Wikipedia lldwiki https://lld.wikipedia.org/wiki/Plata_prinzipala MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Speciale Discussione Utente Discussioni utente Wikipedia Discussioni Wikipedia File Discussioni file MediaWiki Discussioni MediaWiki Template Discussioni template Aiuto Discussioni aiuto Categoria Discussioni categoria TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento Anmaria 0 86 253324 20000 2026-10-25T19:57:28Z Moroder 67 253324 wikitext text/x-wiki {{Gherdëina}} '''Anmaria''' [[File:Simone Martini 078.jpg|thumb]] <poem> Ave Maria, plëina de grazia, l Seniëur ie cun té, tu ies benedida danter l’ëiles y benedì ie l frut de ti grëm, [[Gejú Crist|Gejù]]. Santa Maria, Oma de Die, prëia per nëus piciadëures, śën y en pont de nosta mort. Amen. </poem> <gallery> Pieta Ludwig Moroder.JPG|Pietà de [[Ludwig Moroder]] tla capela di tumei a [[Urtijëi]]. Pieta vinazer.jpg|Pietà de [[Martin Vinazer]] 1717. Virgin Mary fecit Maria Demetz Urtijëi Gherdëina detail.jpg|Vergine Maria de [[Maria Demetz]] tla [[dlieja de San Durich]] a Urtijëi. Vedla calonia La Val 02.jpg|''Mariahilf'' do Lukas Kranach de [[Jakob Jenewein]] a [[La Val]]. Lusenberg-Addolorata detail.jpg|Addolorata de [[Josef Moroder Jumbiërch]] tla dlieja de San Durich, Urtijëi. Madonna Vinazer.JPG|Addolorata de Martin Vinazer 1710. </gallery> == Plates cunliedes == [[Oraziun|Urazions]] ==Wikidata== [[d:Q42203]] [[Categoria:Religion]] 8qqt4id58wv5iejroprkfl235wsgssz Ferdinand Demetz 0 384 253323 253266 2026-10-25T19:56:36Z Moroder 67 253323 wikitext text/x-wiki {{Gherdëina}} [[File:Canzla 1870 tla dlieja dla pluania de Urtijëi.jpg|miniatura|Canzla dla dlieja de San Durich a Urtijëi zipleda da Ferdinand Demetz tl 1870]] '''Ferdinand Demetz''' da [[Furdenan]] ([[Urtijëi]] 1842-1902) ie stat n [[scultëur]] y fundadëur dla [[Scola d'Ert Urtijëi|scola d' ert "Cademia"]]<ref>Nosta jent, Persones y personalités dla Ladinia, UGLD</ref>. Ël fova l pere de [[Leo Demetz]] (1885-1960), de Carlina Demetz (1870-1946) loma de [[Luis Trenker]] y dla scultëura [[Maria Demetz]] (Madona tla [[Dlieja de San Durich]]). == Vita == Nasciù sa Furdenan a [[Sureghes]], si loma fova Stina Runggaldier y l pere Jan Mëine Demetz<ref> [[:File:Dominik Demetz Maria Christina Runggaldier Furdenan Kinder.JPG|Fredesc y surans de Ferdinand Demetz.]] </ref>. L'ann 1869 se al maridà cun Mariana Demetz de Sodlieja. Ei à abù 14 fions (sies ie morc da pitli)<ref>[[:File:Ferdinand Demetz Cademia fions.JPG|Fions de Ferdinand Demetz.]]</ref>. Do che ie morta la prima fëna l ann 1887 se maridà cun Malia Runggaldier l’an 1888, na modistin de Bulsan tosc do morta. La terza fëna fova Maria Hellensteiner, osta dl’ustaria „Stern” a [[Burnech]]. Da lerner ovel laurà da si pere Jan Mëine da Furdenan. A [[Minca]] ie Ferdinand Demetz jit tla scola de scultura "Mayer’sche Kunstschule" de Josef Knabl y pona a [[Viena]] tla academia. == Bibliografia == * ''Bera Ferdinand Demetz da Furdenàn''. Calënder de Gherdëina 1951, pl. 51-53. * Sabine Piazza: ''150 ani "Cademia"''. Calënder de Gherdëina 2023, pl. 138-141. ==Notes== <references /> ===Plates cunliedes=== *[[Persunaliteies ladines]] == Commons == [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ferdinand_Demetz Scultures de Ferdinand Demetz] [[Categoria:Uem|Demetz, Ferdinand]] [[Categoria:Scultëures de Gherdëina|Demetz, Ferdinand]] [[Categoria:Persona de Urtijëi|Demetz, Ferdinand]] n3ybarex1mn3g7hqs18a8ad2eoaxfo1 Urtijëi 0 1256 253325 253008 2026-10-25T19:59:22Z Moroder 67 /* Scultëures */ 253325 wikitext text/x-wiki {{Gherdëina}} {{Infobox chemun Südtirol |Inuem luech = <big>Urtijëi</big><br />''Sankt Ulrich ([[lingaz tudësch|de]])<br />Ortisei ([[lingaz talian|it]])'' |Inuem scëmpl = Urtijëi |Blason = |Comunità = [[Salten-Scilier (comunità raion)|Salten-Scilier]] |lld = 84.19 |de = 9.30 |it = 6.51 |Frazions = [[Sacun]] |Foto = Urtijëi cun l Sela Y Saslonch da Tlesura.jpg |Descrizion foto = Urtijëi cun l [[Grup dl Sela|Sela]] y [[Saslonch]] da Tlesura |Ambolt = Tobia Moroder |Ann ambolt = 2020 -2. mandat |Mapa = St._Ulrich_in_Gröden_in_Südtirol_-_Positionskarte.svg |Cherta localisazion = {{Mappa di localizzazione |Trentin-Südtirol |label = Urtijëi |latitudineGradi = 46 |latitudinePrimi = 34 |longitudineGradi = 11 |longitudinePrimi = 40 |position = |width = 300 |float = center |relief = yes |background = #e8e8e8 }} |}}'''Urtijëi''' ({{IPA-lld|uʀtiˈʒɜi̯|pron|Lld-Urtijëi.oga}}, suënz nce ''Ortiseit'' ti vedli scric<ref>[https://digital.tessmann.it/tessmannDigital/Medium/Seite/23202/1/issueId-214942-currentDate--zoom-1.html Josef Komplojer: ''Sparsamkeit und Freigebigkeit in einer Biographie''. Wagner Dispruch 1820], pl. 15.</ref>, [[lingaz tudësch|tudësch]]: ''St. Ulrich in Gröden'' {{IPA-de|zaŋkt ˈʊlrɪç ɪn ˈɡrøːdn̩|pron|}}, [[lingaz talian|talian]]: ''Ortisei'' {{IPA-it|ortiˈzɛi|pron|}}) ie n [[chemun]] de [[Gherdëina]] te [[Südtirol]]. Cun na populazion de {{formatnum:{{#invoke:wd|property|references|P1082}}}} persones ai {{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}} iel l majer chemun de Gherdëina n cont de populazion, ma l mënder n cont de spersa cun 24,3&nbsp;km². Pra l luech de Urtijëi toca geograficamënter y ënghe da n pont de ududa soziel la [[frazion (Talia)|frazion]] de [[Sureghes]], ma che aministrativamënter fej pert dl chemun de [[Ciastel (chemun)|Ciastel]]. La populazion de la zona urbana de Urtijëi, cuntan leprò Sureghes y [[Runcadic]], ie de mpue manco de 5.500 abitanc. Aldò de la cumpededa dla populazion dl 2024 ie la rujeneda de l'oma dl 80% de Urtijëi l [[lingaz ladin|ladin]]. La variazion dl ladin che vën rujeneda ie l [[Ladin gherdëina|gherdëina]]. == Inuem == L inuem ''Urtijëi'' va zeruch al 13ejim secul a n [[mesc]] tl zënter dl luech dal inuem ''Ortiseyt'' (zachëi rata dal [[latin]]: ''urticetum'', cie che uel di ''verzon de [[urties]]''). Mo tl 1497 univa chësc inuem dant te documënc de Bulsan (''„Hanns von Ortiseit“'').<ref>Hannes Obermair ''Bozen Süd – Bolzano Nord. Schriftlichkeit und urkundliche Überlieferung der Stadt Bozen bis 1500''. Band 2, Stadtgemeinde Bozen, Bulsan 2008 Nr. 1317, ISBN=978-88-901870-1-8.</ref> Chësc mesc vën dant te documënc plu tert sota l inuem ''Mauriz'' y ie al didancuei un di hotiei plu vedli de la valeda. L inuem tudësch ''St.&nbsp;Ulrich'' va ntant zeruch a la pluania dl luech, che ie dedicheda ala [[cumparizion dl Seniëur]], ma nce a [[Durich de Augsburg]], l sant patron dl luech. Tl ''Ulrichspatrozinium'', che mostra su la puscions, ie nce da liejer de puscions medieveles de la dlieja dl vëscul de [[Augsburg]] te la [[Val dl Isarch]] y te Gherdëina.<ref>Adolf Sandberger: ''Das Hochstift Augsburg an der Brennerstraße.'' In: Ders.: ''Altbayerische Studien zur Geschichte von Siedlung, Recht und Landwirtschaft''. Hrsg. von Gertrud Sandberger, Pankraz Fried und Erwin Riedenauer. München 1985, pl. 285–296.</ref> == Blason == L blason de Urtijëi ie na tofla d'or cun la figura de [[S. Durich]], trat sëura cun l guant da vëscul, che tën tla man drëta na crëusc d'or y ie a ciaval. L ciaval ie blanch, cun urnamënc d'or y curì da na chëutra bruma. Sun la tofla iel na striscia bruma cun trëi pitli blasons de arjënt y dantrite doi eves d'or che jola.<ref>[http://www.gemeinde.stulrich.bz.it/system/web/default.aspx?sprache=4 Plata internet dl chëmun]</ref>. L vedl Blason de Urtijëi fova la doi mazëtes da [[Fé zandli te Gherdëina|lauré sul puntl]], che ie pona deventei doi stilec (chëi dl Troi Paian?)<ref>[https://wappen.tiroler-landesmuseen.at/index34a.php?wappen%20id=28043&drawer=Se-Wa Vedl blason de Urtijëi cun stilec tl archif dl Vinzentinum a Persenon.]</ref><ref>[[Edgar Moroder]]: ''L vedi blason de Urtijëi''. Calënder de Gherdëina 2013, pl. 66-68.</ref>. ==Geografia== [[File:Urtijei-2008.jpg|thumb|280px|sinistra|Nscila fova Urtijëi d'instà dl ann 2008. L univa fabricà dassën]] ==Storia== [[File:Mujiga de Urtijëi 1869.jpg|miniatura|sinistra|Mujiga de Urtijëi l ann 1869. ]] [[File:Monument de JB Purger de Ludwig Moroder renuvà Radio Ladin Urtijëi.ogg|miniatura|alt=Naugurazion dl monumënt de JB Purger de Ludwig Moroder. Archif Radio Ladin Urtijëi |Naugurazion dl monumënt de JB Purger de Ludwig Moroder a Urtijëi. [[Radio Ladin de Gherdëina|Archif Radio Ladin]]. ]] == Vita culturela == [[File:Cesadiladins.jpg|miniatura|left|La [[Cësa di Ladins]], sënta dl [[Museum de Gherdëina]].]][[File:Cësa de Chemun 2021 Urtijëi.jpg|thumb|left|La cësa de Chemun]] Tl zënter de Urtijëi ie la [[Cësa di Ladins]], sënta dl [[Museum Gherdëina]], dla [[Union Generela di Ladins dles Dolomites|Union Generela di Ladins]], dla [[Union di Ladins de Gherdëina]] y dla [[Bibliotech ladina Malia da Cudan|Biblioteca ladina Malia da Cudan]]. A Urtijëi ie nce la sënta de [[La Usc di Ladins]]. Sun [[Plaza de Sant Antone]] ie la Cësa de cultura cun la sënta dla [[Lia Mostra d’Ert]], dla ''Grupa Jëuni Urtijëi'' y dla bibliotech d'Ert. Tla cësa de cultura Luis Trenker ie la sala di cungresc, y la mostra de scultures Art 52<ref>[http://www.art52.it/ Mostra de scultures Art 52]</ref>. Sun plaza de dlieja de San Durich ie la [[Bibliotech San Durich]] tla cësa dla vedla scola <ref>{{Cite web |url=https://biblio.bz.it/groeden/San-Durich |title=Bibliotech San Durich |access-date=2021-02-17 |archive-date=2021-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119135148/https://biblio.bz.it/groeden/San-Durich |url-status=dead }}</ref>. [[File:Plaza Sant'Antone cun dlieja a Urtijëi.jpg|miniatura|left|350px|La Plaza de Sant'Antone tl zënter de Urtijëi.<br>A man ciancia: La Cësa de Sant'Antone, sënta de [[Radio Gherdëina Dolomites|Radio Gherdëina]].<br>A man drëta: La [[Dlieja de San Antone (Urtijëi)|dlieja de San Antone]]]] Una dla plu vedla cafetaries/cunditories de Urtijëi fova l [[Café Demetz]] tla Bruscia che à stlut l ann 2024. == Scoles == * Scolina ''Salieta''.<ref>{{Cite web |url=https://www.gemeinde.stulrich.bz.it/la/Scolina_Salieta |title=Scolina Salieta, plata web Chemun de Urtijëi. |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220117122016/https://www.gemeinde.stulrich.bz.it/la/Scolina_Salieta |url-status=dead }}</ref> * Scoles Elementeres Urtijëi.<ref>[https://www.scolesurtijei.it/ld/scola-elementera-urtijei/ Scola Elementera Urtijëi, plata web.]</ref> * Scola Mesana ''Ujep Anton Vian''.<ref>[https://www.scolesurtijei.it/ld/scola-mesana-urtijei-ujep-antone-vian-/ Scola Mesana Urtijëi, plata web.]</ref> * [[Scola d'Ert Urtijëi|Lizeum d'Ert ''Cademia'']].<ref>[https://www.cademia.it/lld/ Lizeum d'Ert, plata web.]</ref> * Scola Prufesciunela per l’Artejanat artistich Gherdëina.<ref>[https://www.cademia.it/lld/ Scola prufescionela, plata web.]</ref> * Istitut Tecnich Economich Urtijëï, Gherdëina ''Raetia''.<ref>[Https://www.iteraetia.it/ld/ Istitut Tecnich Economic Urtijëi, plata web.]{{Toter Link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Scola de Mujiga Gherdëina.<ref>[https://scoresdemusiga.provinzia.bz.it/scores-musiga-todesces-ladines/direziun-scora-de-musiga-gherdena-urtijei-selva.asp Scola de Mujiga Urtijëi, plata web.]</ref> == Cumenanza == === Spartizion linguistica === {{Lingaz de apartenënza |talian = 9,90 |tudësch = 10,35 |ladins = 79,75 |ann = 2024 }} Aldò de la cumpededa dla populazion dl 2024 ie la rujeneda de l'oma dl 80% de Urtijëi l [[lingaz ladin|ladin]]. La prima cumpededa sun la rujeneda fova unida fata tl 1971, ulache l 19% ova mo detlarà l tudësch la rujeneda de l'oma y mé l 72% l ladin. Dal 1981 incà ie l ladin restà ntëur ai 80-85%. {| class="wikitable zebra" style="text-align:center;" |- ! rowspan="2"| Ann|| colspan="3" | Grupes linguistiches<ref>[https://astat.provinz.bz.it/de/aktuelles-publikationen-info.asp?news_action=4&news_article_id=573570 ''Die amtliche Bürgerzahl und die Sprachgruppen in Südtirol nach Gemeinde und Bezirk - Volkszählung 1981, S. 24'']</ref><ref>{{Cite web |url=https://astat.provinz.bz.it/downloads/Siz_1994-dt.pdf |title=''Südtirol in Zahlen (Bozen 1994), S. 14'' |access-date=2022-01-27 |archive-date=2021-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229001423/https://astat.provinz.bz.it/downloads/Siz_1994-dt.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="astat1981">{{Internetquelle|url=https://astat.provinz.bz.it/de/aktuelles-publikationen-info.asp?news_action=300&news_image_id=899072|titel=Volkszählung 1981 – Die amtliche Bürgerzahl und die Sprachgruppen in Südtirol nach Gemeinde und Bezirk|hrsg=[[Landesinstitut für Statistik der Autonomen Provinz Bozen – Südtirol]]|datum=1983-03|zugriff=2024-12-09}}</ref><ref name="astat2001">{{Internetquelle|url=https://astat.provinz.bz.it/downloads/mit17_02.pdf|titel=Volkszählung 2001 – Berechnung des Bestandes der drei Sprachgruppen in der Provinz Bozen-Südtirol|hrsg=[[Landesinstitut für Statistik der Autonomen Provinz Bozen – Südtirol]]|datum=2002-08|zugriff=2024-12-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211229023228/https://astat.provinz.bz.it/downloads/mit17_02.pdf |date=2021-12-29 }}</ref><ref name="astat2024">{{Internetquelle|url=https://astat.provinz.bz.it/de/aktuelles-publikationen-info.asp?news_action=300&news_image_id=1160209|titel=Ergebnisse Sprachgruppenzählung 2024 – Berechnung des Bestandes der drei Sprachgruppen in der Autonomen Provinz Bozen - Südtirol|hrsg=[[Landesinstitut für Statistik der Autonomen Provinz Bozen – Südtirol]]|datum=2024-12|zugriff=2024-12-09}}</ref> |- ! ladin|| tudësch|| talian |- | 1971 || 72,23 % || 18,57 % || 9,20 % |- | 1981 || 84,35 % || 10,26 % || 5,39 % |- | 1991 || 83,94 % || 11,07 % || 4,98 % |- | 2001 || 82,32 % || 12,13 % || 5,55 % |- | 2011 || 84,19 % || 9,30 % || 6,51 % |- | 2024 || 79,75 % || 10,35 % || 9,90 % |} === Svilup demografich === Urtijëi à abù n gran crëscer de la populazion do la anescion ala Talia, che ie dublieda dal 1921 al 1981 da 2.000 a 4.000 abitanc. Al didancuei à l chemun plu de 4.600 abitanc. <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:500 height:350 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:5000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 bar:2011 text:2011 bar:2021 text:2021 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1921 from: 0 till:2070 bar:1931 from: 0 till:2216 bar:1936 from: 0 till:2535 bar:1951 from: 0 till:2803 bar:1961 from: 0 till:3196 bar:1971 from: 0 till:3961 bar:1981 from: 0 till:4106 bar:1991 from: 0 till:4222 bar:2001 from: 0 till:4484 bar:2011 from: 0 till:4653 bar:2021 from: 0 till:4833 PlotData= bar:1921 at:2070 fontsize:S text: 2070 shift:(-8,5) bar:1931 at:2216 fontsize:S text: 2216 shift:(-8,5) bar:1936 at:2535 fontsize:S text: 2535 shift:(-8,5) bar:1951 at:2803 fontsize:S text: 2803 shift:(-8,5) bar:1961 at:3196 fontsize:S text: 3196 shift:(-8,5) bar:1971 at:3961 fontsize:S text: 3961 shift:(-8,5) bar:1981 at:4106 fontsize:S text: 4106 shift:(-8,5) bar:1991 at:4222 fontsize:S text: 4222 shift:(-8,5) bar:2001 at:4484 fontsize:S text: 4484 shift:(-8,5) bar:2011 at:4653 fontsize:S text: 4653 shift:(-8,5) bar:2021 at:4833 fontsize:S text: 4833 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Dac dl ISTAT </timeline> == Beludëi de Urtijëi == <gallery> Gröden Lithographie von Alois Leykum.jpg|Urtijëi ntëur l 1840<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=PUXgE_Rs6gQC&pg=GBS.PP1&hl=it Franz Carl Weidmann: ''Der Kreis an der Etsch (Botzner Kreis), im Lande Tyrol: Mit einer topographischen Karte und fünf Chromolithographien'']</ref>. Urtijëi y Seceda stampa de Eberle da August Podesta 1840.jpg|Urtijëi cun Secëda tl 1840. Urtijëi tl 1860 Josef Moroder Lusenberg.jpg|Urtijëi tl 1860 depënt da [[Josef Moroder Jumbiërch|Josef Moroder]]. Urtijei 1856.jpg|Urtijëi 1862 te na litografia de Johann Burgauner<ref>Edgar Moroder: ''L cheder plu cunesciù dl vedl Urtijëi''. [[La Usc di Ladins]], 1. de nuvëmber 1977, pl. 15.</ref>. Die Gartenlaube (1882) b 441.jpg|Urtijëi dl ann 1882 Urtijëi dl ann 1890.jpg|Urtijëi dl ann 1890. Urtijëi ti ani 1900 foto Bernhard Johannes.jpg|Urtijëi ti ani 1900, foto de Bernhard Johannes [[Maran]]. </gallery> == Ridli y si mejes<ref>Barbara Lanz, Sonja Mitterer: ''Höfekarte Gröden''. Museum Gherdëina, Urtijëi 2014, ISBN 978-88-909015-0-8.</ref>== {{Cëla nce|Mejes de Gherdëina}} === Piz Dedora === Socrëp, La Sia, Ruf, Cecer (Ruf Dessëura), Pitl Ruf (Nis), La Plates Dedite, La Plates Dedora, Nevel, Dumat, Pradac, Lipl (Mantingher), Grien, Luca Dedora, Vedl Pilat, Pitl Pilat, Ciascian, Lip, Sciron, Sulé, Mauta, Tinderla (Ciancel Dessëura), Ciancel, Nevin, Juaut, Bëiber, Col Martin (Puc, Taicer), Cialian, Tone, Pizer, Cëdepuent, Tadeo (Soler), Penc (Rumanon Dessëura), Luca (Nuef), Iagher (Crëida), Alësc, Tecul, Uridl, Cësa Fill, Junerëi (Gran Cësa). === Dla da Puent de Pana === Cësa Puent de Pana, Bugon, Sneton, Smidl, Muradëures (Bruel), Plan de Mureda, Mureda, [[Doss dl Preve]], Jumbierch (Lusenberg), Cudan, Scurcià, Resciesa, La Tambres, Pitl Paul ([[Villa Rudolfine|Rudolfine]]), [[Lenert]], Zot, Ratic (Naz), Costa, Vedl Doss, Doss, Maidl, [[Furmescere]] (Vedla Scola), Martiner. === Piz Dessëura === [[Stlejuc]], [[Menza Nogler Pitscheider|Menza]] (Stlejuc Dessëura), Pitl Bruel, Bruel Dessot, Gran Bruel, Frëina, Mulin da Frëina, La Rodera, Bataian (Dessëura), Bataian Dessot, Tiscion Dessëura, Tiscion Dessot (Villa Lourdes), Perjon, Milan, Ronch, Costa Dessot, Raineles, Costa Dessëura, Coi, Coi Dedora, La Mauta, Luca, Runcata, Cuenz, [[Martin (Urtijëi)|Martin]], Carai (Planaces), Palvates, Puent, Puntëdla, Puntëdla Desson, Sovia, [[Costamula|Costamula Dessot]], [[Costamula|Costamula Dessëura]], Nudrëi Dedite, Nudrëi Dedora, Costes, Val, Mulin, Marëufer, Fëur. === La Bruscia === {{Prinzipel|Bruscia}} [[File:Vedl spedel Urtijei.jpg|miniatura|Vedla cëses a Urtijëi tl 1900: l Vedl Spedel japé, Trina a mez, La Reja dancà a man ciancia, Faujëina à man drëta]] [[File:Hotels on Stetteneck Platz in Urtijëi.jpg|miniatura|alt=Hotiei a Urtijëi: da man ciancia Adler, Cavallino Bianco y Stetteneck.|Hotiei a Urtijëi: da man ciancia Adler, Cavallino Bianco y Stetteneck.]] Fever, [[Gustin|Vedl Gustin]] (Colroi), Planaces (Cësa Brida), Mota, Mulins, Pech (Snoltner), Anterleghes, [[Ianesc (ustaria)|Ianesc]], Benefiz Sant'Antone, Giustin, Sigat, Mulin dl Roder, Moidl (Brida), Ianon, Stëifl, Petlin, Beché, Spedel (Nuef), Faujëina, Trina (Bera Iacun), La Reja (Sartëur), Zitadela, Fill, Rumanon, Vedl Spedel, Pedetliva, Dëur, Mauritz, Calonia, Vedl Chemun (Dutor, Mëune), Fëur, Pana, Cësa Purger, Grien, Mulin, Pech dl Busc (Fever), Gran Cësa, Fever dl Busc, Scioler. === Ridl da Sacun === Pincan, Sodlieja, Plajes, Col de Flam Dessot, Col de Flam Dessëura, Oslperch, Stufan Dessëura, Stufan Dessot, Val, Nis, (Pitl Poz), Poz Dessëura, Poz Dessot, Poz Dedite, Paul Dossù, Pescosta (Vedla), (Gran) Sotria, Ciajea, Pitla Sotria, Mulin de Sotria, Pitl Fever. == Da vijité == {{Culones-lista|colwidth=15em| * [[Dlieja de San Durich]] * [[Dlieja da Sacun]] * [[Dlieja de San Antone (Urtijëi)|Dlieja de San Antone]] * [[Dlieja de Sant'Ana (Urtijëi)|Dlieja de Sant'Ana te curtina]] * [[Curtina de Urtijëi]] * [[Capela sal Crist]] * [[Capeles de Gherdëina#Urtijëi|Capeles de Urtijëi]] * [[Museum de Gherdëina]] * [[Ciastel Stetteneck]] }} == Monumënc sota defendura == A Urtijëi dal 17 fabrighes sota defendura dla [[Südtirol|Provinzia de Bulsan - Südtirol]]: cater dliejes, doi capeles, doi cëses y 9 mejes. <gallery> Parish church of St. Ulrich in Gröden .jpg|Dlieja de San Durich<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17120 Dlieja de San Durich, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. Autere_juebia_dai_Andli_dan_la_dlieja_San_Antone_a_Urtijëi.jpg|Dlieja de S. Antone<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17122 Dlieja S. Antone, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. Dlieja da Sacun cun Saslonch.jpg|Dlieja da Sacun<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17126 Dlieja da Sacun, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. St._Annakirch_in_Urtijei.jpg|Dlieja de S. Ana<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17119 Dlieja de S. Ana y curtina, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. Capela_da_Poz_Urtijei_da_pert_dl_suredl_che_sen_va.JPG|Capela da Poz<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17129 Capela da Poz, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. Raschötzer_Kapelle_über_St._Ulrich_in_Gröden_im_Winter_2013.jpg|Capela de Resciesa<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=50558 Capela de Resciesa, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. Janon.jpg|Janon<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17121 Janon, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. Villa_Rifesser_Stufan_Urtijëi.jpg|Villa Rifesser<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=50441 Villa Rifesser, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. Ancient_home_Pradatsch.jpg|Pradac<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17117 Pradac, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. Nevel Urtijëi.jpg|Nevel<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17116 Nevel, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. Martin a Urtijei.jpg|Martin<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17123 Martin, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. Farmhouse Col de Flam in Urtijëi from west.jpg|Col de Flam Dessot<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=50578 Col de Flam Dessot, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. Costamula_de_sot_dinsta.jpg|Costamula Dessot<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17124 Costamula Dessot, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. Costamula de sëura Urtijëi.JPG|Costamula Dessëura<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17125 Costamula Dessëura, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. Cudan.jpg|Cudan<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17118 Cudan, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. Peza Urtijei.jpg|Peza (Sacun)<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17127 Peza, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. </gallery> == Monumënc naturei == Tl chemun de Urtijëi ie unic metui sota defendura ot monumënc naturei: doi crëpes, la bujes y pisciadoi de Puent, cater lëns y n paluch. <gallery> Cuecnes_in_Gröden.jpg|L crëp de [[Secëda]]<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1724 |title=Crëp de Secëda, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140303/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1724 |url-status=dead }}</ref>. Balest y Gran Roa Urtijei.JPG|[[Balest]] y la Gran Roa<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1722 |title=Balest y Gran Roa, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140300/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1722 |url-status=dead }}</ref>. Gran Puent Ruf de Cuecenes dauton Urtijëi.jpg|Bujes y pisciadoi dl Gran Puent<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1720 |title=Bujes y Pisciadoi Gran Puent, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140313/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1720 |url-status=dead }}</ref>. Pëc de Poz Urtijëi Picea abies.jpg|Pëc de Poz<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1719 |title=Pëc de Poz, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140302/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1719 |url-status=dead }}</ref>. Lën de Nis a Urtijëi dansciuda.jpg|[[Lën da beca]] de Nis<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1718 |title=Lën da beca de Nis, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140256/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1718 |url-status=dead }}</ref>. Lën de Uridl a Urtijëi.jpg|Lën da beca de Uridl<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1715 |title=Lën da beca de Uridl, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140323/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1715 |url-status=dead }}</ref>. Pinc drusa dal vënt sun mur da Cudan Urtijëi.jpg|Pinch dl mur da Cudan<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1716 |title=Pinch drusà dl mur da Cudan, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140309/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1716 |url-status=dead }}</ref>. Pitl paluc de Col Ciarnacëi.jpg|Pitli palusc de [[Col Ciarnacëi]]<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1714 |title=Pitli palusc de Col Ciarnacëi, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140255/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1714 |url-status=dead }}</ref> </gallery> == Persunaliteies == {{Cëla nce|Persunaliteies ladines}} === Scultëures === {{Culones-lista|colwidth=15em| *[[Alois Colli]] *[[Jakob Crepaz-Maidl]] *[[Leo Crepaz]] *[[Ferdinand Demetz]] *[[Maria Demetz]] *[[Vigil Dorigo]] *[[Giuani Enrich]] *[[Tresl Gruber]] *[[Franz Grünewald]] *[[Levisc Antone Insam]] *[[Luis Insam]] *[[Luis Kostner Stlejuc]] *[[Josef Kostner]] *[[Jan Dumëine Mahlknecht]] *[[Joseph Anton Mahlknecht]] *[[Josef Mersa]] *[[Fini Martiner Moroder]] *[[Marchiò Molziner]] *[[Cristl Moroder Levigi]] *[[Friedrich Moroder]] *[[Heindl Moroder]] *[[Hermann Moroder]] *[[Johann Baptist Moroder]] *[[Josef Moroder Jumbiërch]] *[[Ludwig Moroder]] *[[Otto Moroder]] *[[Rudolf Moroder]] *[[Siegfried Moroder]] *[[Vinzenz Moroder-Resciesa]] *[[Raimund Mureda]] *[[Giacobe Mussner]] *[[Śepl Obletter]] *[[Hans Perathoner]] *[[Vinzenz Peristi]] *[[Vigil Pescosta]] *[[David Piazza]] *[[Luis Piazza]] *[[Albino Pitscheider]] *[[Tone Pitscheider]] *[[Gilo Prugger]] *[[Sepl Rifesser]] *[[Josef Rifesser]] *[[August Runggaldier]] *[[Tone Runggaldier]] *[[Ujep Runggaldier]] *[[Jakob Sotriffer]] *[[Francësch Tavella]] *[[Christian Trebinger]] *[[Iuchin Unterplatzer]] *[[Rudolf Vallazza]] *[[Martin Vinazer]] *[[Johann Baptist Walpoth]] *[[Luisa Walpoth Demetz]] }} === Depenjadëures === {{Culones-lista|colwidth=15em| *[[Johann Burgauner]] *[[Leo Crepaz]] *[[Christian Delago]] *[[Peter Demetz-Fëur]] *[[Alois Kostner]] *[[Annemarie Moroder]] *[[Aurelia Moroder Langer]] *[[Josef Moroder Jumbiërch]] *[[Franz Josef Noflaner]] *[[Bernardin Pitschieler]] *[[Egon Rusina Moroder]] *[[Mili Schmalzl]] *[[Hans Sontheimer]] *[[Markus Vallazza]] *[[Stina Walpoth Moroder]] }} === Scritëures === {{Culones-lista|colwidth=15em| *[[Amalia Anderlan Obletter]] *[[Rut Bernardi]] *[[Christian Delago]] *[[Stefan Demetz-Sulé]] *[[Vinzenz Maria Demetz]] *[[Paula Grossrubatscher]] *[[Tresl Gruber]] *[[Milia Insam Kostner]] *[[Josef Kostner]] *[[Carla Lezuo]] *[[Adele Moroder]] *[[Christian Moroder]] *[[Edberte Moroder]] *[[Edgar Moroder]] *[[Franz Moroder]] *[[Wilhelm Moroder-Lusenberg]] *[[Franz Josef Noflaner]] *[[Frida Piazza]] *[[Matie Ploner]] *[[Philomena Prinoth Moroder]] *[[Johann Baptist Rifesser]] *[[Elsa Runggaldier]] *[[Heidi Siller-Runggaldier]] *[[Ingrid Runggaldier]] *[[Josef Runggaldier]] *[[Leo Runggaldier]] *[[Ivan Senoner]] *[[Trudi Vallazza]] *[[Roland Verra]] *[[Ujep Antone Vian]] }} === Musizisć === {{Culones-lista|colwidth=15em| *[[Vinzenz Maria Demetz]] *[[Ottavia Kostner]] *[[Giorgio Moroder]] *[[Stefan Demetz-Sulé|Stefan Demetz]] }} === Atlec/tes === {{Culones-lista|colwidth=15em| *[[Lisa Demetz]] *[[Elisabeth Lardschneider]] *[[Lara Malsiner]] *[[Petra Moroder]] *[[Carolina Kostner]] *[[Isolde Kostner]] *[[Giuana Prugger]] *[[Ludwig Schmalzl de Ronc]] }} === Autri === {{Culones-lista|colwidth=15em| *[[Katharina Bernardi]] *[[Marina Demetz]] *[[Josef Grossrubatscher]] *[[Dominik Holzknecht]] *[[Guido Insam]] *[[Norbert Kostner]] *[[Pepi Martiner]] *[[Alex Moroder]] *[[Armin Moroder]] *[[Bruno Moroder]] *[[Mons.Christian Moroder|Christian Moroder]] *[[Stefania Pitschieler Moroder]] *[[Ernst Prinoth]] *[[Franz Prugger]] *[[Johann Baptist Purger]] *[[Edmund Runggaldier]] *[[Georg Runggaldier]] *[[Ferdinand Stuflesser]] *[[Luis Trenker]] *[[Felizita Unterplatzer Moroder]] *[[Batista Vinatzer]] *[[Maria Ursula Welponer]] }} == Galaria dales fotografies== <gallery mode="packed-hover" heights="100"> Urtijëi Mont de Sëuc Sciliër y Bulacia udui dal Gran Punton.jpg|Urtijëi udu dal Gran Punton Parish church Urtijei internal view.jpg|Dlieja de San Durich Revëut simboi dla Pascion Dlieja San Durich Urtijëi.jpg|Revëut dla dlieja de San Durich Stained glass window with angels in the Saint Antony church in St. Ulrich in Gröden.jpg|Viere dla dlieja de San Antone Dlieja da Sacun cun Saslonch.jpg|La dlieja da Sacun Apsis y autere dlieja Sacun Gherdëina.jpg|Autere dla dlieja da Sacun Saslonch Sella Pic Seceda inviern.jpg|Mont de Resciesa Ferata de Gherdëina a Urtijëi ai28-5-1960.jpg|Ultim viac dla ferata tres Urtijei </gallery> == Films == * [https://www.youtube.com/watch?v=KSoA6GhF9w0 Desfileda cun guant dala Gherdëina sun slites da carnescià 1929] * [https://www.youtube.com/watch?v=ARRG1QqvdbA Desfiledes cun slita y garejedes a Urtijëi l ann 1933] * L ann 1955 ie Pier Paolo Pasolini unit a Urtijëi per vint dis per si prim film ''Il prigioniero della montagna (Flucht in die Dolomiten),'' che l à scrit adum cun Giorgio Bassani y Luis Trenker. Luis Trenker ie stat l reghisser de chësc film y l prim atëur y Zenz Nocker y Flavio Pancheri à nce fat pea. == Notes == <references/> == Cëla ënghe == * [[Sacun]] * [[Sureghes]] * [[Col de Ronc]] * [[Col de Flam]] * [[Resciesa]] * [[Secëda]] * [[Cuecenes]] * [[Pic]] * [[Scola d'Ert Urtijëi]] * [[I ciastiei tla Ladinia]] * [[Scultëures de Gherdëina|Scultëures de Urtijëi]] == Bibliografia == * Cherta dl Chemun de Urtijëi Demetz Meinrad, Moroder Albert, Comploj Siegfried: Cherta dl Chemun de Urtijëi cun i inuems ladins. Lia per Natura y Usanzes Urtijëi, 1985. * Elfriede Perathoner, Albert Moroder: ''Hundert Jahre Marktgemeinde Urtijëi, St. Ulrich, Ortisei. Ein Streifzug''. Raetia Bulsan 2007. ISBN 978-8872833018. == Liames == * [http://www.museumgherdeina.it/185.html Museum Gherdëina] * [https://www.ulg.it/ Union di Ladins de Gherdëina] ==Vocabolar dl ladin leterar== [[File:Vocabolardlladinleterar.pdf|page=1064|left|thumb|100px]] <div font-size="smaller"> '''Urtijëi '''6 1821 ''Urtiʃhëi ''(PlonerM, [[:it:s:Koke Senieur Bepo Mahlknecht|BepoMahlknecht]], 1821*1915:55) <br> gad. Urtijëi grd. Urtijëi fas. Ortijei caz. Ortijei fod. Ortijei amp. Ortisei LD Urtijei<br> '''topon. '''<br> '''''paese e comune in val gardena '''''(gad. DLS 2002, grd. F 2002; DLS 2002, fas. DLS 2002, fod. Ms 2005, amp. DLS 2002, LD DLS 2002) Ⓘ Ortisei Ⓓ St. Ulrich ◇ <i><b>a) Ve spitan bën ert, sci sci. / Y cun vera mpazienza, / No me nëus - dut Urtijëi! </b>Ve spitan bën ert, shi shi. / I kun vera impazienza, / No me nëus - dut Urtiʃhëi! </i>PlonerM, [[:it:s:Koke Senieur Bepo Mahlknecht|BepoMahlknecht]]1821*-1915:55 (grd.); <i><b>b) Son pa stata a Ortijei, duc i muc me à tralascià / Sant Antone del maridé, vedla muta no voi resté. </b>Son po stat’ a Ortižei, tut i muč mi a tralašà / St. Antone del maride vedla muta no voi resté. </i>ZacchiaGB, [[:it:s:Gardenera C|GardeneraC]]1858*-1995:172 (caz.). </div> {{chemuns Ladinia}} {{Salten-Sciliër}} [[Categoria:Urtijëi|Urtijëi]] [[Categoria:Comuns dla provinzia de Bulsan]] [[Categoria:Comuns dl Trentin-Südtirol]] 5rph38kvjsmi19vrzd6832nioqmikoa Hosianna 0 2750 253326 250092 2026-10-25T20:04:18Z Moroder 67 /* 30 ani Hosianna */ 253326 wikitext text/x-wiki {{Gherdëina}} [[File:LogoHosianna2013.png|miniatura|L logo di Hosianna dessenià da Greta Langgartner adurvà dal 2013 inant]] I '''Hosianna''' (ënghe cunesciui coche i '''Hos''') ie na grupa de [[mujiga]] cun sënta te [[Sëlva]], che à scumencià si atività ala fin di ani '70, ciantan ntan la santa mësses cianties ritmiches acumpaniedes da chitares. L fin prinzipiel dla grupa fova y ie mo for chël de abelì cun si cianté y suné la santa mësses y de dé inant, tres la mujiga, la parola de Die.<ref>Georg, Mussner: Hosianna cianta dla pesc tl mond, te: Südtirol aktuell, 22.09.1998, pl. 19.</ref> Cun l passé di ani se à la atività dla grupa slargià ora a se dé ju nce cun mujiga de ntratenimënt, fajan cunzerc te [[Gherdëina]] y te dut [[Südtirol]] purtan dant cover pop y rock cunesciui sëura dut l mond, cun aranjamënc a deplù ujes per l cor, coreografies y truepa pertes solistiches. I Hosianna à nce scrit nstës cianties, la ultima ie tëuta su ''La Corda'' l ann 2012, ulache n ucajion di 40 ani, iel unì fat d'ansciuda dl 2020 per l prim iede n video mujighel "[https://www.youtube.com/watch?v=O3b3fNn9EhY&t=1s La Corda - Hosianna]".<ref name="Calënder2021">Sara, Senoner: La grupa Hosianna cumplësc 40 ani, te: Union di Ladins de Gherdëina (Ed.): Calënder de Gherdëina 2021, Urtijëi 2020, pl. 208.</ref> == Storia == === Prima generazion (1979 - 1987) === ==== La ravises di Hosianna ==== L fova ala fin dl ann 1979 che [[Pauli Senoner de Santuel|Pauli Senoner Gredine]] ova abinà adum n valguna jëunes ora dl [[Cor de dlieja de Sëlva]] per abelì la santa mësses cun cianties ritmiches. La ujes sarëines de Elisabeth Demetz Hacoli, Manuela Insam da La Sëlva, Evelyne Kerschbaumer Sellablick, Henriette Senoner Sangoner y Ingrid Senoner fova acumpaniedes da flauc Hackbrett y chitara. La grupa ciantova a doi o trëi ujes “unplugged", chël uel dì zënza aparac de amplificazion. La cianties fova plu che auter tudësces, Pauli les ova abinedes ca te si ani de studio a Maran. Suvënz univa la grupa dumandeda pra mësses da noza. Lann do ie pona zapa ite mpede Pauli, Herbert Mussner dl Concordia che a acumpania cun la chitarra la grupa per 6 ani, ma enghe Waltrautd Dellago a suna pea cun la chitarra. [[Lia Cultura y Usanzes de Sëlva]] ova la grupa giapà da mpresté n zimbal y dal' [[Orchestra de dlieja de S. Cristina]] n violon. ==== La grupa giapa l inuem Hosianna (1981) ==== L caplan [[Sn. Toni Fiung]], che fova ruvà te Sëlva d'autonn dl ann 1981<ref name="500ani">Otto, Runggaldier Mastlé: 500 ani dlieja dla Madona te Sëlva dal 1503 al 2003, Bulsan: Pluristamp 2003, pl. 21.</ref>, ti ova dat ala grupa n nuef sgors, ti dajan danter l auter n bel inuem: i '''Hosianna''' <ref name="UscHerbert1984">Herbert, Mussner: I "Hosianna", te: La Usc di Ladins, 01.12.1984, pl. 31..</ref> (dal ebraich hôšîʿâ-nā y mparentà cul Aramaic ܐܘܿܫܲܥܢܵܐ (ʾōshaʿnā) che uel dì "salvé, judé, salvatëur").<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Oxford_English_Dictionary Oxford English Dictionary] y [https://en.wikipedia.org/wiki/Bauer_lexicon Bauer lexicon]</ref> Ël nstës, coche ciantarin y pasciunà de mujiga, ti stajova dassënn do ai Hosianna ti dajan truepa pusciblteies de cianté y suné te dlieja. ==== Mplant tecnich, microfons y strumënc nueves ==== D'ansciuda dl 1984 à la grupa cumprà n mplant tecnich, microfons, na chitara da bas. Ntant fovel mo zapedes ite mo d'autra ciantarines pra la grupa coche nce strumentisć nueves. Damandei univa i Hosianna dantaldut a suné pra mësses di jëuni y nozes, sibe tl luech che nce oradecà. Tl medem ann à la grupa pudù tò su n valguna cianties per gherdëina pra la [[RAI Ladinia]] de Bulsan che n ova po nce pudù audì tres l radio dala trasmiscion "[[Dai Crëps dl Sela]]".<ref name="UscHerbert1984" /> ==== Prim cunzert te Sëlva ==== L prim cunzert di Hosianna ie stat ai 27 de merz dl 1985 te [[Dlieja de Sëlva]]. === Segonda generazion (1987 - 2006) === N gran mudamënt iel stat dl ann 1987, canche tan che duc ova lascià pra la grupa, truepes nce ajache i se maridova. [[Sn. Andrea Perathoner]], che ie stat pluan te Sëlva dal 1982 nchin al 1996<ref name="500ani" />, ova crì adum ciantarines jëunes che ie nsci states bones de tenì mpe la grupa. Nce strumentisć nueves fovel debujën. Georg Mussner fova l sëul che fova restà inant dala furmazion da dant y ova nsci nce sëurantëut la direzion y l fova nsci nasciuda la segonda generazion di Hosianna.<ref name="Calënder2011" /> La grupa univa damandeda inant a suné for plu y plu la santa mësses, dantaldut pra nozes y mësses di jëuni mpue sëura dut [[Südtirol]]. Ntant ova la grupa abinà adum mo d'autri cumëmbri, i Hosianna fova śën metui adum da na grupa de ciantarines che univa acumpaniedes da na band. ==== Hosianna devënta na lia ==== Dl 1989 ie unì metù su n statut, i Hosianna fova śën na lia de ulentariat. ==== Prima registrazions y linges de cunzerc ==== Dl 1990 ie madurida l'idea de tò su n valguna cianties sun na cassëtta, registran nsci la prima cassëta dal inuem ''Union śën da Té''. Dl medem ann iel unì a sl dé na cunlaurazion cun d'autra gupes cun l medemo fin y medema furmazion: na lingia de cunzerc dal inuem ''Legrëza de viver'' deberieda cun la grupes "[[Grupa Helios|Helios]]" de Urtijëi, "Eirene" de S.Cristina y "Mosaic" dla [[Val Badia]]. Chësta ie stata na ucajion ulache i mëmbri dla grupes ova per l prim iede l'ucajion de scrì nstës cianties y de les purté dant a n majer publich. Trëi ani do, dl 1993, iel unit a sl dé na segonda lingia de cunzerc ntituleda ''Crëidum, speranza y amor'' te Sëlva y n valgun luesc de [[Südtirol]].<ref name="Calënder2011">Georg, Mussner / Isabella, Mussner: 30 ani Hosianna, te: Union di Ladins de Gherdëina (Ed.): Calënder de Gherdëina 2011, Urtijëi 2010 pl. 193.</ref> ==== "Die, me audes'a" - n album cun 13 cianties scrites dai Hosianna ==== ''Die, me audes'a'' ie stata la registrazion che ie unida fata tl 1994, ulache n à tëut su 13 cianties religëuses te stil modern, danter chëstes nce na mëssa ladina, la ''Missa Hosianna'', la prima de chësta sort. Duta la cianties ie scrites per gherdëina dai 14 jëuni de [[Sëlva]], cumëmbri di Hosianna de chëi ani: la ciantarines fova [[Sabina Willeit]], Lucia Willeit, Erika Mussner, Silvia Mussner, Christine Perathoner, Angela Prucker, Margit Prucker, Beatrix Prinoth y Katrin Perathoner. La chitares sunova Thomas Mussner y Peter Mussner, la bateria Luzia Senoner, la chitara bassa Edmund Senoner y l piano y orgun Georg Mussner. Ai 19 de merz dl 1995 ie la cianties dla cassëtta y CD "Die, me audes'a", na pruduzion realiseda tl studio SISI Records a Urtijëi, unides prejentedes te calonia de Sëlva. Dl 1995 à i Hosianna pudù abelì la santa mëssa per lecurdé i 50 ani dla [[Union di Ladins de Gherdëina]].<ref>Georg, Mussner: Die, me audes'a?, te: Union di Ladins de Gherdëina (Ed.): Calënder de Gherdëina 1996, Urtijëi 1995 pl. 68.</ref> ==== Partezipazion pra "Bon Nadel" ==== Dl 1996 à la grupa fat pea pra l proiet "Bon Nadel" dla [[Union di Ladins de Gherdëina]], ulache duta la populazion de Gherdëina fova unida nvieda a scrì y /o cianté cianties per gherdëina sun la tematica dl avënt y Nadel. I Hosianna à nsci pudù tò su la ciantia "Cazina ti uedli", scrita da Georg Mussner.<ref name="Calënder2011" /> ==== Mudamënt de stil: Hosianna coche cor a plu ujes ==== La grupa à scumencià a se dé ju for plu y plu cun cianties a cater ujes acumpaniedes mé dal tlavir, ulache nce i strumentisć, tan che duc ëi, ciantova ënghe pea. Nsci ie ruvà ite tl repertoire di Hosianna nce gospels y spirituals tla rujeneda nglëija, sota la bachëta de Erika Mussner. Chëstes ie unides tëutes su dal viv d'ansciuda dl 1998 te sala dla Cësa de Cultura de Sëlva y nsci ie unit ora l segondo CD dal titul ''Freedom is coming''. Chësc ie unì prejentà ai 20 de setëmber te Sëlva. L album cuntën per gran pert cianties de rujeneda nglëija ma ënghe cun tesc' per gherdëina y de d'autra rujenedes.<ref>Georg, Mussner: Hosianna presënta "Freedom is coming". La segonda CD unirà "batejeda" n dumënia ai 20 de setëmber dala nuef dassëira te Sëlva, te: La Usc di ladins, 19.09.1998.</ref> ==== Cunzert "Just for Fun" te Sëlva ==== D'instá dl 2001 à i Hosianna ulù purvé ora velch de nuef, fajan n cunzert sun plaza de chemun de Sëlva purtan dant cover rock y pop. === Terza generazion (2007 - === ==== Jëuni y jëunes de n pitl cor devënta i nuef Hos ==== Ntëur al 2005 iel unì leprò pra i Hosianna n valguna ciantarines y n valgun strumentisć jëuni nueves, davia che for plu y plu ciantarines y strumentisć zapova ora dla grupa. Chisc jëuni ova scumencià a cianté sota ala bachëta de Silvia Mussner y Angela Prucker te n pitl cor di jëuni dl ann 2002. ==== De reviers ala furmazion "ciantarines cun band" y stil mujiga cristiana cuntemporana ==== Cun la senteda generela dl 03.02.2007 ie nasciuda la terza generazion di Hosianna, duc i cumëmbri da dant à lascià y l sëul Peter Mussner ie restà inant. La direzion y bachëta à sëurantëut Isabella Mussner. La ciantia ''[https://en.wikipedia.org/wiki/Shout_to_the_Lord Shout to the Lord]'' de Darleze Zschech, ciantia tl stil dla mujiga cristiana cuntemporana mpareda ite i ani dant tla furmazion di jëuni, à dat la sburdla a tò ca inò l mplant tecnich, microfonns, bateria, chitares y sambën l tlavir. La grupa à nsci inò tëut ca vedla cianties coche ''Union da té'', ''Coche Maria'' y chëles dla CD ''Die, me audes'a?'' y à nce scumencià a mparé ite cianties cristianes cuntemporanes de d'uni sort de grupes dl'Australia y dl'America, coche di Hillsong, Paul Baloche, Chris Tomlin, sëurantulan vel iede la ciantia coche la fova la ciantan per nglëisc y fajan suvënz nce traduzions tl gherdëina o talian o nce scrijan paroles adatedes per gherdëina. I Hosianna abeliva nsci la festes plu mpurtantes dla pluania ntan l ann, ciantan ntan la santa mëssa da Pasca coche nce da Nadel, ma nce mësses di jëuni, te dlieja o nce samont, nozes y d'autra santa mësses al'ucajion a livel de valeda y oradecà.<ref name="Calënder2011" /> ==== I Hosianna ie da abiné online ==== Dal 2007 incà à i Hosianna nce na [http://www.hosianna.it plata internet]{{Toter Link|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ==== 30 ani Hosianna ==== [[File:Mëssa30ani.jpg|miniatura|Santa mëssa cianteda tla dlieja de Sëlva n ucajion dla festa di 30 ani cun duc i cumëmbri y cumëmbri da dant, ai 2 de utober 2010.]] Ai 2 de utober dl 2010 iel unì metù a jì na santa mëssa per festejé i 30 ani de atività dla grupa, che ie unida cianteda deberieda da duc i Hosianna che fova cumëmbri nchin a śën. Nsci an pudù audi nce cianties de stii defrënc, coche cianties acumpaniedes dal zimbal y da vel' chitara, coche nce pec acumpaniei da na band, de stil dla mujiga cristiana cuntemporana. La festa di 30 ani Hosianna ie mo jita inant cun n gran cunzert tla [[Cësa de Cultura de Sëlva]] ai 3 de utober, prejentan n program de pec mundiei drët mpeniatifs, damandan per chësta ucajion l aiut dl dirighënt Sebald Goller. L se tratova de pec a deplu ujes, vel'un de chisc purtei dant nce cun vel' coreografia, scumencian da pec cunesciui coche ''Dancing Queen'' di ABBA, o ''It's raining men'' dle Weather Girls acumpaniei dala band y nce cianties a-cappella. N chësta sëira iel nce unì dat na uneranza per plu de 20 ani de atività y per vester stac da puent danter doi mudamënc de cumëmbri tla storia dla grupa a Georg Mussner y Peter Mussner. Per 20 ani de atività ie nce unides uneredes la ciantarines Silvia Mussner y Katrin Perathoner. I cumëmbri dla grupa dl 2010 fova la ciantarines De Sisti Karin, Mayrhofer Ilvy, Mussner, Isabella, Mussner Nicole, Perathoner Silvy, Perathoner Verena, Runggaldier Magdalena, Runggaldier Martin, Runggaldier Valentine, Senoner Nicol, Tröbinger Magdalena y Villgrattner Sara. Bernardi Daniel y Runggaldier Martin sunova la chitares, Grasberger Armin la bateria, Klassen Tobias l tlavir y Langgartner Luca l bas y nce ciantarin.<ref name="Calënder2011" /> ==== Linges de cunzerc de cover pop y rock y CD dopl "La Corda" ==== Do l gran suzes dl cunzert n ucajion di 30 ani, à i jëuni metù a jì d'instà dl 2011 na lingia de cunzerc de mujiga pop y rock te [[Südtirol]], numineda ''Hosianna on Tour'', y plu avisa sun plaza de chemun de [[Sëlva]], a Schenna, [[Cianacei]], sun plaza dl Dom de [[Persenon]] y a [[Al Plan|Al Plan de Mareo]]. Pra chësta tournee ova fat pea la ciantarines Romina Glira, Eva Vinatzer, Valentine Runggaldier, Greta Langgartner, Magdalena Tröbinger, Ilvy Mayrhofer, Martina Perathoner, Silvy Perathoner, Johanna Kostner, Sara Villgrattner, Karin De Sisti, Isabella Mussner y Nicole Mussner, ala chitara Martin Runggaldier, al bas y usc Luca Langgartner, al tlavir Tobias Klassen y ala bateria Armin Grasberger. L ultimo cunzert dla tournee fova unit tëut su y nsci iel unì a sl dé dl 2012 n CD dopl dal inuem ''La Corda''. L prim cd na registrazion de na selezion dla cianties plu plajudes ala grupa che la ova mparà ite ti ultimi ani, dut cianties de mujiga cristiana cuntemporana per nglëisc, gherdëina y d'autra rujenedes coche nce doi cianties scrites da cumëmbri dla grupa nstëssa: ''La Corda'', mujiga de Martin Runggaldier y paroles de Nicole Mussner y ''You Alone'' de Nicole Mussner. L segondo cd la registrazion dl cuzert a Al Plan de Mareo. L CD dopl ie unì prejentà ai 02.12.2012 te oratorio te calonia de Sëlva. Dl ann 2013 à i Hosianna inò fat doi cunzerc de cover de mujiga pop y rock d'instà, un te Sëlva y un a Cianacei, coche nce l ann do dl 2014 un te Sëlva, purtan ite for plu y plu l elemënt dla coreografies, per pité al publich nia mé zeche per la urëdla, ma nce per l uedl. Chisc cunzerc fova ntitulei ''Live in Concert''. L'atività regulera dla lia ntant jiva for inant paralel, abelian santa mësses ntan dut l ann tla pluania de Sëlva y nce tl'autres de Gherdëina.<ref name="Calënder2021" /> ==== Linges de cunzerc cun cor mesecedà y band ==== La lingia de cunzerc ''Sing'' d'instà dl 2017 à purtà n element nuef tl'atività dla grupa, davia che per chisc cunzerc à la grupa ulù purté dant n valgun pec deberieda nce a ciantarins, a ujes da d'ël. 12 ciantarines y 9 ciantarins à ciantà deberieda pec cunesciui coche ''Bohemian Rhapsody'' di Queen o n medley de "Bon Jovi", aranjei per cor nchin a 8 ujes cun band, ma nce mé la ciantarines da sëules acumpaniedes dala band cun pec coche ''Man in the mirror'' de Michael Jackson, ''I'm so excited'' di The Pointer Sisters o n medley de cianties di ani 80. I cunzerc ie unic fac sun plaza Nives te [[Sëlva]], dal zënter Iman a [[Santa Cristina|S. Cristina]], sun plaza de chemun a [[Corvara|Curvea]], sun la plaza dl Dom de [[Persenon]] y sun la plaza de chemun de [[Bulsan]]. Pra chësc proiet à fat pea la ciantarines Senoner Nicol, Ilvy Mayrhofer, Caroline Pescoll, Silvia Ruggeri, Miriam Senoner, Elisa Senoner, Julia Senoner, Martina Perathoner, Jenny Perathoner, Sara Senoner, Chira Caterisano, Renate Senoner, Elena Runggaldier y Marina Dapoz, i ciantarins Armin Plancker, David Plancker, Luca Perathoner, Luca Comploi, Jonas Holzknecht, Moritz Ploner, Aron Moroder y Elia Salcher. Ala bateria Fabian Cainelli, ala chitares Gregor Plancker y Matthias Demetz, al bas y usc Luca Langgartner. La pert mujighela à curà Isabella Mussner y Johanna Kostner.<ref name="Calënder2021" /> ==== 40 ani Hosianna ==== La grupa se ova sambën mpensà ora velch de particuler per festejé i 40 ani de atività per l ann 2020, che purtruep ne à nia pudù unì a sl dé per la restrizions dla pandemia Covid-19. Purempò an ulú fé zeche per nia desmincé chësc avenimënt y nsci à la ciantarines y i strumentisć tëut su da nuef da cësa, ntan la gran stluta de d'ansciuda dl 2020, la ciantia "La Corda" fajan n [https://www.youtube.com/watch?v=O3b3fNn9EhY&t=1s video] dainora, da pudëi scuté su y udëi sun la rëies soziels tl internet, coche sun Youtube.<ref name="Calënder2021" /> == Cumëmbri == Al didancuei<ref>{{Cite web |url=http://www.hosianna.it/ |title=Plata internet ufiziela dla grupa, azes ai 05.03.2021 |access-date=2021-03-07 |archive-date=2023-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918092037/http://www.hosianna.it/ |url-status=dead }}</ref> * Renate Senoner (ciantarina y dirighënta) * Gregor Plancker (chitara y sëurastant) * Jenni Perathoner (ciantarina) * Ilvy Mayrhofer (ciantarina) * Martina Perathoner (ciantarina) * Luca Langgartner (bas, chitara, ciantarin) * Elena Runggaldier (ciantarina) * Silvia Ruggeri (ciantarina) * Sara Senoner (ciantarina) * Aaron Moroder (tlavir) * Caroline Pescoll (ciantarina) * Fabian Cainelli (bateria) * Elisa Senoner (ciantarina) * Miriam Senoner (ciantarina) * Karin Chiesa (ciantarina) == Discografia == Te studio y live * 1990 - ''Union śën da té'' * 1995 - ''Die, me audes'a?'' * 1998 - ''Freedom is coming'' * 2012 - ''La Corda'' == Linges de cunzerc == * 1990 - ''Legrëza de viver'' * 1993 - ''Crëidum, speranza y amor'' * 2011 - ''Hosianna on Tour'' ([[Sëlva]], [[Cianacei]], [[Persenon]], Schenna, [[Al Plan|Al Plan de Mareo]]) * 2013 - ''Live in Concert'' ([[Sëlva]], [[Cianacei]]) * 2017 - ''Sing'' ([[Sëlva]], [[Santa Cristina|S. Cristina]], [[Corvara|Curvea]], [[Persenon]], [[Bulsan]]) == Videos mujighei == * 2020 - [https://www.youtube.com/watch?v=O3b3fNn9EhY&t=1s ''La Corda''] * 2020 - [https://www.youtube.com/watch?v=Le-y_px-hAk ''Per n Nadel''] == Referimënc == <references/> [[Categoria:Cultura ladina|Hosianna]] [[Categoria:Lies de Gherdëina|Hosianna]] [[Categoria:Musiga|Hosianna]] [[Categoria:Persones de Gherdëina|Hosianna]] [[Categoria:Sëlva|Gherdëina‎]] 6ezt96fa72ljpf5nxanmu3w9l68djsx Moorhusen 0 11656 253327 241138 2026-10-26T09:40:57Z Fornax 6389 ([[c:GR|GR]]) [[File:DEU Moorhusen (Wilstermarsch) COA.png]] → [[File:DEU Moorhusen (Wilstermarsch) COA.svg]] 253327 wikitext text/x-wiki {{gherdëina}}{{Infobox_chemun_Germania |Foto = |Inuem luech = Moorhusen |Bandiera = |Blason = DEU Moorhusen (Wilstermarsch) COA.svg |Stat federal = {{DE-SH}} |Landkreis = [[Kreis Steinburg]] |Fundazion = |Autëza = |Seuraspersa = 4.67 |Abitanc = 79 |Data abitanc = 2020 |Codesc targa de l'auto = IZ |Coordinates = {{coord|51|14|N|6|47|E|format=dms|display=inline}} <!--mantenì genau chësc format--> |Cherta = {{Mappa di localizzazione |DEU |label = Moorhusen |latitudineGradi = 53 |latitudinePrimi = 58 |longitudineGradi = 9 |longitudinePrimi = 23 |position = bottom |width = 300 |float = center |relief = yes }} |}}'''Moorhusen''' ie n [[chemun]] te la [[Germania]] tl [[Kreis Steinburg]] dl [[Stac federei de la Germania|stat federel]] [[Schleswig-Holstein]]. Tl 2020 ovel na populazion de {{formatnum:79}} sun na spersa de {{formatnum:4.67}} km².<ref>https://www.destatis.de/DE/Themen/Laender-Regionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/_inhalt.html Statistisches Bundesamt – Gemeindeverzeichnis</ref> [[Categoria:Chemuns dl Schleswig-Holstein]] [[Categoria:Chemuns de la Germania]] mlshw37czijyyvc6g8aesu1sevho2p0 Maria Demetz 0 192558 253322 253319 2026-10-25T19:55:19Z Moroder 67 253322 wikitext text/x-wiki {{Gherdëina}} {{Infobox artist |Inuem = Maria Demetz |Auter inuem = Mizi |Foto = Maria Mizi Demetz scultëura Sodlieja.jpeg |Descrizion foto = Maria Mizi cun si muta Marianna de trëdesc ani.|Nasciù/da = [[6 de fauré]] [[1872]] a [[Viena]] |Mort/a = [[4 de dezëmber]] [[1954]] a Urtijëi |Suplì/da = Urtijëi |Educazion = |Cunesciù/da per = Madona tla [[Dlieja de San Durich|Dlieja San Durich]] |Operes cunesciudes = |Muvimënt = |Uem/fëna = Moz de Valternea |Firma = }} '''Maria Demetz''', dita nce Mizi (* [[6 de fauré]] [[1872]] a [[Viena]]; † [[4 de dezëmber]] [[1954]] a [[Urtijëi]], fova na [[scultëur|scultëura]] y marcadënta a Urtijëi. == Biografia == Segonda muta de Mariana Demetz (1846-1887) de Sodlieja y [[Ferdinand Demetz]] do Carolina la loma de [[Luis Trenker]]. Ëila ie jita a scola a Burnech pra la munighes Ursulines. La à Maridà Moz Runggaldier de Valternea ([[Santa Cristina]]) (1868-1950) ma coche n conta tla familia ëssela maridà plu gën [[Christian Delago|Cristl Delago Tuene]], ma si pere ulova che la maridëss n scultëur. I à abu 7 fions Franz (Franzl de Mizi che jiva cun l valon), Johann, Christina, Marianna, Ferdinand, Paul y Peter. Me l mut Franzl ie restà te Gherdëina, i autri fions ie jic a sté oradecà. Mizi savova truepa rujenedes y jiva suënz de viac. La jiva furnida scialdi cun l guant dala Gherdëina. Ntëur l ann 1900 a Mizi metù su na butëiga sa Sodlieja ulache la vendova roba dl guant dala Gherdëina, draps, vëtes, pintes, zandli, sëida per i gurmiei y ciapiei. [[File:Virgin Mary fecit Maria Demetz Urtijëi Gherdëina.jpg|miniatura|left|alt=Madona zipleda da Maria Demetz che vën metuda ora tla Dlieja de San Durich a Urtijëi tl mëns dla Madona de utober y purteda n pruzescion.|Madona zipleda da Maria Demetz che vën metuda ora tla Dlieja de San Durich a Urtijëi tl mëns dla Madona de utober y purteda n pruzescion.]] == Bibliografia == * ''"Manufaktur Kurz - Modewaren" sa Sodlieja a Urtijëi.'' Calënder de Gherdëina 2001, pl. 13. * Ingrid Runggaldier: ''Cie che ne ie nia drët ne ie nia drët.'' Gana 25, 2018, pl. 73-77. {{DEFAULTSORT:Demetz, Maria}} [[Categoria:Fëna]] [[Categoria:Scultëures de Gherdëina]] [[Categoria:Persona de Urtijëi]] [[Categoria:Artist ladin]] 9vc4g2hg8w073gx4sazb2u5ntwas4ad