Wikipedia lldwiki https://lld.wikipedia.org/wiki/Plata_prinzipala MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Media Speciale Discussione Utente Discussioni utente Wikipedia Discussioni Wikipedia File Discussioni file MediaWiki Discussioni MediaWiki Template Discussioni template Aiuto Discussioni aiuto Categoria Discussioni categoria TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 661 250555 220882 2026-05-08T22:59:28Z IvanScrooge98 2466 gherdëina 250555 wikitext text/x-wiki {{gherdëina}}[[File:Retic culture and inscriptions.jpg|thumb]] L ie tradizion che n mëte man na storia de n popul cun la nrescides preistoriches y cun la prima fusties de nridlamënt. Tl cajo dla [[valedes ladines]] tla [[Dolomites]] ie deplu testemunianzes che và de reviers nchinamei al [[mesolitich]], zirca 7000 ani dan Geju Crist, cun ciaciadëures y pastri che ruvova alauta, nchina sun la [[mont]]es y i [[jëuf]]es, ma che povester ne abitova nia stabilmënter te la valedes. La massaria de piera che n à giapà per ejëmpl pra l [[Sas dl Moro]] sota [[jëuf de Frea|Frea]] nes documentea chësta fasa storica scialdi antica. L [[tëmp dl bront]] dal 1700 al 850 dan Geju Crist nes dà bel vel indicazion plu tlera de n nridlamënt stabil tla valedes, per ejëmpl a [[Sotciastel]] te [[Badia]] o a [[Sent’ Uiana]] te [[Fascia]] y mo deplu resc’ concrec iel de nridlamënc sun [[Dos dai Pigui]] te Fascia y sun [[Col de Flam]] te [[Gherdëina]] tl tëmp dl fier dal 850 al 15 dan Geju Crist, chel che tlamon l tëmp di [[Retesc]]. Sun chësc popul antich iel de uni sort de teories, si rujeneda ne ie nia mo unida interpreteda defin. L vën rujenà de vel paroles retiches tl ladin, scvche : sala, brama, roa, troi etc., ma vester ne savons nianca sce i Retesc fova n popul uniter o plutosc na sort de confederazion de tribus, povester mé de carater religëus tla adorazion dla Dea Raetia. [[File:Kelten Austria.png|thumb]] Te chësc temp ie bonamënter nasciudes truepes dla [[Lijëndes dla Dolomites]], ntëur a figures mitiches, de diviniteies dla natura, sciche la Aguanes, ninfes dla eghes. Truepes de chësta entiteies fova de carater feminil, tant che aldidancuei n iel de plu studiëuses che se tol a dì de n cult matriarcal, na cossa duta da desmustré. L ie bën vëira che [[Karl Felix Wolff]] à documentà truepes de chësta lijëndes ala fin dl otcënt, primes dl nuefcënt, ma ne savon nia tant che l à njuntà de si invenzion n chësc cont. A uni maniera iel puscibl se fé na imprescion de chëla che pudova vester la religion di vedli Retesc, aldò dla lijëndes, almanco per chël che reverda cërta credënzes o diviniteies, povester iel massa vagà interpreté i persunajes mitics dla lijëndes ladines coche diviniteies paganes greco-romanes, ma cërta cunvergënzes, p.e. l crëp de Pütia che pudëssa curespuender ala Pizia o Pythia , profetëssa di [[antics grecs]], ie massa faszinantes per les stlù ora defin mé sciche l fosse dut mé casualiteies o invenzions. Ruvé a interpreté dut l ziclus de Fanes coche na sort de spiedl de credënzes sun la fases dla luna, de Astarte o Diana, sciche fej vel studiëusa ie bë zeche de massa vagà. A uni maniera ne pudons nia stlù ora cuntac di Retesc o Protoladins cun la cultures dl Mediterran, sciche desmostra nce chëi puec resc’ de iscrizions retiches te n alfabet scialdi daujin a chël etrusch… Ma sun la question di primes populi tla Dolomites se à nce giaurì na polemica de interpretazions aldò dl vedl schema: tudësch-talian iust ala fin dl otcënt y al scumenciamënt dl nuefcënt, propi ajache a chësta maniera uloven revendiché i Ladins per una o per l’ autra pert. Chësta vision mpue massa lieda al conzet dla raza y dl sanch à sanbën abù scialdi fertuna ai tëmpes dl nazionalsozialism, fajan di ladins na sort de “Germans o Cheltesc de unëur”, che ti pertenova perchël razialmënter al mond dl nord, canche da pert taliana ne manciovel sanbën nia tentatives de revendiché i Ladins coche “figli di Roma”, ma nce , jan mo plu ndëur tl tëmp, coche na pert di populi italics preromans… Messon cunscidré che i Romans ova bele cuntac cun i Retesc scialdi dan la invajion dl 15 dan Geju Crist tla Rezia. Da si ziteies de Placentia, de Concordia y de Aquileia, se muovi de viers dla Elpes y dl raion dla Donau bele dal 150 dan Geju Crist inant. Iust per seguré l cunfin danubian y per se lië ite mo deplu cun l rëni celtich dl Noricum, che fossa aldidancuei l raion dla [[Ciarënzia]] y dla [[Steiermark]], fovel perchël debujën per i Romans tò ite nce l raion dla Dolomites y dla Elpes zentreles. [[File:Museo Retico (esterno).jpg|thumb]] Duc canc cunësc la storia dla dopla invajion da est y da vest cun Drusus che univa su per la valeda dl Edesc y Tiberius su per la Sbizra, per tò ite la Elpes te na gran tanaia. Davia che i Retesc se ova parà cun forza contra la invajion, ne sarala nia jita autramënter che te autri raions che univa sotmetui cun la ries dai Romans, chël uel dì, mazamënc, brujamënc, sostituzion de populazion, cun i Retesc vendui tl imper sciche stlevesc y l nridlamënt de veterans romans tla pertes plu fertunedes dl raion, p.e. la colonies de Sebatum a San Laurënz, de Jevun o Sublavione a Tluses y tla valeda dl Isarch. I [[Saevates]], tribu retica tl [[raion de Puster]] arà fat tres n prozes de romanisazion, coche nce i Isarci tla valeda dl Isarch y chisc populi retesc romanisei sarà pona nce chëi che nridlerà la valedes sën ladines dla Dolomites, ruvan nchina via a Ciauril y a Col y via te Fascia. Dala ancunteda di Retesc cun i Romans nasc do y do i Retoromans o Ladins. 0amwm8d5do53vfqj3zp8kvmpla0s3si 0 1111 250554 237768 2026-05-08T12:15:24Z Asenoner 208 250554 wikitext text/x-wiki {{badiot}} [[File:Second world war europe animation large de.gif|thumb|Evoluziun di stac che á combatü tla Secunda Vera dl Monn: a cöce i Aleac, a bröm l’Assa, a vërt l’URSS y a blanch i paisc neutrai]] [[File:Nagasakibomb.jpg|thumb|Le fongun atomich dla bomba sura Nagasaki]] La '''Secunda Vera Mondiala''' ([[Ladin gherdëina|gherdëina]]: ''Segonda viera mundiela'', [[badiot]]: ''Secunda Vera dl Monn'' o ''Secunda Vera Mondiala'', [[Ladin fascian|fascian]]: ''Seconda Vera Mondièla'') vëgn conscidrada la maiú [[vera]] armada tla storia dl’[[Porsona|umanité]] pro chëra che por sis agn, dal 1939 al 1945 él gnü a se le dé danter 55 y 60 miliuns de morc. Te l'Europa ra á metü man ai 1. de setëmber dl 1939 cun l’atach de la [[Germania sot al Nazism]] ala [[Polonia]]. Te l'Asia vën l scumenciamënt metù bel de lugio dl 1937, ulache l [[Iapan]] fajova viera contra la [[Cina]]. La é fineda ti raiuns europeics ai 8 de má dl 1945 cun la capitolaziun de la Germania, y ai 2 de setëmber dl medemo ann cun la capitulaziun dl Imper [[iapan]]esc do i bomabardamënc atomics sön Hiroshima y Nagasaki da pert di [[USA|Stac Unis d’America]]. La viera à udù l cunfront danter i [[Aleac de la segonda viera mundiela|aleac]], menei dantaldut da la [[Gran Bretania]], l'[[Union Sovietica]] y i [[USA|Stac Unii]], y la [[putënzes de l'ascil]], menedes dantaldut da la [[Germania]], l [[Iapan]] y la [[Talia]]. La popolaziun zivila é stada vitima dla vera te persecuziuns, deportaziuns y bomabardamënc. Le Terzo Reich â porté inant l’[[Shoah|Olocaust]] por copé jö la popolaziun de etnia ebraica y na [[politica]] de reorganisaziun etnica tl’[[Europa]] de zënter-ost che odô dant la deportaziun de deplü popolaziuns slvades, di zingaindri y de düc chi che gnô conscidrá nemisc dl regim nazist o dla raza ariana. Ala fin dla vera n’â l’Europa nia plü le primat politich-economich a livel mondial, che gnô surantut dai Stac Unis d’America, che â la cuntraposiziun dl’[[Russia|Uniun Sovietica]]. Aladô dla gran desdruziun gaujada dala vera él nasciü do la Conferënza de S.Francisco ai 26 de jügn dl 1945 l’[[ONU|Organisaziun dles Naziuns Unides (ONU)]]. ==La Secunda Vera dl Monn tles [[Valedes ladines|valades ladines]] dles [[Dolomites]]== Tratan la Secunda Vera dl Monn n’ê les valades ladines nia plü scenar de fac de vera; gnanca la vera zivila y le combatimënt partisan n’â trat ite daldöt le raiun ladin. Te vigni caje ne roâ tröc di cherdá sot ales ermes nia plü a ciasa y tröc ê alalungia prijoniers de vera. ===Tomá y pordüs dles valades ladines dles Dolomites<ref>Picia storia di Ladins dles Dolomites, Bepe Richebuono, Istitut Ladin Micurá de Rü, San Martin de Tor, 1991, pl. 148</ref>=== {| style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" align="center" width="100%" ||[[Gherdëina|Gherdëna]]: | align="left" | 203 morc |- ||[[Val Badia]]: | align="left" | 148 morc |-​ ||[[Fodom]]: | align="left" | 63 morc |- ||[[Fascia]]: | align="left" | 74 morc |- ||[[Anpezo|Ampëz]]: | align="left" | 44 danter morc y pordüs |- ||[[Col (comun)|Col]]: | align="left" | 20 morc y 8 pordüs |- |} ===Conflic ti raiuns ladins=== [[File:WW2Montage.PNG|thumb|Imajes dla Secunda Vera dl Monn]] Cun l’ocupaziun dles provinzies de [[Bulsan|Balsan]], [[Trent|Trënt]] y [[Belum|Belun]] da pert di Todësc ai 8 de setëmber dl 1943 y cun la creaziun dl “Raiun de Operaziun Alpenvorland” s’architâ l’emigraziun sforzada di optanc. Al gnô mené demez dai comuns i podestá [[Fascism|fascisć]] y Ampëz y Fodom roâ indô pro la Provinzia de Balsan. Danter i 32 Südtirolesc che ê gnüs copá tl atentat de Via Rasella a [[Roma]] nen êl ince sis de Ladins. Deplü Ladins roâ ince ti ciamps de conzentramënt y al ê ince sté vitimes di nazisć sciöche Merch Dapun de [[Badia]], che gnô stlopeté dala SS ai 29 d’agost dl 1944 a Solaneres por avëi refodé le joramënt a Hitler. Al ê ince gnü copé Engelbert Mahlknecht da [[Santa Cristina|S.Cristina]], Vijo Alfreider d’Antermëia, Emilio Palla d’Andrac y Sciandro Pitscheider de Badia. Dl 1944 â la SS stlopeté a Moena diesc porsones che â ermes te ciasa. Cuntra la fin dla vera él gnü a se le dé vendëtes danter i optanc por i Paisc Todësc y chi por la [[Talia]]. Na spediziun de partisans belunesc â secuestré tröpes porsones aratades colaborazionistes di nazisć te Gherdëna y te Badia, de chëres che cinch de Gherdëna ê gnüdes copades<ref>Picia storia di Ladins dles Dolomites, Bepe Richebuono, Istitut Ladin Micurá de Rü, San Martin de Tor, 1991, pl. 149</ref>. Les trupes americanes ocupâ ai 2 de má dl 1945 le “Raiun de Operaziun Alpenvorland” insciö che al se roâ la vera tles valades ladines dles Dolomites. ==Notes== <references /> ==Plates colegades== *[[Storia]] *[[Storia dles valades ladines dles Dolomites]] ruyz1wy6sco7k8jf6g7kuwuqpcgrc41 0 192232 250556 2026-05-09T00:29:47Z IvanScrooge98 2466 Redirect alla pagina [[Ciarënzia]] 250556 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ciarënzia]] sp7tm2cadq2hy9d2qmgq3vcwtw4kwo8