Wikipedia liwiki https://li.wikipedia.org/wiki/Veurblaad MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Speciaal Euverlèk Gebroeker Euverlèk gebroeker Wikipedia Euverlèk Wikipedia Plaetje Euverlèk plaetje MediaWiki Euverlèk MediaWiki Sjabloon Euverlèk sjabloon Help Euverlèk help Categorie Euverlèk categorie Portaol Euverlèk portaol TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 0 1245 486635 485224 2026-10-22T13:52:27Z Ziv 30841 → File has been renamed on Commons ([[:c:GR]]) 486635 wikitext text/x-wiki <center>[[zèstiende iew]] -- '''zeventiende iew''' -- [[achtiende iew]]</center> De '''zeventiende iew''' vaan de [[Gregoriaanse kalender|christeleke jaortèlling]] leep vaan 1601 t/m 1700. Dees iew maak deil oet vaan de [[Vreugmodernen Tied]]. De ierste hèlf vaan de iew woort gekinmerk door hel religieus oorloge in Europa, 't gevolg vaan oontwikkelinge in d'n iew daoveur. Aon d'n aandere kant waor 't d'n tied tot in Europa de kunste en wetensjappe ziech hel oontwikkelde ([[barok]]) en boe-in de kolonisatie vaan de Nuie Wereld doorgóng. In [[Nederland]] kint me dezen tied es de ''gouwen iew'', veural door de zier groete bleuj vaan Nederlandse kuns, wetensjap en militair mach in deen tied. ==Groete gebäörtenisse== [[Plaetje:1639_Jamestown_Church_(2883847775).jpg|thumb|Kèrkrewien in Jamestown, de ierste geslaogde Ingelse kolonie in Amerika.]] [[Plaetje:Westfaelischer_Friede_in_Muenster_(Gerard_Terborch_1648).jpg|thumb|Nederlandse en Spaonse oonderhandelere teikene hun deil vaan de Vrei vaan Munster. Sjèlderij vaan [[Gerard Terborch]].]] [[Plaetje:Negotiation_of_the_peace_of_Karlowitz.jpg|thumb|Oonderhandelinge veur de Vrei vaan Karlowitz, die de mach vaan 't Osmaans Riek sterk trökdroong.]] :''Zuug ouch: [[Tachtegjaoregen Oorlog]]'' * 1602: Opriechting vaan de [[V.O.C.]], die in naom vaan de Rippubliek in Oos-Indië maag handel drieve en oorlog veure. * 1603: Keuning [[Zjaak VI en I|Zjaak VI vaan Sjotland]] weurt ouch keuning vaan Ingeland. De personeel unie zal definitief blieke. * 1603: [[Tokugawa Ieyasu]] weurt tot [[shogun]] beneump. De [[Tokugawa-dynastie]] zal [[Japan]] twie'nhaven iew regere (zoegeneumden [[Edotied]]). * 1607: Mèt [[Jamestown (Virginia)|Jamestown]] stiech [[Ingeland]] zien ierste blievende neerzètting in de [[Nuie Wereld]]. De kolonie geit [[Virginia]] hete. * 1609-1621: [[Twelfjaoreg bestand]] in d'n Tachtegjaoregen Oorlog. * 1618: De [[Boheme|Boheemsen]] adel kump in opstand tege de keizer vaan 't [[Heileg Roems Riek]]; begin [[Daartegjaoregen Oorlog]]. * 1621: De [[W.I.C.]] weurt opgeriech veur de Nederlandsen handel in [[Amerika]]. Veurnaamste bronne vaan verdeenste weure de [[slavehandel]] en de [[sokker]]bouw. * 1624: Stiechting vaan [[Nui-Nederland]], boe-oet ouch [[New York City|Nui-Amsterdam]] zal voortkoume. * 1630: De W.I.C. pak noordelek [[Brazilië]] vaan de Portugeze. [[Nederlands-Brazilië]] zal tot 1654 blieve bestoon. * 1632: [[Frederik Hendrik vaan Oranje]] vereuvert achterein [[Venlo]], [[Remunj|Remund]], [[Zittert]] en [[Mestreech]]. De lèste stad kump definitief in Staotse han. * 1634: De Hollenders pakke [[Curaçao]] vaan de Spanjole. 't Eiland kump daomèt definitief oonder Nederlands bestuur. * 1641: De Japanse regering wijs 't eilendsje [[Dejima]] es handelspos aon de V.O.C. touw. De koumende 200 jaor mage allein de Hollenders mèt Japan handele. * 1644: Keizer [[Chongzhen]] vaan [[China]] pleeg zelfmaord en beïndeg zoe de [[Mingdynastie]]. Dao-op woort de minderjaorege [[Mantsjoes|Mantsjoe]]-prins Fulin geïnstalleerd es keizer [[Shunzhi]], de stiechter vaan de [[Qingdynastie]]. * 1648: De [[Vrei vaan Munster]] weurt geslote. ** [[Spaanje]] erkint de [[Rippubliek vaan de Zeve Vereinegde Nederlen|Rippubliek]] es soeverein euver de Noordeleke Nederlen. Deze staot trejt daomèt ouch formeel oet 't Heileg Roems Riek. ** Protestantse en kathelieke voorstedomme in 't Riek beslete tot vreizaam coëxistentie. ** 't [[Zwitserland|Zwitsers Eidgenoetsjap]] stap oet 't Heileg Roems Riek. * 1649: Keuning [[Sjarel I vaan Ingeland|Sjarel I]] weurt oonthoof. Lord [[Oliver Cromwell]] nump es 'Lord Protector' de mach euver. * 1652: [[Jan van Riebeeck]] stiech de [[Kaapkolonie]], de groondslaag veur 't later [[Zuid-Afrika]]. * 1656: De V.O.C. vereuvert [[Colombo]] en heet daomèt [[Sri Lanka|Ceylon]] vaan de Portugeze gepak. * 1660: De monarchie in Ingeland weurt herstèld: [[Sjarel II vaan Ingeland|Sjarel II]] kump op d'n troen. * 1664: De Ingelse pakke Nui-Nederland. De hoofstad zal later weure umgeduip tot ''New York''. * 1667: De Rippubliek pak [[Suriname]] vaan Ingeland. * 1672: [[Ingeland]], [[Fraankriek]], [[Kölle (bisdom)|Kölle]] en [[Munster (bisdom)|Munster]] valle de Rippubliek aon ([[Rampjaor]]). * 1674: De [[Vrei vaan Nimwege]] beïndeg d'n oorlog tösse de Rippubliek en zien aonvallers. Fraankriek annexeert e deil vaan Vlaondere. * 1683: De [[Osmaans Riek|Osmaanse Turke]] belègke [[Wene]] veur d'n twiede kier. Ze weure euvertuigend verslage. * 1699: [[Vrei vaan Karlowitz]]: 't Osmaans Riek moot [[Kroatië]] en [[Hongarije]] aon de [[Habsbörgs Riek|Habsbörgers]] aofstoon, de [[Peloponnesus]] aon [[Venetië]] en [[Azov]] aon [[Rusland]]. ==Wetensjap== ===Oontdèkkingsreize=== [[Plaetje:Duyfken_replica,_Swan_River.jpg|thumb|'ne Replica vaan de ''Duyfken'', 't sjeep boemèt in 1606 Australië woort oontdèk.]] De groetste oontdèkkinge waore al in de vieftiende en zèstienden iew gedoon, meh de wereldkaart vertuinde nog väöl witte vlekke. Australië woort oontdèk, zoewel bij touwval es in 'n zeuktoch nao 't [[Zuidland]]. Oonderwijl verkóste en koloniseerde de Russe [[Siberië]]. N.B.: Alle oontdèkkinge zien vaanoet Europees perspecief. * 1601: 'n Expeditie oonder [[Olivier van Noort]] veurt es ierste Nederlander um de wereld. * 1606: 't Sjeep de ''Duyfken'' oonder bevel vaan [[Willem Jansz]] oontdèk [[Australië]]. * 1620: De pelsjeger [[Demid Pjanda]] oontdèk de [[Lena (revier)|Lena]]. * 1632: De Russe stiechte [[Jakoetsk]], daan wiedoet de oosteleke Russische plaots in Siberië. * 1638: 'n Expeditie oonder [[Ivan Moskvitin]] bereik de [[Zie vaan Ochotsk]]. Daomèt is 't de Russe gelök Siberië gans te doortrèkke. * 1642: [[Abel Tasman]] oontdèk [[Tasmanië]] en [[Nui-Zieland]]. * 1652: De Portugesen aventureer [[António Raposo Tavares]] kump bij de [[Amazone (revier)|Amazone]] aon. Heer is veer jaor ieder oet [[São Paulo]] vertrokke en gans door 't binneland gereis. * 1675: D'n Ingelsmaan [[Anthony de la Roché]] stik es ierste door 't [[Zuidpoolfroont]]. ===Natuurwetensjappe=== [[Plaetje:Galileo.arp.300pix.jpg|thumb|Galileo Galilei, oontdèkker vaan maone bij Jupiter en aonhenger vaan 't heliocentrisch wereldbeeld.]] * 1609: [[Johannes Kepler]] publiceert de ierste twie vaan zien [[wètte vaan Kepler|drei wètte]]. De daarde vint heer jaore later; ze weurt in 1619 gepubliceerd. * 1610: [[Galileo Galilei]] oontdèk veer [[maone vaan Jupiter|maone bij]] [[Jupiter (planeet)|Jupiter]]. * 1655: [[Christiaan Huygens]] oontdèk [[Titan (maon)|Titan]], de groetste [[maone vaan Saturnus|maon vaan]] [[Saturnus (planeet)|Saturnus]]. * 1676: [[Anthonie van Leeuwenhoek]] oontdèk de [[bacterië]]. In de veurgoonde en naovolgende jaore deit heer nog väöl mie [[microbiologie|microbiologische]] oontdèkkinge. * 1687: [[Isaac Newton]] bringk de ierste editie vaan ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' oet. Hei-in publiceert heer zien idee vaan de [[zwuurtekrach]], verbint die mèt de [[Wètte vaan Kepler]], en stiech de [[klassieke mechanica]]. ===Wiskunde=== * 1653: [[Blaise Pascal]] formuleert de [[binomiaol verdeiling]]. * 1684: [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] publiceert es ierste euver [[integraol]]- en [[differentiaol]]rekening. Ouch Isaac Newton heel ziech t'rzelfdertied daomèt bezeg. ===Minswetensjappe=== * 1625: [[Hugo de Groot]] publiceert, in ballingsjap in Fraankriek, zie hoofwerk ''[[De jure belli ac pacis]]''. * 1647: De Nederlander [[Marcus Zuerius van Boxhorn]] sjrijf es ierste euver de [[Indo-Germaanse taole]], die heer ''Scytisch'' neump. Zie werk, wat heer tot zienen doed zal voortzètte, is zienen tied wied veuroet. ===Filosofie=== * 1637: [[René Descartes]] formuleert in ''[[Discours de la méthode]]'' veur 't iers 't [[Cartesiaans theorema]] ('iech dink, dus iech bin'). * 1670: [[Spinoza]] publiceert zie ''[[Tractatus theologico-politicus]]'', boe-in heer stèlt tot de [[Biebel]] minsewerk moot zien (en gein direkte goddeleke revelatie). ===Oetvindinge=== * 1608: [[telescoop]] * 1619: [[microscoop]] * 1620: [[duukboot]] * 1657: [[slingerklok]] * 1700: [[piano]] ==Religie== [[Plaetje:Statenvertaling_title_page.jpg|thumb|Titelblaad vaan de Staotevertaoling.]] * 1608: De Ziewse predikant [[Willem Teellinck]] riech ziech mèt zie tractaot ''Philopatris'' op de rol die 't geluif in 't leve vaan de geluivege moot höbbe. Zien lier is vaan groet belaank veur de [[Naoder Rifformatie]], meh ouch veur 't [[puritanisme]] en 't [[piëtisme]], liere die later in respectievelek Groet-Brittannië en Noord-Duitsland opkoume. * 1618: In [[Dordrech]] begint de [[Dordtse Synood]]. Hei-op weurt oonder mie 't [[remonstrante|remonstrantisme]] aofgeweze en opdrach gegeve tot de [[Staotevertaoling]]. * 1633: De [[Roems-Kathelieke Kèrk]] dwingk [[Galileo Galilei]] aof te zien vaan zien [[heliocentrisch stèlsel|heliocentrische visie]]. * 1637: De Staotevertaoling is veerdeg en weurt gedrök. * 1640: [[Cornelius Jansen]] zie book ''Augustinus'' weurt postuum gepubliceerd; oontstoon vaan 't [[jansenisme]], 'n streng, protestants-echtege lier. * 1685: In 't [[Edik vaan Fontainebleau]] weurt 't [[protestantisme]] in [[Fraankriek]] verboje. De [[Hugenote]] goon oondergroonds of wieke oet nao Ingeland, de Rippubliek of de Duitse len. ==Kunste== * 1605: [[Diego Cervantes]] sjrijf ''[[Don Quijote]]'', d'n ierste groete [[roman]]. * 1607: [[Claudio Monteverdi]] sjrijf ''[[L'Orfeo]]'', zienen iersten [[opera]]. * 1626: De [[Pieterskèrk (Roeme)|Pieterskèrk]] in Roeme weurt gewijd. * 1642: [[Rembrandt van Rijn]] sjèldert ''[[De Nachwach]]'' in opdrach vaan 't Amsterdams stadsbestuur. * 1664: [[Pieter Post]] bouwt 't [[Raodhoes vaan Mestreech]] aof. * 1670: [[Molière]] zie speul ''[[Le Bourgeois gentilhomme]]'' geit in premièr, mèt meziek vaan [[Jean-Baptiste Lully]]. * 1682: Lowie XIV trèk in 't [[Peleis vaan Versailles]]. De bouw is daan al jaore bezeg en zal nog tot in de volgenden iew doorgoon. ==Sport== Wat veer sport neume bestoont in de zeventienden iew koelek. Sommege speule die v'r noe es groete sporte kinne, woorte toen evels al gedoon. * 1611: D'n ierste bekinde [[cricket]]match tösse twie dörper weurt gespäöld. * 1689: D'n Turksen hings [[Byerley Turk]] weurt veur 't iers in Britse bronne geneump. Heer is de ajdste vaan de drei oosterse peerd die aon de basis vaan 't [[Ingels volblood]] en de Britse peerdsrentraditie stoon. * 1697: In [[Sussex]] vint 'ne cricketmatch plaots tösse twie èlftalle mèt [[profsport|goodbetaolde speulers]]. ==Persoenelekhede== [[Plaetje:Louis_XIV_of_France.jpg|thumb|Lowie XIV, de keuning dee Fraankriek in de zeventienden iew mechteger es oets maakde.]] [[Plaetje:Caspar Netscher - Christiaan Huygens, the astronomer, 1671.jpg|thumb|Christiaan Huygens, 'ne väölzijege natuurwetensjapper.]] [[Plaetje:Sir Peter Paul Rubens - Portrait of the Artist - Google Art Project.jpg|thumb|Peter Paul Rubens (zelfportrèt).]] ===Politici=== * [[Oliver Cromwell]], Lord Protector * [[Frederik Hendrik vaan Oranje]] * [[Lowie XIII vaan Fraankriek]] * [[Lowie XIV vaan Fraankriek]] * [[Johan van Oldenbarnevelt]] * [[Peter de Groete]] * [[Sjarel I vaan Ingeland]] * Paus [[Urbanus VIII]] * [[Wöllem III vaan Oranje]] en Ingeland * [[Johan de Witt]] * [[Zjaak VI en I]] vaan Sjotland en Ingeland ===Wetensjappers en filosofe=== * [[René Descartes]] * [[Galileo Galilei]] * [[Christiaan Huygens]] * [[Johannes Kepler]] * [[Athanasius Kirchner]] * [[Anthoni van Leeuwenhoek]] * [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] * [[Isaac Newton]] * [[Baruch de Spinoza]] ===Kunstenere=== * [[Dietrich Buxtehude]] * [[Jean-Baptiste Lully]] * [[Molière]] * [[Claudio Monteverdi]] * [[Henry Purcell]] * [[Rembrandt van Rijn]] * [[Peter Paul Rubens]] * [[Heinrich Schütz]] * [[William Shakespeare]] * [[Jan Steen]] * [[Jan Pieterszoon Sweelinck]] * [[Diego Velázquez]] * [[Johannes Vermeer]] * [[Joost van den Vondel]] ==Jaore== {| class=wikitable |- | '''Jaore 1600''' || [[1601]] || [[1602]] || [[1603]] || [[1604]] || [[1605]] || [[1606]] || [[1607]] || [[1608]] || [[1609]] || [[1610]] |- | '''Jaore 1610''' || [[1611]] || [[1612]] || [[1613]] || [[1614]] || [[1615]] || [[1616]] || [[1617]] || [[1618]] || [[1619]] || [[1620]] |- | '''Jaore 1620''' || [[1621]] || [[1622]] || [[1623]] || [[1624]] || [[1625]] || [[1626]] || [[1627]] || [[1628]] || [[1629]] || [[1630]] |- | '''Jaore 1630''' || [[1631]] || [[1632]] || [[1633]] || [[1634]] || [[1635]] || [[1636]] || [[1637]] || [[1638]] || [[1639]] || [[1640]] |- | '''Jaore 1640''' || [[1641]] || [[1642]] || [[1643]] || [[1644]] || [[1645]] || [[1646]] || [[1647]] || [[1648]] || [[1649]] || [[1650]] |- | '''Jaore 1650''' || [[1651]] || [[1652]] || [[1653]] || [[1654]] || [[1655]] || [[1656]] || [[1657]] || [[1658]] || [[1659]] || [[1660]] |- | '''Jaore 1660''' || [[1661]] || [[1662]] || [[1663]] || [[1664]] || [[1665]] || [[1666]] || [[1667]] || [[1668]] || [[1669]] || [[1670]] |- | '''Jaore 1670''' || [[1671]] || [[1672]] || [[1673]] || [[1674]] || [[1675]] || [[1676]] || [[1677]] || [[1678]] || [[1679]] || [[1680]] |- | '''Jaore 1680''' || [[1681]] || [[1682]] || [[1683]] || [[1684]] || [[1685]] || [[1686]] || [[1687]] || [[1688]] || [[1689]] || [[1690]] |- | '''Jaore 1690''' || [[1691]] || [[1692]] || [[1693]] || [[1694]] || [[1695]] || [[1696]] || [[1697]] || [[1698]] || [[1699]] || [[1700]] |} [[Categorie:Zeventiende iew|*]] 81ef146m3704pgtduhmtekb297gx29n 0 22750 486633 484552 2026-10-22T13:42:17Z Ziv 30841 → File has been renamed on Commons ([[:c:GR]]) 486633 wikitext text/x-wiki <center> [[1626]] - [[1627]] - [[1628]] - '''[[1629]]''' - [[1630]] - [[1631]] - [[1632]] </center> [[Plaetje:Portrait de Shah Abbas Ier et son page - MAO 494 - v5.jpg|thumb|right|200px|Sjah Abbas en 'ne wienjóng. Perzische miniatuur van [[Reza Abbasi]].]] [[Plaetje:Beleg van 's-Hertogenbosch 1629 (Pieter Snayers).jpeg|thumb|250px|''Belègk van 's-Hertogenbosch'' - 1629, Pieter Snayers]] '''1629''' waor e [[gewoen jaor wat op maondig begintj|gewoen jaor wat begós op maondag]] op de [[Gregoriaanse kalender]] en e [[gewoen jaor wat op dónderdig begintj|gewoen jaor wat begós op 'nen donderdag]] op de [[Juliaanse kalender]]. == Gebäörtenisse == * [[3 miert|3 mieërt]] - Keuning [[Karel I van Èngelandj]] óntbundj 't parlemènt en geit allein heërsje. * [[17 juni]] - Lutenant-admiraal [[Piet Hein (zeëvaarder)|Piet Hein]] sjneuvelt in ein expeditie taenge de [[Duunkirker kapersj]]. * Opnuuj publiceert de remonsjtrant [[Simon Bischop|Episcopius]] ein gesjrif wo-in hae op theologische grónje opreup tot tolerantie: ''Apologia pro Confessione Remonstrantium''. * De Roamse keizer Ferdinand is minder tolerant. Hae vaerdigt 't "Edict van Resjtitutie" oet, volges wat de protesjtante alle bezètte kirkgeboewe mótte trukgaeve aan de Kathelieke Kirk. * Frederik Hendrik veurt 't [[Belègk van 's-Hertogenbosch]] oet. Es aafleijing valle de troepe van de keizer Gelderlandj bènne. Zie numme Amersfoort in en hersjtèlle doa de kathelieke deenste. De [[Sjtaatse]] weite aevel succesvol de [[Inname van Wesel]] te bewirksjtèllige, wodoor 's keizers troepe aafgesjneje waere van alle versjterkinge. Zie trèkke zich truk nao de Iessel. * [[14 september]] - [['s-Hertogenbosch]] geuf zich gewónne. 't Is in dees sjtreke de zjwaorste klap veur Sjpanje saer de óngergank van de Armada in [[1588]]. * De [[Wes-Indische Compagnie]] sjtèlt de "Vrieheje en Exemptië" vas, die eine nuje vörm van kolonisatie introducere. Ónger deze order wirt 't vörme van [[patroansjap|patroansjappe]] meugelik, ein entiteit mèt lokaal besjtuur en landjeigedóm die verantjwoording sjöldig is aan de directeur-generaal van de kolonie. * [[Filips IV van Sjpanje]] sjtuurt [[Peter Paul Rubens]] es vrejesgezantj nao [[Karel I van Èngelandj]]. ==Gesjtórve== * [[19 jannewarie]] - [[Abbas I|Abbas I de Grote]], sjah van Iran * [[17 juni]] - [[Piet Hein (zeëvaarder)|Piet Hein]] (51), Nederlandjse lutenant-admiraal en [[Wes-Indische Compagnie|WIC]]-Commandant * [[1 november]] - [[Hendrick ter Brugghen]] (41), Nederlandjse kunssjilder * [[1 november]] - [[Jacob van der Doordt]] (±39), Nederlandjse kunssjilder == Boewkuns == <gallery> Plaetje:Chiavari-IMG 0503.JPG|''Palazzo Rocca a Chiavari'' (1629) [[Bartolommeo Bianco]] </gallery> ==Gebaore== [[Plaetje:Caspar Netscher - Christiaan Huygens, the astronomer, 1671.jpg|thumb|right|150px| Christiaan Huygens, <br> gebaore in 1629]] * [[19 miert|19 mieërt]] – [[Alexander I]], tsaar van Ruslandj van [[1645]] pes [[1676]] (gesjtórve [[1676]]) * [[1 april]] – [[Jean-Henri d’Anglebert]], Franse compenis, cembalis en organis (gesjtórve [[1691]]) * [[7 april]] - Prins [[Juan José de Austria]], Sjpaanse heërvors en sjtaatsman (gesjtórve [[1679]]) * [[14 april]] – [[Christiaan Huygens]], Nederlandjse wiskundige, fysicus en astronoom (gesjtórve [[1695]]) {{Commonscat|1629}} [[Categorie:Zeventiende iew]] fvso1p8zs36xnb8aux9wqzduzpneno5 0 43932 486634 473426 2026-10-22T13:42:36Z Ziv 30841 → File has been renamed on Commons ([[:c:GR]]) 486634 wikitext text/x-wiki {{Dialek|Sint-Joasters}} [[File:Caspar Netscher - Christiaan Huygens, the astronomer, 1671.jpg|thumb|Christiaan Huygens.]] '''Christiaan Huygens''' ([[14 april]] [[1629]] - [[8 juli]] [[1695]]) waas 'ne Nederlandjsen [[astronomie|astronoom]], [[wiskónde|wiskóndige]] en [[netuurkónde|netuurkóndige]]. Huygens waas aafkumstig oet 'n welvarendje en veurnaam Nederlandjse femielje. Zie vader, [[Constantijn Huygens]], waas 'nen diplomaat en 'nen dichter. Door zie toedoon koom Christiaan in kóntak mitte hoagste wiskóndige kring van zienen tied. De femielje haw ouch kóntak mit [[René Descartes]]. Dae beïnvleudje dudelik de optrèkking van Christiaan Huygens op 't gebied van de wiskónde. Huygens studeerdje rechte en wiskónde aan de universiteit van [[Leie]] van 1645 toet 1647. Daonao zatj t'r dees studies wiejer door aan 't College van Oranje in [[Breda]]. Door de kóntakte van zie vader mit 'nen angere wiskóndige, [[Marin Mersenne]], góng Huygens zich ónger anger besjeftige mit 't perbleem van de vorm van e touw, opgehange aan bei de oetènj. Huygens zien ièste publicaties in 1651 en 1654 behanjeldje wiskóndige perbleme. Daonao góng zienen aandach mièr oet nao astronomie en de [[wersjienlikheidslièr]]. Ouch bestudeerdje d'r de [[kegelsnit]]te en [[kansraekening]] en deej d'r veurbereiendj wirk inne richting van de [[differentiaalraekening|differentiaal-]] en [[integraalraekening]]. Astronomie vereisj nejkäörige tiedmaetinge wodoor Huygens zich op dit perbleem góng toelègke. Hae bestudeerdje de [[slingerbewaeging]] en in 1656 haw d'r e patentj op 't ièste [[slingeroerwirk]]. In 't wirk ''Horologium Oscillatorium sive de motu pendulorum'' oet 1673 besjreef d'r de theorie van de bewaeging van 'n [[pendule|penduul]]. Óngerzeuk nao de [[dóbbel braeking]] van leech in Ieslandjs kristal brach Huygens toet 't opstèlle van 'n theorie veur [[gepolariseerdj leech]]. Wiejer verklaordje d'r geluidsversjiensele mit [[interferentie]]. Ómdet Huygens es ièste wiskóndige formuuls gebroekdje in de netuurkónde, wuèrtj t'r gezeen es d'n ièste theoretische netuurkóndige. In de sterrekónde droog Huygens bie door d'n [[telescoop]] wiejer te óntwikkele en 't toet den toe ónbegrepe uterlik van [[Saturnus]] te verklaore es 'n planeet mit ringe. Hae óntdèkdje de maon [[Titan (maon)|Titan]] bie dees planeet. Es oetvinjer haet Huygens ouch nag 't princiep van 't [[stoummesjien]] en 'ne buskruutmoater op ziene naam staon. Huygens waas ouch d'n oetvinjer vanne [[31-toansstumming]]. Dees haet 31 geliekverdeildje toane de [[octaaf]] inplaats de gebrukelike 12 half toane. E klènste interval tösse versjillige toane haet den 'n frequentieverhaojing van 2^1/31. Huygens bedach dees stumming es 'n alternatief veure [[geliekzwevendje stumming]]. {{DEFAULTSORT:Huygens, Christiaan}} [[Categorie:Persoene oet Nederland]] [[Categorie:Astronome]] [[Categorie:Natuurkundige]] [[Categorie:Wiskundige]] [[Categorie:Luuj gebaore in de zeveteenden iew]] [[Categorie:Luuj gesjtorve in de zeveteenden iew]] hk4pfutybdaraxdvqjjqyrc8luw5p85 0 76193 486636 2026-10-23T05:46:55Z ~2026-56544-01 34450 Nuuj pazjena: Cassandra Verónica de Jesus Chiu (Chineesj naome: 趙嘉晞; geboortedatum: 2001-07-29) is ein Macaneesj model en danseresj. Chiu waor eine van de top 30 vrouwjes in de 73ste Miss Universe Competitie, dus mensej oet vele lande haan zien. Chiu haor geleerd aaf Macau Anglican College en University of Macau; noe hef ze ein bachelor's graad. Chiu hadde gegeweerd veur Manner Cultura Ltd.; sie waor bekind bij vele Kantonese mensej deur dit. De Macao Squash Association had Chiu træ… 486636 wikitext text/x-wiki Cassandra Verónica de Jesus Chiu (Chineesj naome: 趙嘉晞; geboortedatum: 2001-07-29) is ein Macaneesj model en danseresj. Chiu waor eine van de top 30 vrouwjes in de 73ste Miss Universe Competitie, dus mensej oet vele lande haan zien. Chiu haor geleerd aaf Macau Anglican College en University of Macau; noe hef ze ein bachelor's graad. Chiu hadde gegeweerd veur Manner Cultura Ltd.; sie waor bekind bij vele Kantonese mensej deur dit. De Macao Squash Association had Chiu træind veur squash; ze waor ein keer ouch in 't Macaose regionaol team. s2mita1upar011v24ch8dsojjssfdec 486637 486636 2026-10-23T05:50:03Z ~2026-56544-01 34450 486637 wikitext text/x-wiki '''Cassandra Verónica de Jesus Chiu''' (Chineesj naome: 趙嘉晞; geboortedatum: 2001-07-29) is ein Macaneesj model en danseresj. Chiu waor eine van de top 30 vrouwjes in de 73ste Miss Universe Competitie, dus mensej oet vele lande haan zien. Chiu haor geleerd aaf Macau Anglican College en University of Macau; noe hef ze ein bachelor's graad. Chiu hadde gegeweerd veur Manner Cultura Ltd.; sie waor bekind bij vele Kantonese mensej deur dit. De Macao Squash Association had Chiu træind veur squash; ze waor ein keer ouch in 't Macaose regionaol team. 4npe7wozebwn7sjgx7am5ndh2ba4u5q 486638 486637 2026-10-23T05:56:32Z ~2026-56544-01 34450 486638 wikitext text/x-wiki '''Cassandra Verónica de Jesus Chiu''' (Chineesj naome: 趙嘉晞; geboortedatum: 2001-07-29) is ein Macaneesj model en danseresj. Chiu waor eine van de top 30 vrouwjes in de 73ste Miss Universe Competitie,<ref>https://nypost.com/2024/11/15/entertainment/73rd-miss-universe-competition-kicks-off-with-dazzling-national-costumes-photos/</ref> dus mensej oet vele lande haan zien. Chiu haor geleerd aaf Macau Anglican College en University of Macau; noe hef ze ein bachelor's graad. Chiu hadde gegeweerd veur Manner Cultura Ltd.; sie waor bekind bij vele Kantonese mensej deur dit. De Macao Squash Association had Chiu træind veur squash; ze waor ein keer ouch in 't Macaose regionaol team. ==Bronne== <refereneces /> sgz9w6e771c3z0ydirie3jspmvldwce 486639 486638 2026-10-23T05:57:08Z ~2026-56544-01 34450 486639 wikitext text/x-wiki '''Cassandra Verónica de Jesus Chiu''' (Chineesj naome: 趙嘉晞; geboortedatum: 2001-07-29) is ein Macaneesj model en danseresj. Chiu waor eine van de top 30 vrouwjes in de 73ste Miss Universe Competitie,<ref>https://nypost.com/2024/11/15/entertainment/73rd-miss-universe-competition-kicks-off-with-dazzling-national-costumes-photos/</ref> dus mensej oet vele lande haan zien. Chiu haor geleerd aaf Macau Anglican College en University of Macau; noe hef ze ein bachelor's graad. Chiu hadde gegeweerd veur Manner Cultura Ltd.; sie waor bekind bij vele Kantonese mensej deur dit. De Macao Squash Association had Chiu træind veur squash; ze waor ein keer ouch in 't Macaose regionaol team. ==Bronne== <references /> bdey3jd6wc727avn89evpffhsqjagu5 0 76194 486640 2026-10-23T05:58:44Z ~2026-56544-01 34450 Redirect nao [[Cassandra Chiu]] 486640 wikitext text/x-wiki #DOORVERWIJZING [[Cassandra Chiu]] er46vypixrtga2v01dk4s7hsu1h096m 0 76195 486641 2026-10-23T06:00:02Z ~2026-56544-01 34450 Redirect nao [[Cassandra Chiu]] 486641 wikitext text/x-wiki #DOORVERWIJZING [[Cassandra Chiu]] er46vypixrtga2v01dk4s7hsu1h096m