologiqueDeLaLangueLatine/page/n1/mode/2up|ànno=2001 [1932]|editô=Klincksieck|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|capìtolo=oleum}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)lai/a|tìtolo=ἐλαία|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)/laio,|tìtolo=ἔλαιον|outô=Henry George Liddell|outô2=Robert Scott|scîto=A Greek–English Lexicon|editô=Perseus Project|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. De de lì, a pa(r)olla "ö(r)iu" inte tante lengue a tröva de primma u(r)igine pròpiu dau numme da cianta e du sò frütu<ref>{{Çitta web|url=https://www.etymonline.com/word/oil|tìtolo=oil (n.)|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. E furme ciü antìghe da pa(r)olla grega, ch'u ghe secce de pröve segü(r)e, e sun u [[Léngoa micenêa|miceneu]] 𐀁𐀨𐀷, ''e-ra-wa'', e 𐀁𐀨𐀺, ''e-ra-wo'', o 𐀁𐁉𐀺, ''e-rai-wo'', intu scistema de scritü(r)a scilabicu da [[Lineâre B|lineâ(r)e B]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=12&wid=318|tìtolo=The Linear B word e-ra-w|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=http://www.palaeolexicon.com/ShowWord.aspx?Id=16728|tìtolo=The Linear B word e-ra-wo|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160321102105/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra3-wo/|tìtolo=e-ra3-wo|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}; {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160320140244/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra-wo/|tìtolo=e-ra-wo|outô=K. A. Raymoure|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. == Descrisiùn == [[Immaggine:Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 109) (8232783218).jpg|sinistra|miniatura|To(r)a butanica de l'u(r)iva dumèstega intu ''[[Koehler's Medizinal-Pflanzen]]'', [[1887]]]] === Generâle === E va(r)ie qualitài de ''Olea europaea'' e sun di custi o di èrbe(r)i ch'i [[Senprevèrde|nu perden e föje]] e ch'i ponen rivà a 'n'artessa de 15 mêtri. E [[Ràmma|ramme]] e sun cuèrte de scaje peltài mèntre e [[Féuggia|föje]], misse a cubbie, e g'han in bòrdu ch'u l'è lisciu e ina furma elittica, ciü o mênu strêta. Ciütòstu dü(r)e, e sun cuèrte d'in pèi a scaje e e g'han ina lunghessa fra i 3 e i 9 citti<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/general-information|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche o in sciu gianu, e sun tacài insemme inte carateristiche pâne, ch'e se svilüppan in pusisiùn ascela(r)e. U [[Càlice (botànica)|calice]] da sciu(r)a u l'è tüttu sadàu insemme, ciütòstu cürtu, cun quattru lôbi a triangulu. E [[Coròlla|cu(r)olle e]] furman di tübbi de quattru [[Pétalo|petali]], mèntre i [[Stâme|stâmi]] i sun dui. L'[[Ovâio|ova(r)iu]], supe(r)u, u g'ha ina furma a cônu, ciü o mênu gunfiâ. U [[Frûto|frütu]], l'[[U(r)iva (frütu)|u(r)iva]], u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] carnusa cu'in òssu dü(r)u, daa lunghessa ch'a pò cangià dai 5&nbsp;mm ai 4&nbsp;cm e ch'a vegne negra ina votta ch'a l'è maü(r)a<ref name=":2" /><ref name=":1" />. === U(r)iva dumèstega === L'u(r)iva dumèstega, cumme e âtre va(r)ietài de ''Olea europaea'', a l'è ina cianta [[Senprevèrde|sempreverde]] e ch'a vegne sciü bèn intu [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]]. A g'ha in [[Teu|troncu]] che de sòlitu u mustra in svilüppu inturtignàu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eddo Rugini, Luciana Baldoni, Rosario Muleo e Luca Sebastiani|tìtolo=The Olive Tree Genome|url=https://books.google.com/books?id=DgDGDQAAQBAJ&pg=PA14+|ànno=2016|editô=Springer|léngoa=EN|p=14|ISBN=978-3-319-48887-5}}</ref>, ch'u pò muntà sciü fin'a rivà in sci 10 mêtri d'artessa, cu'ina [[Scòrsa (botànica)|scorsa]] ch'a l'è in sciu grixu. E [[Féuggia|föje]] e g'han ina furma tunda lungâ, de cu(r)û grixu-verde a l'indrìtu e giancastru a l'inversu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|tìtolo=Flowers of Europe|ànno=1969|editô=Oxford University Press|çitæ=Lundra|léngoa=EN|pp=312-313|capìtolo=Oleaceae: Olea: Olive}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oleg Polunin|outô2=Anthony Huxley|tìtolo=Flowers of the Mediterranean|ànno=1972|editô=Chatto and Windus|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=145|capìtolo=Olea-Olive}}</ref>. E [[Sciôa|sciu(r)e]], gianche e picìne, e sciu(r)ìscen pe'u ciü in sce ramme de l'ànnu de primma, misse a pâne drìte ch'e nascen a partì da l'ascella de föje. Ògni sciu(r)a a l'è fâ de quattru [[Pétalo|petali]] in sciu giancu-gianu, tacài insemme au sò fundu, dund'i se ünìscen a 'na base furmâ da quattru [[Sépalo|sepali]] verdi, turna tacài insemme. I [[Bûxo|pummi]] i crescen pôcu pe' votta, pe' 4-6 setemâne, fin'a rivà a 'na lunghessa de ciü o mênu 2 citti, quand'i sciu(r)ìscen. A sciu(r)a a resta tacâ aa cianta pe' 5-6 giurni inte regiùi ciü câde e pe' 2 setemâne inte quelle ciü frèide<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Esmaeil Seifi, Jenny Guerin, Brent Kaiser e Margaret Sedgley|ànno=2015|méize=Zenâ|tìtolo=Flowering and fruit set in olive: a review|revìsta=Iranian Journal of Plant Physiology|volùmme=5|nùmero=2|pp=1263-1272|léngoa=EN|url=https://web.archive.org/web/20250919081522/https://journals.iau.ir/article_539653_140a99eea26c37e6020a694666a7b405.pdf}}</ref>. U [[Frûto|frütu]], cumme dìtu, u l'è ina [[Drûpa|drüpa]] picìna, lunga 1-2,5&nbsp;cm quand'a l'è maü(r)a. Inte qualitài sarvèghe e [[U(r)iva (frütu)|u(r)ive]] e sun ancù ciü picìne, cu'ina pélle che, pe' cuntru, a l'è ciü sutì<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Apostolos Kiritsakis|outô2=Fereidoon Shahidi|tìtolo=Olives and Olive Oil as Functional Foods: Bioactivity, Chemistry and Processing|url=https://books.google.com/books?id=J7gfBQAAQBAJ&pg=PA113|ànno=2017|editô=John Wiley & Sons|léngoa=EN|p=129|ISBN=978-1-119-13531-9}}</ref>. == Tasciunumìa == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olea europaea sylvestris (uddastru).jpg|In u(r)ivastru in [[Corsega]] Olea europaea cuspidata-africana Cape Town.JPG|In èrbe(r)u de ''O. cuspidata'', [[Çittæ do Cavo|Sitài du Câu]] Olea cerasiformis (Fuerteventura).jpg|''O. guanchica'', [[Fuerteventura]] Olea europaea subsp laperrinei.jpg|Ina cianta de ''O. laperrinei'' in [[Niger]] </gallery> Aa revixùn du genere ''Olea'', fâ du [[2002]], a specie ''Olea europaea'' a l'è stâ spartìa inte suttuspecie chi sutta, levàu ''O. europaea africana'', ch'a l'é(r)a cunscide(r)â cumme parte da ''cuspidata''<ref name=":1">{{Çitta publicaçión|outô=P. S. Green|ànno=2002|tìtolo=A Revision of Olea L. (Oleaceae)|revìsta=Kew Bulletin|editô=Royal Botanic Gardens|çitæ=Kew|volùmme=Vul. 57|nùmero=1|pp=91-140|léngoa=EN|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F4110824}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>: * ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'', carateristica du bacìn du Mediteraneu<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77172513-1|tìtolo=Olea europaea subsp. europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''sylvestris'', varietài sarvèga, u cuscì dìtu [[u(r)ivastru]]; ** ''Olea europaea'' subsp. ''europaea'' var. ''europaea'', varietài dumèstega, l'u(r)iva ch'u se ghe riferìsce pe'u ciü intu parlâ, a ne vegne da 'na [[Seleçión artifiçiâle|selesiùn]] de l'u(r)ivastru; * ''Olea europaea'' subsp. ''africana'' <small>(</small><small>Mill.) P.S.Green, 1979</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga spantegâ inta ciü parte de l'[[Africa]], [[Îzoe Mascarene|ìsu(r)e Masca(r)ene]] cumprese<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887159-1|tìtolo=Olea europaea subsp. africana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cuspidata'' <small>(Wall. & G.Don) Cif., 1942</small>, a l'è a suttuspecie sarvèga ch'a se tröva inte tante regiùi secche de l'[[Asia]], da l'[[Arabbia (region)|A(r)abbia]] fina in [[Cinn-a|Cina]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77190043-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cuspidata|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''cerasiformis'', <small>G.Kunkel & Sunding, 1972</small>, suttuspecie [[Ploidîa|tetraploide]] ch'a l'è endemica de [[Madeira]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887160-1|tìtolo=Olea europaea subsp. cerasiformis|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''guanchica'' <small>P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit</small><small>, 2000</small>, suttuspecie endemica de [[Îzoe Canâie|Cana(r)ie]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019528-1|tìtolo=Olea europaea subsp. guanchica|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''laperrinei'' <small>(Batt. & Trab.) Cif., 1942</small> a se tröva in sce de muntagne du [[Sahara]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>; * ''Olea europaea'' subsp. ''maroccana'' <small>(Greuter & Burdet) P.Vargas, J.Hess, Muñoz Garm. & Kadereit, 2000</small>, suttuspecie [[Poliploidîa|esaploide]] rapresentâ da 'na pupulasiùn daa parte in sce l'[[Âto Atlànte|Âtu Atlante]], intu [[Maròcco|Maròccu]]<ref>{{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1019529-1|tìtolo=Olea europaea subsp. maroccana|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}}</ref>. De ciü, u l'è segnalàu de pupulasiùi invasive inte l'[[Australia]] e inte de ìsu(r)e du [[Oçeano Paciffico|Pacificu]]. E analisi genetiche e l'han mustràu cumme ste pupulasiùi e gh'aggen due u(r)igine dife(r)ènti: quelle inte l'Australia de meridiùn e ne vegnen dae varietài dumèsteghe du Mediteraneu, mèntre e âtre (cumme inte l'Australia de levante e inte [[Hawaii]]) e sun derivài dae furme sarvèghe da suttuspecie ''cuspidata'' de l'Africa du süd. U s'è marcàu fina a puscibilitè ch'i nascen di ibridi fra ste due furme<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Henry, L. Wille, D. Cooke e E. Chapuis|tìtolo=On the origin of the invasive olives (Olea europaea L., Oleaceae)|ànno=2007|editô=Heredity 99|léngoa=EN|pp=608-619}}</ref>. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Antimenes Painter - ABV 273 116 - Herakles and Pholos - olive gathering - London BM 1837-0609-42 - 03.jpg|sinistra|miniatura|A campâ de u(r)ive in sc'in anfu(r)a du [[Pitô de Antimenes|pitû de Antimenes]], fâ in gì(r)u au [[520 a.C.|520 primma de Cristu]]]] L'espansciùn de l'u(r)iva a l'è, a l'imprinsippiu, da ligâ au svilüppu du [[Clìmma mediterànio|climma mediteraneu]], scicumme che ste cundisiùi e sun stàe l'elemèntu fundamentâle pe'u curtivasiùn de st'èrbe(r)u lì. Stu genere de climma u l'è cumpa(r)ìu cu'u tèmpu a partì da ciü o mênu 10.000 ànni fa, a cumensà daa parte de levante du bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] pe' spandise de dòppu, tèmpu de ciü milenni, a punènte e a setentriùn de stu bacìn. Di stüddi biulogichi fài dau [[Gabriel Camps]] du [[1970]] i l'han pruvàu che l'u(r)iva sarvèga a se truvava intu [[Sahara]] ciü o mênu 11.000 ànni fa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jean Guillaume|tìtolo=Ils ont domestiqué plantes et animaux: Prélude à la civilisation|url=https://books.google.com/books?id=a_AkLoVGPwEC|ànno=2010|editô=Éditions Quæ|çitæ=Versailles|léngoa=FR|p=209|ISBN=978-2-7592-0892-0}}</ref>. E ürtime analisi in sciu pòlline de va(r)ie specie de èrbe(r)i duminanti e ch'i perden e föje e panen marcà che stu cangiamèntu intu climma u secce cumensàu in sci 8.000 ànni fa, intu süd-èst da [[Spagna]], pe' pöi spandise pôcu pe' votta versu setentriùn<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|p. 107}}</ref>. Pe' l'archeulugìa, e primme u(r)ive dumèsteghe e se sa(r)ean svilüpài grossu moddu fra u 3800 e u 3200 primma de Cristu, sèi milenni fa. I stüddi de archeubiulugìa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=J. F. Terral|tìtolo=La domestication de l'Olivier en Méditerranée nord-occidentale: approche morphométrique et implications paléoclimatiques|ànno=1997|editô=Thèse, Université de Montpellier-II|léngoa=FR}}</ref> e l'analisi genetica de pupulasiùi de u(r)ivastri e de serte va(r)ietài<ref>{{Çitta lìbbro|outô=G. Besnard, P. Baradat, C. Breton, B. Khadari e A. Bervillé|tìtolo=Olive Domestication from Structure of Oleasters and Cultivars using RAPDs and Mitochondrial RFLP|colànn-a=Genetics, Selection, Evolution|ànno=2001, S251-68|léngoa=EN|volùmme=33 (Suppl. 1)}}</ref> i l'han mustràu che l'u(r)iva a l'è stâ [[Domestegaçión|dumestegâ]] int'ina mane(r)a indipendènte inte va(r)ie parte du bacìn du Mediteraneu e che, bèn de prubabile, u l'è stàu in prucessu ch'u gh'è vusciüu du tèmpu. Di scâvi archeulogichi i l'han pruvàu ch'u se maxinava de l'ö(r)iu, intu [[Libano|Libanu]] e a [[Çipro|Cipru]], zà intu [[IV millennio a.C.|IV milenniu primma de Cristu]], ciü che a [[Crêta]] in gì(r)u au 3500 primma de Cristu. De dòppu, versu u [[II millennio a.C.|1700 primma de Cristu]], a tecnica duve(r)â a l'è vegnüa meju e a [[Ugarit]] (au dì d'ancöi [[Ras Shamra]], inta [[Sciria|Scì(r)ia]])<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|p. 108}}</ref> i sun cumpa(r)ìi i primmi gumbi "a èrbe(r)u", di ciü semplici. De dòppu, l'u(r)iva a l'è rivâ inte l'[[Egitto|Egittu]] daa Scì(r)ia, de dunde a l'è stâ impurtâ au tèmpu da [[IX dinastîa egiçiànn-a|IX dinastìa]], fra u 2160 e u 2040 primma de Cristu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Émile Laoust|tìtolo=Mots et choses berbères. Notes de linguistique et d'ethnographie. Dialectes du Maroc|url=http://www.taymat.org/etudesamazighes/Linguistique/Mots-et-choses-berberes-Emile-Laoust.pdf|ànno=1920|editô=Augustin Challamel|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=446-447}}</ref>. [[Immaggine:Presse olive Volubilis.jpg|miniatura|Ricustrusiùn d'ina mö(r)a da ö(r)iu rumâna inta sitài de ''[[Volubilis]]'', d'ancöi in [[Maròcco|Maròccu]]]] U cumerciu de l'ö(r)iu u remunta pe' cuntru a l'[[Etæ do Brónzo|etài du brunzu]], cu'i [[Itîti|Ittiti]] ch'i se ne rifurnivan dae còste de l'[[Àzia Minô|Asia Minû]] mèntre i [[Faraón|fa(r)aùi]] d'Egittu e i ré da [[Mezopotàmia|Mesuputamia]] i u catavan in Scì(r)ia. Inti palàssi [[Çiviltæ minòica|minòichi]] de Crêta, l'ö(r)iu u l'é(r)a cunservàu in gran quantitài inte di vâsi dìti ''pithoi'', mèntre inti palàssi di [[Çiviltæ micenêa|Micenèi]], inta [[Grêcia|Grecia]] cuntinentâle, s'è truvàu pa(r)egge giâre pe' l'ö(r)iu e de to(r)ette scrìte cu'a [[Lineâre B|lineâ(r)e B]] ch'e fan de mensiùn a l'[[Ideogràmma|ideugramma]] de l'ö(r)iu (''élaion''). De sti tèmpi lì a dêa [[Ìzide|Ìside]] a l'é(r)a cunscide(r)â cumme a patrûna da curtivasiùn de u(r)ive: intu detaju, a vella se ligavan e vertü e e prupietài de l'ö(r)iu. Sti traffeghi, alantu(r)a, i l'é(r)an cuntrulài strêti, scicumme che l'ö(r)iu u l'è(r)a ligàu au pute(r)e ecunòmicu e religiusu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet 2000|pp. 108-110}}</ref>. Dòppu d'ina crisi scciüpâ pe' a caütta de pa(r)eggi stàtti intu [[Levànte (región)|Levante]] in gì(r)u au 1200 primma de Cristu, u muntà da pupulasiùn du Mediteraneu inte l'[[Etæ do færo|etài du fèru]] u l'ha purtàu aa fundasiùn de pa(r)egge culònie da parte di [[Fenìci]] inte l'[[Àfrica du Nòrd|Africa du Nòrd]], cumme [[Cartagine]], e intu meridiùn da [[Spagna]], ciü che tütte quelle di greghi inte l'Asia Minû, inte ìsu(r)e du [[Mâ Egêo|Mâ Egeu]], in [[Siçillia|Sicilia]] e intu restu da [[Magna Grecia]] e du meridiùn da [[Fransa]], survetüttu in [[Corsega]] e a [[Marseggia|Marseja]]. Inte tütte ste regiùi i sun stài velli a purtà a curtivasiùn de l'u(r)iva<ref>{{Çitta web|url=http://www.oliviers-centenaires.com/origine-mythologique-de-l-olivier.html|tìtolo=Olivier centenaire: Arbre de mythologie|léngoa=FR|vìxita=2026-10-27}}</ref> e a fâne svilüpà i traffeghi. Segundu u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]], l'u(r)iva a nu gh'é(r)a ancù inte l'Italia au tèmpu du [[Lucius Tarquinius Priscus|Tarquinius Priscus]], dau [[616 a.C.|616]] au [[579 a.C.|579 primma de Cristu]]. Intu [[VI secolo a.C.|VI seculu primma de Cristu]] u magistràu e studiusu gregu [[Solón|Sulùn]] u l'ha scritu de lezze ch'e l'han dàu u permissu ae gènte d'[[Atene]] de cumercià l'ö(r)iu d'u(r)iva. Intu [[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]], cun l'[[Lusciandro Magno|Alesciandru Magnu]] ch'u l'axeva cunquistàu u Mediteraneu de levante e l'[[Inpêro persiàn|impe(r)u persiàn]], cu'i traffeghi ch'i sun cresciüi ancù de ciü<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 110-111}}</ref>. [[Immaggine:Traditional oil mill in Imperia.jpg|sinistra|miniatura|[[Gumbu]] a ègua dau ''Saggio teorico-pratico sopra gli ulivi, l'olio e i saponi'' du fràtte [[Bertumê Gundurfi]], d[[a Tûria]], [[1793]]]] Inti seculu de dòppu, cu'u cresce da dumanda d'ö(r)iu pe'u mangià, pe' fà lüxe, pe'a mexìna o pe' de pratiche spurtive e religiuse, se sun svilüpài di növi scistemi de prudusiùn e s'è scritu di manuâli in sce l'argumèntu, cumme quelli du butanicu gregu [[Theóphrastos]] e di agronumi latìn [[Marcus Porcius Cato|Cato]], Pliniu u Veggiu e [[Lucius Iunius Moderatus Columella|Columella]], u(r)igina(r)iu da Spagna, ciü che u [[Mago Carthaginiensis|Mago de Cartagine]]. L'ünificasiùn che l'[[Impêo Roman|impe(r)u rumàn]] u l'axeva dàu ae còste du Mediteraneu a l'ha fàu cresce ancù de ciü i traffeghi e a prudusiùn, cun de regiùi da Spagna e de l'Africa du Nòrd ch'e l'han vistu u svilüppu d'ina curtivasiùn quaxi indüstriâle, grassie a l'emanasiùn de de lezze cumme a ''Lex Marciana'' du [[II secolo|II seculu]], ch'e spunciavan a ciantà e a ineiguà e tère impe(r)iâli<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 111-113}}</ref>. A caütta de l'impe(r)u rumàn, l'espansciùn da [[Crestianêximo|religiùn cristiâna]] e, de dòppu, de siviltài islamiche, e l'han purtàu a 'n cangiamèntu intu mudéllu de cunsümmu, inte regiùi de prudusiùn e inte rée cumerciâli de l'ö(r)iu. I [[Repùbrica de Zena|zenesi]] e i [[Repùbrica de Venéçia|venesiài]] i se sun prufitài de [[Croxæ|cruxàe]] pe' svilüpà di gran traffeghi, ch'i rendevan bèn, cu'u Levante, ciü che pe' spuncià a curtivasiùn de l'u(r)iva e pe' fà frunte ai növi besögni purtài daa prudusiùn du [[Savón|saùn]], pe' cumm'u l'è cumpa(r)ìu intu [[IX secolo|IX seculu]], cuscì cumme pe' rifinì di tesciüi<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 114-116}}</ref>. A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a l'è cumensâ in'etài de espansciùn ch'a l'ha ti(r)àu avanti pe' de lungu, pe' purtà l'u(r)iva aa sò mascima estensciùn pe' terito(r)iu, spunciâ da 'na dumanda ch'a cresceva inta sucietài mudèrna e cun sèmpre ciü de indüstrie, dae frabiche du saùn, a quelle de tesciüi e intu setû da mecanica. Cu'a descuvèrta du [[Nêuvo Móndo|Növu Mundu]], i spagnòlli i l'han purtàu l'u(r)iva inte sò culònie de [[Americhe]], in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Méscico|Mescicu]], [[Perù|Perü]] (du [[1560]]), [[Cile]] e [[California]]. Inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], au mascimu svilüppu de campagne e de culònie de l'Euròpa, l'u(r)iva a l'è rivâ ascì aa sò mascima difüxùn. Scibèn che, du [[XX secolo|Növesèntu]], a süperficce a u(r)ive a secce ca(r)â, u cresce da resa inta curtivasiùn e inta maxinatü(r)a de l'ö(r)iu u l'ha fàu muntâ de sinque votte, fra u [[1903]] e u [[1998]], a prudusiùn mundiâle de ö(r)iu<ref>{{Çitta|Amouretti & Comet, 2000|pp. 117-120}}</ref>. == Curtivasiùn == {{Véddi ascì|Curtivasiùn de l'u(r)iva in Ligü(r)ia|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} [[Immaggine:Olive niche.jpg|miniatura|Tère intu bacìn du Mediteraneu dunde l'u(r)iva a l'è curtivâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.researchgate.net/publication/261005349_Modelizacion_del_ciclo_fenologico_reproductor_del_olivo_Olea_europaea_L|tìtolo=Modelización del ciclo fenológico reproductor del olivo|outô=Jose Oteros|dæta=Frevâ 2014|léngoa=ES}}</ref>]] L'u(r)iva a l'è curtivâ pe'u ciü intu bacìn du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]], ciü che inte de âtre regiùi du mundu dau climma dife(r)ènte da quellu mediteraneu, ch'e se trövan in [[Argentinn-a|Argentìna]], [[Australia]], [[Cile]] e [[Perù|Pe(r)ü]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Mariela Torres, Pierluigi Pierantozzi, Peter Searles, M. Cecilia Rousseaux, Georgina García-Inza, Andrea Miserere, Romina Bodoira, Cibeles Contreras e Damián Maestri|dæta=27 utubre 2017|tìtolo=Olive Cultivation in the Southern Hemisphere: Flowering, Water Requirements and Oil Quality Responses to New Crop Environments|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 8|nùmero=1830|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5663689}}</ref>. === Cresce e difüxùn === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olea europaea young plant01.jpg|In'u(r)iva nuélla Olea europaea (base of tree).jpg|Èrbe(r)u cu'e ferle d'inta câsa Olive tree grafting.jpg|U(r)iva inse(r)ìa a cu(r)una </gallery> E u(r)ive e prefe(r)ìscen di terén ricchi de [[carcâ]], ancù meju se in sce de rive o de còste, cuscì cumme pe'i pòsti dau climma ciü vixìn aa ma(r)ìna. E ponen cresce inte ògni qualitài de terén lege(r)u, fina in sce de l'argilla che pe(r)ò a sciüghe bèn, mèntre inte tère ciü bune e patìscen ciü fassile de ma(r)utìe e e prudüxen de l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] ciü grammu, cumm'u nutava zà u [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]]. E u(r)ive e vegnen sciü bèn inti climmi câdi e inti pòsti au su(r)ìu, sènsa de punti lüveghi. E tempe(r)atü(r)e ciü basse de -10&nbsp;°C e ponen purtà a di dànni fina inte ciante ciü grosse mèntre che, pe' cuntru, i èrbe(r)i i scampan bèn ai mumènti de [[Sésia|sessia]], grassie ae sò [[Réixe|raìxe]] rexistènti e bèn spantegài. E u(r)ive e ponen restà in prudusiùn pe' di seculi, s'e sun scravài bèn e cun regularitài<ref>{{Çitta web|url=https://www.oliveoiltimes.com/world/preservation-of-monumental-olive-trees/50921|tìtolo=On the Preservation and Maintenance of Monumental Olive Trees|dæta=22 marsu 2016|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. E u(r)ive e se ponen spantegà inte de mane(r)e dife(r)ènti, faxèndune de [[Talea|talee]] o destacandune de [[Margòtta|ferle]]; i èrbe(r)i i taccan fassile in sce terén giüsti e, s'i sun tajài, i böttan turna cun de [[Fèrla|ferle]] dau seppu. De ciü, i se ponen curtivà partèndu fìn daa semènsa. A ògni moddu, a resa di èrbe(r)i nasciüi da ferle o daa semènsa a l'è ciütòstu scarsa e, pe' fâla vegnì meju, a cianta a l'è da [[Inestu|inse(r)ì]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=A. Lewington|outô2=E. Parker|tìtolo=Ancient Trees|ànno=1999|editô=Collins & Brown|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=114|ISBN=978-1-85585-704-9}}</ref>. Pe' agiütà a cianta a [[bötà]], u [[Pericàrpo|pe(r)icarpu]], ch'u l'è bagnàu d'ö(r)iu, u l'è inüme(r)ìu faxèndulu marsì in pôcu, o se nù u l'è ciumbàu inte l'ègua câda o int'ina sulusiùn alcalìna<ref>{{Çitta web|url=http://www.plantgrower.org/olive.html|tìtolo=Olive|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. Quandu che u frèidu ze(r)àu u fa di dànni o u massa e parte ciü âte de l'èrbe(r)u, u portainestu u pò scampà au mèximu e cacià turna di brutti, che a sò votta i vegnen di növi èrbe(r)i. Inte sta mane(r)a e u(r)ive e ponen resciu(r)ì pe' sò cuntu. Presèmpiu, quandu du [[1985]] ina gran ze(r)â in [[Toscann-a|Tuscâna]] a l'axeva strinàu tante u(r)ive in prudusiùn o bèn che vegge, u s'è previstu che i u(r)ivèi i se sa(r)ean repiài tèmpu de quattru o sinqu'ànni<ref>{{Çitta web|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/food/1985/08/18/the-italian-extra-virgin-olive-oil-disaster/2a00c9bc-ce00-4c99-8714-a2a7691a09d1/|tìtolo=The Italian Extra-Virgin Olive Oil Disaster|outô=Toni Lydecker|scîto=The Washington Post|dæta=18 agustu 1985|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. === Campâ === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Passo del Ginestro-uliveto.jpg|De [[Réa da u(r)ive|rée da u(r)ive]] a[[u Téstegu]] The Olive Harvest (1862-63), by Telemaco Signorini.jpg|A campâ a man, [[Telemaco Signorini]], [[1862]] COLLECTIE TROPENMUSEUM Olijfoogst met behulp van stokken TMnr 10028630.jpg|A batte cu'e [[Canna (cianta)|canne]], [[Maròcco|Maròccu]], [[1955]] Harvesting of olives 'salonenque' with comb.jpg|Petenetta da campà e u(r)ive, [[Fransa]] Old woman cleaning olives.jpg|Ina dònna [[Tunixia|tünisìna]] ch'a passa e u(r)ive au [[seassu]] Olivenernte.JPG|U(r)ive passài aa [[Chita(r)a (agricultü(r)a)|chita(r)a]] in [[Grêcia|Grecia]] Ilham Aliyev attended opening of olive oil and table olive products processing plant in Zira settlement 07.jpg|Macchina pe'a curtivasiùn indüstriâle, [[Azerbaijan|Azerbaigiàn]] </gallery> Inta regiùn du Mediteraneu e u(r)ive e sun campài a l'autünnu, a partì dau mese d'utubre<ref>{{Çitta web|url=https://www.organicfarming-italy.com/en/olive-harvest-2025-2026-europe/|tìtolo=Olive Harvest 2025/2026 Europe - Production, Quality & Outlook|dæta=27 frevâ 2026|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. De sòlitu, a ciü parte de u(r)ive a l'è campâ batèndu l'èrbe(r)u intregu o ina sò ramma aa votta. In âtru scistema duve(r)àu u l'è quellu de muntà cu'ina sca(r)a e campà e u(r)ive a man, metèndule int'in [[Sàcco|saccu]] o ina [[Sachetta (agricultü(r)a)|sachetta]] purtâ in scôsu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20131228120928/http://olivemuseum.com/harvest-olives.html|tìtolo=Methods for harvesting olive fruit|léngoa=EN|vìxita=2026-10-31}}</ref>. E u(r)ive da to(r)a e sun da campà cun di scistema ciü delicài, scicumme che i früti macài i ciappan in güstu ama(r)u: inte stu câxu, presèmpiu, quand'i se campan u se pòrta au còllu de [[Cavagna|cavagne]], dunde metìgheli a man. Inte de regiùi de l'[[Italia]], cumme a [[Liguria|Ligü(r)ia]], ciü che da [[Croaçia|Cruassia]] e da [[Grêcia|Grecia]], e u(r)ive e sun campài pe' tradisiùn a man, scicumme che u terén u l'è tròppu asidentàu pe' duve(r)âghe de macchine. De cunseguènsa, a segunda du scistema duve(r)àu i früti i sun campài sènsa gua(r)i de macaü(r)e, cuscì che u prudòttu, aa fìn, u riva a 'na qualitài bèn âta. Inte sti câxi, u se pò campà e u(r)ive dae ramme tajài da l'èrbe(r)u, travaju ch'u l'agiütta fina pe'a prudusiùn di ànni de dòppu<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=2006|méize=Primma/Stài|tìtolo=Unusual Olives|revìsta=Epikouria Magazine|léngoa=EN}}</ref>. A quantitài d'ö(r)iu intu frütu a cangia bèn fra ina cultivar e l'âtra; a ògni moddu u pe(r)icarpu, de sòlitu, u cuntegne fra u 60 e u 70% d'ö(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Oliver Rackham|outô2=Jennifer Alice Moody|tìtolo=The making of the Cretan landscape|url=https://books.google.com/books?id=k4dHmA9jq4wC|ànno=1996|editô=Manchester University Press|léngoa=EN|ISBN=978-0-7190-3647-7}}, mensunàu inte: {{Çitta publicaçión|outô=F. R. Riley|ànno=2002|tìtolo=Olive Oil Production on Bronze Age Crete: Nutritional properties, Processing methods, and Storage life of Minoan olive oil|revìsta=Oxford Journal of Archaeology|volùmme=Vul. 21|nùmero=63|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1111%2F1468-0092.00149}}</ref>. === Minacce === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Bactrocera oleae g2 (cropped).jpg|In'u(r)iva cu'u vermu da musca au tersu stàddiu Prays oleae 1.jpg|De föje sgarbài daa camu(r)a de l'u(r)iva Spilocaea oleagina.jpg|E cunseguènse in sce föje da ''Venturia oleaginea'' Pseudomonas savastanoi g1.jpg|Ina massa purtâ daa rugna de l'u(r)iva Olivenhain mit Xylella fastidiosa bei Surano LE 190710.jpg|In u(r)iveu curpìu daa ''Xylella'' </gallery> Di gran dànni aa curtivasiùn i sun quelli fài daa [[musca de l'u(r)iva]] (''Bactrocera oleae''), ch'a l'inse(r)ìsce e sò öve intu frütu. A purpa in gì(r)u au garbu a finìsce pe' marsì e a vegne ama(r)a, cun l'u(r)iva ch'a nu se pò ciü mangià. U vermu da musca u pò purtà a perde du tüttu a prudusiùn de u(r)ive da to(r)a, mèntre a pò sbascià u prêxu de l'ö(r)iu de l'80%<ref>{{Çitta web|url=https://ipm.ucanr.edu/home-and-landscape/olive-fruit-fly/#gsc.tab=0|tìtolo=Olive Fruit Fly|outô=University of California|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref>. Dapöi u gh'è u vermu da [[camu(r)a de l'u(r)iva]], ''Prays oleae'', che de primma a ne [[Minatô (botànica)|sgarba e föje]] e lì drentu a vegne ina püpa. A segunda e a tersa generasiùn du mèximu ànnu e pòrtan pe' cuntru a di dànni ae föje, ae sciu(r)e e ai früti<ref>{{Çitta web|url=https://www.forestpests.eu/pest/prays-oleae|tìtolo=Prays oleae: Olive moth|outô=Forest Pests Europe|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref>. In funzu, a ''[[Venturia oleaginea]]'', u pò ferà i èrbe(r)i pe' ciü stagiùi daa fì(r)a, purtandu ina ma(r)utìa ch'a se mustra cun de macce scü(r)e in sce föje, cun di gran dànni ai u(r)ivèi. Intu detaju, sta ma(r)utìa a ne ruìna i früti, faxènduli maü(r)à ciü tardi e sbasciandune a resa de l'ö(r)iu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Friday O. Obanor, Monika Walter, E. Eirian Jones e Marlene V. Jaspers|ànno=2008|tìtolo=Effect of temperature, relative humidity, leaf wetness and leaf age on Spilocaea oleagina conidium germination on olive leaves|revìsta=European Journal of Plant Pathology|volùmme=Vul. 120|nùmero=3|pp=211-222|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1007%2Fs10658-007-9209-6}}</ref>. Pe'i [[Bacteria|bate(r)i]] u gh'è u ''[[Pseudomonas savastanoi]]'' pv. ''oleae'', ch'u pòrta aa "rugna de l'u(r)iva", ch'a se mustra cun de masse inti bötti da cianta<ref>{{Çitta publicaçión|outô=J. D. Janse|ànno=1982|tìtolo=Pseudomonas syringae subsp. savastanoi (ex Smith) subsp. nov., nom. rev., the bacterium causing excrescences on Oleaceae and Nerium oleander L.|revìsta=International Journal of Systematic Bacteriology|volùmme=Vul. 32|nùmero=2|pp=166-169|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1099%2F00207713-32-2-166}}</ref>, e a ''[[Xylella fastidiosa]]'', che dai agrümmi e dai vì a l'ha cumensàu a ferà e u(r)ive da [[Puggia|Püja]], cu'a ma(r)utìa dìta u [[cumplessu du secà lestu de l'u(r)iva]]<ref>{{Çitta web|url=http://ourenvironment.berkeley.edu/2015/02/minimizing-the-spread-of-disease-in-italys-famous-olive-trees/|tìtolo=Minimizing the Spread of Disease in Italy's Famous Olive Trees|scîto=Our Environment at Berkeley|editô=University of California, Berkeley|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-32031233|tìtolo=EU warning as olive tree disease spreads in Italy|dæta=24 marsu 2015|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.atlasobscura.com/articles/olive-oil-disease-italy|tìtolo=The Farmer Trying to Save Italy's Ancient Olive Trees|outô=Agostino Petroni|dæta=29 arvì 2021|léngoa=EN|vìxita=2026-10-30}}</ref>. U sò [[Vetô (epidemiologîa)|vetû]] prinsipâle u l'è ''[[Philaenus spumarius]]''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=G. P. Martelli, D. Boscia, F. Porcelli e M. Saponari|ànno=2015|tìtolo=The olive quick decline syndrome in south-east Italy: A threatening phytosanitary emergency|revìsta=European Journal of Plant Pathology|volùmme=Vul. 144|nùmero=2|pp=235-243|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1007%2Fs10658-015-0784-7}}</ref>. Inte tère ciü a setentriùn dunde se trövan di u(r)ivèi, cumme inte l'[[Italia]] du nòrd, inta [[Fransa]] du süd e in [[Svissea|Svisse(r)a]], e u(r)ive e patìscen ascì u ze(r)u<ref>{{Çitta web|url=https://www.patrimoineculinaire.ch/Prodotti#471|tìtolo=Olio d'oliva ticinese|léngoa=IT|vìxita=2026-10-30}}</ref>. E bu(r)iâne de vèntu e d'ègua ch'e dü(r)an pe' di giurni au tèmpu de campâ e u(r)ive e ponen purtà a di dànni. Inte parte ciü frèide de l'entrutèra du Mediteraneu a curtivasiùn de l'u(r)iva a lascia u pòstu a quella de âtri èrbe(r)i da frütu, pe'u ciü de [[Castagna|castagne]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Mazzoleni|tìtolo=Recent Dynamics of the Mediterranean Vegetation and Landscape|url=https://books.google.com/books?id=s88vzd9PwkkC|ànno=2004|editô=John Wiley & Sons|léngoa=EN|p=145|ISBN=978-0-470-09370-2}}</ref>. === Va(r)ietài === U gh'è de sentenàe de qualitài de u(r)ive, cunscide(r)ài cumme de sò [[cultivar]]<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|tìtolo=World Olive Encyclopedia|ànno=1996|editô=International Olive Council|léngoa=EN|capìtolo=Cultivars|ISBN=978-84-01-61881-9}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Fabrizia Lanza|tìtolo=Olive: A Global History|ànno=2012|editô=Reaktion Books|léngoa=EN|pp=106-110|ISBN=978-1-86189-972-9}}</ref>. Fra 'na va(r)ietài e l'âtra se ghe ponen truvà di cangiamènti impurtanti intu cu(r)û, inte dimensciùi, inta furma e inte carateristiche du svilüppu de l'u(r)iva, ciü che in sce qualitài de l'ö(r)iu ch'u se ne franze<ref name=":3" />. Ina va(r)ietài d'u(r)iva a pò êsse da ö(r)iu, da to(r)a o buna pe' tütte due<ref name=":7">{{Çitta lìbbro|outô=A. Garrido Fernandez|outô2=M. J. Fernandez-Diez|outô3=M. R. Adams|tìtolo=Table Olives: Production and Processing|ànno=1997|editô=Springer|léngoa=EN|pp=23-45|ISBN=978-0-412-71810-6}}</ref>. Scicumme che tante va(r)ietài d'u(r)iva e sun quaxi du tüttu o du tüttu [[Outoinconpatibilitæ|autu-incumpatibili]], e sun de sòlitu ciantài a cubbie, cu'ina cultivar prima(r)ia e üna segunda(r)ia, sernüa pe'a sò capacitài de fecundà a prima(r)ia. U scistema de autuincumpatibilitài u cumprènde numma che dui gruppi, basài in sc'in [[gêne]] ch'u g'ha giüstu dui [[Alêle|alêli]] e ch'u pòrtan aa fòrte autu-sterilitài ch'a s'è truvâ inte l'u(r)iva<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Mariotti, Saverio Pandolfi, Isabelle De Cauwer, Pierre Saumitou-Laprade, Philippe Vernet et al.|ànno=2021|tìtolo=Diallelic self-incompatibility is the main determinant of fertilization patterns in olive orchards|revìsta=Evolutionary Applications|volùmme=Vul. 14|nùmero=4|pp=983-995|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8061272}}</ref>. Pe' mezzu de pröve de selesiùn in sce l'u(r)iva u s'è mi(r)àu pe'u ciü de ti(r)à fö(r)a di ibridi cun de carateristiche ch'e vegnissen a taju ai cuntadìn, a cumensà daa rexistènsa aa ma(r)utìa purtâ dai funzi du genere ''[[Verticillium]]''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Pedro Valverde, Diego Barranco, Francisco Javier López-Escudero, Concepcion Munoz Díez e Carlos Trapero|dæta=22 frevâ 2023|tìtolo=Efficiency of breeding olives for resistance to Verticillium wilt|revìsta=Frontiers in Plant Science|volùmme=Vul. 14, 1149570|léngoa=EN|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9994353/}}</ref>. === Specie invasiva === [[Immaggine:Invasive weeds in the adelaide hills.jpg|miniatura|De u(r)ive intu mezzu a de âtre ciante invasive in sce [[Adelaide Hills]]|sinistra]] Fìn da quandu s'è cumensàu a curtivâla, l'u(r)iva a l'è turnâ pa(r)egge votte au sò [[Spêce sarvæga|stàttu sarvègu]], cun ste ciante ch'e l'han fina piàu u pòstu de pupulasiùi sarvège u(r)igina(r)ie de l'Euròpa de meridiùn<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roselyne Lumaret|outô2=Noureddine Ouazzani|ànno=2001|tìtolo=Ancient wild olives in Mediterranean forests|revìsta=Nature|volùmme=Vul. 413|nùmero=6857|p=700|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1038%2F35099680}}</ref>. Inte l'[[Australia do Sud|Australia du Süd]] l'u(r)iva a l'è cunscide(r)â cumme ina specie invasiva, u(r)igine de tanti dànni ae ciante du pòstu. Inte ste tère a sò semènsa a l'è spantegâ daa [[Vórpe róssa|vurpe russa]], in'âtra specie ch'a gh'è stâ intrudòtta, e da di uxelli cumme u [[Stronéllo|strunéllu eurupeu]] e l'[[emu]]. I òssi i böttan cuscì inti bòschi, pe' creà in ambiènte scü(r)u ch'u suffuca i brutti di èrbe(r)i du pòstu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=D. H. R. Spennemann|outô2=L. R. Allen|ànno=2000|tìtolo=Feral olives (Olea europaea) as future woody weeds in Australia: a review|revìsta=Australian Journal of Experimental Agriculture|volùmme=Vul. 40|nùmero=6|pp=889-901|léngoa=EN|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2000AuJEA..40..889S}}</ref>. Scicumme che u climma de sta regiùn u l'è seccu e zà bèn a pe(r)ìgu du brüxâ, l'u(r)iva sarvèga, ch'a l'è pina d'ö(r)iu, a fa muntà du bellu stu genere de pe(r)ìgu inti bòschi [[Sclerofìllo|sclerufilli]] ch'i se ghe trövan<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130205144030/http://www.pir.sa.gov.au/__data/assets/pdf_file/0019/37900/Olives_weed.pdf|tìtolo=Olives as Weed|outô=Animal and Plant Control Commission of South Australia|léngoa=EN|vìxita=2026-10-29}}</ref>. == Prudusiùn == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Porducción de olivas.PNG|'''o&nbsp;'''=&nbsp;100.000 tunelàe/ànnu; a pusisiùn di tundìn a l'è indicativa. Yearly-per-capita-supply-of-olives.svg|L'uferta de u(r)iva, a tésta, a l'ànnu Yearly-per-capita-supply-of-olive-oil.svg|L'uferta de ö(r)iu d'u(r)iva, a tésta, a l'ànnu </gallery> E u(r)ive e sun fra i èrbe(r)i da frütu ciü spantegài au mundu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20070313202743/http://apps3.fao.org/wiews/olive/intro.jsp|tìtolo=FAO, 2004|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>. Du [[2024]], inte 58 stàtti di sinque cuntinènti u gh'é(r)a di u(r)ivèi cumerciâli<ref>{{Çitta web|url=https://www.oliveoiltimes.com/business/global-olive-oil-production-hits-record-3-5-million-tons/142651|tìtolo=Global Olive Oil Production Hits Record 3.5 Million Tons|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>, ch'i cruvivan in'estensciùn de ciü o mênu 11,6 miliùi de ètta(r)i, ch'u l'è tòstu in quartu da süperficce destinâ de fissu ae curtivasiùi<ref name=":4">{{Çitta publicaçión|outô=L. Fernández-Lobato, B. Ruiz-Carrasco, M. Tostado-Véliz, F. Jurado e D. Vera|dæta=25 frevâ 2024|tìtolo=Environmental impact of the most representative Spanish olive oil farming systems: A life cycle assessment study|revìsta=Journal of Cleaner Production|volùmme=Vul. 442|nùmero=141169|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1016%2Fj.jclepro.2024.141169}}</ref>. Pe' cunfruntu, du [[2011]] u gh'é(r)a 9,6 miliùi de ètta(r)i curtivài a u(r)ive, in'estensciùn ciü che duggia de quant'u l'è dedicàu ae [[Mei|mè(r)e]], ae [[Banana|banane]] o ai [[Màngo|manghi]]; u gh'è numma che e [[Pàrma da còcco|parme da coccu]] e [[Pàrma da êuio|quelle da ö(r)iu]] ch'e cröven in'estensciùn ciü grande<ref>{{Çitta web|url=http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567#ancor|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>. Segundu a [[Food and Agriculture Organization]] (FAO), i 10 prudutûi ciü impurtanti i se trövan tüttu inta regiùn du Mediteraneu, pe' cruvì u 95% da prudusiùn mundiâle de u(r)ive<ref>{{Çitta web|url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL/visualize|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>. A [[Spagna]] a l'è u primmu prudutû mundiâle e u stàttu cun ciü tère dedicàe aa curtivasiùn de l'u(r)iva, cun ciü de 180 miliùi de èrbe(r)i spantegài in sce ciü de 2.507.684&nbsp;ha, cun dòppu a [[Tunixia|Tünisìa]] (1.746.360&nbsp;ha) e l'[[Italia]] (1.143.363&nbsp;ha)<ref name=":4" />. In Italia l'u(r)iva a l'è curtivâ pe'u ciü au meridiùn, dund'u se campa i trèi quarti da prudusiùn, mèntre u ghe n'è de mênu au nòrd, ciü frèidu, che pe(r)ò u l'ha vistu cresce a sò prudusiùn, survetüttu inti micru-climmi ciü câdi da [[Liguria|Ligü(r)ia]] e de culìne in gì(r)u au [[Lago de Garda|lagu de Garda]]. Intu detaju, u gh'è in sci 170 miliùi de ciante spartìe fra 'n miliùn de imprese agricule<ref>{{Çitta web|url=http://www.madeinsouthitalytoday.com/made-in-italy-olive-oil.php|tìtolo=Italy olive oil production|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>. Pe' l'ö(r)iu d'u(r)iva, a Spagna a l'è au primmu pòstu pe' prudusiùn, cu'u 25% de l'ö(r)iu maxinàu inte tüttu u mundu, cun dòppu l'Italia, u [[Maròcco|Maròccu]] e a Tünisìa<ref>{{Çitta web|url=https://www.oliveoilworldcongress.com/olive-oil-global-production-could-decrease-20-due-to-global-warming|tìtolo=Olive oil global production could decrease 20% due to global warming|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref>. L'[[Union Europea|Uniùn Eurupea]], pe'u ciü pe' mezzu da Spagna, da [[Grêcia|Grecia]] e de l'Italia, a rapresènta tòstu u 60% da prudusiùn mundiâle d'ö(r)iu d'u(r)iva<ref name=":4" />. {| class="wikitable sortable" |+Prudutûi prinsipâli (2016)<ref>{{Çitta web|url=http://faostat.fao.org/|tìtolo=FAOSTAT|léngoa=EN|vìxita=2026-11-01}}</ref> !Stàttu !Prudusiùn [t] !Estensciùn [ha] !Resa [t/ha] |- |Mundu | style="text-align:right;" |19.267.000 | style="text-align:right;" |10.650.000 | style="text-align:right;" |1,8091 |- |{{Scìnbolo|Flag of Europe.svg}} [[Union Europea|Uniùn Eurupea]] | style="text-align:right;" |11.686.528 | style="text-align:right;" |5.028.637 | style="text-align:right;" |2,3240 |- |{{Scìnbolo|Flag of Spain.svg}} [[Spagna]] | style="text-align:right;" |6.560.000 | style="text-align:right;" |2.573.000 | style="text-align:right;" |2,5490 |- |{{Scìnbolo|Flag of Greece.svg}} [[Grêcia|Grecia]] | style="text-align:right;" |2.343.000 | style="text-align:right;" |887.000 | style="text-align:right;" |2,6414 |- |{{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia]] | style="text-align:right;" |2.092.000 | style="text-align:right;" |1.165.000 | style="text-align:right;" |1,7950 |- |{{Scìnbolo|Flag of Turkey.svg}} [[Turchia|Türchìa]] | style="text-align:right;" |1.730.000 | style="text-align:right;" |846.000 | style="text-align:right;" |2,0460 |- |{{Scìnbolo|Flag of Morocco.svg}} [[Maròcco|Maròccu]] | style="text-align:right;" |1.416.000 | style="text-align:right;" |1.008.000 | style="text-align:right;" |1,4044 |- |{{Scìnbolo|Flag of Syria (2025-).svg}} [[Sciria|Scì(r)ia]] | style="text-align:right;" |899.000 | style="text-align:right;" |765.000 | style="text-align:right;" |1,1748 |- |{{Scìnbolo|Flag of Tunisia.svg}} [[Tunixia|Tünisìa]] | style="text-align:right;" |700.000 | style="text-align:right;" |1.646.000 | style="text-align:right;" |0,4253 |- |{{Scìnbolo|Flag of Algeria.svg}} [[Algerîa|Alge(r)ìa]] | style="text-align:right;" |697.000 | style="text-align:right;" |424.000 | style="text-align:right;" |1,6437 |- |{{Scìnbolo|Flag of Egypt.svg}} [[Egitto|Egittu]] | style="text-align:right;" |694.000 | style="text-align:right;" |67.000 | style="text-align:right;" |6,7293 |- |{{Scìnbolo|Flag of Portugal_(official).svg}} [[Portogallo|Purtugallu]] | style="text-align:right;" |617.000 | style="text-align:right;" |355.000 | style="text-align:right;" |1,7394 |} == Üsi == L'u(r)iva a l'è curtivâ pe' recavâne de u(r)ive da mangià, de l'ö(r)iu d'u(r)iva o du legnu, ciü che pe' di üsi cumme urnamèntu. Tòstu l'80% de tütte e u(r)ive ch'u se campa u l'è duve(r)àu pe' fâne de l'ö(r)iu, mèntre che u restu u finìsce cumme u(r)ive da mangià<ref name=":3" />. L'u(r)iva a l'è ün di trèi ingrediènti cunscide(r)ài cumme a base da [[Cuxìnn-a mediterània|cuxìna mediteranea]], insemme au [[gran]] (pe'u [[Pàn|pan]], i [[Pàsta|fidèi]] e u [[couscous]]) e a l'[[Uga|üga]] (pe'u [[Vin|vìn]])<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Colin Renfrew|tìtolo=The Emergence of Civilization; The Cyclades and the Aegean in the Third Millennium B.C.|ànno=1972|editô=Taylor & Francis|léngoa=EN|p=280|ISBN=978-0-9774094-6-4}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mohamed Yassine Essid|tìtolo=MediTerra: The Mediterranean Diet for Sustainable Regional Development|url=http://www.cairn.info/mediterra-2012-english--9782724612486-page-51.htm|ànno=2012|editô=Presses de Sciences Po|léngoa=EN|p=29|capìtolo=History of Mediterranean Food|ISBN=978-2-7246-1248-6}}</ref>. === U(r)ive da mangià === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Olives au marche de Toulon p1040238.jpg|U(r)ive a 'n mercàu de [[Toulon|Tulùn]], in [[Fransa]] Grüne Oliven.jpg|De u(r)ive da mangià verdi Schwarze Oliven.jpg|De u(r)ive da mangià negre Olives in cup.jpg|U(r)ive cundìe cun di güsti </gallery> E u(r)ive, mangiài cuscì, e sun pe' sò cuntu ciütòstu ama(r)e; pe' fà in mòddo ch'e se pòssen mangià e g'han da êsse sa(r)ài e fermentài, cuscì ch'u se cacce vìe de quantitài impurtanti de cumposti fenòlichi ama(r)i, survetüttu l'[[oleuropeìna]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=S. H. Omar|ànno=2010|tìtolo=Oleuropein in olive and its pharmacological effects|revìsta=Scientia Pharmaceutica|volùmme=Vul. 78|nùmero=2|pp=133-154|léngoa=EN|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3002804}}</ref>. U prucessu pe' sa(r)à e u(r)ive u pò andà avanti da quarche giurnu, cu'a [[lescìa]], fina a quarche mese, cu'a [[sarmu(r)a]] o s'e sun sa(r)ài a seccu<ref>{{Çitta web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3002804|tìtolo=Olives: Safe Methods for Home Pickling|outô=Sylvia Yada|outô2=Linda Harris|editô=University of California|léngoa=EN|vìxita=2026-11-04}}</ref>. E ciü tante fermentasiùi e sun fàe grassie a di [[Lactobacillales|bate(r)i lattichi]], l'[[Àcido làttico|acidu latticu]] ch'i prudüxen u fa vegnì e u(r)ive ciü acide, scistema ch'u blòcca u cresce de di bate(r)i ch'i e guaste(r)ean, permetèndu cuscì a cunservasiùn de u(r)ive da to(r)a sènsa ch'e gh'aggen da êsse ze(r)ài<ref name=":7" />. E u(r)ive da mangià e sun clascificài da l'[[International Olive Council]] (IOC, Cunseju Internasiunâle de U(r)ive) inte trèi categu(r)ìe segundu quant'e sun maü(r)ài primma ch'e seccen stàe campàe<ref name=":5">{{Çitta web|url=https://www.nytimes.com/2007/10/17/dining/17oliv.html|tìtolo=Olives, Flavored by Time, Seasoned With Memories|outô=Julia Moskin|scîto=The New York Times|dæta=17 utubre 2007|léngoa=EN|vìxita=2026-11-04}}</ref>: * E u(r)ive verdi e sun campài quandu ch'e rivan aa sò dimensciùn mascima, scibèn ch'e seccen ancù in pôcu buzze; de sòlitu e g'han in cu(r)û ch'u va dau verde au gianu e e cuntegnen l'oleuropeina, a sustansa [[Conpòsto fitochìmico|fituchimica]] ch'a ghe dà u güstu ama(r)u<ref name=":5" />. * E u(r)ive mezze maü(r)e e sun campài quandu ch'e cumensan a maü(r)à, cu'u cu(r)û che dau verde u l'ha cumensàu a passà a de tinte a ciü cu(r)ûi ch'e van dau russu au maròn. Inte stu mumèntu u gh'è numma che a pélle ch'a l'ha ciapàu du cu(r)û, mèntre che a purpa de l'u(r)iva a nu ghe n'ha ancù, a dife(r)ènsa che intu frütu maü(r)àu du tüttu<ref name=":5" />. * E u(r)ive negre o maü(r)e e sun campài ina votta ch'e l'han maü(r)àu du tüttu, quand'e g'han in cu(r)û ch'u pò andà dau viu(r)ettu au maròn o au negru<ref name=":5" />. === Ö(r)iu d'u(r)iva === [[Immaggine:Olive oil from Oneglia.jpg|miniatura|237x237px|In'ampulìna d'ö(r)iu d'[[Inéia|Uneja]]]] L'[[ö(r)iu d'u(r)iva]] u l'è in [[Êuio vegetâle|ö(r)iu vegetâle]] ch'u se prudüxe franzèndu de u(r)ive intreghe. U l'è duve(r)àu pe'u ciü in cuxìna, ma u serve fina inta [[Mêxìnn-a|mexìna]] e cumme ö(r)iu da [[Conbustìbile|brüxà]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Emlyn Dodd|ànno=2026|tìtolo=The Archaeology of Olive Oil Production in Roman and Pre-Roman Italy|revìsta=American Journal of Archaeology|volùmme=Vul. 130|nùmero=1|pp=115-151|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1086%2F737823}}</ref>. A cumpusisiùn de l'ö(r)iu d'u(r)iva a pò cangià bèn segundu a cultivar ch'a s'è duve(r)â, da l'artessa de l'u(r)iveu, dau mumèntu da campâ e dau prucessu pe' franze e u(r)ive. U l'è furmàu pe'u ciü da [[Àcido olèico|acidu uleicu]], fina a l'83%, cun di [[Àcidi gràsci|acidi grasci]] in ciü picìna mesü(r)a, cumme l'[[Àcido linolèico|acidu linuleicu]], fina au 21%, e l'[[Àcido palmìtico|acidu palmiticu]], fin'au 20%. L'[[ö(r)iu ecstra-vergine de u(r)iva]] (EVOO) u dêve presentà in'[[Aciditæ de l'êuio|aciditài libe(r)a]] ch'a nu secce ciü âta du 0,8%, insemme a de carateristiche de güstu e udû frütàu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Cecilia Jimenez-Lopez, Maria Carpena, Catarina Lourenço-Lopes, Maria Gallardo-Gomez, Jose M. Lorenzo et al.|dæta=28 lüju 2020|tìtolo=Bioactive Compounds and Quality of Extra Virgin Olive Oil|revìsta=Foods|volùmme=Vul. 9|nùmero=8|p=1014|léngoa=EN|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7466243}}</ref>. === Âtri üsi === <gallery mode="packed" heights="150" widths="150"> Olive cookware in Montenegro.jpg||Di arnesi da cuxìna de legnu d'u(r)iva<ref name=":6">{{Çitta web|url=https://www.woodassistant.com/wood-database/olive-wood/|tìtolo=Olive Wood - Characteristics, Uses and Benefits|léngoa=EN|vìxita=2026-11-04}}</ref> Mallorca Wild Olive.jpg|In [[u(r)ivastru]] tegnüu a [[bonsai]] </gallery> U legnu de l'u(r)iva u l'è dü(r)u, cun de venaü(r)e drìte, spesse e, de sòlitu, che tì(r)an l'öggiu. U va bèn pe' êsse duve(r)àu au cuvèrtu, ma u nu se pò mette a l'a(r)ia avèrta scicumme ch'u temme u tèmpu e di babolli ch'i u pu(r)ean ruvinà<ref name=":6" />. Inti prugetti mudèrni de giardìn e paisaggi e u(r)ive e sun duve(r)ài de spessu cumme di elemènti de decu(r)asiùn, grassie au troncu carateristicu, bèn inturtignàu, e ae föje, ch'e nu cruan, dau cu(r)û grixu-argèntu<ref>{{Çitta web|url=https://www.gardenista.com/posts/simple-landscaping-ideas-10-genius-gardens-with-an-olive-tree/|tìtolo=Genius Garden Ideas: 10 Landscapes with Olive Trees|dæta=29 lüju 2018|léngoa=EN|vìxita=2026-11-04}}</ref>. E cultivar ciü picìne e g'han ascì ina nòmina cumme de [[Ciànta da apartaménto|ciante da mette au cuvèrtu]], grassie aa sò rexistènsa e aa sò belessa<ref>{{Çitta web|url=https://www.yahoo.com/lifestyle/trader-joe-brought-back-11-191500711.html?guccounter=1|tìtolo=Trader Joe's Brought Back The $11 Mini Olive Tree Plant|dæta=11 arvì 2025|léngoa=EN|vìxita=2026-11-04}}</ref>. Quand'u l'è maxinàu e u(r)ive pe' fâne de l'ö(r)iu, u resta cumme scartu a [[sansa]] e de l'ègua brutta. Pe'u sò güstu ama(r)u e a spüssia ch'a caccia, st'ègua a l'é(r)a de sòlitu caciâ vìa, scibèn che cu'u tèmpu u gh'è stàu pa(r)egge pruposte pe' duve(r)à sta sustansa lì<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Doretta Cuffaro, Andrea Bertolini, Simone Bertini, Claudio Ricci, Maria Grazia Cascone, Serena Danti, Alessandro Saba, Marco Macchia e Maria Digiacomo|dæta=26 agustu 2023|tìtolo=Olive Mill Wastewater as Source of Polyphenols with Nutraceutical Properties|revìsta=Nutrients|volùmme=Vul. 15|nùmero=17|p=3746|léngoa=EN|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10489820}}{{Çitaçión|L'OMWW a l'è caraterizâ da 'na fòrte aciditài e da 'n âtu cuntegnüu de cumpunènti fenolichi e, pe' ste particularitài, a pu(r)ea vegnì töscega pe' l'a(r)ia, pe'i micru-urganismi e pe'e ciante|3=OMWW is characterized by marked acidity and a high content of phenolic components, and due to these peculiarities, it can potentially be toxic to the air, microorganisms and plants|lingua=EN}}</ref>. L'òssu, dü(r)u e ch'u nu se pò mangià, du frütu de l'u(r)iva u pu(r)ea êsse duve(r)àu inta prudusiùn de [[Biocarburànte|biucarburanti]], [[Carbón atîvo|carbùn atìvu]] (pe' filtrà e sciurbì de l'ègua)<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Saja M. Alardhi, Hussein G. Salih, Nisreen S. Ali, Ali H. Khalbas, Issam K. Salih et al.|dæta=29 nuvèmbre 2023|tìtolo=Olive stone as an eco-friendly bio-adsorbent for elimination of methylene blue dye from industrial wastewater|revìsta=Scientific Reports|volùmme=Vul. 13|nùmero=1|p=21063|léngoa=EN|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10687264}}</ref>, [[Forforâle|furfu(r)âle]], [[Càrega (aditîvo)|càreghe]], mangià pe'e béstie o [[Rexìnn-a|resine]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Guillermo Rodríguez, Antonio Lama, Rocío Rodríguez, Ana Jiménez, Rafael Guillén e Juan Fernández-Bolaños|ànno=2008|méize=Setèmbre|tìtolo=Olive stone an attractive source of bioactive and valuable compounds|revìsta=Bioresource Technology|volùmme=Vul. 99|nùmero=13|pp=5261-5269|léngoa=EN|url=https://hdl.handle.net/10261%2F347771}}</ref>. A [[Spagna]] a prudüxe ciü o mênu 400.000 tunelàe d'òssi d'u(r)iva a l'ànnu, ch'i sun duve(r)ài pe'u ciü cumme [[Biomàssa|biumassa]] pe'e [[Câdêa (rescadaménto)|cade(r)ette]] de cà, pe'i [[Gumbu|gumbi]] e pe' de indüstrie<ref>{{Çitta web|url=https://www.reuters.com/markets/commodities/leading-olive-oil-producer-spain-turns-olive-stones-fuel-2024-09-12/|tìtolo=Leading olive oil producer Spain turns to olive stones for fuel|dæta=14 setèmbre 2024|léngoa=EN|vìxita=2026-11-04}}</ref>. A curtivasiùn de l'u(r)iva a l'è stâ asuciâ aa prumusiùn da biudiverscitài, au meju(r)à a qualitài du terén<ref>{{Çitta publicaçión|outô=A. Perevolotsky|outô2=N. G. Seligman|ànno=1998|tìtolo=Role of grazing in Mediterranean rangeland ecosystems|revìsta=Bio Sci|volùmme=Vul. 48|nùmero=12|pp=1007-1017|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.2307%2F1313457}}</ref> e a cuntegnì i [[Cangiamento climatico|cangiamènti intu climma]] pe' mezzu du [[Sequèstro do carbònio|sequestru du carbôniu]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=L. Brilli, E. Lugato, M. Moriondo, B. Gioli, P. Toscano, A. Zaldei, L. Leolini, C. Cantini, G. Caruso, R. Gucci, P. Merante, C. Dibari, R. Ferrise, M. Bindi e S. Costafreda-Aumedes|ànno=2019|tìtolo=Carbon sequestration capacity and productivity responses of Mediterranean olive groves under future climates and management options|revìsta=Mitigation and Adaptation Strategies for Global Change|volùmme=Vul. 24|nùmero=3|pp=467-91|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1007%2Fs11027-018-9824-x}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Hanene Mairech, Álvaro López-Bernal, Marco Moriondo, Camilla Dibari, Luca Regni, Primo Proietti, Francisco J. Villalobos e Luca Testi|ànno=2021|tìtolo=Sustainability of olive growing in the Mediterranean area under future climate scenarios: exploring the effects of intensification and deficit irrigation|revìsta=European Journal of Agronomy|volùmme=Vul. 129, Art. 126319|léngoa=EN|abstract=X|url=https://doi.org/10.1016%2Fj.eja.2021.126319}}</ref>. Scicumme ch'e sun de [[Ciànte perénne|ciante pe(r)enni]] ch'e scampan pe' du bellu tèmpu, e u(r)ive e ponen sciurbì de l'[[Anidride carbònica|anidride carbonica]] in sce di lunghi periudi, cu'i u(r)ivei ch'i sciorten dunca a sequestrà in sce 2,2-4,5 tunelàe metriche de anidride carbonica (CO₂) pe' ètta(r)u a l'ànnu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Pedro José Lopez-Bellido Garrido, Luis Lopez Bellido, María Purificación Fernandez Garcia, Verónica Muñoz-Romero e Francisco J. Lopez-Bellido|ànno=2016|tìtolo=Assessment of carbon sequestration and the carbon footprint in olive groves in southern Spain|revìsta=Carbon Management|volùmme=Vul. 7|nùmero=3-4|pp=161-170|léngoa=EN|url=https://helvia.uco.es/xmlui/handle/10396/26250}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.internationaloliveoil.org/experts-will-gather-at-the-ioc-to-analyse-the-olive-groves-fundamental-role-in-addressing-climate-change-acting-as-a-permanent-co2-sink/|tìtolo=Experts will gather at the IOC to analyse the olive grove's fundamental role in addressinc climage change acting as a permanent CO₂ sink|outô=Francisco Javier Larraona Moreno|editô=International Olive Council|dæta=4 utubre 2023|léngoa=EN|vìxita=2026-11-04}}</ref>. == Riferimènti inta cultü(r)a == [[Immaggine:SNGCop 039.jpg|sinistra|miniatura|[[Tetradràmma|Tetradramma]] d'Atene, batüa ciü o mênu du [[450 a.C.|450 primma de Cristu]], cun Atena e i sò scimbuli: ina [[Çiétoa|seghittu(r)a]] e in ramettu d'u(r)iva]] L'u(r)iva e u sò frütu i g'han ina grande impurtansa cumme scimbulu e inta cultü(r)a. I studiusi e i stò(r)ichi i l'han truvàu inte l'u(r)iva üna de carateristiche ciü tipiche da cultü(r)a, da geugrafìa e da cuxìna mediteranea, tantu antìga che da giurnâ d'ancöi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mohamed Yassine Essid|tìtolo=MediTerra: The Mediterranean Diet for Sustainable Regional Development|url=http://www.cairn.info/mediterra-2012-english--9782724612486-page-51.htm|ànno=2012|editô=Presses de Sciences Po|léngoa=EN|pp=51-69|capìtolo=History of Mediterranean Food|ISBN=978-2-7246-1248-6}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Colin Renfrew|tìtolo=The Emergence of Civilization; The Cyclades and the Aegean in the Third Millennium B.C.|ànno=1972|editô=Taylor & Francis|léngoa=EN|p=280}}</ref>. U stu prupôxitu u scritû fransese [[Georges Duhamel]] u l'è dìtu che "u [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] u finìsce dunde l'u(r)iva a nu cresce ciü"<ref>{{Çitta web|url=https://www.internationaloliveoil.org/olive-world/olive-tree/|tìtolo=The Olive Tree|editô=International Olive Council|léngoa=EN|vìxita=2026-11-05}}</ref>. Fìn da l'[[Antighitæ|antighitài]], l'u(r)iva che [[Atena]] a l'ha fàu bötà dau terén a l'è u scimbulu da sitài de [[Atene]] e a rapresènta a fòrsa e a vito(r)ia, a sapiènsa e a fedeltài, l'imurtalitài e a spe(r)ansa, a richessa e l'abundansa. Segundu a legènda du ré [[Kèkrops]], Atena e [[Poseidón|Puseidùn]] i se cuntendevan u cuntròllo de l'[[Àttica|Attica]] e, dunca, i l'axevan piàu u Kèkrops cumme arbitru, in qualitài de primmu ré de sta regiùn. U Puseidùn u l'ha curpìu l'[[Acropoli d'Atene|Arcopuli de Atene]] cu'u sò tridènte, faxèndune sciurtì ina funte d'ègua sa(r)â, e u l'ha dàu au ré in valènte stalùn negru, ch'u gh'ave(r)ea fàu guagnà tütte e bataje. Atena, pe' cuntru, a l'ha tucàu a tèra, brüxâ dau sû, cu'a sò lancia, faxèndune vegnì sciü in èrbe(r)u imurtâle e bun pe' dà da mangià ai òmmi e pe' cü(r)âli: l'u(r)iva. U Kèkrops u l'ha dunca sernüu Atena, che cuscì a sa(r)ea vegnüa a patrûna da sitài, scicumme che u sò regallu u l'é(r)a de ciü grande agiüttu pe'a sò gènte. Segundu u [[Marcus Terentius Varro|Varro]]<ref group="n.">Mensunàu da [[Sant'Aostin|Sant'Agustìn]] intu sò scritu ''De civitate Dei'' (XVIII, 9).</ref>, pe' cuntru, u ré u l'ave(r)ea dumandàu ae sò gènte chi pià a prutetû: i òmmi i l'axevan sernüu Puseidùn mèntre e dònne, ch'e l'é(r)an de ciü, e l'han vutàu pe' Atena. De ciü, inta mitulugìa di greghi l'arma ciü putènte de l'[[Èrcole|Ercule]] a l'é(r)a a sò massa, fâ dau troncu de in'u(r)iva. Inte l'[[Odissea|Udisea]] de [[Omero|Ume(r)u]], u carasùn duve(r)àu da [[Ulìsse|Ülisse]] pe' inurbì [[Polifemo|Pulifemu]] u l'é(r)a turna recavàu da 'n'u(r)iva, scimbulu de sapiènsa e fòrsa, cuscì cumme u léttu da [[Penélope|Penelupe]], scimbulu de pasiènsa e fedeltài. U premmiu pe'i campiùi de antìghe [[Olinpìadi|Ulimpiade]] u se cumpuneva de ràmme d'u(r)iva e de de gia(r)e du sò ö(r)iu. [[Immaggine:Dove olive branch relief Saint Peter's Basilica Vatican City.jpg|miniatura|In bassurilievu cu'a cu(r)umba da pâxe inta [[Baxìlica de San Pê (Rómma)|baxilica de San Pe(r)u]], a [[Romma|Rumma]]]] L'u(r)iva a l'è ascì üna de ciante ciü mensunài inte [[Bibbia|Sacre Scritü(r)e]], dunde a [[Cónba|cu(r)umba]] libe(r)â dau [[Noè|Nuè]] aa fìn du [[Delûvio universâle|Derlüviu]] a sa(r)ea turnâ inderê cu'in [[ramettu d'u(r)iva]] intu beccu, doppu ch'a l'axeva truvàu da tèra<ref>[[Génexi|Genexi]] 8/11</ref>. Au mèximu, u se pò mensunà u [[Giacòbbe|Giacôbe]], ch'u l'ha untu d'ö(r)iu d'u(r)iva a prìa de Bet-El doppu ch'u l'axeva avüu a vixùn da sca(r)a du sê<ref>Genexi, 35/14</ref>. Inta religiùn [[Crestianêximo|cristiâna]] l'ö(r)iu d'u(r)iva u l'è duve(r)àu inte di sacramènti pe' unze i fedeli, mèntre l'èrbe(r)u u l'è in scimbulu de pâxe. L'u(r)iva a l'è cunscide(r)â cumme in èrbe(r)u benedìu fina intu [[Corâno|Curàn]], cumme scimbulu de l'òmmu üniversâle, mèntre che u sò ö(r)iu, pe' quant'u l'è pü(r)u, u l'è ina funte de lüxe divìna ch'a mêna i òmmi<ref>Curàn: 24/35, 23/20.</ref>. Inte di tèmpi ciü mudèrni, ina cu(r)una de ramme d'u(r)iva a l'è stâ missa in scia bande(r)a de [[Organizaçion de Naçioin Unïe|Nasiùi Ünìe]] cumme scimbulu da pâxe üniversâle. U mèximu sènsu u l'è dàu a l'u(r)iva ascì intu [[Lengoàggio de scioî|lenguaggiu de sciu(r)e]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Anne Dumas|tìtolo=Les plantes et leurs symboles|colànn-a=Les carnets du jardin|ànno=2000|editô=Éditions du Chêne|léngoa=FR|ISBN=2-84277-174-5}}</ref> e au ramettu d'u(r)iva in generâle<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lucia Impelluso|tìtolo=Nature and its symbols|ànno=2004|editô=Getty Publications|léngoa=EN|p=43}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Marie-Claire Amouretti|outô2=Georges Comet|tìtolo=Le Livre de l'olivier|ànno=2000|editô=Aix-en-Provence|çitæ=ÉDISUD|léngoa=FR|cid=Amouretti & Comet, 2000|ISBN=978-2-7449-0198-0}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:610675-1/|tìtolo=Olea europaea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-24}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Plantae]] [[Categorîa:Agricoltua]] 6v6t96ytlk3cyf36c8bl3svfexs7c6z 0 33358 275315 275137 2026-11-07T09:53:27Z S1880C 20449 275315 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} Unn''''açienda automòbilistica''' a l'é unn'impreisa de l'industria automòbilistica ch'a produxe e a vende machine. E açiende [[Italia|italiañe]] de sto tipo ciù conosciue son a [[FIAT]], l'[[Alfa Romeo]], a [[Lancia]], a [[Ferrari]], a [[Lamborghini]], a [[Maserati]], a [[Pagani Automobili|Pagani]] e l'[[Abarth]]. Atre marche stòriche de l'Italia comprendan l'[[Iso Rivolta|Iso]], l'[[Isotta Fraschini]], a [[De Tomaso]], l'[[Autobianchi]], a [[Bizzarrini]], a [[Cisitalia]] e tante atre, dæta a ricca stöia de l'industria automòbilistica nostrâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.museoauto.com/qrcode/lindustria-automobilistica-italiana-fino-al-1945/|tìtolo=L'industria automobilistica italiana fino al 1945|léngoa=IT|vìxita=28 de ottobre do 2026}}</ref> == Nòtte == <references /> == Atri progetti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Açiende automòbilistiche| ]] o6pl1qk0o2hcdapq5wkccdy0q3g2anj 0 33376 275313 275289 2026-11-06T22:22:57Z Arbenganese 12552 +spec. arbenganese (grafia solita e mane(r)a du Bolia) 275313 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} E '''piæ''' ò '''peæ'''{{#tag:ref|Dîte ascì ''peräe'' inta [[Valàdda do Nervia|Valàdda do Nèrvia]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marino Cassini|outô2=Alberto Cane|outô3=Roberta Sala|tìtolo=Le parole della nostra infanzia - Dialettu Lisurencu|url=http://www.marinocassini.it/Oggetti%20scaricabili/ITACA.pdf|ànno=2020|çitæ=Arbisêua|léngoa=LIJ, IT|p=41}}</ref>, ''prè'' a [[Garesce|Garésce]], ''pròi'' a [[Ulmea|Ormêa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>, ''pe(r)èi'' a [[Arbenga|Arbénga]]<ref>Indicòu cómme ''pèȓei'' in: {{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=òtôbre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|cid=Bolia, 2025|pàgina=99}}</ref>, ''perè'' a-o [[Finô|Finâ]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|cid=Alonzo Bixio, 2000|p=97}}</ref>, ''přóie'' a [[Oseria|Osìlia]], ''peè'' a [[Sann-a|Savónn-a]], ''pŕoie'' a [[Giusvala|Giusvàlla]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baccino|tìtolo=Eŕ mé dialèt: breve dizionario di una parlata dell'area Giusvalla-Ferriera di Montenotte|url=https://www.prolocogiusvalla.it/museo-del-dialetto/dizionario/|ànno=Agósto 2022|editô=In pròpio|léngoa=PMS, LIJ, IT|p=85}}</ref>, ''prai/praie'' a-o [[Sascê]], ''přôie'' a [[Oâ]], ''přåie'' a [[Mason|Masón]], ''prè'' a [[Seravalle|Seravàlle]], ''pelâe'' a [[Borzonasca|Borzonàsca]], ''plà'' a [[Bórgo]], ''borgoei'' a [[A Spèza|Spézza]], ''bordeghi'' a [[Lerze|Lèrxi]], [[Arcoa|Àrcoa]] e [[Vessan|Vesàn]].|group=n.}} són ina preparaçión tradiçionâ da cuxìnn-a pövia e contadìnn-a a bâze de [[Castàgna|castàgne]]. L'é 'na riçètta difûza inte tànte regioìn d'[[Italia|Itàlia]] e in [[Liguria|Ligùria]] ascì, sorviatùtto inte zöne de l'entrotæra e di brìcchi. Se distìngoan da-i [[balétti]], ö sæ e castàgne che vêgnan bogîe con tùtta a scòrsa. E piæ són mensonæ inte un di ciù famôxi [[Tralalêro|tralalêri]] zenéixi, o coscì dîto "Tralalêro antîgo" (''Amiæ che piæ / Çìnque pe ‘na palànca / Són câde e bén pagæ'')<ref>Canterini Val Bisagno: [https://www.trallalero.it/songs?song_id=110 Trallalero antigo]</ref>. [[File:Piæ (castàgne).jpg|thumb|Piæ into læte|centro]] {{Çitaçión|E perè sùn pe-e mariè e rustie sùn pe-e fie e i baletti sùn pe-i matetti|Mòddo de dî [[finarìn]]}} == Riçètta == === Ingrediénti === * Castàgne frésche * Ægoa * Sâ gròssa * Fenogétto ò öféuggio === Preparaçión === Pe prìmma cösa mondâ e castàgne: levâ a scòrsa estèrna con l'agiùtto de 'n cotéllo, sénsa tocâ o lùggio, ö sæ a pelétta intèrna ciù sotî e velutâ ch'a l'inghéugge o frûto. Métte e castàgne inte 'na pignàtta d'ægoa fréida, insémme a 'n masétto de [[fenogétto sarvægo]] (ò dónca de l'[[öféuggio]]) e azónze 'na préiza de sâ gròssa. Lasciâ chêuxe ciù ò mêno pe mez'ôa da quànde l'ægoa a coménsa a bogî, fìn a che e castàgne vêgnan ténie. Levâ da-o féugo e piâ do tùtto e castàgne, levàndo o lùggio ascì, tànto che són ancón câde. E piæ pêuan êse servîe da sôle, in abondànte [[læte]] fréido ò into cafè e læte. == Nòtte == ;Nòtte a-o tèsto <references group="n." /> ;Nòtte bibliografiche <references responsive="" /> == Âtri progètti == {{Cuxinn-a ligure}} [[Categorîa:Cuxìnn-a lìgure]] 5efeabko8b7seg1cz5hiqpzx8h7ydn1 275314 275313 2026-11-06T22:23:46Z Arbenganese 12552 parametru 275314 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} E '''piæ''' ò '''peæ'''{{#tag:ref|Dîte ascì ''peräe'' inta [[Valàdda do Nervia|Valàdda do Nèrvia]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marino Cassini|outô2=Alberto Cane|outô3=Roberta Sala|tìtolo=Le parole della nostra infanzia - Dialettu Lisurencu|url=http://www.marinocassini.it/Oggetti%20scaricabili/ITACA.pdf|ànno=2020|çitæ=Arbisêua|léngoa=LIJ, IT|p=41}}</ref>, ''prè'' a [[Garesce|Garésce]], ''pròi'' a [[Ulmea|Ormêa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>, ''pe(r)èi'' a [[Arbenga|Arbénga]]<ref>Indicòu cómme ''pèȓei'' in: {{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=òtôbre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|cid=Bolia, 2025|p=99}}</ref>, ''perè'' a-o [[Finô|Finâ]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|cid=Alonzo Bixio, 2000|p=97}}</ref>, ''přóie'' a [[Oseria|Osìlia]], ''peè'' a [[Sann-a|Savónn-a]], ''pŕoie'' a [[Giusvala|Giusvàlla]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baccino|tìtolo=Eŕ mé dialèt: breve dizionario di una parlata dell'area Giusvalla-Ferriera di Montenotte|url=https://www.prolocogiusvalla.it/museo-del-dialetto/dizionario/|ànno=Agósto 2022|editô=In pròpio|léngoa=PMS, LIJ, IT|p=85}}</ref>, ''prai/praie'' a-o [[Sascê]], ''přôie'' a [[Oâ]], ''přåie'' a [[Mason|Masón]], ''prè'' a [[Seravalle|Seravàlle]], ''pelâe'' a [[Borzonasca|Borzonàsca]], ''plà'' a [[Bórgo]], ''borgoei'' a [[A Spèza|Spézza]], ''bordeghi'' a [[Lerze|Lèrxi]], [[Arcoa|Àrcoa]] e [[Vessan|Vesàn]].|group=n.}} són ina preparaçión tradiçionâ da cuxìnn-a pövia e contadìnn-a a bâze de [[Castàgna|castàgne]]. L'é 'na riçètta difûza inte tànte regioìn d'[[Italia|Itàlia]] e in [[Liguria|Ligùria]] ascì, sorviatùtto inte zöne de l'entrotæra e di brìcchi. Se distìngoan da-i [[balétti]], ö sæ e castàgne che vêgnan bogîe con tùtta a scòrsa. E piæ són mensonæ inte un di ciù famôxi [[Tralalêro|tralalêri]] zenéixi, o coscì dîto "Tralalêro antîgo" (''Amiæ che piæ / Çìnque pe ‘na palànca / Són câde e bén pagæ'')<ref>Canterini Val Bisagno: [https://www.trallalero.it/songs?song_id=110 Trallalero antigo]</ref>. [[File:Piæ (castàgne).jpg|thumb|Piæ into læte|centro]] {{Çitaçión|E perè sùn pe-e mariè e rustie sùn pe-e fie e i baletti sùn pe-i matetti|Mòddo de dî [[finarìn]]}} == Riçètta == === Ingrediénti === * Castàgne frésche * Ægoa * Sâ gròssa * Fenogétto ò öféuggio === Preparaçión === Pe prìmma cösa mondâ e castàgne: levâ a scòrsa estèrna con l'agiùtto de 'n cotéllo, sénsa tocâ o lùggio, ö sæ a pelétta intèrna ciù sotî e velutâ ch'a l'inghéugge o frûto. Métte e castàgne inte 'na pignàtta d'ægoa fréida, insémme a 'n masétto de [[fenogétto sarvægo]] (ò dónca de l'[[öféuggio]]) e azónze 'na préiza de sâ gròssa. Lasciâ chêuxe ciù ò mêno pe mez'ôa da quànde l'ægoa a coménsa a bogî, fìn a che e castàgne vêgnan ténie. Levâ da-o féugo e piâ do tùtto e castàgne, levàndo o lùggio ascì, tànto che són ancón câde. E piæ pêuan êse servîe da sôle, in abondànte [[læte]] fréido ò into cafè e læte. == Nòtte == ;Nòtte a-o tèsto <references group="n." /> ;Nòtte bibliografiche <references responsive="" /> == Âtri progètti == {{Cuxinn-a ligure}} [[Categorîa:Cuxìnn-a lìgure]] d3pqre1xidgf6f14y9sy0uw7w7ai1tn 0 33385 275307 2026-11-06T19:23:58Z N.Longo 12052 Creà, pt. 1 275307 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} [[Immaggine:Chiusanico-Torria-panorama2.jpg|miniatura|Panu(r)amma d[[a Tûria]], in simma a de rive tütte misse a u(r)ivèi]] A '''curtivasiùn de l'[[u(r)iva]] in [[Liguria|Ligü(r)ia]]''' a l'è ina pratica antìga e da tradisiùn, ligâ strêta ae carateristiche de sta tèra e ch'a l'è stâ de primma impurtansa pe'a furmasiùn da sucietài e du paisaggiu curtivàu da [[Rivêa|Rive(r)a]]. I [[U(r)ivei|u(r)ivèi]] lìgü(r)i, defàtti, i se spanden pe'u ciü in sce di terén in culìna, che inti seculi i sun stài dunca rangiài a [[Fascia (terén)|fasce]], sccianelài cu'a custrusiùn de chilòmetri de [[Maxê|maxèi]]. == Sto(r)ia == === Antighitài e etài de mezzu === [[Immaggine:Scavi Villa romana del Varignano.jpg|sinistra|miniatura|Resti de gia(r)e da ö(r)iu inta vìlla du Va(r)ignàn]] U nu l'è gua(r)i segü(r)u cumme ch'a secce rivâ a curtivasiùn de l'[[u(r)iva]] in [[Liguria|Ligü(r)ia]]; l'[[Ö(r)iu d'u(r)iva|ö(r)iu]] u l'é(r)a cunusciüu ae gènte di [[Liguri Antighi|Lìgü(r)i Antìghi]], ch'u ghe rivava dae culònie da [[Magna Grecia]] pe' mezzu du cumerciu cu'i [[Popolo etrusco|Etrüschi]]<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.oliorivieraligure.it/territorio/|tìtolo=Il Territorio|outô=Consorzio di Tutela Olio DOP Riviera Ligure|léngoa=IT|vìxita=2026-11-06}}</ref><ref>{{Çitta|Fabiani, 2019|p. 104}}</ref>. A curtivasiùn de l'u(r)iva in Ligü(r)ia, armenu int'ina sèrta mesü(r)a, a l'è stâ pe(r)ò inandiâ dau cumènsu da duminasiùn rumâna. Scibèn ch'u nu ghe secce de mensiùi inti scriti d'alantu(r)a, l'archeulugìa a l'ha dàu de pröve in scia prudusiùn de l'ö(r)iu inta Ligü(r)ia, a cumensà dau scitu da [[Vìlla romànn-a do Varignàn|vìlla du Va(r)ignàn]], a [[Pòrtivene|Portuvene(r)e]], in funsiùn fina daa tarda [[Repùbrica romànn-a|repübbrica]]<ref>{{Çitta|Fabiani, 2019|p. 105}}</ref>. Lì u s'è truvàu pròpiu i resti d'in [[gumbu]], cu'u genere de [[mö(r)a]] dìtu ''trapetum'', de vasche pe' decantà l'ö(r)iu e de gia(r)e, i ''[[Dolium|dolia]]'', interài inta stansia du ''torcularium'' fin'aa spalla<ref>{{Çitta|Fabiani, 2019|pp. 109-112}}</ref>. Quand'u l'è caüttu l'[[Impêo Roman|impe(r)u rumàn]], a curtivasiùn de l'u(r)iva a l'è andâ avanti au mèximu, grassie ascì aa tradisiùn [[Inpêro bizantìn|bizantìna]] au tèmpu da ''[[Provincia Maritima Italorum]]'', fìn a l'invaxùn [[Régno longobàrdo|lungubarda]] du [[643]]<ref name=":1" />. Tèmpu de l'[[Etæ de Mëzo|etài de mezzu]] u l'è cumensàu in mumèntu de selesiùn da qualitài, purtàu avanti dai grandi prupieta(r)i e, survetüttu, dai fratti de abasìe, [[Órdine de Sàn Benéito|benedetìne]] e [[Órdine cistercénse|cistercènsi]]. A ògni moddu, alantu(r)a l'u(r)iva a nu l'è é(r)a ancù presènte cumme curtivasiùn prinsipâle, ma pe'u ciü a l'é(r)a missa asemme a de curtivasiùi "duminanti" cumme a [[Vì|vigna]], a [[Frûta|früta]] o e ciante da semènsa. De sta côsa u fa pröva e ciü pôche mensiùi de l'u(r)iva inti statüi de cumünitài de quelli tèmpi, dunde l'ö(r)iu u nu g'ha gua(r)i d'impurtansa. U cangiu inte ste pratiche u l'è cumensàu du [[XIV secolo|Trexèntu]], cu'a crisi ch'a l'è scciüpâ pe' curpa da [[Pèsta néigra|peste negra]] e du vegnì pezzu de cundisiùi du climma, ch'e l'han strêtu de ciü l'u(r)iva a 'na curtivasiùn numma che in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]], faxèndune muntà u prêxu<ref name=":1" />. === Etài mudèrna === {{Seçión vêua}} === Etài cuntempuranea === {{Seçión vêua}} == Va(r)ietài == {{Seçión vêua}} == Prudusiùn == {{Seçión vêua}} == Nòtte == <references /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Studio sulla ristrutturazione dell'olivicoltura ligure|url=https://sia.regione.liguria.it/docs/bollettini/libri/STUDIO_RISTRUTTURAZIONE_OLIVICOLTURA.pdf|ànno=Utubre 1993|editô=Grafiche Amadeo|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Fabio Fabiani|curatô=Simonetta Segenni|tìtolo=L'agricoltura in età romana|url=https://www.academia.edu/68886034/Tecniche_e_impianti_per_la_produzione_dell_olio_in_epoca_romana_Esempi_fra_Toscana_e_Liguria|colànn-a=Consonanze|ànno=2019|editô=Ledizioni|çitæ=Milàn|léngoa=IT|pp=103-126|volùmme=Vul. 19|capìtolo=Tecniche e impianti per la produzione dell'olio in epoca romana. Esempi fra Toscana e Liguria|cid=Fabiani, 2019|ISBN=978-88-6705-945-4}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.agriligurianet.it/en/vetrina/prodotti-e-produzioni/olio-e-olive/prodotti-tipiciolio/item/201-olivo.html|tìtolo=Olivo|outô=Regiùn Ligü(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2026-11-06}} * {{Çitta web|url=https://www.oliorivieraligure.it/|tìtolo=Consorzio per la Tutela dell'Olio Extra Vergine di Oliva DOP Riviera Ligure|léngoa=IT|vìxita=2026-11-06}} * {{Çitta web|url=https://www.olioalberti.it/lolivo-in-liguria-storia-varieta-e-caratteristiche/|tìtolo=L'olivo in Liguria: storia, varietà e caratteristiche|outô=Olio Alberti|léngoa=IT|vìxita=2026-11-06}} [[Categorîa:Economîa da Ligùria]] [[Categorîa:Agricoltua]] oih2cb1k83zkkg2vktui9knmf1rtd1b 0 33386 275309 2026-11-06T19:27:09Z N.Longo 12052 + rdr (neol.) 275309 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Curtivasiùn de l'u(r)iva in Ligü(r)ia]] gmvigp90e8xxpgg9dgyrdjets1m2bgy 0 33387 275316 2026-11-07T10:20:17Z S1880C 20449 Pàgina creâ con "{{Grafia unitäia}} {{Inpréiza |nómme = Pagani Automobili |lögo = Pagani - Flickr - exfordy.jpg |fórma de socjêtæ = Soçietæ pe açioin |dæta fondaçión = 1991 |lêugo fondaçión = San Cesario sul Panaro |fondatoî = Horacio Pagani |naçión = ITA |sêde = San Cesario Sul Panaro |setô = Automòbilistico |prodûti = Automòbile |faturòu = € 138.422.459 <ref>{{Cita web|https://www.ufficiocamerale.it/1812/pagani-automobili-spa|ufficio camerale}}</ref> |ànno f..." 275316 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} {{Inpréiza |nómme = Pagani Automobili |lögo = Pagani - Flickr - exfordy.jpg |fórma de socjêtæ = Soçietæ pe açioin |dæta fondaçión = 1991 |lêugo fondaçión = San Cesario sul Panaro |fondatoî = Horacio Pagani |naçión = ITA |sêde = San Cesario Sul Panaro |setô = Automòbilistico |prodûti = Automòbile |faturòu = € 138.422.459 <ref>{{Cita web|https://www.ufficiocamerale.it/1812/pagani-automobili-spa|ufficio camerale}}</ref> |ànno faturòu = 2022 |dipendénti = 281 |ànno dipendénti = 2025 |scîto = http://www.pagani.com/ }} A '''Pagani Automobili''' a l'é unn'[[açienda automòbilistica]] [[Italia|italiaña]] conosciua pe-a produçion de machine super-sportive e pe-a seu utilizzaçion da [[fia de carbònio]]. L'açienda a l'é stæta inandiâ into 1991 a San Cesario sul Panaro, vexin à [[Mòdena]], da-o argentin Horacio Pagani.<ref>Rasheed, Danish. «''[https://limericktime.com/horacio-pagani/ Horacio Pagani Biography: Family, Fame, Achievements, Income, and Net Worth]''» in sce ''Limerick Time''. <small>URL consultou a-i 7 de novembre do 2026.</small></ref> Primma de inandiâ a Pagani, Horacio o travaggiava pe-a [[Lamborghini]], donde o s'ea speçializzou inta lavoraçion da fia de carbònio e o aveiva inandiou primma a Pagani Composite Research e dapeu a Modena Design, fornitô de açiende automòblistiche comme a [[Dallara]], a [[Ferrari]], a [[Renault]] e atre. == Nòtte == 9fxbridbqqszocsudfr8uey3l544eyy 275317 275316 2026-11-07T10:20:45Z S1880C 20449 275317 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} {{Inpréiza |nómme = Pagani Automobili |lögo = Pagani - Flickr - exfordy.jpg |fórma de socjêtæ = Soçietæ pe açioin |dæta fondaçión = 1991 |lêugo fondaçión = San Cesario sul Panaro |fondatoî = Horacio Pagani |naçión = ITA |sêde = San Cesario Sul Panaro |setô = Automòbilistico |prodûti = Automòbile |faturòu = € 138.422.459 <ref>{{|https://www.ufficiocamerale.it/1812/pagani-automobili-spa|ufficio camerale}}</ref> |ànno faturòu = 2022 |dipendénti = 281 |ànno dipendénti = 2025 |scîto = http://www.pagani.com/ }} A '''Pagani Automobili''' a l'é unn'[[açienda automòbilistica]] [[Italia|italiaña]] conosciua pe-a produçion de machine super-sportive e pe-a seu utilizzaçion da [[fia de carbònio]]. L'açienda a l'é stæta inandiâ into 1991 a San Cesario sul Panaro, vexin à [[Mòdena]], da-o argentin Horacio Pagani.<ref>Rasheed, Danish. «''[https://limericktime.com/horacio-pagani/ Horacio Pagani Biography: Family, Fame, Achievements, Income, and Net Worth]''» in sce ''Limerick Time''. <small>URL consultou a-i 7 de novembre do 2026.</small></ref> Primma de inandiâ a Pagani, Horacio o travaggiava pe-a [[Lamborghini]], donde o s'ea speçializzou inta lavoraçion da fia de carbònio e o aveiva inandiou primma a Pagani Composite Research e dapeu a Modena Design, fornitô de açiende automòblistiche comme a [[Dallara]], a [[Ferrari]], a [[Renault]] e atre. == Nòtte == cnrz7iog29c3nc72oh82oy163wfan7h 275318 275317 2026-11-07T10:21:26Z S1880C 20449 275318 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} {{Inpréiza |nómme = Pagani Automobili |lögo = Pagani - Flickr - exfordy.jpg |fórma de socjêtæ = Soçietæ pe açioin |dæta fondaçión = 1991 |lêugo fondaçión = San Cesario sul Panaro |fondatoî = Horacio Pagani |naçión = ITA |sêde = San Cesario Sul Panaro |setô = Automòbilistico |prodûti = Automòbile |faturòu = € 138.422.459 <ref>https://www.ufficiocamerale.it/1812/pagani-automobili-spa|ufficio</ref> |ànno faturòu = 2022 |dipendénti = 281 |ànno dipendénti = 2025 |scîto = http://www.pagani.com/ }} A '''Pagani Automobili''' a l'é unn'[[açienda automòbilistica]] [[Italia|italiaña]] conosciua pe-a produçion de machine super-sportive e pe-a seu utilizzaçion da [[fia de carbònio]]. L'açienda a l'é stæta inandiâ into 1991 a San Cesario sul Panaro, vexin à [[Mòdena]], da-o argentin Horacio Pagani.<ref>Rasheed, Danish. «''[https://limericktime.com/horacio-pagani/ Horacio Pagani Biography: Family, Fame, Achievements, Income, and Net Worth]''» in sce ''Limerick Time''. <small>URL consultou a-i 7 de novembre do 2026.</small></ref> Primma de inandiâ a Pagani, Horacio o travaggiava pe-a [[Lamborghini]], donde o s'ea speçializzou inta lavoraçion da fia de carbònio e o aveiva inandiou primma a Pagani Composite Research e dapeu a Modena Design, fornitô de açiende automòblistiche comme a [[Dallara]], a [[Ferrari]], a [[Renault]] e atre. == Nòtte == llh3tho2ckn23r9sr5d42rx1bqncqxi 275321 275318 2026-11-07T10:41:10Z S1880C 20449 275321 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} {{Inpréiza |nómme = Pagani Automobili |lögo = Pagani - Flickr - exfordy.jpg |fórma de socjêtæ = Soçietæ pe açioin |dæta fondaçión = 1991 |lêugo fondaçión = San Cesario sul Panaro |fondatoî = Horacio Pagani |naçión = ITA |sêde = San Cesario Sul Panaro |setô = Automòbilistico |prodûti = Automòbile |faturòu = € 138.422.459 <ref>https://www.ufficiocamerale.it/1812/pagani-automobili-spa|ufficio</ref> |ànno faturòu = 2022 |dipendénti = 281 |ànno dipendénti = 2025 |scîto = http://www.pagani.com/ }} A '''Pagani Automobili''' a l'é unn'[[açienda automòbilistica]] [[Italia|italiaña]] conosciua pe-a produçion de machine super-sportive e pe-a seu utilizzaçion da [[fia de carbònio]]. L'açienda a l'é stæta inandiâ into 1991 a San Cesario sul Panaro, vexin à [[Mòdena]], da-o [[Argentinn-a|argentin]] Horacio Pagani.<ref>Rasheed, Danish. «''[https://limericktime.com/horacio-pagani/ Horacio Pagani Biography: Family, Fame, Achievements, Income, and Net Worth]''» in sce ''Limerick Time''. <small>URL consultou a-i 7 de novembre do 2026.</small></ref> Primma de inandiâ a Pagani, Horacio o travaggiava pe-a [[Lamborghini]], donde o s'ea speçializzou inta lavoraçion da fia de carbònio e o aveiva inandiou primma a Pagani Composite Research e dapeu a Modena Design, fornitô de açiende automòblistiche comme a [[Dallara]], a [[Ferrari]], a [[Renault]] e atre. == Nòtte == mpb2m23cqzvnh8nx7x7vsgwcn4dl4az 0 33388 275319 2026-11-07T10:39:47Z S1880C 20449 Pàgina creâ con "{{Grafia unitäia}}{{Divisione amministrativa |Nome = Mòdena |Nome ufficiale = {{Léngoe|ITA}}Modena |Panorama = Modena , Duomo , Torre Ghirlandina , statuetta ' La Bonissima '.jpg |Didascalia = Dòmmo de Mòdena. |Bandiera = Flag of Modena.svg |Stemma = Modena-Stemma.svg |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Emilia-Romagna |Divisione amm grado 2 = Mòdena |Abitanti = 184 596 |Aggiornamento abitanti = 2026 |Nome abitanti = mòdeneixi |Patrono =..." 275319 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}}{{Divisione amministrativa |Nome = Mòdena |Nome ufficiale = {{Léngoe|ITA}}Modena |Panorama = Modena , Duomo , Torre Ghirlandina , statuetta ' La Bonissima '.jpg |Didascalia = Dòmmo de Mòdena. |Bandiera = Flag of Modena.svg |Stemma = Modena-Stemma.svg |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Emilia-Romagna |Divisione amm grado 2 = Mòdena |Abitanti = 184 596 |Aggiornamento abitanti = 2026 |Nome abitanti = mòdeneixi |Patrono = San Zemignan |Festivo = 31 de zenâ |Motto = Avia Pervia |Mappa = Map of comune of Modena (province of Modena, region Emilia-Romagna, Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçion do commun de Mòdena drento a-a provinsa omònima. }} '''Mòdena''' (''Mòdna'' in dialetto mòdeneise) a l'é unna çittæ e commun [[Italia|italian]] de {{Popolazione|ITA}} abitanti<ref>''[https://demo.istat.it/app/?a=2026&i=D7B Bilancio demografico mensile anno 2026 (dati provvisori)]'', in sce ''demo.istat.it'', ISTAT.</ref>, capoleugo da provinsa omònima in [[Emilia-Romagna]]. O Dòmmo, a Tore Civica e a Ciassa Grande da çittae fan parte, da-o 1997, da [[Patrimòni de l'umanitæ d'Italia|lista di sciti italien patrimònio de l'umanitæ]] da [[UNESCO]]. == Nòtte == <references /> m1vn308p0e92yi5k5unjiwsq2uv077f 275320 275319 2026-11-07T10:40:13Z S1880C 20449 275320 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}}{{Divisione amministrativa |Nome = Mòdena |Nome ufficiale = {{Léngoe|ITA}}Modena |Panorama = Modena , Duomo , Torre Ghirlandina , statuetta ' La Bonissima '.jpg |Didascalia = Dòmmo de Mòdena. |Bandiera = Flag of Modena.svg |Stemma = Modena-Stemma.svg |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Emilia-Romagna |Divisione amm grado 2 = Mòdena |Abitanti = 184 596 |Aggiornamento abitanti = 2026 |Nome abitanti = mòdeneixi |Patrono = San Zemignan |Festivo = 31 de zenâ |Motto = Avia Pervia |Mappa = Map of comune of Modena (province of Modena, region Emilia-Romagna, Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçion do commun de Mòdena drento a-a provinsa omònima. }} '''Mòdena''' (''Mòdna'' in dialetto mòdeneise) a l'é unna çittæ e commun [[Italia|italian]] de 184 596 abitanti<ref>''[https://demo.istat.it/app/?a=2026&i=D7B Bilancio demografico mensile anno 2026 (dati provvisori)]'', in sce ''demo.istat.it'', ISTAT.</ref>, capoleugo da provinsa omònima in [[Emilia-Romagna]]. O Dòmmo, a Tore Civica e a Ciassa Grande da çittae fan parte, da-o 1997, da [[Patrimòni de l'umanitæ d'Italia|lista di sciti italien patrimònio de l'umanitæ]] da [[UNESCO]]. == Nòtte == <references /> kq96lensiz52k4cb88x4rhip0jm7kgo 0 33389 275322 2026-11-07T11:20:29Z S1880C 20449 Pàgina creâ con "{{Grafia unitäia}} [[Immaggine:Wikipedia Portal Screenshot (2022).svg|miniatura|A pagina pe çerne a lengua do scito web de Wikipedia.]] Un '''scito web''' o l'é l'insemme de ciù [[Pagina web|pagine web]] pubricæ sotta à un nomme de dominio commun into [[World Wide Web]]. L'insemme de tutt'i sciti web navegabili in mainea pubrica (ghe n'é di sciti web privæ ascì, in sce ræ privæ) conforman o World Wide Web, che se peu navegâ pe mezo de l'[[Internet]].<ref>''[h..." 275322 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} [[Immaggine:Wikipedia Portal Screenshot (2022).svg|miniatura|A pagina pe çerne a lengua do scito web de Wikipedia.]] Un '''scito web''' o l'é l'insemme de ciù [[Pagina web|pagine web]] pubricæ sotta à un nomme de dominio commun into [[World Wide Web]]. L'insemme de tutt'i sciti web navegabili in mainea pubrica (ghe n'é di sciti web privæ ascì, in sce ræ privæ) conforman o World Wide Web, che se peu navegâ pe mezo de l'[[Internet]].<ref>''[https://www.lenovo.com/it/it/glossary/what-is-a-website/?orgRef=https%253A%252F%252Fwww.google.com%252F&srsltid=AYCX9vJ4fLzkNwpW__6OCxsGXVZ5hS8GigFZ9gvTrAk-n9yl6ol4scru Come funziona un sito web?]'' in sce ''lenovo.com''. <small>URL consultou a-i 7 de novembre do 2026.</small></ref> Pe-o sòlito, quande unna casaña a l'intra inte un scito web a l'arriva primma inte unna pagina prinçipâ (''home page''). Chì, pe mezo de ligammi diti ''hyperlinks'' ch'aggiuttan à rende ciù sencia a navegaçion, a peu intrâ in atre pagine web do mæximo scito ò de atri sciti ascì.<ref>[https://vitolavecchia.altervista.org/glossario-dei-termini-usati-nei-siti-web/#google_vignette ''Glossario dei termini usati nei siti web''] in sce ''Informatica e Ingegneria Online''. <small>URL consultou a-i 7 de novembre do 2026.</small></ref> Pe exempio, Wikipedia o l'é un scito web conformæ de tante pagine web comme sta chì. I ligammi bleu in sce poule de unna pagina de Wikipedia son, inta ciù parte di caxi, ligammi interni che pòrtan à atre pagine de Wikipedia; i ligammi bleu in scê vivagne da pagina, inta seçion de nòtte, son incangio ligammi esterni che pòrtan à atri sciti web do World Wide Web. == Nòtte == <references /> hhwfzyl8wmyyrtpmny72z6y0h8m0dm2 0 33390 275323 2026-11-07T11:21:28Z S1880C 20449 Rindirisòu a [[Scito web]] 275323 wikitext text/x-wiki #RINVIA [[Scito web]] m3j9n2pyxg3c57misx9br6ttam3uusk