Wikipedia lldwiki https://lld.wikipedia.org/wiki/Plata_prinzipala MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Media Speciale Discussione Utente Discussioni utente Wikipedia Discussioni Wikipedia File Discussioni file MediaWiki Discussioni MediaWiki Template Discussioni template Aiuto Discussioni aiuto Categoria Discussioni categoria TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento Badiot 0 133 253415 12683 2026-11-02T15:45:34Z Asenoner 208 253415 wikitext text/x-wiki {{Badiot}} Le '''badiot''' é l'idiom [[ladin]] che vëgn baié tl’alta [[Val Badia]]. == Plates colegades == [[Ladin]] {{Idioms ladins}} [[Categoria:Lingaz ladin]] 14rlzi9or6zzo2fc0uup3hefmbsm8yu 253422 253415 2026-11-02T15:47:49Z Asenoner 208 Redirect alla pagina [[Ladin badiot]] 253422 wikitext text/x-wiki #redirect [[Ladin badiot]] ep8ok0f5s7n7a4m1icj4brmebwa29wh Fodom 0 407 253394 251169 2026-11-02T13:47:20Z Asenoner 208 /* Frazions */ 253394 wikitext text/x-wiki {{Fodom}}{{Infobox comun talian |Inom luech = <big>Fodom</big><br />Livinallongo del Col di Lana ([[lingaz talian|it]])''<br />''Buchenstein ([[lingaz tudësch|de]]) |Blason = |Comun = Fodom |Region = {{IT-VEN}} |Provinzia = {{IT-BL}} |Frazions = Andrać, [[Rèba]], Ciastèl, Chierz, Contrin, La Court, Davedin, Larcionèi, Ornela, Pala-Daghè, [[La Plié da Fodóm]], Salejei, Souraruać, Valacia, Vèrda, Visiné de Là, Visiné de Qua |Foto = Pieve_di_Livinallongo,_Decanato_Church.jpg |Descrizion foto = [[La Plié da Fodóm]] |Ombolt = Leandro Grones |Onn ombolt = 2019 -2. mandat |Cherta localisazion = {{Mappa di localizzazione |Veneto |label = Fodom |latitudineGradi = 46 |latitudinePrimi = 29 |longitudineGradi = 11 |longitudinePrimi = 57 |position = |width = 300 |float = center |relief = yes }} |}}'''Fodom''' ([[ladin fodom|fodom]], [[ladin badiot|badiot]] y [[ladin anpezan|anpezan]]: ''Fodom'', [[ladin gherdëina|gherdëina]] y [[ladin fascian|fascian]]: ''Fedom''; [[lingaz talian|talian]]: ''Livinallongo del Col di Lana'', [[lingaz tudësch|tudësch]]: ''Buchenstein'') é n [[comun]] de la [[Ladinia]] te la [[provinzia de Belum]] te la [[Talia]]. Ai {{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}} ova l comun na populazion de {{formatnum:{{#invoke:wd|property|references|P1082}}}} persones sun na spersa de {{formatnum:{{#expr:{{#invoke:wd|property|raw|P2046}} round 1}}}}&nbsp;km². ==Storia== Fusties de vita umana encònten ta Fodom da la [[eté dla pera]], dla [[preistoria]], dl [[mesolitich]], canche i prums ciaciadours passova soura i [[jouf]]s fora per jì da na [[valeda|val]] a l'autra: al é sté ciapé reperc sun [[Ju de Pordoi|Pordou]], sun [[Ju de Ciaulonch|Ciaulonch]], [[Ju de Falzares|Fauzares]], [[Ju de Valparola|Valparola]] ez. O an pò ence tré ca l temp retich (l prum milené dant Crist), ciamò puech conesciù per cie che reverda Fodom. Al basta recordé la stela che é vegnuda ciateda dl 1866 sun [[Mont de Poure]] con na iscrizion tl alfabet nord-etrusch lassoura. Encuei pòn la vedei tl museum zivich de [[Bulsan]]. I Romans ne à nia lascé truepes fusties te nostes vals, tout fora l [[lingaz ladin]] y la parzelisazion dl teritore te [[Ampez]] y a [[San Martin de Tor]]. [[File:Arabba.jpg|thumb|250px|Reba]] L prum medieje che à da cie fé con Fodom, ence sce la val ne vegn nia menzioneda, é l 1027 do Crist, canche l emperadour todesch Konrad II ti scinca al vescul de [[Persenon]] la [[val dl En]] (''Inntal'') y dl [[Isarch]] con laprò bonamenter ence la val da Fodom. [[File:La storia de Fedom Radio Ladin Gherdeina.ogg|miniatura|left|alt=Storia de Fodom te na trasmiscion dl Radio Ladin|Storia de Fodom te na trasmiscion dl Radio Ladin]] Samben à l vescul de Persenon mané ta Fodom y ta Col colonisadours da la val Isarch y da Puster per runcé plu che ala jiva chest piz y chesta jent se à mescedé con la popolazion che vivova bele chilò. Bele tl undejeisem secul ti ova l vescul scinché valch mesc a la claustra (convent) de Neustift (ti prums documenc pòn lieje i inoms Pouchberg, Puchperc, Wersil per la zona de Col, plu tert Puechenstein y Livinal o Livinallongo). La val vegniva spo tost deda ju en feud a signours che scodiva les coutes y les diejimes. Ai fajova da giudesc tl inom dl vescul. Al se trata dles families di Schöneck, di Avoscans, di Stuck y di signours da [[Olaneres|Villanders]]. Ma coche ai ciapova tres plu podei à l vescul dezidù de i mudé fora tres i capitans (dal 1426 inant). Chisc é restés tl ciastel d’Andrac enfin a la secolarisazion dl prinzipat vescovil tl 1803. L zenter dla aministrazion é, per chest trat de temp, dagnora sté l ciastel. Chest, someiel, é vegnù venù a la Curia vescovila da Hartwig de Puochenstein bele entourn al 1200. Ti secui vegnus do à l vescul tres deplù perdù sie podei ti confronc dl grof dl Tirol. Sie prinzipat depenova enscí diretamenter dal Imper todesch y formalmenter ne fajòvel nia pert dl [[Tirol]]. Ma defat ével dassen lié, o an podessa dì confederé, con el: tl ciamp dla defendura teritoriala per ejempl o dles coutes. L vescul tolova ence pert a la dieta dl Tirol a [[Dispruch]] (Tiroler Landtag). Al ruva l 1400: Tl 1454, 1457, 1458 y dl 1460 él sté te chest piz l cardinal y filosof Nikolaus da Kues (Cusanus), enlaouta vescul de Persenon, che se ova asconù tl ciastel, do che al s'en fova sciampé dant al grof dl Tirol Sigismund. Y sun l ciastel àl scrit o fenì n valgunes de sies operes. Dl 1451 él ence l prum statut scrit (per todesch) dla val da Fodom con laite leges y regolamenc. [[File:Colle Santa Lucia.jpg|thumb|[[Col (comun)|Col]]]] La popolazion à abù te duc chisc agn na vita stentousa: ciaresties, l dieje a si patrons (l vescul), debic, malores de vigni sort, la gran mueria. Ma ala é empò steda bona de jì inant, a laoré i ciamps, a tegnì la ciaussa (bestiam), a fé vita de comunité. Na tesa enteressanta é chela proponuda dal studious [[Lois Craffonara]] y che reverda ciamò l Medieve: aladò de el vivòvel tla pert auta de Fodom ciamò tl Medieve na mendranza celtica: Craffonara dij che l inom Artesena, ciapé te n vedl document, é l vedl inom dla mont de Chierz. Artesena é spo vegnù tradut te mons Urser (mont da la lours): defat ence Artesena à l medem significat (artos=celtich= la lours). Chesta traduzion é gnuda fata da na popolazion che fova bona da descore celtich y che conesciova ence l significat de Artesena. Craffonara á ciapé na autra parola celtica ta Fodom: Rin Cocen, che fossa l Ruf de Ruacei. "Rin" é la paròla celtica per ruf; cocen l é la vedla parola ladina (adoreda ciamò ti prums agn dl 1900 ta Fodom) per l colour "ros". Tl 1603 adum con [[Fascia]] y [[Mareo]] formeia Fodom l gran decanat de „Cis et ultra montes" enfin al ann 1788. Dal 1824 inant é Fodom n decanat a pert con laprò la curazia de Calfosch y la espositura de Corvara. I ruvon al 1797, l ann de Caterina Lanz, l’eroina/sauderina de Spinges, nasciuda a Al Plan y morta ta Fodom. Ala à paré ju dal mur de cortina de Spinges i nemisc franzeisc. Entourn ela él nasciù duta na liejenda. Do agn a Spinges y Persenon éla juda cuega dl preve a Col, spo ta Andrac olàche ala é morta tl 1854. Tl 1803 él sté la secolarisazion dl prinzipat vescovil de Persenon, da chesta data fej la val da Fodom definitivamenter pert dl [[Tirol]]. Tl 1809 él spo sté la insurezion dl Tirol sot a [[Andreas Hofer]] contra i franzeisc y i bavareisc. Ai 2 de november 1809, enscì nes conta Pietro Favai y Johann Alton, é 13 fodoms stés bogn de fermé a Plan de Sala, sun col de batalia, 1100 saudés franzeisc per na mes’ora. Do l 1815, temp de restaurazi on, él belavisa endò ruvé la pesc. Fodom tl 1800 é dagnora sté al de fora di gran avenimenc: giudesc (vicar) de terza classa (Landgericht III. Klasse) dal 1817 al 1849 pro l Certl de [[Bornech]], encandenò, dal 1868 enfin a la pruma vera adum con Ampez formòvel l Capitanat (Bezirkshauptmannschaft) dut ladin. Tl 1848, 1859 y 1866, entant les veres de independenza dl’Italia, à tout pert i fodoms a la defendura dl Tirol y dla Austria. Spo él vegnù la pruma vera, dret conesciuda da la popolazion ajache i on trueps libri che descor de chest burt temp: al basta demé recordé i laours de Luciana Palla. Cinch agn do la fin dla pruma vera, tl 1923, é la val da Fodom vegnuda destacheda da Bulsan o miec da Trent y lieda a la nueva provinzia de Belun. Al é ruvé l temp fosch dl fascism, dl nazionalsozialism y dles opzions che à lascé sies pedies ence ta Fodom. Do la seconda vera à l comun y la popolazion da Fodom damané de vegnì endò tacheda pro al Sudtirol. Sibe l’Austria che la SVP (Südtiroler Volkspartei, nasciuda tl 1945) ova cialé de tré ite tles tratatives empruma per l’autodeterminazion, spo per l’autonomia ence i trei comuns de Souramont, ma Degasperi, l minister talian, se à dassen paré decontra. Fodom, [[Col (comun)|Col]] y Ampez tl 1946 damanova endò de jì con Bulsan, tl 1947, foradenia, con Trent, ma ai é empò restés pro Belun contra la volonté dla popolazion. Tentatifs de ruvé endò pro Bulsan é vegnus fac tl 1973 con na delibera dl Comun da Fodom y tres n prereferendum ti agn '90. [[File:Arabba 2002-09-26 08.05.18.jpg|thumb]] Y per scluje ju con l 1964 é passé Fodom y [[Col (comun)|Col]] da la diozesa de Persenon - olache ai audiva bele da plu de 900 agn - sot a chela de Belun y al se à cherpé l ultim fil che liova adum dutes les vals ladines. L fedom vën rujenà ti chemuns de: *''[[Fodom]]'' cun Reba *''[[Col (comun)|Col]]'' [[File:Proverbi, tradizioni e anneddoti delle valli ladine orientali.djvu|page=120|left|100px|yhumb]] <i><small> '''Coche se fesc ta Fodom a governé la fëmena.''' Mio compere M..... de F ..... se l ava pa studiada bela, vedeiso, a governé la fëmena. "A chëste maladëte, se mossa dagnëra dé rejon per la venjer". Un dì sente un remou e un braglament te sua stua, che me pense, che mosse jì a vedei, cie malan che l é. E come che in affari sceri non se dëssa mei jì zenza destimoni, ciame ancora l G.... e l M.... e jon a vedei. Se gioura l usc de stua: Eu, cie spetacol! berba M.... sot taula ite sun doi cater e la fëmena de fora coi ogli de fora come n sgnech co la garnea per aria! "Oe, oe," dighe mi, "se mossa fè la pesc, ne someia nia chëste comedie." "Nia, nia", disc mio compere M ...., e ven da brao sot a taula fora: "Cojì se mossa fè a governé chëste maladëte." :::::::[[Jan Batista Alton]] </i></small> == Cumenanza == === Svilup demografich === La populazion de Fodom ie jita scialdi zeruch do la anescion ala Talia, tuman da 2044 tl 1921 a 1384 tl 2011. <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:455 height:350 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:2500 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 bar:2011 text:2011 bar:2021 text:2021 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1921 from: 0 till:2044 bar:1931 from: 0 till:2036 bar:1936 from: 0 till:2022 bar:1951 from: 0 till:1863 bar:1961 from: 0 till:1880 bar:1971 from: 0 till:1718 bar:1981 from: 0 till:1576 bar:1991 from: 0 till:1440 bar:2001 from: 0 till:1417 bar:2011 from: 0 till:1384 bar:2021 from: 0 till:1263 PlotData= bar:1921 at:2044 fontsize:S text: 2044 shift:(-8,5) bar:1931 at:2036 fontsize:S text: 2036 shift:(-8,5) bar:1936 at:2022 fontsize:S text: 2022 shift:(-8,5) bar:1951 at:1863 fontsize:S text: 1863 shift:(-8,5) bar:1961 at:1880 fontsize:S text: 1880 shift:(-8,5) bar:1971 at:1718 fontsize:S text: 1718 shift:(-8,5) bar:1981 at:1576 fontsize:S text: 1576 shift:(-8,5) bar:1991 at:1440 fontsize:S text: 1440 shift:(-8,5) bar:2001 at:1417 fontsize:S text: 1417 shift:(-8,5) bar:2011 at:1384 fontsize:S text: 1384 shift:(-8,5) bar:2021 at:1263 fontsize:S text: 1263 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Dac dl ISTAT </timeline> === Frazions / Vicìnie === [[File:Arraba_-_Itálie_-_panoramio.jpg|thumb|[[Rèba]]]] [[File:Ciastel.jpg|thumb|[[Ciastèl (Fodom)|Ciastèl]]]] [[File:Castello_di_Andraz1.jpg|thumb|[[Ciastel d'Andrac]]]] L chemun de Fedom ie spartì su te 17 ''vicinie''<ref>[http://incomune.interno.it/statuti/statuti/livinallongo_del_col_di_lana.pdf Statuto comunale di Livinallongo.]</ref>: * Andrać'' - 84 ab., 1.414 m s.l.m. * [[Rèba]]'' - 275 ab. 1.601 m; nota località sciistica e sede di un centro meteorologico dell'Arpav * [[Ciastèl (Fodom)|Ciastèl]] - 9 ab., 1.747 m; ulache ie l [[Ciastel d'Andrac]] * [[Chierz]] - 51 ab., 1.651 m * [[Contrin]] - 18 ab., 1.697 m * [[La Court]] - 33 ab., 1.601 m * [[Davedin]] - 7 ab., 1.550 m * [[Larcionèi]] - 20 ab., 1.577 m * [[Ornela]] - 67 ab., 1.485 m * [[Pala-Daghè]] - 17 ab., 1.676 e 1.723 m * [[La Plié da Fodom]] - 245 ab., 1.475 m; zënter prinzipel y sënta comunela * [[Salejei]] - 133 ab., 1.400 m * [[Souraruać]] * [[Valacia]] * [[Vèrda]] - 38 ab., 1.689 m * [[Visiné de Là]] * [[Visiné de Qua]] ==== Autri luesc te Fedom ==== [[File:Pordoi_Pass_-_Canazei,_Trento,_Italy_-_August_12,_2013_03.jpg|thumb|[[Jouf de Pordou]]]] * Fèver - 47 ab., 1.488 m s.l.m. * Brenta - 32 ab., 1.468 m * Cernadou - 17 ab., 1.512 m * Cól de Ornela - 13 ab., 1.500 m * Colàć * Liviné - 43 ab., 1.485 m * Palua * [[Jouf de Pordou]] - 5 ab., 2.239 m * Pecei - 17 ab., 1.403 m * Plan de Salejei - 13 ab., 1.193 m * Plan de Fauzare - 1 ab., 1.935 m * Renać - 55 ab., 1.450 m * Ruać - 12 ab., 1.342 m * Roncat - 3 ab., 1.425 m * Sief - 9 ab., 1.725 m * Sotinglacia - 4 ab., 1.446 m * Sotil == Plates cunliedes == *[[Ladin fodom]] *[[Storia dla leteratura ladina - Fodom]] ==Vocabolar dl ladin leterar== [[File:Vocabolardlladinleterar.pdf|page=549|thumb|100px|left]] <small> <b>La Plié de Fodom </b>6 1843 <i>la Plìe </i>(PescostaC, OrghenPlie1843-2013:428) <br> gad. La Pli de Fodom grd. La Plief da Fedom bra. Pief da Fedom fod. La Plié, La Plie †, La Plié da Fodom col. La Piof, Piof amp. Pieve de Fodom LD La Plié de Fodom<br> <b>topon. </b><br> <i><b>capoluogo del comune di livinallongo </b></i>(gad. DLS 2002, grd. F 2002, bra. R 1914/99, fod. P/M 1985; Pz 1989; DLS 2002; Ms 2005, amp. DLS 2002, LD DLS 2002) Ⓘ Pieve di Livinallongo Ⓓ Buchenstein ◇ <i><b>a) Chël orghen coche l soneron / Te gliejia da La Plié! </b>Cal orghen cò che l’sonerom / Te glieṡia dalla Plìe! </i>PescostaC, OrghenPlie1843-2013:428 (fod.). </small> == Galaria dales fotografies== <gallery> Funifor Arabba Porta Vescovo 2.jpg|Funifor Arabba Porta Vescovo 2.jpg7 360 × 4 912; 18,4 MB Funifor Arabba Porta Vescovo top station.jpg|Funifor Arabba Porta Vescovo top station.jpg7 360 × 4 912; 17,32 MB Funifor Arabba Porta Vescovo.jpg|Funifor Arabba Porta Vescovo.jpg7 360 × 4 912; 27,56 MB Map of comune of Livinallongo del Col di Lana (province of Belluno, region Veneto, Italy).svg|Map of comune of Livinallongo del Col di Lana (province of Belluno, region Veneto, Italy).svg4.108 × 4.413; 98 KB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (10).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (10).jpg2.560 × 1.920; 2,12 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (2).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (2).jpg2.592 × 1.944; 793 KB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (3).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (3).jpg2.592 × 1.944; 1,26 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (4).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (4).jpg2.592 × 1.944; 1,28 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (5).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (5).jpg2.592 × 1.944; 1,28 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (6).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (6).jpg2.592 × 1.944; 1,27 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (7).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (7).jpg2.560 × 1.920; 2,2 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (8).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (8).jpg2.560 × 1.920; 2,14 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (9).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (9).jpg2.560 × 1.920; 2,22 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio.jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio.jpg2.581 × 954; 1,53 MB After The Storm (105813087).jpeg|After The Storm (105813087).jpeg2.048 × 1.016; 390 KB At night, Arabba - panoramio.jpg|At night, Arabba - panoramio.jpg3.072 × 2.304; 1,99 MB CANALE JOEL - panoramio.jpg|CANALE JOEL - panoramio.jpg2.304 × 1.728; 1,06 MB Dolomite road - panoramio.jpg|Dolomite road - panoramio.jpg3.853 × 2.273; 2,27 MB Freeryde Jump - panoramio.jpg|Freeryde Jump - panoramio.jpg2.608 × 1.952; 2,18 MB Livinallongo del Col di Lana 001.jpg|Livinallongo del Col di Lana 001.jpg2.000 × 725; 450 KB Livinallongo del Col di Lana 002.jpg|Livinallongo del Col di Lana 002.jpg2.000 × 950; 742 KB Livinallongo del Col di Lana.jpg|Livinallongo del Col di Lana.jpg2.400 × 1.068; 503 KB M 131 12 col de Lana.jpg|M 131 12 col de Lana.jpg2.537 × 3.465; 1,46 MB Marmolada - panoramio (3).jpg|Marmolada - panoramio (3).jpg2.048 × 1.536; 1,2 MB Marmolada - panoramio (4).jpg|Marmolada - panoramio (4).jpg9.038 × 2.490; 8,17 MB Marmolada - panoramio (5).jpg|Marmolada - panoramio (5).jpg5.693 × 2.279; 6,18 MB Marmolada - panoramio.jpg|Marmolada - panoramio.jpg1.936 × 1.296; 1,14 MB Marmolada 1 - panoramio.jpg|Marmolada 1 - panoramio.jpg1.936 × 1.296; 1,8 MB Marmolata - panoramio.jpg|Marmolata - panoramio.jpg1.469 × 1.102; 1.004 KB Pass Podoi - panoramio.jpg|Pass Podoi - panoramio.jpg4.597 × 2.584; 3,59 MB Passo Campolongo - panoramio (1).jpg|Passo Campolongo - panoramio (1).jpg3.000 × 1.877; 591 KB Passo Campolongo - panoramio.jpg|Passo Campolongo - panoramio.jpg3.000 × 1.876; 564 KB Passo Campolongo - View to Sella Ronda - panoramio.jpg|Passo Campolongo - View to Sella Ronda - panoramio.jpg3.000 × 1.877; 746 KB Passo di Valparola, 2192 metres-View from Alta Badia - panoramio.jpg|Passo di Valparola, 2192 metres-View from Alta Badia - panoramio.jpg1.280 × 960; 149 KB Passo di Valparola,2192 m-View from Alta Badia - panoramio.jpg|Passo di Valparola,2192 m-View from Alta Badia - panoramio.jpg1.280 × 960; 170 KB Passo Pordoi - panoramio (1).jpg|Passo Pordoi - panoramio (1).jpg1.469 × 1.102; 891 KB Passo Pordoi - panoramio (2).jpg|Passo Pordoi - panoramio (2).jpg1.469 × 1.102; 887 KB Passo pordoi.jpg|Passo pordoi.jpg2.560 × 1.544; 511 KB Passo Valparola (2180 m) - panoramio.jpg|Passo Valparola (2180 m) - panoramio.jpg3.000 × 1.802; 771 KB Pian di Salesei SM 01.jpg|Pian di Salesei SM 01.jpg1.200 × 803; 214 KB Pian di Salesei SM 02.jpg|Pian di Salesei SM 02.jpg803 × 1.200; 183 KB Pian di Salesei SM 03.jpg|Pian di Salesei SM 03.jpg1.200 × 803; 187 KB Pian di Salesei SM 04.jpg|Pian di Salesei SM 04.jpg1.200 × 803; 83 KB Pian di Salesei SM 05.jpg|Pian di Salesei SM 05.jpg1.200 × 803; 172 KB Pian TrevisanCian Trujan.JPG|Pian TrevisanCian Trujan.JPG1.024 × 1.536; 1,73 MB Residence Campolongo - panoramio.jpg|Residence Campolongo - panoramio.jpg3.072 × 2.304; 3,4 MB Rifugio Val parola - panoramio.jpg|Rifugio Val parola - panoramio.jpg2.592 × 1.944; 789 KB SacrarioPianSalesei.jpg|SacrarioPianSalesei.jpg1.200 × 1.800; 683 KB Torre Esperia - panoramio.jpg|Torre Esperia - panoramio.jpg2.000 × 2.667; 2,58 MB Unknown gentiana 1.jpg|Unknown gentiana 1.jpg3.120 × 4.160; 2,93 MB Unknown gentiana.jpg|Unknown gentiana.jpg3.120 × 4.160; 2,83 MB Val de Fodom - Sella.jpg|Val de Fodom - Sella.jpg13.404 × 3.594; 34,59 MB View from Alleghe - Civeta - panoramio.jpg|View from Alleghe - Civeta - panoramio.jpg3.000 × 1.877; 466 KB View from Arabba - panoramio.jpg|View from Arabba - panoramio.jpg4.000 × 3.000; 5,26 MB </gallery> {{chemuns Ladinia}} 8evb4ub5jbxzx4srrl06i6kcedzf7wh 253395 253394 2026-11-02T14:18:23Z Asenoner 208 /* Frazions / Vicìnie */ 253395 wikitext text/x-wiki {{Fodom}}{{Infobox comun talian |Inom luech = <big>Fodom</big><br />Livinallongo del Col di Lana ([[lingaz talian|it]])''<br />''Buchenstein ([[lingaz tudësch|de]]) |Blason = |Comun = Fodom |Region = {{IT-VEN}} |Provinzia = {{IT-BL}} |Frazions = Andrać, [[Rèba]], Ciastèl, Chierz, Contrin, La Court, Davedin, Larcionèi, Ornela, Pala-Daghè, [[La Plié da Fodóm]], Salejei, Souraruać, Valacia, Vèrda, Visiné de Là, Visiné de Qua |Foto = Pieve_di_Livinallongo,_Decanato_Church.jpg |Descrizion foto = [[La Plié da Fodóm]] |Ombolt = Leandro Grones |Onn ombolt = 2019 -2. mandat |Cherta localisazion = {{Mappa di localizzazione |Veneto |label = Fodom |latitudineGradi = 46 |latitudinePrimi = 29 |longitudineGradi = 11 |longitudinePrimi = 57 |position = |width = 300 |float = center |relief = yes }} |}}'''Fodom''' ([[ladin fodom|fodom]], [[ladin badiot|badiot]] y [[ladin anpezan|anpezan]]: ''Fodom'', [[ladin gherdëina|gherdëina]] y [[ladin fascian|fascian]]: ''Fedom''; [[lingaz talian|talian]]: ''Livinallongo del Col di Lana'', [[lingaz tudësch|tudësch]]: ''Buchenstein'') é n [[comun]] de la [[Ladinia]] te la [[provinzia de Belum]] te la [[Talia]]. Ai {{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}} ova l comun na populazion de {{formatnum:{{#invoke:wd|property|references|P1082}}}} persones sun na spersa de {{formatnum:{{#expr:{{#invoke:wd|property|raw|P2046}} round 1}}}}&nbsp;km². ==Storia== Fusties de vita umana encònten ta Fodom da la [[eté dla pera]], dla [[preistoria]], dl [[mesolitich]], canche i prums ciaciadours passova soura i [[jouf]]s fora per jì da na [[valeda|val]] a l'autra: al é sté ciapé reperc sun [[Ju de Pordoi|Pordou]], sun [[Ju de Ciaulonch|Ciaulonch]], [[Ju de Falzares|Fauzares]], [[Ju de Valparola|Valparola]] ez. O an pò ence tré ca l temp retich (l prum milené dant Crist), ciamò puech conesciù per cie che reverda Fodom. Al basta recordé la stela che é vegnuda ciateda dl 1866 sun [[Mont de Poure]] con na iscrizion tl alfabet nord-etrusch lassoura. Encuei pòn la vedei tl museum zivich de [[Bulsan]]. I Romans ne à nia lascé truepes fusties te nostes vals, tout fora l [[lingaz ladin]] y la parzelisazion dl teritore te [[Ampez]] y a [[San Martin de Tor]]. [[File:Arabba.jpg|thumb|250px|Reba]] L prum medieje che à da cie fé con Fodom, ence sce la val ne vegn nia menzioneda, é l 1027 do Crist, canche l emperadour todesch Konrad II ti scinca al vescul de [[Persenon]] la [[val dl En]] (''Inntal'') y dl [[Isarch]] con laprò bonamenter ence la val da Fodom. [[File:La storia de Fedom Radio Ladin Gherdeina.ogg|miniatura|left|alt=Storia de Fodom te na trasmiscion dl Radio Ladin|Storia de Fodom te na trasmiscion dl Radio Ladin]] Samben à l vescul de Persenon mané ta Fodom y ta Col colonisadours da la val Isarch y da Puster per runcé plu che ala jiva chest piz y chesta jent se à mescedé con la popolazion che vivova bele chilò. Bele tl undejeisem secul ti ova l vescul scinché valch mesc a la claustra (convent) de Neustift (ti prums documenc pòn lieje i inoms Pouchberg, Puchperc, Wersil per la zona de Col, plu tert Puechenstein y Livinal o Livinallongo). La val vegniva spo tost deda ju en feud a signours che scodiva les coutes y les diejimes. Ai fajova da giudesc tl inom dl vescul. Al se trata dles families di Schöneck, di Avoscans, di Stuck y di signours da [[Olaneres|Villanders]]. Ma coche ai ciapova tres plu podei à l vescul dezidù de i mudé fora tres i capitans (dal 1426 inant). Chisc é restés tl ciastel d’Andrac enfin a la secolarisazion dl prinzipat vescovil tl 1803. L zenter dla aministrazion é, per chest trat de temp, dagnora sté l ciastel. Chest, someiel, é vegnù venù a la Curia vescovila da Hartwig de Puochenstein bele entourn al 1200. Ti secui vegnus do à l vescul tres deplù perdù sie podei ti confronc dl grof dl Tirol. Sie prinzipat depenova enscí diretamenter dal Imper todesch y formalmenter ne fajòvel nia pert dl [[Tirol]]. Ma defat ével dassen lié, o an podessa dì confederé, con el: tl ciamp dla defendura teritoriala per ejempl o dles coutes. L vescul tolova ence pert a la dieta dl Tirol a [[Dispruch]] (Tiroler Landtag). Al ruva l 1400: Tl 1454, 1457, 1458 y dl 1460 él sté te chest piz l cardinal y filosof Nikolaus da Kues (Cusanus), enlaouta vescul de Persenon, che se ova asconù tl ciastel, do che al s'en fova sciampé dant al grof dl Tirol Sigismund. Y sun l ciastel àl scrit o fenì n valgunes de sies operes. Dl 1451 él ence l prum statut scrit (per todesch) dla val da Fodom con laite leges y regolamenc. [[File:Colle Santa Lucia.jpg|thumb|[[Col (comun)|Col]]]] La popolazion à abù te duc chisc agn na vita stentousa: ciaresties, l dieje a si patrons (l vescul), debic, malores de vigni sort, la gran mueria. Ma ala é empò steda bona de jì inant, a laoré i ciamps, a tegnì la ciaussa (bestiam), a fé vita de comunité. Na tesa enteressanta é chela proponuda dal studious [[Lois Craffonara]] y che reverda ciamò l Medieve: aladò de el vivòvel tla pert auta de Fodom ciamò tl Medieve na mendranza celtica: Craffonara dij che l inom Artesena, ciapé te n vedl document, é l vedl inom dla mont de Chierz. Artesena é spo vegnù tradut te mons Urser (mont da la lours): defat ence Artesena à l medem significat (artos=celtich= la lours). Chesta traduzion é gnuda fata da na popolazion che fova bona da descore celtich y che conesciova ence l significat de Artesena. Craffonara á ciapé na autra parola celtica ta Fodom: Rin Cocen, che fossa l Ruf de Ruacei. "Rin" é la paròla celtica per ruf; cocen l é la vedla parola ladina (adoreda ciamò ti prums agn dl 1900 ta Fodom) per l colour "ros". Tl 1603 adum con [[Fascia]] y [[Mareo]] formeia Fodom l gran decanat de „Cis et ultra montes" enfin al ann 1788. Dal 1824 inant é Fodom n decanat a pert con laprò la curazia de Calfosch y la espositura de Corvara. I ruvon al 1797, l ann de Caterina Lanz, l’eroina/sauderina de Spinges, nasciuda a Al Plan y morta ta Fodom. Ala à paré ju dal mur de cortina de Spinges i nemisc franzeisc. Entourn ela él nasciù duta na liejenda. Do agn a Spinges y Persenon éla juda cuega dl preve a Col, spo ta Andrac olàche ala é morta tl 1854. Tl 1803 él sté la secolarisazion dl prinzipat vescovil de Persenon, da chesta data fej la val da Fodom definitivamenter pert dl [[Tirol]]. Tl 1809 él spo sté la insurezion dl Tirol sot a [[Andreas Hofer]] contra i franzeisc y i bavareisc. Ai 2 de november 1809, enscì nes conta Pietro Favai y Johann Alton, é 13 fodoms stés bogn de fermé a Plan de Sala, sun col de batalia, 1100 saudés franzeisc per na mes’ora. Do l 1815, temp de restaurazi on, él belavisa endò ruvé la pesc. Fodom tl 1800 é dagnora sté al de fora di gran avenimenc: giudesc (vicar) de terza classa (Landgericht III. Klasse) dal 1817 al 1849 pro l Certl de [[Bornech]], encandenò, dal 1868 enfin a la pruma vera adum con Ampez formòvel l Capitanat (Bezirkshauptmannschaft) dut ladin. Tl 1848, 1859 y 1866, entant les veres de independenza dl’Italia, à tout pert i fodoms a la defendura dl Tirol y dla Austria. Spo él vegnù la pruma vera, dret conesciuda da la popolazion ajache i on trueps libri che descor de chest burt temp: al basta demé recordé i laours de Luciana Palla. Cinch agn do la fin dla pruma vera, tl 1923, é la val da Fodom vegnuda destacheda da Bulsan o miec da Trent y lieda a la nueva provinzia de Belun. Al é ruvé l temp fosch dl fascism, dl nazionalsozialism y dles opzions che à lascé sies pedies ence ta Fodom. Do la seconda vera à l comun y la popolazion da Fodom damané de vegnì endò tacheda pro al Sudtirol. Sibe l’Austria che la SVP (Südtiroler Volkspartei, nasciuda tl 1945) ova cialé de tré ite tles tratatives empruma per l’autodeterminazion, spo per l’autonomia ence i trei comuns de Souramont, ma Degasperi, l minister talian, se à dassen paré decontra. Fodom, [[Col (comun)|Col]] y Ampez tl 1946 damanova endò de jì con Bulsan, tl 1947, foradenia, con Trent, ma ai é empò restés pro Belun contra la volonté dla popolazion. Tentatifs de ruvé endò pro Bulsan é vegnus fac tl 1973 con na delibera dl Comun da Fodom y tres n prereferendum ti agn '90. [[File:Arabba 2002-09-26 08.05.18.jpg|thumb]] Y per scluje ju con l 1964 é passé Fodom y [[Col (comun)|Col]] da la diozesa de Persenon - olache ai audiva bele da plu de 900 agn - sot a chela de Belun y al se à cherpé l ultim fil che liova adum dutes les vals ladines. L fedom vën rujenà ti chemuns de: *''[[Fodom]]'' cun Reba *''[[Col (comun)|Col]]'' [[File:Proverbi, tradizioni e anneddoti delle valli ladine orientali.djvu|page=120|left|100px|yhumb]] <i><small> '''Coche se fesc ta Fodom a governé la fëmena.''' Mio compere M..... de F ..... se l ava pa studiada bela, vedeiso, a governé la fëmena. "A chëste maladëte, se mossa dagnëra dé rejon per la venjer". Un dì sente un remou e un braglament te sua stua, che me pense, che mosse jì a vedei, cie malan che l é. E come che in affari sceri non se dëssa mei jì zenza destimoni, ciame ancora l G.... e l M.... e jon a vedei. Se gioura l usc de stua: Eu, cie spetacol! berba M.... sot taula ite sun doi cater e la fëmena de fora coi ogli de fora come n sgnech co la garnea per aria! "Oe, oe," dighe mi, "se mossa fè la pesc, ne someia nia chëste comedie." "Nia, nia", disc mio compere M ...., e ven da brao sot a taula fora: "Cojì se mossa fè a governé chëste maladëte." :::::::[[Jan Batista Alton]] </i></small> == Cumenanza == === Svilup demografich === La populazion de Fodom ie jita scialdi zeruch do la anescion ala Talia, tuman da 2044 tl 1921 a 1384 tl 2011. <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:455 height:350 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:2500 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 bar:2011 text:2011 bar:2021 text:2021 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1921 from: 0 till:2044 bar:1931 from: 0 till:2036 bar:1936 from: 0 till:2022 bar:1951 from: 0 till:1863 bar:1961 from: 0 till:1880 bar:1971 from: 0 till:1718 bar:1981 from: 0 till:1576 bar:1991 from: 0 till:1440 bar:2001 from: 0 till:1417 bar:2011 from: 0 till:1384 bar:2021 from: 0 till:1263 PlotData= bar:1921 at:2044 fontsize:S text: 2044 shift:(-8,5) bar:1931 at:2036 fontsize:S text: 2036 shift:(-8,5) bar:1936 at:2022 fontsize:S text: 2022 shift:(-8,5) bar:1951 at:1863 fontsize:S text: 1863 shift:(-8,5) bar:1961 at:1880 fontsize:S text: 1880 shift:(-8,5) bar:1971 at:1718 fontsize:S text: 1718 shift:(-8,5) bar:1981 at:1576 fontsize:S text: 1576 shift:(-8,5) bar:1991 at:1440 fontsize:S text: 1440 shift:(-8,5) bar:2001 at:1417 fontsize:S text: 1417 shift:(-8,5) bar:2011 at:1384 fontsize:S text: 1384 shift:(-8,5) bar:2021 at:1263 fontsize:S text: 1263 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Dac dl ISTAT </timeline> === Vijinánza === [[File:Arraba_-_Itálie_-_panoramio.jpg|thumb|[[Rèba]]]] [[File:Ciastel.jpg|thumb|[[Ciastèl (Fodom)|Ciastèl]]]] [[File:Castello_di_Andraz1.jpg|thumb|[[Ciastel d'Andrac]]]] L chemun de Fedom ie spartì su te 17 ''vijinánze''<ref>[http://incomune.interno.it/statuti/statuti/livinallongo_del_col_di_lana.pdf Statuto comunale di Livinallongo.]</ref>: * Andrać'' - 84 ab., 1.414 m s.l.m. * [[Rèba]]'' - 275 ab. 1.601 m; nota località sciistica e sede di un centro meteorologico dell'Arpav * [[Ciastèl (Fodom)|Ciastèl]] - 9 ab., 1.747 m; ulache ie l [[Ciastel d'Andrac]] * [[Chierz]] - 51 ab., 1.651 m * [[Contrin]] - 18 ab., 1.697 m * [[La Court]] - 33 ab., 1.601 m * [[Davedin]] - 7 ab., 1.550 m * [[Larcionèi]] - 20 ab., 1.577 m * [[Ornela]] - 67 ab., 1.485 m * [[Pala-Daghè]] - 17 ab., 1.676 e 1.723 m * [[La Plié da Fodom]] - 245 ab., 1.475 m; zënter prinzipel y sënta comunela * [[Salejei]] - 133 ab., 1.400 m * [[Souraruać]] * [[Valacia]] * [[Vèrda]] - 38 ab., 1.689 m * [[Visiné de Là]] * [[Visiné de Qua]] ==== Autri luesc te Fedom ==== [[File:Pordoi_Pass_-_Canazei,_Trento,_Italy_-_August_12,_2013_03.jpg|thumb|[[Jouf de Pordou]]]] * Fèver - 47 ab., 1.488 m s.l.m. * Brenta - 32 ab., 1.468 m * Cernadou - 17 ab., 1.512 m * Cól de Ornela - 13 ab., 1.500 m * Colàć * Liviné - 43 ab., 1.485 m * Palua * [[Jouf de Pordou]] - 5 ab., 2.239 m * Pecei - 17 ab., 1.403 m * Plan de Salejei - 13 ab., 1.193 m * Plan de Fauzare - 1 ab., 1.935 m * Renać - 55 ab., 1.450 m * Ruać - 12 ab., 1.342 m * Roncat - 3 ab., 1.425 m * Sief - 9 ab., 1.725 m * Sotinglacia - 4 ab., 1.446 m * Sotil == Plates cunliedes == *[[Ladin fodom]] *[[Storia dla leteratura ladina - Fodom]] ==Vocabolar dl ladin leterar== [[File:Vocabolardlladinleterar.pdf|page=549|thumb|100px|left]] <small> <b>La Plié de Fodom </b>6 1843 <i>la Plìe </i>(PescostaC, OrghenPlie1843-2013:428) <br> gad. La Pli de Fodom grd. La Plief da Fedom bra. Pief da Fedom fod. La Plié, La Plie †, La Plié da Fodom col. La Piof, Piof amp. Pieve de Fodom LD La Plié de Fodom<br> <b>topon. </b><br> <i><b>capoluogo del comune di livinallongo </b></i>(gad. DLS 2002, grd. F 2002, bra. R 1914/99, fod. P/M 1985; Pz 1989; DLS 2002; Ms 2005, amp. DLS 2002, LD DLS 2002) Ⓘ Pieve di Livinallongo Ⓓ Buchenstein ◇ <i><b>a) Chël orghen coche l soneron / Te gliejia da La Plié! </b>Cal orghen cò che l’sonerom / Te glieṡia dalla Plìe! </i>PescostaC, OrghenPlie1843-2013:428 (fod.). </small> == Galaria dales fotografies== <gallery> Funifor Arabba Porta Vescovo 2.jpg|Funifor Arabba Porta Vescovo 2.jpg7 360 × 4 912; 18,4 MB Funifor Arabba Porta Vescovo top station.jpg|Funifor Arabba Porta Vescovo top station.jpg7 360 × 4 912; 17,32 MB Funifor Arabba Porta Vescovo.jpg|Funifor Arabba Porta Vescovo.jpg7 360 × 4 912; 27,56 MB Map of comune of Livinallongo del Col di Lana (province of Belluno, region Veneto, Italy).svg|Map of comune of Livinallongo del Col di Lana (province of Belluno, region Veneto, Italy).svg4.108 × 4.413; 98 KB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (10).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (10).jpg2.560 × 1.920; 2,12 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (2).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (2).jpg2.592 × 1.944; 793 KB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (3).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (3).jpg2.592 × 1.944; 1,26 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (4).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (4).jpg2.592 × 1.944; 1,28 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (5).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (5).jpg2.592 × 1.944; 1,28 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (6).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (6).jpg2.592 × 1.944; 1,27 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (7).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (7).jpg2.560 × 1.920; 2,2 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (8).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (8).jpg2.560 × 1.920; 2,14 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (9).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (9).jpg2.560 × 1.920; 2,22 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio.jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio.jpg2.581 × 954; 1,53 MB After The Storm (105813087).jpeg|After The Storm (105813087).jpeg2.048 × 1.016; 390 KB At night, Arabba - panoramio.jpg|At night, Arabba - panoramio.jpg3.072 × 2.304; 1,99 MB CANALE JOEL - panoramio.jpg|CANALE JOEL - panoramio.jpg2.304 × 1.728; 1,06 MB Dolomite road - panoramio.jpg|Dolomite road - panoramio.jpg3.853 × 2.273; 2,27 MB Freeryde Jump - panoramio.jpg|Freeryde Jump - panoramio.jpg2.608 × 1.952; 2,18 MB Livinallongo del Col di Lana 001.jpg|Livinallongo del Col di Lana 001.jpg2.000 × 725; 450 KB Livinallongo del Col di Lana 002.jpg|Livinallongo del Col di Lana 002.jpg2.000 × 950; 742 KB Livinallongo del Col di Lana.jpg|Livinallongo del Col di Lana.jpg2.400 × 1.068; 503 KB M 131 12 col de Lana.jpg|M 131 12 col de Lana.jpg2.537 × 3.465; 1,46 MB Marmolada - panoramio (3).jpg|Marmolada - panoramio (3).jpg2.048 × 1.536; 1,2 MB Marmolada - panoramio (4).jpg|Marmolada - panoramio (4).jpg9.038 × 2.490; 8,17 MB Marmolada - panoramio (5).jpg|Marmolada - panoramio (5).jpg5.693 × 2.279; 6,18 MB Marmolada - panoramio.jpg|Marmolada - panoramio.jpg1.936 × 1.296; 1,14 MB Marmolada 1 - panoramio.jpg|Marmolada 1 - panoramio.jpg1.936 × 1.296; 1,8 MB Marmolata - panoramio.jpg|Marmolata - panoramio.jpg1.469 × 1.102; 1.004 KB Pass Podoi - panoramio.jpg|Pass Podoi - panoramio.jpg4.597 × 2.584; 3,59 MB Passo Campolongo - panoramio (1).jpg|Passo Campolongo - panoramio (1).jpg3.000 × 1.877; 591 KB Passo Campolongo - panoramio.jpg|Passo Campolongo - panoramio.jpg3.000 × 1.876; 564 KB Passo Campolongo - View to Sella Ronda - panoramio.jpg|Passo Campolongo - View to Sella Ronda - panoramio.jpg3.000 × 1.877; 746 KB Passo di Valparola, 2192 metres-View from Alta Badia - panoramio.jpg|Passo di Valparola, 2192 metres-View from Alta Badia - panoramio.jpg1.280 × 960; 149 KB Passo di Valparola,2192 m-View from Alta Badia - panoramio.jpg|Passo di Valparola,2192 m-View from Alta Badia - panoramio.jpg1.280 × 960; 170 KB Passo Pordoi - panoramio (1).jpg|Passo Pordoi - panoramio (1).jpg1.469 × 1.102; 891 KB Passo Pordoi - panoramio (2).jpg|Passo Pordoi - panoramio (2).jpg1.469 × 1.102; 887 KB Passo pordoi.jpg|Passo pordoi.jpg2.560 × 1.544; 511 KB Passo Valparola (2180 m) - panoramio.jpg|Passo Valparola (2180 m) - panoramio.jpg3.000 × 1.802; 771 KB Pian di Salesei SM 01.jpg|Pian di Salesei SM 01.jpg1.200 × 803; 214 KB Pian di Salesei SM 02.jpg|Pian di Salesei SM 02.jpg803 × 1.200; 183 KB Pian di Salesei SM 03.jpg|Pian di Salesei SM 03.jpg1.200 × 803; 187 KB Pian di Salesei SM 04.jpg|Pian di Salesei SM 04.jpg1.200 × 803; 83 KB Pian di Salesei SM 05.jpg|Pian di Salesei SM 05.jpg1.200 × 803; 172 KB Pian TrevisanCian Trujan.JPG|Pian TrevisanCian Trujan.JPG1.024 × 1.536; 1,73 MB Residence Campolongo - panoramio.jpg|Residence Campolongo - panoramio.jpg3.072 × 2.304; 3,4 MB Rifugio Val parola - panoramio.jpg|Rifugio Val parola - panoramio.jpg2.592 × 1.944; 789 KB SacrarioPianSalesei.jpg|SacrarioPianSalesei.jpg1.200 × 1.800; 683 KB Torre Esperia - panoramio.jpg|Torre Esperia - panoramio.jpg2.000 × 2.667; 2,58 MB Unknown gentiana 1.jpg|Unknown gentiana 1.jpg3.120 × 4.160; 2,93 MB Unknown gentiana.jpg|Unknown gentiana.jpg3.120 × 4.160; 2,83 MB Val de Fodom - Sella.jpg|Val de Fodom - Sella.jpg13.404 × 3.594; 34,59 MB View from Alleghe - Civeta - panoramio.jpg|View from Alleghe - Civeta - panoramio.jpg3.000 × 1.877; 466 KB View from Arabba - panoramio.jpg|View from Arabba - panoramio.jpg4.000 × 3.000; 5,26 MB </gallery> {{chemuns Ladinia}} aqu86wty611355nkcyha2culr4dprbo 253396 253395 2026-11-02T14:32:03Z Asenoner 208 /* Vijinánza */ 253396 wikitext text/x-wiki {{Fodom}}{{Infobox comun talian |Inom luech = <big>Fodom</big><br />Livinallongo del Col di Lana ([[lingaz talian|it]])''<br />''Buchenstein ([[lingaz tudësch|de]]) |Blason = |Comun = Fodom |Region = {{IT-VEN}} |Provinzia = {{IT-BL}} |Frazions = Andrać, [[Rèba]], Ciastèl, Chierz, Contrin, La Court, Davedin, Larcionèi, Ornela, Pala-Daghè, [[La Plié da Fodóm]], Salejei, Souraruać, Valacia, Vèrda, Visiné de Là, Visiné de Qua |Foto = Pieve_di_Livinallongo,_Decanato_Church.jpg |Descrizion foto = [[La Plié da Fodóm]] |Ombolt = Leandro Grones |Onn ombolt = 2019 -2. mandat |Cherta localisazion = {{Mappa di localizzazione |Veneto |label = Fodom |latitudineGradi = 46 |latitudinePrimi = 29 |longitudineGradi = 11 |longitudinePrimi = 57 |position = |width = 300 |float = center |relief = yes }} |}}'''Fodom''' ([[ladin fodom|fodom]], [[ladin badiot|badiot]] y [[ladin anpezan|anpezan]]: ''Fodom'', [[ladin gherdëina|gherdëina]] y [[ladin fascian|fascian]]: ''Fedom''; [[lingaz talian|talian]]: ''Livinallongo del Col di Lana'', [[lingaz tudësch|tudësch]]: ''Buchenstein'') é n [[comun]] de la [[Ladinia]] te la [[provinzia de Belum]] te la [[Talia]]. Ai {{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}} ova l comun na populazion de {{formatnum:{{#invoke:wd|property|references|P1082}}}} persones sun na spersa de {{formatnum:{{#expr:{{#invoke:wd|property|raw|P2046}} round 1}}}}&nbsp;km². ==Storia== Fusties de vita umana encònten ta Fodom da la [[eté dla pera]], dla [[preistoria]], dl [[mesolitich]], canche i prums ciaciadours passova soura i [[jouf]]s fora per jì da na [[valeda|val]] a l'autra: al é sté ciapé reperc sun [[Ju de Pordoi|Pordou]], sun [[Ju de Ciaulonch|Ciaulonch]], [[Ju de Falzares|Fauzares]], [[Ju de Valparola|Valparola]] ez. O an pò ence tré ca l temp retich (l prum milené dant Crist), ciamò puech conesciù per cie che reverda Fodom. Al basta recordé la stela che é vegnuda ciateda dl 1866 sun [[Mont de Poure]] con na iscrizion tl alfabet nord-etrusch lassoura. Encuei pòn la vedei tl museum zivich de [[Bulsan]]. I Romans ne à nia lascé truepes fusties te nostes vals, tout fora l [[lingaz ladin]] y la parzelisazion dl teritore te [[Ampez]] y a [[San Martin de Tor]]. [[File:Arabba.jpg|thumb|250px|Reba]] L prum medieje che à da cie fé con Fodom, ence sce la val ne vegn nia menzioneda, é l 1027 do Crist, canche l emperadour todesch Konrad II ti scinca al vescul de [[Persenon]] la [[val dl En]] (''Inntal'') y dl [[Isarch]] con laprò bonamenter ence la val da Fodom. [[File:La storia de Fedom Radio Ladin Gherdeina.ogg|miniatura|left|alt=Storia de Fodom te na trasmiscion dl Radio Ladin|Storia de Fodom te na trasmiscion dl Radio Ladin]] Samben à l vescul de Persenon mané ta Fodom y ta Col colonisadours da la val Isarch y da Puster per runcé plu che ala jiva chest piz y chesta jent se à mescedé con la popolazion che vivova bele chilò. Bele tl undejeisem secul ti ova l vescul scinché valch mesc a la claustra (convent) de Neustift (ti prums documenc pòn lieje i inoms Pouchberg, Puchperc, Wersil per la zona de Col, plu tert Puechenstein y Livinal o Livinallongo). La val vegniva spo tost deda ju en feud a signours che scodiva les coutes y les diejimes. Ai fajova da giudesc tl inom dl vescul. Al se trata dles families di Schöneck, di Avoscans, di Stuck y di signours da [[Olaneres|Villanders]]. Ma coche ai ciapova tres plu podei à l vescul dezidù de i mudé fora tres i capitans (dal 1426 inant). Chisc é restés tl ciastel d’Andrac enfin a la secolarisazion dl prinzipat vescovil tl 1803. L zenter dla aministrazion é, per chest trat de temp, dagnora sté l ciastel. Chest, someiel, é vegnù venù a la Curia vescovila da Hartwig de Puochenstein bele entourn al 1200. Ti secui vegnus do à l vescul tres deplù perdù sie podei ti confronc dl grof dl Tirol. Sie prinzipat depenova enscí diretamenter dal Imper todesch y formalmenter ne fajòvel nia pert dl [[Tirol]]. Ma defat ével dassen lié, o an podessa dì confederé, con el: tl ciamp dla defendura teritoriala per ejempl o dles coutes. L vescul tolova ence pert a la dieta dl Tirol a [[Dispruch]] (Tiroler Landtag). Al ruva l 1400: Tl 1454, 1457, 1458 y dl 1460 él sté te chest piz l cardinal y filosof Nikolaus da Kues (Cusanus), enlaouta vescul de Persenon, che se ova asconù tl ciastel, do che al s'en fova sciampé dant al grof dl Tirol Sigismund. Y sun l ciastel àl scrit o fenì n valgunes de sies operes. Dl 1451 él ence l prum statut scrit (per todesch) dla val da Fodom con laite leges y regolamenc. [[File:Colle Santa Lucia.jpg|thumb|[[Col (comun)|Col]]]] La popolazion à abù te duc chisc agn na vita stentousa: ciaresties, l dieje a si patrons (l vescul), debic, malores de vigni sort, la gran mueria. Ma ala é empò steda bona de jì inant, a laoré i ciamps, a tegnì la ciaussa (bestiam), a fé vita de comunité. Na tesa enteressanta é chela proponuda dal studious [[Lois Craffonara]] y che reverda ciamò l Medieve: aladò de el vivòvel tla pert auta de Fodom ciamò tl Medieve na mendranza celtica: Craffonara dij che l inom Artesena, ciapé te n vedl document, é l vedl inom dla mont de Chierz. Artesena é spo vegnù tradut te mons Urser (mont da la lours): defat ence Artesena à l medem significat (artos=celtich= la lours). Chesta traduzion é gnuda fata da na popolazion che fova bona da descore celtich y che conesciova ence l significat de Artesena. Craffonara á ciapé na autra parola celtica ta Fodom: Rin Cocen, che fossa l Ruf de Ruacei. "Rin" é la paròla celtica per ruf; cocen l é la vedla parola ladina (adoreda ciamò ti prums agn dl 1900 ta Fodom) per l colour "ros". Tl 1603 adum con [[Fascia]] y [[Mareo]] formeia Fodom l gran decanat de „Cis et ultra montes" enfin al ann 1788. Dal 1824 inant é Fodom n decanat a pert con laprò la curazia de Calfosch y la espositura de Corvara. I ruvon al 1797, l ann de Caterina Lanz, l’eroina/sauderina de Spinges, nasciuda a Al Plan y morta ta Fodom. Ala à paré ju dal mur de cortina de Spinges i nemisc franzeisc. Entourn ela él nasciù duta na liejenda. Do agn a Spinges y Persenon éla juda cuega dl preve a Col, spo ta Andrac olàche ala é morta tl 1854. Tl 1803 él sté la secolarisazion dl prinzipat vescovil de Persenon, da chesta data fej la val da Fodom definitivamenter pert dl [[Tirol]]. Tl 1809 él spo sté la insurezion dl Tirol sot a [[Andreas Hofer]] contra i franzeisc y i bavareisc. Ai 2 de november 1809, enscì nes conta Pietro Favai y Johann Alton, é 13 fodoms stés bogn de fermé a Plan de Sala, sun col de batalia, 1100 saudés franzeisc per na mes’ora. Do l 1815, temp de restaurazi on, él belavisa endò ruvé la pesc. Fodom tl 1800 é dagnora sté al de fora di gran avenimenc: giudesc (vicar) de terza classa (Landgericht III. Klasse) dal 1817 al 1849 pro l Certl de [[Bornech]], encandenò, dal 1868 enfin a la pruma vera adum con Ampez formòvel l Capitanat (Bezirkshauptmannschaft) dut ladin. Tl 1848, 1859 y 1866, entant les veres de independenza dl’Italia, à tout pert i fodoms a la defendura dl Tirol y dla Austria. Spo él vegnù la pruma vera, dret conesciuda da la popolazion ajache i on trueps libri che descor de chest burt temp: al basta demé recordé i laours de Luciana Palla. Cinch agn do la fin dla pruma vera, tl 1923, é la val da Fodom vegnuda destacheda da Bulsan o miec da Trent y lieda a la nueva provinzia de Belun. Al é ruvé l temp fosch dl fascism, dl nazionalsozialism y dles opzions che à lascé sies pedies ence ta Fodom. Do la seconda vera à l comun y la popolazion da Fodom damané de vegnì endò tacheda pro al Sudtirol. Sibe l’Austria che la SVP (Südtiroler Volkspartei, nasciuda tl 1945) ova cialé de tré ite tles tratatives empruma per l’autodeterminazion, spo per l’autonomia ence i trei comuns de Souramont, ma Degasperi, l minister talian, se à dassen paré decontra. Fodom, [[Col (comun)|Col]] y Ampez tl 1946 damanova endò de jì con Bulsan, tl 1947, foradenia, con Trent, ma ai é empò restés pro Belun contra la volonté dla popolazion. Tentatifs de ruvé endò pro Bulsan é vegnus fac tl 1973 con na delibera dl Comun da Fodom y tres n prereferendum ti agn '90. [[File:Arabba 2002-09-26 08.05.18.jpg|thumb]] Y per scluje ju con l 1964 é passé Fodom y [[Col (comun)|Col]] da la diozesa de Persenon - olache ai audiva bele da plu de 900 agn - sot a chela de Belun y al se à cherpé l ultim fil che liova adum dutes les vals ladines. L fedom vën rujenà ti chemuns de: *''[[Fodom]]'' cun Reba *''[[Col (comun)|Col]]'' [[File:Proverbi, tradizioni e anneddoti delle valli ladine orientali.djvu|page=120|left|100px|yhumb]] <i><small> '''Coche se fesc ta Fodom a governé la fëmena.''' Mio compere M..... de F ..... se l ava pa studiada bela, vedeiso, a governé la fëmena. "A chëste maladëte, se mossa dagnëra dé rejon per la venjer". Un dì sente un remou e un braglament te sua stua, che me pense, che mosse jì a vedei, cie malan che l é. E come che in affari sceri non se dëssa mei jì zenza destimoni, ciame ancora l G.... e l M.... e jon a vedei. Se gioura l usc de stua: Eu, cie spetacol! berba M.... sot taula ite sun doi cater e la fëmena de fora coi ogli de fora come n sgnech co la garnea per aria! "Oe, oe," dighe mi, "se mossa fè la pesc, ne someia nia chëste comedie." "Nia, nia", disc mio compere M ...., e ven da brao sot a taula fora: "Cojì se mossa fè a governé chëste maladëte." :::::::[[Jan Batista Alton]] </i></small> == Cumenanza == === Svilup demografich === La populazion de Fodom ie jita scialdi zeruch do la anescion ala Talia, tuman da 2044 tl 1921 a 1384 tl 2011. <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:455 height:350 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:2500 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 bar:2011 text:2011 bar:2021 text:2021 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1921 from: 0 till:2044 bar:1931 from: 0 till:2036 bar:1936 from: 0 till:2022 bar:1951 from: 0 till:1863 bar:1961 from: 0 till:1880 bar:1971 from: 0 till:1718 bar:1981 from: 0 till:1576 bar:1991 from: 0 till:1440 bar:2001 from: 0 till:1417 bar:2011 from: 0 till:1384 bar:2021 from: 0 till:1263 PlotData= bar:1921 at:2044 fontsize:S text: 2044 shift:(-8,5) bar:1931 at:2036 fontsize:S text: 2036 shift:(-8,5) bar:1936 at:2022 fontsize:S text: 2022 shift:(-8,5) bar:1951 at:1863 fontsize:S text: 1863 shift:(-8,5) bar:1961 at:1880 fontsize:S text: 1880 shift:(-8,5) bar:1971 at:1718 fontsize:S text: 1718 shift:(-8,5) bar:1981 at:1576 fontsize:S text: 1576 shift:(-8,5) bar:1991 at:1440 fontsize:S text: 1440 shift:(-8,5) bar:2001 at:1417 fontsize:S text: 1417 shift:(-8,5) bar:2011 at:1384 fontsize:S text: 1384 shift:(-8,5) bar:2021 at:1263 fontsize:S text: 1263 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Dac dl ISTAT </timeline> === Vijinánze === [[File:Arraba_-_Itálie_-_panoramio.jpg|thumb|[[Rèba]]]] [[File:Ciastel.jpg|thumb|[[Ciastèl (Fodom)|Ciastèl]]]] [[File:Castello_di_Andraz1.jpg|thumb|[[Ciastel d'Andrac]]]] L chemun de Fedom ie spartì su te 17 ''vijinánze''<ref>[http://incomune.interno.it/statuti/statuti/livinallongo_del_col_di_lana.pdf Statuto comunale di Livinallongo.]</ref>: * Andrać'' - 84 ab., 1.414 m s.l.m. * [[Rèba]]'' - 275 ab. 1.601 m; nota località sciistica e sede di un centro meteorologico dell'Arpav * [[Ciastèl (Fodom)|Ciastèl]] - 9 ab., 1.747 m; ulache ie l [[Ciastel d'Andrac]] * [[Chierz]] - 51 ab., 1.651 m * [[Contrin]] - 18 ab., 1.697 m * [[La Court]] - 33 ab., 1.601 m * [[Davedin]] - 7 ab., 1.550 m * [[Larcionèi]] - 20 ab., 1.577 m * [[Ornela]] - 67 ab., 1.485 m * [[Pala-Daghè]] - 17 ab., 1.676 e 1.723 m * [[La Plié da Fodom]] - 245 ab., 1.475 m; zënter prinzipel y sënta comunela * [[Salejei]] - 133 ab., 1.400 m * [[Souraruać]] * [[Valacia]] * [[Vèrda]] - 38 ab., 1.689 m * [[Visiné de Là]] * [[Visiné de Qua]] ==== Autri luesc te Fedom ==== [[File:Pordoi_Pass_-_Canazei,_Trento,_Italy_-_August_12,_2013_03.jpg|thumb|[[Jouf de Pordou]]]] * Fèver - 47 ab., 1.488 m s.l.m. * Brenta - 32 ab., 1.468 m * Cernadou - 17 ab., 1.512 m * Cól de Ornela - 13 ab., 1.500 m * Colàć * Liviné - 43 ab., 1.485 m * Palua * [[Jouf de Pordou]] - 5 ab., 2.239 m * Pecei - 17 ab., 1.403 m * Plan de Salejei - 13 ab., 1.193 m * Plan de Fauzare - 1 ab., 1.935 m * Renać - 55 ab., 1.450 m * Ruać - 12 ab., 1.342 m * Roncat - 3 ab., 1.425 m * Sief - 9 ab., 1.725 m * Sotinglacia - 4 ab., 1.446 m * Sotil == Plates cunliedes == *[[Ladin fodom]] *[[Storia dla leteratura ladina - Fodom]] ==Vocabolar dl ladin leterar== [[File:Vocabolardlladinleterar.pdf|page=549|thumb|100px|left]] <small> <b>La Plié de Fodom </b>6 1843 <i>la Plìe </i>(PescostaC, OrghenPlie1843-2013:428) <br> gad. La Pli de Fodom grd. La Plief da Fedom bra. Pief da Fedom fod. La Plié, La Plie †, La Plié da Fodom col. La Piof, Piof amp. Pieve de Fodom LD La Plié de Fodom<br> <b>topon. </b><br> <i><b>capoluogo del comune di livinallongo </b></i>(gad. DLS 2002, grd. F 2002, bra. R 1914/99, fod. P/M 1985; Pz 1989; DLS 2002; Ms 2005, amp. DLS 2002, LD DLS 2002) Ⓘ Pieve di Livinallongo Ⓓ Buchenstein ◇ <i><b>a) Chël orghen coche l soneron / Te gliejia da La Plié! </b>Cal orghen cò che l’sonerom / Te glieṡia dalla Plìe! </i>PescostaC, OrghenPlie1843-2013:428 (fod.). </small> == Galaria dales fotografies== <gallery> Funifor Arabba Porta Vescovo 2.jpg|Funifor Arabba Porta Vescovo 2.jpg7 360 × 4 912; 18,4 MB Funifor Arabba Porta Vescovo top station.jpg|Funifor Arabba Porta Vescovo top station.jpg7 360 × 4 912; 17,32 MB Funifor Arabba Porta Vescovo.jpg|Funifor Arabba Porta Vescovo.jpg7 360 × 4 912; 27,56 MB Map of comune of Livinallongo del Col di Lana (province of Belluno, region Veneto, Italy).svg|Map of comune of Livinallongo del Col di Lana (province of Belluno, region Veneto, Italy).svg4.108 × 4.413; 98 KB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (10).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (10).jpg2.560 × 1.920; 2,12 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (2).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (2).jpg2.592 × 1.944; 793 KB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (3).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (3).jpg2.592 × 1.944; 1,26 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (4).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (4).jpg2.592 × 1.944; 1,28 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (5).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (5).jpg2.592 × 1.944; 1,28 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (6).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (6).jpg2.592 × 1.944; 1,27 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (7).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (7).jpg2.560 × 1.920; 2,2 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (8).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (8).jpg2.560 × 1.920; 2,14 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (9).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (9).jpg2.560 × 1.920; 2,22 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio.jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio.jpg2.581 × 954; 1,53 MB After The Storm (105813087).jpeg|After The Storm (105813087).jpeg2.048 × 1.016; 390 KB At night, Arabba - panoramio.jpg|At night, Arabba - panoramio.jpg3.072 × 2.304; 1,99 MB CANALE JOEL - panoramio.jpg|CANALE JOEL - panoramio.jpg2.304 × 1.728; 1,06 MB Dolomite road - panoramio.jpg|Dolomite road - panoramio.jpg3.853 × 2.273; 2,27 MB Freeryde Jump - panoramio.jpg|Freeryde Jump - panoramio.jpg2.608 × 1.952; 2,18 MB Livinallongo del Col di Lana 001.jpg|Livinallongo del Col di Lana 001.jpg2.000 × 725; 450 KB Livinallongo del Col di Lana 002.jpg|Livinallongo del Col di Lana 002.jpg2.000 × 950; 742 KB Livinallongo del Col di Lana.jpg|Livinallongo del Col di Lana.jpg2.400 × 1.068; 503 KB M 131 12 col de Lana.jpg|M 131 12 col de Lana.jpg2.537 × 3.465; 1,46 MB Marmolada - panoramio (3).jpg|Marmolada - panoramio (3).jpg2.048 × 1.536; 1,2 MB Marmolada - panoramio (4).jpg|Marmolada - panoramio (4).jpg9.038 × 2.490; 8,17 MB Marmolada - panoramio (5).jpg|Marmolada - panoramio (5).jpg5.693 × 2.279; 6,18 MB Marmolada - panoramio.jpg|Marmolada - panoramio.jpg1.936 × 1.296; 1,14 MB Marmolada 1 - panoramio.jpg|Marmolada 1 - panoramio.jpg1.936 × 1.296; 1,8 MB Marmolata - panoramio.jpg|Marmolata - panoramio.jpg1.469 × 1.102; 1.004 KB Pass Podoi - panoramio.jpg|Pass Podoi - panoramio.jpg4.597 × 2.584; 3,59 MB Passo Campolongo - panoramio (1).jpg|Passo Campolongo - panoramio (1).jpg3.000 × 1.877; 591 KB Passo Campolongo - panoramio.jpg|Passo Campolongo - panoramio.jpg3.000 × 1.876; 564 KB Passo Campolongo - View to Sella Ronda - panoramio.jpg|Passo Campolongo - View to Sella Ronda - panoramio.jpg3.000 × 1.877; 746 KB Passo di Valparola, 2192 metres-View from Alta Badia - panoramio.jpg|Passo di Valparola, 2192 metres-View from Alta Badia - panoramio.jpg1.280 × 960; 149 KB Passo di Valparola,2192 m-View from Alta Badia - panoramio.jpg|Passo di Valparola,2192 m-View from Alta Badia - panoramio.jpg1.280 × 960; 170 KB Passo Pordoi - panoramio (1).jpg|Passo Pordoi - panoramio (1).jpg1.469 × 1.102; 891 KB Passo Pordoi - panoramio (2).jpg|Passo Pordoi - panoramio (2).jpg1.469 × 1.102; 887 KB Passo pordoi.jpg|Passo pordoi.jpg2.560 × 1.544; 511 KB Passo Valparola (2180 m) - panoramio.jpg|Passo Valparola (2180 m) - panoramio.jpg3.000 × 1.802; 771 KB Pian di Salesei SM 01.jpg|Pian di Salesei SM 01.jpg1.200 × 803; 214 KB Pian di Salesei SM 02.jpg|Pian di Salesei SM 02.jpg803 × 1.200; 183 KB Pian di Salesei SM 03.jpg|Pian di Salesei SM 03.jpg1.200 × 803; 187 KB Pian di Salesei SM 04.jpg|Pian di Salesei SM 04.jpg1.200 × 803; 83 KB Pian di Salesei SM 05.jpg|Pian di Salesei SM 05.jpg1.200 × 803; 172 KB Pian TrevisanCian Trujan.JPG|Pian TrevisanCian Trujan.JPG1.024 × 1.536; 1,73 MB Residence Campolongo - panoramio.jpg|Residence Campolongo - panoramio.jpg3.072 × 2.304; 3,4 MB Rifugio Val parola - panoramio.jpg|Rifugio Val parola - panoramio.jpg2.592 × 1.944; 789 KB SacrarioPianSalesei.jpg|SacrarioPianSalesei.jpg1.200 × 1.800; 683 KB Torre Esperia - panoramio.jpg|Torre Esperia - panoramio.jpg2.000 × 2.667; 2,58 MB Unknown gentiana 1.jpg|Unknown gentiana 1.jpg3.120 × 4.160; 2,93 MB Unknown gentiana.jpg|Unknown gentiana.jpg3.120 × 4.160; 2,83 MB Val de Fodom - Sella.jpg|Val de Fodom - Sella.jpg13.404 × 3.594; 34,59 MB View from Alleghe - Civeta - panoramio.jpg|View from Alleghe - Civeta - panoramio.jpg3.000 × 1.877; 466 KB View from Arabba - panoramio.jpg|View from Arabba - panoramio.jpg4.000 × 3.000; 5,26 MB </gallery> {{chemuns Ladinia}} 043xomor8le3qq27nb9iw0pri9cgaak 253402 253396 2026-11-02T14:36:50Z Asenoner 208 /* Vijinánze */ 253402 wikitext text/x-wiki {{Fodom}}{{Infobox comun talian |Inom luech = <big>Fodom</big><br />Livinallongo del Col di Lana ([[lingaz talian|it]])''<br />''Buchenstein ([[lingaz tudësch|de]]) |Blason = |Comun = Fodom |Region = {{IT-VEN}} |Provinzia = {{IT-BL}} |Frazions = Andrać, [[Rèba]], Ciastèl, Chierz, Contrin, La Court, Davedin, Larcionèi, Ornela, Pala-Daghè, [[La Plié da Fodóm]], Salejei, Souraruać, Valacia, Vèrda, Visiné de Là, Visiné de Qua |Foto = Pieve_di_Livinallongo,_Decanato_Church.jpg |Descrizion foto = [[La Plié da Fodóm]] |Ombolt = Leandro Grones |Onn ombolt = 2019 -2. mandat |Cherta localisazion = {{Mappa di localizzazione |Veneto |label = Fodom |latitudineGradi = 46 |latitudinePrimi = 29 |longitudineGradi = 11 |longitudinePrimi = 57 |position = |width = 300 |float = center |relief = yes }} |}}'''Fodom''' ([[ladin fodom|fodom]], [[ladin badiot|badiot]] y [[ladin anpezan|anpezan]]: ''Fodom'', [[ladin gherdëina|gherdëina]] y [[ladin fascian|fascian]]: ''Fedom''; [[lingaz talian|talian]]: ''Livinallongo del Col di Lana'', [[lingaz tudësch|tudësch]]: ''Buchenstein'') é n [[comun]] de la [[Ladinia]] te la [[provinzia de Belum]] te la [[Talia]]. Ai {{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}} ova l comun na populazion de {{formatnum:{{#invoke:wd|property|references|P1082}}}} persones sun na spersa de {{formatnum:{{#expr:{{#invoke:wd|property|raw|P2046}} round 1}}}}&nbsp;km². ==Storia== Fusties de vita umana encònten ta Fodom da la [[eté dla pera]], dla [[preistoria]], dl [[mesolitich]], canche i prums ciaciadours passova soura i [[jouf]]s fora per jì da na [[valeda|val]] a l'autra: al é sté ciapé reperc sun [[Ju de Pordoi|Pordou]], sun [[Ju de Ciaulonch|Ciaulonch]], [[Ju de Falzares|Fauzares]], [[Ju de Valparola|Valparola]] ez. O an pò ence tré ca l temp retich (l prum milené dant Crist), ciamò puech conesciù per cie che reverda Fodom. Al basta recordé la stela che é vegnuda ciateda dl 1866 sun [[Mont de Poure]] con na iscrizion tl alfabet nord-etrusch lassoura. Encuei pòn la vedei tl museum zivich de [[Bulsan]]. I Romans ne à nia lascé truepes fusties te nostes vals, tout fora l [[lingaz ladin]] y la parzelisazion dl teritore te [[Ampez]] y a [[San Martin de Tor]]. [[File:Arabba.jpg|thumb|250px|Reba]] L prum medieje che à da cie fé con Fodom, ence sce la val ne vegn nia menzioneda, é l 1027 do Crist, canche l emperadour todesch Konrad II ti scinca al vescul de [[Persenon]] la [[val dl En]] (''Inntal'') y dl [[Isarch]] con laprò bonamenter ence la val da Fodom. [[File:La storia de Fedom Radio Ladin Gherdeina.ogg|miniatura|left|alt=Storia de Fodom te na trasmiscion dl Radio Ladin|Storia de Fodom te na trasmiscion dl Radio Ladin]] Samben à l vescul de Persenon mané ta Fodom y ta Col colonisadours da la val Isarch y da Puster per runcé plu che ala jiva chest piz y chesta jent se à mescedé con la popolazion che vivova bele chilò. Bele tl undejeisem secul ti ova l vescul scinché valch mesc a la claustra (convent) de Neustift (ti prums documenc pòn lieje i inoms Pouchberg, Puchperc, Wersil per la zona de Col, plu tert Puechenstein y Livinal o Livinallongo). La val vegniva spo tost deda ju en feud a signours che scodiva les coutes y les diejimes. Ai fajova da giudesc tl inom dl vescul. Al se trata dles families di Schöneck, di Avoscans, di Stuck y di signours da [[Olaneres|Villanders]]. Ma coche ai ciapova tres plu podei à l vescul dezidù de i mudé fora tres i capitans (dal 1426 inant). Chisc é restés tl ciastel d’Andrac enfin a la secolarisazion dl prinzipat vescovil tl 1803. L zenter dla aministrazion é, per chest trat de temp, dagnora sté l ciastel. Chest, someiel, é vegnù venù a la Curia vescovila da Hartwig de Puochenstein bele entourn al 1200. Ti secui vegnus do à l vescul tres deplù perdù sie podei ti confronc dl grof dl Tirol. Sie prinzipat depenova enscí diretamenter dal Imper todesch y formalmenter ne fajòvel nia pert dl [[Tirol]]. Ma defat ével dassen lié, o an podessa dì confederé, con el: tl ciamp dla defendura teritoriala per ejempl o dles coutes. L vescul tolova ence pert a la dieta dl Tirol a [[Dispruch]] (Tiroler Landtag). Al ruva l 1400: Tl 1454, 1457, 1458 y dl 1460 él sté te chest piz l cardinal y filosof Nikolaus da Kues (Cusanus), enlaouta vescul de Persenon, che se ova asconù tl ciastel, do che al s'en fova sciampé dant al grof dl Tirol Sigismund. Y sun l ciastel àl scrit o fenì n valgunes de sies operes. Dl 1451 él ence l prum statut scrit (per todesch) dla val da Fodom con laite leges y regolamenc. [[File:Colle Santa Lucia.jpg|thumb|[[Col (comun)|Col]]]] La popolazion à abù te duc chisc agn na vita stentousa: ciaresties, l dieje a si patrons (l vescul), debic, malores de vigni sort, la gran mueria. Ma ala é empò steda bona de jì inant, a laoré i ciamps, a tegnì la ciaussa (bestiam), a fé vita de comunité. Na tesa enteressanta é chela proponuda dal studious [[Lois Craffonara]] y che reverda ciamò l Medieve: aladò de el vivòvel tla pert auta de Fodom ciamò tl Medieve na mendranza celtica: Craffonara dij che l inom Artesena, ciapé te n vedl document, é l vedl inom dla mont de Chierz. Artesena é spo vegnù tradut te mons Urser (mont da la lours): defat ence Artesena à l medem significat (artos=celtich= la lours). Chesta traduzion é gnuda fata da na popolazion che fova bona da descore celtich y che conesciova ence l significat de Artesena. Craffonara á ciapé na autra parola celtica ta Fodom: Rin Cocen, che fossa l Ruf de Ruacei. "Rin" é la paròla celtica per ruf; cocen l é la vedla parola ladina (adoreda ciamò ti prums agn dl 1900 ta Fodom) per l colour "ros". Tl 1603 adum con [[Fascia]] y [[Mareo]] formeia Fodom l gran decanat de „Cis et ultra montes" enfin al ann 1788. Dal 1824 inant é Fodom n decanat a pert con laprò la curazia de Calfosch y la espositura de Corvara. I ruvon al 1797, l ann de Caterina Lanz, l’eroina/sauderina de Spinges, nasciuda a Al Plan y morta ta Fodom. Ala à paré ju dal mur de cortina de Spinges i nemisc franzeisc. Entourn ela él nasciù duta na liejenda. Do agn a Spinges y Persenon éla juda cuega dl preve a Col, spo ta Andrac olàche ala é morta tl 1854. Tl 1803 él sté la secolarisazion dl prinzipat vescovil de Persenon, da chesta data fej la val da Fodom definitivamenter pert dl [[Tirol]]. Tl 1809 él spo sté la insurezion dl Tirol sot a [[Andreas Hofer]] contra i franzeisc y i bavareisc. Ai 2 de november 1809, enscì nes conta Pietro Favai y Johann Alton, é 13 fodoms stés bogn de fermé a Plan de Sala, sun col de batalia, 1100 saudés franzeisc per na mes’ora. Do l 1815, temp de restaurazi on, él belavisa endò ruvé la pesc. Fodom tl 1800 é dagnora sté al de fora di gran avenimenc: giudesc (vicar) de terza classa (Landgericht III. Klasse) dal 1817 al 1849 pro l Certl de [[Bornech]], encandenò, dal 1868 enfin a la pruma vera adum con Ampez formòvel l Capitanat (Bezirkshauptmannschaft) dut ladin. Tl 1848, 1859 y 1866, entant les veres de independenza dl’Italia, à tout pert i fodoms a la defendura dl Tirol y dla Austria. Spo él vegnù la pruma vera, dret conesciuda da la popolazion ajache i on trueps libri che descor de chest burt temp: al basta demé recordé i laours de Luciana Palla. Cinch agn do la fin dla pruma vera, tl 1923, é la val da Fodom vegnuda destacheda da Bulsan o miec da Trent y lieda a la nueva provinzia de Belun. Al é ruvé l temp fosch dl fascism, dl nazionalsozialism y dles opzions che à lascé sies pedies ence ta Fodom. Do la seconda vera à l comun y la popolazion da Fodom damané de vegnì endò tacheda pro al Sudtirol. Sibe l’Austria che la SVP (Südtiroler Volkspartei, nasciuda tl 1945) ova cialé de tré ite tles tratatives empruma per l’autodeterminazion, spo per l’autonomia ence i trei comuns de Souramont, ma Degasperi, l minister talian, se à dassen paré decontra. Fodom, [[Col (comun)|Col]] y Ampez tl 1946 damanova endò de jì con Bulsan, tl 1947, foradenia, con Trent, ma ai é empò restés pro Belun contra la volonté dla popolazion. Tentatifs de ruvé endò pro Bulsan é vegnus fac tl 1973 con na delibera dl Comun da Fodom y tres n prereferendum ti agn '90. [[File:Arabba 2002-09-26 08.05.18.jpg|thumb]] Y per scluje ju con l 1964 é passé Fodom y [[Col (comun)|Col]] da la diozesa de Persenon - olache ai audiva bele da plu de 900 agn - sot a chela de Belun y al se à cherpé l ultim fil che liova adum dutes les vals ladines. L fedom vën rujenà ti chemuns de: *''[[Fodom]]'' cun Reba *''[[Col (comun)|Col]]'' [[File:Proverbi, tradizioni e anneddoti delle valli ladine orientali.djvu|page=120|left|100px|yhumb]] <i><small> '''Coche se fesc ta Fodom a governé la fëmena.''' Mio compere M..... de F ..... se l ava pa studiada bela, vedeiso, a governé la fëmena. "A chëste maladëte, se mossa dagnëra dé rejon per la venjer". Un dì sente un remou e un braglament te sua stua, che me pense, che mosse jì a vedei, cie malan che l é. E come che in affari sceri non se dëssa mei jì zenza destimoni, ciame ancora l G.... e l M.... e jon a vedei. Se gioura l usc de stua: Eu, cie spetacol! berba M.... sot taula ite sun doi cater e la fëmena de fora coi ogli de fora come n sgnech co la garnea per aria! "Oe, oe," dighe mi, "se mossa fè la pesc, ne someia nia chëste comedie." "Nia, nia", disc mio compere M ...., e ven da brao sot a taula fora: "Cojì se mossa fè a governé chëste maladëte." :::::::[[Jan Batista Alton]] </i></small> == Cumenanza == === Svilup demografich === La populazion de Fodom ie jita scialdi zeruch do la anescion ala Talia, tuman da 2044 tl 1921 a 1384 tl 2011. <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:455 height:350 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:2500 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 bar:2011 text:2011 bar:2021 text:2021 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1921 from: 0 till:2044 bar:1931 from: 0 till:2036 bar:1936 from: 0 till:2022 bar:1951 from: 0 till:1863 bar:1961 from: 0 till:1880 bar:1971 from: 0 till:1718 bar:1981 from: 0 till:1576 bar:1991 from: 0 till:1440 bar:2001 from: 0 till:1417 bar:2011 from: 0 till:1384 bar:2021 from: 0 till:1263 PlotData= bar:1921 at:2044 fontsize:S text: 2044 shift:(-8,5) bar:1931 at:2036 fontsize:S text: 2036 shift:(-8,5) bar:1936 at:2022 fontsize:S text: 2022 shift:(-8,5) bar:1951 at:1863 fontsize:S text: 1863 shift:(-8,5) bar:1961 at:1880 fontsize:S text: 1880 shift:(-8,5) bar:1971 at:1718 fontsize:S text: 1718 shift:(-8,5) bar:1981 at:1576 fontsize:S text: 1576 shift:(-8,5) bar:1991 at:1440 fontsize:S text: 1440 shift:(-8,5) bar:2001 at:1417 fontsize:S text: 1417 shift:(-8,5) bar:2011 at:1384 fontsize:S text: 1384 shift:(-8,5) bar:2021 at:1263 fontsize:S text: 1263 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Dac dl ISTAT </timeline> === Vijinánze === [[File:Arraba_-_Itálie_-_panoramio.jpg|thumb|[[Rèba]]]] [[File:Ciastel.jpg|thumb|[[Ciastèl (Fodom)|Ciastèl]]]] [[File:Castello_di_Andraz1.jpg|thumb|[[Ciastel d'Andrac]]]] L chemun de Fodom ie spartì su te 17 ''vijinánze''<ref>[http://incomune.interno.it/statuti/statuti/livinallongo_del_col_di_lana.pdf Statuto comunale di Livinallongo.]</ref>: * Andrać'' - 84 ab., 1.414 m s.l.m. * [[Rèba]]'' - 275 ab. 1.601 m; nota località sciistica e sede di un centro meteorologico dell'Arpav * [[Ciastèl (Fodom)|Ciastèl]] - 9 ab., 1.747 m; ulache ie l [[Ciastel d'Andrac]] * [[Chierz]] - 51 ab., 1.651 m * [[Contrin]] - 18 ab., 1.697 m * [[La Court]] - 33 ab., 1.601 m * [[Davedin]] - 7 ab., 1.550 m * [[Larcionèi]] - 20 ab., 1.577 m * [[Ornela]] - 67 ab., 1.485 m * [[Pala-Daghè]] - 17 ab., 1.676 e 1.723 m * [[La Plié da Fodom]] - 245 ab., 1.475 m; zënter prinzipel y sënta comunela * [[Salejei]] - 133 ab., 1.400 m * [[Souraruać]] * [[Valacia]] * [[Vèrda]] - 38 ab., 1.689 m * [[Visiné de Là]] * [[Visiné de Qua]] ==== Autri luesc te Fedom ==== [[File:Pordoi_Pass_-_Canazei,_Trento,_Italy_-_August_12,_2013_03.jpg|thumb|[[Jouf de Pordou]]]] * Fèver - 47 ab., 1.488 m s.l.m. * Brenta - 32 ab., 1.468 m * Cernadou - 17 ab., 1.512 m * Cól de Ornela - 13 ab., 1.500 m * Colàć * Liviné - 43 ab., 1.485 m * Palua * [[Jouf de Pordou]] - 5 ab., 2.239 m * Pecei - 17 ab., 1.403 m * Plan de Salejei - 13 ab., 1.193 m * Plan de Fauzare - 1 ab., 1.935 m * Renać - 55 ab., 1.450 m * Ruać - 12 ab., 1.342 m * Roncat - 3 ab., 1.425 m * Sief - 9 ab., 1.725 m * Sotinglacia - 4 ab., 1.446 m * Sotil == Plates cunliedes == *[[Ladin fodom]] *[[Storia dla leteratura ladina - Fodom]] ==Vocabolar dl ladin leterar== [[File:Vocabolardlladinleterar.pdf|page=549|thumb|100px|left]] <small> <b>La Plié de Fodom </b>6 1843 <i>la Plìe </i>(PescostaC, OrghenPlie1843-2013:428) <br> gad. La Pli de Fodom grd. La Plief da Fedom bra. Pief da Fedom fod. La Plié, La Plie †, La Plié da Fodom col. La Piof, Piof amp. Pieve de Fodom LD La Plié de Fodom<br> <b>topon. </b><br> <i><b>capoluogo del comune di livinallongo </b></i>(gad. DLS 2002, grd. F 2002, bra. R 1914/99, fod. P/M 1985; Pz 1989; DLS 2002; Ms 2005, amp. DLS 2002, LD DLS 2002) Ⓘ Pieve di Livinallongo Ⓓ Buchenstein ◇ <i><b>a) Chël orghen coche l soneron / Te gliejia da La Plié! </b>Cal orghen cò che l’sonerom / Te glieṡia dalla Plìe! </i>PescostaC, OrghenPlie1843-2013:428 (fod.). </small> == Galaria dales fotografies== <gallery> Funifor Arabba Porta Vescovo 2.jpg|Funifor Arabba Porta Vescovo 2.jpg7 360 × 4 912; 18,4 MB Funifor Arabba Porta Vescovo top station.jpg|Funifor Arabba Porta Vescovo top station.jpg7 360 × 4 912; 17,32 MB Funifor Arabba Porta Vescovo.jpg|Funifor Arabba Porta Vescovo.jpg7 360 × 4 912; 27,56 MB Map of comune of Livinallongo del Col di Lana (province of Belluno, region Veneto, Italy).svg|Map of comune of Livinallongo del Col di Lana (province of Belluno, region Veneto, Italy).svg4.108 × 4.413; 98 KB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (10).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (10).jpg2.560 × 1.920; 2,12 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (2).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (2).jpg2.592 × 1.944; 793 KB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (3).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (3).jpg2.592 × 1.944; 1,26 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (4).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (4).jpg2.592 × 1.944; 1,28 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (5).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (5).jpg2.592 × 1.944; 1,28 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (6).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (6).jpg2.592 × 1.944; 1,27 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (7).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (7).jpg2.560 × 1.920; 2,2 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (8).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (8).jpg2.560 × 1.920; 2,14 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (9).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (9).jpg2.560 × 1.920; 2,22 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio.jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio.jpg2.581 × 954; 1,53 MB After The Storm (105813087).jpeg|After The Storm (105813087).jpeg2.048 × 1.016; 390 KB At night, Arabba - panoramio.jpg|At night, Arabba - panoramio.jpg3.072 × 2.304; 1,99 MB CANALE JOEL - panoramio.jpg|CANALE JOEL - panoramio.jpg2.304 × 1.728; 1,06 MB Dolomite road - panoramio.jpg|Dolomite road - panoramio.jpg3.853 × 2.273; 2,27 MB Freeryde Jump - panoramio.jpg|Freeryde Jump - panoramio.jpg2.608 × 1.952; 2,18 MB Livinallongo del Col di Lana 001.jpg|Livinallongo del Col di Lana 001.jpg2.000 × 725; 450 KB Livinallongo del Col di Lana 002.jpg|Livinallongo del Col di Lana 002.jpg2.000 × 950; 742 KB Livinallongo del Col di Lana.jpg|Livinallongo del Col di Lana.jpg2.400 × 1.068; 503 KB M 131 12 col de Lana.jpg|M 131 12 col de Lana.jpg2.537 × 3.465; 1,46 MB Marmolada - panoramio (3).jpg|Marmolada - panoramio (3).jpg2.048 × 1.536; 1,2 MB Marmolada - panoramio (4).jpg|Marmolada - panoramio (4).jpg9.038 × 2.490; 8,17 MB Marmolada - panoramio (5).jpg|Marmolada - panoramio (5).jpg5.693 × 2.279; 6,18 MB Marmolada - panoramio.jpg|Marmolada - panoramio.jpg1.936 × 1.296; 1,14 MB Marmolada 1 - panoramio.jpg|Marmolada 1 - panoramio.jpg1.936 × 1.296; 1,8 MB Marmolata - panoramio.jpg|Marmolata - panoramio.jpg1.469 × 1.102; 1.004 KB Pass Podoi - panoramio.jpg|Pass Podoi - panoramio.jpg4.597 × 2.584; 3,59 MB Passo Campolongo - panoramio (1).jpg|Passo Campolongo - panoramio (1).jpg3.000 × 1.877; 591 KB Passo Campolongo - panoramio.jpg|Passo Campolongo - panoramio.jpg3.000 × 1.876; 564 KB Passo Campolongo - View to Sella Ronda - panoramio.jpg|Passo Campolongo - View to Sella Ronda - panoramio.jpg3.000 × 1.877; 746 KB Passo di Valparola, 2192 metres-View from Alta Badia - panoramio.jpg|Passo di Valparola, 2192 metres-View from Alta Badia - panoramio.jpg1.280 × 960; 149 KB Passo di Valparola,2192 m-View from Alta Badia - panoramio.jpg|Passo di Valparola,2192 m-View from Alta Badia - panoramio.jpg1.280 × 960; 170 KB Passo Pordoi - panoramio (1).jpg|Passo Pordoi - panoramio (1).jpg1.469 × 1.102; 891 KB Passo Pordoi - panoramio (2).jpg|Passo Pordoi - panoramio (2).jpg1.469 × 1.102; 887 KB Passo pordoi.jpg|Passo pordoi.jpg2.560 × 1.544; 511 KB Passo Valparola (2180 m) - panoramio.jpg|Passo Valparola (2180 m) - panoramio.jpg3.000 × 1.802; 771 KB Pian di Salesei SM 01.jpg|Pian di Salesei SM 01.jpg1.200 × 803; 214 KB Pian di Salesei SM 02.jpg|Pian di Salesei SM 02.jpg803 × 1.200; 183 KB Pian di Salesei SM 03.jpg|Pian di Salesei SM 03.jpg1.200 × 803; 187 KB Pian di Salesei SM 04.jpg|Pian di Salesei SM 04.jpg1.200 × 803; 83 KB Pian di Salesei SM 05.jpg|Pian di Salesei SM 05.jpg1.200 × 803; 172 KB Pian TrevisanCian Trujan.JPG|Pian TrevisanCian Trujan.JPG1.024 × 1.536; 1,73 MB Residence Campolongo - panoramio.jpg|Residence Campolongo - panoramio.jpg3.072 × 2.304; 3,4 MB Rifugio Val parola - panoramio.jpg|Rifugio Val parola - panoramio.jpg2.592 × 1.944; 789 KB SacrarioPianSalesei.jpg|SacrarioPianSalesei.jpg1.200 × 1.800; 683 KB Torre Esperia - panoramio.jpg|Torre Esperia - panoramio.jpg2.000 × 2.667; 2,58 MB Unknown gentiana 1.jpg|Unknown gentiana 1.jpg3.120 × 4.160; 2,93 MB Unknown gentiana.jpg|Unknown gentiana.jpg3.120 × 4.160; 2,83 MB Val de Fodom - Sella.jpg|Val de Fodom - Sella.jpg13.404 × 3.594; 34,59 MB View from Alleghe - Civeta - panoramio.jpg|View from Alleghe - Civeta - panoramio.jpg3.000 × 1.877; 466 KB View from Arabba - panoramio.jpg|View from Arabba - panoramio.jpg4.000 × 3.000; 5,26 MB </gallery> {{chemuns Ladinia}} bcmfu0i4s0or2n69itzajxcgq3gfnj4 253426 253402 2026-11-02T16:03:39Z Asenoner 208 253426 wikitext text/x-wiki {{Fodom}}{{Infobox comun talian |Inom luech = <big>Fodom</big><br />Livinallongo del Col di Lana ([[lingaz talian|it]])''<br />''Buchenstein ([[lingaz tudësch|de]]) |Blason = |Comun = Fodom |Region = {{IT-VEN}} |Provinzia = {{IT-BL}} |Frazions = [[Andrać]], [[Rèba]], [[Ciastèl (Fodom)|Ciastèl]], [[Chierz]], [[Contrin]], [[La Court]], [[Davedin]], [[Larcionèi]], [[Ornela]], [[Pala-Daghè]], [[La Plié da Fodóm]], [[Salejei]], [[Souraruać]], [[Valacia]], [[Vèrda]], [[Visiné de Là]], [[Visiné de Qua]] |Foto = Pieve_di_Livinallongo,_Decanato_Church.jpg |Descrizion foto = [[La Plié da Fodóm]] |Ombolt = Leandro Grones |Onn ombolt = 2019 -2. mandat |Cherta localisazion = {{Mappa di localizzazione |Veneto |label = Fodom |latitudineGradi = 46 |latitudinePrimi = 29 |longitudineGradi = 11 |longitudinePrimi = 57 |position = |width = 300 |float = center |relief = yes }} |}}'''Fodom''' ([[ladin fodom|fodom]], [[ladin badiot|badiot]] y [[ladin anpezan|anpezan]]: ''Fodom'', [[ladin gherdëina|gherdëina]] y [[ladin fascian|fascian]]: ''Fedom''; [[lingaz talian|talian]]: ''Livinallongo del Col di Lana'', [[lingaz tudësch|tudësch]]: ''Buchenstein'') é n [[comun]] de la [[Ladinia]] te la [[provinzia de Belum]] te la [[Talia]]. Ai {{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}} ova l comun na populazion de {{formatnum:{{#invoke:wd|property|references|P1082}}}} persones sun na spersa de {{formatnum:{{#expr:{{#invoke:wd|property|raw|P2046}} round 1}}}}&nbsp;km². ==Storia== Fusties de vita umana encònten ta Fodom da la [[eté dla pera]], dla [[preistoria]], dl [[mesolitich]], canche i prums ciaciadours passova soura i [[jouf]]s fora per jì da na [[valeda|val]] a l'autra: al é sté ciapé reperc sun [[Ju de Pordoi|Pordou]], sun [[Ju de Ciaulonch|Ciaulonch]], [[Ju de Falzares|Fauzares]], [[Ju de Valparola|Valparola]] ez. O an pò ence tré ca l temp retich (l prum milené dant Crist), ciamò puech conesciù per cie che reverda Fodom. Al basta recordé la stela che é vegnuda ciateda dl 1866 sun [[Mont de Poure]] con na iscrizion tl alfabet nord-etrusch lassoura. Encuei pòn la vedei tl museum zivich de [[Bulsan]]. I Romans ne à nia lascé truepes fusties te nostes vals, tout fora l [[lingaz ladin]] y la parzelisazion dl teritore te [[Ampez]] y a [[San Martin de Tor]]. [[File:Arabba.jpg|thumb|250px|Reba]] L prum medieje che à da cie fé con Fodom, ence sce la val ne vegn nia menzioneda, é l 1027 do Crist, canche l emperadour todesch Konrad II ti scinca al vescul de [[Persenon]] la [[val dl En]] (''Inntal'') y dl [[Isarch]] con laprò bonamenter ence la val da Fodom. [[File:La storia de Fedom Radio Ladin Gherdeina.ogg|miniatura|left|alt=Storia de Fodom te na trasmiscion dl Radio Ladin|Storia de Fodom te na trasmiscion dl Radio Ladin]] Samben à l vescul de Persenon mané ta Fodom y ta Col colonisadours da la val Isarch y da Puster per runcé plu che ala jiva chest piz y chesta jent se à mescedé con la popolazion che vivova bele chilò. Bele tl undejeisem secul ti ova l vescul scinché valch mesc a la claustra (convent) de Neustift (ti prums documenc pòn lieje i inoms Pouchberg, Puchperc, Wersil per la zona de Col, plu tert Puechenstein y Livinal o Livinallongo). La val vegniva spo tost deda ju en feud a signours che scodiva les coutes y les diejimes. Ai fajova da giudesc tl inom dl vescul. Al se trata dles families di Schöneck, di Avoscans, di Stuck y di signours da [[Olaneres|Villanders]]. Ma coche ai ciapova tres plu podei à l vescul dezidù de i mudé fora tres i capitans (dal 1426 inant). Chisc é restés tl ciastel d’Andrac enfin a la secolarisazion dl prinzipat vescovil tl 1803. L zenter dla aministrazion é, per chest trat de temp, dagnora sté l ciastel. Chest, someiel, é vegnù venù a la Curia vescovila da Hartwig de Puochenstein bele entourn al 1200. Ti secui vegnus do à l vescul tres deplù perdù sie podei ti confronc dl grof dl Tirol. Sie prinzipat depenova enscí diretamenter dal Imper todesch y formalmenter ne fajòvel nia pert dl [[Tirol]]. Ma defat ével dassen lié, o an podessa dì confederé, con el: tl ciamp dla defendura teritoriala per ejempl o dles coutes. L vescul tolova ence pert a la dieta dl Tirol a [[Dispruch]] (Tiroler Landtag). Al ruva l 1400: Tl 1454, 1457, 1458 y dl 1460 él sté te chest piz l cardinal y filosof Nikolaus da Kues (Cusanus), enlaouta vescul de Persenon, che se ova asconù tl ciastel, do che al s'en fova sciampé dant al grof dl Tirol Sigismund. Y sun l ciastel àl scrit o fenì n valgunes de sies operes. Dl 1451 él ence l prum statut scrit (per todesch) dla val da Fodom con laite leges y regolamenc. [[File:Colle Santa Lucia.jpg|thumb|[[Col (comun)|Col]]]] La popolazion à abù te duc chisc agn na vita stentousa: ciaresties, l dieje a si patrons (l vescul), debic, malores de vigni sort, la gran mueria. Ma ala é empò steda bona de jì inant, a laoré i ciamps, a tegnì la ciaussa (bestiam), a fé vita de comunité. Na tesa enteressanta é chela proponuda dal studious [[Lois Craffonara]] y che reverda ciamò l Medieve: aladò de el vivòvel tla pert auta de Fodom ciamò tl Medieve na mendranza celtica: Craffonara dij che l inom Artesena, ciapé te n vedl document, é l vedl inom dla mont de Chierz. Artesena é spo vegnù tradut te mons Urser (mont da la lours): defat ence Artesena à l medem significat (artos=celtich= la lours). Chesta traduzion é gnuda fata da na popolazion che fova bona da descore celtich y che conesciova ence l significat de Artesena. Craffonara á ciapé na autra parola celtica ta Fodom: Rin Cocen, che fossa l Ruf de Ruacei. "Rin" é la paròla celtica per ruf; cocen l é la vedla parola ladina (adoreda ciamò ti prums agn dl 1900 ta Fodom) per l colour "ros". Tl 1603 adum con [[Fascia]] y [[Mareo]] formeia Fodom l gran decanat de „Cis et ultra montes" enfin al ann 1788. Dal 1824 inant é Fodom n decanat a pert con laprò la curazia de Calfosch y la espositura de Corvara. I ruvon al 1797, l ann de Caterina Lanz, l’eroina/sauderina de Spinges, nasciuda a Al Plan y morta ta Fodom. Ala à paré ju dal mur de cortina de Spinges i nemisc franzeisc. Entourn ela él nasciù duta na liejenda. Do agn a Spinges y Persenon éla juda cuega dl preve a Col, spo ta Andrac olàche ala é morta tl 1854. Tl 1803 él sté la secolarisazion dl prinzipat vescovil de Persenon, da chesta data fej la val da Fodom definitivamenter pert dl [[Tirol]]. Tl 1809 él spo sté la insurezion dl Tirol sot a [[Andreas Hofer]] contra i franzeisc y i bavareisc. Ai 2 de november 1809, enscì nes conta Pietro Favai y Johann Alton, é 13 fodoms stés bogn de fermé a Plan de Sala, sun col de batalia, 1100 saudés franzeisc per na mes’ora. Do l 1815, temp de restaurazi on, él belavisa endò ruvé la pesc. Fodom tl 1800 é dagnora sté al de fora di gran avenimenc: giudesc (vicar) de terza classa (Landgericht III. Klasse) dal 1817 al 1849 pro l Certl de [[Bornech]], encandenò, dal 1868 enfin a la pruma vera adum con Ampez formòvel l Capitanat (Bezirkshauptmannschaft) dut ladin. Tl 1848, 1859 y 1866, entant les veres de independenza dl’Italia, à tout pert i fodoms a la defendura dl Tirol y dla Austria. Spo él vegnù la pruma vera, dret conesciuda da la popolazion ajache i on trueps libri che descor de chest burt temp: al basta demé recordé i laours de Luciana Palla. Cinch agn do la fin dla pruma vera, tl 1923, é la val da Fodom vegnuda destacheda da Bulsan o miec da Trent y lieda a la nueva provinzia de Belun. Al é ruvé l temp fosch dl fascism, dl nazionalsozialism y dles opzions che à lascé sies pedies ence ta Fodom. Do la seconda vera à l comun y la popolazion da Fodom damané de vegnì endò tacheda pro al Sudtirol. Sibe l’Austria che la SVP (Südtiroler Volkspartei, nasciuda tl 1945) ova cialé de tré ite tles tratatives empruma per l’autodeterminazion, spo per l’autonomia ence i trei comuns de Souramont, ma Degasperi, l minister talian, se à dassen paré decontra. Fodom, [[Col (comun)|Col]] y Ampez tl 1946 damanova endò de jì con Bulsan, tl 1947, foradenia, con Trent, ma ai é empò restés pro Belun contra la volonté dla popolazion. Tentatifs de ruvé endò pro Bulsan é vegnus fac tl 1973 con na delibera dl Comun da Fodom y tres n prereferendum ti agn '90. [[File:Arabba 2002-09-26 08.05.18.jpg|thumb]] Y per scluje ju con l 1964 é passé Fodom y [[Col (comun)|Col]] da la diozesa de Persenon - olache ai audiva bele da plu de 900 agn - sot a chela de Belun y al se à cherpé l ultim fil che liova adum dutes les vals ladines. L fedom vën rujenà ti chemuns de: *''[[Fodom]]'' cun Reba *''[[Col (comun)|Col]]'' [[File:Proverbi, tradizioni e anneddoti delle valli ladine orientali.djvu|page=120|left|100px|yhumb]] <i><small> '''Coche se fesc ta Fodom a governé la fëmena.''' Mio compere M..... de F ..... se l ava pa studiada bela, vedeiso, a governé la fëmena. "A chëste maladëte, se mossa dagnëra dé rejon per la venjer". Un dì sente un remou e un braglament te sua stua, che me pense, che mosse jì a vedei, cie malan che l é. E come che in affari sceri non se dëssa mei jì zenza destimoni, ciame ancora l G.... e l M.... e jon a vedei. Se gioura l usc de stua: Eu, cie spetacol! berba M.... sot taula ite sun doi cater e la fëmena de fora coi ogli de fora come n sgnech co la garnea per aria! "Oe, oe," dighe mi, "se mossa fè la pesc, ne someia nia chëste comedie." "Nia, nia", disc mio compere M ...., e ven da brao sot a taula fora: "Cojì se mossa fè a governé chëste maladëte." :::::::[[Jan Batista Alton]] </i></small> == Cumenanza == === Svilup demografich === La populazion de Fodom ie jita scialdi zeruch do la anescion ala Talia, tuman da 2044 tl 1921 a 1384 tl 2011. <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:455 height:350 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:2500 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 bar:2011 text:2011 bar:2021 text:2021 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1921 from: 0 till:2044 bar:1931 from: 0 till:2036 bar:1936 from: 0 till:2022 bar:1951 from: 0 till:1863 bar:1961 from: 0 till:1880 bar:1971 from: 0 till:1718 bar:1981 from: 0 till:1576 bar:1991 from: 0 till:1440 bar:2001 from: 0 till:1417 bar:2011 from: 0 till:1384 bar:2021 from: 0 till:1263 PlotData= bar:1921 at:2044 fontsize:S text: 2044 shift:(-8,5) bar:1931 at:2036 fontsize:S text: 2036 shift:(-8,5) bar:1936 at:2022 fontsize:S text: 2022 shift:(-8,5) bar:1951 at:1863 fontsize:S text: 1863 shift:(-8,5) bar:1961 at:1880 fontsize:S text: 1880 shift:(-8,5) bar:1971 at:1718 fontsize:S text: 1718 shift:(-8,5) bar:1981 at:1576 fontsize:S text: 1576 shift:(-8,5) bar:1991 at:1440 fontsize:S text: 1440 shift:(-8,5) bar:2001 at:1417 fontsize:S text: 1417 shift:(-8,5) bar:2011 at:1384 fontsize:S text: 1384 shift:(-8,5) bar:2021 at:1263 fontsize:S text: 1263 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Dac dl ISTAT </timeline> === Vijinánze === [[File:Arraba_-_Itálie_-_panoramio.jpg|thumb|[[Rèba]]]] [[File:Ciastel.jpg|thumb|[[Ciastèl (Fodom)|Ciastèl]]]] [[File:Castello_di_Andraz1.jpg|thumb|[[Ciastel d'Andrac]]]] L chemun de Fodom ie spartì su te 17 ''vijinánze''<ref>[http://incomune.interno.it/statuti/statuti/livinallongo_del_col_di_lana.pdf Statuto comunale di Livinallongo.]</ref>: * Andrać'' - 84 ab., 1.414 m s.l.m. * [[Rèba]]'' - 275 ab. 1.601 m; nota località sciistica e sede di un centro meteorologico dell'Arpav * [[Ciastèl (Fodom)|Ciastèl]] - 9 ab., 1.747 m; ulache ie l [[Ciastel d'Andrac]] * [[Chierz]] - 51 ab., 1.651 m * [[Contrin]] - 18 ab., 1.697 m * [[La Court]] - 33 ab., 1.601 m * [[Davedin]] - 7 ab., 1.550 m * [[Larcionèi]] - 20 ab., 1.577 m * [[Ornela]] - 67 ab., 1.485 m * [[Pala-Daghè]] - 17 ab., 1.676 e 1.723 m * [[La Plié da Fodom]] - 245 ab., 1.475 m; zënter prinzipel y sënta comunela * [[Salejei]] - 133 ab., 1.400 m * [[Souraruać]] * [[Valacia]] * [[Vèrda]] - 38 ab., 1.689 m * [[Visiné de Là]] * [[Visiné de Qua]] ==== Autri luesc te Fedom ==== [[File:Pordoi_Pass_-_Canazei,_Trento,_Italy_-_August_12,_2013_03.jpg|thumb|[[Jouf de Pordou]]]] * Fèver - 47 ab., 1.488 m s.l.m. * Brenta - 32 ab., 1.468 m * Cernadou - 17 ab., 1.512 m * Cól de Ornela - 13 ab., 1.500 m * Colàć * Liviné - 43 ab., 1.485 m * Palua * [[Jouf de Pordou]] - 5 ab., 2.239 m * Pecei - 17 ab., 1.403 m * Plan de Salejei - 13 ab., 1.193 m * Plan de Fauzare - 1 ab., 1.935 m * Renać - 55 ab., 1.450 m * Ruać - 12 ab., 1.342 m * Roncat - 3 ab., 1.425 m * Sief - 9 ab., 1.725 m * Sotinglacia - 4 ab., 1.446 m * Sotil == Plates cunliedes == *[[Ladin fodom]] *[[Storia dla leteratura ladina - Fodom]] ==Vocabolar dl ladin leterar== [[File:Vocabolardlladinleterar.pdf|page=549|thumb|100px|left]] <small> <b>La Plié de Fodom </b>6 1843 <i>la Plìe </i>(PescostaC, OrghenPlie1843-2013:428) <br> gad. La Pli de Fodom grd. La Plief da Fedom bra. Pief da Fedom fod. La Plié, La Plie †, La Plié da Fodom col. La Piof, Piof amp. Pieve de Fodom LD La Plié de Fodom<br> <b>topon. </b><br> <i><b>capoluogo del comune di livinallongo </b></i>(gad. DLS 2002, grd. F 2002, bra. R 1914/99, fod. P/M 1985; Pz 1989; DLS 2002; Ms 2005, amp. DLS 2002, LD DLS 2002) Ⓘ Pieve di Livinallongo Ⓓ Buchenstein ◇ <i><b>a) Chël orghen coche l soneron / Te gliejia da La Plié! </b>Cal orghen cò che l’sonerom / Te glieṡia dalla Plìe! </i>PescostaC, OrghenPlie1843-2013:428 (fod.). </small> == Galaria dales fotografies== <gallery> Funifor Arabba Porta Vescovo 2.jpg|Funifor Arabba Porta Vescovo 2.jpg7 360 × 4 912; 18,4 MB Funifor Arabba Porta Vescovo top station.jpg|Funifor Arabba Porta Vescovo top station.jpg7 360 × 4 912; 17,32 MB Funifor Arabba Porta Vescovo.jpg|Funifor Arabba Porta Vescovo.jpg7 360 × 4 912; 27,56 MB Map of comune of Livinallongo del Col di Lana (province of Belluno, region Veneto, Italy).svg|Map of comune of Livinallongo del Col di Lana (province of Belluno, region Veneto, Italy).svg4.108 × 4.413; 98 KB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (10).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (10).jpg2.560 × 1.920; 2,12 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (2).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (2).jpg2.592 × 1.944; 793 KB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (3).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (3).jpg2.592 × 1.944; 1,26 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (4).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (4).jpg2.592 × 1.944; 1,28 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (5).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (5).jpg2.592 × 1.944; 1,28 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (6).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (6).jpg2.592 × 1.944; 1,27 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (7).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (7).jpg2.560 × 1.920; 2,2 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (8).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (8).jpg2.560 × 1.920; 2,14 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (9).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (9).jpg2.560 × 1.920; 2,22 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio.jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio.jpg2.581 × 954; 1,53 MB After The Storm (105813087).jpeg|After The Storm (105813087).jpeg2.048 × 1.016; 390 KB At night, Arabba - panoramio.jpg|At night, Arabba - panoramio.jpg3.072 × 2.304; 1,99 MB CANALE JOEL - panoramio.jpg|CANALE JOEL - panoramio.jpg2.304 × 1.728; 1,06 MB Dolomite road - panoramio.jpg|Dolomite road - panoramio.jpg3.853 × 2.273; 2,27 MB Freeryde Jump - panoramio.jpg|Freeryde Jump - panoramio.jpg2.608 × 1.952; 2,18 MB Livinallongo del Col di Lana 001.jpg|Livinallongo del Col di Lana 001.jpg2.000 × 725; 450 KB Livinallongo del Col di Lana 002.jpg|Livinallongo del Col di Lana 002.jpg2.000 × 950; 742 KB Livinallongo del Col di Lana.jpg|Livinallongo del Col di Lana.jpg2.400 × 1.068; 503 KB M 131 12 col de Lana.jpg|M 131 12 col de Lana.jpg2.537 × 3.465; 1,46 MB Marmolada - panoramio (3).jpg|Marmolada - panoramio (3).jpg2.048 × 1.536; 1,2 MB Marmolada - panoramio (4).jpg|Marmolada - panoramio (4).jpg9.038 × 2.490; 8,17 MB Marmolada - panoramio (5).jpg|Marmolada - panoramio (5).jpg5.693 × 2.279; 6,18 MB Marmolada - panoramio.jpg|Marmolada - panoramio.jpg1.936 × 1.296; 1,14 MB Marmolada 1 - panoramio.jpg|Marmolada 1 - panoramio.jpg1.936 × 1.296; 1,8 MB Marmolata - panoramio.jpg|Marmolata - panoramio.jpg1.469 × 1.102; 1.004 KB Pass Podoi - panoramio.jpg|Pass Podoi - panoramio.jpg4.597 × 2.584; 3,59 MB Passo Campolongo - panoramio (1).jpg|Passo Campolongo - panoramio (1).jpg3.000 × 1.877; 591 KB Passo Campolongo - panoramio.jpg|Passo Campolongo - panoramio.jpg3.000 × 1.876; 564 KB Passo Campolongo - View to Sella Ronda - panoramio.jpg|Passo Campolongo - View to Sella Ronda - panoramio.jpg3.000 × 1.877; 746 KB Passo di Valparola, 2192 metres-View from Alta Badia - panoramio.jpg|Passo di Valparola, 2192 metres-View from Alta Badia - panoramio.jpg1.280 × 960; 149 KB Passo di Valparola,2192 m-View from Alta Badia - panoramio.jpg|Passo di Valparola,2192 m-View from Alta Badia - panoramio.jpg1.280 × 960; 170 KB Passo Pordoi - panoramio (1).jpg|Passo Pordoi - panoramio (1).jpg1.469 × 1.102; 891 KB Passo Pordoi - panoramio (2).jpg|Passo Pordoi - panoramio (2).jpg1.469 × 1.102; 887 KB Passo pordoi.jpg|Passo pordoi.jpg2.560 × 1.544; 511 KB Passo Valparola (2180 m) - panoramio.jpg|Passo Valparola (2180 m) - panoramio.jpg3.000 × 1.802; 771 KB Pian di Salesei SM 01.jpg|Pian di Salesei SM 01.jpg1.200 × 803; 214 KB Pian di Salesei SM 02.jpg|Pian di Salesei SM 02.jpg803 × 1.200; 183 KB Pian di Salesei SM 03.jpg|Pian di Salesei SM 03.jpg1.200 × 803; 187 KB Pian di Salesei SM 04.jpg|Pian di Salesei SM 04.jpg1.200 × 803; 83 KB Pian di Salesei SM 05.jpg|Pian di Salesei SM 05.jpg1.200 × 803; 172 KB Pian TrevisanCian Trujan.JPG|Pian TrevisanCian Trujan.JPG1.024 × 1.536; 1,73 MB Residence Campolongo - panoramio.jpg|Residence Campolongo - panoramio.jpg3.072 × 2.304; 3,4 MB Rifugio Val parola - panoramio.jpg|Rifugio Val parola - panoramio.jpg2.592 × 1.944; 789 KB SacrarioPianSalesei.jpg|SacrarioPianSalesei.jpg1.200 × 1.800; 683 KB Torre Esperia - panoramio.jpg|Torre Esperia - panoramio.jpg2.000 × 2.667; 2,58 MB Unknown gentiana 1.jpg|Unknown gentiana 1.jpg3.120 × 4.160; 2,93 MB Unknown gentiana.jpg|Unknown gentiana.jpg3.120 × 4.160; 2,83 MB Val de Fodom - Sella.jpg|Val de Fodom - Sella.jpg13.404 × 3.594; 34,59 MB View from Alleghe - Civeta - panoramio.jpg|View from Alleghe - Civeta - panoramio.jpg3.000 × 1.877; 466 KB View from Arabba - panoramio.jpg|View from Arabba - panoramio.jpg4.000 × 3.000; 5,26 MB </gallery> {{chemuns Ladinia}} tpts64drj381uv482kgmybpx6bmkk0c 253427 253426 2026-11-02T16:05:46Z Asenoner 208 253427 wikitext text/x-wiki {{Fodom}}{{Infobox comun talian |Inom luech = <big>Fodom</big><br />Livinallongo del Col di Lana ([[lingaz talian|it]])''<br />''Buchenstein ([[lingaz tudësch|de]]) |Blason = |Comun = Fodom |Region = {{IT-VEN}} |Provinzia = {{IT-BL}} |Frazions = [[Andrać]], [[Ciastèl (Fodom)|Ciastèl]], [[Chierz]], [[Contrin]], [[Davedin]], [[La Court]], [[La Plié da Fodóm]], [[Larcionèi]], [[Ornela]], [[Pala-Daghè]], [[Rèba]], [[Salejei]], [[Souraruać]], [[Valacia]], [[Vèrda]], [[Visiné de Là]], [[Visiné de Qua]] |Foto = Pieve_di_Livinallongo,_Decanato_Church.jpg |Descrizion foto = [[La Plié da Fodóm]] |Ombolt = Leandro Grones |Onn ombolt = 2019 -2. mandat |Cherta localisazion = {{Mappa di localizzazione |Veneto |label = Fodom |latitudineGradi = 46 |latitudinePrimi = 29 |longitudineGradi = 11 |longitudinePrimi = 57 |position = |width = 300 |float = center |relief = yes }} |}}'''Fodom''' ([[ladin fodom|fodom]], [[ladin badiot|badiot]] y [[ladin anpezan|anpezan]]: ''Fodom'', [[ladin gherdëina|gherdëina]] y [[ladin fascian|fascian]]: ''Fedom''; [[lingaz talian|talian]]: ''Livinallongo del Col di Lana'', [[lingaz tudësch|tudësch]]: ''Buchenstein'') é n [[comun]] de la [[Ladinia]] te la [[provinzia de Belum]] te la [[Talia]]. Ai {{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}} ova l comun na populazion de {{formatnum:{{#invoke:wd|property|references|P1082}}}} persones sun na spersa de {{formatnum:{{#expr:{{#invoke:wd|property|raw|P2046}} round 1}}}}&nbsp;km². ==Storia== Fusties de vita umana encònten ta Fodom da la [[eté dla pera]], dla [[preistoria]], dl [[mesolitich]], canche i prums ciaciadours passova soura i [[jouf]]s fora per jì da na [[valeda|val]] a l'autra: al é sté ciapé reperc sun [[Ju de Pordoi|Pordou]], sun [[Ju de Ciaulonch|Ciaulonch]], [[Ju de Falzares|Fauzares]], [[Ju de Valparola|Valparola]] ez. O an pò ence tré ca l temp retich (l prum milené dant Crist), ciamò puech conesciù per cie che reverda Fodom. Al basta recordé la stela che é vegnuda ciateda dl 1866 sun [[Mont de Poure]] con na iscrizion tl alfabet nord-etrusch lassoura. Encuei pòn la vedei tl museum zivich de [[Bulsan]]. I Romans ne à nia lascé truepes fusties te nostes vals, tout fora l [[lingaz ladin]] y la parzelisazion dl teritore te [[Ampez]] y a [[San Martin de Tor]]. [[File:Arabba.jpg|thumb|250px|Reba]] L prum medieje che à da cie fé con Fodom, ence sce la val ne vegn nia menzioneda, é l 1027 do Crist, canche l emperadour todesch Konrad II ti scinca al vescul de [[Persenon]] la [[val dl En]] (''Inntal'') y dl [[Isarch]] con laprò bonamenter ence la val da Fodom. [[File:La storia de Fedom Radio Ladin Gherdeina.ogg|miniatura|left|alt=Storia de Fodom te na trasmiscion dl Radio Ladin|Storia de Fodom te na trasmiscion dl Radio Ladin]] Samben à l vescul de Persenon mané ta Fodom y ta Col colonisadours da la val Isarch y da Puster per runcé plu che ala jiva chest piz y chesta jent se à mescedé con la popolazion che vivova bele chilò. Bele tl undejeisem secul ti ova l vescul scinché valch mesc a la claustra (convent) de Neustift (ti prums documenc pòn lieje i inoms Pouchberg, Puchperc, Wersil per la zona de Col, plu tert Puechenstein y Livinal o Livinallongo). La val vegniva spo tost deda ju en feud a signours che scodiva les coutes y les diejimes. Ai fajova da giudesc tl inom dl vescul. Al se trata dles families di Schöneck, di Avoscans, di Stuck y di signours da [[Olaneres|Villanders]]. Ma coche ai ciapova tres plu podei à l vescul dezidù de i mudé fora tres i capitans (dal 1426 inant). Chisc é restés tl ciastel d’Andrac enfin a la secolarisazion dl prinzipat vescovil tl 1803. L zenter dla aministrazion é, per chest trat de temp, dagnora sté l ciastel. Chest, someiel, é vegnù venù a la Curia vescovila da Hartwig de Puochenstein bele entourn al 1200. Ti secui vegnus do à l vescul tres deplù perdù sie podei ti confronc dl grof dl Tirol. Sie prinzipat depenova enscí diretamenter dal Imper todesch y formalmenter ne fajòvel nia pert dl [[Tirol]]. Ma defat ével dassen lié, o an podessa dì confederé, con el: tl ciamp dla defendura teritoriala per ejempl o dles coutes. L vescul tolova ence pert a la dieta dl Tirol a [[Dispruch]] (Tiroler Landtag). Al ruva l 1400: Tl 1454, 1457, 1458 y dl 1460 él sté te chest piz l cardinal y filosof Nikolaus da Kues (Cusanus), enlaouta vescul de Persenon, che se ova asconù tl ciastel, do che al s'en fova sciampé dant al grof dl Tirol Sigismund. Y sun l ciastel àl scrit o fenì n valgunes de sies operes. Dl 1451 él ence l prum statut scrit (per todesch) dla val da Fodom con laite leges y regolamenc. [[File:Colle Santa Lucia.jpg|thumb|[[Col (comun)|Col]]]] La popolazion à abù te duc chisc agn na vita stentousa: ciaresties, l dieje a si patrons (l vescul), debic, malores de vigni sort, la gran mueria. Ma ala é empò steda bona de jì inant, a laoré i ciamps, a tegnì la ciaussa (bestiam), a fé vita de comunité. Na tesa enteressanta é chela proponuda dal studious [[Lois Craffonara]] y che reverda ciamò l Medieve: aladò de el vivòvel tla pert auta de Fodom ciamò tl Medieve na mendranza celtica: Craffonara dij che l inom Artesena, ciapé te n vedl document, é l vedl inom dla mont de Chierz. Artesena é spo vegnù tradut te mons Urser (mont da la lours): defat ence Artesena à l medem significat (artos=celtich= la lours). Chesta traduzion é gnuda fata da na popolazion che fova bona da descore celtich y che conesciova ence l significat de Artesena. Craffonara á ciapé na autra parola celtica ta Fodom: Rin Cocen, che fossa l Ruf de Ruacei. "Rin" é la paròla celtica per ruf; cocen l é la vedla parola ladina (adoreda ciamò ti prums agn dl 1900 ta Fodom) per l colour "ros". Tl 1603 adum con [[Fascia]] y [[Mareo]] formeia Fodom l gran decanat de „Cis et ultra montes" enfin al ann 1788. Dal 1824 inant é Fodom n decanat a pert con laprò la curazia de Calfosch y la espositura de Corvara. I ruvon al 1797, l ann de Caterina Lanz, l’eroina/sauderina de Spinges, nasciuda a Al Plan y morta ta Fodom. Ala à paré ju dal mur de cortina de Spinges i nemisc franzeisc. Entourn ela él nasciù duta na liejenda. Do agn a Spinges y Persenon éla juda cuega dl preve a Col, spo ta Andrac olàche ala é morta tl 1854. Tl 1803 él sté la secolarisazion dl prinzipat vescovil de Persenon, da chesta data fej la val da Fodom definitivamenter pert dl [[Tirol]]. Tl 1809 él spo sté la insurezion dl Tirol sot a [[Andreas Hofer]] contra i franzeisc y i bavareisc. Ai 2 de november 1809, enscì nes conta Pietro Favai y Johann Alton, é 13 fodoms stés bogn de fermé a Plan de Sala, sun col de batalia, 1100 saudés franzeisc per na mes’ora. Do l 1815, temp de restaurazi on, él belavisa endò ruvé la pesc. Fodom tl 1800 é dagnora sté al de fora di gran avenimenc: giudesc (vicar) de terza classa (Landgericht III. Klasse) dal 1817 al 1849 pro l Certl de [[Bornech]], encandenò, dal 1868 enfin a la pruma vera adum con Ampez formòvel l Capitanat (Bezirkshauptmannschaft) dut ladin. Tl 1848, 1859 y 1866, entant les veres de independenza dl’Italia, à tout pert i fodoms a la defendura dl Tirol y dla Austria. Spo él vegnù la pruma vera, dret conesciuda da la popolazion ajache i on trueps libri che descor de chest burt temp: al basta demé recordé i laours de Luciana Palla. Cinch agn do la fin dla pruma vera, tl 1923, é la val da Fodom vegnuda destacheda da Bulsan o miec da Trent y lieda a la nueva provinzia de Belun. Al é ruvé l temp fosch dl fascism, dl nazionalsozialism y dles opzions che à lascé sies pedies ence ta Fodom. Do la seconda vera à l comun y la popolazion da Fodom damané de vegnì endò tacheda pro al Sudtirol. Sibe l’Austria che la SVP (Südtiroler Volkspartei, nasciuda tl 1945) ova cialé de tré ite tles tratatives empruma per l’autodeterminazion, spo per l’autonomia ence i trei comuns de Souramont, ma Degasperi, l minister talian, se à dassen paré decontra. Fodom, [[Col (comun)|Col]] y Ampez tl 1946 damanova endò de jì con Bulsan, tl 1947, foradenia, con Trent, ma ai é empò restés pro Belun contra la volonté dla popolazion. Tentatifs de ruvé endò pro Bulsan é vegnus fac tl 1973 con na delibera dl Comun da Fodom y tres n prereferendum ti agn '90. [[File:Arabba 2002-09-26 08.05.18.jpg|thumb]] Y per scluje ju con l 1964 é passé Fodom y [[Col (comun)|Col]] da la diozesa de Persenon - olache ai audiva bele da plu de 900 agn - sot a chela de Belun y al se à cherpé l ultim fil che liova adum dutes les vals ladines. L fedom vën rujenà ti chemuns de: *''[[Fodom]]'' cun Reba *''[[Col (comun)|Col]]'' [[File:Proverbi, tradizioni e anneddoti delle valli ladine orientali.djvu|page=120|left|100px|yhumb]] <i><small> '''Coche se fesc ta Fodom a governé la fëmena.''' Mio compere M..... de F ..... se l ava pa studiada bela, vedeiso, a governé la fëmena. "A chëste maladëte, se mossa dagnëra dé rejon per la venjer". Un dì sente un remou e un braglament te sua stua, che me pense, che mosse jì a vedei, cie malan che l é. E come che in affari sceri non se dëssa mei jì zenza destimoni, ciame ancora l G.... e l M.... e jon a vedei. Se gioura l usc de stua: Eu, cie spetacol! berba M.... sot taula ite sun doi cater e la fëmena de fora coi ogli de fora come n sgnech co la garnea per aria! "Oe, oe," dighe mi, "se mossa fè la pesc, ne someia nia chëste comedie." "Nia, nia", disc mio compere M ...., e ven da brao sot a taula fora: "Cojì se mossa fè a governé chëste maladëte." :::::::[[Jan Batista Alton]] </i></small> == Cumenanza == === Svilup demografich === La populazion de Fodom ie jita scialdi zeruch do la anescion ala Talia, tuman da 2044 tl 1921 a 1384 tl 2011. <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:455 height:350 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:2500 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 bar:2011 text:2011 bar:2021 text:2021 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1921 from: 0 till:2044 bar:1931 from: 0 till:2036 bar:1936 from: 0 till:2022 bar:1951 from: 0 till:1863 bar:1961 from: 0 till:1880 bar:1971 from: 0 till:1718 bar:1981 from: 0 till:1576 bar:1991 from: 0 till:1440 bar:2001 from: 0 till:1417 bar:2011 from: 0 till:1384 bar:2021 from: 0 till:1263 PlotData= bar:1921 at:2044 fontsize:S text: 2044 shift:(-8,5) bar:1931 at:2036 fontsize:S text: 2036 shift:(-8,5) bar:1936 at:2022 fontsize:S text: 2022 shift:(-8,5) bar:1951 at:1863 fontsize:S text: 1863 shift:(-8,5) bar:1961 at:1880 fontsize:S text: 1880 shift:(-8,5) bar:1971 at:1718 fontsize:S text: 1718 shift:(-8,5) bar:1981 at:1576 fontsize:S text: 1576 shift:(-8,5) bar:1991 at:1440 fontsize:S text: 1440 shift:(-8,5) bar:2001 at:1417 fontsize:S text: 1417 shift:(-8,5) bar:2011 at:1384 fontsize:S text: 1384 shift:(-8,5) bar:2021 at:1263 fontsize:S text: 1263 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Dac dl ISTAT </timeline> === Vijinánze === [[File:Arraba_-_Itálie_-_panoramio.jpg|thumb|[[Rèba]]]] [[File:Ciastel.jpg|thumb|[[Ciastèl (Fodom)|Ciastèl]]]] [[File:Castello_di_Andraz1.jpg|thumb|[[Ciastel d'Andrac]]]] L chemun de Fodom ie spartì su te 17 ''vijinánze''<ref>[http://incomune.interno.it/statuti/statuti/livinallongo_del_col_di_lana.pdf Statuto comunale di Livinallongo.]</ref>: * [[Andrać]] - 84 ab., 1.414 m s.l.m. * [[Chierz]] - 51 ab., 1.651 m * [[Ciastèl (Fodom)|Ciastèl]] - 9 ab., 1.747 m; ulache ie l [[Ciastel d'Andrac]] * [[Contrin]] - 18 ab., 1.697 m * [[Davedin]] - 7 ab., 1.550 m * [[La Court]] - 33 ab., 1.601 m * [[La Plié da Fodom]] - 245 ab., 1.475 m; zënter prinzipel y sënta comunela * [[Larcionèi]] - 20 ab., 1.577 m * [[Ornela]] - 67 ab., 1.485 m * [[Pala-Daghè]] - 17 ab., 1.676 e 1.723 m * [[Rèba]] - 275 ab. 1.601 m; zënter da jì cui schi y sënta dl zenter de meteorologia dl Arpav * [[Salejei]] - 133 ab., 1.400 m * [[Souraruać]] * [[Valacia]] * [[Vèrda]] - 38 ab., 1.689 m * [[Visiné de Là]] * [[Visiné de Qua]] ==== Autri luesc te Fedom ==== [[File:Pordoi_Pass_-_Canazei,_Trento,_Italy_-_August_12,_2013_03.jpg|thumb|[[Jouf de Pordou]]]] * Fèver - 47 ab., 1.488 m s.l.m. * Brenta - 32 ab., 1.468 m * Cernadou - 17 ab., 1.512 m * Cól de Ornela - 13 ab., 1.500 m * Colàć * Liviné - 43 ab., 1.485 m * Palua * [[Jouf de Pordou]] - 5 ab., 2.239 m * Pecei - 17 ab., 1.403 m * Plan de Salejei - 13 ab., 1.193 m * Plan de Fauzare - 1 ab., 1.935 m * Renać - 55 ab., 1.450 m * Ruać - 12 ab., 1.342 m * Roncat - 3 ab., 1.425 m * Sief - 9 ab., 1.725 m * Sotinglacia - 4 ab., 1.446 m * Sotil == Plates cunliedes == *[[Ladin fodom]] *[[Storia dla leteratura ladina - Fodom]] ==Vocabolar dl ladin leterar== [[File:Vocabolardlladinleterar.pdf|page=549|thumb|100px|left]] <small> <b>La Plié de Fodom </b>6 1843 <i>la Plìe </i>(PescostaC, OrghenPlie1843-2013:428) <br> gad. La Pli de Fodom grd. La Plief da Fedom bra. Pief da Fedom fod. La Plié, La Plie †, La Plié da Fodom col. La Piof, Piof amp. Pieve de Fodom LD La Plié de Fodom<br> <b>topon. </b><br> <i><b>capoluogo del comune di livinallongo </b></i>(gad. DLS 2002, grd. F 2002, bra. R 1914/99, fod. P/M 1985; Pz 1989; DLS 2002; Ms 2005, amp. DLS 2002, LD DLS 2002) Ⓘ Pieve di Livinallongo Ⓓ Buchenstein ◇ <i><b>a) Chël orghen coche l soneron / Te gliejia da La Plié! </b>Cal orghen cò che l’sonerom / Te glieṡia dalla Plìe! </i>PescostaC, OrghenPlie1843-2013:428 (fod.). </small> == Galaria dales fotografies== <gallery> Funifor Arabba Porta Vescovo 2.jpg|Funifor Arabba Porta Vescovo 2.jpg7 360 × 4 912; 18,4 MB Funifor Arabba Porta Vescovo top station.jpg|Funifor Arabba Porta Vescovo top station.jpg7 360 × 4 912; 17,32 MB Funifor Arabba Porta Vescovo.jpg|Funifor Arabba Porta Vescovo.jpg7 360 × 4 912; 27,56 MB Map of comune of Livinallongo del Col di Lana (province of Belluno, region Veneto, Italy).svg|Map of comune of Livinallongo del Col di Lana (province of Belluno, region Veneto, Italy).svg4.108 × 4.413; 98 KB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (10).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (10).jpg2.560 × 1.920; 2,12 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (2).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (2).jpg2.592 × 1.944; 793 KB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (3).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (3).jpg2.592 × 1.944; 1,26 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (4).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (4).jpg2.592 × 1.944; 1,28 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (5).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (5).jpg2.592 × 1.944; 1,28 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (6).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (6).jpg2.592 × 1.944; 1,27 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (7).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (7).jpg2.560 × 1.920; 2,2 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (8).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (8).jpg2.560 × 1.920; 2,14 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (9).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (9).jpg2.560 × 1.920; 2,22 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio.jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio.jpg2.581 × 954; 1,53 MB After The Storm (105813087).jpeg|After The Storm (105813087).jpeg2.048 × 1.016; 390 KB At night, Arabba - panoramio.jpg|At night, Arabba - panoramio.jpg3.072 × 2.304; 1,99 MB CANALE JOEL - panoramio.jpg|CANALE JOEL - panoramio.jpg2.304 × 1.728; 1,06 MB Dolomite road - panoramio.jpg|Dolomite road - panoramio.jpg3.853 × 2.273; 2,27 MB Freeryde Jump - panoramio.jpg|Freeryde Jump - panoramio.jpg2.608 × 1.952; 2,18 MB Livinallongo del Col di Lana 001.jpg|Livinallongo del Col di Lana 001.jpg2.000 × 725; 450 KB Livinallongo del Col di Lana 002.jpg|Livinallongo del Col di Lana 002.jpg2.000 × 950; 742 KB Livinallongo del Col di Lana.jpg|Livinallongo del Col di Lana.jpg2.400 × 1.068; 503 KB M 131 12 col de Lana.jpg|M 131 12 col de Lana.jpg2.537 × 3.465; 1,46 MB Marmolada - panoramio (3).jpg|Marmolada - panoramio (3).jpg2.048 × 1.536; 1,2 MB Marmolada - panoramio (4).jpg|Marmolada - panoramio (4).jpg9.038 × 2.490; 8,17 MB Marmolada - panoramio (5).jpg|Marmolada - panoramio (5).jpg5.693 × 2.279; 6,18 MB Marmolada - panoramio.jpg|Marmolada - panoramio.jpg1.936 × 1.296; 1,14 MB Marmolada 1 - panoramio.jpg|Marmolada 1 - panoramio.jpg1.936 × 1.296; 1,8 MB Marmolata - panoramio.jpg|Marmolata - panoramio.jpg1.469 × 1.102; 1.004 KB Pass Podoi - panoramio.jpg|Pass Podoi - panoramio.jpg4.597 × 2.584; 3,59 MB Passo Campolongo - panoramio (1).jpg|Passo Campolongo - panoramio (1).jpg3.000 × 1.877; 591 KB Passo Campolongo - panoramio.jpg|Passo Campolongo - panoramio.jpg3.000 × 1.876; 564 KB Passo Campolongo - View to Sella Ronda - panoramio.jpg|Passo Campolongo - View to Sella Ronda - panoramio.jpg3.000 × 1.877; 746 KB Passo di Valparola, 2192 metres-View from Alta Badia - panoramio.jpg|Passo di Valparola, 2192 metres-View from Alta Badia - panoramio.jpg1.280 × 960; 149 KB Passo di Valparola,2192 m-View from Alta Badia - panoramio.jpg|Passo di Valparola,2192 m-View from Alta Badia - panoramio.jpg1.280 × 960; 170 KB Passo Pordoi - panoramio (1).jpg|Passo Pordoi - panoramio (1).jpg1.469 × 1.102; 891 KB Passo Pordoi - panoramio (2).jpg|Passo Pordoi - panoramio (2).jpg1.469 × 1.102; 887 KB Passo pordoi.jpg|Passo pordoi.jpg2.560 × 1.544; 511 KB Passo Valparola (2180 m) - panoramio.jpg|Passo Valparola (2180 m) - panoramio.jpg3.000 × 1.802; 771 KB Pian di Salesei SM 01.jpg|Pian di Salesei SM 01.jpg1.200 × 803; 214 KB Pian di Salesei SM 02.jpg|Pian di Salesei SM 02.jpg803 × 1.200; 183 KB Pian di Salesei SM 03.jpg|Pian di Salesei SM 03.jpg1.200 × 803; 187 KB Pian di Salesei SM 04.jpg|Pian di Salesei SM 04.jpg1.200 × 803; 83 KB Pian di Salesei SM 05.jpg|Pian di Salesei SM 05.jpg1.200 × 803; 172 KB Pian TrevisanCian Trujan.JPG|Pian TrevisanCian Trujan.JPG1.024 × 1.536; 1,73 MB Residence Campolongo - panoramio.jpg|Residence Campolongo - panoramio.jpg3.072 × 2.304; 3,4 MB Rifugio Val parola - panoramio.jpg|Rifugio Val parola - panoramio.jpg2.592 × 1.944; 789 KB SacrarioPianSalesei.jpg|SacrarioPianSalesei.jpg1.200 × 1.800; 683 KB Torre Esperia - panoramio.jpg|Torre Esperia - panoramio.jpg2.000 × 2.667; 2,58 MB Unknown gentiana 1.jpg|Unknown gentiana 1.jpg3.120 × 4.160; 2,93 MB Unknown gentiana.jpg|Unknown gentiana.jpg3.120 × 4.160; 2,83 MB Val de Fodom - Sella.jpg|Val de Fodom - Sella.jpg13.404 × 3.594; 34,59 MB View from Alleghe - Civeta - panoramio.jpg|View from Alleghe - Civeta - panoramio.jpg3.000 × 1.877; 466 KB View from Arabba - panoramio.jpg|View from Arabba - panoramio.jpg4.000 × 3.000; 5,26 MB </gallery> {{chemuns Ladinia}} pflmuz63etj2lgp5xmyzp4jzh8gy72i 253428 253427 2026-11-02T16:06:35Z Asenoner 208 /* Autri luesc te Fedom */ 253428 wikitext text/x-wiki {{Fodom}}{{Infobox comun talian |Inom luech = <big>Fodom</big><br />Livinallongo del Col di Lana ([[lingaz talian|it]])''<br />''Buchenstein ([[lingaz tudësch|de]]) |Blason = |Comun = Fodom |Region = {{IT-VEN}} |Provinzia = {{IT-BL}} |Frazions = [[Andrać]], [[Ciastèl (Fodom)|Ciastèl]], [[Chierz]], [[Contrin]], [[Davedin]], [[La Court]], [[La Plié da Fodóm]], [[Larcionèi]], [[Ornela]], [[Pala-Daghè]], [[Rèba]], [[Salejei]], [[Souraruać]], [[Valacia]], [[Vèrda]], [[Visiné de Là]], [[Visiné de Qua]] |Foto = Pieve_di_Livinallongo,_Decanato_Church.jpg |Descrizion foto = [[La Plié da Fodóm]] |Ombolt = Leandro Grones |Onn ombolt = 2019 -2. mandat |Cherta localisazion = {{Mappa di localizzazione |Veneto |label = Fodom |latitudineGradi = 46 |latitudinePrimi = 29 |longitudineGradi = 11 |longitudinePrimi = 57 |position = |width = 300 |float = center |relief = yes }} |}}'''Fodom''' ([[ladin fodom|fodom]], [[ladin badiot|badiot]] y [[ladin anpezan|anpezan]]: ''Fodom'', [[ladin gherdëina|gherdëina]] y [[ladin fascian|fascian]]: ''Fedom''; [[lingaz talian|talian]]: ''Livinallongo del Col di Lana'', [[lingaz tudësch|tudësch]]: ''Buchenstein'') é n [[comun]] de la [[Ladinia]] te la [[provinzia de Belum]] te la [[Talia]]. Ai {{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}} ova l comun na populazion de {{formatnum:{{#invoke:wd|property|references|P1082}}}} persones sun na spersa de {{formatnum:{{#expr:{{#invoke:wd|property|raw|P2046}} round 1}}}}&nbsp;km². ==Storia== Fusties de vita umana encònten ta Fodom da la [[eté dla pera]], dla [[preistoria]], dl [[mesolitich]], canche i prums ciaciadours passova soura i [[jouf]]s fora per jì da na [[valeda|val]] a l'autra: al é sté ciapé reperc sun [[Ju de Pordoi|Pordou]], sun [[Ju de Ciaulonch|Ciaulonch]], [[Ju de Falzares|Fauzares]], [[Ju de Valparola|Valparola]] ez. O an pò ence tré ca l temp retich (l prum milené dant Crist), ciamò puech conesciù per cie che reverda Fodom. Al basta recordé la stela che é vegnuda ciateda dl 1866 sun [[Mont de Poure]] con na iscrizion tl alfabet nord-etrusch lassoura. Encuei pòn la vedei tl museum zivich de [[Bulsan]]. I Romans ne à nia lascé truepes fusties te nostes vals, tout fora l [[lingaz ladin]] y la parzelisazion dl teritore te [[Ampez]] y a [[San Martin de Tor]]. [[File:Arabba.jpg|thumb|250px|Reba]] L prum medieje che à da cie fé con Fodom, ence sce la val ne vegn nia menzioneda, é l 1027 do Crist, canche l emperadour todesch Konrad II ti scinca al vescul de [[Persenon]] la [[val dl En]] (''Inntal'') y dl [[Isarch]] con laprò bonamenter ence la val da Fodom. [[File:La storia de Fedom Radio Ladin Gherdeina.ogg|miniatura|left|alt=Storia de Fodom te na trasmiscion dl Radio Ladin|Storia de Fodom te na trasmiscion dl Radio Ladin]] Samben à l vescul de Persenon mané ta Fodom y ta Col colonisadours da la val Isarch y da Puster per runcé plu che ala jiva chest piz y chesta jent se à mescedé con la popolazion che vivova bele chilò. Bele tl undejeisem secul ti ova l vescul scinché valch mesc a la claustra (convent) de Neustift (ti prums documenc pòn lieje i inoms Pouchberg, Puchperc, Wersil per la zona de Col, plu tert Puechenstein y Livinal o Livinallongo). La val vegniva spo tost deda ju en feud a signours che scodiva les coutes y les diejimes. Ai fajova da giudesc tl inom dl vescul. Al se trata dles families di Schöneck, di Avoscans, di Stuck y di signours da [[Olaneres|Villanders]]. Ma coche ai ciapova tres plu podei à l vescul dezidù de i mudé fora tres i capitans (dal 1426 inant). Chisc é restés tl ciastel d’Andrac enfin a la secolarisazion dl prinzipat vescovil tl 1803. L zenter dla aministrazion é, per chest trat de temp, dagnora sté l ciastel. Chest, someiel, é vegnù venù a la Curia vescovila da Hartwig de Puochenstein bele entourn al 1200. Ti secui vegnus do à l vescul tres deplù perdù sie podei ti confronc dl grof dl Tirol. Sie prinzipat depenova enscí diretamenter dal Imper todesch y formalmenter ne fajòvel nia pert dl [[Tirol]]. Ma defat ével dassen lié, o an podessa dì confederé, con el: tl ciamp dla defendura teritoriala per ejempl o dles coutes. L vescul tolova ence pert a la dieta dl Tirol a [[Dispruch]] (Tiroler Landtag). Al ruva l 1400: Tl 1454, 1457, 1458 y dl 1460 él sté te chest piz l cardinal y filosof Nikolaus da Kues (Cusanus), enlaouta vescul de Persenon, che se ova asconù tl ciastel, do che al s'en fova sciampé dant al grof dl Tirol Sigismund. Y sun l ciastel àl scrit o fenì n valgunes de sies operes. Dl 1451 él ence l prum statut scrit (per todesch) dla val da Fodom con laite leges y regolamenc. [[File:Colle Santa Lucia.jpg|thumb|[[Col (comun)|Col]]]] La popolazion à abù te duc chisc agn na vita stentousa: ciaresties, l dieje a si patrons (l vescul), debic, malores de vigni sort, la gran mueria. Ma ala é empò steda bona de jì inant, a laoré i ciamps, a tegnì la ciaussa (bestiam), a fé vita de comunité. Na tesa enteressanta é chela proponuda dal studious [[Lois Craffonara]] y che reverda ciamò l Medieve: aladò de el vivòvel tla pert auta de Fodom ciamò tl Medieve na mendranza celtica: Craffonara dij che l inom Artesena, ciapé te n vedl document, é l vedl inom dla mont de Chierz. Artesena é spo vegnù tradut te mons Urser (mont da la lours): defat ence Artesena à l medem significat (artos=celtich= la lours). Chesta traduzion é gnuda fata da na popolazion che fova bona da descore celtich y che conesciova ence l significat de Artesena. Craffonara á ciapé na autra parola celtica ta Fodom: Rin Cocen, che fossa l Ruf de Ruacei. "Rin" é la paròla celtica per ruf; cocen l é la vedla parola ladina (adoreda ciamò ti prums agn dl 1900 ta Fodom) per l colour "ros". Tl 1603 adum con [[Fascia]] y [[Mareo]] formeia Fodom l gran decanat de „Cis et ultra montes" enfin al ann 1788. Dal 1824 inant é Fodom n decanat a pert con laprò la curazia de Calfosch y la espositura de Corvara. I ruvon al 1797, l ann de Caterina Lanz, l’eroina/sauderina de Spinges, nasciuda a Al Plan y morta ta Fodom. Ala à paré ju dal mur de cortina de Spinges i nemisc franzeisc. Entourn ela él nasciù duta na liejenda. Do agn a Spinges y Persenon éla juda cuega dl preve a Col, spo ta Andrac olàche ala é morta tl 1854. Tl 1803 él sté la secolarisazion dl prinzipat vescovil de Persenon, da chesta data fej la val da Fodom definitivamenter pert dl [[Tirol]]. Tl 1809 él spo sté la insurezion dl Tirol sot a [[Andreas Hofer]] contra i franzeisc y i bavareisc. Ai 2 de november 1809, enscì nes conta Pietro Favai y Johann Alton, é 13 fodoms stés bogn de fermé a Plan de Sala, sun col de batalia, 1100 saudés franzeisc per na mes’ora. Do l 1815, temp de restaurazi on, él belavisa endò ruvé la pesc. Fodom tl 1800 é dagnora sté al de fora di gran avenimenc: giudesc (vicar) de terza classa (Landgericht III. Klasse) dal 1817 al 1849 pro l Certl de [[Bornech]], encandenò, dal 1868 enfin a la pruma vera adum con Ampez formòvel l Capitanat (Bezirkshauptmannschaft) dut ladin. Tl 1848, 1859 y 1866, entant les veres de independenza dl’Italia, à tout pert i fodoms a la defendura dl Tirol y dla Austria. Spo él vegnù la pruma vera, dret conesciuda da la popolazion ajache i on trueps libri che descor de chest burt temp: al basta demé recordé i laours de Luciana Palla. Cinch agn do la fin dla pruma vera, tl 1923, é la val da Fodom vegnuda destacheda da Bulsan o miec da Trent y lieda a la nueva provinzia de Belun. Al é ruvé l temp fosch dl fascism, dl nazionalsozialism y dles opzions che à lascé sies pedies ence ta Fodom. Do la seconda vera à l comun y la popolazion da Fodom damané de vegnì endò tacheda pro al Sudtirol. Sibe l’Austria che la SVP (Südtiroler Volkspartei, nasciuda tl 1945) ova cialé de tré ite tles tratatives empruma per l’autodeterminazion, spo per l’autonomia ence i trei comuns de Souramont, ma Degasperi, l minister talian, se à dassen paré decontra. Fodom, [[Col (comun)|Col]] y Ampez tl 1946 damanova endò de jì con Bulsan, tl 1947, foradenia, con Trent, ma ai é empò restés pro Belun contra la volonté dla popolazion. Tentatifs de ruvé endò pro Bulsan é vegnus fac tl 1973 con na delibera dl Comun da Fodom y tres n prereferendum ti agn '90. [[File:Arabba 2002-09-26 08.05.18.jpg|thumb]] Y per scluje ju con l 1964 é passé Fodom y [[Col (comun)|Col]] da la diozesa de Persenon - olache ai audiva bele da plu de 900 agn - sot a chela de Belun y al se à cherpé l ultim fil che liova adum dutes les vals ladines. L fedom vën rujenà ti chemuns de: *''[[Fodom]]'' cun Reba *''[[Col (comun)|Col]]'' [[File:Proverbi, tradizioni e anneddoti delle valli ladine orientali.djvu|page=120|left|100px|yhumb]] <i><small> '''Coche se fesc ta Fodom a governé la fëmena.''' Mio compere M..... de F ..... se l ava pa studiada bela, vedeiso, a governé la fëmena. "A chëste maladëte, se mossa dagnëra dé rejon per la venjer". Un dì sente un remou e un braglament te sua stua, che me pense, che mosse jì a vedei, cie malan che l é. E come che in affari sceri non se dëssa mei jì zenza destimoni, ciame ancora l G.... e l M.... e jon a vedei. Se gioura l usc de stua: Eu, cie spetacol! berba M.... sot taula ite sun doi cater e la fëmena de fora coi ogli de fora come n sgnech co la garnea per aria! "Oe, oe," dighe mi, "se mossa fè la pesc, ne someia nia chëste comedie." "Nia, nia", disc mio compere M ...., e ven da brao sot a taula fora: "Cojì se mossa fè a governé chëste maladëte." :::::::[[Jan Batista Alton]] </i></small> == Cumenanza == === Svilup demografich === La populazion de Fodom ie jita scialdi zeruch do la anescion ala Talia, tuman da 2044 tl 1921 a 1384 tl 2011. <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:455 height:350 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:2500 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 bar:2011 text:2011 bar:2021 text:2021 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1921 from: 0 till:2044 bar:1931 from: 0 till:2036 bar:1936 from: 0 till:2022 bar:1951 from: 0 till:1863 bar:1961 from: 0 till:1880 bar:1971 from: 0 till:1718 bar:1981 from: 0 till:1576 bar:1991 from: 0 till:1440 bar:2001 from: 0 till:1417 bar:2011 from: 0 till:1384 bar:2021 from: 0 till:1263 PlotData= bar:1921 at:2044 fontsize:S text: 2044 shift:(-8,5) bar:1931 at:2036 fontsize:S text: 2036 shift:(-8,5) bar:1936 at:2022 fontsize:S text: 2022 shift:(-8,5) bar:1951 at:1863 fontsize:S text: 1863 shift:(-8,5) bar:1961 at:1880 fontsize:S text: 1880 shift:(-8,5) bar:1971 at:1718 fontsize:S text: 1718 shift:(-8,5) bar:1981 at:1576 fontsize:S text: 1576 shift:(-8,5) bar:1991 at:1440 fontsize:S text: 1440 shift:(-8,5) bar:2001 at:1417 fontsize:S text: 1417 shift:(-8,5) bar:2011 at:1384 fontsize:S text: 1384 shift:(-8,5) bar:2021 at:1263 fontsize:S text: 1263 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Dac dl ISTAT </timeline> === Vijinánze === [[File:Arraba_-_Itálie_-_panoramio.jpg|thumb|[[Rèba]]]] [[File:Ciastel.jpg|thumb|[[Ciastèl (Fodom)|Ciastèl]]]] [[File:Castello_di_Andraz1.jpg|thumb|[[Ciastel d'Andrac]]]] L chemun de Fodom ie spartì su te 17 ''vijinánze''<ref>[http://incomune.interno.it/statuti/statuti/livinallongo_del_col_di_lana.pdf Statuto comunale di Livinallongo.]</ref>: * [[Andrać]] - 84 ab., 1.414 m s.l.m. * [[Chierz]] - 51 ab., 1.651 m * [[Ciastèl (Fodom)|Ciastèl]] - 9 ab., 1.747 m; ulache ie l [[Ciastel d'Andrac]] * [[Contrin]] - 18 ab., 1.697 m * [[Davedin]] - 7 ab., 1.550 m * [[La Court]] - 33 ab., 1.601 m * [[La Plié da Fodom]] - 245 ab., 1.475 m; zënter prinzipel y sënta comunela * [[Larcionèi]] - 20 ab., 1.577 m * [[Ornela]] - 67 ab., 1.485 m * [[Pala-Daghè]] - 17 ab., 1.676 e 1.723 m * [[Rèba]] - 275 ab. 1.601 m; zënter da jì cui schi y sënta dl zenter de meteorologia dl Arpav * [[Salejei]] - 133 ab., 1.400 m * [[Souraruać]] * [[Valacia]] * [[Vèrda]] - 38 ab., 1.689 m * [[Visiné de Là]] * [[Visiné de Qua]] ==== Autri luosc te Fodom ==== [[File:Pordoi_Pass_-_Canazei,_Trento,_Italy_-_August_12,_2013_03.jpg|thumb|[[Jouf de Pordou]]]] * Fèver - 47 ab., 1.488 m s.l.m. * Brenta - 32 ab., 1.468 m * Cernadou - 17 ab., 1.512 m * Cól de Ornela - 13 ab., 1.500 m * Colàć * Liviné - 43 ab., 1.485 m * Palua * [[Jouf de Pordou]] - 5 ab., 2.239 m * Pecei - 17 ab., 1.403 m * Plan de Salejei - 13 ab., 1.193 m * Plan de Fauzare - 1 ab., 1.935 m * Renać - 55 ab., 1.450 m * Ruać - 12 ab., 1.342 m * Roncat - 3 ab., 1.425 m * Sief - 9 ab., 1.725 m * Sotinglacia - 4 ab., 1.446 m * Sotil == Plates cunliedes == *[[Ladin fodom]] *[[Storia dla leteratura ladina - Fodom]] ==Vocabolar dl ladin leterar== [[File:Vocabolardlladinleterar.pdf|page=549|thumb|100px|left]] <small> <b>La Plié de Fodom </b>6 1843 <i>la Plìe </i>(PescostaC, OrghenPlie1843-2013:428) <br> gad. La Pli de Fodom grd. La Plief da Fedom bra. Pief da Fedom fod. La Plié, La Plie †, La Plié da Fodom col. La Piof, Piof amp. Pieve de Fodom LD La Plié de Fodom<br> <b>topon. </b><br> <i><b>capoluogo del comune di livinallongo </b></i>(gad. DLS 2002, grd. F 2002, bra. R 1914/99, fod. P/M 1985; Pz 1989; DLS 2002; Ms 2005, amp. DLS 2002, LD DLS 2002) Ⓘ Pieve di Livinallongo Ⓓ Buchenstein ◇ <i><b>a) Chël orghen coche l soneron / Te gliejia da La Plié! </b>Cal orghen cò che l’sonerom / Te glieṡia dalla Plìe! </i>PescostaC, OrghenPlie1843-2013:428 (fod.). </small> == Galaria dales fotografies== <gallery> Funifor Arabba Porta Vescovo 2.jpg|Funifor Arabba Porta Vescovo 2.jpg7 360 × 4 912; 18,4 MB Funifor Arabba Porta Vescovo top station.jpg|Funifor Arabba Porta Vescovo top station.jpg7 360 × 4 912; 17,32 MB Funifor Arabba Porta Vescovo.jpg|Funifor Arabba Porta Vescovo.jpg7 360 × 4 912; 27,56 MB Map of comune of Livinallongo del Col di Lana (province of Belluno, region Veneto, Italy).svg|Map of comune of Livinallongo del Col di Lana (province of Belluno, region Veneto, Italy).svg4.108 × 4.413; 98 KB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (10).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (10).jpg2.560 × 1.920; 2,12 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (2).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (2).jpg2.592 × 1.944; 793 KB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (3).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (3).jpg2.592 × 1.944; 1,26 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (4).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (4).jpg2.592 × 1.944; 1,28 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (5).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (5).jpg2.592 × 1.944; 1,28 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (6).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (6).jpg2.592 × 1.944; 1,27 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (7).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (7).jpg2.560 × 1.920; 2,2 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (8).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (8).jpg2.560 × 1.920; 2,14 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (9).jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio (9).jpg2.560 × 1.920; 2,22 MB 32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio.jpg|32020 Livinallongo del Col di Lana, Province of Belluno, Italy - panoramio.jpg2.581 × 954; 1,53 MB After The Storm (105813087).jpeg|After The Storm (105813087).jpeg2.048 × 1.016; 390 KB At night, Arabba - panoramio.jpg|At night, Arabba - panoramio.jpg3.072 × 2.304; 1,99 MB CANALE JOEL - panoramio.jpg|CANALE JOEL - panoramio.jpg2.304 × 1.728; 1,06 MB Dolomite road - panoramio.jpg|Dolomite road - panoramio.jpg3.853 × 2.273; 2,27 MB Freeryde Jump - panoramio.jpg|Freeryde Jump - panoramio.jpg2.608 × 1.952; 2,18 MB Livinallongo del Col di Lana 001.jpg|Livinallongo del Col di Lana 001.jpg2.000 × 725; 450 KB Livinallongo del Col di Lana 002.jpg|Livinallongo del Col di Lana 002.jpg2.000 × 950; 742 KB Livinallongo del Col di Lana.jpg|Livinallongo del Col di Lana.jpg2.400 × 1.068; 503 KB M 131 12 col de Lana.jpg|M 131 12 col de Lana.jpg2.537 × 3.465; 1,46 MB Marmolada - panoramio (3).jpg|Marmolada - panoramio (3).jpg2.048 × 1.536; 1,2 MB Marmolada - panoramio (4).jpg|Marmolada - panoramio (4).jpg9.038 × 2.490; 8,17 MB Marmolada - panoramio (5).jpg|Marmolada - panoramio (5).jpg5.693 × 2.279; 6,18 MB Marmolada - panoramio.jpg|Marmolada - panoramio.jpg1.936 × 1.296; 1,14 MB Marmolada 1 - panoramio.jpg|Marmolada 1 - panoramio.jpg1.936 × 1.296; 1,8 MB Marmolata - panoramio.jpg|Marmolata - panoramio.jpg1.469 × 1.102; 1.004 KB Pass Podoi - panoramio.jpg|Pass Podoi - panoramio.jpg4.597 × 2.584; 3,59 MB Passo Campolongo - panoramio (1).jpg|Passo Campolongo - panoramio (1).jpg3.000 × 1.877; 591 KB Passo Campolongo - panoramio.jpg|Passo Campolongo - panoramio.jpg3.000 × 1.876; 564 KB Passo Campolongo - View to Sella Ronda - panoramio.jpg|Passo Campolongo - View to Sella Ronda - panoramio.jpg3.000 × 1.877; 746 KB Passo di Valparola, 2192 metres-View from Alta Badia - panoramio.jpg|Passo di Valparola, 2192 metres-View from Alta Badia - panoramio.jpg1.280 × 960; 149 KB Passo di Valparola,2192 m-View from Alta Badia - panoramio.jpg|Passo di Valparola,2192 m-View from Alta Badia - panoramio.jpg1.280 × 960; 170 KB Passo Pordoi - panoramio (1).jpg|Passo Pordoi - panoramio (1).jpg1.469 × 1.102; 891 KB Passo Pordoi - panoramio (2).jpg|Passo Pordoi - panoramio (2).jpg1.469 × 1.102; 887 KB Passo pordoi.jpg|Passo pordoi.jpg2.560 × 1.544; 511 KB Passo Valparola (2180 m) - panoramio.jpg|Passo Valparola (2180 m) - panoramio.jpg3.000 × 1.802; 771 KB Pian di Salesei SM 01.jpg|Pian di Salesei SM 01.jpg1.200 × 803; 214 KB Pian di Salesei SM 02.jpg|Pian di Salesei SM 02.jpg803 × 1.200; 183 KB Pian di Salesei SM 03.jpg|Pian di Salesei SM 03.jpg1.200 × 803; 187 KB Pian di Salesei SM 04.jpg|Pian di Salesei SM 04.jpg1.200 × 803; 83 KB Pian di Salesei SM 05.jpg|Pian di Salesei SM 05.jpg1.200 × 803; 172 KB Pian TrevisanCian Trujan.JPG|Pian TrevisanCian Trujan.JPG1.024 × 1.536; 1,73 MB Residence Campolongo - panoramio.jpg|Residence Campolongo - panoramio.jpg3.072 × 2.304; 3,4 MB Rifugio Val parola - panoramio.jpg|Rifugio Val parola - panoramio.jpg2.592 × 1.944; 789 KB SacrarioPianSalesei.jpg|SacrarioPianSalesei.jpg1.200 × 1.800; 683 KB Torre Esperia - panoramio.jpg|Torre Esperia - panoramio.jpg2.000 × 2.667; 2,58 MB Unknown gentiana 1.jpg|Unknown gentiana 1.jpg3.120 × 4.160; 2,93 MB Unknown gentiana.jpg|Unknown gentiana.jpg3.120 × 4.160; 2,83 MB Val de Fodom - Sella.jpg|Val de Fodom - Sella.jpg13.404 × 3.594; 34,59 MB View from Alleghe - Civeta - panoramio.jpg|View from Alleghe - Civeta - panoramio.jpg3.000 × 1.877; 466 KB View from Arabba - panoramio.jpg|View from Arabba - panoramio.jpg4.000 × 3.000; 5,26 MB </gallery> {{chemuns Ladinia}} mif5slf09s40hafvepu5i1k55he1z6p Ciastel d'Andrac 0 639 253432 238780 2026-11-02T16:11:07Z Asenoner 208 253432 wikitext text/x-wiki {{Dolomitan}} L '''Ciastel d'Andrac''' ie n [[ciastel]] te [[Fodom]] te la [[vijinánza]] de [[Ciastèl (Fodom)|Ciastèl]] a 1.750 meitr. L ie dessegur un di documënc plu carateristics dla storia dles [[vals ladines]]. Chëla costruzion che se erj desche na rama encalmeda soura chël sas, fosc vegnù ju dal [[Sas de Stria]] dant milenés, fej se astalé la jent che passa su per l [[jouf de Fauzares]]. Daite da chi sasc, che n iade ova ence n tet lassoura, degeoul de n tel inom, se ál consumé ti secui stories che se mesceida datrai con la [[liejenda]]. [[File:Castello di Andraz1.jpg|thumb|300px|L Ciastel de Andrac ta Fodom]] Can che al sie vegnú fat su ne é mai vegnú scrit con segurté. Tl archif vescovil de [[Persenon]] él n document che l ziteia entourn l ann 1000, ma con duta probabelté fòvel vegnú fat su almanco cent agn denant. Giuseppe Loss, da Fiera de Primiero, giudesc ta Fodom ti agn a ciaval dl 19eisem secul, dij te na sia archirida che fosc é sté prum patron dl ciastel (y perchel ence chel che l ova fat su) na familia da [[Fodom]]. Entourn al ann 1200 passa l ciastel tles mans dla familia di Schöneck da [[Redant]] te la [[Val de Puster]]. Doi di descendenc de chesta familia, Paolo y Nicolò, ne ova endere nia sapù da aministré endertura l avei y ai fova enfinamai ruvés a pertene derc dai feudatars dla badessa de Ciastel Badia, Dietmunda. Chesta, desseneda, l ova reclamé pro Enrí Re dla [[Baviera]] che ova condané i doi joegn a paié i dans. L ciastel vegniva enscí venù a Guadagnino Avoscano, che ova sie ciastel (encuei ne l veiden nia plu) propi a Avoscan, sot [[Alie]]. Ence chest, con gran seit de podei y plen de crudelté, fova ruvé a deslargé sies puscions enfin a [[Mareo]], a confin con la giurisdizion de [[Ciastel Badia]]. Chesta situazion ne vegniva nia veduda de bon uedl dal vescul de Persenon, che per merit a duta na seria de alianzes, é ruvé tant inant da fé mete sot assediament l ciastel ai prums de messel dl 1350 dai saudés de Enrico Beringer. Do sies edemes, zenza che al tome na gota de sanch, arbandonova Guadagnino l ciastel che deventova proprieté dla familia de Konrad v. Stuck, descendent de una dles plu vedles families nobles enlaouta, con raijes da la [[Svezia]]. Sot a el á l Ciastel d'Andrac endò conesciú de bogn agn, ence sce la badessa de Ciastel Badia soportova mel ence chest nuef vejin. Konrad ova demé abú na fia che ne podova nia arpé l ciastel. Do agn de stritaries delegova l vescul l feud y ti l sourandova a n Capitan, paié, ma zenza degun podei de dezijion. Te feter cent agn, dal 1416 al 1803, él passé tl ciastel ben 45 Capitans. Chel che é ju ite tla storia, é zenzauter sté Cristoforo Brach, conesciú desche l "[[Le Gran Bracun|Gran Bracun]]", anter auter per via de n aveniment de sia vita, resté a mez anter storia y liejenda: ai conta che l Gran Bracun s’essa n iade entardivé con na fancela, Sidonia, che vivova tl ciastel de Potestagn soura [[Cortina d'Ampez]]. I ciadorins che savova de chesta relazion y che volova copé Cristoforo Brach, l ova apaissé puech dant a n pont de cordes che passova via n gran fossel junsom la Val de Travenanzes. La streda fova sareda, ma l Capitan dl ciastel d'Andrac ne s’ova nia fat pochené da la poura. Do avei fat ciapé n gran sbonf al ciaval, òvel fat n gran sbalzon soura chel busc via. L ciaval fova endere ruvé a mete al segur demé les giames dant, cheles viadedò fova tl vuet. Zenza se l fé di does outes desmótnel y tira su l [[ciaval]] y ti bussa i piesc per l rengrazié de l avei salvé dai ciadorins, restés a bocia daverta delà dal pont. [[Storia]] o liejenda? N auter gran personaje che à vivú tl Ciastel d'Andrac é sté l Nicolò da Cusa, conesciú miec desche l Cardinal Cusanus. Nicolò fova nasciù dl 1401 a Kues sun la Mosel ti [[Paisc Todesc]]. Do avei studié òvel rodé per mesa [[Europa]] y al s’ova fat conesce per sie gran laour da [[Filosofia|filosof]] (renomeda sia "De Docta Ignorantia") y per la reforma dla morala dla gliejia. Per chest s'ál trat ados trueps nemisc y propi per ti sciampé a chisc fòvel ruvé ite Andrac l ann 1454. Ilò restaràl a medité y a scrive enfin al 1460. Tl 1462 muerel a Todi y al vegnirà sepolì tla Basilica de [[Apostul Pire|S. Piere]] in Vincoli a [[Roma]], olàche al ova vivú per agn desche colaboradour dl Papa Pio II. Propi el ova compré dal convent de Neustift/Novacella les mineores dl Fursil ja Col Santa Lizia. Chesta ativité nueva ti á porté a la val trei secui de richeza lieda al comerz dl fer che vegniva porté su per la "Strada dla Vena" enfin al fourn a [[San Martin de Tor|S. Martin de Tor]], olà che al vegniva laoré. L fer l ruvova spo dlonch fora per l [[Tirol]] con stampé lassoura l simbul dl agnel, simbul dl Vescul de [[Persenon]]. Con la fin dles mineores y con stritaries nueves con la badessa de Ciastel Badia y la Serenissima de [[Unieja|Aunejia]], perdará l ciastel damprovia emportanza. Do la [[Revoluziun franzeja|rivoluzion franzeisa]] y con l tratat de Paris dl 1802 che secolarisova i prinzipac eclesiatics, vegniràl trat via ence la fegura dl Capitan dl Ciastel. L ultim, Giovanni Lindner da Persenon, restarà anter chi murs storics enfin al ann 1803. Tl 1808 végnel compré da n cert Andrea Faber, ma sie destin vegnirá sidlé en l ann 1851, canche la jent ti tira ju l tet per fé legna da ciarbon. Entratant la pruma vera deventaràl alberch per i saudés talians che sepolirá te chi prés sotvia ence si morc te na picera cortina. L auté dla capela dl ciastel che fova dediché a S. Rafael pòn vedei dutaorela tla gliejia d'Andrac. Ti prums agn '80 á la Souriantendenza de Aunejia scomencé a laoré pro l ciastel. Ma chesta é dut n'autra storia. == Liams == * [[Le Gran Bracun|L Gran Bracun]] [[Categoria:Ciastiei tla Ladinia]] 9olvjrwwnbl5pe6uzj85l4xwizcex0p Ladin anpezan 0 669 253414 12681 2026-11-02T15:45:29Z Asenoner 208 253414 wikitext text/x-wiki {{Anpezan}} '''Anpezan''' l'é l’idiom [[ladin]] rajoná t’[[Anpezo]]. ==Lians== [[Ladin]] {{Idioms ladins}} [[Categoria:Lingaz ladin]] qysmyqg844227zly223zwv0iz5f57qm 253424 253414 2026-11-02T15:48:26Z Asenoner 208 253424 wikitext text/x-wiki {{Anpezan}} L '''Anpezan''' l'é l’idiom [[ladin]] rajoná t’[[Anpezo]]. ==Lians== [[Ladin]] {{Idioms ladins}} [[Categoria:Lingaz ladin]] szhoecle26al64peped4ngxm7szw8pk Ladin badiot 0 670 253421 252463 2026-11-02T15:47:32Z Asenoner 208 253421 wikitext text/x-wiki {{badiot}} Le '''badiot''' é l'idiom [[ladin]] che vëgn baié tl’alta [[Val Badia]]. {{Idioms ladins}} [[Categoria:Lingaz ladin]] 9antmgq5luofmta5jtlpf3giz9go5j4 Ladin fascian 0 674 253416 19590 2026-11-02T15:45:43Z Asenoner 208 253416 wikitext text/x-wiki {{Fascian}} L '''Fascian''' l'é l'idiom [[ladin]] rejonà te [[Fascia]]. L'é i dialec: * '''moenat''' ([[Moena]]; fora che al [[L Forn|Forn]] e [[Medil]], olache se rejona [[Dialet fiamac|fiamac]]) * '''brach''' ([[Soraga]] e [[Sèn Jan]]) * '''cazet''' ([[Mazin]], [[Cianacei]] e [[Ciampedel]]) L cazet l'é durà desche "Fascian standard". == Liams == [[Ladin]] {{Idioms ladins}} [[Categoria:Lingaz ladin‎]] p7jfzhw9aphwju3ukfb5o45uymv3ygt Ladin fodom 0 675 253404 12672 2026-11-02T14:38:56Z Asenoner 208 253404 wikitext text/x-wiki {{Fodom}} Fodom é l’idiom [[ladin]] rajoné te [[Fodom]]. == Carateristiches == La ladin de fodom à generalmënter perdù la -s finela te la forma plurela, che resta tl [[gherdëina]] y tl [[badiot]]. == Plates cunliedes == * [[Ladin]] * [[Storia dla leteratura ladina - Fodom]] [[Categoria:Lingaz ladin‎]] gqw5rnzhb6m6hvlmyzd06tw5ddnkzv7 253405 253404 2026-11-02T14:40:55Z Asenoner 208 253405 wikitext text/x-wiki {{Fodom}} Fodom é l’idiom [[ladin]] rajoné te [[Fodom]]. == Carateristiches == La ladin de fodom à generalmënter perdù la -s finela te la forma plurela, che resta tl [[gherdëina]], [[badiot]] y [[fascian]]. Per ejëmpla la gota - le gote (badiot: ''les gotes'', gherdëina: ''la gotes'', fascian: ''goces'') == Plates cunliedes == * [[Ladin]] * [[Storia dla leteratura ladina - Fodom]] [[Categoria:Lingaz ladin‎]] tew73t4r6amjpunqb6p7wyjwuxltej2 253406 253405 2026-11-02T14:41:28Z Asenoner 208 253406 wikitext text/x-wiki {{Fodom}} Fodom é l’idiom [[ladin]] rajoné te [[Fodom]]. == Carateristiches == La ladin de fodom à generalmënter perdù la -s finela te la forma plurela, che resta tl [[Ladin gherdëina|gherdëina]], [[badiot]] y [[fascian]]. Per ejëmpla la gota - le gote (badiot: ''les gotes'', gherdëina: ''la gotes'', fascian: ''goces'') == Plates cunliedes == * [[Ladin]] * [[Storia dla leteratura ladina - Fodom]] [[Categoria:Lingaz ladin‎]] ms42t5mpphquzamoayniox8omnhn4uk 253409 253406 2026-11-02T14:54:15Z Asenoner 208 /* Carateristiches */ 253409 wikitext text/x-wiki {{Fodom}} Fodom é l’idiom [[ladin]] rajoné te [[Fodom]]. == Carateristiches == L fodom à generalmënter perdù la ''-s'' finela te la forma plurela feminila, che resta tl [[Ladin gherdëina|gherdëina]], [[badiot]] y [[fascian]]. Per ejëmpl: ''la gota - le gote'' (badiot: ''les gotes'', gherdëina: ''la gotes'', fascian: ''goces''). L fodom mantën la -s finela te la forma plurela masculina. == Plates cunliedes == * [[Ladin]] * [[Storia dla leteratura ladina - Fodom]] [[Categoria:Lingaz ladin‎]] bitald4bpw6w5dv9l9l84ll2p3ubmsx 253417 253409 2026-11-02T15:45:54Z Asenoner 208 253417 wikitext text/x-wiki {{Fodom}} Fodom é l’idiom [[ladin]] rajoné te [[Fodom]]. == Carateristiches == L fodom à generalmënter perdù la ''-s'' finela te la forma plurela feminila, che resta tl [[Ladin gherdëina|gherdëina]], [[badiot]] y [[fascian]]. Per ejëmpl: ''la gota - le gote'' (badiot: ''les gotes'', gherdëina: ''la gotes'', fascian: ''goces''). L fodom mantën la -s finela te la forma plurela masculina. == Plates cunliedes == * [[Ladin]] * [[Storia dla leteratura ladina - Fodom]] {{Idioms ladins}} [[Categoria:Lingaz ladin‎]] dk9sxa86shnftwz5pkxj9h8dc1gd5bg 253423 253417 2026-11-02T15:48:08Z Asenoner 208 253423 wikitext text/x-wiki {{Fodom}} '''Fodom''' é l’idiom [[ladin]] rajoné te [[Fodom]]. == Carateristiches == L fodom à generalmënter perdù la ''-s'' finela te la forma plurela feminila, che resta tl [[Ladin gherdëina|gherdëina]], [[badiot]] y [[fascian]]. Per ejëmpl: ''la gota - le gote'' (badiot: ''les gotes'', gherdëina: ''la gotes'', fascian: ''goces''). L fodom mantën la -s finela te la forma plurela masculina. == Plates cunliedes == * [[Ladin]] * [[Storia dla leteratura ladina - Fodom]] {{Idioms ladins}} [[Categoria:Lingaz ladin‎]] hq26008mzvfah18awed4s5myke94d8j Ladin gherdëina 0 677 253419 237108 2026-11-02T15:46:27Z Asenoner 208 253419 wikitext text/x-wiki {{Gherdëina}} L '''gherdëina''' ie l idiom [[ladin]] rujenà te [[Gherdëina]]. ==Carateristiches dl ladin de Gherdëina == L ladin de Gherdëina adrova scialdi la [[:it:Vocale centrale semiaperta non arrotondata|vocal zentrela semidavierta nia turendeda]]. Chësta vën scrita cul pustom ''ë'' sce la ie pronunzieda y ''e'' sce la ie nia pronunzieda o sce la vën diretamënter do cër pustoms sciche ''i'', ''u''. == Coche l vën rujenà te Gherdëina == [[File:Vita da paur te Gherdeina cun Bruno Stuflesser Petlin.mp3|miniatura|sinistra|alt=Vita da paur te Gherdeina cun Bruno Stuflesser, Zenz da Puent, ntervista de [[Bruno Moroder]]|Vita da paur te Gherdeina cun Bruno Stuflesser, Zenz da Puent, ntervista de [[Bruno Moroder]]]] [[File:Leo Crepaz de Maidl conta dla festa di nasciui dl 1908 Radio Ladin.mp3|miniatura|sinistra|alt=Leo Crepaz de Maidl conta dla festa di nasciui dl 1908 tl 1973. Radio Ladin de Gherdëina.|[[Leo Crepaz]] de Maidl conta dla festa di nasciui dl 1908 tl 1973. Radio Ladin de Gherdëina.]] [[File:Pepi Rifesser Stufan rejona ala festa de 90 ani de si pere bera Sepl.ogg|miniatura|sinistra|alt=Pepi Rifesser Stufan rejona ala festa de 90 ani de si pere bera Sepl|[[Pepi Rifesser]] Stufan rejona ala festa de 90 ani de si pere bera Sepl]] [[File:Danter crëpes montes y valedes Leo Crepaz Maidl CRLG 100.ogg|miniatura|sinistra|alt=Leo Crepaz da Maidl conta ''Danter crëpes montes y valedes ''. Radio Ladin.|Leo Crepaz da Maidl conta ''Danter crëpes montes y valedes ''. Radio Ladin.]] == Plates cunliedes == * [[Ladin]] * [[Leteratura ladina - gherdëina]] == Culegamenc dedoravia == * [https://ladingherdeina.ladinternet.it Gramatica gherdëina] {{Idioms ladins}} [[Categoria:Ladinia]] [[Categoria:Lingaz ladin]] 14z816hs69g7anhunxnhnk6118p8wva 253435 253419 2026-11-03T01:08:02Z InternetArchiveBot 4149 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 253435 wikitext text/x-wiki {{Gherdëina}} L '''gherdëina''' ie l idiom [[ladin]] rujenà te [[Gherdëina]]. ==Carateristiches dl ladin de Gherdëina == L ladin de Gherdëina adrova scialdi la [[:it:Vocale centrale semiaperta non arrotondata|vocal zentrela semidavierta nia turendeda]]. Chësta vën scrita cul pustom ''ë'' sce la ie pronunzieda y ''e'' sce la ie nia pronunzieda o sce la vën diretamënter do cër pustoms sciche ''i'', ''u''. == Coche l vën rujenà te Gherdëina == [[File:Vita da paur te Gherdeina cun Bruno Stuflesser Petlin.mp3|miniatura|sinistra|alt=Vita da paur te Gherdeina cun Bruno Stuflesser, Zenz da Puent, ntervista de [[Bruno Moroder]]|Vita da paur te Gherdeina cun Bruno Stuflesser, Zenz da Puent, ntervista de [[Bruno Moroder]]]] [[File:Leo Crepaz de Maidl conta dla festa di nasciui dl 1908 Radio Ladin.mp3|miniatura|sinistra|alt=Leo Crepaz de Maidl conta dla festa di nasciui dl 1908 tl 1973. Radio Ladin de Gherdëina.|[[Leo Crepaz]] de Maidl conta dla festa di nasciui dl 1908 tl 1973. Radio Ladin de Gherdëina.]] [[File:Pepi Rifesser Stufan rejona ala festa de 90 ani de si pere bera Sepl.ogg|miniatura|sinistra|alt=Pepi Rifesser Stufan rejona ala festa de 90 ani de si pere bera Sepl|[[Pepi Rifesser]] Stufan rejona ala festa de 90 ani de si pere bera Sepl]] [[File:Danter crëpes montes y valedes Leo Crepaz Maidl CRLG 100.ogg|miniatura|sinistra|alt=Leo Crepaz da Maidl conta ''Danter crëpes montes y valedes ''. Radio Ladin.|Leo Crepaz da Maidl conta ''Danter crëpes montes y valedes ''. Radio Ladin.]] == Plates cunliedes == * [[Ladin]] * [[Leteratura ladina - gherdëina]] == Culegamenc dedoravia == * [https://ladingherdeina.ladinternet.it Gramatica gherdëina] {{Toter Link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Idioms ladins}} [[Categoria:Ladinia]] [[Categoria:Lingaz ladin]] 9sdpzqsjmnrj7gzj5te3o5l5voyjii2 Viles 0 1279 253431 29160 2026-11-02T16:08:26Z Asenoner 208 /* Gherdëina */ 253431 wikitext text/x-wiki [[File:Misci (Lungiarü).jpg|thumb|viles ''Misci'' (Lungiarü)]] Les '''viles''' é n grup de lüs cun deplü infrastrotöres en comunanza, sciöche le morin, le furn da pan, le favá, le fistí. Al é na sort de insediamënc che vá zoruch al mëte man dl XI. sec. ==Val Badia== Danter i ejëmpli de viles conservades damí él chëres tla ''Val di Morins'' a [[Lungiarü]] -Mischí y Seres- tla [[Val Badia]]. ==Gherdëina== Tl [[Ladin gherdëina|ladin de Gherdëina]] vën adurveda la parola '''ridl''', che ie n tlap de [[cësa|cëses]] che ie mënder de n [[luech]] y che fej suënz pert de n majer [[chemun]]. I chemuns de la [[Talia]] ie suënz spartii su te [[frazion (Talia)|frazions]], ma n ridl ie mënder de na frazion. ==Fodom== Tl [[Ladin fodom|ladin de Fodom]] vën adurveda la parola '''vijinánza'''. [[Categoria:Geografia]] hq5r2yjz8cz9s4uid7nq353oq2zun7u Senoner 0 21009 253425 241875 2026-11-02T15:49:28Z Asenoner 208 /* Variazions */ 253425 wikitext text/x-wiki {{gherdëina}}'''Senoner''' ie n [[cuinuem]] de [[Gherdëina]] de urigin dl luech de [[Sëlva]]. L ie un di cuinuemes che vën dant l plu suënz te la valeda.<ref name="astat">''Nachnamen in Südtirol''. Landesinstitut für Statistik, Bozen 2011, [http://www.provinz.bz.it/astat/de/bevoelkerung/439.asp?&demographischestruktur_action=300&demographischestruktur_image_id=210487 provinz.bz.it] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306220100/http://www.provinz.bz.it/astat/de/bevoelkerung/439.asp?&demographischestruktur_action=300&demographischestruktur_image_id=210487 |date=2016-03-06 }} (PDF)</ref> == Urigin == L cuinuem ie nasciù tl 17ejim secul te Sëlva tres n mudamënt, na germanisazion, dl inuem ''da Zanon''. Zanon fova n [[mesc]] che a chël tëmp fova de n cër Giuani da Zanon. De chësc Giuani san che l fova mort tl 1622 y che si mut Christian fova nasciù tl 1608. Bele cater generazions plu tert univa l cuinuem Senoner dant te duc i luesc de la valeda.<ref>Familienarchiv der Familie ''Batista Senoner da Ulien (1867–1965), Pufles-[[Überwasser (Kastelruth)|Überwasser]]''</ref> ==Persunaliteies== * [[Carlo Senoner]] (* 1943), sciadëur sportif * [[Carlo Senoner (stlupeté sportif)]] (* 1940), trè tl scies sportif (campion talian tl pitl caliber tl 1974) y zipladëur * [[Franz Senoner]] (1927-2019), zipladëur, scritëur * [[Hugo Senoner]] (* 1961), zipladëur * [[Irmengard Senoner]] (* 1942), Zisterziensera y muniga tl cunvënt de Mariengarten * [[Ivan Senoner]] (* 1978), scritëur, linguist, autëur, publizist<!-- http://www.saav.it/lad/autores/ivan-senoner --> * [[Lucas Senoner]] (* 1983), sciadëur sportif * [[Peter Senoner]] (* 1970), zipladëur * [[Simona Senoner]] (1993–2011), sportiva de saut cui schi * [[Theo Senoner]] (* 1977), biatlet * [[Wilhelm Senoner]] (* 1946), zipladëur y depenjadëur * [[Wilfried Senoner]] (1945–1999), artist y zipladëur == Variazions == * Zanoner * Sanoner == Cëla nce== [[Cuinuemes de Gherdëina]] ==Referënzes== <references/> c1mlehy1zo7hnxwsa4kurwfba8pszj8 Strasbourg 0 21338 253436 47032 2026-11-03T03:22:18Z InternetArchiveBot 4149 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 253436 wikitext text/x-wiki {{gherdëina}}{{Infobox chemun Franzia |Foto = Strasbourg_Cathedral.jpg |Inuem luech = Strasbourg |Blason = Greater_coat_of_arms_of_Strasbourg.svg |Region = {{flag|Grand Est}} |Dipartimënt = [[Bas-Rhin]] |Fundazion = |Spersa = 78.26 |Coordinates = {{coord|48|35|N|7|45|E|display=inline}} <!--mantenì chësc format--> |Data abitanc = 1-1-2019 |Abitanc chemun = 284677 |Abitanc metro = 465069 |INSEE = 67482 |Codesc posta = |Cherta = {{Mappa di localizzazione |FRA |label = Strasbourg |latitudineGradi = 48 |latitudinePrimi = 35 |longitudineGradi = 7 |longitudinePrimi = 45 |position = left |width = 300 |float = center |relief = yes }} }}'''Strasbourg''' ({{IPA-fr|stʁasbuʁ|lang|LL-Q150 (fra)-GrandCelinien-Strasbourg.wav}}; [[tudësch]]: ''Straßburg'' {{IPA-de|ˈʃtʁaːsbʊʁk||De-Straßburg.ogg}}; [[lingaz alsazian|alsazian]]: ''Strossburi'' {{IPA-gsw|ˈʃd̥ʁɔːsb̥uʁi||Strossburi.ogg}} o ''Strossburig''<ref>{{cite web |title=Strasbourg |url=http://olcalsace.org/fr/content/strasbourg |author=Office pour la Langue et la Culture d’Alsace |website=oclalsace.org |language=fr |access-date=11 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190822192556/http://olcalsace.org/fr/content/strasbourg |archive-date=22 August 2019 |url-status=dead }}.</ref> {{IPA-gsw|ˈʃd̥ʁɔːsb̥uʁiɡ̊||Gsw-oberelsässisch (Zìllesa)-Strossburig.oga}}) ie na [[zità]] de la [[Franzia]]. La ie la [[capitela]] de la [[Regions de la Franzia|region]] [[Grand Est]], nscì sciche la capitela dl [[Dipartimënc de la Franzia|dipartimënt]] [[Bas-Rhin]] y la sënta ufiziela dl [[Parlamënt Europeich]]. Strasbourg ie storicamënter la capitela dl raion de [[Alsazia]], che al didancuei ne ie nia plu n ënt aministratif.<br>Tl 2019 ovela na populazion de {{formatnum:284677}} tl chemun y de {{formatnum:465069}} tl raion metropolitan.<ref name=popleg2019>{{cite web |title=Téléchargement du fichier d'ensemble des populations légales en 2019 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/6011070 |publisher={{wikidata|property|linked|eid=Q110382235|P123}} |date=28 December 2020}}</ref> L chemun à na spersa de {{formatnum:78.26}} km². == Geografia == == Storia == == Notes == <references/> [[Categoria:Chemun de la Franzia]] [[Categoria:Grand Est]] [[Categoria:Bas-Rhin]] 587kk7houhij3cmkazlgxi1dt4igt4c Rèba 0 188453 253393 237821 2026-11-02T13:44:37Z Asenoner 208 253393 wikitext text/x-wiki {{gherdëina}} {{Infobox comun talian |Inom luech = <big>Rèba</big><br>''Arabba ([[lingaz talian|it]])'' |Blason = |Chemun = [[Fodom]] |Region = {{IT-VEN}} |Provinzia = {{IT-BL}} |Souraspersa = 29.79 |Coordinedes = {{coord|46|29|N|11|52|E|display=inline}} <!--mantenì chësc format--> |Foto = Arraba_-_Itálie_-_panoramio.jpg |Descrizion foto = Ududa de Rèba |Auteza = 1602 |Abitanc = 275 |Data abitanc = 2001 |Codesc postal = 32020 |Codesc ISTAT = |Prefis telefonich = 0437 |Cherta localisazion = {{Mappa di localizzazione |Veneto |label = Rèba |latitudineGradi = 46 |latitudinePrimi = 29.8 |longitudineGradi = 11 |longitudinePrimi = 52.5 |position = right |width = 300 |float = center |relief = yes }} }}'''Rèba''' ([[lingaz talian|talian]]: ''Arabba'') ie na [[frazion (Talia)|frazion]] dl [[chemun de Fodom]]. ==Geografia== ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Fodom]] jye3k0nxqtmdwcbeua7rrytx58zu7kv Ladin de mareo 0 192267 253420 251156 2026-11-02T15:46:35Z Asenoner 208 253420 wikitext text/x-wiki Le '''ladin de mareo''' é l'idiom ladin dla [[Val Badia]] che vëgn baié tl comun de [[Mareo]]. {{Idioms ladins}} [[Categoria:Lingaz ladin]] a6jdqk7ojyd6d044cvu4vzggia9ljy7 Chierz 0 192560 253397 2026-11-02T14:34:01Z Asenoner 208 Creata pagina con "{{fodom}} '''Chierz''' é na [[vijinánza]] dl comun da [[Fodom]]. La é a 1.651 metri y à 51 abitanc. ==Geografia== ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Fodom]]" 253397 wikitext text/x-wiki {{fodom}} '''Chierz''' é na [[vijinánza]] dl comun da [[Fodom]]. La é a 1.651 metri y à 51 abitanc. ==Geografia== ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Fodom]] rhb8oapvvf7jm779pbj2hvwdr41thfe Contrin 0 192561 253398 2026-11-02T14:34:34Z Asenoner 208 Creata pagina con "{{fodom}} '''Contrin''' é na [[vijinánza]] dl comun da [[Fodom]]. La é a 1.697 metri y à 18 abitanc. ==Geografia== ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Fodom]]" 253398 wikitext text/x-wiki {{fodom}} '''Contrin''' é na [[vijinánza]] dl comun da [[Fodom]]. La é a 1.697 metri y à 18 abitanc. ==Geografia== ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Fodom]] f33cgzovcjhmfg49pdh0v2zbqdi9uta Ornela 0 192562 253399 2026-11-02T14:34:56Z Asenoner 208 Creata pagina con "{{fodom}} '''Ornela''' é na [[vijinánza]] dl comun da [[Fodom]]. La é a 1.485 metri y à 67 abitanc. ==Geografia== ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Fodom]]" 253399 wikitext text/x-wiki {{fodom}} '''Ornela''' é na [[vijinánza]] dl comun da [[Fodom]]. La é a 1.485 metri y à 67 abitanc. ==Geografia== ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Fodom]] 0c45e3p5kyhjfz8spumdw5d366kwzum Larcionèi 0 192563 253400 2026-11-02T14:35:24Z Asenoner 208 Creata pagina con "{{fodom}} '''Larcionèi''' é na [[vijinánza]] dl comun da [[Fodom]]. La é a 1.577 metri y à 20 abitanc. ==Geografia== ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Fodom]]" 253400 wikitext text/x-wiki {{fodom}} '''Larcionèi''' é na [[vijinánza]] dl comun da [[Fodom]]. La é a 1.577 metri y à 20 abitanc. ==Geografia== ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Fodom]] syzu1m1i44hahwt39mgibnc2fa5ndr1 Ciastèl (Fodom) 0 192564 253401 2026-11-02T14:36:30Z Asenoner 208 Creata pagina con "{{fodom}} '''Ciastèl''' é na [[vijinánza]] dl comun da [[Fodom]]. La é a 1.747 metri y à 9 abitanc. A Ciastèl é l [[Ciastel d'Andrac]]. ==Geografia== ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Fodom]]" 253401 wikitext text/x-wiki {{fodom}} '''Ciastèl''' é na [[vijinánza]] dl comun da [[Fodom]]. La é a 1.747 metri y à 9 abitanc. A Ciastèl é l [[Ciastel d'Andrac]]. ==Geografia== ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Fodom]] dtxox5exzv4xstfsaute0wlppzhm46o Salejei 0 192565 253403 2026-11-02T14:37:19Z Asenoner 208 Creata pagina con "{{fodom}} '''Salejei''' é na [[vijinánza]] dl comun da [[Fodom]]. La é a 1.400 metri y à 133 abitanc. ==Geografia== ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Fodom]]" 253403 wikitext text/x-wiki {{fodom}} '''Salejei''' é na [[vijinánza]] dl comun da [[Fodom]]. La é a 1.400 metri y à 133 abitanc. ==Geografia== ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Fodom]] 52da6ne85o6uadxr9rlcpc3n1hb7jq7 Fascian 0 192566 253407 2026-11-02T14:41:47Z Asenoner 208 Redirect alla pagina [[Ladin fascian]] 253407 wikitext text/x-wiki #redirect [[Ladin fascian]] m1vgjuubm11hsaxf18sxpvul7j6h4bc Template:Idioms ladins 10 192567 253408 2026-11-02T14:50:49Z Asenoner 208 Creata pagina con "<div style="clear: both;"></div> {| class="toccolours" style="margin: 0 2em 0 2em;" ! style="background:#ccccff; text-align:center" width="100%" | <div style="float:left;width:50px;">&nbsp;</div> '''Idioms dl [[Ladin]]''' || |- | style="text-align:center" | [[Ladin anpezan|Anpezan]] | [[Badiot]] | [[Fascian]] | [[Fodom]] | | [[Gherdëina]] | [[Marò]] [[Ladin de Col|Col]] |}<noinclude> [[Categoria:Wikipedia:Templates]] </noinclude>" 253408 wikitext text/x-wiki <div style="clear: both;"></div> {| class="toccolours" style="margin: 0 2em 0 2em;" ! style="background:#ccccff; text-align:center" width="100%" | <div style="float:left;width:50px;">&nbsp;</div> '''Idioms dl [[Ladin]]''' || |- | style="text-align:center" | [[Ladin anpezan|Anpezan]] | [[Badiot]] | [[Fascian]] | [[Fodom]] | | [[Gherdëina]] | [[Marò]] [[Ladin de Col|Col]] |}<noinclude> [[Categoria:Wikipedia:Templates]] </noinclude> 7mgjpwrfnb043qm4b492mnzbqnff576 253410 253408 2026-11-02T15:26:43Z Asenoner 208 253410 wikitext text/x-wiki <div style="clear: both;"></div> {| class="toccolours" style="margin: 0 2em 0 2em;" ! style="background:#ccccff; text-align:center" width="100%" | <div style="float:left;width:50px;">&nbsp;</div> '''Idioms dl [[Ladin]]''' || |- | style="text-align:center" | [[Ladin anpezan|Anpezan]] | [[Badiot]] | [[Fascian]] | [[Fodom]] | [[Ladin gherdëina|Gherdëina]] | [[Marò]] | [[Ladin de Col|Col]] |}<noinclude> [[Categoria:Wikipedia:Templates]] </noinclude> aumajrsef2o9cp1frtrimhv03ldwdcb 253411 253410 2026-11-02T15:44:07Z Asenoner 208 253411 wikitext text/x-wiki <div style="clear: both;"></div> {| class="toccolours" style="margin: 0 2em 0 2em;" ! style="background:#ccccff; text-align:center" width="100%" | <div style="float:left;width:50px;">&nbsp;</div> '''Idioms dl [[Ladin]]''' || |- | style="text-align:center" | [[Ladin anpezan|Anpezan]] | [[Badiot]] | [[Fascian]] | [[Fodom]] | [[Ladin gherdëina|Gherdëina]] | [[Ladin de mareo|Marò]] | [[Ladin de Col|Col]] |}<noinclude> [[Categoria:Wikipedia:Templates]] </noinclude> iy5pcu2pzwogh36cz97njqoe9m2a3dx 253412 253411 2026-11-02T15:44:27Z Asenoner 208 253412 wikitext text/x-wiki <div style="clear: both;"></div> {| class="toccolours" style="margin: 0 2em 0 2em;" ! style="background:#ccccff; text-align:center" width="100%" | <div style="float:left;width:50px;">&nbsp;</div> '''Idioms dl [[Ladin]]''' || |- | style="text-align:center" | [[Ladin anpezan|Anpezan]] | [[Badiot]] | [[Fascian]] | [[Fodom]] | [[Ladin gherdëina|Gherdëina]] | [[Ladin de mareo|Marò]] | [[Ladin de Col|Col]]}<noinclude> [[Categoria:Wikipedia:Templates]] </noinclude> 7klrz6kfbqvzebxca9c4khmi1vhfyqs 253413 253412 2026-11-02T15:45:05Z Asenoner 208 253413 wikitext text/x-wiki <div style="clear: both;"></div> {| class="toccolours" style="margin: 0 2em 0 2em;" ! style="background:#ccccff; text-align:center" width="100%" | <div style="float:left;width:50px;">&nbsp;</div> '''Idioms dl [[Ladin]]''' || |- | style="text-align:center" | [[Ladin anpezan|Anpezan]] | [[Badiot]] | [[Fascian]] | [[Fodom]] | [[Ladin gherdëina|Gherdëina]] | [[Ladin de mareo|Marò]] | [[Ladin de Col|Col]]<noinclude> [[Categoria:Wikipedia:Templates]] </noinclude> f1k1c938m58ql96xs66pbaa1k379fa9 253418 253413 2026-11-02T15:46:13Z Asenoner 208 253418 wikitext text/x-wiki <div style="clear: both;"></div> {| class="toccolours" style="margin: 0 2em 0 2em;" ! style="background:#ccccff; text-align:center" width="100%" | <div style="float:left;width:50px;">&nbsp;</div> '''Idioms dl [[Ladin]]''' || |- | style="text-align:center" | [[Ladin anpezan|Anpezan]] | [[Badiot]] | [[Fascian]] | [[Ladin fodom|Fodom]] | [[Ladin gherdëina|Gherdëina]] | [[Ladin de mareo|Marò]] | [[Ladin de Col|Col]]<noinclude> [[Categoria:Wikipedia:Templates]] </noinclude> cz782pmgnsggnslgzc1gfom0ld6wfom Andrać 0 192568 253429 2026-11-02T16:07:11Z Asenoner 208 Creata pagina con "{{fodom}} '''Andrać''' é na [[vijinánza]] dl comun da [[Fodom]]. La é a 1.414 metri y à 84 abitanc. A Andrać é l [[Ciastel d'Andrac]]. ==Geografia== ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Fodom]]" 253429 wikitext text/x-wiki {{fodom}} '''Andrać''' é na [[vijinánza]] dl comun da [[Fodom]]. La é a 1.414 metri y à 84 abitanc. A Andrać é l [[Ciastel d'Andrac]]. ==Geografia== ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Fodom]] m6xki00demgsc9047y65p5t98o5i0vd 253433 253429 2026-11-02T16:51:46Z Asenoner 208 253433 wikitext text/x-wiki {{fodom}} '''Andrać''' é na [[vijinánza]] dl comun da [[Fodom]]. La é a 1.414 metri y à 84 abitanc. Sëura Andrać é l [[Ciastel d'Andrac]]. ==Geografia== ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Fodom]] 8bqnu7w0yhctoxrvm9vy8t4y5wnde1g 253434 253433 2026-11-02T16:52:28Z Asenoner 208 253434 wikitext text/x-wiki {{fodom}} '''Andrać''' é na [[vijinánza]] dl comun da [[Fodom]]. La é a 1.414 metri y à 84 abitanc. Sëura Andrać é l [[Ciastel d'Andrac]]. [[File:Castello di Andraz1.jpg|thumb|300px|L Ciastel de Andrac vijinánza de Andrać]] ==Geografia== ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Fodom]] djmfsn9qvec851oexmbpmv2s30dl2y9 Vijinánza 0 192569 253430 2026-11-02T16:08:10Z Asenoner 208 Redirect alla pagina [[Viles]] 253430 wikitext text/x-wiki #redirect [[Viles]] 8ay47j0tiwudcgkuow5t9kyqp8bpcup