Wikipedia liwiki https://li.wikipedia.org/wiki/Veurblaad MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Media Speciaal Euverlèk Gebroeker Euverlèk gebroeker Wikipedia Euverlèk Wikipedia Plaetje Euverlèk plaetje MediaWiki Euverlèk MediaWiki Sjabloon Euverlèk sjabloon Help Euverlèk help Categorie Euverlèk categorie Portaol Euverlèk portaol TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 0 1312 486743 486338 2026-11-08T22:58:21Z Steinbach 16 /* Touwnummende chaos, dictatuur en hoongersnoed */ 486743 wikitext text/x-wiki {{dialek|Mestreechs}} [[Plaetje:LocationAfrica.png|thumb|right|Ligking vaan Afrika]] '''Afrika''' is 't [[continent]] ten zuie vaan [[Europa]], tösse de [[Atlantische Oceaan|Atlantische]] en de [[Indische Oceaon]]. Mèt 30.370.000 km² is 't 't twiede groetste continent vaan de wereld, nao [[Azië]]. In Afrika woene allewijl (midde jaore 2020) zoeget 1,4 mieljard lui; de bevolking greujt hei snelder es boe ouch op de wereld. De naom ''Afrika'' kump vaan de Romeinse provincie [[Africa]], die 't huieg [[Tunesië]] en get aonligkend gebeed umvatde. Deze naom kump zelf weer vaan 't [[Fenicisch]] 𐤏𐤐𐤓 ''afar'' 'eerd', of vaan 't [[Berbers]] ''ifri'' 'grot' (nao de grotwoeninge in dat gebeed). Mèt de iewe góng me in Europa gans de Afrikaonse Middellandse Ziekös demèt bedoele, en daovandan de res vaan 't continent. 't Groetste deil vaan Afrika ligk op de [[Afrikaonse plaat]]. 't Continent maakde ietijs deil oet vaan 't zuielek supercontinent [[Gondwanaland]]. In 't [[Jura]] en 't [[Kriet]] kaom 't los vaan [[Antarctica]] en [[Zuid-Amerika]], dewijl 't mèt [[Azië]] door 'n landbrögk verboonde bleef. Sinds 't [[Cenozoïcum]] is globaol gezeen 't noorde vaan 't continent druger (gedomineerd door de [[Sahara]]) en 't zuie nater (gedomineerd door [[savanne]] en [[tropisch regebos]]). Dit zuielek deil is hendeg [[biodiversiteit|biodivers]], mèt oonder mie väöl soorte [[megafauna]]. In Afrika oontstoonte ouch de ierste [[minsape]], de ierste [[aapminse]] en de [[mins|moderne mins]]. 'n Speciaol positie in de biodiversiteit nump 't eiland [[Madagaskar]] in. Cultureel gezeen vèlt Afrika oeterein in twie groete deile: [[Noord-Afrika]] ([[Egypte]] en de [[Maghreb]]) en [[Tropisch Afrika]] (Afrika bezuie de Sahara). Wienie me sprik vaan ''Afrika'', dink me dèks impliciet aon dat lèste deil: 't zien de taole, de kuns en meziek, de lui (mèt hun kinmerkend doonker uterlek) en de natuur vaan dit deil die me 't mieste mèt Afrika associeert. Dat nump neet eweg tot Afrika e hendeg divers continent is, mèt mie es doezend versjèllende taole. 't Mierendeil vaan de bevolking hingk 't [[christendom]] of d'n [[islam]] aon. Afrika is toes vaan ein vaan de ajdste besjavinge op de wereld, de Egyptische, en nog tal vaan jonger besjavinge, boe-oonder de Carthaagse besjaving, de Ethiopische cultuur en versjèllende culture in de westeleke [[Sahel]]. 't Tropisch deil vaan 't continent bleef langen tied tribaol, dèks nog in traditioneel jegers-verzameleersculture. Vaanaof de middeliewe regeerde islamitische rieke 't noordelek deil vaan 't continent. Zeker zoe ingriepend waor 't Europees kolonialisme; in de [[Vreugmodernen Tied]] in de vörm vaan [[slavernij|slavehandel]] die mieljoene Afrikaone gedwonge nao kelonies in de Amerika's versjeepde, daonao door 't [[modern imperialisme]] boebij Europese machte bekaans 't gans continent oonderein verdeilde. Nao d'n Twiede Wereldoorlog woorte de len in korten tied allemaol oonaofhenkelek; tegen 't ind vaan de twintegste iew waore väöl in ermooj, oorlog en hoongersnoed vervalle. Sinds 2000 is in väöl len de economie get verbeterd, al blijf de greuj precair. De mieste Afrikaonse len zien vereineg in de [[Afrikaonse Unie]]. ==Historie== Afrika heet 'n oetzunderlek lang historie. Dat gelt zoewel veur de prehistorie - in Afrika oontstoont d'n ierste mins, zoe good wie de moderne mins - es veur de eigeleke (gesjreve en besjreve) historie, die veur [[Egypte]] wel 5000 jaor trökgeit. Vaan d'n aandere kant höbbe väöl volker in Afrika 't sjrif tot zoeget 1900 neet gekind, en höbbe aander lui dao ouch neet euver gesjreve, zoetot de historie veural in Midde-Afrika pas hiel kort geleie is begós. Daobij is in väöl len ouch mer spaorzaam arsjeologisch oonderzeuk gedoon en in aandere zjus hiel väöl. Wie compleet eus beeld vaan de historie is, versjèlt dus hendeg per land en gebeed. ===Prehistorie=== [[Plaetje:Prehistoric_Rock_Paintings_at_Manda_Guéli_Cave_in_the_Ennedi_Mountains_-_northeastern_Chad_2015.jpg|thumb|Grotteikeninge in [[Manda Guéli]] in noord-[[Tsjaad]]. Dit gebeed, wat noe extreem druug is, waor aon 't begin vaan 't Holoceen greun genóg um minseleke bewoening te hoesvèste.]] Veur prehistorische [[mins]]esoorte moot me veural in 't hoegland vaan [[Ethiopië]] zien. Dao zien twie vaan de ajdste aapminse gevoonde, ''[[Ardipithecus ramidus]]'' (4,4 mieljoen jaor geleie) en ''[[Australopithecus afarensis]]'' (3,2 mieljoen jaor geleie), zoe good wie aw fossiele vaan d'n ''[[Homo erectus]]'' (1,2 mieljoen jaor). Ouch vint me hei mesjiens wel de ajdste fossiele vaan ''[[Homo sapiens]]'' (zoeget 200.000 jaor aajd), allewel tot voondste oet [[Marokko]] wel e probleem stèlle. In 't [[Eemien]] (de wermen tied vaan 130.000 tot 115.000 jaor geleie) zwermde de mins ziech oet euver Afrika en de res vaan d'n Awwe Wereld. Daonao evels veel de [[Lèsten Iestied]] in. De [[Sahara]], in 't Eemien leefbaar savanneland, woort noe extreem druug en nog väöl groeter es wie me 'm noe kint. Dit beteikende tot minseleke bewoening ziech concentreerde in 't midde en zuie, aon de kös vaan de Middellandse Zie en in 't Ethiopisch Hoegland. Woersjijnelek zaote de Ethiopische en de zuieleke minsepopulaties tiendoezende jaore laank gesjeie vaanein en vaan de res vaan de minsheid. Mèt 't invalle vaan de wermen tied en 't begin vaan 't [[Holoceen]] woort 't weer nater. E paar doezend jaor laank woort de Sahara obbenuits [[greune Sahara|greun en leefbaar]]. De minsheid zwermde weer oet euver gans 't continent. Daan begint veur Afrika ouch (neet wezelek iejer of later es in Europa en Azië) 't [[Neolithicum]]. Oet dezen tied stamme de [[rotsteikeninge in de Sahara]], prehistorische kuns op plaotse boe allewijl koelek bewoening is. Dit doorde tot zoeget 4000 veur Christus, wie door 'n combinatie vaan factore 't klimaot in Noord-Afrika gestiedegaon weer druger woort. In 'nen tied vaan doezend jaor trok de bevolking eweg nao revierluip, kösgebeed en e paar groete oases. E hemfelke lui góng es nomade leve. Aon 't ind vaan de nate Sahara-tied moot 't in Afrika de volgende bevolkingsgróppe daan wel cultuurgebeje höbbe gegeve: * [[Afro-Aziaote]] in 't noorde vaan de Sahara zoewie in d'n Heure vaan Afrika; * [[Nilo-Saharaonse volker]] in 't zuie vaan de Sahara; * [[Niger-Congovolker]] in Wes-Afrika (zoewie allezeleve nog väöl ander volker die in de loup vaan de doezende jaore zien geassimileerd); * [[Pygmeeë]] in 't [[Congobassin]] vaan Midde-Afrika; * [[Khoisanvolker]] in 't ooste en zuie vaan 't continent De vörming vaan de Sahara-weuste maakde tot de ierste twie volker ziech roond waterriek gebeed concentreerde en zoe 't contak oonderein verlore. Hun taole en culture gónge oetereinloupe. In Egypte oontsteit vaanaof 4000 v.Chr. de [[Naqadacultuur]], boemèt veur dat land de [[kopertied]] begint. Metaolbewèrking kump op d'n door ouch in aander len in gebruuk. Tegen 't ind vaan dit doezendjaoreg tiedperk begint Egypte ziech, woersjijnelek oonder drök vaan e verdrugend klimaot wat centraol behier vreug, tot 'n complexe, door keuninge geregeerde sameleving te bewege. ===Aajdheid=== :''zuug ouch: [[Aad Egypte]]'' [[Plaetje:Pyramids_of_the_Giza_Necropolis.jpg|thumb|left|De [[piramide vaan Gizeh]] zien 't belaankriekste monumint vaan 't Egyptisch Aajd Riek en ouch noe nog symbool vaan Egypte tout court.]] De gesjreve historie vaan Egypte begint roond 3000 v.Chr. Keuning [[Menes]] vereineg daan [[Bove-Egypte|Bove-]] en [[Oonder-Egypte]] tot ei riek en voltoejd zoe e perces wat al iewe aon de geng is. Egypte kint op dat memint al 't pottebakke, 't [[raad]], 't [[broons]], versjèllende landbouwtechnieke en 'ne vörm vaan [[protosjrif]], dee ziech snel de kant vaan ech sjrif op oontwikkelt. Väöl vaan wat in dezen tied gebäört, höbbe sjrievers later opgesjreve. Roond 't jaor 2700 v.Chr. is 't [[Egyptische hiërogliefe|Egyptisch sjrif]] tot 'n ech sjrif oetgegreujd, en begint de gesjreve historie gans. Daan geit 't land ouch zienen ierste bleujtied in, 't [[Aajd Riek]] (ca. 2700-2200 v.Chr.). Dit is oonder mie d'n tied vaan de [[piramide]]. Later bleujtije zien 't [[Midderiek]] (2050-1650 v.Chr.) en 't [[Nui Riek]] (1550-1069 v.Chr.). Doezende jaore laank bleujt hei de kuns, de wetensjap, d'n handel en de militair mach. De Egyptische besjaving straolt ouch oet nao aander Afrikaonse volker. Dat gelt in d'n ierste plaots veur [[Nubië]] ('n regio in 't zuie vaan 't modern Egypte en [[Soedan]], aon de [[Nijl]] struimopwaarts vaanoet 't aajd Egypte). Vaanaof 2500 v.Chr. gief 't dao de [[Kermacultuur]]. Oetindelek, roond 1500, lijf Egypte Nubië gans in, meh es Egypte verzwaak weurt 't Nubisch keuninkriek [[Koesj]] weer oonaofhenkelek (achste iew veur Christus). Vaanaof 754 v.Chr. regere de keuninge vaan Koesj zelfs euver Egypte es de [[25e Dynastie]]. 'n Aander land oonder Egyptischen invlood is [[Poent]], e gebeed wat me in 't huieg [[Eritrea]] en [[Somalië]] zeuk. Dit waor 'ne belaankrieken handelspartner vaan de Egyptenere, die 't preze um zien faobelechtege riekdom. In 664 weure de Nubische farao's aofgezat es de [[Assyriërs]] invalle. Heimèt begint 'nen tied vaan vreem dominantie in Egypte, wat achterein oonder [[Perzisch Riek|Perzisch]], [[Macedonisch Riek|Macedonisch]] en tot slot (vaanaof 30 v.Chr.) Romeins bestuur kump. Zoe vèlt d'n invlood vaan de Egyptische cultuur in Afrika stèl. [[Plaetje:Mausolée_Royale_de_Maurétanie_-_الضريح_الملكي_الموريطاني.jpg|thumb|'t Graafmonumint vaan keuning [[Juba II]] vaan [[Mauretanië]] (in 't huieg Algerije) tuint d'n invlood vaan versjèllende groete besjavinge in 't gebeed.]] Oonderwijl melde ziech ouch aander vreem volker op 't continent. Alleriers zien dat de [[Feniciërs]], e zievarend volk oet de Levant wat kolonies aon de kös stiech. Ein kolonie, [[Carthago]] (gestiech roond 814 v.Chr.), weurt zelf weer e groet riek, veural op 't groondgebeed vaan 't huieg [[Tunesië]]. Wie de Romeine dit riek vernetege (146 v.Chr.), koume zij in 't bezit vaan gans 't Noord-Afrikaons kösgebeed, vaanaof 30 v.Chr. dus ouch mèt Egypte debij. De [[Berbers]], de bewoeners vaan Noord-Afrika beweste de Nijl, numme väöl euver vaan zoewel de Feniciërs/Carthagers es de Romeine, es stiechte zoe hun eige besjavinge. Door 't verdwijne vaan de Egyptische mach oontsteit weer e Nubisch riek, naomelek [[Meroë]], wat door de Macedoniërs en Romeine mèt rös weurt gelate. In de buurt vaan 't land Poent, in 't weste vaan 't huieg Eritrea, oontsteit de ''[[Dʿmt]]''-besjaving. Vaanaof de ierste iew nao Christus bleujt 't keuninkriek [[Aksoem]] - iers ouch weer veural aon de Roej Zie, later wijer nao 't zuie. 't Is noe veur 't iers tot Ethiopië 'n besjaving krijg. Aksoem kump in contak mèt väöl Aziatische besjavinge en veurt es eint vaan de wienege len 't [[joededom]] in. Later geit me euver op 't [[christendom]], wat in Romeins (en Byzantijns) Egypte tot groete bleuj is gekoume. Door zien rillatieve isolatie zal Ethiopië ziech tot 'n gans unieke cultuur goon oontwikkele. Boeten 't ziech vaan de gesjreve bronne verspreit ziech de iezerbewèrking euver Afrika. Dit begint roond 1200 v.Chr. (de [[Broonstiedcollaps]]); daonao verspreit ziech dit nui metaol nao 't zuie. Es de Niger-Congovolker 't oontdèkke - lèstens roond 250 v.Chr. - begint de zoegeneumde [[Bantoe-expansie]]. De Bantoe, die deil oetmake vaan de Niger-Congovolker, verdringe mèt väöl geweld de pygmeeë oet Centraol-Afrika, en stoete daonao door nao 't gebeed vaan de Khoisan-volker. ===Middeliewe: koms vaan d'n islam=== [[Plaetje:Kairo_Ibn_Tulun_Moschee_BW_4.jpg|left|thumb|De [[Ibn-Toeloenmoskee]] in [[Cairo]]. Cairo woort gestiech es nui hoofstad veur islamitisch Egypte.]] De [[middeliewe]] zien veur Afrika (entans veur groete deile) d'n tied vaan d'n [[islam]]. Kort nao d'n doed vaan [[Mohammed]] (632) wage Arabische ginneraols ziech boeten Arabië. Egypte weurt tösse [[639]] en [[642]] bij 't [[kalifaot]] ingelief. Oonder de [[Oemajjaode]] stoete de Arabere wijer nao 't weste door. In [[698]] weurt [[Carthago]] gepak (en veur d'n twiede kier verweus), e paar jaor denao kump me zelfs tot in [[Spaanje]]. De [[Sahara]] stèlt evels 'n veurluipege grens aon de Arabische expansie: allewel tot de Arabere dao perfek in kinne euverleve, kin me 'm neet zoemer mèt groete legers euversteke. Daobij kump 't kalifaot in de [[achste iew]] in de grip vaan bitter intern geweld. Es in 750 de Oemajjaode weure aofgezat door de [[Abbaside]], gief me neet zoeväöl mie um Noord-Afrika; neet in de lèste plaots umtot de inheimse Berbers dèks in opstand koume. Dit maak de weeg vrij veur regionaol dynastieë die neet oet Arabië stamme. In [[909]] reup 'ne lokaole voors oet [[Raqqada]] (Tunesië) ziech oet tot kalief; daomèt begin 't [[Fatimidekalifaot]]. Ech groet weurt dit pas wie de dynastie in [[969]] [[Egypte]] pak en dao, vaanoet de nui hoofstad [[Caïro]], e groet riek geit behiere. Oetindelek stort de dynastie in en weurt Egypte e [[sultanaot]] oonder de [[Ajjoebiede]], 'n Koerdische dynastie gestiech door [[Saladin]]. Dee is belaankriek in de contex vaan de [[kruustochte]], meh zien dynastie hèlt 't neet bezunder laank oet. In [[1250]] weurt de lèste Ajjoebiedesultan vermaord en kump de mach in Egypte aon de [[Mamelukke]], e geslach vaan Turkse aofkoms. Die blieve Egypte tot de zèstiende iew regere. Oonderwijl waore in de Maghreb versjèllende kleinder en groeter [[emiraot]]e oontstande. Zoe gaof 't in [[Marokko]] 't riek vaan de [[Idrisside]], en de kleiner rieke vaan [[Nekor]] ([[Rifgebergde]]), [[Tamesna]] (zuidweste) en [[Sizjilmassa]] (druug binneland). Aon de väölheid vaan voorstedomme kaom in de tiende en èlfde iew 'n ind. Dit waor 'n indirek gevolg vaan de stiechting vaan 't Fatimideriek. De Fatimide zètte de [[Banu Hilal]], 'nen Arabische bedoeïnestam, 't land oet, mèt es gevolg tot ze de Maghreb binnevalle. Es de stöb optrèk, kump Marokko en e groet deil vaan Noord-Afrika oonder leiing vaan de [[Almoravide]]dynastie (ca. 1060-1147), dee weurt aofgelos door de [[Almohaode]] (1121-1269), welke lèste hun riek tot in Spaanje en Tunesië zal loupe. In dezen tied begint in Noord-Afrika, en Marokko in 't bezunder, 'nen tied vaan veurspood. Dee veurspood weurt evels minder es christeleke leiers ummer helder op Spaanje goon duie (Reconquista). De [[Marinide]], die vaan de daartiende tot de vieftiende iew de Maghreb goon regere, zien laank zoe sterk neet. [[Plaetje:Donkeys,_Timbuktu.jpg|thumb|Djinguereber-moskee in [[Timboektoe]], 'ne belaankrieke stad in middeliews [[Mali]].]] Door de expansie nao de weuste kump ouch [[Wes-Afrika]] in contak mèt de islamitische besjaving. In de [[Sahel]] gief 't iewelaank versjèllende rieke die door hun cultuur en faobelechtege riekdom tot de verbeelding vaan Arabere en later ouch Europeaone spreke. 't Ierste riek boe me op sjrif vaan wèt is 't [[Ghanariek]], wat in weerwèl vaan de naom in 't modern [[Mauritanië]] en [[Mali]] ligk. Dit riek is mesjiens al roond 300 gestiech, heet [[Koumbi Saleh]] es hoofstad en weurt gedomineerd door de [[Soninke]]. In de late achste iew weurt 't veur 't iers geneump in Arabische bronne. Zjus daan zit 't in 'nen tied vaan groete expansie. Tot de èlfde iew domineert dit riek de regio. In dezen tied weurt d'n islam 'n ummer groeter relizjie. Nog mechteger weurt 't [[Manding]]-sprekend [[Maliriek]], wat neet allein in de weuste domineert meh ouch 't kösgebeed vaan [[Senegal]] en groete deile vaan de revier de [[Niger (revier)|Niger]]. Aon de Niger moot dit riek 't vaanaof de vieftiende iew aoflègke tegen 't [[Songhairiek]], nao de [[Songhay]]-sprekende volker roond de hoofstad [[Gao]] mèt ziene sjatrieke keuning [[Askia de Groete]]. De besjavinge in Wes-Afrika zien bekind gewore door hunnen arsjitectuur vaan gedruugde revierpratsj, boe me in dit klimaot good mèt kint boewe. Veurbeelder zuut me oonder väöl mie in de handelsstad [[Timboektoe]], zoewie in [[Djenné]] (de bekinde [[Groete Moskee vaan Djenné|Groete Moskee]]). Allebei de sites zien wereldèrfgood. 't Oerwoudgebeed in 't zuie vaan Wes-Afrika weurt minder geïslamiseerd, meh ouch dao dringk de cultuur door. 't Belaankriekste riek concentreert ziech roontelum [[Ifẹ]] ([[Nigeria]]). Ouch in 't ooste vaan de Sahel, oonder mie bij de [[Zaghawa]] op de grens vaan [[Tsjaad]] en [[Soedaan]], kump d'n islam mer laankzaam binne. Oetindelek zal dit gebeed evels ouch oonder zienen invlood koume. [[Plaetje:Lalibela,_san_giorgio,_esterno_24.jpg|thumb|left|Sint-Joriskèrk in [[Lalibela]], Ethiopië.]] Oonderwijl verkinne Arabische zievaarders de kös vaan Oos-Afrika. In [[Somalië]] waore ze eigelek ummer al presint; dao leet inveuring vaan d'n islam neet laank op ziech wachte. Wijer nao 't zuie - oetindelek kaome de Arabere tot aon [[Mozambique]] - bleef hunnen invlood beperk tot de kös. 't Achterland waor oerbos en hei waogde Arabere ziech neet. Hei oontstoonte stadsstaote die de Arabische relizjie en gewuuntes euvernaome en riek woorte mèt d'n handel. Veurtaol woort heibij 't [[Swahili]]. In de loup vaan de iewe zouwe väöl vaan de stadsstaote weure vereineg in 't [[Kilwa-sultanaot]]. Oetzundering op dit alles waore Ethiopië, wat ziech weerde tege d'n Arabischen invlood meh ziech aon zien christeleke identiteit vasheel. Na d'n oondergaank vaan 't Aksoemriek kaom hei de [[Zagwe]]-dynastie op (1137-1270), die ziech roont häör hoofstad [[Lalibela]] concentreert. Dao vint me èlf in de stein oetgehojde kèrke, die ouch werelderfgood zien. Vaanaof 1270 kump de [[Solomonide]]dynastie aon de mach; daan geit me vaan ''Ethiopië'' spreke. In 't druger, Somalisch-sprekend ooste vaan 't land laog 't sultanaot [[Shewa]], wat later verdroonge woort door 't sultanaot [[Ifat]]. [[Plaetje:Conical_tower.jpg|thumb|Rewien vaan de vesting [[Groet-Zimbabwe]], hoofstad vaan 't Shonariek.]] Ouch góng, wie bove opgemerk, de Bantoe-expansie door. Umtot me gein gesjreve bronne heet, moot me op indirek bewies aofgoon. 'ne Belaankrieke machsfactor waor 't [[Shonariek]] in 't huieg [[Zimbabwe]]. Dit riek woort ouch bekind door zien hoofstad [[Groet-Zimbabwe]], boe me oonder mie 'n vesting mèt gestapelde (oongemetselde) mör vint. Ouch dit is wereldèrfgood. In de middeliewe woort noe ouch [[Madagaskar]] door de mins gekoloniseerd. De ierste permanente bewoeners kaome roond 490 n.Chr. aon; pas roond 1200 waor gans 't binneland ouch bewoend. De koloniste waore [[Austronesiërs]], um perceis te zien lui vaan [[Borneo]]. Dat beteikent tot de Malegassiërs in taol, uterlek en gewuuntes gaaroet neet bij de res vaan Afrika passe. 't Noorde vaan 't eiland kaom al vreug oonder Arabischen invlood, meh ech gearabiseerd of geïslamiseerd raakden 't eiland noets. ===Nuien tied - oontdèkkingsreize, slavenhandel en Turks Riek=== Vaanaof de [[vieftiende iew]] goon Europeaone ziech intensief mèt Afrika meuje. Tot daan touw blokkeerde de mechtege islamitische rieke 't ziech op Afrika vaanaof de Sahara. Euver zie kós me iewelaank neet veurbij [[Kaap Bojanes]] (in de Westeleke Sahara), en zelfs [[Kaap Chaunar]] noordelek daovaan (in Marokko) waor hiel lesteg te navigere. De oetvinding vaan e nui typ zeilsjeep maakde dat evels wel meugelek. In 1421 lökden 't 'n Portugese expeditie veur 't iers um veurbij Kaap Chaunar te steke, en in 1434 woort Kaap Bojanes veurbijgevare. Heimèt begint d'n tied vaan de Europese oontdèkkingsreize. Vaanaof 1460 doen Portugese oontdèkkers Wes-Afrika aon, in 1471 weurt d'n eveneer euvergestoke, in 1488 weurt [[Kaap de Gojen Hoop]] bereik; noe kin me ouch um Afrika heer nao Azië vare. Dit bringk zelfs [[Indië]] en [[China]] binne bereik. Um de weeg nao 't ooste veileg te stèlle, heet me evels väöl verveersingsposte nujeg. Op tal vaan plaotse in Afrika stiechte de Portugese [[factorij]]e, klein [[kolonie]]s boe hun sjeper verveersinge kinne hole en boe ouch mèt inheimse rieke kin weure gehandeld. Dit zien nog neet de kolonies vaan later boe Europeaone ganse stökker land opeise. De Portugeze goon wel woene op de daan oonbewoende eilen [[Madeira]], de [[Azore]] en [[Kaapverdië]], die in de ierste jaore vaan de iew (in die volgorde) zien oontdèk. Zoe kraog Portugal tege 1500 't monopolie op d'n handel mèt Afrika (bezuie de Sahara) ''en'' Azië. Dit beveel aander len neet. Boete Spaanje, wat de weeg via 't weste zoch en zoe bij touwval Amerika oontdèkde, perbeerde aander len zelf sjeper te bouwe, veurbij Afrika te navigere en factorije te stiechte. [[Rippubliek vaan de Zeve Vereinegde Nederlen|Nederland]] lökde dit es ierste (vaanaof ind zèstiende iew); zij pakde oonder mie fort [[Elmina]] (in 't modern [[Ghana]]) vaan de Portugeze en stiechde zelf de [[Kaapkelonie]]. Later zouwe ouch [[Ingeland]] en [[Fraankriek]] ziech hei-in minge. Fraankriek waor neet geïntresseerd in de weeg nao Indië, meh gebruukde zien kelonies allein veur d'n handel. Handel mèt inheimse voorste weurt oonder mie gedreve in [[ivoor]], in [[goud]], in tropische landbouwgeujer, meh bovenal in [[slavernij|slave]]. Vaanajds bestoont in groete deile vaan Afrika al e systeem vaan slavernij, boebij oonderworpe volker of lui die in de sjöld zaote 't bezit vaan iemes aanders woorte. Wie de Portugeze aonmeerde, kraoge ze vaan de inheimse voorste slave aongeboje. Zeker nao de vesteging vaan kolonies in Amerika maakde ze dao daankbaar gebruuk vaan. Naotot de Nederlenders Elmina vereuverde, woorte zij de belaankriekste mach in de slavehandel. Inheimse voorste kraoge dèks Europees waopegood um oorlog mèt aander volker te veure, boe de gevaangene daan kóste weure verkoch aon de Europeaone. In Amerika woorte ze daan te werk gezat in de landbouw, in 't bezunder de [[sókker]]bouw. Nao sjatting zien vaan de vieftiende tot de negentiende iew neet minder es 12,75 mieljoen lui es slaaf nao Amerika versjeep; twie mieljoen storve al op de boet. Neve de Portugeze en Nederlenders höbbe ouch Ingelse/Britte en Franse ziech mèt de slavenhandel bezeggehawwe. Veur volker die 't gelök hadde bij de dominante, regerende gróp te hure braoke gooj tije aon. De keuninge vaan 't [[Asante]]riek (ouch wel Ashanti) woorte hei sjatriek vaan, en [[Kongoriek|Kongo]] verandert in 'n welvarende, geëuropiseerde staot. Ouch 't [[Wolofriek]] (veural modern Senegal) bleujde op. Ouch Ethiopië proffeteerde. Wie de Portugeze dit riek oontdèkde, wat iewelaank allein oet verhaole bekind waor, kóste ze de keuning hölp beeje tege de dreiging vaan islamitische voorste. In d'n [[Ethiopisch-Adalsen oorlog]] (1529-1543) wis 't land mèt Portugese hölp de Turke boete te hawwe. De relaties tösse de twie len verzoerde evels wie de Portugeze gónge verlaange tot 't land katheliek zouw weure. Binne d'n islamitische wereld waor 't ouch reureg. 't [[Osmaons Riek]], 'n Turkse dynastie oet Anatolië, greujt oet tot e wereldriek wat groete deile vaan Europa, Azië en ouch Noord-Afrika geit bezitte. In 1517 lieve de Osmaone Egypte in (boemèt 'n ind kump aon 't Mamelukkesultanaot), en daonao stoete ze door nao de kös vaan Libië, Tunesië en Algerije. Ze weure geholpe in hun expansie door de oetvinding vaan 't [[böskroet]] zoewie groete verbeteringe in vuurwaopes. Allein Marokko blijf versjoend vaan Turkse invasies. Hei losse ziech diverse dynastieë aof, tot in [[1666]] de [[Alawiete (dynastie)|Alawiete]] aon de mach koume. Zij regere Marokko nog ummertouw. Ouch in 't Turks Riek (en in väöl Arabische len) waor de slavehandel mèt Afrika bezuie de Sahara aon de orde vaan d'n daag. Dao kaom pas begin twintigste iew 'n ind aon. ===Modern imperialisme: begin=== Oondaanks de dèks ingriepende gevolge vaan de Europese inminging waor 't de Europeaone in 't gemein neet te doen um 't vergroete vaan hun groondgebeed. Inheimse rieke bleve zelfstendeg en 't deper binneland waor bij de Europeaone (en Arabere) zelfs wiedgaond oonbekind. Dit alles veraandert in de negentiende iew. Dat heet miejer oerzake. Ierstens woorte de Europeaone ummer superieurder op 't slaagveld. 't Osmaons Riek, iewelaank de dominante mach in Noord-Afrika, waor noe gein partij mie veur ze. Twiedens leep de slavehandel trök, zoewel um economische es um ethisch-politieke reies; al laank ietot de slavernij in 1863 woort aofgesjaf, waor de minsehandel in Afrika trökgeloupe. Mie geld góng noe um in mijnbouw en industrie. In de loup vaan de iew woort dujelek tot me belaankrieke groondstoffe oet de bojem en 't woud kós hole. Mèt de oetvinding vaan d'n trein woort 't noe ouch meugelek veur dat te goon exploitere. Tot slot leefde in dezen tied de [[paternalisme|paternalistische]] idee tot 't weste in de 'achtergebleve' res vaan de wereld besjaving hej te bringe. E begin weurt gemaak in [[1798]], es [[Napoleon]] Osmaons Egypte binnevèlt. Ouch häöm is 't neet trum te doen veur Egypte te vereuvere; heer wèlt allein 't land opebreke veur de Fransen handel. Oetindelek (in [[1801]]) lök 't de Osmaone, mèt hölp vaan de Britte, veur de Franse boete te zètte, meh de Osmaone mote Egypte noe wel väöl otonomie touwstoon. Umtot oonderkeuning [[Mohammed Ali vaan Egypte|Mohammed Ali]] regeert mèt hölp vaan de Britte, krijg dit land gestiedegaon de vörm vaan e [[protectoraot]]. ('t Land zal tot 1914 formeel deil oetmake vaan 't Turks Riek.) Dit teike vaan aofnummende Osmaonse mach in Noord-Afrika bringk aander len detouw 'tzelfde te doen. Fraankriek vèlt in [[1830]] [[Algiers]] binne en vereuvert de iew die drop volg (soms mèt extreem geweld) e groet gebeed, wat bekind kump te stoon es [[Algerije]]. Väöl later zètte ze vaan dao-oet ouch [[Tunesië]] (vaanaof 1881) en [[Marokko]] (pas vaanaof 1912) oonder Frans protectoraot. Es lèste melt ouch [[Italië]] ziech hei, en in 1911 koume ouch [[Tripolitanië]] en [[Cyrenaica]] ('t modern [[Libië]]) oonder Italiaons bewind. In de res vaan 't continent deeg dit laanger op ziech wachte. Wel kantelde de machsbalans vaan de Europese machte. Nederland had de Kaapkelonie al in de Fransen tied verlore, wie de Britte dat vereuverde. Ewegtrèkkende Afrikaonse Hollenders stiechde in 't achterland de 'Boererippublieke' [[Transvaal]] en [[Oranje-Vrijstaot]]. Nao 't ind vaan de slavehandel had 't land ouch gein belaange mie in Elmina (en gein intrèsse um mie land te annexere); in 1872 verkoch Nederland zien [[Nederlandse Goudkös|Goudkös]] aon de Britte en indegde de Nederlandse presintie in Afrika. Fraankriek concentreerde ziech op Senegal, dewijl de Britte ziech mie op de Guinea's touwlagte. Zoe kloonterde de kolonies ummer mie same. Ouch de [[Vereinegde Staote]] stiechte in 1822 'n kolonie, [[Liberia]], wat weurt geleid door vrij zwarte Afrikaone. Dit land verklaort ziech in 1847 oonaofhenkelek. ===Modern imperialisme: Congres vaan Berlien en 't vervolg=== Nog roond 1880 waor 't Europees bezit in Afrika beperk tot 't kösgebeed. De wèdloup um 't achterland begós mèt 't initiatief vaan de Belzje keuning [[Leopol II]], dee in 't Congobassin 'n kolonie wouw stiechte. Heer kraog daobij assistentie vaan de Britsen oontdèkker [[Morton Stanley]], dee in de jaore 1870 Centraol-Afrika had verkind. Leopol zien bemeujenis had de aondach vaan aander machte getrokke, die ouch wel nao 't binneland wouwe. In 1884 en 1885 woort daorum de [[Conferentie vaan Berlijn]] belag. Hei-in woorte gesjèlle tösse diverse len opgelos, zoetot ze in eder geval geinen oorlog oonderein hoofde te veure. Wijer woort bepaold tot me gein claims op 't binneland kós lègke zoelaank me neet minstens presint waor aon kös. Dee lèste regel maakde tot de Europese machte in recordtempo hun bezit in Afrika gónge oetbouwe. Fraankriek lag ziech touw op Noord- en Wes-Afrika, wat op de kaart 'n immens (meh gooddeils oet weuste bestaond) riek oplieverde. De Britte gónge vaanoet Zuid-Afrika nao 't noorde, oonder leiing vaan de zakemaan, avontureer en vereuvereer [[Cecil Rhodes]] (nao häöm woort [[Rhodesië]] geneump, 't huieg [[Zimbabwe]] en [[Zambia]]). Oonderwijl stiechte ze ouch in Oos-Afrika e riek; in ierste instantie (vaanaof 1888) mèt 'n awwerwètse kompenei, later (vaanaof 1896) es staotsbezit. Dit gebeed umvat 't later [[Kenia]] en [[Oeganda]] zoewie d'n [[Anglo-Egyptische Soedan]]. Leopol stiech de [[Congo-Vrijstaot]], in ierste instantie 'n oonaofhenkelek land in personeel unie mèt 't Belsj, meh vaanaof 1908 es [[Belsj Congo|Belzje kolonie]]. De Portugeze bouwe hun bezittinge in 't zuie nog oet, zoewel aon de weskös ([[Angola]]) es aon de ooskös ([[Mozambique]]). [[Duitsland]] claimde veural gebeed um de Britte de voot dweers te zètte: mèt de vereuvering vaan [[Tanganyika]] veurkaome ze beveurbeeld tot de Britte de ganse lijn vaan Noord- nao Zuid-Afrika kóste doortrèkke. Allein Ethiopië oontkump aon de Europese expansiedrang: nao de [[slaag bij Adwa]] in 1896 mote de Italiaone hunne claim op dit land opgeve. De Ethiopiërs stiechte zelf 'n imperium: versjèllende zuieleke stäötsjes weure aon 't land touwgeveug. De stiechting vaan de nui hoofstad [[Addis Abeba]] bezegelt dat. Ouch aander staote en stamme were ziech hendeg, oondaanks hunnen technischen achterstand. Zeker de Britse oonderwerping vaan de [[Zoeloes]] en de [[Boere]] geit neet gemekelek. Ze mote tege de Zoeloes ([[1879]]) in de [[slaag bij Isandlwana]] e verlees incassere, en de Boere geve ziech pas in [[1902]] nao twie oorloge euver. In 't [[Verdraag vaan Vereeniging]] kinne de Boere e zwoer stumpel duie op de nui kelonie Zuid-Afrika, die in 1910 alweer 'n oonaofhenkelek [[Brits Gemeinebès|dominion]] weurt. 't Sprik veur ziech tot väöl, dèks extreem geweld nujeg waor veur de Afrikaone te oonderwerpe. Soms kraog 't geweld de vörm vaan [[genocide]], beveurbeeld de maord op de [[Herero]] in [[Namibië]] door de Pruse. Ouch hiel beröch waor 't sjrikbewind vaan inheimse huurlinge in de Congo, die in naom vaan Leopol lui de han aofkapde. Es 't gebeed eine kier ingelief waor, wachde de bevolking ingriepende veranderinge. Vaan 'n traditioneel sameleving (dèks genóg nog es [[jegers-verzamelere]]) góng me noe nao 'n geld-economie, boe in mijnbouw de veurnaomste bron vaan verdeenste waor. Op groete sjaol woort de bevolking, die nog algemein 't [[animisme]] aonhóng, door missionaire bekierd tot 't [[christendom]]. Mèt de koms vaan spoorweeg kóste de bewoeners ziech noe ouch verplaotse, en wie in Afrika ouch de [[industrie]] opkaom, gónge ummer mie Afrikaone in stei woene. Tribaol structure begóste te vervage. ===Ierste Wereldoorlog=== De [[Ierste Wereldoorlog]] had ouch 'n Afrikaons podium. Deil vaan d'n inzat waore de kolonies: Duitsland meinde get kolonies vaan de Britte en Franse te pakke, en Turkije wouw de control euver Noord-Afrika trök. De Geallieerde hadde dus veural get te verdeidege, meh waore ouch oet op de kolonies vaan Duitsland. In 't noorde bleek al gaw tot de Osmaonse tróppe wieneg kóste oetriechte. In Wes-Afrika vele de Britte en Franse same [[Kameroen]] aon ('n Duitse kelonie), 'n campagne die in [[1916]] tot 'n Duitse euvergaaf leide. In Tanganyika góng dat aanders. De Belzje vele vaanoet Congo aon en pakde [[Rwanda]] en [[Boeroendi]], meh de Britte stoetde - tege de verwachting in - neet zoemer door. De gansen oorlog wisselde de successe, en nog naotot in Europa de waopestèlstand waor geteikend, haolde 't Duits leger 'n euverwinning. 't Formeel ind vaan d'n oorlog beteikende evels oonherropelek tot ouch hei de Pruse ziech móste euvergeve. Sommege inheimse volker perbeerde vaan 't conflik - en d'n drök dee 't op de Europese legers laog - gebruuk te make. In [[Darfoer]] en [[Somalië]] sjeide oonderworpe staote ziech aof, en ouch in Transvaal stoonte Boererebelle op. Daobij kaom nog tot sommege deile vaan Afrika neet gans 'gepacificeerd' waore. Zoe had Fraankriek 't binneland vaan Marokko nog neet gans oonder control. Mèt groete meujte woorte alle inheimse opsten toch de kop ingeduid. ===Interbellum=== Direk gevolg vaan 't [[Verdraag vaan Versailles]] en e paar koumende verdreeg waor tot Duitsland zien kolonies mós aofstoon. In 't gemein mochte geallieerde len hawwe wat ze in d'n oorlog hadde gepak. Rwanda en Boeroendi woorte vereineg in 't Belsj gebeedsdeil [[Roeanda-Oeroendi]]. Kameroen woort formeel verdeild in e Brits en e Frans deil ('t lèste waor groeter). Namibië kaom bij [[Zuid-Afrika]]. Tanganyika kaom in Britse hen. Essentieel heibij voont me tot dit gebeed op 'n humaan meneer woort bestuurd, oet naom vaan de [[Volkerboond]]. Daorum spraok me veur de nui gebeedsdeile neet vaan 'kelonie' meh vaan 'mandaotgebeed'. In de praktijk maakde dat wieneg oet. Ind [[1935]] woort Afrika weer de buun veur 'ne groeten oorlog, wie 't Italië vaan [[Benito Mussolini|Mussolini]] Ethiopië binneveel. 't Materieel superieur Italiaons leger had 't land binne de zeve maond oonderworpe, en in 1936 woort 't land de kern vaan de nui kelonie [[Italiaons-Oos-Afrika]]. Mussolini had groete planne demèt, meh door de korten tied tot 't land oonderworpe waor kraog 't noets e koloniaol karakter. In 't gemein waor de wereld, väöl mie es bij iejer koloniaol annexaties, op de hand vaan 't inheims riek; e teike tot de koloniaolen tied euver zie huugdepunt raakde. ===Twiede Wereldoorlog=== In d'n [[Twiede Wereldoorlog]] woort Afrika, veural Noord-Afrika, intensiever mètgetrokke es in d'n Ierste. Vaan teväöre had veural Italië planne mèt dit continent: druimentere vaan 'n herstèl vaan 't Romeins Riek hoopde Mussolini zie bezit roond de Middellandse Zie oet te bouwe. Nazi-Duitsland had planne mèt [[Madagaskar]]: in Hitler zien ouge zouw dat eiland 'n gooj plaots zien veur de [[joede]] nao te deportere. Wie dit plan neet oet te veure leek, besloot 't rezjiem de joede mer gans oet te maorde. Aon 't begin vaan d'n oorlog waor in Afrika evels nog wieneg aon de hand. Wie Duitsland in 1940 Fraankriek euverleep, kaome de Franse kelonies in han vaan 't [[Fraankriek vaan Vichy]]. Dit rezjiem heel ziech officieel neutraol in d'n oorlog, zoetot Afrika deboete woort gehawwe. Wel sloot 't koloniaol bewind in [[Frans Equatoriaol Guinea]] ziech aon bij 't verzat oonder ginneraol [[Charles de Gaulle]]. Dees kelonie laog zoe deep in Afrika tot 't Vichy-rezjiem hei wieneg aon kós doen. Zoe kaom 't twie jaor laank tot 'n patstèlling. Gezeen de groete successe vaan de nazi's meinde Mussolini ziech noe esnog bij d'n oorlog te mote aonslete. Heer verklaorde d'n oorlog aon 't Vereineg Keuninkriek en Fraankriek. Eint vaan de ierste dinger die 'r deeg waor 't inlieve vaan [[Brits-Somaliland]]. Allewel tot dat flot góng, kierde al gaw de kanse. De Britte vele de kelonie in, en nao de [[slaag bij Gondar]] in november 1941 kaom de ganse kelonie oonder Britse bezètting. In mei 1942 woort d'n Ethiopische keizer [[Haole Selassie]] weer op d'n troen gezat. In Noord-Afrika góng Duitsland ziech demèt meuje. Allewel tot 't land gein ervaoring had mèt oorlog in e weusteklimaot, woort in korten tied 'n [[Afrikakorps]] oonder leiing vaan veldmaarsjalk [[Erwin Rommel]] opgezat. Me had twie doele. Ierstens mós [[Cyrenaica]], 't ooste vaan Libië wat intösse al door de Britte waor bezat, weure trökgepak. Dit lökde vrij gemekelek. Daan mós weure doorgestoete nao Egypte (wat jummers Brits waor). Dit mós allemaol zoe snel meugelek goon, ietot de Britte versterkinge oet aander deile vaan hun wereldriek kóste hole. Oondaanks zie succes in 't snel opzètte vaan dit korps, lökden 't Rommel neet veur Egypte te pakke. Wie heer in juli 1942 bij [[El-Alamein]] aonkaom (zoeget 't begin vaan de Nijldelta en dus 't hart vaan Egypte), volgde 'ne zwoere veldslaag (d'n [[Ierste slaag bij El-Alamein]]) dee oonbeslis indegde. De kanse kierde gans wie ouch de [[Vereinegde Staote]] ziech in d'n oorlog mingde. In november 1942 vele de Geallieerde Frans Noord-Afrika binne ([[operatie Toorts]]); de Vichy-tróppe in Marokko, Algerije, Tunesië en Frans-Wes-Afrika lepe toen astrein euver nao 't Vrij Fraankriek vaan De Gaulle. Dit waor veur de Pruse de direkte rei um 't Europees deil vaan Vichy-Fraankriek ouch te bezètte ([[operatie-Anton]]). Mèt Amerikaonse lochsteun woort 't froont bij El-Alamein noe opegebroke, deeskier op Brits initiatief. D'n [[twiede slaag bij El-Alamein]] indegde in 'n euvertuigende Britse euverwinning. In fibberwarie 1943 woort ouch Libië in recordtempo oonder de voot geloupe. De Duitse en Italiaonse tróppe trokke ziech noe trök in Tunesië, boe nog tot mei 1943 weerstand woort geboje. Heimèt waor veur Afrika d'n Twiede Wereldoorlog praktisch veurbij. ===Dekolonisatie=== Nao d'n oorlog mós Italië defintief zien kelonies aofstoon. [[Italiaons-Somaliland]] woort mèt [[Brits-Somaliland]] tot ein kelonie Somaliland ('t huieg [[Somalië]]) vereineg. [[Eritrea]] woort aon [[Ethiopië]] gegeve, zoetot dit land noe veur 't iers 'n köslijn kraog. Libië wouwe de Franse en Britte iers oonderein verdeile, meh dao gónge de [[Vereinegde Naties]] tegenin. Me voont tot len neet mie zoemer tege hunne wèl vaan d'n eine nao d'n andere kolonisator móste weure euvergedoon. In 1949 woort bepaold tot Libië veur 1952 oonaofhenkelek mós weure. Oetindelek reep keuning [[Idris I vaan Libië|Idris]] ind december 1951 de oonaofhenkelekheid oet. Daomèt waor de dekolonisatie vaan Afrika begós. Boe 't in 't Interbellum rillatief rösteg waor gebleve, begóste euveral op 't continent inheimse intellectuele ziech te reure. In Egypte, wat zoe al 'n groete maot vaan otonomie had (en officieel zelfs al sinds 1919 zelfstandig waor!), maakde de revolutie vaan 1952/53 e definitief ind aon de Britse dominantie zoewie aon de monarchie. [[Gamal Abdel Nasser]], president vaan 1954 tot 1970, maakde vaan Egypte 'ne groete speuler in de wereldpolitiek. Heer weerde de westerse machte aof in de [[Suezcrisis]] vaan 1956. Dat jaor bepaolde Egypte en 't Vereineg Keuninkriek ouch tot d'n [[Anglo-Egyptische Soedan]] 'n oofaofhenkelek land mós weure, [[Soedan]] (daan nog inclusief 't huieg [[Zuid-Soedan]]). Wie in [[1957]] ouch de Goudkös (oonder de nuie naom Ghana) es ierste kelonie boete Noord-Afrika oonaofhenkelek woort, waor 't hèk vaan d'n dam. Somalië en [[Nigeria]] volgde in 1960, en in de jaore daonao dege de Britte ouch aofstand vaan hun kelonies in Midde- en zuielek Afrika. Bezunder geval waor Zuid-Rodesië, boe 't koloniaol minderheidsbewind ziech in 1965 aofsjeide ietot 't moojerland 'n miejerheidsregering de mach kós geve (dit land stoont daonao bekind es ''Rhodesië'' tout court). Allein op de [[Seychelle]] bleve de Britte tot aon [[1976]] de baos. Fraankriek waor minder geneig veur aofstand te doen vaan zien koloniaol mach. Hei en dao woort oorlog geveurd um de kelonies te hawwe. De zwoeren drök op 't Frans leger, wat örges aanders ouch oorlog te veure had (in [[Frans-Indochina]]), maakden 't evels neet gemekelek veur dit vas te hawwe. De protectoraote Tunesië en Marokko kóste in 1956 zoonder vechte en in good euverlègk oonaofhenkelek weure. Bij Algerije, wat gei protectoraot meh integraol deil vaan Fraankriek waor, laog dat evels andersL väöl Franse waore dao hendeg tege. Wie de Franse regering in 1958 ziech klaormaakde veur Algerije toch oonaofhenkelek te laote weure, begóng 't leger oonder ginneraol De Gaulle 'ne staotsgreep. Es president kaom De Gaulle evels astrein tot de conclusie tot 't koloniaol riek neet vas te hawwe waor. In [[1960]] mós 'r Algerije laote goon. Datzelfde jaor woort de groete miejerheid vaan de aander Franse kelonies ouch oonaofhenkelek, zoe good wie Belsj-Congo. Daorum nump dit ouch wel 't "Jaor vaan Afrika". Zoe waor binne de twie decennia nao d'n oorlog 't koloniaol tiedperk gooddeils tot 'n ind gekoume. Allein Portugal deeg nog geinen aofstand vaan zien kelonies. ===Touwnummende chaos, dictatuur en hoongersnoed=== De zjus oonaofhenkeleke len zaoge ziech direk mèt groete probleme geconfronteerd. Ierstens gónge de len - en hun grenze - trök op wat de Europeaone vaanaof 1880 oonderein verdeild hadde. Versjèllende volker leefde daorum noe oonder twie veendele, en diverse, dèks hendeg vijandege volker leefde noe mètein in ei land. 'n Aander probleem waor tot de inheimse bevolking in 't gemein neet waor opgeleid veur complex hoofwèrk te doen. Zoeget alle hoeg posities - 't landsbestuur, meh ouch dokters, lierers, rechters, inzjenieurs etc. - zaote veurheer op de sjouwers vaan de Europeaone. Veur zoeveer de Afrikaone neet hun traditioneel leveswijs behele, wèrkde ze veural es arbeier. Noe kaom alles neer op 'n hemfelke lui die wel gesjaold waore. Dezen euvergaank waor veur väöl len get al te groet. Verwant aon dat lèste waor ouch 't probleem vaan economische oontwikkeling. De Afrikaonse len waore nog mer zjus begós ziech tot industriële samelevinge te oontwikkele, in 't gemein steunde ze nog sterk op de landbouw. De oontwikkeling nao 'n deenste-economie, zoewie dat in Europa en Amerika in volle geng waor, laog nog väöl wijer eweg. Um die rei sprik me vaan ''[[oontwikkelingsland|oontwikkelingslen]]''. Afrika zaog ziech ouch geconfronteerd mèt 'n verdeilde wereld. Dewijl sommege len gooj ban oonderhele mèt hun aw kolonisators, stortde aandere ziech op 't [[socialisme]] of [[communisme]]. 't Geliekheidsideaol, en de lier tot de rieke de erme oonderdrökde, spraok väöl Afrikaonse intellectuele aon door hun recint verleie. Zoe woort Afrika tot e späölveld tössen 't wesblok (de [[NAVO]] en de aander westerse len) en 't oosblok ('t [[Warschaupak]] oonder leiing vaan de [[Sovjet-Unie]]). De mieste len slote ziech neet oondobbelzinneg aon, meh oonderhele ban mèt allebei de blokke. Daorum góng me spreke vaan de ''[[Daarde Wereld]]'': 't deil vaan de wereld wat neet bij 't ein of aander machsblok hoort. Umtot de mieste neet-geboonde len erm waore, woort die benaoming mèt en mèt synoniem mèt 'oontwikkelingslen'. In de jaore zèsteg heersde in Afrika nog dèks optimisme tot 't wel good zouw koume. Nao 1970 woort de situatie evels oonzeker. De economische veuroetgaank stokde, en euveral op 't continent naome dictators de mach euver. 't Beröch typ vaan de [[Afrikaonse dictatuur]] bestoont dèks oet extreem repressie vaan politieke vijande (ech of verbeeld), geweld (dèks [[genocide|genocidaol]]) tege volker boe de machhöbbers get tege hadde, [[kleptocratie]], wanbehier vaan 't pebliek belaank en bizaar [[persoensverhierleking]]. De ergste representante - [[Idi Amin]] in Oeganda, [[Jean-Bédel Bokassa]] in de Centraol-Afrikaonse Rippubliek, [[Francisco Macías Nguema]] in [[Equatoriaol-Guinee]] - woorte in de loup vaan de jaore zeventeg wel (door binnelandse of boetelandse interventie) aofgezat. Aandere, wie [[Moeammer Gaddhafi]] in [[Libië]] of [[Mobutu Sese Seko]] in Congo-Kinshasa (door häömzelf in 1971 tot ''Zaïre'' umgeduip), kóste tientalle jaore blieve zitte ietot ouch zij nao 'n revolutie verdwene. In väöl vaan de Afrikaonse dictature späölde boetelandse machte 'n rol, umtot zij meinde tot oonder 't ein of aander rezjiem hun belange in beveurbeeld de mijnbouw wel veileg zouwe zien. In Wes-Afrika lage de kaarte get beter. Hei wèrkde de len same um ziech, in 't leech vaan de zwake economie, toch get te steune. In 1975 riechde 'n aontal len de [[ECOWAS]] op. Gans aanders waor 't in [[zuielek Afrika]]. Um te beginne waore [[Angola]] en [[Mozambique]] nog ummertouw Portugese provincies; pas in 1975, wie de dictatuur in 't moojerland indegde, kóste dees len ziech losmake. [[Zuid-Afrika]] noe, wat ouch [[Namibië]] bestuurde, had nao d'n oorlog e systeem vaan rassesjeiing ingeveurd, de zoegeneumde ''[[apaartheid]]''. Oet angs um zien mach te verlere aon 'n regering boe ouch zwarte Afrikaone aon mètdege, besloot me die lèste oet te slete vaan Zuid-Afrikaons börgerrech en in plaots daovaan börger te make vaan 'toeslen' die op de door oonaofhenkelek móste weure. Praktisch gezeen beteikende dit evels nog 'n verslechtering vaan hun situatie: dewijl de zwarte Afrikaone in de koloniaolen tied nog kóste mètdeile in investeringe vaan rieke koloniste, woorte ze noe vaan alle geldmiddele oetgeslote. 't Verzat heitege waor hel. Väöl westerse len waoren 't ouch heimèt neet ins, meh steunde Zuid-Afrika toch strategisch umtot me meinde tot 'n regering vaan zwarte ziech bij 't Oosblok zouw aonslete. Zjus zoeget waor aon de hand in Rhodesië, wat ziechzelf had aofgesjeid (zuug bove). Len wie [[Botswana]], [[Swaziland]] en [[Lesotho]] kóste neet op de wereldpolitiek doorwege en bleve neutraol. Allein [[Zambia]] kierde ziech in de regio tege de minderheidsrezjiems. Aon 't ind vaan de jaore zeventeg kierde ouch in zuielek Afrika de kanse. Angola en Mozambique koze, wie ze oonaofhenkelek woorte, direk de kant vaan 't communisme. Rhodesië mós in 1979 de mach mèt de zwarte bevolking deile en kaom vaanaof 't jaor dao-op es [[Zimbabwe]] bekind te stoon. D'n drök op Zuid-Afrika, ouch oet 't weste, woort ummer groeter, zeker wie de [[Kawwen Oorlog]] op zien ind leep. Tösse [[1989]] en [[1994]] woort de apaartheid oontmanteld; dat jaor woort [[Nelson Mandela]] in de ierste algemein verkezinge tot president gekoze. In 1990 woort ouch [[Namibië]] noe oonaofhenkelek. Dewijl Noord-Afrika ziech in de lèste decennia vaan de twintegste iew veurziechteg oontwikkelde, bleef de miserie in 't midde vaan continent doorgoon. In väöl len kromp de economie in plaots vaan tot ze greujde, zoetot 'oontwikkelingsland' es 'n eufemisme góng klinke. Zwoer oorloge, veural börgeroorloge, bleve 't continent plaoge. 't Ergste waor [[Ethiopië]] draon touw. Sinds 1974 waor hei e communistisch bewind aon de mach, wat veur zwoer mismanagement zörgde. Al gaw verveel 't land in 'ne börgeroorlog: de heersende klas vaan de Amhare had door dit alles zie gezag bij aander volker verlore. Dit leide tot 'nen oongezenen hoongersnoed, nog erger gemaak door 't ineinvalle vaan de Sovjet-Unie. Beelder vaan dees elend gónge de wereld euver en leide tot väöl [[chariteit]]sacties in 't weste. Begin jaore negenteg waor hei de ergsten hoonger veurbij, zoe good wie d'n oorlog; 't land mós evels wel touwstoon tot [[Eritrea]] ziech losmaakde. 'n Aander drama waor de genocide in [[Rwanda]]. Radicaol [[Hutu's]], traditioneel 't volk wat 'nen denende rol späölde, maordde in korten tied hoonderddoezende [[Tutsi's]] oet ('t volk wat vaanajds de mach had). Wieneg lui hadde dit zien aonkoume; toch góng de massamaord op de Tutsi's en gemaotege Hutu's de historie in es ein vaan de ergste in de historie. ===De einentwintegste iew=== De einentwintegste iew liet e dobbel beeld zien. Aon d'n eine kant góng in väöl len 't geweld en de verdeiling door. Ouch 't islamistisch [[terrorisme]] woort e probleem - neet allein in de Arabische wereld, meh veural ouch in de Sahel-len. Aon d'n aandere kant góng 't in väöl len laankzaam ouch beter, en kós me dao noe indelek get vaan economische greuj zien. Wie me kin begriepe, gebeurde dit veural in len boe 't vrei woort of bleef. De [[Afrikaonse Unie]], opgeriech in 1999 nao 't veurbeeld vaan de Europese Unie, maak ziech sterk veur samewèrking oonderein en bookde gans get diplomatieke successe. E laankloupend conflik in Soedan woort in 2011 opgelos door 't zuielek deil, zwart en christelek, los te make es [[Zuid-Soedan]]. Oonrösteg blijf 't oonder mie in [[Ethiopië]] meh veural ouch in 't ooste vaan [[Congo-Kinshasa]]. 't [[Arabisch Veurjaor]] begós in Afrika, en wel in [[Tunesië]], boe ind 2010 proteste oetbraoke tege de prieze vaan 't ete. Binne de paar maond gaof 't proteste tege de otoritair rezjiems in de ganse Arabische wereld; in Libië kaom 't tot 'ne börgeroorlog dee Gaddhafi oetindelek deeg valle. In de jaore 2020 greep, wie euveral op de wereld, 't otoritarisme um ziech heer. In [[Niger]], [[Mali]] en [[Burkina Faso]] kaome militair dictature gesteund door Rusland. Dees len trokke ziech astrein oet groete organisaties trök of woorte droetgezat. == Len en regionaol indeiling == [[Plaetje:Regions_of_the_African_Union.svg|thumb|Regionaol indeiling vaan Afrika wie de Afrikaonse Unie ze gebruuk.]] Me kin 't continent grof-eweg in vief regio's opdeile. De regio's, mèt de len die drin valle, zien de volgende: ;[[Noord-Afrika]] * [[Algerije]] * [[Egypte]] * [[Libië]] * [[Marokko]] * [[Tunesië]] * [[Westeleke Sahara]] ;[[Wes-Afrika]] * [[Benin]] * [[Burkina Faso]] * [[Gambia]] * [[Ghana]] * [[Guinee]] * [[Guinee-Bissau]] * [[Ivoorkös]] * [[Liberia]] * [[Kaapverdië]] * [[Mali]] * [[Mauritanië]] * [[Niger]] * [[Nigeria]] * [[Senegal]] * [[Sierra Leone]] * [[Togo]] ;[[Midde-Afrika]] * [[Centraol-Afrikaonse Rippubliek]] * [[Congo-Brazzaville]] * [[Congo-Kinshasa]] * [[Equatoriaol-Guinee]] * [[Kameroen]] * [[São Tomé en Príncipe]] ;[[Oos-Afrika]] * [[Boeroendi]] * [[Comore]] * [[Djiboeti]] * [[Eritrea]] * [[Ethiopië]] * [[Kenia]] * [[Madagaskar]] * [[Mauritius]] * [[Oeganda]] * [[Rwanda]] * [[Seychelle]] * [[Soedan]] * [[Somalië]] * [[Tanzania]] * [[Zuid-Soedan]] ;[[Zuielek Afrika]] * [[Angola]] * [[Botswana]] * [[Lesotho]] * [[Mozambique]] * [[Namibië]] * [[Swaziland]] (eSwatini) * [[Zuid-Afrika]] * [[Zambia]] * [[Zimbabwe]] Dit is de indeiling die de Afrikaonse Unie gebruuk. Aander indeilinge zien natuurlek meugelek. Zoe tèlt de [[VN]] Angola bij Midde-Afrika, Soedan bij Noord-Afrika, en Mozambique, Zambia en Zimbabwe bij Oos-Afrika. {{Afrika}} [[Categorie:Afrika| ]] [[Categorie:Continente]] 6wy2kjkwhpb7meenaize3uvu2evuex0 0 76145 486742 486739 2026-11-08T21:03:15Z Steinbach 16 Dat waor m'ch de voetbaldaag wel... Meh op 't ind steit PSV gewoen weer op kop en iech zouw wel verpópzak zien es dat op 't ind vaan 't jaor anders waor. 486742 wikitext text/x-wiki '''2026/27''' is 't 71e sezoen vaan de [[Ieredevisie (hierevoetbal)|'''Ieredevisie voetbal''' veur manslui]]. Wie ummer speule 18 clubs um 't kampioensjap. De ierste späölrunde begós op 7 augustus 2026; de lèste späöldaag is op 23 mei 2027.<ref>[https://eredivisie.nl/nieuws/speeldagenkalender-betaald-voetbal-seizoen-2026-27-vastgesteld/ VriendenLoterij Eredivisie - Speeldagenkalender betaald voetbal seizoen 2026/’27 vastgesteld]</ref> [[PSV]] is de verdeidegende kampioen; nui in de Ieredevisie zien [[ADO Den Haag]], [[Cambuur Leeuwarden]] en [[Willem II (voetbalclub)|Willem II]]. ==Clubs== {| class="wikitable sortable |- style="font-size:85%;" ! Club !! Plaots !! Opgeriech !! Stadion<br />Capaciteit !! Trainer !! Rizzeltaot '23/'24 |- | [[ADO Den Haag]] || [[D'n Haag]] || [[1905]] || align=center style="font-size:85%;" | [[Cars Jeans Stadion]]<br />[[Plaetje:ADO_Den_Haag_Stadion,_Forepark.jpg|250px]]<br />15.000 || <s>[[Robin Peter]]</s> || kampioen Ierste Dev. |- | [[AFC Ajax]] || [[Amsterdam]] || [[1900]] || align=center style="font-size:85%;" | [[Johan Cruijff ArenA]]<br />[[Plaetje:Amsterdam_Arena_Roof_Open.jpg|250px]]<br />53.052 || [[Míchel (voetbaltrainer)|Míchel]] || 5e |- | [[AZ]] || [[Alkmaar]] || [[1967]] || align=center style="font-size:85%;" | [[AFAS Stadion]]<br />[[Plaetje:DSB-Stadion.jpg|250px|'t AFAS-stadion in Alkmaar, nog oonder de naom ''DSB Stadion''.]]<br />18.023 || [[Lee-Roy Echteld]] || 7e |- | [[SC Cambuur]] || [[Leeuwarden]] || [[1964]] || align=center style="font-size:85%" | [[Kooi Stadion]]<br />[[Plaetje:Kooi_Stadion_west_-_Leeuwarden_2025.jpg|250px]]<br />15.000 || [[Johan Plat]] || 2e Ierste Dev. |- | [[SBV Excelsior]] || [[Rotterdam]] || [[1902]] || align=center style="font-size:85%;" | [[Stadion Woudestein]]<br />[[Plaetje:Rotterdam stadion woudestein.jpg|250px|D'n entree vaan Woudestein in Kralingen (Rotterdam-Oos).]]<br />4.400 || [[Ruben den Uil]] || 13e |- | [[Feyenoord]] || [[Rotterdam]] || [[1908]] || align=center style="font-size:85%;" | [[Sjtadion Feijenoord|Stadion Feijenoord]]<br />[[Plaetje:DeKuipdak2006.jpg|250px|De Kuip, officieel Stadion Feijenoord, gezeen vaanaof 't daak.]]<br />51.137 || [[Giovanni van Bronckhorst]] || 2e |- | [[Fortuna Sittard]] || [[Zitterd]] || [[1968]] || align=center style="font-size:85%;" | [[Fortuna Sittard Stadion]]<br />[[Plaetje:Stadion Sittard Rapsstroh pressen.JPG|250px]]<br />12.500 || [[Danny Buijs]] || 11e |- | [[Go Ahead Eagles]] || [[Deventer]] || [[1902]] || align=center style="font-size:85%" | [[De Adelaarshorst]]<br />[[Plaetje:De_Adelaarshorst,_Deventer_(2019)_02.jpg|250px]]<br />9.909 || [[Joseph Oosting]] || 12e |- | [[FC Groningen]] || [[Groninge (stad)|Groninge]] || [[1971]] || align=center style="font-size:85%" | [[Euroborg]]<br />[[Plaetje:Euroborg121210.png|250px]]<br />22.550 || [[Dick Lukkien]] || 9e |- | [[SC Heerenveen]] || [[Heerenveen]] || [[1920]] || align=center style="font-size:85%;" | [[Abe Lenstra Stadion]]<br />[[Plaetje:Abe_Lenstra_Stadion_08c.JPG|250px]]<br />26.100 || [[Robin Veldman]] || 8e |- | [[N.E.C.]] || [[Nimwege]] || [[1910]] || align=center style="font-size:85%" | [[Goffertstadion]]<br />[[Plaetje:Goffertstadion_N.E.C._Nijmegen.jpg|250px]]<br />12.500 || [[Dick Schreuder]] || 3e |- | [[PEC Zwolle]] || [[Zwolle]] || [[1910]] || align=center style="font-size:85%" | [[IJsseldeltastadion]]<br />[[Plaetje:Zwolle IJsseldeltastadion.jpg|250px]]<br />12.500 || <s>[[Henry van der Vegt]]</s><br />[[Alex Pastoor]] || 15e |- | [[PSV]] || [[Indhove]] || [[1913]] || align=center style="font-size:85%;" | [[Philips Stadion]]<br />[[Plaetje:Philipsstadion,_2019.jpg|'t Philipsstadion in 2019, bij 'nen toesmatch vaan PSV|250px]]<br />35.000 || [[Peter Bosz]] || kampioen |- | [[Sparta Rotterdam]] || [[Rotterdam]] || [[1888]] || align=center style="font-size:85%" | [[Het Kasteel]]<br />[[Plaetje:Rotterdam spangen spartastadion.jpg|250px|Entree vaan ''Het Kasteel'' in Rotterdam.]]<br />11.000 || [[Rogier Meijer]] || 10e |- | [[Telstar (voetbalclub)|Telstar]] || [[Velsen]] || [[1963]] || align=center style="font-size:85%" | [[BUKO Stadion]]<br />[[Plaetje:02_juni_2025_IP_Images_-Telstar-01.jpg|250px|Lochfoto vaan 't BUKO-stadion in Velsen-Zuid]] || [[Henk Brugge]] || 14e |- | [[FC Twente]] || [[Enschede]] || [[1965]] || align=center style="font-size:85%" | [[Grolsch Veste]]<br />[[Plaetje:Grolsch Veste wedstrijd.JPG|250px|Interieur vaan de Grolschveste bij 'nen toesmatch vaan FC Twente.]]<br />30.205 || [[John van den Brom]] || 4e |- | [[FC Utrecht]] || [[Utrech (stad)|Utrech]] || [[1970]] || align=center style="font-size:85%" | [[Galgenwaard]]<br />[[Plaetje:Galgenwaard_vanuit_de_lucht.jpg|250px]]<br />23.750 || [[Anthony Correia]] || 6e |- | [[Willem II (voetbalclub)|Willem II]] || [[Tilburg]] || [[1896]] || align=center style="font-size:85%" | [[Koning Willem II Stadion]]<br />[[Plaetje:Willem II stadion.jpg|250px]]<br />14.700 || <s>[[John Stegeman]]</s><br />[[Jurgen Streppel]] || 3e Ierste Dev. |} ==Matche== {| class=wikitable |- ! !! ADO !! AJA !! AZ !! CAM !! EXC !! FEY !! FOR !! GAE !! GRO !! HEE !! NEC !! PEC !! PSV !! SPA !! TEL !! TWE !! UTR !! WII |- | [[ADO Den Haag]] || bgcolor=silver | || || || bgcolor=bbebff | <span style="cursor:help" title="19 september 2026">1-1</span> || || || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="6 september 2026">2-3</span> || || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="16 augustus 2026">1-4</span> || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="24 oktober 2026">2-3</span> || || || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="17 oktober 2026">2-1</span> || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="7 november 2026">3-1</span> || || || || |- | [[AFC Ajax]] || || bgcolor=silver | || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="31 oktober 2026">1-0</span> || || bgcolor=bbebff | <span style="cursor:help" title="19 september 2026">2-2</span> || || || || || bgcolor=bbebff | <span style="cursor:help" title="16 augustus 2026">2-2</span> || bgcolor=bbebff | <span style="cursor:help" title="10 oktober 2026">1-1</span> || || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="5 september 2026">1-3</span> || || || || || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="15 september 2026">5-1</span> |- | [[AZ]] || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="8 augustus 2026">2-0</span> || || bgcolor=silver | || || || || || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="29 augustus 2026">5-2</span> || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="8 november 2026">4-3</span> || || || || || || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="20 september 2026">1-0</span> || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="25 oktober 2026">0-2</span> || || bgcolor=bbebff | <span style="cursor:help" title="11 september 2026">1-1</span> |- | [[SC Cambuur]] || || || bgcolor=bbebff | <span style="cursor:help" title="18 oktober 2026">2-2</span> || bgcolor=silver | || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="7 augustus 2026">0-4</span> || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="23 augustus 2026">2-5</span> || || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="31 oktober 2026; gestaak en neet mie oetgespäöld">4-0</span> || || || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="12 september 2026">3-0</span> || || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="8 november 2026">2-5</span> || || || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="30 augustus 2026">1-4</span> || || |- | [[SBV Excelsior]] || || || || || bgcolor=silver | || || || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="7 november 2026">0-1</span> || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="11 oktober 2026">1-5</span> || || || || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="15 augustus 2026">1-2</span> || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="29 augustus 2026">2-1</span> || || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="1 november 2026">0-9</span> || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="13 september 2026">1-2</span> || |- | [[Feyenoord]] || bgcolor=bbebff | <span style="cursor:help" title="30 augustus 2026">2-2</span> || || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="10 oktober 2026">2-0</span> || || || bgcolor=silver | || bgcolor=bbebff | <span style="cursor:help" title="31 oktober 2026">1-1</span> || bgcolor=bbebff | <span style="cursor:help" title="16 augustus 2026">2-2</span> || || || || || || || || || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="20 september 2026">5-0</span> || |- | [[Fortuna Sittard]] || || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="12 september 2026">1-5</span> || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="22 augustus 2026">0-2</span> || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="15 augustus 2026">3-1</span> || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="25 oktober 2026">1-0</span> || || bgcolor=silver | || || || || || || || || bgcolor=bbebff | <span style="cursor:help" title="7 november 2026">2-2</span> || bgcolor=bbebff | <span style="cursor:help" title="10 oktober 2026">1-1</span> || || |- | [[Go Ahead Eagles]] || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="23 augustus 2026">3-1</span> || || || || || || || bgcolor=silver | || bgcolor=bbebff | <span style="cursor:help" title="12 september 2026">1-1</span> || || || || || bgcolor=bbebff | <span style="cursor:help" title="10 oktober 2026">3-3</span> || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="23 oktober 2026">3-2</span> || || || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="8 augustus 2026">4-1</span> |- | [[FC Groningen]] || || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="18 oktober 2026">2-5</span> || || || || || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="28 augustus 2026">2-3</span> || || bgcolor=silver | || || || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="18 september 2026">3-0</span> || || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="1 november 2026">2-3</span> || || bgcolor=bbebff | <span style="cursor:help" title="6 september 2026">2-2</span> || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="9 augustus 2026">2-1</span> || |- | [[SC Heerenveen]] || || || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="6 september 2026">2-3</span> || || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="16 oktober 2026">4-0</span> || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="8 november 2026">5-3</span> || || || || bgcolor=silver | || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="31 oktober 2026">1-0</span> || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="22 augustus 2026">0-2</span> || || || bgcolor=bbebff | <span style="cursor:help" title="13 september 2026">0-0</span> || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="9 augustus 2026">1-0</span> || || |- | [[N.E.C.]] || || || || || bgcolor=bbebff | <span style="cursor:help" title="8 september 2026">2-2</span> || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="5 september 2026">1-3</span> || bgcolor=bbebff | <span style="cursor:help" title="18 oktober 2026">2-2</span> || bgcolor=bbebff | <span style="cursor:help" title="20 september 2026">1-1</span> || bgcolor=bbebff | <span style="cursor:help" title="25 oktober 2026">2-2</span> || || bgcolor=silver | || || || || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="8 augustus 2026">1-2</span> || || || |- | [[PEC Zwolle]] || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="1 november 2026">1-0</span> || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="9 augustus 2026">0-2</span> || || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="11 oktober 2026">0-1</span> || || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="13 september 2026">0-7</span> || || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="18 oktober 2026">4-1</span> || || || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="29 augustus 2026">1-3</span> || bgcolor=silver | || || || || || || |- | [[PSV]] || || || || || || bgcolor=bbebff | <span style="cursor:help" title="25 oktober 2026">1-1</span> || bgcolor=bbebff | <span style="cursor:help" title="8 augustus 2026">2-2</span> || || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="23 augustus 2026">5-1</span> || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="9 oktober 2026">2-0</span> || || || bgcolor=silver | || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="13 september 2026">4-1</span> || || || || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="31 oktober 2026">7-0</span> |- | [[Sparta Rotterdam]] || || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="25 oktober 2026">1-2</span> || || || || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="9 augustus 2026">0-1</span> || || || || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="19 september 2026">0-4</span> || || bgcolor=bbebff | <span style="cursor:help" title="4 september 2026">2-2</span>|| || bgcolor=silver | || || || bgcolor=bbebff | <span style="cursor:help" title="22 augustus 2026">3-3</span> || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="17 oktober 2026">3-2</span> |- | [[Telstar (voetbalclub)|Telstar]] || bgcolor=bbebff | <span style="cursor:help" title="11 oktober 2026">2-2</span> || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="30 augustus 2026">0-4</span> || || bgcolor=bbebff | <span style="cursor:help" title="6 september 2026">2-2</span> || || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="17 oktober 2026">3-4</span> || || || || || || || || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="14 augustus 2026">1-3</span> || bgcolor=silver | || || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="1 november 2026">4-2</span> || |- | [[FC Twente]] || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="12 september 2026">2-0</span> || bgcolor=bbebff | <span style="cursor:help" title="8 november 2026">2-2</span> || || || || || || || || || || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="16 augustus 2026">3-1</span> || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="20 september 2026">3-2</span> || || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="9 september 2026">1-0</span> || bgcolor=silver | || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="18 oktober 2026">1-2</span> || |- | [[FC Utrecht]] || || || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="15 augustus 2026">1-4</span> || || || || || bgcolor=bbebff | <span style="cursor:help" title="5 september 2026; gestaak in de 63e menuut en oetgespäöld op 8 september 2026">3-3</span> || || || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="8 november 2026">2-3</span> || bgcolor=bbebff | <span style="cursor:help" title="24 oktober 2026">1-1</span> || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="30 augustus 2026">1-6</span> || || || || bgcolor=silver | || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="11 oktober 2026">2-1</span> |- | [[Willem II (voetbalclub)|Willem II]] || || || || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="24 oktober 2026">1-6</span> || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="6 september 2026">0-3</span> || || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="19 september 2026">0-1</span> || || || bgcolor=bbebff | <span style="cursor:help" title="30 augustus 2026">2-2</span> || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="15 augustus 2026">1-4</span> || bgcolor=bbebff | <span style="cursor:help" title="6 november 2026">1-1</span> || || || || || || bgcolor=silver | |} ==Stand== {| class=wikitable |- ! <span style="cursor:help;border-bottom: 1px dotted" title="positie">Pos.</span> !! Club !! <span style="cursor:help;border-bottom: 1px dotted" title="aontal matche gespäöld>gesp.</span> !! <span style="cursor:help;border-bottom: 1px dotted" title="aontal gewonne matche">W.</span> !! <span style="cursor:help;border-bottom: 1px dotted" title="aontal geliekgespäölde matche">G.</span> !! <span style="cursor:help;border-bottom: 1px dotted" title="aontal verlore matche">V.</span> !! <span style="cursor:help;border-bottom: 1px dotted" title="aontal punte: 3 veur de wins, 1 bij e geliekspeul">Pt.</span> !! <span style="cursor:help;border-bottom: 1px dotted" title="doelsaldo">DS</span> |- bgcolor=ace1af | 1. || [[PSV]] || 12 || 8 || 2 || 2 || '''26''' || +25 (40-15) |- bgcolor=C0F0D0 | 2. || [[Feyenoord]] || 12 || 7 || 4 || 1 || '''25''' || +19 (36-17) |- bgcolor=EEE8AA | 3. || [[AFC Ajax]] || 12 || 7 || 4 || 1 || '''25''' || +17 (32-15) |- bgcolor=B0E0E6 | 4. || [[FC Twente]] || 12 || 7 || 3 || 2 || '''24''' || +18 (30-12) |- bgcolor=B0E0E6 | 5. || [[AZ]] || 12 || 7 || 2 || 3 || '''23''' || +8 (24-16) |- bgcolor=B0E0E6 | 6. || [[sc Heerenveen]] || 12 || 6 || 3 || 3 || '''20''' || +8 (24-16) |- bgcolor=B0E0E6 | 7. || [[Fortuna Zitterd]] || 12 || 5 || 5 || 2 || '''20''' || 0 (20-20) |- | 8. || [[Go Ahead Eagles]] || 12 || 4 || 5 || 3 || '''17''' || -3 (24-27) |- | 9. || [[FC Groningen]] || 12 || 4 || 3 || 5 || '''15''' || +3 (31-28) |- | 10. || [[Cambuur Leeuwarden]] || 12 || 4 || 3 || 5 || '''15''' || -2 (25-27) |- | 11. || [[N.E.C.]] || 12 || 3 || 5 || 4 || '''14''' || -1 (20-21) |- | 12. || [[FC Utrecht]] || 12 || 3 || 3 || 6 || '''12''' || -13 (21-34) |- | 13. || [[PEC Zwolle]] || 12 || 3 || 3 || 6 || '''12''' || -11 (13-24) |- | 14. || [[Sparta Rotterdam]] || 12 || 3 || 3 || 6 || '''12''' || -8 (21-29) |- | 15. || [[SBV Excelsior]] || 12 || 3 || 2 || 7 || '''11''' || -13 (16-29) |- bgcolor=ffcccc | 16. || [[Telstar (voetbalclub)|Telstar]] || 12 || 2 || 4 || 6 || '''10''' || -7 (18-25) |- bgcolor=ff8888 | 17. || [[ADO Den Haag]] || 12 || 2 || 3 || 7 || '''9''' || -9 (16-25) |- bgcolor=ff8888 | 18. || [[Willem II (voetbalclub)|Willem II]] || 12 || 0 || 3 || 9 || '''3''' || -29 (11-40) |} {| class="wikitable" !Kleur !Kwalificatie veur |- | style="background:#ACE1AF;"| | <small>Grópsfaas [[UEFA Champions League 2026/27|Champions League]]</small> |- | style="background:#C0F0D0;"| | <small>Veurrunde Champions League</small> |- | style="background:#EEE8AA;"| | <small>Veurrunde [[UEFA Europa League 2026/27|Europa League]]</small> |- | style="background:#81BEF7;"| | <small>Veurrunde [[UEFA Conference League 2026/27|Conference League]]</small> |- | style="background:#B0E0E6;"| | <small>Play-offs veur veurrunde Conference League</small> |- | style="background:#FFCCCC;"| | <small>Play-offs tege degradatie nao de [[Ierste Devisie 2024/25|Ierste Devisie]]</small> |- | style="background:#FF8888;"| | <small>Degradatie nao de Ierste Devisie</small> |} ==Rifferenties== <references/> [[Categorie:Sjport in 2026]] [[Categorie:Sjport in 2027]] [[Categorie:Voetbal in Nederlandj]] 4ihdy27aawl0xmsny447pfj39856ps6 0 76193 486741 486737 2026-11-08T12:10:28Z ~2026-59024-03 34555 486741 wikitext text/x-wiki '''Cassandra Verónica de Jesus Chiu''' (Chineesj naome: '''趙嘉晞'''; geboortedatum: 2001-07-29) is ein Macaneesj model en danseresj.<ref>https://creators.spotify.com/pod/profile/vktheartist/episodes/Cassandra-Chiu---Miss-Universe-Macau-2024---VK-Live-Talk-Show-e2qlla3</ref><!--https://web.archive.org/web/20261107181653/https://d3ctxlq1ktw2nl.cloudfront.net/staging/2024-10-7/469ac42c-fd20-f499-4b6a-fa1a73dc9f51.mp3--> Chiu waor eine van de top 30 vrouwjes in de [[:simple:Miss Universe 2024|73ste Miss Universe Competitie]],<ref>https://macaonews.org/videos/macao-i-ask-you-answer-cassandra-chiu-miss-universe-macau/</ref><!--https://ghostarchive.org/archive/t1g8v--><!--https://web.archive.org/web/20241202115716/https://video.xx.fbcdn.net/o1/v/t2/f2/m69/AQOFQROl3em6UNpb0Uke8CW0IyCvn2f3ro3WHIfDIBrc3Bz3ZjJNERv5bnylJydeE4Qe0fjurJGQ0NkbPAreH6pA.mp4?efg=eyJ4cHZfYXNzZXRfaWQiOjE0Njg2ODU1NjA0NTg5MzksInZlbmNvZGVfdGFnIjoieHB2X3Byb2dyZXNzaXZlLkZBQ0VCT09LLi5DMy4xMjgwLmRhc2hfaDI2NC1iYXNpYy1nZW4yXzcyMHAifQ&_nc_ht=video.xx.fbcdn.net&_nc_cat=100&strext=1&vs=2f5fbabaa64f39d9&_nc_vs=HBksFQIYOnBhc3N0aHJvdWdoX2V2ZXJzdG9yZS9HSUpVNnhzd1BqbktEeUFDQU9WLUVGdXp6bGhkYm1kakFBQUYVAALIAQAVAhg6cGFzc3Rocm91Z2hfZXZlcnN0b3JlL0dKYlU3QnYwb3poWWV2b0RBRkFiTmdkSW1RSk5ickZxQUFBRhUCAsgBACgAGAAbAogHdXNlX29pbAExEnByb2dyZXNzaXZlX3JlY2lwZQExFQAAJva68ZHg8JsFFQIoAkMzLBdAYrcKPXCj1xgZZGFzaF9oMjY0LWJhc2ljLWdlbjJfNzIwcBEAdQIA&ccb=9-4&oh=00_AYCMspCtcj4zu7Y6tgZ6995SAMxYAMQwbAp0eybOPiUI9w&oe=674F67D7&_nc_sid=1d576d&dl=1--> dus mensej oet vele lande haan zien.<ref>https://www.instagram.com/p/DDG-4Q_vwaj/</ref> Chiu haor geleerd aaf [[:zh:聖公會中學 (澳門)|Macau Anglikaans Kolege]] en [[:pt:Universidade de Macau|Universiteit van Macau]];<ref>https://www.facebook.com/MacauAnglicanCollege/posts/we-have-some-very-talented-students-at-mac-and-our-recent-performance-macs-got-t/951818601650305/</ref><ref>https://citalks.com/video/m2f4ccsl-embracing-mental-health-advocating-for-compassion-and-support</ref><!--https://ghostarchive.org/archive/o9TGi--><!--https://web.archive.org/web/20241203174609/https://video-mxp2-1.xx.fbcdn.net/o1/v/t2/f2/m69/AQNGIH_--oILjZqRkZlFBc0ZZ_qxDdlnbT_b3goLsiOdn6BrUVJjBKXPOrW7tOytSDPr3DYSuPbvBvNTQ9mKRf-j.mp4?efg=eyJ4cHZfYXNzZXRfaWQiOjU5NjU4OTgyOTM3NTA2NSwidmVuY29kZV90YWciOiJ4cHZfcHJvZ3Jlc3NpdmUuRkFDRUJPT0suLkMyLjg4Ni5kYXNoX2gyNjQtYmFzaWMtZ2VuMl83MjBwIn0&_nc_ht=video-mxp2-1.xx.fbcdn.net&_nc_cat=101&strext=1&vs=afb40bdcf7126ca1&_nc_vs=HBksFQIYOnBhc3N0aHJvdWdoX2V2ZXJzdG9yZS9HTmxJeGh1UXRLcUhOUVVHQUx6Wm1kZFRiTXdKYm1kakFBQUYVAALIAQAVAhg6cGFzc3Rocm91Z2hfZXZlcnN0b3JlL0dJaFd2eHRQNnJHVV90VURBR3hyWTBBbkgyMS1ickZxQUFBRhUCAsgBACgAGAAbAogHdXNlX29pbAExEnByb2dyZXNzaXZlX3JlY2lwZQExFQAAJrKR2s2Mpo8CFQIoAkMyLBdAV-xaHKwIMRgZZGFzaF9oMjY0LWJhc2ljLWdlbjJfNzIwcBEAdQIA&ccb=9-4&oh=00_AYAkydSDd1Qx_LRehL22RzmVUdAN1O8Oauatc675smUBcQ&oe=67512B24&_nc_sid=1d576d&dl=1--> noe hef ze ein bachelor's graad.<ref>https://jtm.com.mo/local/cassandra-chiu-entre-30-universo/</ref> Chiu hadde gegeweerd veur [[:zh-yue:微辣|Manner Culture Ltd.]];<ref>https://www.instagram.com/p/COmlGv9Nqwf/</ref> sie waor bekind bij vele Kantonese mensej deur dit.<ref>https://hk.news.yahoo.com/%E5%BE%AE%E8%BE%A3%E9%98%BF%E6%99%B6%E9%80%9D%E4%B8%96%EF%B8%B3%E9%9C%8D%E5%93%A5%E7%AD%89%E5%A4%9A%E5%90%8D%E5%BE%AE%E8%BE%A3%E8%97%9D%E4%BA%BA%E7%96%91%E8%88%87%E5%85%AC%E5%8F%B8%E5%89%B2%E5%B8%AD-%E8%B4%8A%E5%8A%A9%E6%BC%94%E5%87%BA%E5%98%85%E5%81%A5%E8%BA%AB%E5%AE%A4%E8%A2%AB%E6%8F%AD%E5%90%8C%E5%BE%AE%E8%BE%A3%E6%9C%89%E9%97%9C%E9%80%A3-081934455.html</ref> De [[:wuu:澳門壁球總會|Macao Squash Verenigj]] had Chiu træind veur squash;<ref>https://www.facebook.com/macausquash/photos/a.321703037935589/1939717876134089/</ref> ze waor ein keer ouch in 't Macaose regionaol team.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=C6zvxCvsx4c</ref> ==rifferenties== <references/> ==extern links== *[https://www.imdb.com/de/name/nm16746880/ Cassandra Chiu - IMDb] *[https://shopmy.us/shop/cassandrachiu Top-Rated Finds by Leading Curators | ShopMy] [[Categorie:squashspelaers]][[Categorie:Persoene oet Macau]] m7x639usw4x5lqy7fg554csjp5u0hna