Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 24386 275337 214029 2026-11-08T14:53:25Z Luensu1959 1211 nomme locale 275337 wikitext text/x-wiki '''Barbianello''' (''Barbiané'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Pavia]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Barbianello |Panorama = Veduta_di_Barbianello.JPG |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Pavia |Amministratore locale = Giorgio Falbo |Partito = lìsta cìvica |Data elezione = 8-6-2009 |Abitanti = {{Wikidata|P1082}} |Divisioni confinanti = [[Albaredo Arnaboldi]], [[Broni]], [[Campospinoso]], [[Casanova Lonati]], [[Pinarolo Po]], [[Redavalle]], [[Santa Giuletta]] |Nome abitanti = (it) ''Barbianellesi'' |Patrono = Sàn Zòrzo |Festivo = 23 arvî |Mappa = Map_of_comune_of_Barbianello_(province_of_Pavia,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Barbianello inta provìnsa de Pavîa. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Pavia}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Pavia]] jexgzdimyqgobjkdpycpghz4ysnbua5 0 24387 275338 218692 2026-11-08T14:54:46Z Luensu1959 1211 nomme locale 275338 wikitext text/x-wiki '''Bascapè''' (mæximo nomme in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Pavia]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Bascapè |Panorama = |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Pavia |Amministratore locale = Emanuela Curti |Partito = lìsta cìvica |Data elezione = 8-6-2009 |Abitanti = {{Wikidata|P1082}} |Divisioni confinanti = [[Carpiano]] (MI), [[Casaletto Lodigiano]] (LO), [[Caselle Lurani]] (LO), [[Cerro al Lambro]] (MI), [[Landriano]], [[Torrevecchia Pia]], [[Valera Fratta]] (LO) |Nome abitanti = (it) ''Bascaprini'' |Patrono = |Festivo = |Mappa = Map_of_comune_of_Bascapè_(province_of_Pavia,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Bascapè inta provìnsa de Pavîa. }} == Giögrafîa == == Stöia == [[Immaggine:Resti bimotore Enrico Mattei.jpg|thumb|200px|center|Rèsti do bimotòre d'[[Enrico Mattei]], preçipitòu a Bascapè o [[28 òtôbre]] 1962]] == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Pavia}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Pavia]] l20gkmq9dr6ac8ovj7ufyx5e3gsulir 0 24388 275339 245994 2026-11-08T14:56:04Z Luensu1959 1211 nomme locale 275339 wikitext text/x-wiki '''Bastida Pancarana''' (''Bastida'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Pavia]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Bastida Pancarana |Panorama = Bastida Pancarana (PV) - chiesa di San Bartolomeo Apostolo - facciata.jpg |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Pavia |Amministratore locale = Renata Rita Martinotti |Partito = lìsta cìvica |Data elezione = 12-6-2017 |Abitanti = {{Wikidata|P1082}} |Divisioni confinanti = [[Bressana Bottarone]], [[Castelletto di Branduzzo]], [[Cava Manara]], [[Mezzana Rabattone]], [[Pancarana]], [[Sommo]], [[Zinasco]] |Nome abitanti = (it) ''Bastidesi'' |Patrono = |Festivo = |Mappa = Map_of_comune_of_Bastida_Pancarana_(province_of_Pavia,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Bastida Pancarana inta provìnsa de Pavîa. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === [[Immaggine:Vista di tre quarti della Chiesa - panoramio.jpg|thumb|250px|Bastida Pancarana, Gêxa de San Bertomê Apòstolo|centro]] === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Pavia}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Pavia]] pdi9i8y6agatmpfll1uzwfkxyy06mrl 10 28927 275340 275294 2026-11-08T19:20:48Z N.Longo 12052 rev, a pasà e pagine 275340 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox |NomeTemplate = Stâto antîgo |TitoloInt = {{{nómme corénte|}}}{{#if:{{{nómme conplêto|}}}|<br /><small>{{{nómme conplêto|}}}</small>}}{{#if:{{{nómme ofiçiâ|}}}|<br /><small>{{{nómme ofiçiâ|}}}</small>}} |StileTitoloInt = background:#e9967a; color:#000; |StileGruppo = background:#e9967a; color:#000; |Valore1 = <table style="margin:auto"><tr><!-- -->{{#if:{{{link bandêa|}}}{{WikidataValido|P41}}|<td style="vertical-align:middle; padding:0 10px 0 10px">[[Immaggine:{{Wikidata|P41|{{{link bandêa|}}}|n=1}}|125px|border]]</td>}}<!-- -->{{#if:{{{link stémma|}}}{{WikidataValido|P94}}|<td style="vertical-align:middle">[[Immaggine:{{Wikidata|P94|{{{link stémma|}}}|n=1}}|80px]]</td>}}</tr><tr><!-- -->{{#if:{{{pàgina bandêa|}}}{{{didascalîa bandêa|}}}|<td>{{{didascalîa bandêa|}}} {{#if:{{{pàgina bandêa|}}}|<small>([[{{{pàgina bandêa}}}|detàggi]])</small>}}</td>}}<!-- -->{{#if:{{{pàgina stémma|}}}{{{didascalîa stémma|}}}|<td>{{{didascalîa stémma|}}} {{#if:{{{pàgina stémma|}}}|<small>([[{{{pàgina stémma}}}|detàggi]])</small>}}</td>}}<!-- --></tr></table> |Valore2 = {{#if:{{{mòtto|}}}|[[Mòtto]]: {{{mòtto}}} }} |Valore3 = {{Immagine sinottico|{{{link localizaçión|}}}|{{{didascalîa localizaçión|}}}}} |Gruppo10 = Dæti aministratîvi |Nome11 = [[Léngoa ofiçiâ|Léngoe ofiçiæ]] |Valore11 = {{{léngoa ofiçiâ|}}} |Nome12 = [[Lengoàggio|Léngoe parlæ]] |Valore12 = {{{léngoa|}}} |Nome13 = [[Ìnno naçionâle|Ìnno]] |Valore13 = {{{ìnno|}}} |Nome14 = [[Capitâle (çitæ)|Capitâle]] |Valore14 = {{{capitâle prinçipâ|}}} {{#if:{{{capitâle abitànti|}}}|&nbsp;<small>({{{capitâle abitànti}}}&nbsp;ab.{{#if:{{{capitâle abitànti ànno|}}}|&nbsp;/&nbsp;{{{capitâle abitànti ànno}}}}})</small>}} |Nome15 = Âtre capitâle |Valore15 = {{{âtre capitâli|}}} |Nome16 = Dipendénte da |Valore16 = {{{dipendénte da|}}} |Nome17 = Dipendénse |Valore17 = {{{dipendénse|}}} |Gruppo30 = Polìtica |Nome31 = Fórma de Stâto |Valore31 = {{{fórma de stâto|}}} |Nome32 = Fórma de govèrno |Valore32 = {{{govèrno|}}} |Nome33 = {{#if:{{{tìtolo càppi de stâto|}}}|{{{tìtolo càppi de stâto}}}|[[Càppo de Stâto]]}} |Valore33 = {{{elénco càppi de stâto|}}} |Nome34 = {{#if:{{{tìtolo càppi de govèrno|}}}|{{{tìtolo càppi de govèrno}}}|Càppo de Govèrno}} |Valore34 = {{{elénco càppi de govèrno|}}} |Nome35 = Òrgani deliberatîvi |Valore35 = {{{òrgani deliberatîvi|}}} |Nome36 = Prinçìpio |Valore36 = {{{inìçio|}}}{{#if:{{{prìmo càppo de stâto|}}}|&#32;({{{prìmo càppo de stâto}}})}} |Nome37 = Caxón |Valore37 = {{{fæto iniçiâle|}}} |Nome38 = Fìn |Valore38 = {{{fìn|}}}{{#if:{{{ùrtimo càppo de stâto|}}}|&#32;({{{ùrtimo càppo de stâto}}})}} |Nome39 = Caxón |Valore39 = {{{fæto finâ|}}} |Gruppo40 = Teritöio e popolaçión |Nome41 = Àrea giögràfica |Valore41 = {{{àrea giögràfica|}}} |Nome42 = Teritöio òriginâle |Valore42 = {{{teritöio òriginâle|}}} |Nome43 = Màscima estensción |Valore43 = {{#if:{{{superfìcce màscima|}}}|{{{superfìcce màscima}}} into {{{perîodo màscima espansción}}} }} |Nome44 = Popolaçión |Valore44 = {{#if:{{{popolaçión|}}}|{{{popolaçión}}} into {{{perîodo popolaçión}}} }} |Nome45 = Sudivixoìn |Valore45 = {{{sudivixoìn|}}} |GruppoOpzionale50 = Economîa |Nome51 = [[Monæa]] |Valore51 = {{{monæa|}}} |Nome52 = Vivàgne |Valore52 = {{{vivàgne|}}} |Nome53 = Produçioìn |Valore53 = {{{produçioìn|}}} |Nome54 = Tràffeghi con |Valore54 = {{{tràffeghi|}}} |Nome55 = Esportaçioìn |Valore55 = {{{esportaçioìn|}}} |Nome56 = Inportaçioìn |Valore56 = {{{inportaçioìn|}}} |Nome57 = Energîa |Valore57 = {{#if:{{{energîa|}}}|{{{energîa}}} [[Chilòwatt|kW]]/ab.}} |GruppoOpzionale60 = Vàrie |Nome61 = [[Domìnio de prìmmo livéllo|TLD]] |Valore61 = {{{tld|}}} |Nome62 = [[Prefìsso telefònico|Prefìsso tel.]] |Valore62 = {{{teléfono|}}} |Nome63 = [[Sìgle aotomobilìstiche internaçionâli|Sìgla aotom.]] |Valore63 = {{{tàrga|}}} |GruppoOpzionale70 = Religión e socjêtæ |Nome71 = Religioìn prinçipæ |Valore71 = {{{religioìn prinçipæ|}}} |Nome72 = Religión de Stâto |Valore72 = {{{religión de stâto|}}} |Nome73 = Religioìn minoritâie |Valore73 = {{{âtre religioìn|}}} |Nome74 = Clàsse sociâli |Valore74 = {{{clàsse sociâli|}}} |GruppoOpzionale80 = $fine |Valore81 = {{Immagine sinottico|{{{link màppa|}}}|{{{didascalîa|}}}}} |GruppoOpzionale90 = Evoluçión stòrica |Nome91 = Precedûo da |Valore91 = {{{stâto precedénte|}}} |Nome92 = Sucedûo da |Valore92 = {{{stâto sucesîvo|}}} |Nome93 = [[Stâti do móndo|Òua pàrte de]] |Valore93 = {{{stâto prezénte|}}} }}</includeonly><noinclude>{{Man}} {{TemplateData}} [[Categoria:Template sinottichi - giögrafia politica]]</noinclude> eyp7g7j60ykka5sbpzvygdfnhmr5sju 275341 275340 2026-11-08T19:25:30Z N.Longo 12052 + cv 275341 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox |NomeTemplate = Stâto antîgo |TitoloInt = {{{nómme corénte|}}}{{#if:{{{nómme conplêto|}}}|<br /><small>{{{nómme conplêto|}}}</small>}}{{#if:{{{nómme ofiçiâ|}}}|<br /><small>{{{nómme ofiçiâ|}}}</small>}} |StileTitoloInt = background:#e9967a; color:#000; |StileGruppo = background:#e9967a; color:#000; |Valore1 = <table style="margin:auto"><tr><!-- -->{{#if:{{{link bandêa|}}}{{WikidataValido|P41}}|<td style="vertical-align:middle; padding:0 10px 0 10px">[[Immaggine:{{Wikidata|P41|{{{link bandêa|}}}|n=1}}|125px|border]]</td>}}<!-- -->{{#if:{{{link stémma|}}}{{WikidataValido|P94}}|<td style="vertical-align:middle">[[Immaggine:{{Wikidata|P94|{{{link stémma|}}}|n=1}}|80px]]</td>}}</tr><tr><!-- -->{{#if:{{{pàgina bandêa|}}}{{{didascalîa bandêa|}}}|<td>{{{didascalîa bandêa|}}} {{#if:{{{pàgina bandêa|}}}|<small>([[{{{pàgina bandêa}}}|{{#if:{{{var-detàggi|}}}|{{{var-detàggi}}}|detàggi}}]])</small>}}</td>}}<!-- -->{{#if:{{{pàgina stémma|}}}{{{didascalîa stémma|}}}|<td>{{{didascalîa stémma|}}} {{#if:{{{pàgina stémma|}}}|<small>([[{{{pàgina stémma}}}|{{#if:{{{var-detàggi|}}}|{{{var-detàggi}}}|detàggi}}]])</small>}}</td>}}<!-- --></tr></table> |Valore2 = {{#if:{{{mòtto|}}}|[[Mòtto|{{#if:{{{var-mòtto|}}}|{{{var-mòtto}}}|Mòtto}}]]: {{{mòtto}}}}} |Valore3 = {{Immagine sinottico|{{{link localizaçión|}}}|{{{didascalîa localizaçión|}}}}} |Gruppo10 = {{#if:{{{var-dæti_aministratîvi|}}}|{{{var-dæti_aministratîvi}}}|Dæti aministratîvi}} |Nome11 = [[Léngoa ofiçiâ|{{#if:{{{var-léngoe_ofiçiæ|}}}|{{{var-léngoe_ofiçiæ}}}|Léngoe ofiçiæ}}]] |Valore11 = {{{léngoa ofiçiâ|}}} |Nome12 = [[Lengoàggio|{{#if:{{{var-léngoe_parlæ|}}}|{{{var-léngoe_parlæ}}}|Léngoe parlæ}}]] |Valore12 = {{{léngoa|}}} |Nome13 = [[Ìnno naçionâle|{{#if:{{{var-ìnno|}}}|{{{var-ìnno}}}|Ìnno}}]] |Valore13 = {{{ìnno|}}} |Nome14 = [[Capitâle (çitæ)|{{#if:{{{var-capitâle|}}}|{{{var-capitâle}}}|Capitâle}}]] |Valore14 = {{{capitâle prinçipâ|}}} {{#if:{{{capitâle abitànti|}}}|&nbsp;<small>({{{capitâle abitànti}}}&nbsp;ab.{{#if:{{{capitâle abitànti ànno|}}}|&nbsp;/&nbsp;{{{capitâle abitànti ànno}}}}})</small>}} |Nome15 = {{#if:{{{var-âtre_capitâle|}}}|{{{var-âtre_capitâle}}}|Âtre capitâle}} |Valore15 = {{{âtre capitâle|}}} |Nome16 = {{#if:{{{var-dipendénte_da|}}}|{{{var-dipendénte_da}}}|Dipendénte da}} |Valore16 = {{{dipendénte da|}}} |Nome17 = {{#if:{{{var-dipendénse|}}}|{{{var-dipendénse}}}|Dipendénse}} |Valore17 = {{{dipendénse|}}} |Gruppo30 = Polìtica |Nome31 = Fórma de Stâto |Valore31 = {{{fórma de stâto|}}} |Nome32 = Fórma de govèrno |Valore32 = {{{govèrno|}}} |Nome33 = {{#if:{{{tìtolo càppi de stâto|}}}|{{{tìtolo càppi de stâto}}}|[[Càppo de Stâto]]}} |Valore33 = {{{elénco càppi de stâto|}}} |Nome34 = {{#if:{{{tìtolo càppi de govèrno|}}}|{{{tìtolo càppi de govèrno}}}|Càppo de Govèrno}} |Valore34 = {{{elénco càppi de govèrno|}}} |Nome35 = Òrgani deliberatîvi |Valore35 = {{{òrgani deliberatîvi|}}} |Nome36 = Prinçìpio |Valore36 = {{{inìçio|}}}{{#if:{{{prìmo càppo de stâto|}}}|&#32;({{{prìmo càppo de stâto}}})}} |Nome37 = Caxón |Valore37 = {{{fæto iniçiâle|}}} |Nome38 = Fìn |Valore38 = {{{fìn|}}}{{#if:{{{ùrtimo càppo de stâto|}}}|&#32;({{{ùrtimo càppo de stâto}}})}} |Nome39 = Caxón |Valore39 = {{{fæto finâ|}}} |Gruppo40 = Teritöio e popolaçión |Nome41 = Àrea giögràfica |Valore41 = {{{àrea giögràfica|}}} |Nome42 = Teritöio òriginâle |Valore42 = {{{teritöio òriginâle|}}} |Nome43 = Màscima estensción |Valore43 = {{#if:{{{superfìcce màscima|}}}|{{{superfìcce màscima}}} into {{{perîodo màscima espansción}}} }} |Nome44 = Popolaçión |Valore44 = {{#if:{{{popolaçión|}}}|{{{popolaçión}}} into {{{perîodo popolaçión}}} }} |Nome45 = Sudivixoìn |Valore45 = {{{sudivixoìn|}}} |GruppoOpzionale50 = Economîa |Nome51 = [[Monæa]] |Valore51 = {{{monæa|}}} |Nome52 = Vivàgne |Valore52 = {{{vivàgne|}}} |Nome53 = Produçioìn |Valore53 = {{{produçioìn|}}} |Nome54 = Tràffeghi con |Valore54 = {{{tràffeghi|}}} |Nome55 = Esportaçioìn |Valore55 = {{{esportaçioìn|}}} |Nome56 = Inportaçioìn |Valore56 = {{{inportaçioìn|}}} |Nome57 = Energîa |Valore57 = {{#if:{{{energîa|}}}|{{{energîa}}} [[Chilòwatt|kW]]/ab.}} |GruppoOpzionale60 = Vàrie |Nome61 = [[Domìnio de prìmmo livéllo|TLD]] |Valore61 = {{{tld|}}} |Nome62 = [[Prefìsso telefònico|Prefìsso tel.]] |Valore62 = {{{teléfono|}}} |Nome63 = [[Sìgle aotomobilìstiche internaçionâli|Sìgla aotom.]] |Valore63 = {{{tàrga|}}} |GruppoOpzionale70 = Religión e socjêtæ |Nome71 = Religioìn prinçipæ |Valore71 = {{{religioìn prinçipæ|}}} |Nome72 = Religión de Stâto |Valore72 = {{{religión de stâto|}}} |Nome73 = Religioìn minoritâie |Valore73 = {{{âtre religioìn|}}} |Nome74 = Clàsse sociâli |Valore74 = {{{clàsse sociâli|}}} |GruppoOpzionale80 = $fine |Valore81 = {{Immagine sinottico|{{{link màppa|}}}|{{{didascalîa|}}}}} |GruppoOpzionale90 = Evoluçión stòrica |Nome91 = Precedûo da |Valore91 = {{{stâto precedénte|}}} |Nome92 = Sucedûo da |Valore92 = {{{stâto sucesîvo|}}} |Nome93 = [[Stâti do móndo|Òua pàrte de]] |Valore93 = {{{stâto prezénte|}}} }}</includeonly><noinclude>{{Man}} {{TemplateData}} [[Categoria:Template sinottichi - giögrafia politica]]</noinclude> p0j1o6xkng0bia5vyaczctgyi5wkc03 275342 275341 2026-11-08T19:38:18Z N.Longo 12052 275342 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox |NomeTemplate = Stâto antîgo |TitoloInt = {{{nómme corénte|}}}{{#if:{{{nómme conplêto|}}}|<br /><small>{{{nómme conplêto|}}}</small>}}{{#if:{{{nómme ofiçiâ|}}}|<br /><small>{{{nómme ofiçiâ|}}}</small>}} |StileTitoloInt = background:#e9967a; color:#000; |StileGruppo = background:#e9967a; color:#000; |Valore1 = <table style="margin:auto"><tr><!-- -->{{#if:{{{link bandêa|}}}{{WikidataValido|P41}}|<td style="vertical-align:middle; padding:0 10px 0 10px">[[Immaggine:{{Wikidata|P41|{{{link bandêa|}}}|n=1}}|125px|border]]</td>}}<!-- -->{{#if:{{{link stémma|}}}{{WikidataValido|P94}}|<td style="vertical-align:middle">[[Immaggine:{{Wikidata|P94|{{{link stémma|}}}|n=1}}|80px]]</td>}}</tr><tr><!-- -->{{#if:{{{pàgina bandêa|}}}{{{didascalîa bandêa|}}}|<td>{{{didascalîa bandêa|}}} {{#if:{{{pàgina bandêa|}}}|<small>([[{{{pàgina bandêa}}}|{{#if:{{{var-detàggi|}}}|{{{var-detàggi}}}|detàggi}}]])</small>}}</td>}}<!-- -->{{#if:{{{pàgina stémma|}}}{{{didascalîa stémma|}}}|<td>{{{didascalîa stémma|}}} {{#if:{{{pàgina stémma|}}}|<small>([[{{{pàgina stémma}}}|{{#if:{{{var-detàggi|}}}|{{{var-detàggi}}}|detàggi}}]])</small>}}</td>}}<!-- --></tr></table> |Valore2 = {{#if:{{{mòtto|}}}|[[Mòtto|{{#if:{{{var-mòtto|}}}|{{{var-mòtto}}}|Mòtto}}]]: {{{mòtto}}}}} |Valore3 = {{Immagine sinottico|{{{link localizaçión|}}}|{{{didascalîa localizaçión|}}}}} |Gruppo10 = {{#if:{{{var-dæti_generâli|}}}|{{{var-dæti_generâli}}}|Dæti generâli}} |Nome11 = [[Léngoa ofiçiâ|{{#if:{{{var-léngoe_ofiçiæ|}}}|{{{var-léngoe_ofiçiæ}}}|Léngoe ofiçiæ}}]] |Valore11 = {{{léngoa ofiçiâ|}}} |Nome12 = [[Lengoàggio|{{#if:{{{var-léngoe_parlæ|}}}|{{{var-léngoe_parlæ}}}|Léngoe parlæ}}]] |Valore12 = {{{léngoa|}}} |Nome13 = [[Ìnno naçionâle|{{#if:{{{var-ìnno|}}}|{{{var-ìnno}}}|Ìnno}}]] |Valore13 = {{{ìnno|}}} |Nome14 = [[Capitâle (çitæ)|{{#if:{{{var-capitâle|}}}|{{{var-capitâle}}}|Capitâle}}]] |Valore14 = {{{capitâle prinçipâ|}}} {{#if:{{{capitâle abitànti|}}}|&nbsp;<small>({{{capitâle abitànti}}}&nbsp;ab.{{#if:{{{capitâle abitànti ànno|}}}|&nbsp;/&nbsp;{{{capitâle abitànti ànno}}}}})</small>}} |Nome15 = {{#if:{{{var-âtre_capitâle|}}}|{{{var-âtre_capitâle}}}|Âtre capitâle}} |Valore15 = {{{âtre capitâle|}}} |Nome16 = {{#if:{{{var-dipendénte_da|}}}|{{{var-dipendénte_da}}}|Dipendénte da}} |Valore16 = {{{dipendénte da|}}} |Nome17 = {{#if:{{{var-dipendénse|}}}|{{{var-dipendénse}}}|Dipendénse}} |Valore17 = {{{dipendénse|}}} |Gruppo30 = Polìtica |Nome31 = Fórma de Stâto |Valore31 = {{{fórma de stâto|}}} |Nome32 = Fórma de govèrno |Valore32 = {{{govèrno|}}} |Nome33 = {{#if:{{{tìtolo càppi de stâto|}}}|{{{tìtolo càppi de stâto}}}|[[Càppo de Stâto]]}} |Valore33 = {{{elénco càppi de stâto|}}} |Nome34 = {{#if:{{{tìtolo càppi de govèrno|}}}|{{{tìtolo càppi de govèrno}}}|Càppo de Govèrno}} |Valore34 = {{{elénco càppi de govèrno|}}} |Nome35 = Òrgani deliberatîvi |Valore35 = {{{òrgani deliberatîvi|}}} |Nome36 = Prinçìpio |Valore36 = {{{inìçio|}}}{{#if:{{{prìmo càppo de stâto|}}}|&#32;({{{prìmo càppo de stâto}}})}} |Nome37 = Caxón |Valore37 = {{{fæto iniçiâle|}}} |Nome38 = Fìn |Valore38 = {{{fìn|}}}{{#if:{{{ùrtimo càppo de stâto|}}}|&#32;({{{ùrtimo càppo de stâto}}})}} |Nome39 = Caxón |Valore39 = {{{fæto finâ|}}} |Gruppo40 = Teritöio e popolaçión |Nome41 = Àrea giögràfica |Valore41 = {{{àrea giögràfica|}}} |Nome42 = Teritöio òriginâle |Valore42 = {{{teritöio òriginâle|}}} |Nome43 = Màscima estensción |Valore43 = {{#if:{{{superfìcce màscima|}}}|{{{superfìcce màscima}}} into {{{perîodo màscima espansción}}} }} |Nome44 = Popolaçión |Valore44 = {{#if:{{{popolaçión|}}}|{{{popolaçión}}} into {{{perîodo popolaçión}}} }} |Nome45 = Sudivixoìn |Valore45 = {{{sudivixoìn|}}} |GruppoOpzionale50 = Economîa |Nome51 = [[Monæa]] |Valore51 = {{{monæa|}}} |Nome52 = Vivàgne |Valore52 = {{{vivàgne|}}} |Nome53 = Produçioìn |Valore53 = {{{produçioìn|}}} |Nome54 = Tràffeghi con |Valore54 = {{{tràffeghi|}}} |Nome55 = Esportaçioìn |Valore55 = {{{esportaçioìn|}}} |Nome56 = Inportaçioìn |Valore56 = {{{inportaçioìn|}}} |Nome57 = Energîa |Valore57 = {{#if:{{{energîa|}}}|{{{energîa}}} [[Chilòwatt|kW]]/ab.}} |GruppoOpzionale60 = Vàrie |Nome61 = [[Domìnio de prìmmo livéllo|TLD]] |Valore61 = {{{tld|}}} |Nome62 = [[Prefìsso telefònico|Prefìsso tel.]] |Valore62 = {{{teléfono|}}} |Nome63 = [[Sìgle aotomobilìstiche internaçionâli|Sìgla aotom.]] |Valore63 = {{{tàrga|}}} |GruppoOpzionale70 = Religión e socjêtæ |Nome71 = Religioìn prinçipæ |Valore71 = {{{religioìn prinçipæ|}}} |Nome72 = Religión de Stâto |Valore72 = {{{religión de stâto|}}} |Nome73 = Religioìn minoritâie |Valore73 = {{{âtre religioìn|}}} |Nome74 = Clàsse sociâli |Valore74 = {{{clàsse sociâli|}}} |GruppoOpzionale80 = $fine |Valore81 = {{Immagine sinottico|{{{link màppa|}}}|{{{didascalîa|}}}}} |GruppoOpzionale90 = Evoluçión stòrica |Nome91 = Precedûo da |Valore91 = {{{stâto precedénte|}}} |Nome92 = Sucedûo da |Valore92 = {{{stâto sucesîvo|}}} |Nome93 = [[Stâti do móndo|Òua pàrte de]] |Valore93 = {{{stâto prezénte|}}} }}</includeonly><noinclude>{{Man}} {{TemplateData}} [[Categoria:Template sinottichi - giögrafia politica]]</noinclude> qe64tfzktxe5dbj7z7mfjpfi1w4mb84 275343 275342 2026-11-08T19:43:52Z N.Longo 12052 275343 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox |NomeTemplate = Stâto antîgo |TitoloInt = {{{nómme corénte|}}}{{#if:{{{nómme conplêto|}}}|<br /><small>{{{nómme conplêto|}}}</small>}}{{#if:{{{nómme ofiçiâ|}}}|<br /><small>{{{nómme ofiçiâ|}}}</small>}} |StileTitoloInt = background:#e9967a; color:#000; |StileGruppo = background:#e9967a; color:#000; |Valore1 = <table style="margin:auto"><tr><!-- -->{{#if:{{{link bandêa|}}}{{WikidataValido|P41}}|<td style="vertical-align:middle; padding:0 10px 0 10px">[[Immaggine:{{Wikidata|P41|{{{link bandêa|}}}|n=1}}|125px|border]]</td>}}<!-- -->{{#if:{{{link stémma|}}}{{WikidataValido|P94}}|<td style="vertical-align:middle">[[Immaggine:{{Wikidata|P94|{{{link stémma|}}}|n=1}}|80px]]</td>}}</tr><tr><!-- -->{{#if:{{{pàgina bandêa|}}}{{{didascalîa bandêa|}}}|<td>{{{didascalîa bandêa|}}} {{#if:{{{pàgina bandêa|}}}|<small>([[{{{pàgina bandêa}}}|{{#if:{{{var-detàggi|}}}|{{{var-detàggi}}}|detàggi}}]])</small>}}</td>}}<!-- -->{{#if:{{{pàgina stémma|}}}{{{didascalîa stémma|}}}|<td>{{{didascalîa stémma|}}} {{#if:{{{pàgina stémma|}}}|<small>([[{{{pàgina stémma}}}|{{#if:{{{var-detàggi|}}}|{{{var-detàggi}}}|detàggi}}]])</small>}}</td>}}<!-- --></tr></table> |Valore3 = {{Immagine sinottico|{{{link localizaçión|}}}|{{{didascalîa localizaçión|}}}}} |Gruppo10 = {{#if:{{{var-dæti_generâli|}}}|{{{var-dæti_generâli}}}|Dæti generâli}} |Nome11 = [[Léngoa ofiçiâ|{{#if:{{{var-léngoe_ofiçiæ|}}}|{{{var-léngoe_ofiçiæ}}}|Léngoe ofiçiæ}}]] |Valore11 = {{{léngoa ofiçiâ|}}} |Nome12 = [[Lengoàggio|{{#if:{{{var-léngoe_parlæ|}}}|{{{var-léngoe_parlæ}}}|Léngoe parlæ}}]] |Valore12 = {{{léngoa|}}} |Nome13 = [[Mòtto|{{#if:{{{var-mòtto|}}}|{{{var-mòtto}}}|Mòtto}}]] |Valore13 = {{{mòtto}}} |Nome14 = [[Ìnno naçionâle|{{#if:{{{var-ìnno|}}}|{{{var-ìnno}}}|Ìnno}}]] |Valore14 = {{{ìnno|}}} |Nome15 = [[Capitâle (çitæ)|{{#if:{{{var-capitâle|}}}|{{{var-capitâle}}}|Capitâle}}]] |Valore15 = {{{capitâle prinçipâ|}}} {{#if:{{{capitâle abitànti|}}}|&nbsp;<small>({{{capitâle abitànti}}}&nbsp;ab.{{#if:{{{capitâle abitànti ànno|}}}|&nbsp;/&nbsp;{{{capitâle abitànti ànno}}}}})</small>}} |Nome16 = {{#if:{{{var-âtre_capitâle|}}}|{{{var-âtre_capitâle}}}|Âtre capitâle}} |Valore16 = {{{âtre capitâle|}}} |Nome17 = {{#if:{{{var-dipendénte_da|}}}|{{{var-dipendénte_da}}}|Dipendénte da}} |Valore17 = {{{dipendénte da|}}} |Nome18 = {{#if:{{{var-dipendénse|}}}|{{{var-dipendénse}}}|Dipendénse}} |Valore18 = {{{dipendénse|}}} |Gruppo30 = Polìtica |Nome31 = Fórma de Stâto |Valore31 = {{{fórma de stâto|}}} |Nome32 = Fórma de govèrno |Valore32 = {{{govèrno|}}} |Nome33 = {{#if:{{{tìtolo càppi de stâto|}}}|{{{tìtolo càppi de stâto}}}|[[Càppo de Stâto]]}} |Valore33 = {{{elénco càppi de stâto|}}} |Nome34 = {{#if:{{{tìtolo càppi de govèrno|}}}|{{{tìtolo càppi de govèrno}}}|Càppo de Govèrno}} |Valore34 = {{{elénco càppi de govèrno|}}} |Nome35 = Òrgani deliberatîvi |Valore35 = {{{òrgani deliberatîvi|}}} |Nome36 = Prinçìpio |Valore36 = {{{inìçio|}}}{{#if:{{{prìmo càppo de stâto|}}}|&#32;({{{prìmo càppo de stâto}}})}} |Nome37 = Caxón |Valore37 = {{{fæto iniçiâle|}}} |Nome38 = Fìn |Valore38 = {{{fìn|}}}{{#if:{{{ùrtimo càppo de stâto|}}}|&#32;({{{ùrtimo càppo de stâto}}})}} |Nome39 = Caxón |Valore39 = {{{fæto finâ|}}} |Gruppo40 = Teritöio e popolaçión |Nome41 = Àrea giögràfica |Valore41 = {{{àrea giögràfica|}}} |Nome42 = Teritöio òriginâle |Valore42 = {{{teritöio òriginâle|}}} |Nome43 = Màscima estensción |Valore43 = {{#if:{{{superfìcce màscima|}}}|{{{superfìcce màscima}}} into {{{perîodo màscima espansción}}} }} |Nome44 = Popolaçión |Valore44 = {{#if:{{{popolaçión|}}}|{{{popolaçión}}} into {{{perîodo popolaçión}}} }} |Nome45 = Sudivixoìn |Valore45 = {{{sudivixoìn|}}} |GruppoOpzionale50 = Economîa |Nome51 = [[Monæa]] |Valore51 = {{{monæa|}}} |Nome52 = Vivàgne |Valore52 = {{{vivàgne|}}} |Nome53 = Produçioìn |Valore53 = {{{produçioìn|}}} |Nome54 = Tràffeghi con |Valore54 = {{{tràffeghi|}}} |Nome55 = Esportaçioìn |Valore55 = {{{esportaçioìn|}}} |Nome56 = Inportaçioìn |Valore56 = {{{inportaçioìn|}}} |Nome57 = Energîa |Valore57 = {{#if:{{{energîa|}}}|{{{energîa}}} [[Chilòwatt|kW]]/ab.}} |GruppoOpzionale60 = Vàrie |Nome61 = [[Domìnio de prìmmo livéllo|TLD]] |Valore61 = {{{tld|}}} |Nome62 = [[Prefìsso telefònico|Prefìsso tel.]] |Valore62 = {{{teléfono|}}} |Nome63 = [[Sìgle aotomobilìstiche internaçionâli|Sìgla aotom.]] |Valore63 = {{{tàrga|}}} |GruppoOpzionale70 = Religión e socjêtæ |Nome71 = Religioìn prinçipæ |Valore71 = {{{religioìn prinçipæ|}}} |Nome72 = Religión de Stâto |Valore72 = {{{religión de stâto|}}} |Nome73 = Religioìn minoritâie |Valore73 = {{{âtre religioìn|}}} |Nome74 = Clàsse sociâli |Valore74 = {{{clàsse sociâli|}}} |GruppoOpzionale80 = $fine |Valore81 = {{Immagine sinottico|{{{link màppa|}}}|{{{didascalîa|}}}}} |GruppoOpzionale90 = Evoluçión stòrica |Nome91 = Precedûo da |Valore91 = {{{stâto precedénte|}}} |Nome92 = Sucedûo da |Valore92 = {{{stâto sucesîvo|}}} |Nome93 = [[Stâti do móndo|Òua pàrte de]] |Valore93 = {{{stâto prezénte|}}} }}</includeonly><noinclude>{{Man}} {{TemplateData}} [[Categoria:Template sinottichi - giögrafia politica]]</noinclude> 0ryb68tdbz3r7fntal4c58c1yzxk3n1 275344 275343 2026-11-08T19:53:56Z N.Longo 12052 275344 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox |NomeTemplate = Stâto antîgo |TitoloInt = {{{nómme corénte|}}}{{#if:{{{nómme conplêto|}}}|<br /><small>{{{nómme conplêto|}}}</small>}}{{#if:{{{nómme ofiçiâ|}}}|<br /><small>{{{nómme ofiçiâ|}}}</small>}} |StileTitoloInt = background:#e9967a; color:#000; |StileGruppo = background:#e9967a; color:#000; |Valore1 = <table style="margin:auto"><tr><!-- -->{{#if:{{{link bandêa|}}}{{WikidataValido|P41}}|<td style="vertical-align:middle; padding:0 10px 0 10px">[[Immaggine:{{Wikidata|P41|{{{link bandêa|}}}|n=1}}|125px|border]]</td>}}<!-- -->{{#if:{{{link stémma|}}}{{WikidataValido|P94}}|<td style="vertical-align:middle">[[Immaggine:{{Wikidata|P94|{{{link stémma|}}}|n=1}}|80px]]</td>}}</tr><tr><!-- -->{{#if:{{{pàgina bandêa|}}}{{{didascalîa bandêa|}}}|<td>{{{didascalîa bandêa|}}} {{#if:{{{pàgina bandêa|}}}|<small>([[{{{pàgina bandêa}}}|{{#if:{{{var-detàggi|}}}|{{{var-detàggi}}}|detàggi}}]])</small>}}</td>}}<!-- -->{{#if:{{{pàgina stémma|}}}{{{didascalîa stémma|}}}|<td>{{{didascalîa stémma|}}} {{#if:{{{pàgina stémma|}}}|<small>([[{{{pàgina stémma}}}|{{#if:{{{var-detàggi|}}}|{{{var-detàggi}}}|detàggi}}]])</small>}}</td>}}<!-- --></tr></table> |Valore3 = {{Immagine sinottico|{{{link localizaçión|}}}|{{{didascalîa localizaçión|}}}}} |Gruppo10 = {{#if:{{{var-dæti_generâli|}}}|{{{var-dæti_generâli}}}|Dæti generâli}} |Nome11 = [[Léngoa ofiçiâ|{{#if:{{{var-léngoe_ofiçiæ|}}}|{{{var-léngoe_ofiçiæ}}}|Léngoe ofiçiæ}}]] |Valore11 = {{{léngoa ofiçiâ|}}} |Nome12 = [[Lengoàggio|{{#if:{{{var-léngoe_parlæ|}}}|{{{var-léngoe_parlæ}}}|Léngoe parlæ}}]] |Valore12 = {{{léngoa|}}} |Nome13 = [[Mòtto|{{#if:{{{var-mòtto|}}}|{{{var-mòtto}}}|Mòtto}}]] |Valore13 = {{{mòtto}}} |Nome14 = [[Ìnno naçionâle|{{#if:{{{var-ìnno|}}}|{{{var-ìnno}}}|Ìnno}}]] |Valore14 = {{{ìnno|}}} |Nome15 = [[Capitâle (çitæ)|{{#if:{{{var-capitâle|}}}|{{{var-capitâle}}}|Capitâle}}]] |Valore15 = {{{capitâle prinçipâ|}}} {{#if:{{{capitâle abitànti|}}}|&nbsp;<small>({{{capitâle abitànti}}}&nbsp;ab.{{#if:{{{capitâle abitànti ànno|}}}|&nbsp;/&nbsp;{{{capitâle abitànti ànno}}}}})</small>}} {{{âtre capitâle|}}} |Nome17 = {{#if:{{{var-dipendénte_da|}}}|{{{var-dipendénte_da}}}|Dipendénte da}} |Valore17 = {{{dipendénte da|}}} |Nome18 = {{#if:{{{var-dipendénse|}}}|{{{var-dipendénse}}}|Dipendénse}} |Valore18 = {{{dipendénse|}}} |Gruppo30 = Polìtica |Nome31 = Fórma de Stâto |Valore31 = {{{fórma de stâto|}}} |Nome32 = Fórma de govèrno |Valore32 = {{{govèrno|}}} |Nome33 = {{#if:{{{tìtolo càppi de stâto|}}}|{{{tìtolo càppi de stâto}}}|[[Càppo de Stâto]]}} |Valore33 = {{{elénco càppi de stâto|}}} |Nome34 = {{#if:{{{tìtolo càppi de govèrno|}}}|{{{tìtolo càppi de govèrno}}}|Càppo de Govèrno}} |Valore34 = {{{elénco càppi de govèrno|}}} |Nome35 = Òrgani deliberatîvi |Valore35 = {{{òrgani deliberatîvi|}}} |Nome36 = Prinçìpio |Valore36 = {{{inìçio|}}}{{#if:{{{prìmo càppo de stâto|}}}|&#32;({{{prìmo càppo de stâto}}})}} |Nome37 = Caxón |Valore37 = {{{fæto iniçiâle|}}} |Nome38 = Fìn |Valore38 = {{{fìn|}}}{{#if:{{{ùrtimo càppo de stâto|}}}|&#32;({{{ùrtimo càppo de stâto}}})}} |Nome39 = Caxón |Valore39 = {{{fæto finâ|}}} |Gruppo40 = Teritöio e popolaçión |Nome41 = Àrea giögràfica |Valore41 = {{{àrea giögràfica|}}} |Nome42 = Teritöio òriginâle |Valore42 = {{{teritöio òriginâle|}}} |Nome43 = Màscima estensción |Valore43 = {{#if:{{{superfìcce màscima|}}}|{{{superfìcce màscima}}} into {{{perîodo màscima espansción}}} }} |Nome44 = Popolaçión |Valore44 = {{#if:{{{popolaçión|}}}|{{{popolaçión}}} into {{{perîodo popolaçión}}} }} |Nome45 = Sudivixoìn |Valore45 = {{{sudivixoìn|}}} |GruppoOpzionale50 = Economîa |Nome51 = [[Monæa]] |Valore51 = {{{monæa|}}} |Nome52 = Vivàgne |Valore52 = {{{vivàgne|}}} |Nome53 = Produçioìn |Valore53 = {{{produçioìn|}}} |Nome54 = Tràffeghi con |Valore54 = {{{tràffeghi|}}} |Nome55 = Esportaçioìn |Valore55 = {{{esportaçioìn|}}} |Nome56 = Inportaçioìn |Valore56 = {{{inportaçioìn|}}} |Nome57 = Energîa |Valore57 = {{#if:{{{energîa|}}}|{{{energîa}}} [[Chilòwatt|kW]]/ab.}} |GruppoOpzionale60 = Vàrie |Nome61 = [[Domìnio de prìmmo livéllo|TLD]] |Valore61 = {{{tld|}}} |Nome62 = [[Prefìsso telefònico|Prefìsso tel.]] |Valore62 = {{{teléfono|}}} |Nome63 = [[Sìgle aotomobilìstiche internaçionâli|Sìgla aotom.]] |Valore63 = {{{tàrga|}}} |GruppoOpzionale70 = Religión e socjêtæ |Nome71 = Religioìn prinçipæ |Valore71 = {{{religioìn prinçipæ|}}} |Nome72 = Religión de Stâto |Valore72 = {{{religión de stâto|}}} |Nome73 = Religioìn minoritâie |Valore73 = {{{âtre religioìn|}}} |Nome74 = Clàsse sociâli |Valore74 = {{{clàsse sociâli|}}} |GruppoOpzionale80 = $fine |Valore81 = {{Immagine sinottico|{{{link màppa|}}}|{{{didascalîa|}}}}} |GruppoOpzionale90 = Evoluçión stòrica |Nome91 = Precedûo da |Valore91 = {{{stâto precedénte|}}} |Nome92 = Sucedûo da |Valore92 = {{{stâto sucesîvo|}}} |Nome93 = [[Stâti do móndo|Òua pàrte de]] |Valore93 = {{{stâto prezénte|}}} }}</includeonly><noinclude>{{Man}} {{TemplateData}} [[Categoria:Template sinottichi - giögrafia politica]]</noinclude> p68iwaabf34z9tkt2cca4nw8yu37ja9 275347 275344 2026-11-08T20:12:02Z N.Longo 12052 275347 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox |NomeTemplate = Stâto antîgo |TitoloInt = {{{nómme corénte|}}}{{#if:{{{nómme conplêto|}}}|<br /><small>{{{nómme conplêto|}}}</small>}}{{#if:{{{nómme ofiçiâ|}}}|<br /><small>{{{nómme ofiçiâ|}}}</small>}} |StileTitoloInt = background:#e9967a; color:#000; |StileGruppo = background:#e9967a; color:#000; |Valore1 = <table style="margin:auto"><tr><!-- -->{{#if:{{{link bandêa|}}}{{WikidataValido|P41}}|<td style="vertical-align:middle; padding:0 10px 0 10px">[[Immaggine:{{Wikidata|P41|{{{link bandêa|}}}|n=1}}|125px|border]]</td>}}<!-- -->{{#if:{{{link stémma|}}}{{WikidataValido|P94}}|<td style="vertical-align:middle">[[Immaggine:{{Wikidata|P94|{{{link stémma|}}}|n=1}}|80px]]</td>}}</tr><tr><!-- -->{{#if:{{{pàgina bandêa|}}}{{{didascalîa bandêa|}}}|<td>{{{didascalîa bandêa|}}} {{#if:{{{pàgina bandêa|}}}|<small>([[{{{pàgina bandêa}}}|{{#if:{{{var-detàggi|}}}|{{{var-detàggi}}}|detàggi}}]])</small>}}</td>}}<!-- -->{{#if:{{{pàgina stémma|}}}{{{didascalîa stémma|}}}|<td>{{{didascalîa stémma|}}} {{#if:{{{pàgina stémma|}}}|<small>([[{{{pàgina stémma}}}|{{#if:{{{var-detàggi|}}}|{{{var-detàggi}}}|detàggi}}]])</small>}}</td>}}<!-- --></tr></table> |Valore3 = {{Immagine sinottico|{{{link localizaçión|}}}|{{{didascalîa localizaçión|}}}}} |Gruppo10 = {{#if:{{{var-dæti_generâli|}}}|{{{var-dæti_generâli}}}|Dæti generâli}} |Nome11 = [[Léngoa ofiçiâ|{{#if:{{{var-léngoe_ofiçiæ|}}}|{{{var-léngoe_ofiçiæ}}}|Léngoe ofiçiæ}}]] |Valore11 = {{{léngoa ofiçiâ|}}} |Nome12 = [[Lengoàggio|{{#if:{{{var-léngoe_parlæ|}}}|{{{var-léngoe_parlæ}}}|Léngoe parlæ}}]] |Valore12 = {{{léngoa|}}} |Nome13 = [[Mòtto|{{#if:{{{var-mòtto|}}}|{{{var-mòtto}}}|Mòtto}}]] |Valore13 = {{{mòtto|}}} |Nome14 = [[Ìnno naçionâle|{{#if:{{{var-ìnno|}}}|{{{var-ìnno}}}|Ìnno}}]] |Valore14 = {{{ìnno|}}} |Nome15 = [[Capitâle (çitæ)|{{#if:{{{var-capitâle|}}}|{{{var-capitâle}}}|Capitâle}}]] |Valore15 = {{{capitâle prinçipâ|}}} {{#if:{{{capitâle abitànti|}}}|&nbsp;<small>({{{capitâle abitànti}}}&nbsp;ab.{{#if:{{{capitâle abitànti ànno|}}}|&nbsp;/&nbsp;{{{capitâle abitànti ànno}}}}})</small>}} {{{âtre capitâle|}}} |Nome17 = {{#if:{{{var-dipendénte_da|}}}|{{{var-dipendénte_da}}}|Dipendénte da}} |Valore17 = {{{dipendénte da|}}} |Nome18 = {{#if:{{{var-dipendénse|}}}|{{{var-dipendénse}}}|Dipendénse}} |Valore18 = {{{dipendénse|}}} |Gruppo30 = Polìtica |Nome31 = Fórma de Stâto |Valore31 = {{{fórma de stâto|}}} |Nome32 = Fórma de govèrno |Valore32 = {{{govèrno|}}} |Nome33 = {{#if:{{{tìtolo càppi de stâto|}}}|{{{tìtolo càppi de stâto}}}|[[Càppo de Stâto]]}} |Valore33 = {{{elénco càppi de stâto|}}} |Nome34 = {{#if:{{{tìtolo càppi de govèrno|}}}|{{{tìtolo càppi de govèrno}}}|Càppo de Govèrno}} |Valore34 = {{{elénco càppi de govèrno|}}} |Nome35 = Òrgani deliberatîvi |Valore35 = {{{òrgani deliberatîvi|}}} |Nome36 = Prinçìpio |Valore36 = {{{inìçio|}}}{{#if:{{{prìmo càppo de stâto|}}}|&#32;({{{prìmo càppo de stâto}}})}} |Nome37 = Caxón |Valore37 = {{{fæto iniçiâle|}}} |Nome38 = Fìn |Valore38 = {{{fìn|}}}{{#if:{{{ùrtimo càppo de stâto|}}}|&#32;({{{ùrtimo càppo de stâto}}})}} |Nome39 = Caxón |Valore39 = {{{fæto finâ|}}} |Gruppo40 = Teritöio e popolaçión |Nome41 = Àrea giögràfica |Valore41 = {{{àrea giögràfica|}}} |Nome42 = Teritöio òriginâle |Valore42 = {{{teritöio òriginâle|}}} |Nome43 = Màscima estensción |Valore43 = {{#if:{{{superfìcce màscima|}}}|{{{superfìcce màscima}}} into {{{perîodo màscima espansción}}} }} |Nome44 = Popolaçión |Valore44 = {{#if:{{{popolaçión|}}}|{{{popolaçión}}} into {{{perîodo popolaçión}}} }} |Nome45 = Sudivixoìn |Valore45 = {{{sudivixoìn|}}} |GruppoOpzionale50 = Economîa |Nome51 = [[Monæa]] |Valore51 = {{{monæa|}}} |Nome52 = Vivàgne |Valore52 = {{{vivàgne|}}} |Nome53 = Produçioìn |Valore53 = {{{produçioìn|}}} |Nome54 = Tràffeghi con |Valore54 = {{{tràffeghi|}}} |Nome55 = Esportaçioìn |Valore55 = {{{esportaçioìn|}}} |Nome56 = Inportaçioìn |Valore56 = {{{inportaçioìn|}}} |Nome57 = Energîa |Valore57 = {{#if:{{{energîa|}}}|{{{energîa}}} [[Chilòwatt|kW]]/ab.}} |GruppoOpzionale60 = Vàrie |Nome61 = [[Domìnio de prìmmo livéllo|TLD]] |Valore61 = {{{tld|}}} |Nome62 = [[Prefìsso telefònico|Prefìsso tel.]] |Valore62 = {{{teléfono|}}} |Nome63 = [[Sìgle aotomobilìstiche internaçionâli|Sìgla aotom.]] |Valore63 = {{{tàrga|}}} |GruppoOpzionale70 = Religión e socjêtæ |Nome71 = Religioìn prinçipæ |Valore71 = {{{religioìn prinçipæ|}}} |Nome72 = Religión de Stâto |Valore72 = {{{religión de stâto|}}} |Nome73 = Religioìn minoritâie |Valore73 = {{{âtre religioìn|}}} |Nome74 = Clàsse sociâli |Valore74 = {{{clàsse sociâli|}}} |GruppoOpzionale80 = $fine |Valore81 = {{Immagine sinottico|{{{link màppa|}}}|{{{didascalîa|}}}}} |GruppoOpzionale90 = Evoluçión stòrica |Nome91 = Precedûo da |Valore91 = {{{stâto precedénte|}}} |Nome92 = Sucedûo da |Valore92 = {{{stâto sucesîvo|}}} |Nome93 = [[Stâti do móndo|Òua pàrte de]] |Valore93 = {{{stâto prezénte|}}} }}</includeonly><noinclude>{{Man}} {{TemplateData}} [[Categoria:Template sinottichi - giögrafia politica]]</noinclude> q2hitaehce01tuobuu60ucqyttaywcd 10 28928 275345 222522 2026-11-08T19:58:31Z N.Longo 12052 + cv 275345 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{TemplateData sottopagina}}</noinclude> <templatedata> { "description": "O template stâto antîgo o l'arechéugge inte 'na schêda tùtti i dæti prinçipæ de 'n stâto ò de 'na sudivixón aministratîva stòrica.", "params": { "nómme corénte": { "required": true, "label": "Nómme corénte", "description": "Nómme do stâto." }, "link bandêa": { "required": false, "label": "Link bandêa", "description": "Nómme do file da bandêa do stâto, o l'abàsta scrîve o nómme do file co-a seu estensción." }, "link stémma": { "required": false, "label": "Link stémma", "description": "Nómme do file do stémma do stâto, o l'abàsta scrîve o nómme do file co-a seu estensción." }, "pàgina bandêa": { "required": false, "label": "Pàgina bandêa", "description": "Link a-a pàgina dedicâ a-a bandêa do stâto." }, "pàgina stémma": { "required": false, "label": "Pàgina stémma", "description": "Link a-a pàgina dedicâ a-o stémma do stâto." }, "didascalîa bandêa": { "required": false, "label": "Didascalîa bandêa", "description": "Paràmetro da adêuviâ into câxo ch'o ghe ségge de bezéugno de precizaçioìn cómme, prezénpio, se ghe n'é stæto ciù d'un." }, "didascalîa stémma": { "required": false, "label": "Didascalîa stémma", "description": "Paràmetro da adêuviâ into câxo ch'o ghe ségge de bezéugno de precizaçioìn cómme, prezénpio, se ghe n'é stæta ciù d'unn-a." }, "var-detàggi": { "required": false, "label": "Variànte - Detàggi", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'detàggi'." }, "var-mòtto": { "required": false, "label": "Variànte - Mòtto", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Mòtto'." }, "mòtto": { "required": false, "label": "Mòtto", "description": "Scrîve chi o mòtto do stâto, inta léngoa e inte l'arfabêto òriginâle; s'o l'é o câxo, inserîghe a càppo de traduçión." }, "link localizaçión": { "required": false, "label": "Link localizaçión", "description": "Nómme do file da màppa de localizaçión do stâto, o l'abàsta indicâ o nómme do file co-a seu estensción." }, "didascalîa localizaçión": { "required": false, "label": "Didascalîa localizaçión", "description": "Didascalîa do file da màppa de localizaçión do stâto." }, "nómme conplêto": { "required": false, "label": "Nómme conplêto", "description": "Nómme òriginâle conplêto." }, "nómme ofiçiâ": { "required": false, "label": "Nómme ofiçiâ", "description": "Nómme do stâto in léngoa e arfabêto òriginâli." }, "var-dæti_generâli": { "required": false, "label": "Variànte - Dæti generâli", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Dæti generâli'." }, "var-léngoe_ofiçiæ": { "required": false, "label": "Variànte - Léngoe ofiçiæ", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Léngoe ofiçiæ'." }, "léngoa ofiçiâ": { "required": false, "label": "Léngoa ofiçiâ", "description": "Se prezénte, indicâ a léngoa ofiçiâ ò e léngoe ofiçiæ do Stâto." }, "var-léngoe_parlæ": { "required": false, "label": "Variànte - Léngoe parlæ", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Léngoe parlæ'." }, "léngoa": { "required": true, "label": "Léngoa", "description": "In asénsa de léngoe ofiçiæ, e léngoe dêuviæ into govèrno e, a càppo, e âtre léngoe parlæ." }, "var-mòtto": { "required": false, "label": "Variànte - Mòtto", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Mòtto'." }, "mòtto": { "label": "Mòtto", "description": "Mòtto ofiçiâ, con traduçión scrîta tra paréntexi, s'o l'é o câxo.", "type": "string", "required": false }, "var-ìnno": { "required": false, "label": "Variànte - Ìnno", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Ìnno'." }, "ìnno": { "required": false, "label": "Ìnno", "description": "Nómme de l'ìnno do Stâto, con wikilink." }, "var-capitâle": { "required": false, "label": "Variànte - Capitâle", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Capitâle'." }, "capitâle prinçipâ": { "required": true, "label": "Capitâle prinçipâ", "description": "Nómme da capitâle prinçipâ do stâto, con ligàmme." }, "capitâle abitànti": { "required": false, "label": "Abitànti da capitâle", "description": "Popolaçión da capitâle prinçipâ do stâto, da inpî insémme a-o paràmetro 'Ànno abitànti da capitâle'." }, "capitâle abitànti ànno": { "required": false, "label": "Ànno abitànti da capitâle", "description": "Ànno da popolaçión indicâ da capitâle do stâto, da inpî insémme a-o paràmetro 'Abitànti da capitâle'." }, "âtre capitâle": { "required": false, "label": "Âtre capitâle", "description": "Nómme ò nómmi de capitâle tenporànie ò de segónda inportànsa, da scrîve ciaschedùn inte 'na lìsta pe pónti (*)." }, "var-dipendénte_da": { "required": false, "label": "Variànte - Dipendénte da", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Dipendénte da'." }, "dipendénte da": { "required": false, "label": "Dipendénte da", "description": "Âtri stâti da-i quæ o pàize o l'è dipéizo." }, "var-dipendénse": { "required": false, "label": "Variànte - Dipendénse", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Dipendénse'." }, "dipendénse": { "required": false, "label": "Dipendénse", "description": "Âtri stâti réizi dipendénti da quéllo tratòu." }, "fórma de stâto": { "required": false, "label": "Fórma de stâto", "description": "Fórma de stâto do pàize." }, "govèrno": { "required": true, "label": "Govèrno", "description": "Fórma de govèrno do pàize." }, "elénco càppi de stâto": { "required": false, "label": "Elénco càppi de stâto", "description": "Elénco di càppi de stâto do pàize." }, "tìtolo càppi de stâto": { "required": false, "label": "Tìtolo càppi de stâto", "description": "Tìtolo di càppi de stâto do pàize." }, "elénco càppi de govèrno": { "required": false, "label": "Elénco càppi de govèrno", "description": "Elénco di càppi de govèrno do pàize." }, "tìtolo càppi de govèrno": { "required": false, "label": "Tìtolo càppi de govèrno", "description": "Tìtolo di càppi de govèrno do pàize." }, "òrgani deliberatîvi": { "required": false, "label": "Òrgani deliberatîvi", "description": "Òrgani deliberatîvi do pàize." }, "inìçio": { "required": true, "label": "Inìçio", "description": "Ànno de inìçio do stâto." }, "prìmo càppo de stâto": { "required": false, "label": "Prìmo càppo de stâto", "description": "Nómme do prìmo càppo de stâto." }, "fæto iniçiâle": { "required": false, "label": "Fæto iniçiâle", "description": "Fæto ch'o l'à caxonòu a nàscita do stâto." }, "fìn": { "required": true, "label": "Fìn", "description": "Ànno da fìn do stâto." }, "ùrtimo càppo de stâto": { "required": false, "label": "Ùrtimo càppo de stâto", "description": "Nómme de l'ùrtimo càppo de stâto." }, "fæto finâ": { "required": false, "label": "Fæto finâ", "description": "Fæto ch'o l'à caxonòu a chéita do stâto." }, "àrea giögràfica": { "required": false, "label": "Àrea giögràfica", "description": "Baçî giögràfico prinçipalménte òcupòu." }, "teritöio òriginâle": { "required": false, "label": "Teritöio òriginâle", "description": "Teritöio de òrigine do stâto." }, "superfìcce màscima": { "required": false, "label": "Superfìcce màscima", "description": "Màscima estensción a-a quæ o l'è arivòu o stâto." }, "perîodo màscima espansción": { "required": false, "label": "Perîodo màscima espansción", "description": "Perîodo into quæ o stâto o l'è arivòu a-a sò màscima estensción." }, "popolaçión": { "required": false, "label": "Popolaçión", "description": "Popolaçión do stâto, da conpilâ co-o paràmetro 'perîodo popolaçión' ascì." }, "perîodo popolaçión": { "required": false, "label": "Perîodo popolaçión", "description": "Perîodo a-o quæ o fa riferiménto o dæto in sciâ popolaçión." }, "vôxe sudivixoîn aministratîve": { "required": false, "label": "Vôxe sudivixoîn aministratîve", "description": "Link a l'eventoâle vôxe ch'a parla de sudivixoîn aministratîve do Stâto." }, "monæa": { "required": false, "label": "Monæa", "description": "Monæa/e dêuviæ into stâto." }, "vivàgne": { "required": false, "label": "Vivàgne", "description": "Vivàgne naturâli do stâto." }, "produçioîn": { "required": false, "label": "Produçioîn", "description": "Produçioîn artigianâli ò industriâli prinçipæ do stâto." }, "comèrci con": { "required": false, "label": "Comèrci con", "description": "Prinçipæ partners comerciâli do stâto." }, "esportaçioîn": { "required": false, "label": "Esportaçioîn", "description": "Prodûti prinçipalménte esportæ." }, "inportaçioîn": { "required": false, "label": "Inportaçioîn", "description": "Prodûti prinçipalménte inportæ." }, "energîa": { "required": false, "label": "Energîa", "description": "Produçión energética do stâto." }, "tld": { "required": false, "label": "Domìnio de prìmmo livéllo", "description": "Domìnio de prìmmo livéllo do stâto." }, "teléfono": { "required": false, "label": "Prefìsso telefònico", "description": "Prefìsso telefònico internaçionâle." }, "tàrga": { "required": false, "label": "Tàrga", "description": "Sìgla aotomobilìstica internaçionâle." }, "religioîn prinçipæ": { "required": false, "label": "Religioîn prinçipæ", "description": "Religioîn ciù difûze into stâto." }, "religión de stâto": { "required": false, "label": "Religión de Stâto", "description": "Religión de Stâto, se prezénte." }, "âtre religioîn": { "required": false, "label": "Âtre religioîn", "description": "Âtre religioîn profesæ." }, "clàsse sociâli": { "required": false, "label": "Clàsse sociâli", "description": "Clàsse sociâli prezénti into pàize." }, "link màppa": { "required": false, "label": "Link màppa", "description": "Nómme de l'inmàgine do màppa giögràfica, o l'abàsta indicâ o nómme do file co-a sò estensción." }, "didascalîa": { "required": false, "label": "Didascalîa", "description": "Didascalîa da màppa." }, "stâto precedénte": { "required": false, "label": "Stâto precedénte", "description": "Nómme do stâto precedénte a l'instituçión de quéllo tratòu." }, "stâto sucesîvo": { "required": false, "label": "Stâto sucesîvo", "description": "Nómme do stâto sucesîvo a-a chéita de quéllo tratòu." }, "stâto atoâle": { "required": false, "label": "Stâto atoâle", "description": "Stâto ò stâti do móndo tra-i quæ o l'è spartîo d'ancheu o teritöio." } }, "paramOrder": [ "nómme corénte", "nómme conplêto", "nómme ofiçiâ", "link bandêa", "didascalîa bandêa", "pàgina bandêa", "link stémma", "didascalîa stémma", "pàgina stémma", "var-detàggi", "link localizaçión", "didascalîa localizaçión", "link màppa", "didascalîa", "var-dæti_generâli", "var-léngoe_ofiçiæ", "léngoa ofiçiâ", "var-léngoe_parlæ", "léngoa", "var-mòtto", "mòtto", "var-ìnno", "ìnno", "var-capitâle", "capitâle prinçipâ", "capitâle abitànti", "capitâle abitànti ànno", "âtre capitâle", "var-dipendénte_da", "dipendénte da", "var-dipendénse", "dipendénse", "fórma de stâto", "govèrno", "tìtolo càppi de stâto", "elénco càppi de stâto", "tìtolo càppi de govèrno", "elénco càppi de govèrno", "òrgani deliberatîvi", "inìçio", "prìmo càppo de stâto", "fæto iniçiâle", "fìn", "ùrtimo càppo de stâto", "fæto finâ", "àrea giögràfica", "teritöio òriginâle", "superfìcce màscima", "perîodo màscima espansción", "popolaçión", "perîodo popolaçión", "vôxe sudivixoîn aministratîve", "monæa", "vivàgne", "produçioîn", "comèrci con", "esportaçioîn", "inportaçioîn", "energîa", "tld", "teléfono", "tàrga", "religioîn prinçipæ", "religión de stâto", "âtre religioîn", "clàsse sociâli", "stâto precedénte", "stâto sucesîvo", "stâto atoâle" ], "format": "{{_\n|_ = _\n}}" } </templatedata> sepqrstntpp9ys42ly8hbnsfi78xjzq 0 32280 275348 274714 2026-11-08T20:13:56Z Michæ.152 13747 Conligaménto a "Luçiàn Rósso" 275348 wikitext text/x-wiki {{Uaröxiu|càngio variànte=Sa pägina chi l'é sccricia an '''[[Dialetu uaröxiu|uaröxiu]]'''|grafîa=, secoundu ia graféia drubäia da [[Miliu Adrian Turrielli]]}} {{Léngoa |nómme = Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte |stâti = {{scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia|Itälia]] |regioîn = {{scìnbolo|Flag of Liguria.svg}} [[Liguria|Ligüria]]<br /><small>(pruveince d'[[Zena]] e d'[[Sann-a|Savoun-na]])</small><br />{{scìnbolo|Flag of Piedmont.svg}} [[Piemonte|Piemounte]]<br /><small>(pruveince d'[[Lisciandria]], [[Cuni|Cuneo]])</small> |fam1 = [[Lengoe indoeuropee|Leingue indoeuropee]] |fam2 = [[Léngoe itàliche|Leingue itäliche]] |fam3 = [[Lengoe romanse|Leingue rumanse]] |fam4 = [[Leingue rumanse ucidentäli]] |fam5 = [[Léngoe gàllo-itàliche|Leingue gallu-itäliche]] |fam6 = [[Lengoa ligure|Leingua ligüre]] |fam7 = [[Ligüre d'Ultrezuvu]] |fam8 = [[Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte]] |mappa = Lìgure de l'Ôtrazôvo de Ponénte.jpg |didascalia = Mäppa di dialeti che i soun 'ndrainta au sutugrüpu du Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte. }} U '''Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte''' l'é u sutugrüpu dra [[Lengoa ligure|leingua ligüre]] ch'u 'rgöia ei parläde 'ntra pärte nord-ucidentäle dei baçì lenguiscticu ligüre, de d'lä dra crescta di [[Appennìn|Apenigni]], tiranda 'ndrainta boun-na pärte d'l'auta [[Burmia (valä)|Väl Burmia]] ([[Còiri|Cäiri]]), [[Sascê|u Sascé]] e l'Uvadaise<ref>La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali, vol. I di F. Toso, Le Mani, 2009 ([https://conseggio-ligure.org/domande/ carta linguistica della Liguria, aggiornata da Stefano Lusito])</ref><ref>[https://www.treccani.it/magazine/lingua_italiana/articoli/scritto_e_parlato/Liguria.html Una creusa tra le parole della Liguria. A proposito del Piccolo Dizionario Etimologico Ligure di Fiorenzo Toso] </ref>. == Definisioun == Ra clasificasioun ciü növa di [[Parlæ liguri|parlé ligüri]]<ref>PFISTER, 2002</ref> a disctingua tra i dialeti dra rivera ([[Lìgure òcidentâle|varietäie d'punainte]], [[Lìgure de Mêzo|d'mazu]], [[Zeneise|zenaixi]] e [[Lìgure de Levànte|d'levante]]), na [[regioun alpein-na]] cun di sò caräteri specifici e trai [[varietäie de tranxisioun|varietäie d'tranxisioun]] cun u [[Léngoe gàllo-itàliche|tipu galluitälicu]] veru e propi, urdinäie suta i numi d'Ligüre d'l'Ultrezuvu d'punainte, d'mazu e d'levante. A nord dra crescta di [[Appennìn|Apenigni]], föra che ei zone dra [[Väle Sccrivia]] e dra [[Väl Trebia]] dound'us pärla [[Zeneise|zenaise]], i dialeti d'tranxisioun tra u tipu ligüre e ei varietäie ciü decisamainte galluitäliche<ref>Petracco S. 1992a</ref> i se xläigu da [[Urmea]]<ref>Schädel 1905</ref> a l'auta [[Väle du Taru]]<ref>Petrolini 1983</ref>, d'solitu cun di caräteri funetici, muifulogici, sintätici e lesicäli che i s'mescciu d'vòta an vòta cui [[Piemontèis|piemuntaise]], cun u [[Léngoa lonbàrda|lumbärdu]] e cun l'[[Léngoa emiliànn-a|emilian]] da maniman ch'u s'ie avxein-na a ra [[Cianûa padann-a|cianüra]]. C'scì 'ntra [[Väle Tänaru|Väl Tänaru]] [[Urmea]] l'é dei balu ciü “ligüre” d'[[Garesce]], che a sò vòta al è ciü d'[[Prióra|Priura]] o d'[[Ceva]]; 'ntra [[Burmia (valä)|Väl Burmia]] i soun ciü che ätru ligüri [[Bardinêo|Bardineu]] e [[Carizan|Carisan]] riscpatu a [[Merexo|Milëximu]], [[L'Atè]], [[Còiri|Cäiri]] o [[O Dê|Degu]]<ref>Arnaud 1983-1984, Cadelli-Valle-bona 1990, Parry 1989, 1992</ref>; i soun ben bain ciü ligüri che piemuntaixi ei aute [[Valàdda de l'Erro|Väle d'l'Erru]] ([[Sascê|U Sascé]]), [[Valàdda de l'Órba|d'l'Ùiba]] fein-na a [[Uà|Uä]]<ref>Torrielli 1980</ref> e [[Valàdda do Stura|du Scctüra]], anvece caräteri piemuntaixi e lumbärdi i prevairu süttu a nord de [[Gâvi|Gävi]], [[Lerma|Leima]] e [[L'Isoa do Canton|Isura dei Cantoun]] (ürtimi cunfigni du tipu zenaisizä). An generäle, dounca, u läigu grüpu du [[Lìgure d'Ôtrazôvo|Ligüre d'l'Ultrezuvu]] u cröba l'entrutèra de d'lä dra crescta di Apenigni, presaintanda di träti maicäi d'incruxiu cui leingue regiunäle tacä, saraiva a dì cui [[Léngoa piemontéize|piemuntaise]] (Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte), cun u [[Léngoa lonbàrda|lumbärdu]] an giru au teritòriu d'[[Növe]] ([[Lìgure d'Ôtrazôvo de Mêzo|Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Mazu]]) e cun l'[[Léngoa emiliànn-a|emiliàn]] tra ra [[Val Staffura|Väl Staffura]] e ra [[Val Trebia|Väl Trebia]] ([[Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Levante]]). I parlé 'ntra sudivixiòun d'Punainte i soun xbardläie tra ra [[Ligüria]] nord-ucidentäle e ei [[Piemonte|Piemounte]] meridiunäle, anterassanda ra zona a cavä tra ei pruveince d'[[Zena]], [[Savonn-a|Savoun-na]], [[Lisciandria]] e [[Cuni|Cuneo]]. 'Nt'is sutugrüpu u i a dounca i dialeti dra [[Lengoa ligure|leingua ligüre]] che is tröuu an boun-na pärte d'l'auta [[Burmia (valä)|Val Burmia]] ([[Còiri|Cäiri]]), [[Sascê|u Sascé]] e l'[[Uà|Uvadaise]]. An raxoun dra sò geugraféia, sci dialeti i soun suvainte an cuntinuu cun di parlé d'tranxisioun cui [[Léngoa piemontéize|piemuntaise]]. == Evulusioun sctorica == A partì dai caraterisctiche du Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte, us vega an modu ceru ei carätere “duertu” e composctu dei cundisiugni di dialeti 'ntra zona e u rolu dei diverse cumpunainti leguisctiche che i i soun gnoue a cuntätu. Ra funsioun sctorica d'zounta e squäxi d'cruxera d'in teritoriu misu 'nmazu tra [[Ligüria]] e [[Piemonte|Piemounte]], mä duertu anche a impurtanti infruainse da est gräsie a ia pusisioun d'in suicu d'väle ch'u cära zü versu [[Lisciandria]] “lumbärda”, a pä cunfeimäia anche dau xlunghése d'cundisiugni “setentriunäle” 'ntra [[Ligüria du ciantru|Ligüria d'mazu]] e da çerte sciurteie “ligüri” 'nt'l'ärea [[bäsu-piemuntaise]]. Secoundu dei cunsiderasiugni d'tipu geulenguiscticu, ei caraterisctiche “ligüri” e quele “lumbärde”, de d'lä d'l'urdine gerärchicu che d'solitu us dä ai fenomeni an exäme (i han ciü impurtansa i fatùi murfulogici, pr'esaimpiu, riscpatu a queli funetici), i pän meiu raixäie d'quele “piemuntaixi”. I caräteri “ligüri” e “lumbärdi” i soun quei che i sciourtu föra an manera ciü scciäsa an tüttu u teritòriu e, maintre ei zone d'periferéia e di brichi ciü conseivative, c'me [[Bardinêo|Bardineu]] e [[Carizan|Carisan]] (dound'un s'é nainta afeimä di träti “piemuntaixi” c'me l'infinì an ''-è'' e ra cäucia generalizäia dei vucäle ätune), i metu l'aciaintu an çima au carätere “ligüre” du sò parlé, u n'i a nainta 'ntra [[Burmia (valä)|Väl Burmia]], e ciü an generäle 'ntra zona d'l'Ultrezuvu d'Punainte, di rascti piemuntaixi antighi isuräi an mazu a zone scciäse cun caräteri “ligüri”. Ad ogni modu, i caräteri “ligüri” i mäicu a sò vòta di tipi diversci, di quei che i viru versu u tipu [[Zeneise|zenaise]] (per mazu d'[[Savonn-a|Savoun-na]]) e ätri versu quelu du “[[ligüre du ciantru|ligüre d'mazu]]”, che i se soun cunseiväi o generalizäi cun ciü furtäinia scpecialmainte quande i gnivu a cumbaxié cui sciurteie “lumbärde” che i spunciävu da est. Sce ürtime i musctru d'ese davai boun-ne a xlaighése, peicà an ciü d'oin cäxiu i cäru zü versu ra [[Ciâna d'Arbenga|cian-na d'Arbeinga]], fätu che 'nvece u n'riguärda nainta i tipi ”piemuntaixi”, föra che u cäxiu dra cäucia de ''-g-''. U pä dounca che ei cundisiugni ciü antighe di dialeti dra Väl Burmia i duvésu ese maicäie da in tempuri ancountru tra n'antigu cuntasctu “ligüre” foscia d'mazu e dei curainte lenguisctiche d'urigine padan-na “lumbärda”, e che i caräteri ciü cèri dra “piemuntexitä” i se sagiu afeimäi sulamainte dopu, scpantiandase cun tüta prubabilitä pei mëxme linee che i avaivu zä peimisu l'escpansioun d'mudeli rimuntäi da nord-est: ansciöin trätu “piemuntaise” dra Väl Burmia l'é difäti scunusciü ai [[Munfrä]]. Sa scpiegasioun l'hä ei vantägiu d'cumbaxié ciü o menu cun ra sctoria pulitica dra väle: l'escpansioun dra scignuréia munfréin-na a n'deva nainta ese l'zoua però c'me susctegnu ai tipi lenguisctici “piemuntaixi”. Us deva cunscideré difäti che i caräteri dialetäli particuläri dei Munfrä riscpatu au rasctu dei Piemounte lenguiscticu i soun ancöi ciütosctu cumüni a ra zona lumbärdo/emilian-na aprövu ai cunféin e che i duvaivu esle an modu ancù ciü cèru 'nt'i seculi pasäi. I dialeti d'l'Ultrezuvu d'Punainte i pän dounca ese u risultä d'in pruciasu dound'us afeima dei mudalitäie munfréin-ne, prima 'nt'in periudu “lumbärdu”, pöi ant'oin “piemuntaise” 'ndä avanci finaura, an çima a in scpesume ciü antigu ch'u mäica di tipi “ligüri”. Sce caraterisctiche ligüri i soun dei vòte ben bain forte e scciäse, c'me 'nt'ei cäxiu dei palatizasiugni di grüpi d'cunsunante, ätre vòte ciü sbardläie e foscia an pärte purtäie dai infruainse culturäle e ecunomiche avxein-ne 'riväie ciü tärdi ascì (c'me squäxi d'següru 'nt'ei cäxiu di caräteri “zenaixi” che ra Val Burmia l'hä an cumüne cun [[Savonn-a|Savoun-na]]). Na cunfeima d'sa scpiegasioun a pä 'rivé da in posctu luntàn, dounda l'é capitä, 'nt'in taimpu paregiu disctante, na grande emigrasioun d'giante ch'a gniva da l'Ultrezuvu d'Punainte: se, c'me u pä prubäbile<ref>TOSO, 2002</ref>, di dialeti che i gnivu da ra zona d'tranxisioun ligüre-piemuntaise i han avü in rolu decisivu 'ntra fuimasioun dei [[varietäie “galloitäliche” dei Meridioun|varietäie “galluitäliche” dei Meridioun]] e scpecialmainte dra [[Lucania]], ei cundisiugni d'ise antighe culonie, nascioue an giru a [[Potensa (Baxaicâ)|Putainsa]] e 'nt'ei [[gurfu d'Pulicästru|gurfu d'Pulicästru]] aprövu a ia pulitica di matrimoni di scignuri dei Munfrä a partì da ra metä du [[XII secolo|seculu XII]], i duvraivu cunseivé aimancu an pärte u tipu lenguiscticu che l'é sctä alura lì armuä. Difäti l'é vera che ise varietäie antighe i musctru d'cundivide i träti “ligüri” e “piemuntaixi” ciü impurtanti di parlé dra Väl Burmia mä, c'me i dialeti ciü apartäi d'iscta, i n'han nainta ancù o scma an manera imperfeta ei ciü növe caraterisctiche “piemuntaixi”, che au mumaintu d'l'emigrasioun versu sud i n'eru ancù arsceie a afeimése e foscia i c'mençipiävu sulu alura a afaciése 'ntra zona d'l'[[Ultrezuvu]]. U tema du lucié di cunfigni e du sò cuntinuu cangié u tröua dounca 'nt'l'Ultrezuvu e suvratütu 'nt'ei cäxiu dra Väl Burmia na cunfeima, ch'a l'é däia da ra realtä sincronica dei varietäie lucäle (ansame ai quele u i a tra l'ätru na läiga cunusciansa du “zenaise” o dei “piemuntaise” meridiunäle, de scpesu secoundu ei tendainse d'lavù e i raporti di parlanti), mä anche da quelu pocu che ra mëxma sctrutüra di dialeti e ra distribusioun 'nt'u teritòriu di sainci fenomeni u peimeta d'ricusctruì 'nt'in pountu d'viscta diacronicu. === Ei cäxiu dra Väl Burmia: ei cansugni pupuläri c'me scpegiu dei cuntasctu lenguiscticu === [[Fiorenzo Toso]], tratanda dou racolte d'cansugni pupuläri d'l'[[XIX secolo|Ötçaintu]], saraiva a dì ''Spigolatura di canti popolari parmigiani e monferrini'' ([[1889]]-[[1890]]) d'[[Giuseppe Ferraro]] cun dei materiäle d'[[O Dê|Degu]] e ''Canti popolari del Piemonte'' ([[1888]]) d'[[Costantino Nigra]] cun dei tesctimunianse d'[[L'Atè]]<ref>Fiorenzo Toso: Storia linguistica della Liguria, Vol.1 Dalle origini al 1528; 1995, 1997, Le Mani; Recco, Genova; Canti popolari della Val Bormida in raccolte demologiche ottocentesche</ref>, u tira dei impurtante cuncluxiugni an çima a ra natüra dei cuntasctu lenguiscticu dounda i dialeti dei posctu i se soun fuimäi. Dopu tütu, 'nt'l'evulusioun d'is ambiainte u deva d'següru ese cunsciderä u rolu da countu d'l'antigu duré a loungu dra [[scignuréia munfréin-na]] féin, d'fätu, ai periudu dra [[Rivoluçion françeize|Rivulusioun française]]. [[File:Map italy monferrato CG 37 CARTA GEOGRAFICA DELLO STATO DEL PIEMONTE.jpg|thumb|Mäppa cui Maichesätu dei Munfrä 'ntra sgòunda metä du Satçaintu]] L'autù u pärta da l'useivasioun che sci materiäli i musctru n'adatamaintu sulu an pärte di tascti sccetamainte piemuntaixi an çima ai rive dra [[Burmia (valä)|Burmia]]. Difäti us vega pocu d'quei träti funetici, muifusintätici e lesicäli che, an dialeti tra l'ätru indirissäi an modu ceru versu u tipu [[bäsu-piemuntaise]] c'me quei d'[[L'Atè]] e suvratütu d'[[O Dê|Degu]], i metu an lüxe ra forte cunvivainsa d'caräteri ligüri an sa zona d'tranxisioun difiçile da clasifiché: reriscime ùime i s'tröuu, pr'esaimpiu, riscpatu a ra scciäsa sciurteia piemuntaise e tusccan-na, dei palatizasiugni “vansäie” di grüpi ''bl-, fl-, pl-'' che ra [[Burmia (valä)|Väl Burmia]] a cundivida cun u rasctu dra [[Ligüria]] (sulamainte an “''ciù''”<ref>cansoun 7, versu 3 d'Degu</ref>), anvece ra sulusioun “d'rivera” ''[dž]'' de ''-lj-'' a sciourta föra chì e lì 'nt'i tascti d'L'Atè (''figia''), dound'a cunviva cun ra fùima cumüne bäsu-piemuntaise (''fia''); ei pasägiu ''ge-, gi-, j-'' a ''[z]'' us tröua chì e lä 'nt'i tascti d'Degu (''zuvo, za'') mä is carätere, c'me ei mëxmu articulu ''ro'', u vä de d'lä dei cunfein ligüre versu [[Acqui Terme|N'Äiqui]] sainsa cère interusiugni. [[File:Morte occulta (Canti popolari del Piemonte).jpg|thumb|Öina dei cansugni pupuläri 'rgoue da Costantino Nigra ch'a vé da L'Atè]] Difäti ia tradisioun dei posctu, ch'a se scpegia 'nt'is cansugni ascì, l'esiscta propi c'me “scitu” ideäle d'ancountru tra infruainse diverse, ampignäie an modu cumplessu. [[Gianluigi Beccaria]] l'hä visctu is cumpurtamaintu 'nt'i taimpi zä dra bäsa [[Etæ de Mëzo|etä d'mazu]] cun u scpantiése di mudeli culturäli ativi 'nt'ina läiga fäscia d'cunfein ligüre-piemuntaise fein a ra [[Arpi|regioun alpéin-na]]: chì, dounda na mudascta civiltä artisctica e leträria «se bain ancöi n'am vé nainta dedvanci cun in prufì unifuime, maicä, e l'é cueinni incruxiä d'grupi, d'ancountri, d'pose e d'pasägi [...] l'hä però in segnu disctintivu e na maicatüra d'funsioun cumüne: l'esiscta c'me prudotu “d'cunsümu”, per l'üzu dei cumunitäie dei campägne e di buighi». An çima a ra realtä abästa feima d'in “axmürciu” d'dialeti, dounda elemainti davai dei posctu i vivu 'nsame a spunciugni d'urigine diverse, disegnanda in cumplicä angavügnu d'[[isuglosse]] che i veru da nord e da sud (da dounda l'uriginalitä d'dialeti che i s'definisciu an “negativu” cun l'afeimése d'scmaianse e diferainse che i s'mesciu tra lui), l'infruainsa d'mudeli lenguisctici e culturäli d'föra ciü forti l'hä cuntinuä a duré 'nt'u taimpu, cundisiunäia da fatùi puliticu-aminisctrativi e suciuecunomici cumplesci. Da chì nan vé dounca ra läiga cumpetainsa lenguisctica d'sce cumunitäie, scicà che pr'esaimpiu u n'i a sctä nainta in cäca bsögnu d'adaté, dopu ra sò impurtasioun, ra leingua dei cansugni pasäie a vuxe, suvra mensunäie. C'scì us scpiega ascì ia pluriglusséia dra Väl Burmia, in teritòriu dounda ra cunusciansa e l'üzu du zenaise (savunaise) e dei piemuntaise (bäsu-piemuntaise) i n'soun nainta rèri tra persoun-ne che i han an modi diversci di raporti cui ciantri ciü impurtanti dei poscti avxein. [[File:Comunità Montana Alta Val Bormida-mappa 2009.svg|thumb|Cumüni d'l'auta Väl Burmia an Ligüria (Cumunitä d'Muntägna fein au 2011)]] === L'Ultrezuvu zenaise e lisciandréin === Ansame a na pärte ch'a gira an çima a Savoun-na cun ra sò pruveincia, l'ärea lenguisctica d'l'Ultrezuvu d'Punainte a péia 'ndrainta anche na pursioun zenaise ([[Mason|Masoun]], [[Campo|Campu]], [[Rosciggion|Rsciùgni]]) e, föra dai cunfigni ligüri zä 'ntra [[Provinsa de Lisciandria|pruveincia d'Lisciandria]], i cumüni d'l'[[Uô|Uvadaise]] dound'us pärla u [[dialetu uaröxiu]] cui sò varietäie lucäle<ref>La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali, vol. I di F. Toso, Le Mani, 2009 ([https://conseggio-ligure.org/domande/ carta linguistica della Liguria, aggiornata da Stefano Lusito])</ref>. L'useivasioun fäcia dau lenguiscta [[Fiorenzo Toso]] an çima ai caräteri lenguisctici axmürciäi 'nt'ei cansugni pupuläri dra Väl Burmia a vä anche per quele d'l'Ultrezuvu an giru a Uä, ducumentäie 'nt'ei mëxme racolte (pr'esaimpiu, riguärdu ei palatizasiugni, us hä ''ciü''<ref>Canti popolari inediti umbri, liguri, piceni, piemontesi, latini; p. 154, 174; Canti popolari del Piemonte; p. 159</ref> c'me ''pü''<ref>Canti popolari del Piemonte; p. 349</ref>, ''pian''<ref>Canti popolari inediti umbri, liguri, piceni, piemontesi, latini; p. 174</ref>, ''bianca piümma''<ref>Canti popolari inediti umbri, liguri, piceni, piemontesi, latini; p. 81</ref>; us sutulinea anche chì ra fùima ''giuvu'', mä l'üzu ascì de ''agugia'' 'nvece che “üja”<ref>Canti popolari del Piemonte; p. 349</ref>). Ra presainsa d'[[Zena]] e quela dei sò fameie patrisie, dou realtäie nainta saimpre d'acordi tra lui, i soun streciamainte antresäie cun ra sctoria d'tüta sa zona d'l'Ultrezuvu. Dounca i primi prutaguniscti dra penetrasioun zenaise i soun zä 'nt'l'[[Etæ de Mëzo|etä d'mazu]] i priväi, che pr'is fein i drubu ei istitusiugni feudäle an çima ai teraigni catäi o ai munesctéi. Ei raxiugni d'foundu che i han purtä i zenaixi e Zena a 'nterassèse a l'Ultrezuvu i soun a l'imprinçipi scma d'natüra cumerciäle, liäie ai bsögnu d'avai di avamposcti “''ultra jugum''” pei träfighi tra ei [[Pòrto de Zêna|portu zenaise]] e u [[Cianûa padann-a|retrutèra padàn]]. U duminiu d'Zena 'nt'l'Ultrezuvu u sofra 'nt'i [[XIV secolo|seculi XIV]], [[XV secolo|XV]] e [[XVI secolo|XVI]] na forte cuntrasioun a causa dei purai d'[[Milan|Milàn]], suta ei quelu i priväi zenaixi i arsciràn cumounque a truè u sò posctu: sulu a ra fein i [[Sforza]] i çernu d'favurì a luiätri ei fameie patrisie lisciandréin-ne. L'é propi alura ch'us cumpiscia n'impurtante integrasioun d'l'ecunumeia d'tüta ra zona cun quela lumbärda, c'scì cume cun quela dei [[Munfrä]] lisciandréin: is pruciaisu, ch'us mescia a partì da ra cuntinua presainsa zenaise, u prudòua dei caraterisctiche etniche e lenguisctiche particuläri, dounda però ra cumpunainte piemuntaise a rascta saimpre secundäria. Dopu ei 1528, gräsie ai pättu d'[[Dria Doia|Andria Doria]] cun [[Carlo V|Cärlu V]], Zena a pò ripièse sce tère, che i turnu c'scì a fé pärte du sò duminiu, dounda i i rasctràn sainsa ciü interusiugni per ciü d'trai seculi<ref> Emilio Podestà: [https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/e300cb2a644840b96fe2678a5db960e7/Estratti/1a399a0560cb7f3adbb9e7e639965e09.pdf Genovesi nell'Oltregiogo] </ref>. Difäti u teritòriu d'Uä, ansame au [[Növe|Nuvaise]] e a ra [[Val Borbêa|Väl Buibaira]] (che dai pountu d'viscta lenguiscticu i fan però pärte du sutugrüpu du [[Ligüre d'l'Ultrezuvu du ciantru|Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Mazu]]), i soun sctäi däi ai [[Piemonte|Piemounte]] per fuimé ra növa [[Provinsa de Lisciandria|pruveincia d'Lisciandria]] ant'ei [[1859]], quande ra pruveincia d'Növe l'é sctä abuleia da ra leze dei prim minisctru [[Urbano Rattazzi]]<ref>Daniela Mancini: [https://www.francobampi.it/liguria/rattazzi/oltregiogo.htm L'Oltregiogo e la Legge Rattazzi:] </ref>. Riguärdu a ra sctoria dra letratüra an dialetu d'sa zona, us ricorda prima du [[XX secolo|Növçaintu]] dei rère tesctimunianse c'me cäca pueséia 'nt'ei parlé d'[[Campo|Campu]] d'[[Luçiàn Rósso|Luciano Rossi]] 'ntra prima metä du [[XVIII secolo|seculu XVIII]]<ref>PONTE, 1998</ref>, na vaina ciü impurtante d'pueséia 'nt'u dialetu du [[Sascê|Sascé]], che ei mäscimu escpunainte, l'abäte [[Zâne Loênso Freirîgo Gavòtti|Gio. Lorenzo Federico Gavotti]], l'hä vissü tra ra fein du [[XVIII secolo|seculu XVIII]] e l'imprinçipi du [[XIX secolo|XIX]]<ref> MARRAPODI, 2000</ref>. Tücci sci tascti i s'rifan a ia tradisioun leträria an zenaise o a di ätri mudeli cultiväi che i veru d'vòta an vòta imitäi o desctrutüräi, cun l'ecesioun foscia d'na [[Canzùn id guèra|Cansoun d'uèra]] du Sascé d'in autù scunusciü per ra [[Goæra de sucescion aostriaca|uèra dei 1746]], bain misa cumounque, a sò vòta, 'nt'ina läiga curainte d'pueséia apulugetica e patriotica xvilupäia a Zena 'nt'l'ambiainte d'trüscia pei suciasi dra lota d'liberasioun dai austru-piemuntaixi. A Uä, us mensoun-na [[Tugnein Rebbora]], cun poche cumpuxisiugni, e [[Françésco Carlìn|Françescu Carlini]], cun ''Ra carossa do diao''. Ad ogni modu, an sci cäxi l'é saimpre na pueséia d'ucaxioun e anciuäia a mudeli d'föra, dounda u dialetu l'hä ra funsioun d'sisctema lenguiscticu dra realtä d'tücci i giourni e dounca d'sctrumaintu per forsa cunfinä, dai pountu d'viscta leträriu, ant'in rolu d'cèru suburdine, ch'u n'pò nainta çeiché na sò uriginalitä artisctica. Sulu cun u Növçaintu ia pueséia 'nt'i dialeti ciü pciti, 'nt'ei varietäie d'periferéia e isuräie a 'riva difäti a risultäi davai auti e au livelu d'vera letratüra. L'é difäti ai prinçipi du seculu ch'u fiuriscia ia prudusioun d'[[Culoumbu Gajòun|Culoumbu Gajoun]], u ciü grande pueta aimancu dra zona d'Uä, ch'u s'é disctintu per avai elaburä cui sò mazi, sainsa purai fé riferimaintu a na “tradisioun” dei posctu che d'fätu a n'esisctaiva nainta, na pueséia persunäle ch'a risauta, 'nt'ei cuntasctu ligüre-piemuntaise e an quélu nasiunäle, tantu per fùime e cuntegnüi cume per intensiugni e modi d'fruisioun. [[File:Lingue_autoctone_provincia_di_Alessandria.png|miniatura|Leingue dei posctu 'ntra pruveincia d'Lisciandria {{legend|#4181C0|çepu piemuntaise}}{{legend|#00A000|çepu ligüre (Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte)}}{{legend|#E26200|çepu emilian (turtunaise)}}]] == Caratterisctiche == Ant'ei parläde d'l'Ultrezuvu, ra cumpunainte “ligüre” ch'as mesccia cui träti galluitalici piemuntaixi, lumbärdi e emiliagni, a n'é nainta saimpre ra mëxma: pr'esaimpiu, l'Ultrezuvu d'Punainte l'hä ei palatizasiugni an modu scciäsu, mä paregiu ai piemuntaise a tainde a eliminé saimpre ei vucäli ätune 'ndrainta ai parole. Riguärdu l'Ultrezuvu d'Punainte an particuläre, di quei träti cumüni au tipu ligüre dra coscta i s'poru façilmainte nuté 'nt'ina serie d'sciurteie funetiche, muifusintätiche e lesicäli davai evidainte, che i peimetu dei vòte, per ra sò distribusioun diatopica e per ätre cunsciderasiugni, d'intuì u sò carätere antigu, “uriginäriu”, e d'ricusctruì u zö d'suvrapusisiugni, dätu che ei diverse curainte lenguisctiche che i han interassä u teritòriu i han duvü met'se i öina suvra l'ätra 'ntra cusctrusioun dra realtä lenguisctica d'ancöi. [[File:Oltregiogo centrale gif.gif|thumb|Vucäle 'nt'ei quadriläteru du dialetu ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte]] [[Fiorenzo Toso]], an ''Storia linguistica della Liguria'' e ''Liguria linguistica'' u presainta iscte c'me caraterisctiche ciü impurante di parlé du Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte: # Ant'ei campu dei vucalixmu, ''al-'' tonicu dedvanci a cunsunante dentäle u päsa a ''ā-'' an tüttu l'Ultrezuvu d'Punainte, dei vòte anche cun di xvilupi aprövu. Sa sciurteia l'é ra mëxma ch'a 'nterasa l'ärea dra rivera 'nmazu tra [[Arbenga|Arbeinga]] e [[Monterosso|Munterussu ai Mä]] 'nt'ei [[Çinque Tære|Çeinque Tère]], anvece ei [[bäsu Piemounte]], c'me [[Uà|Uä]] ascì 'nt'is cäxiu, l'hä ei pasägiu a ''aw'': dopu ra velarizasioun de ''ā'' us hä, dounca, per l'italiàn “caldo”, ''kòd'' a [[Còiri|Cäiri]], a [[Còrcre|Cärcre]] e a [[L'Atè]], per “gonna” (falda) us hä ''fåda'' a [[Carizan|Carisan]], per “calcio” ''kòts'' a [[O Dê|Degu]]<ref>Ei vivägne dei parole d'esaimpiu i soun an generäle VPL, AIS e PLOMTEUX, 1992</ref>. Ei sciurteie de ''al-'' prutonicu i pärtu dai mëxme cundisiugni, saraiva a dì ei pasägiu a ''ā'' (ch'as realiza an modi diversci) countra u tipu “piemuntaise” e ligüre d'mazu-punainte ''aw'', ch'u sciourta föra 'nvece dai pärte d'l'ärea, a [[Urmea]] e 'ntra [[Väle Scctüra]], lì anche 'ntra fùima ''ow'' cun ascimilasioun an pärte<ref>CUNEO, 2001</ref>; # L'Ultrezuvu d'Punainte l'hä an modu scciäsu ia trasfuimasioun de ''-sj-'' e ''-tj-'' an ''-ž-'', pr'esaimpiu, dau latein ''basiu(m)'' ''báž'', da ''ratione(m)'' ''ražón''. Se bain che sa sciurteia a saigia suvainte ritegnoua in sainciu arcaixmu riscpatu a ra de-palatizasioun ch'u presainta 'ncöi ei piemuntaise (che l'hä an generäle ''báz'', ''razún''), us deva cunscideré ra sò forsa an tüta l'ärea ligüre (cun dei xlançi ant'ei munfrein), che l'avrä següru cuntribuì a ra tegnoua 'nt'l'Ultrezuvu. Ad ogni modu, cosa ch'a n'é nainta menu impurtante pei vucalixmu, ei mantegnimaintu de ''-ž'' a ra fein dra parola u läscia veghe u scenté dei vucäle ätune ciü tärdi che 'nt'u rasctu du setentrioun piemuntaise e ciü genericamainte gallu-itälicu, dound'u cäpita da tüte ei pärte ra de-palatizasioun; # An manera scimile, l'Ultrezuvu d'Punainte u cunseiva ra sciurteia ''-š-'' de ''x'', ''ps'' e ''ssj'', c'me an ''káša'' per l'italiàn “cassa”, ''lašè'' per “lasciare”, c'me an tüta l'ärea ligüre, còuntra ra de-palatizasioun ch'a l'é tipica dei varietäie setentriunäle; # Ra palatisasioun “vansäia” de ''pl-'', ''bl-'' e ''fl-'', che i dan riscpativamainte ''ć-'', ''dž-'' e ''š-'' an pusisioun dei prinçipi d'parola o dopu na cunsunante, ''-dž-'', ''-dž-'' e ''-š-'' an pusisioun tra ei vucäle, l'é na caraterisctica “ligüre” per ecelensa ch'a cröba an modu scciäsu u teritòriu 'nmazu tra Urmea-Garesce a punainte e ra Väle Sccrivia a levante aimancu 'ntra pärte auta, anvece an giru a [[Növe]] i c'mençipiu a prevarai ei cundisiugni setentriunäle. Versu nord, u tipu “ligüre” u ricura ancù a [[Camerana|Camran-na]] e a [[Mombarcaro|Mumbarché]] mä nainta a [[Cortemilia|Curtmija]], [[Ponzone|Punsoun]] e [[Morere|Murere]]; # An tüta ra Väl Burmia e 'nt'u teritòriu du Sascé, R'Urba, Uä, tiranda 'ndrainta a ra Väle Sctüra, ra sciurteia ''de'' cl l'é discteinta da quela de ''lj'' c'me u cäpita 'nt'l'ärea ligüre d'mazu, da [[Finô|Finä]] a [[Tàgia (cumüna)|Taggia]]: dau latein ''spec(u)lu(m)'', ch'u l'à dä l'italiàn “specchio”, us hä dounca a L'Atè e Millëximu ''spédž'', a Degu ''špédži'' e ''spédžu'' au Sascé e Campu, còuntra ''paya'' dau latein ''palea'' ch'u l'à dä l'italiàn “paglia”, anvece ''cl'' e ''lj'' i soun sctäi ampatäi an piemuntaise a ''-y-'' e an zenaise a ''-dž-''. Ra sciurteia de ''-cl-'' an ''-dž-'' divisa da ''lj'' an ''-y-'' a cuntinua d'ätra pärte da ra zona lumbärda an munfrein: dounca, isct'ürtimu trätu funeticu u n'é nainta da mete 'ntra liscta dei cunvergiainse cui piemuntaise, c'scì cume l'é ceru che ra sciurteia de ''cl'' a n'rimunta nainta a n'infruainsa zenaise/savunaise. Ia trasfuimasioun de ''-lj-'' an ''-i̯-'' c'me an piemuntaise l'é in trätu cumüne a tüta ra zona a punainte dra Väl Sccrivia, anvece a levante is fenomenu u sciourta föra d'rèru riscpatu a ra forsa d'l'exitu “zenaise”; # L'é d'tüta l'ärea ligüre e d'gran pärte dei Munfrä, mä nainta dei piemuntaise “cumüne”, ei pasägiu de ''-l-'' tra ei vucäle a ''-r-''. Is fenomenu u vä pöi 'nsame a l'indebulimaintu aprövu de ''-r-'' an ''-ř-'', ch'u cröba gran pärte dra Väl Burmia sainsa però 'rivé a ra cäucia cumpleta c'me 'ntra zona zenaise (pr'esaimpiu ''ařéna, bankařé, ćiřéža, düřè'' a Useria, anvece L'Atè e Millëximu i han zä ''-r-''). 'Nt'is cuntasctu us tröua anche l'indebulimaintu de ''-r-'' prima d'cunsunante (e dopu cunsunante), c'me us vega pr'esaimpiu a [[O Ponte|Pounte d'Invrea]] e 'nt'u teritòriu du Sascé e dr'Urba e ch'u tröua curispundainsa an di quei parlé dra Ligüria d'mazu-punainte (a Degu ''merká'', a Pounte d'Invrea ''meřká'', au Sascé ''meyká''); # U xvilupu de ''ge-, gi-, di-'', an Väl Burmia e 'nt'ei ätre zone d'l'Ultrezuvu d'Punainte, u vä aprövu a ra sciurteia scpantiäia an tüta ra Ligüria, cui pasägiu a ''dz-'' e ''z-'' cumüne ciütosctu a ra zona “lumbärda” che a quela “piemuntaise”. Pr'esaimpiu, per l'italiàn “ginocchio” us hä ''znúdžu'' au Sascé, an Väle Scctüra e a Carisan, ''znúdž'' a Useria, Degu e Pounte d'Invrea; per “gelare” us hä ''dzrè'' au Sascé e a Degu, ''dzrò'' a Carisan, per “genero” ''dzéne'' a Carisan, ''dzénr'' a Degu, ''dzrén'' a Millëximu, ''dzánr'' a L'Atè, e c'scì véia, còuntra ei fùime “piemuntaixi” ''dženúy'', ''dželé'', ''džéner''; # Ra mancansa d'velarizasioun de -n- an pusisioun postonica a zounta l'Ultrezuvu d'Punainte a l'ärea ligüre d'mazu-punainte, fenomenu ch'u cröba 'nvece, se bain cun dei sciurteie an pärte diverse, tantu ei Piemounte meridiunäle c'me, an Ligüria, ra zona zenaise a partì da [[Nöi|Noli]] aprövu a ra coscta. Ra velarizasioun a manca cumpletamainte an tüta ra Väl Burmia e a punainte d'iscta (pr'esaimpiu, ''lána'', ''tána''), anvece u teritòriu du Sascé e dr'Urba u presainta na situasioun cangiante (ra nasäle veläre a ricura ciü che ätru 'nt'Ultrezuvu zenaise); # Ei cuncurdanse cun l'ärea ligüre i se scpantiu au campu muifulogicu ascì: pr'esaimpiu, ei pluräle di numi masculigni us fùima an Väl Burmia secoundu ei modu ligüre, cun ra desinainsa -i, a diferainsa dei piemuntaise, dound'ei pluräle u n'cangia nainta riscpatu au singuläre. Ra Väl Burmia e u teritòriu du Sascé an particuläre i ripeiu ra -i anche dopu cunsunante nasäle, andanda aprövu dounca ei cundisiugni “tusccan-ne” dounda i han piä urigine, an epuca ben bain tempuri, ra fuimasioun d'in particuläre pluräle cun [[Metàtexi|metatesi]] tipicu 'ncöi du zenaise. Pr'esaimpiu, maintre ei pluräle d'l'italiàn “cane” u n'cangia nainta 'nt'ei piemuntaise (“kán”), ant'l'ärea ligüre us fùima c'me an italiàn cun ra desinainsa -i; an zenaise però e aprövu ra coscta ligüre d'punainte sa -l a vä 'ndrera e a päsa pöi an pusisioun prima dra cunsunante, 'nt'ina fùima ''kayn'' ducumentäia 'nt'i tascti antighi fein au seculu XIV, da dounda 'ntra Rivera d'Punainte us hä ''kay'' per ra cäucia aprövu dra nasäle e, 'ntra zona zenaise, us hä ''kèn'', ''kén'' per ra cuntrasioun aprövu. 'Nt'l'Ultrezuvu d'Punainte us hä, anvece, fùime du tipu ''káni'', a Useria ''baléñi'' per l'italiàn “pallini”, ''bibéñi'' per “tacchini”. Paregiu us fùima i pluräli ascì di numi feminigni du tipu “ragioni”, “stagioni”. # Saimpre riguärdu ra fuimasioun dei pluräle, u vä missu an evidainsa ei pasägiu ai feminein d'quelu di numi masculigni an urigine neutri an latein, che an piemuntaise i s'adätu au singuläre: c'me 'ntra zona zenaise, pr'esaimpiu, ei pluräle di italiagni “ginocchio” e “labbro” l'é dounca du tipu ''xnuge'' e ''leife/lävre'' (Uä), anvece an piemuntaise i soun du tipu ''gënoj'' e ''laver''. # Riguärdu ei caraterisctiche muifulogiche e sintätiche, ra Väl Burmia a cundivida cun ra Ligüria, pr'esaimpiu, l'aveibiu d'lö ''kí'' per l'italiàn “qui”, anvece dei piemuntaise ''sí'' (latein ''ecce hic''), u n'cunuscia nainta l'enclisi d'in prunume d'lö 'ntra sctrutüra d'presentasioun e l'üzu de ''ke'' dopu l'intrudutù d'dumanda (cusctrusioun ch'a pä 'nvece generalizäia an piemuntaise); # Tra i fenomeni che l'Ultrezuvu d'Punainte l'hä an cumüne cun u tipu “piemuntaise”, u ciü cèru l'é següru ra cäucia dei vucäle ätune, tantu a ra fein dei parole cume prima e dopu l'aciaintu 'ndrainta ai parole pruparusitune, d'vòte ripianda dopu na -i a ra fein. Ra zona ciü 'nterassäia dai fenomenu l'é quela dra [[Burmia (valä)|Väl Burmia]] tra [[Oseria|Useria]] e [[O Dê|Degu]] (cun [[O Ponte|Pounte d'Invrea]]), anvece u teritòriu dr'[[R'Urba|Urba]] e [[Uà|Uä]], cun u [[Sascê|Sascé]] e ra [[Väle Scctüra]] ([[Rosciggion|Rsciùgni]], [[Campo|Campu]] e [[Mason|Masoun]]) u cunseiva ei vucäle a ra fein dei parole e u ridoua quele prima e dopu l'aciaintu 'ndrainta ai parole. 'Nt'l'auta Väl Burmia, a [[Bardenèi|Bardineu]] e a [[Carizan|Carisan]] us cunseiva però ei vucäle a ra fein dra parola, c'scì cume, an ciü, anche quele dopu l'aciaintu 'ndrainta a ia parola e a Bardineu quele prima ascì, che a Carisan i veru debule sainsa 'rivé ad ogni modu a scenté saimpre. A punainte dra Väl Burmia ei cundisiugni i soun dopu tütu ei mëxme d'Carisan, anvece a levante, 'ntra Väl Sccrivia cun ciantru a Növe e Gävi, ra situasioun l'é scimile a quela d'Uä e du Sascé; # Riguärdu ei cunsunantixmu, ra -g- tra ei vucäle, da -c- e -g- latéin-ne, c'me an piemuntaise a vé debule<ref>Rohlfs 1966: 197</ref> fein a ra cäucia an tüta ra Väl Burmia da Bardineu-Carisan fein au Sascé e Campu-Rsciùgni, anvece us cunseiva pr'esaimpiu an tüta ra Väle Sccrivia<ref>Pr'esaimpiu us hä c'scì per l'italiàn “spiga” a Millëximu, Degu e Pounte d'Invrea ''špía'', per “formica” a Degu ''furmía'', a Carisan ''fürmía'', a Pounte d'Invrea ''fermía'', au Sascé ''füymiya'', per “lago” a Carisan ''lòyu''</ref>; a punainte, a sciainta 'ntra Väl Tänaru e u i a dei ùime d'na antiga cäucia, se bain nainta sisctematica, 'nt'l'entrutèra d'[[Arbenga|Arbeinga]] versu levante ([[Castrevegliu]], [[Erli]] e u teritòriu de drainta ch'u bräsa [[Finô|Finä]])<ref>Us hä a Castrevegliu ''fürmía''</ref>. Is fenomenu l'era foscia presainte an taimpi antighi 'nt'u [[Savuneize|savunaise]] ascì (ra diciarasioun d'Paxia dei 1178-1182 a riporta ''buada'' per l'italiàn “bucato”) mä 'ncöi u dialetu dra çittä, ch'u s'é votu zä an epuca tempuri versu u tipu zenaise, u n'an cunseiva nainta ciü ùima; # Impurtante trätu muifulogicu d'carätere piemuntaise l'é ra sciurteia an -úma dra prima persoun-na pluräle, ch'a cröba tüta ia pärte d'l'Ultrezuvu d'Punainte tra Carisan e Bardineu da na pärte e Uä e ra Väle Scctüra da l'ätra, mainte ra Väle Sccrivia da na pärte l'hä ei cundisiugni “zenaixi” (-ému) e ra Väl Tänaru da l'ätra (Urmea, Garesce) a presainta dei cundisiugni növe d'tipu lucäle; # Paregiu d'carätere piemuntaise l'é ra fein an -é d'l'infinì 'ntra prima cuniugasioun di veibi (-are) e di numi an -arium, -ale, ch'a tuca na zona curispundainte ciü o menu a isu settù d'l'Ultrezuvu dound'us hä ra cäucia dei vucäle ätune e a ra fein dra parola (scpecialmainte da ra Väl Burmia a ra Väl Scctüra, chinanda fein a [[A Steja|Steia]] ançä du Zuvu); # L'é d'tipu piemuntaise i caräteri muifulogici e sintätici<ref>Mair Parry: Sociolinguistica e grammatica del dialetto di Cairo Montenotte. Parluma 'd Còiri</ref> c'me ra sciurteia an -u dra tersa persoun-na pluräle d'l'indicativu presainte, ra fùima d'l'articulu determinativu, l'üzu dei prunume liberu d'tersa persoun-na singuläre ''kyèl'' e dei prunume dativu e cliticu d'lö ''i'' riscpatu a ra fùima ligüre ''ge''; # Na serie d'sciurteie i soun cumüni tantu a di parlé d'tipu “piemuntaise” cume a ätri d'tipu “ligüre”: pr'esaimpiu, cumüne ai Piemounte meridiunäle, a ra zona zenaise e a l'Emilia d'punainte l'é ra sulusioun d'na saincia teiminasioun per ra tersa persoun-na pluräle an tüte ei cuniugasiùgni, se bain ch'u pö esie ciü sulusiugni puscibile per ra teiminasioun<ref>PETRACCO SICARDI, 19922: 23</ref> (che an Väl Burmia a balocia tra l'üzu de -u dra tersa cuniugasioun secoundu ei mudelu piemuntaise e quelu “ligüre” de -a dra prima, pr'esaimpiu a Carisan); # Ra sciurteia particuläre de -tr- an ''máre'', ''páre'' ch'a mäica i parlé d'l'Ultrezuvu d'Punainte riscpatu ai fùime che i prevairu an Ligüria (che i pärtu da ''máyre'', ''páyre'' cunseiväi pr'esaimpiu 'ntra zona d'esctremu punainte), a cröba anche na läiga ärea dra Rivera d'Punainte, curispundainte au tipu ligüre “d'mazu”, dounda a Arbeinga, a [[U Portu|Portu]] o a [[A Cêve|Ceive d'Tegu]] u i a pr'esaimpiu ei mëxme cundisiugni. Cumüne ai “piemuntaise” e au “ligüre” d'mazu-punainte (e d'levante) l'é anche ra distribusioun di clitici sugettu, che scma u tipu zenaise u i se xluntan-na (e meia an tüta ra zona); # Cun u “zenaise” e cui “piemuntaise”, mä nainta cun l'ärea ligüre d'punainte, i dialeti d'l'Ultrezuvu d'Punainte i hän an cumüne i modi d'fuimé i ditonghi de -é- rumansa (''mèyz'', ''mèyzu'' 'mese', ''sèyra'', ''sáyra'' 'sera'); # I exiti che i s'poru cunscideré “particuläri” d'l'Ultrezuvu riscpatu au tipu “piemuntaise” e a quelu “ligüre” i n'soun nainta tanci, mä tücci ciü o menu impurtanti: an di quei pounti d'sa zona ra ditungasioun de -é- rumansa a pö avgnì anche dedvanci a nasäle (a L'Atè ''tsáyna'' per l'italiàn “cena” e ''váyna'' mä a Carisan ''tséna'' e ''véna''), a diferainsa d'quelu ch'u suciada an Piemounte e an Ligüria, mä c'scì cume l'avé 'nt'l'ärea emilian-na, cun ra quela ra Väl Burmia a cundivida anche ra ditungasioun de -i- dedvanci a nasäle, che 'nt'ei pasä l'hä duvü 'rivé a ra coscta aimancu 'ntra zona d'Uneria. Difäti, ra ditungasioun de -i- as é scpantiäia da l'ärea padan-na 'nt'l'Ultrezuvu, scicà che pr'esaimpiu us hä per l'italiàn “vino” ''véin'' a Uä e a Növe; # Cumüne a l'Ultrezuvu d'Punainte e a na läiga zona lumbärda d'punainte cun dei xlançi an Emilia e 'nt'ei Piemounte setentriunäle l'é ei pasägiu du grüpu -ct- a -ć-<ref>Us hä c'scì pr'esaimpiu i tipi ''fáču'' per l'italiàn “fatto”, ''láče'' per “latte”</ref> (per mazu du sctädiu cumüne a l'ärea ligüre e a quela piemuntaise -it-), che da ra Väl Burmia a chein-na ascì 'nt'l'entrutèra d'Arbeinga e 'nt'i parlé bäsu-piemunaixi ciü avxein; # I soun segnaläie ancù ei fùime particuläri, 'nt'u dialetu d'Cäiri, dei cundisiunäle cun generalizasioun d'infisu -s- (sarésa, sarési, sarésa, sarésimu ecc.), che i s'ritröuu ancù na vòta 'nt'l'ärea lumbärda e emilian-na d'punainte (mä anche, bsögna dìle, an cäca parlé ligüre, pr'esaimpiu an [[Munegascu|munegasccu]]<ref>AZARETTI, 1977: 206-207</ref>). == Note == <references /> == Bibliugraféia == * {{Çitta lìbbro|outô=Fiorenzo Toso|tìtolo=Storia linguistica della Liguria, Vol.1 Dalle origini al 1528|editô=Le Mani|léngoa=IT|}} * {{Çitta lìbbro|outô=Fiorenzo Toso|tìtolo=Liguria linguistica, Dialettologia, storia della lingua e della letteratura nel Ponente. Saggi 1987-2005|editô=Philobilion Edizioni |léngoa=IT|}} == Pägine cureläie == * [[Dialetu uaröxiu]] * [[Gian Lořenzu Federicu Gavotti]] * [[Culoumbu Gajòun]] == Ätri prugetti == {{Léngoa lìgure}} [[Categorîa:Lengua ligure]] 7ku4w3lav3cyle9gsrbf8ruxy0t4vtk 0 33376 275336 275314 2026-11-08T13:33:43Z Arbenganese 12552 /* */ +Scirvàn 275336 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} E '''piæ''' ò '''peæ'''{{#tag:ref|Dîte ascì ''peräe'' inta [[Valàdda do Nervia|Valàdda do Nèrvia]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marino Cassini|outô2=Alberto Cane|outô3=Roberta Sala|tìtolo=Le parole della nostra infanzia - Dialettu Lisurencu|url=http://www.marinocassini.it/Oggetti%20scaricabili/ITACA.pdf|ànno=2020|çitæ=Arbisêua|léngoa=LIJ, IT|p=41}}</ref>, ''prè'' a [[Garesce|Garésce]], ''pròi'' a [[Ulmea|Ormêa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>, ''pe(r)èi'' a [[Arbenga|Arbénga]]<ref>Indicòu cómme ''pèȓei'' in: {{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=òtôbre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|cid=Bolia, 2025|p=99}}</ref>, ''perè'' a-o [[Finô|Finâ]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|cid=Alonzo Bixio, 2000|p=97}}</ref>, ''přóie'' a [[Oseria|Osìlia]], ''peè'' a [[Sann-a|Savónn-a]], ''pŕoie'' a [[Giusvala|Giusvàlla]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baccino|tìtolo=Eŕ mé dialèt: breve dizionario di una parlata dell'area Giusvalla-Ferriera di Montenotte|url=https://www.prolocogiusvalla.it/museo-del-dialetto/dizionario/|ànno=Agósto 2022|editô=In pròpio|léngoa=PMS, LIJ, IT|p=85}}</ref>, ''prai/praie'' a-o [[Sascê]], ''přôie'' a [[Oâ]], ''přåie'' a [[Mason|Masón]], ''prè'' a [[Seravalle|Seravàlle]], ''plòje'' a [[Scirvan|Scirvàn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Sergio Basso|tìtolo=Grammatica e dizionario del dialetto silvanese|ànno=2026|editô=Associazione Culturale Circolo Dialettale Silvanese "Ir Bàgiu"|léngoa=LIJ, IT|p=452}}</ref>, ''pelâe'' a [[Borzonasca|Borzonàsca]], ''plà'' a [[Bórgo]], ''borgoei'' a [[A Spèza|Spézza]], ''bordeghi'' a [[Lerze|Lèrxi]], [[Arcoa|Àrcoa]] e [[Vessan|Vesàn]].|group=n.}} són ina preparaçión tradiçionâ da cuxìnn-a pövia e contadìnn-a a bâze de [[Castàgna|castàgne]]. L'é 'na riçètta difûza inte tànte regioìn d'[[Italia|Itàlia]] e in [[Liguria|Ligùria]] ascì, sorviatùtto inte zöne de l'entrotæra e di brìcchi. Se distìngoan da-i [[balétti]], ö sæ e castàgne che vêgnan bogîe con tùtta a scòrsa. E piæ són mensonæ inte un di ciù famôxi [[Tralalêro|tralalêri]] zenéixi, o coscì dîto "Tralalêro antîgo" (''Amiæ che piæ / Çìnque pe ‘na palànca / Són câde e bén pagæ'')<ref>Canterini Val Bisagno: [https://www.trallalero.it/songs?song_id=110 Trallalero antigo]</ref>. [[File:Piæ (castàgne).jpg|thumb|Piæ into læte|centro]] {{Çitaçión|E perè sùn pe-e mariè e rustie sùn pe-e fie e i baletti sùn pe-i matetti|Mòddo de dî [[finarìn]]}} == Riçètta == === Ingrediénti === * Castàgne frésche * Ægoa * Sâ gròssa * Fenogétto ò öféuggio === Preparaçión === Pe prìmma cösa mondâ e castàgne: levâ a scòrsa estèrna con l'agiùtto de 'n cotéllo, sénsa tocâ o lùggio, ö sæ a pelétta intèrna ciù sotî e velutâ ch'a l'inghéugge o frûto. Métte e castàgne inte 'na pignàtta d'ægoa fréida, insémme a 'n masétto de [[fenogétto sarvægo]] (ò dónca de l'[[öféuggio]]) e azónze 'na préiza de sâ gròssa. Lasciâ chêuxe ciù ò mêno pe mez'ôa da quànde l'ægoa a coménsa a bogî, fìn a che e castàgne vêgnan ténie. Levâ da-o féugo e piâ do tùtto e castàgne, levàndo o lùggio ascì, tànto che són ancón câde. E piæ pêuan êse servîe da sôle, in abondànte [[læte]] fréido ò into cafè e læte. == Nòtte == ;Nòtte a-o tèsto <references group="n." /> ;Nòtte bibliografiche <references responsive="" /> == Âtri progètti == {{Cuxinn-a ligure}} [[Categorîa:Cuxìnn-a lìgure]] pgwsvkmbm90wn2m0jzstbs94o8blfez 0 33391 275346 2026-11-08T20:05:33Z Michæ.152 13747 Poêta de l'Ôtrazôvo (Letiatûa in lìgure) 275346 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} '''Luçiàn Rósso''' ([[Campo|Cànpo]], [[8 zenâ|8 de zenâ]] do [[1683]] - [[Campo|Cànpo]], [[1º seténbre|1 de seténbre]] do [[1754]]) o l'é stæto 'n religiôzo e [[poêta]] lìgure, ch'o l'à scrîto in dialétto canpéize. {{Biografia|nàscita=Cànpo, 8 de zenâ do 1683|mòrte=Cànpo, 1 de seténbre do 1754|profesción=Abòu, poêta}} == Vìtta == Luçiàn Rósso o l'é nasciûo a-i [[8 zenâ|8 de zenâ]] do [[1683]] a [[Campo|Cànpo]], alôa dîta ''Campufregiu'', da 'na famìggia d'antîga nobiltæ. O l'é stæto instradòu a-a vìtta religiôza e o l'à studiòu into seminâio de [[Zêna]] e de [[Acqui Terme|Àcqui]], dónde o l'é stæto consacròu do [[1707]]. Intànto o produxéiva e seu prìmme prêuve leterâie, che dimóstran o seu talénto a scrîve vèrsci in [[Latin|latìn]] e l'istruçión riçevûa da-i Gexoîti. Da-o [[1711]] a-o [[1715]] o l'é stæto capelàn e méistro de schêua a [[Morere|Morêre]] e o l'é vegnûo abòu. L'insegnaménto a-i figeu de Morêre - che lê o consciderâva tròppo pezànte - o l'à però adesciòu e lagnànse do Rósso: a-a fìn do travàggio o s'êa vìsto scìnn-a refuâ o pagaménto e o l'avéiva afrontòu 'na càoza legâle into föro eclesiàstico de Àcqui, sêde vescovîle, pe ariêscî pöi a goagnâla do [[1715]]. Into perîodo de l'insegnaménto a Morêre, o l'é stæto sponciòu a scrîve into seu dialétto locâle da præ Bernardo Leoncini, pàreco do pòsto da-o [[1710]] a-o [[1735]]. O l'êa ànche amîgo do præve canpéize [[Michê Oivê]], ch'o travagiâva a [[Zena|Zêna]] cómme poêta in zenéize. Tornòu a Cànpo, da-o [[1722]] o l'à insegnòu a-i figeu pi-â locâle Confratèrnita da Sónta; o l'à provòu a vegnî pàreco de [[Roscigion|Roscigión de Sótta]] sénsa però ariêscîghe. O l'é intervegnûo co-a seu famìggia pe difénde i dirìtti do féudo de Cànpo cóntra a [[Repùbrica de Zena|Repùbrica de Zêna]] davànti a-o fiscâle de l'Inpêio Rath e a-o cónte de Colloredo viçe-cançelê de l'[[Sacro Impêo Roman|Inpêio]]. O l'é mòrto a [[Campo|Cànpo]] a-i [[3 seténbre|3 de seténbre]] do [[1754]], a l'etæ de 72 ànni, e o l'é stæto asoteròu inte l'[[Ötöio de Nòstra Scignôa Sónta (Cànpo)|Ötöio de Nòstra Scignôa Sónta]]. == Êuvie == Luçiàn Rósso o l'à scrîto e seu êuvie pò-u ciù in [[Latin|latìn]], in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]] e sorviatùtto in [[Latìn macherònico|macherònico]] inti seu ''Carmina'', ma o l'à dêuviòu o [[Lengoa zeneize|zenéize]] ascì a-o mànco inte 'na corispondénsa poética e-o dialétto canpéize. Scibén ch'o rèsta sôlo 'n scritô minô do [[XVIII secolo|Seteçénto]], o Rósso o l'é 'n esponénte inportànte da letiatûa macherònica e fòscia o ciù scignificatîvo. In pónto de produçión dialetâle in canpéize, o seu travàggio ciù inportánte o l'é 'n dràmma pe mûxica intitolòu ''[[Pervaezze in sogno der meister da scheura der Moraere]]'', scrîto do [[1715]] tànto ch'o l'insegnâva a [[Morere|Morêre]]. De sto travàggio, ch'o reprezénta 'n'inportànte testimoniànsa lengoìstica in scî [[Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte|parlæ de l’entrotæra]] a quélli ténpi, ghe n'é træ redaçioìn manoscrîte conservæ inte de coleçioìn privæ. O Rósso o dédica o seu poemétto a-o præve de Cànpo [[Michê Oivê]] e o se contrapónn-e a lê in mòddo bonelàn into sponciâ l'amîgo a abondonâ o [[Lengoa zeneize|zenéize]] pe dêuviâ 'na léngoa eröica canpéize, ciù gréive e séria. Lê mæximo o defìnisce defæti o zenéize "''un parlæ sdrùcciolo, / sterpià, arra babalà, da gnaccre e smorfie''" ("un parlâ sdrùcciolo, / storpiòu, a-a sbæra, da fociarétte e smòrfie"). Poêta còmico de stànpo baròcco, in scê órme do [[Giuliàn Rósso]], inte ''Pervaezze in sogno'' o conpónn-e 'na satira cóntra e dònne, esprèssa pe mêzo de 'n diàlogo con [[Apòllo]] apàrsoghe in séunno a repigiâlo de trascuâ e [[Mûze]]. === Scrîti do Rósso === * Ionatas et Alpheus pastores Pueri lesu natalia celebrant * Mortis ac Erebi clades redivivo lesu Carmen * Inundatio Campi (1702-03) * L'inondazione di Rossiglione superiore (1704) * L'inondazione di Campo tradotta (1705) * In sanctissimum puerum Iulium Leonem Martyrem (1706) * In lode dello stesso San Giulio * Dona posteris * Canzonetta sopra la nascita del Bambin Giesù (''Su su pastori'') * Altra sopra la nascita del Bambino Giesù (''Stupitevi/cieli stupitevi'', P) (''Stupitevi o cieli, o secoli'', CO) * Pii desideri e consolazione d'un'anima che cerca e trova il nato Bambino Giesù (Canzonetta spirituale da cantarsi nella nascita del Bambino Gesù, P) (''Ov'è l'umile capanna?'') * Altra in lode dello stesso San Nicolò (Lode di S. Nicolò Vescovo protettore de' Scuolari, P) (''Agl'Angelici Cori'') * In lode del medesimo San Nicolò Vescovo (Lode del Santo Vescovo Nicolò di Bari fatta per commando d'alcuni Signori di Voltri P) (''Su le memorie d'invecchiata usanza'') * Anima fortunata nella nascita del Bambino Giesù (Pastore fortunato...) (''O di Dio Madre Vergine'') * Per la festa dell'Epifania (Erode infuriato nella nascita del Bambin Giesù, P) (''L'altero Erode'') * Parte dell'antecedente in altro metro (Per la festa dell'Epifania, P) (''Taci Erode perché ti ode'') * In onore di S Lucia Vergine e Martire (dic. 1709) (''Quando festeggia 'l cielo'') * In tumulo a.r.d. Stephani Ivaldi Archipresb. Campensis (1710) * Incendio di Campo dell'anno 1600 (De conciliatione pacis inter homines Campi et Masonis /De incendio Campi, R) (anter. 12.9.1714) * Affetti di componzione appié del Crocifisso * In onor di S. Nicolò di Bari Vescovo (Per la processione che da' scuolari si fa in Voltri la festa di S Nicolò Vescovo, P) (''Menti superne, Angeliche Sirene'') * La stessa cantata in altro metro (''Del cielo o voi Sirene'') * Peccatore pentito nella nascita del Bambino Gesii (''Quest'empio peccator'') * Canzonetta ''Perché o spirito gentile'' (1711-15) * Breve esposizione del salmo Miserere (1713) * Epigramma latino per il dono della statua dell'Assunta fatto da Benedetto Prasca (1713) * Due epigrammi funebri latini per il medico G. Albertotti (1713) * Pervaezze in sogno der Meister de scheura der Morere. Dramma per musica Molt'ill.mo rev. sig. padron colendissimo Sciò Prè Miché Aurivé (4.2.1715) * Papae nepos inter Molarolos. Vera relatio sub carmine macaronico (Nepos Papae in Molare, C) (1715 prob.) * Pagamentum forzaddum a Molarolis ludimagistro Campensi factum. Carmen macaronicum (1715 prob.) * Campensium resolutio * Per la festa della Circoncisione (''Or più disperi'') * Canzone spirituale distribuita in brevi preghiere, ecc. (Hinno sopra le sacre Reliquie che... si conservano nel ven. Oratorio di N.S. Assonta, C) (''O de' nostri nemici'') (1726 prob.) * Altro inno sotto altro ordine, da cantarsi nelle solennità della B. Vergine (''Serena Imperatrice'') * Enimmi Imprese e Detti allusivi per la 1º visita pastorale dell'ecc.mo e rev.mo mons. G.B. Rovero Vescovo d'Acqui (21.7.1728) * Sentenze e Detti latini e volgari per la chiesa di S. Michele, ove si seppelliscono i morti * III. d. marchion. Benedictae Spinulae mag. Iosephum Meream medicum et poetam Campi secum habenti, epigramma * In tumulo a.r.d. Francisci Germani (18.1.1732) * Ad adm. rev. d. Michelem Antonium Germanum. Epistola macaronica (1732) * Epitafio latino per Giovanni Bartolomeo Oliveri (feb. 1733) * In tumulo a.r.d. Bernardi Leoncini (6.6.1735) * In tumulo a.r.d. Antonii Mariae Buffetti (31.8.1735) * Ad adm. ill. et rev. d.d. Franciscum Danielem Campi Archipresbyterum. Epistola macaronica (26.10.1736) * In tumulo a.r.d. Ioannis Leoni (genn. 1737) * In obitum Benedictae Spinulae (1737) * In lapide sepulcrali ipsiusmet Autoris * Anagramma e madrigale a G. Pizzorni podestà di Masone * Altri epigrammi a G. Pizzorni (anter. al 1747) * Ad adm. ill. et rev. d.d. can. Antonium Mariam Buffettum in Genua dimorantem, responsio sub carmine macaronico (22.6.1740) * In tumulo a.r.d. Vincentii de Planis (18.11.1740) * Sopra il nato Bambino (''No no pastori'') * Della povertà di Giesù (''L'eterna Sapienza'') * S. Catterina V. e M. (''O Vergine felice'') * In tumulo a.r.d. Francisci Danielli Archipresbyteri (5.6.1744), * In tumulo a.r.d. Iohannis Petri Oliverii (1746) * Furie d'Erode (''Su all'armi, su al furore'') (1747) * Sopra la nascita del Bambin Gesù (''Gesù per noi nato'') * Per la notte del S. Natale (''O cieli, o secoli'') * Sopra la presentazione di Maria nel Tempio (''Ove, santa fanciulla'') == Bibliografîa == * {{Çitta lìbbro|outô=[[Giovanni Ponte]]|tìtolo=Storia e scrittori in Liguria (secoli XV-XX)|ànno=2000|editô=Brigati|çitæ=Zêna|léngoa=IT|p. 125-169}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali, Profilo storico e antologia (V. Settecento)|ànno=2009|editô=Le Mani|çitæ=|léngoa=IT|p. 15-17}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Letteratura genovese e ligure, Profilo storico e antologia (III. Il Settecento)|ànno=2000|editô=Marietti|çitæ=|léngoa=IT}} * {{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/antologia/lucian-rosso|tìtolo=Luçian Rosso (1683-1754)|outô=[[Alessandro Guasoni]]|editô=Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-11-6}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Letiatûa in lìgure}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Gente de Liguria]] [[Categorîa:Poêti in lìgure]] shelv2we85lkejn5oi9gver6wmg07ww