विकिपीडिया
magwiki
https://mag.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE
MediaWiki 1.47.0-wmf.10
first-letter
मीडिया
बिसेस
बार्ता
सदस्स
सदस्स बार्ता
विकिपीडिया
विकिपीडिया बार्ता
सञ्चिका
सञ्चिका बार्ता
मीडियाबिकि
मीडियाबिकि बार्ता
साञ्चा
साञ्चा बार्ता
सहायता
सहायता बार्ता
बर्ग
बर्ग बार्ता
TimedText
TimedText talk
मॉड्यूल
मॉड्यूल वार्ता
Event
Event talk
साञ्चा:HORZTOCcol
10
466
61940
1500
2026-07-09T13:58:56Z
Minorax
166
61940
wikitext
text/x-wiki
<noinclude><div align="center" class="usermessage"> <span class="plainlinks">कृपया ई लेखके पृथक न देखी, ई [[रङ्गके सूची]] लागि बनावल गेल हे ।</span></div>
<br />
[[बर्ग:रङ्ग]]</noinclude>
{| id="toc" border="0"
! {{MediaWiki:Toc}}:
| [[#छायानुरूप रङ्ग|छायानुरूप रङ्ग]] - [[#वेब रङ्ग|वेब रङ्ग]] - [[#श्वेत|{{Fontcolor|white|grey|_श्वेत_}}]] - [[#गुलाबी|{{Fontcolor|fuchsia|गुलाबी}}]] - [[#लाल|{{Fontcolor|red|लाल}}]] - [[#नाराङ्गी / सन्तरी|{{Fontcolor|orange|नारङ्गी}}]] - [[#भूरा|{{Fontcolor|brown|भूरा}}]] - [[#पियर|{{Fontcolor|yellow|olive|पियर}}]] - [[#सलेटी|{{Fontcolor|grey|स्लेटी}}]] - [[#हरियर|{{Fontcolor|green|हरियर}}]] - [[#क्यान|{{Fontcolor|cyan|क्यान}}]] - [[#नील|{{Fontcolor|blue|नील}}]] - [[#बैगनी|{{Fontcolor|purple|बैगनी}}]]<br/>
'''[[#अ|अ]] [[#आ|आ]] [[#इ|इ]] [[#उ|उ]] [[#ऊ|ऊ]] [[#ए|ए]] [[#ऐ|ऐ]] [[#ओ|ओ]] [[#औ|औ]] [[#अं|अं]] [[#क|क]] [[#ख|ख]] [[#ग|ग]] [[#घ|घ]] [[#च|च]] [[#छ|छ]] [[#ज|ज]] [[#झ|झ]] [[#ट|ट]] [[#ठ|ठ]] [[#ड|ड]] [[#ढ|ढ]] [[#त|त]] [[#थ|थ]] [[#द|द]] [[#ध|ध]] [[#न|न]] [[#प|प]] [[#फ|फ]] [[#ब|ब]] [[#भ|भ]] [[#म|म]] [[#य|य]] [[#र|र]] [[#ल|ल]] [[#व|व]] [[#श|श]] [[#ष|ष]] [[#स|स]] [[#ह|ह]] [[#क्ष|क्ष]] [[#त्र|त्र]] [[#ज्ञ|ज्ञ]] [[#ऋ|ऋ]]<br>
<div class="center">[[#एकरो देखथिन|एकरो देखथिन]] - [[#सन्दर्भ|सन्दर्भ]] - [[#पादटिप्पणी|पादटिप्पणी]] - [[#बाहरी कड़ी|बाहरी कड़ी]]</div>__NOTOC__
|}'''
jbm30a4oouvi3qqbcf6w4w7mxmgeg0z
61945
61940
2026-07-09T14:04:37Z
Minorax
166
61945
wikitext
text/x-wiki
<noinclude><div align="center" class="usermessage"> <span class="plainlinks">कृपया ई लेखके पृथक न देखी, ई [[रङ्गके सूची]] लागि बनावल गेल हे ।</span></div>
<br />
[[बर्ग:रङ्ग]]</noinclude>
{| id="toc" border="0"
! {{MediaWiki:Toc}}:
| [[#छायानुरूप रङ्ग|छायानुरूप रङ्ग]] - [[#वेब रङ्ग|वेब रङ्ग]] - [[#श्वेत|{{Fontcolor|white|grey|_श्वेत_}}]] - [[#गुलाबी|{{Fontcolor|fuchsia|गुलाबी}}]] - [[#लाल|{{Fontcolor|red|लाल}}]] - [[#नाराङ्गी / सन्तरी|{{Fontcolor|orange|नारङ्गी}}]] - [[#भूरा|{{Fontcolor|brown|भूरा}}]] - [[#पियर|{{Fontcolor|yellow|olive|पियर}}]] - [[#सलेटी|{{Fontcolor|grey|स्लेटी}}]] - [[#हरियर|{{Fontcolor|green|हरियर}}]] - [[#क्यान|{{Fontcolor|cyan|क्यान}}]] - [[#नील|{{Fontcolor|blue|नील}}]] - [[#बैगनी|{{Fontcolor|purple|बैगनी}}]]<br/>
'''[[#अ|अ]] [[#आ|आ]] [[#इ|इ]] [[#उ|उ]] [[#ऊ|ऊ]] [[#ए|ए]] [[#ऐ|ऐ]] [[#ओ|ओ]] [[#औ|औ]] [[#अं|अं]] [[#क|क]] [[#ख|ख]] [[#ग|ग]] [[#घ|घ]] [[#च|च]] [[#छ|छ]] [[#ज|ज]] [[#झ|झ]] [[#ट|ट]] [[#ठ|ठ]] [[#ड|ड]] [[#ढ|ढ]] [[#त|त]] [[#थ|थ]] [[#द|द]] [[#ध|ध]] [[#न|न]] [[#प|प]] [[#फ|फ]] [[#ब|ब]] [[#भ|भ]] [[#म|म]] [[#य|य]] [[#र|र]] [[#ल|ल]] [[#व|व]] [[#श|श]] [[#ष|ष]] [[#स|स]] [[#ह|ह]] [[#क्ष|क्ष]] [[#त्र|त्र]] [[#ज्ञ|ज्ञ]] [[#ऋ|ऋ]]<br>'''
<div class="center">[[#एकरो देखथिन|एकरो देखथिन]] - [[#सन्दर्भ|सन्दर्भ]] - [[#पादटिप्पणी|पादटिप्पणी]] - [[#बाहरी कड़ी|बाहरी कड़ी]]</div>__NOTOC__
|}
7lxloxdcm1b9azauik0mud2jbbjwgox
साञ्चा:Ndash
10
934
61942
2968
2026-07-09T14:02:05Z
Minorax
166
61942
wikitext
text/x-wiki
– <noinclude>
{{Pp-template|small=yes}}
{{Documentation}}
<!-- Add categories and interwikis to the /doc subpage, not here! -->
</noinclude>
8b4guuks156np7itewt8ctr81mlx5dc
साञ्चा:रङ्गके सूची
10
2654
61939
8370
2026-07-09T13:58:20Z
Minorax
166
61939
wikitext
text/x-wiki
<noinclude><div align="center" class="usermessage"> '''<span class="plainlinks">कृपया ई लेखके पृथक न देखी, ई [[रङ्गके सूची]] लागि बनावल गेल हे ।'''</div>
<br />
{{HORZTOC}}
</noinclude>
<blockquote>
<div class="center">''ई सूची मगही वर्णक्रमबद्ध हे, किन्तु मूलरङ्गके लेखानुसार, नकि ओकर प्रचलित नामानुसार ।</div>
</blockquote>
==अ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[अन्तर्राष्ट्रिय नारङ्गी (रङ्ग)]] | hex=FF4F00|r=255|g=79|b=0|h=19|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[अन्तर्राष्ट्रिय क्लेन नील]] | hex=002FA7|r=0|g=47|b=167|h=223|s=100|v=65}}
{{Colort/Color|name=[[अर्धरात्रि नील]] | hex=003366|r=0|g=51|b=102|h=148|s=100|v=20}}
|}
==आ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[आडू़ (रङ्ग)#आडू़-नारङ्गी|आडू़-नारङ्गी]] | hex=FFCC99|r=255|g=204|b=153|h=30|s=40|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[आडू़ (रङ्ग)#आडू़-पियर|आडू़-पियर]] | hex=FADFAD|r=250|g=223|b=173|h=39|s=31|v=98}}
{{Colort/Color|name=[[आडू़ (रङ्ग)#गहरियर आडू़|गहरियर आडू़]]|hex=FFCBA4|r=255|g=203|b=164|h=40|s=34|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[आडू़ (रङ्ग)]] | hex=FFE5B4|r=255|g=229|b=180|h=39|s=29|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[सैनिक हरियर]]|hex=4B5320|r=75|g=83|b=32|h=|s=|v=}}
|}
== इ ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[इण्डिगो#इण्डिगो (वेब)|इण्डिगो (वेब)]]|hex=4B0082|r=75|g=0|b=130|h=275|s=100|v=27}}
{{Colort/Color|name=[[इण्डिगो#गहन इण्डिगो|नील-जामुनी]] | hex=8A2BE2|r=138|g=43|b=226|h=271|s=81|v=42}}
{{Colort/Color|name=[[इण्डिगो]] | hex=6600FF|r=102|g=0|b=255|h=264|s=100|v=50}}
{{Colort/Color|name=[[इण्डिगो|इण्डिगो डाई]] | hex=00416A|r=0|g=65|b=106|h=275|s=40|v=40}}
|}
==उ ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[उज्ज्वल हरियर]]|hex=66FF00|r=102|g=255|b=0 |h=96 |s=100|v=100}}
|}
== ए==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[एक्रू]] | hex=C2B280|r=194|g=178|b=128|h=39|s=27|v=77}}
{{Colort/Color|name=[[एक्वुआ (रङ्ग)|एक्वुआ या जलीय]]|hex=00FFFF|r=0 |g=255|b=255|h=180|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[एक्वुआमरीन (रङ्ग)|एक्वुआमरीन]]|hex=7FFFD4|r=127|g=255|b=212|h=160|s=50 |v=100}}
{{Colort/Color|name=[[एलिस नील]]|hex=F0F8FF|r=240|g=248|b=255|h=208|s=6 |v=100}}
{{Colort/Color|name=[[एलीजारिन]]|hex=E32636|r=227|g=38 |b=54 |h=355|s=83 |v=89 }}
{{Colort/Color|name=[[एस्पैरागस सलेटी]] | hex=465945|r=70|g=89|b=69|h=117|s=22|v=35}}
|}
== ऐ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[ऐज्योर (रङ्ग)#असमानी|असमानी]] | hex=87CEEB|r=135|g=206|b=235|h=210|s=67|v=96}}
{{Colort/Color|name=[[ऐज्योर (रङ्ग)|ऐज्योर]]|hex=0080FF|r=0|g=128|b=255|h=210|s=100|v=50}}
{{Colort/Color|name=[[ऐज्योर (वेब रङ्ग)|ऐज्योर वेब]]|hex=F0FFFF|r=240 |g=255|b=255|h=210|s=100|v=98}}
{{Colort/Color|name=[[ऐमारैन्थ (रङ्ग)|ऐमारैन्थ]]|hex=E52B50|r=229|g=43 |b=80 |h=345|s=78 |v=64}}
{{Colort/Color|name=[[ऐस्पैरागस (रङ्ग)|ऐस्पैरागस ]]|hex=7BA05B|r=123|g=160|b=91|h=92 |s=43 |v=63 }}
|}
== ओ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[ऑर्किड (रङ्ग)]] | hex=DA70D6|r=218|g=112|b=214|h=302|s=49|v=85}}
{{Colort/Color|name=[[ओलीवाइन]] | hex=9AB973|r=154|g=185|b=115|h=58|s=80|v=141}}
|}
==औ ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[औबर्न (रङ्ग) | औबर्न]]|hex=6D351A|r=111|g=53|b=26|h=7 |s=67 |v=45}}
|}
==क ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[कद्दू (रङ्ग)]] | hex=FF7518|r=255|g=117|b=24|h=24|s=90|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[कलहंस (रङ्ग)]]|hex=008080|r=0|g=128|b=128|h=180|s=100|v=50}}
{{Colort/Color|name=[[नारङ्गी (रङ्ग)#कहरुवा|कहरुवा]]|hex=FFBF00|r=255|g=191|b=0 |h=45 |s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[काँस्य]]|hex=CD7F32|r=205|g=127|b=50|12|58|88|6|h=21|s=155|v=128}}
{{Colort/Color|name=[[गुलाबी#गुलनार गुलाबी]] | hex=FFA6C9|r=255|g=166|b=201|h=330|s=100|v=80}}
{{Colort/Color|name=[[कार्डिनल (रङ्ग)]] | hex=C41E3A|r=196|g=30|b=58|h=350|s=85|v=77}}
{{Colort/Color|name=[[कार्माइन (रङ्ग)#मध्यम कार्माइन|मध्यम कारमाइन]] | hex=AF4035|r=175|g=64|b=53|h=5|s=69|v=68}}
{{Colort/Color|name=[[कार्माइन (रङ्ग)]] | hex=960018|r=150|g=0|b=24|h=350|s=100|v=59}}
{{Colort/Color|name=[[करिया]]|hex=000000|r=0|g=0|b=0|h=0|s=0|v=0}}
{{Colort/Color|name=[[किरमिज]] | hex=DC143C|r=220|g=20|b=60|h=348|s=91|v=86}}
{{Colort/Color|name=[[कॅपट मोर्टुअम]] | hex=592720|r=89|g=39|b=32|h=7|s=64|v=35}}
{{Colort/Color|name=[[हरियर#छलावरण हरियर]] | hex=78866B|r=120|g=134|b=107|h=91|s=20|v=53}}
{{Colort/Color|name=[[केसरिया (रङ्ग)]] | hex=F4C430|r=244|g=196|b=48|h=45|s=80|v=96}}
{{Colort/Color|name=[[कैली हरियर]]|hex=4CBB17|r=76|g=187|b=23|h=120|s=48|v=48}}
{{Colort/Color|name=[[कॉर्न (रङ्ग)|कॉर्न]] | hex=FBEC5D|r=251|g=236|b=93|h=54|s=63|v=98}}
{{Colort/Color|name=[[कॉर्नफ्लावर नील]] | hex=6495ED|r=100|g=149|b=237|h=219|s=58|v=93}}
{{Colort/Color|name=[[कॉस्मिक लेट्ट]]|hex=FFF8E7|r=225|g=248|b=231|h=40|s=94|v=90}}
{{Colort/Color|name=[[कोबाल्ट (रङ्ग)]] | hex=0047AB|r=0|g=71|b=171|h=215|s=100|v=67}}
{{Colort/Color|name=[[क्यान (रङ्ग)#फीरोजी|उज्ज्वल फिरोजी]]|hex=08E8DE|r=8 |g=232|b=222|h=177|s=97 |v=91}}
{{Colort/Color|name=[[क्यान (रङ्ग)#रॉबिन एग ब्लू|रॉबिन एग ब्लू]] | hex=00CCCC|r=0|g=204|b=204|h=180|s=100|v=80}}
{{Colort/Color|name=[[क्यान (रङ्ग)|फीरोजी़]]|hex=30D5C8|r=48|g=213|b=200|h=175|s=77|v=84}}
{{Colort/Color|name=[[क्यान]] | hex=00FFFF|r=0|g=255|b=255|h=180|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[क्रीम]] | hex=FFFDD0|r=255|g=253|b=208|h=57|s=18|v=100}}
|}
== ख==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[खाकी (रङ्ग)|खाकी]]|hex=BDB76B|r=189|g=183|b=107|h=56|s=43|v=74}}
{{Colort/Color|name=[[खाकी]] | hex=C3B091|r=195|g=176|b=145|h=37|s=26|v=76}}
{{Colort/Color|name=[[खुबानी (रङ्ग)|खुबानी]]|hex=FBCEB1|r=251|g=206|b=177|h=30 |s=25 |v=87 }}
|}
== ग==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[गजदंती (रङ्ग)]] | hex=FFFFF0|r=255|g=255|b=240|h=60|s=5|v=100|web_safe={{Yes}}}}
{{Colort/Color|name=[[गहरियर केसरिया]]|hex=FFA812|r=255|g=168|b=18|h=38|s=93|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[गहरियर गोल्डन रॉड]]|hex=B8860B|r=184|g=134|b=11|h=43|s=94|v=72}}
{{Colort/Color|name=[[गहरियर टैन / पियर भूरा]]|hex=918151|r=145|g=129|b=81|h=45|s=44|v=57}}
{{Colort/Color|name=[[गहरियर नील]] | hex=0000C8|r=0|g=0|b=139|h=240|s=100|v=25}}
{{Colort/Color|name=[[गहरियर फिरोजी]]|hex=116062|r=17|g=96|b=98|h=181|s=83|v=38}}
{{Colort/Color|name=[[गुलाबी - नारङ्गी]] | hex=FF9966|r=255|g=153|b=102|h=20|s=60|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[गुलाबी#ओल्ड रोज|पुरातन गुलाबी]] | hex=C08081|r=192|g=46|b=76|h=330|s=59|v=57}}
{{Colort/Color|name=[[गुलाबी#गहरियर गुलाबी|गहरियर गुलाबी]]|hex=E75480|r=231|g=84|b=128|h=342|s=64|v=91}}
{{Colort/Color|name=[[गुलाबी#झटकेदार गुलाबी|झटकेदार गुलाबी]] | hex=FC0FC0|r=252|g=15|b=192|h=315|s=94|v=99}}
{{Colort/Color|name=[[गुलाबी#फारसी गुलाबी|फारसी गुलाबी]]|hex=F77FBE|r=247|g=127|b=190|h=330|s=72|v=77}}
{{Colort/Color|name=[[गुलाबी#वेब रङ्ग ऊष्म गुलाबी|ऊष्म गुलाबी]] | hex=FF69B4|r=255|g=105|b=180|h=350|s=84|v=75}}
{{Colort/Color|name=[[गुलाबी]]|hex=FFC0CB|r=255|g=192|b=203|h=350|s=25|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[गुलाबी|पेस्टल गुलाबी ]] | hex=FFD1DC|r=255|g=209|b=220|h=346|s=18|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[गुलाबी|फीका गुलाबी]]|hex=FADADD|r=250|g=218|b=221|h=354|s=13|v=98}}
{{Colort/Color|name=[[गेंहुआ (रङ्ग)|गेंहुआ]] | hex=F5DEB3|r=245|g=222|b=179|h=39|s=26|v=96}}
{{Colort/Color|name=[[गेरुआ]] | hex=CC7722|r=204|g=119|b=34|h=30|s=83|v=80}}
{{Colort/Color|name=[[गैम्बोज]] | hex=E49B0F|r=228|g=155|b=15|h=38|s=94|v=94}}
{{Colort/Color|name=[[गोल्डन रॉड (रङ्ग)|गोल्डन रॉड]] | hex=DAA520|r=218|g=165|b=32|h=43|s=85|v=85}}
|}
== च==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[चाय हरियर]]|hex=D0F0C0|r=208|g=240|b=192|h=100|s=20|v=94}}
{{Colort/Color|name=[[चार्ट्रियूज (रङ्ग)]] | hex=7FFF00|r=127|g=255|b=0|h=90|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[चार्ट्रियूज पियर]] | hex=DFFF00|r=223|g=255|b=0|h=67.5|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[चीड़ हरियर]] | hex=01796F|r=1|g=121|b=111|h=175|s=99|v=47}}
{{Colort/Color|name=[[चॉकलेट (रङ्ग)]] | hex=7B3F00|r=123|g=63|b=0|h=31|s=100|v=48}}
|}
== ज==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[जम्बुमणि (रङ्ग)| जम्बुमणि या कटैला]]|hex=9966CC|r=153|g=102|b=204|h=270|s=50 |v=80 }}
{{Colort/Color|name=[[जि़न्वाल्डाइट (रङ्ग)]] | hex=EBC2AF|r=235|g=194|b=175|h=19|s=25|v=92}}
|}
== ट==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[टाउप#मॉव टाउप|मॉव टाउप]] | hex=915F6D|r=145|g=95|b=109|h=285|s=37|v=54}}
{{Colort/Color|name=[[टाउप]]|hex=483C32|r=72|g=60|b=50|h=30|s=17|v=34}}
{{Colort/Color|name=[[टैङ्गराइन पियर]]|hex=FFCC00|r=255|g=204|b=0|h=33|s=100|v=50}}
{{Colort/Color|name=[[टैङ्गराइन (रङ्ग)]]|hex=F28500|r=242|g=133|b=0|h=33|s=100|v=95}}
{{Colort/Color|name=[[टैन (रङ्ग)]]|hex=D2B48C|r=210|g=180|b=140|h=34|s=33|v=82}}
{{Colort/Color|name=[[टैराकोटा]]|hex=E2725B|r=226|g=114|b=91|h=10|s=70|v=62}}
{{Colort/Color|name=[[टॉनी]] | hex=CD5700|r=205|g=87|b=0|h=25|s=100|v=80}}
|}
== ड ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[डेनिम (रङ्ग)]] | hex=1560BD|r=21|g=96|b=189|h=213|s=89|v=74}}
{{Colort/Color|name=[[डॉजर नील]] | hex=1E90FF|r=30|g=144|b=255|h=210|s=88|v=100}}
|}
== त ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[ताप्राङ्गीयिज|ताप्राङ्गीयिज या मैलासाइट]] | hex=0BDA51|r=11|g=218|b=81|h=140|s=95|v=85}}
{{Colort/Color|name=[[ताम्र वर्ण]] | hex=B87333|r=184|g=115|b=51|h=29|s=72|v=72}}
|}
== द ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[दालचीनी]] | hex=D2691E|r=210|g=105|b=30|h=25|s=86|v=82}}
|}
== ध ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[धानी]] | hex=ADFF2F|r=173|g=255|b=47|h=84|s=82|v=100}}
|}
== न ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[नारङ्गी (छिलका) (रङ्ग)]] | hex=FFA000|r=255|g=160|b=0|h=38|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[नारङ्गी (रङ्ग)#नारङ्गी-लाल|सिन्दूरी लाल]] | hex=FF4500|r=255|g=69|b=0|h=5|s=100|v=52}}<references/>
{{Colort/Color|name=[[नारङ्गी (रङ्ग)#बर्न्ट नारङ्गी|बर्न्ट नारङ्गी]]|hex=CC5500|r=204|g=85 |b=0|h=25 |s=100|v=80}}
{{Colort/Color|name=[[नारङ्गी (रङ्ग)#मध्यम साल्मन|सैल्मन]] | hex=FF8C69|r=255|g=140|b=105|h=14|s=59|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[नारङ्गी (रङ्ग)#मूङ्गा गुलाबी|टी रोज (नारङ्गी)]] | hex=F88379|r=248|g=131|b=194|h=16|s=70|v=70}}
{{Colort/Color|name=[[नारङ्गी (रङ्ग)]] | hex=ED9121|r=237|g=145|b=33|h=33|s=86|v=93}}
{{Colort/Color|name=[[नारङ्गी (वेब)]] | hex=FFA500|r=255|g=165|b=0|h=39|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[नारङ्गी#सुरक्षा नारङ्गी|सेफटी नारङ्गी]]|hex=FF6600|r=255|g=102|b=0|h=24|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[नारङ्गी]] | hex=FF7F00|r=255|g=127|b=0|h=30|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[नाशपाती (रङ्ग)]] | hex=D1E231|r=209|g=226|b=49|h=65|s=78|v=88}}
{{Colort/Color|name=[[नींबू (लाइम) (रङ्ग)]] | hex=CCFF00|r=204|g=255|b=0|h=75|s=100|v=63}}
{{Colort/Color|name=[[नीबू (रङ्ग)]] | hex=FDE910|r=253|g=233|b=16|h=55|s=94|v=99}}
{{Colort/Color|name=[[नीबू शीफॉन (रङ्ग)]] | hex=FFFACD|r=255|g=250|b=205|h=54|s=20|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[नीरस जैतूनी]] | hex=6B8E23|r=107|g=142|b=35|h=80|s=75|v=56}}
{{Colort/Color|name=[[नील-हरित]]|hex=00DDDD|r=0 |g=223 |b=223|h=180|s=100|v=50}}
{{Colort/Color|name=[[नील#इस्पात नील|इस्पात नील]] | hex=4682B4|r=70|g=130|b=180|h=207|s=61|v=71}}
{{Colort/Color|name=[[नील#कॉर्नफ्लावर नील|फीका कॉर्नफ्लावर नील]]|hex=ABCDEF|r=171|g=205|b=239|h=210|s=28|v=94}}
{{Colort/Color|name=[[नील#नीलम |नीलम]] | hex=082567|r=8|g=37|b=103|h=222|s=92|v=40}}
{{Colort/Color|name=[[नील#पावडर नील|पावडर ब्लू]] | hex=003399|r=0|g=51|b=153|h=200|s=70|v=60}}
{{Colort/Color|name=[[नील#मध्यम नील|मध्यम नील]] | hex=0000CD|r=0|g=0|b=205|h=240|s=100|v=40}}
{{Colort/Color|name=[[नील]]|hex=0000FF|r=0|g=0|b=255|h=240|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[नील|शाही नील]] | hex=4169E1|r=65|g=105|b=225|h=225|s=71|v=88}}
{{Colort/Color|name=[[नेवी ब्लू]] | hex=000080|r=0|g=0|b=128|h=240|s=100|v=50}}
{{Colort/Color|name=[[नैवेजो श्वेत]] | hex=FFDEAD|r=255|g=222|b=173|h=32|s=27|v=100}}
|}
== प ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[पन्ना (रङ्ग)]] | hex=50C878|r=80|g=200|b=120|h=140|s=60|v=78}}
{{Colort/Color|name=[[पपीता व्हिप]] | hex=FFEFD5|r=255|g=239|b=213|h=37|s=16|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[पराजलीय]] | hex=120A8F|r=18|g=10|b=143|h=244|s=93|v=56}}
{{Colort/Color|name=[[पर्पल#चेतना प्रसारी पर्पल|मनोविकृतिकारी पर्पल]] | hex=DD00FF|r=221|g=0|b=255|h=290|s=100|v=92}}
{{Colort/Color|name=[[पर्पल#टाएरियन पर्पल|टाएरियन पर्पल]]|hex=66023C|r=102|g=2|b=60|h=277|s=67|v=44}}
{{Colort/Color|name=[[पर्पल#पर्पल टाउप|पर्पल टाउप]] | hex=50404D|r=80|g=64|b=77|h=285|s=19|v=33}}
{{Colort/Color|name=[[पर्पल#पर्पल(HTML/CSS)|पर्पल(HTML/CSS)]] | hex=800080|r=128|g=0|b=128|h=300|s=67|v=44}}
{{Colort/Color|name=[[पर्पल#पर्पल(X11)|पर्पल(X11)]] | hex=A020F0|r=160|g=92|b=240|h=285|s=97|v=77}}
{{Colort/Color|name=[[पर्पल#मध्यम पर्पल (X11)|मध्यम पर्पल]] | hex=9370DB|r=147|g=112|b=219|h=270|s=68|v=72}}
{{Colort/Color|name=[[पर्पल#विद्युत पर्पल|विद्युत पर्पल]] | hex=BF00FF|r=191|g=0|b=255|h=285|s=100|v=80}}
{{Colort/Color|name=[[पर्पल|शाही पर्पल]] | hex=6B3FA0|r=107|g=63|b=160|h=273|s=62|v=54}}
{{Colort/Color|name=[[पावडर नील]] | hex=B0E0E6|r=176|g=224|b=230|h=220|s=70|v=90}}
{{Colort/Color|name=[[पीतल (रङ्ग)]]|hex=B5A642|r=181|g=166|b=66|h=37|s=119|v=124}}
{{Colort/Color|name=[[पियर#सुनहरियर|सुवर्ण (वेब)]] | hex=FFD700|r=255|g=215|b=0|h=51|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[पियर#स्कूल बस पियर|स्कूल बस पियर]] | hex=FFD800|r=255|g=216|b=0|h=36|s=100|v=50}}
{{Colort/Color|name=[[पियर]]|hex=FFFF00|r=255|g=255|b=0|h=60|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[पुरातन लेस]] | hex=FDF5E6|r=253|g=245|b=230|h=40|s=6|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[पुरातन हरियर]] | hex=CFB53B|r=207|g=181|b=59|h=49|s=71|v=81}}
{{Colort/Color|name=[[प्यूस]] | hex=CC8899|r=204|g=136|b=153|h=345|s=33|v=80}}
{{Colort/Color|name=[[प्रशियन नील]] | hex=003153|r=0|g=49|b=83|h=205|s=100|v=33}}
|}
== फ ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[फर्न हरियर]] | hex=4F7942|r=79|g=121|b=66|h=106|s=45|v=47}}
{{Colort/Color|name=[[फारसी नील]] | hex=1C39BB|r=28|g= 57|b=187|h=248|s= 75|v=50}}
{{Colort/Color|name=[[फारसी लाल]] | hex=CC3333|r=204|g=51|b=51|h=5|s= 50|v=50}}
{{Colort/Color|name=[[फारसी हरियर]] | hex=00A693|r=0|g=166|b=147|h=135|s= 75|v=60}}
{{Colort/Color|name=[[फालू रैड]] | hex=801818|r=128|g=24|b=24|h=0|s=81|v=50}}
{{Colort/Color|name=[[फीका नील]]|hex=AFEEEE|r=175|g=238|b=238|h=180|s=26|v=93}}
{{Colort/Color|name=[[फीका भूरा]]|hex=987654|r=152|g=118|b=84|h=30|s=45|v=60}}
{{Colort/Color|name=[[फूशिया गुलाबी]] |hex=FF77FF|r=255|g=119|b=255|h=300|s=47|v=84}}
{{Colort/Color|name=[[फॉरेस्ट हरियर]] | hex=228B22|r=34|g=139|b=34|h=120|s=76|v=55}}
{{Colort/Color|name=[[फ्यूशिया (रङ्ग)|फ्यूशिया]] | hex=FF00FF|r=255|g=0|b=255|h=300|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[फ्यूशिया]]|hex=C154C1|r=193|g=84|b=193|h=300|s=67|v=72}}
{{Colort/Color|name=[[फ्लैक्स (रङ्ग)|फ्लैक्स]] | hex=EEDC82|r=238|g=220|b=130|h=50|s=45|v=93}}
|}
== ब ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[बरगण्डी (रङ्ग)|गहरियर जामुनी लाल रङ्ग-बरगण्डी]]|hex=900020|r=128|g=0 |b=32|h=345|s=50|v=50}}
{{Colort/Color|name=[[बर्न्ट अम्बर]]|hex=8A3324|r=138|g=51 |b=36|h=9 |s=74 |v=54}}
{{Colort/Color|name=[[बर्न्ट सीएन्ना]]|hex=E97451|r=233|g=116|b=81|h=14 |s=65 |v=91}}
{{Colort/Color|name=[[बाँडी नील]]|hex=0095B6|r=0 |g=149|b=182|h=191|s=100|v=71}}
{{Colort/Color|name=[[बादामी]]|hex=F0DC82|r=240|g=220|b=130|h=49 |s=46 |v=94}}
{{Colort/Color|name=[[बिस्ट्र]]|hex=3D2B1F|r=61 |g=43 |b=31|h=24 |s=49 |v=24}}
{{Colort/Color|name=[[बेज]]|hex=F5F5DC|r=245|g=245|b=220|h=60 |s=10 |v=96 }}
{{Colort/Color|name=[[बेबी नील]]|hex=E0FFFF|r=111|g=255|b=255|h=180|s=12|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[बैगनी (रङ्ग)#फारसी इण्डिगो|फारसी इण्डिगो]] | hex=32127A|r=50|g=18|b=122|h=249|s= 85|v=49}}
{{Colort/Color|name=[[बैगनी (रङ्ग)#फालसै|फालसै]] | hex=EE82EE|r=238|g=130|b=238|h=300|s=67|v=88}}
{{Colort/Color|name=[[बैगनी (रङ्ग)#लाइलैक|लाइलैक]] | hex=C8A2C8|r=200|g=162|b=200|h=300|s=19|v=78}}
{{Colort/Color|name=[[बैगनी (रङ्ग)#विद्युत बैगनी|विद्युत बैगनी]] | hex=8B00FF|r=139|g=0|b=255|h=273|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[बैगनी (रङ्ग)#सदाबहार|सदाबहार]] | hex=CCCCFF|r=204|g=204|b=255|h=240|s=20|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[बैगनी (रङ्ग)]]|hex=423189|r=66|g=49|b=137|h=252|s=64|v=54}}
|}
== भ ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[भटकटैया (रङ्ग)]]|hex=D8BFD8|r=216|g=191|b=216|h=300|s=12|v=85}}
{{Colort/Color|name=[[भूरा (चेस्टनट) (रङ्ग)]] | hex=CD5C5C|r=205|g=92|b=92|h=0|s=55|v=80}}
{{Colort/Color|name=[[भूरा (चेस्टनट) (रङ्ग)| फीका अखरोटी]]|hex=DDADAF|r=221|g=173|b=175|h=358|s=22|v=87}}
{{Colort/Color|name=[[भूरा#गहरियर भूरा|गहरियर भूरा]]|hex=654321|r=101|g=67|b=33|h=30|s=67|v=40}}
{{Colort/Color|name=[[भूरा#रॉ अम्बर|रॉ अम्बर]] | hex=734A12|r=115|g=74|b=18|h=34|s=84|v=45}}
{{Colort/Color|name=[[भूरा#सण्डी भूरा|सैण्डी भूरा]] | hex=F4A460|r=244|g=164|b=96|h=28|s=61|v=96}}
{{Colort/Color|name=[[भूरा]]|hex=993300|r=153|g=51|b=0|h=20|s=100|v=60}}
|}
== म ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[माउण्टबैटन गुलाबी]] | hex=997A8D|r=153|g=122|b=141|h=323|s=20|v=60}}
{{Colort/Color|name=[[माया नील]] | hex=73C2FB|r=115|g=194|b=251|h=210|s=96|v=87}}
{{Colort/Color|name=[[मूँगा (रङ्ग)]] | hex=FF7F50|r=255|g=127|b=80|h=16|s=69|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[मूँगा (रङ्ग)|गहरियर मूँगा ]]|hex=CD5B45|r=205|g=91|b=69|h=10|s=66|v=80}}
{{Colort/Color|name=[[मूँगा लाल]] | hex=FF4040|r=255|g=64|b=64|h=3|s=82|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[मेहदी (रङ्ग)]] | hex=21421E|r=33|g=66|b=30|h=87.1|s=74.1|v=88.2}} |
{{Colort/Color|name=[[मैरून]] | hex=800000|r=128|g=0|b=0|h=0|s=100|v=50}}
{{Colort/Color|name=[[मॉव]] | hex=E0B0FF|r=224|g=176|b=255|h=276|s=31|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[मॉस हरियर]] | hex=ADDFAD|r=173|g=223|b=173|h=120|s=22|v=87}}
|}
== र ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[रस्सट (रङ्ग)|रस्सट]] | hex=80461B|r=128|g=70|b=27|h=25|s=78|v=50}}
{{Colort/Color|name=[[रानी (रङ्ग)#गहन रानी|रिच मैजेन्टा]] | hex=CA1F7B|r=202|g=31|b=23|h=327|s=96|v=34}}
{{Colort/Color|name=[[रानी (रङ्ग)]]|hex=CD00CC|r=204|g=0|b=204|h=300|s=80|v=37}}
{{Colort/Color|name=[[रानी (रङ्ग)|ऊष्म रानी]] | hex=FF00CC|r=255|g=0|b=204|h=310|s=57|v=74}}
{{Colort/Color|name=[[रानी (रङ्ग)|फीका रानी]]|hex=F984E5|r=249|g=132|b=229|h=310|s=47|v=98}}
{{Colort/Color|name=[[रानी]] | hex=FF00FF|r=255|g=0|b=255|h=300|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[रूपहला|रजत वर्ण]] | hex=C0C0C0|r=192|g=192|b=192|h=---|s=0|v=75}}
{{Colort/Color|name=[[रोज (रङ्ग)#कॉपर रोज|कॉपर रोज]] | hex=996666|r=153|g=102|b=102|h=344|s=35|v=57}}
{{Colort/Color|name=[[रोज (रङ्ग)#टी रोज|टी रोज़ ]] | hex=F4C2C2|r=244|g=194|b=194|h=337|s=47|v=93}}
{{Colort/Color|name=[[रोज (रङ्ग)#तेजोमय गुलाबी|तेजोमय गुलाबी]]|hex=FF55A3|r=255|g=85|b=163|h=330|s=75|v=84}}
{{Colort/Color|name=[[रोज (रङ्ग)#धुंधला गुलाबी|धुन्धरा गुलाबी]] | hex=FFE4E1|r=255|g=228|b=225|h=337|s=37|v=94}}
{{Colort/Color|name=[[रोज (रङ्ग)#फ्रेञ्च रोज|फ्रेञ्च रोज]] | hex=F64A8A|r=246|g=74|b=138|h=330|s=76|v=55}}
{{Colort/Color|name=[[रोज (रङ्ग)#रोज टाउप|रोज टाउप]] | hex=905D5D|r=144|g=93|b=93|h=330|s=42|v=46}}
{{Colort/Color|name=[[रोज (रङ्ग)|गुलाब]] | hex=FF007F|r=255|g=0|b=127|h=330|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[रोज (रङ्ग)|फारसी रोज]]|hex=F77FBE|r=254|g=40|b=162|h=318|s=96|v=88}}
|}
== ल ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[लाइम (रङ्ग)|लाइम (वर्ण चक्र)]] | hex=BFFF00|r=191|g=255|b=0|h=75|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[लाइम (रङ्ग)|लाइम (वेब)]] | hex=00FF00|r=0|g=255|b=0|h=120|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[लाइलैक (रङ्ग)#गहन लाइलैक|गहन लाइलैक]]|hex=9955BB|r=153|g=85|b=187|h=270|s=68|v=67}}
{{Colort/Color|name=[[लाल#प्रचुर कार्माइन|रिच कारमाइन]] | hex=D70040|r=215|g=0|b=64|h=356|s=94|v=44}}
{{Colort/Color|name=[[लाल#फीका लाल बैगनी (वेब रङ्ग)|फीका लाल बैगनी]]|hex=DB7093|r=219|g=112|b=147|h=340|s=49|v=86}}
{{Colort/Color|name=[[लाल#भारतीय लाल|गहरियर अखरोटी]]|hex=986960|r=152|g=105|b=96|h=10|s=37|v=60}}
{{Colort/Color|name=[[लाल#मध्यम कार्माइन|फीका कारमाइन]]|hex=AF4035|r=175|g=64|b=53|h=5|s=69|v=68}}
{{Colort/Color|name=[[लाल#सुर्ख|सुर्ख]] | hex=FF2400|r=255|g=36|b=0|h=8|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[लाल]]|hex=FF0000|r=255|g=0|b=0|h=0|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[लाल-बैगनी]] | hex=C71585|r=199|g=21|b=133|h=322|s=89|v=78}}
{{Colort/Color|name=[[लालमणि (रङ्ग)|लालमणि]] | hex=E0115F|r=224|g=17 |b=95 |h=338|s=100|v=40 }}
{{Colort/Color|name=[[लिनेन (रङ्ग)]] | hex=FAF0E6|r=250|g=240|b=230|h=30|s=8|v=98}}
{{Colort/Color|name=[[लॅवेण्डर (रङ्ग)#पुरातन लॅवेण्डर|पुरातन लॅवेण्डर]] | hex=796878|r=121|g=104|b=120|h=270|s=3|v=22}}
{{Colort/Color|name=[[लॅवेण्डर (रङ्ग)#मध्यम पर्पल|लॅवेण्डर जामुनी]] | hex=967BB6|r=150|g=120|b=182|h=270|s=60|v=65}}
{{Colort/Color|name=[[लॅवेण्डर (रङ्ग)#लॅवेण्डर अरुणिमा|लॅवेण्डर अरुणिमा]] | hex=FFF0F5|r=255|g=240|b=245|h=340|s=6|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[लॅवेण्डर (रङ्ग)#लॅवेण्डर गुलाबी|लॅवेण्डर गुलाबी]] | hex=FBAED2|r=251|g=174|b=210|h=310|s=57|v=90}}
{{Colort/Color|name=[[लॅवेण्डर (रङ्ग)#लॅवेण्डर रानी|लॅवेण्डर रानी]] | hex=EE82EE|r=238|g=130|b=238|h=300|s=67|v=88}}
{{Colort/Color|name=[[लॅवेण्डर (रङ्ग)#लॅवेण्डर सलेटी|लॅवेण्डर सलेटी]] | hex=C4C3D0|r=196|g=195|b=221|h=242|s=8|v=75}}
{{Colort/Color|name=[[लॅवेण्डर (रङ्ग)#सदाबहार|लॅवेण्डर नील]] | hex=CCCCFF|r=204|g=204|b=255|h=240|s=75|v=88}}
{{Colort/Color|name=[[लॅवेण्डर (रङ्ग)]] | hex=B57EDC|r=181|g=126|b=220|h=270|s=76|v=76}}
{{Colort/Color|name=[[लॅवेण्डर (रङ्ग)|लॅवेण्डर रोज]] | hex=FBA0E3|r=251|g=160|b=227|h=310|s=57|v=90}}
{{Colort/Color|name=[[लॅवेण्डर (वेब)]] | hex=E6E6FA|r=230|g=230|b=250|h=245|s=40|v=96}}
{{Colort/Color|name=[[लौह भस्म (रङ्ग)|लौह भस्म]] | hex=B7410E|r=183|g=65|b=14|h=18|s=92|v=72}}
|}
== व ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[विद्युत नील]] | hex=7DF9FF|r=125|g=249|b=255|h=180|s=40|v=90}}
{{Colort/Color|name=[[विद्युत हरियर]] | hex=00FF00|r=0|g=255|b=0|h=120|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[विस्टेरिया (रङ्ग)]] | hex=C9A0DC|r=201|g=160|b=220|h=281|s=27|v=86}}
|}
== श ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[शङ्खीय श्वेत]]|hex=FFF5EE|r=255|g=245|b=238|h=25|s=7|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[श्वेत]]|hex=FFFFFF|r=255|g=255|b=255|h=0|s=0|v=100}}
|}
== स ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[समुद्री हरियर]]|hex=2E8B57|r=46|g=139|b=87|h=146|s=67|v=55}}
{{Colort/Color|name=[[सरसों (रङ्ग)]]|hex=FFDB58|r=255|g=219|b=88|h=47|s=65|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[सलेटी#वेब वर्ण|गहरियर स्लेटी]]|hex=2F4F4F|r=47|g=79|b=79|h=180|s=41|v=31}}
{{Colort/Color|name=[[सलेटी]]|hex=808080|r=128|g=128|b=128|h=0|s=0|v=75}}
{{Colort/Color|name=[[सलेटी|स्लेट्आ ग्रे]]|hex=708090|r=112|g=128|b=144|h=210|s=22|v=56}}
{{Colort/Color|name=[[साल्मन (रङ्ग)]]|hex=E9967A|r=233|g=150|b=122|h=15|s=48|v=91}}
{{Colort/Color|name=[[सिन्दूरी]] | hex=FF4D00|r=255|g=77|b=0|h=18|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[सिनाबार]] | hex=E34234|r=227|g=66|b=52|h=5|s=77|v=89}}
{{Colort/Color|name=[[सीपिया (रङ्ग)|सीपिया]] | hex=704214|r=112|g=66|b=20|h=30|s=82|v=44}}
{{Colort/Color|name=[[सुनहरियर (रङ्ग)]] | hex=D4AF37|r=212|g=175|b=55|h=51|s=67|v=72}}
{{Colort/Color|name=[[सुनहरियर#सुवर्ण पियर|सुवर्ण पियर]] | hex=FFDF00|r=255|g=223|b=0|h=52.5|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[सुनहरियर#सुवर्ण भूरा|सुनहरियर भूरा]] | hex=996515|r=153|g=101|b=21|h=51|s=37|v=47}}
{{Colort/Color|name=[[सेराइज़ (रङ्ग)#गहरियर सेराइज|गहरियर सेराइज]]|hex=DA3287|r=218|g=50|b=135|h=317|s=57|v=62}}
{{Colort/Color|name=[[सेराइज (रङ्ग)]]|hex=DE3163|r=222|g=49|b=99|h=343|s=78|v=87}}
{{Colort/Color|name=[[सेरुलियन|गहरियर सेरुलिअन]]|hex=08457E|r=8|g=69|b=126|h=209|s=94|v=49}}
{{Colort/Color|name=[[सेरूलिअन नील]]|hex=2A52BE|r=42|g=82|b=190|h=224|s=78|v=75}}
{{Colort/Color|name=[[सेरूलिअन]]|hex=007BA7|r=0|g=123|b=167|h=196|s=100|v=65}}
{{Colort/Color|name=[[सेलाडॉन (रङ्ग)]]|hex=ACE1AF|r=172|g=225|b=175|h=123|s=24|v=88}}
{{Colort/Color|name=[[सेलेक्टिव पियर]]|hex=FFBA00|r=255|g=186|b=0|h=44|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[सैंग्रिय (रङ्ग)|सैंग्रिय]]|hex=92000A|r=146|g=0|b=10|h=356|s=100|v=57}}
{{Colort/Color|name=[[स्वर्णाम्र (रङ्ग)]]|hex=EC5800|r=236|g=88|b=0|h=10|s=85|v=94}}
|}
== ह ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[हरियर]] | hex=00FF00|r=0|g=255|b=0|h=120|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[हरियर वर्ण के परिवर्तन#इस्लामिक हरियर|इस्लामिक हरियर]] | hex=009000|r=0|g=153|b=0|h=120|s=90|v=60}}
{{Colort/Color|name=[[हरियर#HTML/CSS मे|हरियर HTML/CSS]] | hex=008000|r=0|g=128|b=0|h=120|s=80|v=50}}
{{Colort/Color|name=[[हरियर#ऑफिस हरियर|ऑफिस हरियर]] | hex=008000|r=0|g=128|b=0|h=120|s=80|v=50}}
{{Colort/Color|name=[[हरियर#गहरियर वसंती हरियर|गहरियर वसंती हरियर]]|hex=177245|r=23|g=114|b=69|h=150|s=80|v=45}}
{{Colort/Color|name=[[हरियर#जैतून|जैतून हरियर]] | hex=808000|r=128|g=128|b=0|h=60|s=100|v=50}}
{{Colort/Color|name=[[हरियर#तिपतिया हरियर|तिपतिया हरियर]] | hex=009E60|r=0|g=158|b=96|h=120|s=90|v=75}}
{{Colort/Color|name=[[हरियर#मिण्ट हरियर|मिण्ट हरियर]] | hex=98FF98|r=152|g=255|b=152|h=140|s=40|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[हरियर#वसन्त कलिका|वसन्त कलिका]] | hex=A7FC00|r=0|g=167|b=252|h=88|s=90|v=63}}
{{Colort/Color|name=[[हरियर#वसन्त हरियर|वसन्त हरियर]] | hex=00FF7F|r=0|g=255|b=127|h=150|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[हरियर#विरिडियन|विरिडियन]] | hex=40826D|r=64|g=130|b=109|h=161|s=51|v=51}}
{{Colort/Color|name=[[हरियर|गहरियर पेस्टल हरियर]]|hex=03C03C|r=3|g=192|b=60|h=138|s=98|v=75}}
{{Colort/Color|name=[[हरियर|गहरियर हरियर]]|hex=013220|r=1|g=50|b=32|h=158|s=98|v=20}}
{{Colort/Color|name=[[हरियर|पेस्टल हरियर]] | hex=77DD77|r=119|g=221|b=119|h=120|s=46|v=87}}
{{Colort/Color|name=[[हरिताश्म (रङ्ग)]] | hex=00A86B|r=0|g=168|b=107|h=158|s=100|v=66}}
{{Colort/Color|name=[[हलका खाकी]] | hex=F0E68C|r=240|g=230|b=140|h=54|s=41|v=94}}
{{Colort/Color|name=[[हलका बैगनी]] | hex=990066|r=153|g=0|b=102|h=320|s=100|v=60}}
{{Colort/Color|name=[[हल्का नील]] | hex=ADD8E6|r=173|g=216|b=230|h=240|s=90|v=80}}
{{Colort/Color|name=[[हार्लेक्वीन (रङ्ग)]] | hex=3FFF00|r=63|g=255|b=0|h=105|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[हैन पर्पल]]|hex=5218FA|r=82|g=24|b=250|h=260|s=97|v=47}}
{{Colort/Color|name=[[हैलिओट्रोप (रङ्ग)]] | hex=DF73FF|r=223|g=115|b=255|h=286|s=55|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[हौलीवुड सेराइज]] | hex=F400A1|r=244|g=0|b=161|h=320|s=100|v=96}}
|}
<noinclude>[[बर्ग:रङ्ग]]</noinclude>
rf4fp0vmvhdir2q0840tvc5x8pg3p4v
61946
61939
2026-07-09T14:04:44Z
Minorax
166
61946
wikitext
text/x-wiki
<noinclude><div align="center" class="usermessage"> '''<span class="plainlinks">कृपया ई लेखके पृथक न देखी, ई [[रङ्गके सूची]] लागि बनावल गेल हे ।'''</div>
<br />
{{HORZTOC}}
</noinclude>
<blockquote>
<div class="center">''ई सूची मगही वर्णक्रमबद्ध हे, किन्तु मूलरङ्गके लेखानुसार, नकि ओकर प्रचलित नामानुसार ।''</div>
</blockquote>
==अ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[अन्तर्राष्ट्रिय नारङ्गी (रङ्ग)]] | hex=FF4F00|r=255|g=79|b=0|h=19|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[अन्तर्राष्ट्रिय क्लेन नील]] | hex=002FA7|r=0|g=47|b=167|h=223|s=100|v=65}}
{{Colort/Color|name=[[अर्धरात्रि नील]] | hex=003366|r=0|g=51|b=102|h=148|s=100|v=20}}
|}
==आ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[आडू़ (रङ्ग)#आडू़-नारङ्गी|आडू़-नारङ्गी]] | hex=FFCC99|r=255|g=204|b=153|h=30|s=40|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[आडू़ (रङ्ग)#आडू़-पियर|आडू़-पियर]] | hex=FADFAD|r=250|g=223|b=173|h=39|s=31|v=98}}
{{Colort/Color|name=[[आडू़ (रङ्ग)#गहरियर आडू़|गहरियर आडू़]]|hex=FFCBA4|r=255|g=203|b=164|h=40|s=34|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[आडू़ (रङ्ग)]] | hex=FFE5B4|r=255|g=229|b=180|h=39|s=29|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[सैनिक हरियर]]|hex=4B5320|r=75|g=83|b=32|h=|s=|v=}}
|}
== इ ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[इण्डिगो#इण्डिगो (वेब)|इण्डिगो (वेब)]]|hex=4B0082|r=75|g=0|b=130|h=275|s=100|v=27}}
{{Colort/Color|name=[[इण्डिगो#गहन इण्डिगो|नील-जामुनी]] | hex=8A2BE2|r=138|g=43|b=226|h=271|s=81|v=42}}
{{Colort/Color|name=[[इण्डिगो]] | hex=6600FF|r=102|g=0|b=255|h=264|s=100|v=50}}
{{Colort/Color|name=[[इण्डिगो|इण्डिगो डाई]] | hex=00416A|r=0|g=65|b=106|h=275|s=40|v=40}}
|}
==उ ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[उज्ज्वल हरियर]]|hex=66FF00|r=102|g=255|b=0 |h=96 |s=100|v=100}}
|}
== ए==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[एक्रू]] | hex=C2B280|r=194|g=178|b=128|h=39|s=27|v=77}}
{{Colort/Color|name=[[एक्वुआ (रङ्ग)|एक्वुआ या जलीय]]|hex=00FFFF|r=0 |g=255|b=255|h=180|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[एक्वुआमरीन (रङ्ग)|एक्वुआमरीन]]|hex=7FFFD4|r=127|g=255|b=212|h=160|s=50 |v=100}}
{{Colort/Color|name=[[एलिस नील]]|hex=F0F8FF|r=240|g=248|b=255|h=208|s=6 |v=100}}
{{Colort/Color|name=[[एलीजारिन]]|hex=E32636|r=227|g=38 |b=54 |h=355|s=83 |v=89 }}
{{Colort/Color|name=[[एस्पैरागस सलेटी]] | hex=465945|r=70|g=89|b=69|h=117|s=22|v=35}}
|}
== ऐ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[ऐज्योर (रङ्ग)#असमानी|असमानी]] | hex=87CEEB|r=135|g=206|b=235|h=210|s=67|v=96}}
{{Colort/Color|name=[[ऐज्योर (रङ्ग)|ऐज्योर]]|hex=0080FF|r=0|g=128|b=255|h=210|s=100|v=50}}
{{Colort/Color|name=[[ऐज्योर (वेब रङ्ग)|ऐज्योर वेब]]|hex=F0FFFF|r=240 |g=255|b=255|h=210|s=100|v=98}}
{{Colort/Color|name=[[ऐमारैन्थ (रङ्ग)|ऐमारैन्थ]]|hex=E52B50|r=229|g=43 |b=80 |h=345|s=78 |v=64}}
{{Colort/Color|name=[[ऐस्पैरागस (रङ्ग)|ऐस्पैरागस ]]|hex=7BA05B|r=123|g=160|b=91|h=92 |s=43 |v=63 }}
|}
== ओ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[ऑर्किड (रङ्ग)]] | hex=DA70D6|r=218|g=112|b=214|h=302|s=49|v=85}}
{{Colort/Color|name=[[ओलीवाइन]] | hex=9AB973|r=154|g=185|b=115|h=58|s=80|v=141}}
|}
==औ ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[औबर्न (रङ्ग) | औबर्न]]|hex=6D351A|r=111|g=53|b=26|h=7 |s=67 |v=45}}
|}
==क ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[कद्दू (रङ्ग)]] | hex=FF7518|r=255|g=117|b=24|h=24|s=90|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[कलहंस (रङ्ग)]]|hex=008080|r=0|g=128|b=128|h=180|s=100|v=50}}
{{Colort/Color|name=[[नारङ्गी (रङ्ग)#कहरुवा|कहरुवा]]|hex=FFBF00|r=255|g=191|b=0 |h=45 |s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[काँस्य]]|hex=CD7F32|r=205|g=127|b=50|12|58|88|6|h=21|s=155|v=128}}
{{Colort/Color|name=[[गुलाबी#गुलनार गुलाबी]] | hex=FFA6C9|r=255|g=166|b=201|h=330|s=100|v=80}}
{{Colort/Color|name=[[कार्डिनल (रङ्ग)]] | hex=C41E3A|r=196|g=30|b=58|h=350|s=85|v=77}}
{{Colort/Color|name=[[कार्माइन (रङ्ग)#मध्यम कार्माइन|मध्यम कारमाइन]] | hex=AF4035|r=175|g=64|b=53|h=5|s=69|v=68}}
{{Colort/Color|name=[[कार्माइन (रङ्ग)]] | hex=960018|r=150|g=0|b=24|h=350|s=100|v=59}}
{{Colort/Color|name=[[करिया]]|hex=000000|r=0|g=0|b=0|h=0|s=0|v=0}}
{{Colort/Color|name=[[किरमिज]] | hex=DC143C|r=220|g=20|b=60|h=348|s=91|v=86}}
{{Colort/Color|name=[[कॅपट मोर्टुअम]] | hex=592720|r=89|g=39|b=32|h=7|s=64|v=35}}
{{Colort/Color|name=[[हरियर#छलावरण हरियर]] | hex=78866B|r=120|g=134|b=107|h=91|s=20|v=53}}
{{Colort/Color|name=[[केसरिया (रङ्ग)]] | hex=F4C430|r=244|g=196|b=48|h=45|s=80|v=96}}
{{Colort/Color|name=[[कैली हरियर]]|hex=4CBB17|r=76|g=187|b=23|h=120|s=48|v=48}}
{{Colort/Color|name=[[कॉर्न (रङ्ग)|कॉर्न]] | hex=FBEC5D|r=251|g=236|b=93|h=54|s=63|v=98}}
{{Colort/Color|name=[[कॉर्नफ्लावर नील]] | hex=6495ED|r=100|g=149|b=237|h=219|s=58|v=93}}
{{Colort/Color|name=[[कॉस्मिक लेट्ट]]|hex=FFF8E7|r=225|g=248|b=231|h=40|s=94|v=90}}
{{Colort/Color|name=[[कोबाल्ट (रङ्ग)]] | hex=0047AB|r=0|g=71|b=171|h=215|s=100|v=67}}
{{Colort/Color|name=[[क्यान (रङ्ग)#फीरोजी|उज्ज्वल फिरोजी]]|hex=08E8DE|r=8 |g=232|b=222|h=177|s=97 |v=91}}
{{Colort/Color|name=[[क्यान (रङ्ग)#रॉबिन एग ब्लू|रॉबिन एग ब्लू]] | hex=00CCCC|r=0|g=204|b=204|h=180|s=100|v=80}}
{{Colort/Color|name=[[क्यान (रङ्ग)|फीरोजी़]]|hex=30D5C8|r=48|g=213|b=200|h=175|s=77|v=84}}
{{Colort/Color|name=[[क्यान]] | hex=00FFFF|r=0|g=255|b=255|h=180|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[क्रीम]] | hex=FFFDD0|r=255|g=253|b=208|h=57|s=18|v=100}}
|}
== ख==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[खाकी (रङ्ग)|खाकी]]|hex=BDB76B|r=189|g=183|b=107|h=56|s=43|v=74}}
{{Colort/Color|name=[[खाकी]] | hex=C3B091|r=195|g=176|b=145|h=37|s=26|v=76}}
{{Colort/Color|name=[[खुबानी (रङ्ग)|खुबानी]]|hex=FBCEB1|r=251|g=206|b=177|h=30 |s=25 |v=87 }}
|}
== ग==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[गजदंती (रङ्ग)]] | hex=FFFFF0|r=255|g=255|b=240|h=60|s=5|v=100|web_safe={{Yes}}}}
{{Colort/Color|name=[[गहरियर केसरिया]]|hex=FFA812|r=255|g=168|b=18|h=38|s=93|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[गहरियर गोल्डन रॉड]]|hex=B8860B|r=184|g=134|b=11|h=43|s=94|v=72}}
{{Colort/Color|name=[[गहरियर टैन / पियर भूरा]]|hex=918151|r=145|g=129|b=81|h=45|s=44|v=57}}
{{Colort/Color|name=[[गहरियर नील]] | hex=0000C8|r=0|g=0|b=139|h=240|s=100|v=25}}
{{Colort/Color|name=[[गहरियर फिरोजी]]|hex=116062|r=17|g=96|b=98|h=181|s=83|v=38}}
{{Colort/Color|name=[[गुलाबी - नारङ्गी]] | hex=FF9966|r=255|g=153|b=102|h=20|s=60|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[गुलाबी#ओल्ड रोज|पुरातन गुलाबी]] | hex=C08081|r=192|g=46|b=76|h=330|s=59|v=57}}
{{Colort/Color|name=[[गुलाबी#गहरियर गुलाबी|गहरियर गुलाबी]]|hex=E75480|r=231|g=84|b=128|h=342|s=64|v=91}}
{{Colort/Color|name=[[गुलाबी#झटकेदार गुलाबी|झटकेदार गुलाबी]] | hex=FC0FC0|r=252|g=15|b=192|h=315|s=94|v=99}}
{{Colort/Color|name=[[गुलाबी#फारसी गुलाबी|फारसी गुलाबी]]|hex=F77FBE|r=247|g=127|b=190|h=330|s=72|v=77}}
{{Colort/Color|name=[[गुलाबी#वेब रङ्ग ऊष्म गुलाबी|ऊष्म गुलाबी]] | hex=FF69B4|r=255|g=105|b=180|h=350|s=84|v=75}}
{{Colort/Color|name=[[गुलाबी]]|hex=FFC0CB|r=255|g=192|b=203|h=350|s=25|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[गुलाबी|पेस्टल गुलाबी ]] | hex=FFD1DC|r=255|g=209|b=220|h=346|s=18|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[गुलाबी|फीका गुलाबी]]|hex=FADADD|r=250|g=218|b=221|h=354|s=13|v=98}}
{{Colort/Color|name=[[गेंहुआ (रङ्ग)|गेंहुआ]] | hex=F5DEB3|r=245|g=222|b=179|h=39|s=26|v=96}}
{{Colort/Color|name=[[गेरुआ]] | hex=CC7722|r=204|g=119|b=34|h=30|s=83|v=80}}
{{Colort/Color|name=[[गैम्बोज]] | hex=E49B0F|r=228|g=155|b=15|h=38|s=94|v=94}}
{{Colort/Color|name=[[गोल्डन रॉड (रङ्ग)|गोल्डन रॉड]] | hex=DAA520|r=218|g=165|b=32|h=43|s=85|v=85}}
|}
== च==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[चाय हरियर]]|hex=D0F0C0|r=208|g=240|b=192|h=100|s=20|v=94}}
{{Colort/Color|name=[[चार्ट्रियूज (रङ्ग)]] | hex=7FFF00|r=127|g=255|b=0|h=90|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[चार्ट्रियूज पियर]] | hex=DFFF00|r=223|g=255|b=0|h=67.5|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[चीड़ हरियर]] | hex=01796F|r=1|g=121|b=111|h=175|s=99|v=47}}
{{Colort/Color|name=[[चॉकलेट (रङ्ग)]] | hex=7B3F00|r=123|g=63|b=0|h=31|s=100|v=48}}
|}
== ज==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[जम्बुमणि (रङ्ग)| जम्बुमणि या कटैला]]|hex=9966CC|r=153|g=102|b=204|h=270|s=50 |v=80 }}
{{Colort/Color|name=[[जि़न्वाल्डाइट (रङ्ग)]] | hex=EBC2AF|r=235|g=194|b=175|h=19|s=25|v=92}}
|}
== ट==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[टाउप#मॉव टाउप|मॉव टाउप]] | hex=915F6D|r=145|g=95|b=109|h=285|s=37|v=54}}
{{Colort/Color|name=[[टाउप]]|hex=483C32|r=72|g=60|b=50|h=30|s=17|v=34}}
{{Colort/Color|name=[[टैङ्गराइन पियर]]|hex=FFCC00|r=255|g=204|b=0|h=33|s=100|v=50}}
{{Colort/Color|name=[[टैङ्गराइन (रङ्ग)]]|hex=F28500|r=242|g=133|b=0|h=33|s=100|v=95}}
{{Colort/Color|name=[[टैन (रङ्ग)]]|hex=D2B48C|r=210|g=180|b=140|h=34|s=33|v=82}}
{{Colort/Color|name=[[टैराकोटा]]|hex=E2725B|r=226|g=114|b=91|h=10|s=70|v=62}}
{{Colort/Color|name=[[टॉनी]] | hex=CD5700|r=205|g=87|b=0|h=25|s=100|v=80}}
|}
== ड ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[डेनिम (रङ्ग)]] | hex=1560BD|r=21|g=96|b=189|h=213|s=89|v=74}}
{{Colort/Color|name=[[डॉजर नील]] | hex=1E90FF|r=30|g=144|b=255|h=210|s=88|v=100}}
|}
== त ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[ताप्राङ्गीयिज|ताप्राङ्गीयिज या मैलासाइट]] | hex=0BDA51|r=11|g=218|b=81|h=140|s=95|v=85}}
{{Colort/Color|name=[[ताम्र वर्ण]] | hex=B87333|r=184|g=115|b=51|h=29|s=72|v=72}}
|}
== द ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[दालचीनी]] | hex=D2691E|r=210|g=105|b=30|h=25|s=86|v=82}}
|}
== ध ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[धानी]] | hex=ADFF2F|r=173|g=255|b=47|h=84|s=82|v=100}}
|}
== न ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[नारङ्गी (छिलका) (रङ्ग)]] | hex=FFA000|r=255|g=160|b=0|h=38|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[नारङ्गी (रङ्ग)#नारङ्गी-लाल|सिन्दूरी लाल]] | hex=FF4500|r=255|g=69|b=0|h=5|s=100|v=52}}<references/>
{{Colort/Color|name=[[नारङ्गी (रङ्ग)#बर्न्ट नारङ्गी|बर्न्ट नारङ्गी]]|hex=CC5500|r=204|g=85 |b=0|h=25 |s=100|v=80}}
{{Colort/Color|name=[[नारङ्गी (रङ्ग)#मध्यम साल्मन|सैल्मन]] | hex=FF8C69|r=255|g=140|b=105|h=14|s=59|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[नारङ्गी (रङ्ग)#मूङ्गा गुलाबी|टी रोज (नारङ्गी)]] | hex=F88379|r=248|g=131|b=194|h=16|s=70|v=70}}
{{Colort/Color|name=[[नारङ्गी (रङ्ग)]] | hex=ED9121|r=237|g=145|b=33|h=33|s=86|v=93}}
{{Colort/Color|name=[[नारङ्गी (वेब)]] | hex=FFA500|r=255|g=165|b=0|h=39|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[नारङ्गी#सुरक्षा नारङ्गी|सेफटी नारङ्गी]]|hex=FF6600|r=255|g=102|b=0|h=24|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[नारङ्गी]] | hex=FF7F00|r=255|g=127|b=0|h=30|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[नाशपाती (रङ्ग)]] | hex=D1E231|r=209|g=226|b=49|h=65|s=78|v=88}}
{{Colort/Color|name=[[नींबू (लाइम) (रङ्ग)]] | hex=CCFF00|r=204|g=255|b=0|h=75|s=100|v=63}}
{{Colort/Color|name=[[नीबू (रङ्ग)]] | hex=FDE910|r=253|g=233|b=16|h=55|s=94|v=99}}
{{Colort/Color|name=[[नीबू शीफॉन (रङ्ग)]] | hex=FFFACD|r=255|g=250|b=205|h=54|s=20|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[नीरस जैतूनी]] | hex=6B8E23|r=107|g=142|b=35|h=80|s=75|v=56}}
{{Colort/Color|name=[[नील-हरित]]|hex=00DDDD|r=0 |g=223 |b=223|h=180|s=100|v=50}}
{{Colort/Color|name=[[नील#इस्पात नील|इस्पात नील]] | hex=4682B4|r=70|g=130|b=180|h=207|s=61|v=71}}
{{Colort/Color|name=[[नील#कॉर्नफ्लावर नील|फीका कॉर्नफ्लावर नील]]|hex=ABCDEF|r=171|g=205|b=239|h=210|s=28|v=94}}
{{Colort/Color|name=[[नील#नीलम |नीलम]] | hex=082567|r=8|g=37|b=103|h=222|s=92|v=40}}
{{Colort/Color|name=[[नील#पावडर नील|पावडर ब्लू]] | hex=003399|r=0|g=51|b=153|h=200|s=70|v=60}}
{{Colort/Color|name=[[नील#मध्यम नील|मध्यम नील]] | hex=0000CD|r=0|g=0|b=205|h=240|s=100|v=40}}
{{Colort/Color|name=[[नील]]|hex=0000FF|r=0|g=0|b=255|h=240|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[नील|शाही नील]] | hex=4169E1|r=65|g=105|b=225|h=225|s=71|v=88}}
{{Colort/Color|name=[[नेवी ब्लू]] | hex=000080|r=0|g=0|b=128|h=240|s=100|v=50}}
{{Colort/Color|name=[[नैवेजो श्वेत]] | hex=FFDEAD|r=255|g=222|b=173|h=32|s=27|v=100}}
|}
== प ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[पन्ना (रङ्ग)]] | hex=50C878|r=80|g=200|b=120|h=140|s=60|v=78}}
{{Colort/Color|name=[[पपीता व्हिप]] | hex=FFEFD5|r=255|g=239|b=213|h=37|s=16|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[पराजलीय]] | hex=120A8F|r=18|g=10|b=143|h=244|s=93|v=56}}
{{Colort/Color|name=[[पर्पल#चेतना प्रसारी पर्पल|मनोविकृतिकारी पर्पल]] | hex=DD00FF|r=221|g=0|b=255|h=290|s=100|v=92}}
{{Colort/Color|name=[[पर्पल#टाएरियन पर्पल|टाएरियन पर्पल]]|hex=66023C|r=102|g=2|b=60|h=277|s=67|v=44}}
{{Colort/Color|name=[[पर्पल#पर्पल टाउप|पर्पल टाउप]] | hex=50404D|r=80|g=64|b=77|h=285|s=19|v=33}}
{{Colort/Color|name=[[पर्पल#पर्पल(HTML/CSS)|पर्पल(HTML/CSS)]] | hex=800080|r=128|g=0|b=128|h=300|s=67|v=44}}
{{Colort/Color|name=[[पर्पल#पर्पल(X11)|पर्पल(X11)]] | hex=A020F0|r=160|g=92|b=240|h=285|s=97|v=77}}
{{Colort/Color|name=[[पर्पल#मध्यम पर्पल (X11)|मध्यम पर्पल]] | hex=9370DB|r=147|g=112|b=219|h=270|s=68|v=72}}
{{Colort/Color|name=[[पर्पल#विद्युत पर्पल|विद्युत पर्पल]] | hex=BF00FF|r=191|g=0|b=255|h=285|s=100|v=80}}
{{Colort/Color|name=[[पर्पल|शाही पर्पल]] | hex=6B3FA0|r=107|g=63|b=160|h=273|s=62|v=54}}
{{Colort/Color|name=[[पावडर नील]] | hex=B0E0E6|r=176|g=224|b=230|h=220|s=70|v=90}}
{{Colort/Color|name=[[पीतल (रङ्ग)]]|hex=B5A642|r=181|g=166|b=66|h=37|s=119|v=124}}
{{Colort/Color|name=[[पियर#सुनहरियर|सुवर्ण (वेब)]] | hex=FFD700|r=255|g=215|b=0|h=51|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[पियर#स्कूल बस पियर|स्कूल बस पियर]] | hex=FFD800|r=255|g=216|b=0|h=36|s=100|v=50}}
{{Colort/Color|name=[[पियर]]|hex=FFFF00|r=255|g=255|b=0|h=60|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[पुरातन लेस]] | hex=FDF5E6|r=253|g=245|b=230|h=40|s=6|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[पुरातन हरियर]] | hex=CFB53B|r=207|g=181|b=59|h=49|s=71|v=81}}
{{Colort/Color|name=[[प्यूस]] | hex=CC8899|r=204|g=136|b=153|h=345|s=33|v=80}}
{{Colort/Color|name=[[प्रशियन नील]] | hex=003153|r=0|g=49|b=83|h=205|s=100|v=33}}
|}
== फ ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[फर्न हरियर]] | hex=4F7942|r=79|g=121|b=66|h=106|s=45|v=47}}
{{Colort/Color|name=[[फारसी नील]] | hex=1C39BB|r=28|g= 57|b=187|h=248|s= 75|v=50}}
{{Colort/Color|name=[[फारसी लाल]] | hex=CC3333|r=204|g=51|b=51|h=5|s= 50|v=50}}
{{Colort/Color|name=[[फारसी हरियर]] | hex=00A693|r=0|g=166|b=147|h=135|s= 75|v=60}}
{{Colort/Color|name=[[फालू रैड]] | hex=801818|r=128|g=24|b=24|h=0|s=81|v=50}}
{{Colort/Color|name=[[फीका नील]]|hex=AFEEEE|r=175|g=238|b=238|h=180|s=26|v=93}}
{{Colort/Color|name=[[फीका भूरा]]|hex=987654|r=152|g=118|b=84|h=30|s=45|v=60}}
{{Colort/Color|name=[[फूशिया गुलाबी]] |hex=FF77FF|r=255|g=119|b=255|h=300|s=47|v=84}}
{{Colort/Color|name=[[फॉरेस्ट हरियर]] | hex=228B22|r=34|g=139|b=34|h=120|s=76|v=55}}
{{Colort/Color|name=[[फ्यूशिया (रङ्ग)|फ्यूशिया]] | hex=FF00FF|r=255|g=0|b=255|h=300|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[फ्यूशिया]]|hex=C154C1|r=193|g=84|b=193|h=300|s=67|v=72}}
{{Colort/Color|name=[[फ्लैक्स (रङ्ग)|फ्लैक्स]] | hex=EEDC82|r=238|g=220|b=130|h=50|s=45|v=93}}
|}
== ब ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[बरगण्डी (रङ्ग)|गहरियर जामुनी लाल रङ्ग-बरगण्डी]]|hex=900020|r=128|g=0 |b=32|h=345|s=50|v=50}}
{{Colort/Color|name=[[बर्न्ट अम्बर]]|hex=8A3324|r=138|g=51 |b=36|h=9 |s=74 |v=54}}
{{Colort/Color|name=[[बर्न्ट सीएन्ना]]|hex=E97451|r=233|g=116|b=81|h=14 |s=65 |v=91}}
{{Colort/Color|name=[[बाँडी नील]]|hex=0095B6|r=0 |g=149|b=182|h=191|s=100|v=71}}
{{Colort/Color|name=[[बादामी]]|hex=F0DC82|r=240|g=220|b=130|h=49 |s=46 |v=94}}
{{Colort/Color|name=[[बिस्ट्र]]|hex=3D2B1F|r=61 |g=43 |b=31|h=24 |s=49 |v=24}}
{{Colort/Color|name=[[बेज]]|hex=F5F5DC|r=245|g=245|b=220|h=60 |s=10 |v=96 }}
{{Colort/Color|name=[[बेबी नील]]|hex=E0FFFF|r=111|g=255|b=255|h=180|s=12|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[बैगनी (रङ्ग)#फारसी इण्डिगो|फारसी इण्डिगो]] | hex=32127A|r=50|g=18|b=122|h=249|s= 85|v=49}}
{{Colort/Color|name=[[बैगनी (रङ्ग)#फालसै|फालसै]] | hex=EE82EE|r=238|g=130|b=238|h=300|s=67|v=88}}
{{Colort/Color|name=[[बैगनी (रङ्ग)#लाइलैक|लाइलैक]] | hex=C8A2C8|r=200|g=162|b=200|h=300|s=19|v=78}}
{{Colort/Color|name=[[बैगनी (रङ्ग)#विद्युत बैगनी|विद्युत बैगनी]] | hex=8B00FF|r=139|g=0|b=255|h=273|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[बैगनी (रङ्ग)#सदाबहार|सदाबहार]] | hex=CCCCFF|r=204|g=204|b=255|h=240|s=20|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[बैगनी (रङ्ग)]]|hex=423189|r=66|g=49|b=137|h=252|s=64|v=54}}
|}
== भ ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[भटकटैया (रङ्ग)]]|hex=D8BFD8|r=216|g=191|b=216|h=300|s=12|v=85}}
{{Colort/Color|name=[[भूरा (चेस्टनट) (रङ्ग)]] | hex=CD5C5C|r=205|g=92|b=92|h=0|s=55|v=80}}
{{Colort/Color|name=[[भूरा (चेस्टनट) (रङ्ग)| फीका अखरोटी]]|hex=DDADAF|r=221|g=173|b=175|h=358|s=22|v=87}}
{{Colort/Color|name=[[भूरा#गहरियर भूरा|गहरियर भूरा]]|hex=654321|r=101|g=67|b=33|h=30|s=67|v=40}}
{{Colort/Color|name=[[भूरा#रॉ अम्बर|रॉ अम्बर]] | hex=734A12|r=115|g=74|b=18|h=34|s=84|v=45}}
{{Colort/Color|name=[[भूरा#सण्डी भूरा|सैण्डी भूरा]] | hex=F4A460|r=244|g=164|b=96|h=28|s=61|v=96}}
{{Colort/Color|name=[[भूरा]]|hex=993300|r=153|g=51|b=0|h=20|s=100|v=60}}
|}
== म ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[माउण्टबैटन गुलाबी]] | hex=997A8D|r=153|g=122|b=141|h=323|s=20|v=60}}
{{Colort/Color|name=[[माया नील]] | hex=73C2FB|r=115|g=194|b=251|h=210|s=96|v=87}}
{{Colort/Color|name=[[मूँगा (रङ्ग)]] | hex=FF7F50|r=255|g=127|b=80|h=16|s=69|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[मूँगा (रङ्ग)|गहरियर मूँगा ]]|hex=CD5B45|r=205|g=91|b=69|h=10|s=66|v=80}}
{{Colort/Color|name=[[मूँगा लाल]] | hex=FF4040|r=255|g=64|b=64|h=3|s=82|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[मेहदी (रङ्ग)]] | hex=21421E|r=33|g=66|b=30|h=87.1|s=74.1|v=88.2}} |
{{Colort/Color|name=[[मैरून]] | hex=800000|r=128|g=0|b=0|h=0|s=100|v=50}}
{{Colort/Color|name=[[मॉव]] | hex=E0B0FF|r=224|g=176|b=255|h=276|s=31|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[मॉस हरियर]] | hex=ADDFAD|r=173|g=223|b=173|h=120|s=22|v=87}}
|}
== र ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[रस्सट (रङ्ग)|रस्सट]] | hex=80461B|r=128|g=70|b=27|h=25|s=78|v=50}}
{{Colort/Color|name=[[रानी (रङ्ग)#गहन रानी|रिच मैजेन्टा]] | hex=CA1F7B|r=202|g=31|b=23|h=327|s=96|v=34}}
{{Colort/Color|name=[[रानी (रङ्ग)]]|hex=CD00CC|r=204|g=0|b=204|h=300|s=80|v=37}}
{{Colort/Color|name=[[रानी (रङ्ग)|ऊष्म रानी]] | hex=FF00CC|r=255|g=0|b=204|h=310|s=57|v=74}}
{{Colort/Color|name=[[रानी (रङ्ग)|फीका रानी]]|hex=F984E5|r=249|g=132|b=229|h=310|s=47|v=98}}
{{Colort/Color|name=[[रानी]] | hex=FF00FF|r=255|g=0|b=255|h=300|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[रूपहला|रजत वर्ण]] | hex=C0C0C0|r=192|g=192|b=192|h=---|s=0|v=75}}
{{Colort/Color|name=[[रोज (रङ्ग)#कॉपर रोज|कॉपर रोज]] | hex=996666|r=153|g=102|b=102|h=344|s=35|v=57}}
{{Colort/Color|name=[[रोज (रङ्ग)#टी रोज|टी रोज़ ]] | hex=F4C2C2|r=244|g=194|b=194|h=337|s=47|v=93}}
{{Colort/Color|name=[[रोज (रङ्ग)#तेजोमय गुलाबी|तेजोमय गुलाबी]]|hex=FF55A3|r=255|g=85|b=163|h=330|s=75|v=84}}
{{Colort/Color|name=[[रोज (रङ्ग)#धुंधला गुलाबी|धुन्धरा गुलाबी]] | hex=FFE4E1|r=255|g=228|b=225|h=337|s=37|v=94}}
{{Colort/Color|name=[[रोज (रङ्ग)#फ्रेञ्च रोज|फ्रेञ्च रोज]] | hex=F64A8A|r=246|g=74|b=138|h=330|s=76|v=55}}
{{Colort/Color|name=[[रोज (रङ्ग)#रोज टाउप|रोज टाउप]] | hex=905D5D|r=144|g=93|b=93|h=330|s=42|v=46}}
{{Colort/Color|name=[[रोज (रङ्ग)|गुलाब]] | hex=FF007F|r=255|g=0|b=127|h=330|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[रोज (रङ्ग)|फारसी रोज]]|hex=F77FBE|r=254|g=40|b=162|h=318|s=96|v=88}}
|}
== ल ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[लाइम (रङ्ग)|लाइम (वर्ण चक्र)]] | hex=BFFF00|r=191|g=255|b=0|h=75|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[लाइम (रङ्ग)|लाइम (वेब)]] | hex=00FF00|r=0|g=255|b=0|h=120|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[लाइलैक (रङ्ग)#गहन लाइलैक|गहन लाइलैक]]|hex=9955BB|r=153|g=85|b=187|h=270|s=68|v=67}}
{{Colort/Color|name=[[लाल#प्रचुर कार्माइन|रिच कारमाइन]] | hex=D70040|r=215|g=0|b=64|h=356|s=94|v=44}}
{{Colort/Color|name=[[लाल#फीका लाल बैगनी (वेब रङ्ग)|फीका लाल बैगनी]]|hex=DB7093|r=219|g=112|b=147|h=340|s=49|v=86}}
{{Colort/Color|name=[[लाल#भारतीय लाल|गहरियर अखरोटी]]|hex=986960|r=152|g=105|b=96|h=10|s=37|v=60}}
{{Colort/Color|name=[[लाल#मध्यम कार्माइन|फीका कारमाइन]]|hex=AF4035|r=175|g=64|b=53|h=5|s=69|v=68}}
{{Colort/Color|name=[[लाल#सुर्ख|सुर्ख]] | hex=FF2400|r=255|g=36|b=0|h=8|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[लाल]]|hex=FF0000|r=255|g=0|b=0|h=0|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[लाल-बैगनी]] | hex=C71585|r=199|g=21|b=133|h=322|s=89|v=78}}
{{Colort/Color|name=[[लालमणि (रङ्ग)|लालमणि]] | hex=E0115F|r=224|g=17 |b=95 |h=338|s=100|v=40 }}
{{Colort/Color|name=[[लिनेन (रङ्ग)]] | hex=FAF0E6|r=250|g=240|b=230|h=30|s=8|v=98}}
{{Colort/Color|name=[[लॅवेण्डर (रङ्ग)#पुरातन लॅवेण्डर|पुरातन लॅवेण्डर]] | hex=796878|r=121|g=104|b=120|h=270|s=3|v=22}}
{{Colort/Color|name=[[लॅवेण्डर (रङ्ग)#मध्यम पर्पल|लॅवेण्डर जामुनी]] | hex=967BB6|r=150|g=120|b=182|h=270|s=60|v=65}}
{{Colort/Color|name=[[लॅवेण्डर (रङ्ग)#लॅवेण्डर अरुणिमा|लॅवेण्डर अरुणिमा]] | hex=FFF0F5|r=255|g=240|b=245|h=340|s=6|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[लॅवेण्डर (रङ्ग)#लॅवेण्डर गुलाबी|लॅवेण्डर गुलाबी]] | hex=FBAED2|r=251|g=174|b=210|h=310|s=57|v=90}}
{{Colort/Color|name=[[लॅवेण्डर (रङ्ग)#लॅवेण्डर रानी|लॅवेण्डर रानी]] | hex=EE82EE|r=238|g=130|b=238|h=300|s=67|v=88}}
{{Colort/Color|name=[[लॅवेण्डर (रङ्ग)#लॅवेण्डर सलेटी|लॅवेण्डर सलेटी]] | hex=C4C3D0|r=196|g=195|b=221|h=242|s=8|v=75}}
{{Colort/Color|name=[[लॅवेण्डर (रङ्ग)#सदाबहार|लॅवेण्डर नील]] | hex=CCCCFF|r=204|g=204|b=255|h=240|s=75|v=88}}
{{Colort/Color|name=[[लॅवेण्डर (रङ्ग)]] | hex=B57EDC|r=181|g=126|b=220|h=270|s=76|v=76}}
{{Colort/Color|name=[[लॅवेण्डर (रङ्ग)|लॅवेण्डर रोज]] | hex=FBA0E3|r=251|g=160|b=227|h=310|s=57|v=90}}
{{Colort/Color|name=[[लॅवेण्डर (वेब)]] | hex=E6E6FA|r=230|g=230|b=250|h=245|s=40|v=96}}
{{Colort/Color|name=[[लौह भस्म (रङ्ग)|लौह भस्म]] | hex=B7410E|r=183|g=65|b=14|h=18|s=92|v=72}}
|}
== व ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[विद्युत नील]] | hex=7DF9FF|r=125|g=249|b=255|h=180|s=40|v=90}}
{{Colort/Color|name=[[विद्युत हरियर]] | hex=00FF00|r=0|g=255|b=0|h=120|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[विस्टेरिया (रङ्ग)]] | hex=C9A0DC|r=201|g=160|b=220|h=281|s=27|v=86}}
|}
== श ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[शङ्खीय श्वेत]]|hex=FFF5EE|r=255|g=245|b=238|h=25|s=7|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[श्वेत]]|hex=FFFFFF|r=255|g=255|b=255|h=0|s=0|v=100}}
|}
== स ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[समुद्री हरियर]]|hex=2E8B57|r=46|g=139|b=87|h=146|s=67|v=55}}
{{Colort/Color|name=[[सरसों (रङ्ग)]]|hex=FFDB58|r=255|g=219|b=88|h=47|s=65|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[सलेटी#वेब वर्ण|गहरियर स्लेटी]]|hex=2F4F4F|r=47|g=79|b=79|h=180|s=41|v=31}}
{{Colort/Color|name=[[सलेटी]]|hex=808080|r=128|g=128|b=128|h=0|s=0|v=75}}
{{Colort/Color|name=[[सलेटी|स्लेट्आ ग्रे]]|hex=708090|r=112|g=128|b=144|h=210|s=22|v=56}}
{{Colort/Color|name=[[साल्मन (रङ्ग)]]|hex=E9967A|r=233|g=150|b=122|h=15|s=48|v=91}}
{{Colort/Color|name=[[सिन्दूरी]] | hex=FF4D00|r=255|g=77|b=0|h=18|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[सिनाबार]] | hex=E34234|r=227|g=66|b=52|h=5|s=77|v=89}}
{{Colort/Color|name=[[सीपिया (रङ्ग)|सीपिया]] | hex=704214|r=112|g=66|b=20|h=30|s=82|v=44}}
{{Colort/Color|name=[[सुनहरियर (रङ्ग)]] | hex=D4AF37|r=212|g=175|b=55|h=51|s=67|v=72}}
{{Colort/Color|name=[[सुनहरियर#सुवर्ण पियर|सुवर्ण पियर]] | hex=FFDF00|r=255|g=223|b=0|h=52.5|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[सुनहरियर#सुवर्ण भूरा|सुनहरियर भूरा]] | hex=996515|r=153|g=101|b=21|h=51|s=37|v=47}}
{{Colort/Color|name=[[सेराइज़ (रङ्ग)#गहरियर सेराइज|गहरियर सेराइज]]|hex=DA3287|r=218|g=50|b=135|h=317|s=57|v=62}}
{{Colort/Color|name=[[सेराइज (रङ्ग)]]|hex=DE3163|r=222|g=49|b=99|h=343|s=78|v=87}}
{{Colort/Color|name=[[सेरुलियन|गहरियर सेरुलिअन]]|hex=08457E|r=8|g=69|b=126|h=209|s=94|v=49}}
{{Colort/Color|name=[[सेरूलिअन नील]]|hex=2A52BE|r=42|g=82|b=190|h=224|s=78|v=75}}
{{Colort/Color|name=[[सेरूलिअन]]|hex=007BA7|r=0|g=123|b=167|h=196|s=100|v=65}}
{{Colort/Color|name=[[सेलाडॉन (रङ्ग)]]|hex=ACE1AF|r=172|g=225|b=175|h=123|s=24|v=88}}
{{Colort/Color|name=[[सेलेक्टिव पियर]]|hex=FFBA00|r=255|g=186|b=0|h=44|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[सैंग्रिय (रङ्ग)|सैंग्रिय]]|hex=92000A|r=146|g=0|b=10|h=356|s=100|v=57}}
{{Colort/Color|name=[[स्वर्णाम्र (रङ्ग)]]|hex=EC5800|r=236|g=88|b=0|h=10|s=85|v=94}}
|}
== ह ==
{{Colort}}
{{Colort/Color|name=[[हरियर]] | hex=00FF00|r=0|g=255|b=0|h=120|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[हरियर वर्ण के परिवर्तन#इस्लामिक हरियर|इस्लामिक हरियर]] | hex=009000|r=0|g=153|b=0|h=120|s=90|v=60}}
{{Colort/Color|name=[[हरियर#HTML/CSS मे|हरियर HTML/CSS]] | hex=008000|r=0|g=128|b=0|h=120|s=80|v=50}}
{{Colort/Color|name=[[हरियर#ऑफिस हरियर|ऑफिस हरियर]] | hex=008000|r=0|g=128|b=0|h=120|s=80|v=50}}
{{Colort/Color|name=[[हरियर#गहरियर वसंती हरियर|गहरियर वसंती हरियर]]|hex=177245|r=23|g=114|b=69|h=150|s=80|v=45}}
{{Colort/Color|name=[[हरियर#जैतून|जैतून हरियर]] | hex=808000|r=128|g=128|b=0|h=60|s=100|v=50}}
{{Colort/Color|name=[[हरियर#तिपतिया हरियर|तिपतिया हरियर]] | hex=009E60|r=0|g=158|b=96|h=120|s=90|v=75}}
{{Colort/Color|name=[[हरियर#मिण्ट हरियर|मिण्ट हरियर]] | hex=98FF98|r=152|g=255|b=152|h=140|s=40|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[हरियर#वसन्त कलिका|वसन्त कलिका]] | hex=A7FC00|r=0|g=167|b=252|h=88|s=90|v=63}}
{{Colort/Color|name=[[हरियर#वसन्त हरियर|वसन्त हरियर]] | hex=00FF7F|r=0|g=255|b=127|h=150|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[हरियर#विरिडियन|विरिडियन]] | hex=40826D|r=64|g=130|b=109|h=161|s=51|v=51}}
{{Colort/Color|name=[[हरियर|गहरियर पेस्टल हरियर]]|hex=03C03C|r=3|g=192|b=60|h=138|s=98|v=75}}
{{Colort/Color|name=[[हरियर|गहरियर हरियर]]|hex=013220|r=1|g=50|b=32|h=158|s=98|v=20}}
{{Colort/Color|name=[[हरियर|पेस्टल हरियर]] | hex=77DD77|r=119|g=221|b=119|h=120|s=46|v=87}}
{{Colort/Color|name=[[हरिताश्म (रङ्ग)]] | hex=00A86B|r=0|g=168|b=107|h=158|s=100|v=66}}
{{Colort/Color|name=[[हलका खाकी]] | hex=F0E68C|r=240|g=230|b=140|h=54|s=41|v=94}}
{{Colort/Color|name=[[हलका बैगनी]] | hex=990066|r=153|g=0|b=102|h=320|s=100|v=60}}
{{Colort/Color|name=[[हल्का नील]] | hex=ADD8E6|r=173|g=216|b=230|h=240|s=90|v=80}}
{{Colort/Color|name=[[हार्लेक्वीन (रङ्ग)]] | hex=3FFF00|r=63|g=255|b=0|h=105|s=100|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[हैन पर्पल]]|hex=5218FA|r=82|g=24|b=250|h=260|s=97|v=47}}
{{Colort/Color|name=[[हैलिओट्रोप (रङ्ग)]] | hex=DF73FF|r=223|g=115|b=255|h=286|s=55|v=100}}
{{Colort/Color|name=[[हौलीवुड सेराइज]] | hex=F400A1|r=244|g=0|b=161|h=320|s=100|v=96}}
|}
<noinclude>[[बर्ग:रङ्ग]]</noinclude>
1n8binewc7yj2ax9situ69etthrusb0
जनता दल (यूनाइटेड)
0
9714
61941
32501
2026-07-09T14:01:29Z
Minorax
166
61941
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Indian Political Party
| party_name = जनता दल यूनाइटेड
| party_logo = [[सञ्चिका:Janata Dal (United) Flag.svg|200px]]
| abbreviation = जदयू
| colorcode = [[हरियर]]
| leader = [[नीतीश कुमार]]
| president = [[नीतीश कुमार]]
| chairman =
| secretary =
| ppchairman =
| rajyasabha_leader = रामनाथ ठाकुर
| loksabha_leader = [[राजीव रञ्जन सिंह|राजीव रञ्जन (ललन सिंह)]]
| founder = [[शरद यादव]]<br>[[नीतीश कुमार]]<br>[[जार्ज फर्नाण्डिस]]
| foundation = {{Start date and years ago|df=yes|p=y|2003|10|30}}
| position =
| alliance = [[राष्ट्रिय जनतान्त्रिक गठबन्धन]]
| loksabha_seats = {{Composition bar|16|543|hex={{Party color|Janata Dal (United)}}}}
| rajyasabha_seats = {{Composition bar|5|245|hex={{Party color|Janata Dal (United)}}}}
| state_seats_name = [[बिहार बिधानसभा]]
| state_seats = {{Composition bar|45|243|hex={{Party color|Janata Dal (United)}}}}
| state2_seats_name = [[अरुणाचलप्रदेश विधानसभा|अरुणाचल बिधानसभा]]
| state2_seats = {{Composition bar|0|60|hex={{Party color|Janata Dal (United)}}}}
| state3_seats_name = [[मणिपुर विधानसभा]]
| state3_seats = {{Composition bar|1|60|hex={{Party color|Janata Dal (United)}}}}
| ideology = [[समाजवाद]]<br>[[पन्थनिरपेक्षता]]
| headquarters = ७, जन्तरमन्तर मार्ग, [[नया दिल्ली]], [[भारत]] - ११०००१
| eci = '''[[भारतके राजनैतिक दलके सूची#राज्यीय दल|राज्य पार्टी]]'''<br>[[बिहार]]<br>[[अरुणाचलप्रदेश]]
| national_convener = [[नीतीश कुमार]]
| publication = जदयू सन्देश
| symbol = [[सञ्चिका:Indian Election Symbol Arrow.svg|200px]]
| website = {{URL|https://jdu.org.in}}
}}
'''जनता दल (यूनाइटेड)''' ({{Small|लघुरूप}}: '''जदयू''') [[बिहार]]के एगो प्रमुख [[राजनैतिक दल]] हे । एकरा [[बिहार]] आउ [[अरुणाचलप्रदेश]]मे राज्य स्तरीय राजनीतिकदलके दर्जा प्राप्त हे । ई राजनीतिकदलके उपस्थिति मुख्यरूपसे [[बिहार]]मे हे जन्ने ई सत्ताधारी गठबन्धन [[महागठबन्धन (बिहार)|महागठबन्धन]]के नेतृत्व करहे ।<ref name="elections.in">{{Cite web|author=About Janta Dal United (JDU)|url=http://www.elections.in/political-parties-in-india/janata-dal-united.html|title=Janta Dal United (JD(U)) – Party History, Symbol, Founders, Election Results and News|publisher=Elections.in|accessdate=2 अगस्त 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161026121116/http://www.elections.in/political-parties-in-india/janata-dal-united.html|archive-date=26 अक्तूबर 2016|url-status=live}}</ref> [[भारतीय आम चुनाव, २०१९|लोकसभा चुनाव २०१९]]मे १६ सीटके साथे जदयू [[सत्रहमा लोकसभा]]मे सतमा सबसे बड़ दल हलै । जनता दल (यूनाइटेड) के गठन १९९९ जनतादलके [[शरद यादव]] गुट, [[लोकशक्ति पार्टी]] आउ [[समता पार्टी]]के बिलयके बाद कैल गेलै ।
==इतिहास==
===गठन===
[[भारतीय आम चुनाव, १९९९|१९९९ के आम चुनावमे]] [[कर्नाटकके मुख्यमन्त्रीके सूची|कर्नाटकके तत्कालीन मुख्यमन्त्री]] [[जे एच पटेल]]के नेतृत्वमे [[जनता दल]]के एक गुट [[राजग|राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक गठबन्धन (एनडिए)]] के समर्थन दे देलन । एकर बाद जनता दल दु भागमे बट गेलै । पहिला धड़ [[एच डि देवेगौड़ा]]के नेतृत्वमे [[जनता दल (सेक्युलर)]] के रूपमे अपनाके अलग कर लेलकै जखनिकि दोसर धड़ [[शरद यादव]]के नेतृत्वमे अस्तित्वमे ऐलै । बादमे जनता दलके शरद यादव गुट, [[लोकशक्ति पार्टी]] आउ [[समता पार्टी]] पास ऐलै आउ ३० अक्टूबर २००३ के आपिसमे विलय करके जनता दल (यूनाइटेड) नामसे एक नया पार्टीके गठन कैलकै । ई दलके चुनाव-चिह्न तीर आउ झण्डा हरियर-उज्जर रङ्गके पञ्जीकृत भेलै । चुनाव आयोग [[समता पार्टी]]के विलय रद्द कर देलकै जेकर बाद [[ब्रह्मानन्द मण्डल]] राष्ट्रिय अध्यक्ष बनलन किन्तु स्वास्थ्य बेस नै होवेके चलते दलके बागडोर [[उदय मण्डल]]के हाथमे चल गेलै ।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/regionalnews/story/2004/03/printable/040320_politics_delhi|title=BBCHindi|website=www.bbc.com|access-date=2022-02-16}}</ref>
===राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक गठबन्धन (एनडिए) मे सम्मिलित===
बादके दिनमे जदयू [[राजग|राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक गठबन्धन (एनडिए)]] मे सम्मिलित हो गेलै जेकर बाद जदयू आउ भाजपा गठबन्धन [[२००५ के बिहार विधानसभा चुनाव]]मे [[राष्ट्रिय जनता दल]]के नेतृत्वमे [[संयुक्त प्रगतिशील गठबन्धन]]के सरकारके हरा देलकै । बिहारमे [[नीतीश कुमार]]के नेतृत्वमे नया सरकारके गठन भेलै । [[भारतीय आम चुनाव, २००९|२००९ के लोकसभा चुनाव]]मे ई गठबन्धनके बिहारमे ३२ सीट भेटलै । जेकरामे भाजपाके १२ सीट पर सफलता भेटलै जखनिकि जदयूके २० सीट पर जीत प्राप्त भेलै । त ओहैँ [[बिहार विधानसभा चुनाव २०१०|२०१० के बिहार विधानसभा चुनाव]]मे जदयूके ११५ सीट आउ भाजपाके ९१ सीट प्राप्त भेलै । ई प्रकार दुनो दलके २४३ सदस्य सङ्ख्या वाला [[बिहार विधानसभा]]मे कुल २०६ सीट पर सफलती भेटलै आउ एक बेर फिरसे सरकार नीतीश कुमारके नेतृत्वमे बन गेलै ।
===राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक गठबन्धन (एनडिए) से बाहरे===
[[भारतीय आम चुनाव, २०१४|२०१४ के आम चुनाव]]मे भाजपा द्वारा [[नरेन्द्र मोदी]]के चुनाव प्रचार कमेटीके प्रमुख बनावल जाएके विरोधमे जदयू बिहारमे भाजपाके साथ १७ वर्ष पुरान अपन गठबन्धनके समाप्त कर देलकै । एकर बाद [[शरद यादव]] एनडिएके संयोजकके पद छोड़ देलन । लोकसभा चुनाव जदयू [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी]]के साथ मिलके चुनाव लड़लै किन्तु ओकरा ऊ चुनावमे बिहारके कुल चालीस लोकसभा सीटमे से खाली दुए सीट पर सफलता भेट पैलै । त ओहैँ भाजपा आउ ओकर सहयोगी दलके ३२ सीट पर सफलता भेटलै । लोकसभा चुनावमे भेटल असफलताके बाद [[नीतीश कुमार]] मुख्यमन्त्रीके पदसे त्यागपत्र दे देलन आउ [[जीतनराम माञ्झी]] नया मुख्यमन्त्री बनलन । जखनि भाजपा ई सरकारसे सदनमे बहुमत सिद्ध करेके माङ्ग कैलकै त [[राजद]] जदयूके समर्थन करके ई सरकारके गिरेसे बचैलकै ।
===महागठबन्धन===
१४ अप्रैल २० आउ इण्डियन नेशनल लोकदलके नेता घोषणा कैलन कि ऊ सम्प्रग (यूपिए) से बाहरे जनता परिवार गठजोड़ बनाके भाजपाके विरोध करतथिन । किन्तु सीटके तालमेलके लेके बात नै बन पैलै । समाजवादी पार्टी ई गठजोड़से मना कर देलकै । २०१४ के लोकसभामे भेटल असफलताके बाद जदयू आउ राजद पास आएल [[२०१५ के बिहार विधानसभा चुनाव]]मे जदयू, राजद आउ [[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] मिलके एनडिएके विरुद्ध महागठबन्धनके ऐलान कैलकै । चुनावमे ई गठबन्धनके १७८ सीट पर सफलता भेटलै आउ नीतीश कुमार एक बेर फिर बिहारके मुख्यमन्त्रीके रूपमे कार्यभार ग्रहण कैलन ।
===राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक गठबन्धन (एनडिए) मे वापसी===
२६ जुलाई २०१७ के नीतीश कुमार [[बिहारके मुख्यमन्त्री]]के पदसे त्यागपत्र देइत २० महीना पुरान महागठबन्धनके अन्तके ऐलान कर देलन । अगले दिन ऊ [[भारतीय जनता पार्टी]]के सहयोगसे फिर बिहारके मुख्यमन्त्रीके रूपमे शपथ गहण कर लेलन । २८ जुलाई २०१७ के बिहारके एनडिए सरकार बिधानसभामे १०८ के मुकाबले १३१ भोटके जरिए अपन बहुमत सिद्ध कर लेलकै ।
[[भारतीय आम चुनाव, २०१९|लोकसभा चुनाव २०१९]] मे जदयू [[भाजपा]] आउ [[लोजपा]]के साथे गठबन्धन करके बिहारमे चुनाव लड़लै । २३ मई के आएल परिणाममे ई गठबन्धनके प्रचण्ड जीत भेटलै आउ बिहारके ४० सीटमे से ३९ सीट जीतकै । भाजपा आउ लोजपा अपन खाताके सब क्रमशः १७ आउ ६ सीट जीतकै जखनिकि जदयू १७ मे से १६ सीट जीतकै । एकमात्र [[किशनगञ्ज विधानसभा निर्वाचल क्षेत्र|किशनगञ्ज]]के सीट पर जदयूके हार भेटलै ।
[[बिहार विधानसभा चुनाव, २०२०|२०२० के बिहार विधानसभा चुनावोमे]] जदयू भाजपा नीत [[राष्ट्रिय जनतान्त्रिक गठबन्धन]]के अन्तर्गते चुनाव लड़लै । ई सब चुनावमे जदयू ११५, भाजपा ११०, [[विकासशील इन्सान पार्टी]] ११ आउ [[हिन्दुस्तान आवाम मोर्चा (सेकुलर)]] ७ सीटसे लड़लै । १० नवम्बरके आएल परिणाममे राजग के बहुमत भेटलै जेकरामे भाजपाके ७४, जदयूके ४३ आउ विआइपि आउ हम के ४-४ सीट पर जीत प्राप्त भेलै ।
==नेतृत्व==
{| class="wikitable" cellpadding="5" style="text-align:center;"
|- style="background:#00f;"
! नेता
! दलमे पद
! संवैधानिक पद
|-
|[[नीतीश कुमार]]
|
|[[बिहारके मुख्यमन्त्रीके सूची|मुख्यमन्त्री]], [[बिहार]]
|-
|[[राजीव रञ्जन सिंह|राजीव रञ्जन (ललन सिंह)]]<ref>[https://www.abplive.com/states/bihar/lalan-singh-becomes-national-president-of-jdu-for-second-time-announced-in-presence-of-nitish-kumar-ann-2279027/amp JDU President: ललन सिंह दूसरी बार बने पार्टी अध्यक्ष, जेडीयू के राष्ट्रीय परिषद की बैठक में हुई घोषणा] ''ABP Live 10 दिसम्बर 2022''</ref>
|'''राष्ट्रिय अध्यक्ष'''
|[[सांसद्]], [[मुङ्गेर लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|मुङ्गेर]] आउ [[लोकसभा]] संसदीय दलके नेता
|-
|[[के सि त्यागी|किशन चन्द त्यागी]]
| प्रधान राष्ट्रिय महासचिव
|
|-
|[[वशिष्ठ नारायण सिंह]]
|
|[[राज्यसभा]] [[सांसद्]]
|-
|उमेश कुशवाहा
|प्रदेश अध्यक्ष, बिहार<ref>[https://m-livehindustan-com.cdn.ampproject.org/v/s/m.livehindustan.com/bihar/story-umesh-kushwaha-becomes-new-jdu-state-president-of-bihar-in-party-meeting-3735889.amp.html?amp_js_v=a6&_gsa=1&usqp=mq331AQHKAFQArABIA%3D%3D#aoh=16103498061850&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&_tf=From%20%251%24s&share=https%3A%2F%2Fwww.livehindustan.com%2Fbihar%2Fstory-umesh-kushwaha-becomes-new-jdu-state-president-of-bihar-in-party-meeting-3735889.html उमेश कुशवाहा बने जदयू के नये प्रदेश अध्यक्ष, पार्टी बैठक में लगी मुहर] ''पटना, हिन्दुस्तान ब्यूरो, १० जनवरी २०२१''</ref>
|
|-
|राजीव रञ्जन प्रसाद
|राष्ट्रिय सचिव<ref>[https://www.prabhasakshi.com/national/lalan-singh-formed-a-new-team-of-jdu-rajiv-ranjan-prasad-national-secretary ललन सिंह ने JDU की नई टीम का किया गठन, राजीव रंजन प्रसाद राष्ट्रीय सचिव बनाए गए] </ref>
|
|-
|}
==चुनावी प्रदर्शन==
===लोकसभा चुनाव===
{|class="wikitable" cellpadding="5" style="text-align:center;"
|- style="background:#00f;"
!rowspan=2| लोकसभा सत्र
!rowspan=2| चुनाव वर्ष
!colspan=2| सीट
!colspan=2| प्राप्त मत
!rowspan=2| राज्य (सीट)
!rowspan=2| सन्दर्भ
|-
! लड़लै
! जीतलै
! #
! %
|-
| [[तेरहमा लोकसभा]]
| [[भारतीय आम चुनाव, १९९९|१९९९]]
| ६०
| २१
| १,१२,८२,०८४
| ३.१०
| बिहार (१८)<br>कर्नाटक (३)<br>
| <ref>[https://loksabhahindiph.nic.in/members/partyardetail.aspx?party_code=59&lsno=13 तेरहमा लोकसभाके सदस्य- दलवार]{{Dead link|date=जनवरी 2021 |bot=InternetArchiveBot }} ''लोकसभा हिन्दी''</ref>
|-
| [[चौदहमा लोकसभा]]
| [[भारतीय आम चुनाव, २००४|२००४]]
| ७३
| ८
| ९१,४४,९६३
| २.५३
| बिहार (६)<br>लक्षद्वीप (१)<br>उत्तरप्रदेश (१)</br>
| <ref>[https://loksabhahindiph.nic.in/members/partyardetail.aspx?party_code=59&lsno=14 चौदहमा लोकसभाके सदस्य- दलवार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201053459/http://loksabhahindiph.nic.in/members/partyardetail.aspx?party_code=59&lsno=14 |date=1 दिसम्बर 2020 }} ''लोकसभा हिन्दी''</ref>
|-
| [[पन्द्रहमा लोकसभा]]
| [[भारतीय आम चुनाव, २००९|२००९]]
| २७
| २०
| ५९,३६,७८६
|
| बिहार (२०)
| <ref>[https://loksabhahindiph.nic.in/members/partyardetail.aspx?party_code=59&lsno=15 पन्द्रहमा लोकसभाके सदस्य- दलवार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129145440/http://loksabhahindiph.nic.in/members/partyardetail.aspx?party_code=59&lsno=15 |date=29 नवम्बर 2021 }} ''लोकसभा हिन्दी''</ref>
|-
| [[सोलहमा लोकसभा]]
| [[भारतीय आम चुनाव, २०१४|२०१४]]
| ९३
| २
| ५९,९२,२८१
| १.०८
| बिहार (२)<br>
| <ref>[https://loksabhahindiph.nic.in/members/partyardetail.aspx?party_code=59&lsno=16 सोलहमा लोकसभाके सदस्य- दलवार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210414054227/http://loksabhahindiph.nic.in/members/partyardetail.aspx?party_code=59&lsno=16 |date=14 अप्रैल 2021 }} ''लोकसभा हिन्दी''</ref>
|-
| [[सत्रहमा लोकसभा]]
| [[भारतीय आम चुनाव, २०१९|२०१९]]
| २४
| १६
| ८९,२६,६७९
| १.४६
| बिहार (१६)<br>
|<ref>[https://web.archive.org/web/20190526090141/http://results.eci.gov.in/pc/en/partywise/partywiseresult-S04.htm?st=S04 सत्रहमा लोकसभा परिणाम- दलवार] ''eciresults''</ref>
|-
|}
===दिल्ली विधानसभा===
{|class="wikitable" cellpadding="5" style="text-align:center;"
|-style="background:#00f;"
!rowspan=2| विधानसभा सत्र
|
! rowspan="2" | चुनाव वर्ष
!सीट
!colspan=2| प्राप्त मत
!rowspan=2| सन्दर्भ
|-
! लड़लै
! जीतलै
! #
! %
|-
|पचमा विधानसभा
|500
|[[दिल्ली राज्य विधानसभा चुनाव, २०१३|२०१३]]
|१
|६८,८१८
|०.८७
|
|-
|सतमा विधानसभा
|२
|[[दिल्ली राज्य विधानसभा चुनाव, २०२०|२०२०]]
| -
|८४,२६३
|०.९१
|
|-
|}
===बिहार विधानसभा===
{| class="wikitable" cellpadding="5" style="text-align:center;"
|- style="background:#00f;"
!rowspan=2| विधानसभा सत्र
!rowspan=2| चुनाव वर्ष
!colspan=2| सीट
!colspan=2| प्राप्त मत
!rowspan=2| लड़ल सीट पर मत%
!rowspan=2| सन्दर्भ
|-
! लड़ल
! जीत
! #
! %
|-
|चौदहमा विधानसभा
|
|
|
|
|
|
|-
|पन्द्रहमा विधानसभा
|
|
|
|
|
|
|-
|सोलहमा विधानसभा
|[[बिहार विधानसभा चुनाव, २०१५|२०१५]]
|१०१
|७१
|६४,१६,४१४
|१६.८
|४०.६५
|
|-
|[[बिहारके सत्रहमा विधानसभा|सत्रहमा विधानसभा]]
|[[बिहार विधानसभा चुनाव, २०२०|२०२०]]
|११५
|४३
|६४,८४,४१४
|१५.३९
|
| <ref>[https://results.eci.gov.in/ACTRENDS2020/hi/partywiseresult-S04.htm बिहार विधानसभा चुनाव परिणाम २०२०- दलवार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201116012720/https://results.eci.gov.in/ACTRENDS2020/hi/partywiseresult-S04.htm |date=16 नवम्बर 2020 }} ''eciresults हिन्दी ११ नवम्बर २०२०''</ref>
|-
|}
===नगालैण्ड विधानसभा===
{| class="wikitable" cellpadding="5" style="text-align:center;"
|- style="background:#00f;"
!rowspan=2| विधानसभा सत्र
!rowspan=2| चुनाव वर्ष
!colspan=2| सीट
!colspan=2| प्राप्त मत
!rowspan=2| सन्दर्भ
|-
! लड़ल
! जीतल
! #
! %
|-
|
|[[नागालैण्ड विधानसभा चुनाव, २०१८|२०१८]]
|१३
|१
|४५,०८९
|४.५०
|
|-
|}
===अरुणाचलप्रदेश विधानसभा===
{|class="wikitable" cellpadding="5" style="text-align:center;"
|- style="background:#00f;"
!rowspan=2| विधानसभा सत्र
!rowspan=2| चुनाव वर्ष
!colspan=2| सीट
!colspan=2| प्राप्त मत
!rowspan=2| सन्दर्भ
|-
! लड़लै
! जीतलै
! #
! %
|-
|७मा विधानसभा
|२०१९
|१४
|७
|६१,३२४
|९.८८
|
|-
|}
===मणिपुर विधानसभा===
{|class="wikitable" cellpadding="5" style="text-align:center;"
|- style="background:#00f;"
!rowspan=2| विधानसभा सत्र
!rowspan=2| चुनाव वर्ष
!colspan=2| सीट
!colspan=2| प्राप्त मत
!rowspan=2| सन्दर्भ
|-
! लड़लै
! जीतलै
! #
! %
|-
| विधानसभा
|२०२२
|
|६
|२,००,१००
|१०.८
|<ref>[https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/partywiseresult-S14.htm?st=S14 GEN ELECTION TO VIDHAN SABHA TRENDS & RESULT MARCH-2022] ''Election Commission Official Website''</ref><ref>[https://www.abplive.com/states/bihar/bihar-jdu-announces-to-extend-support-to-bjp-in-manipur-after-winning-six-seats-in-assembly-election-ann-2079947/amp Manipur Assembly Election: CM नीतीश का 'मास्टरस्ट्रोक', अरुणाचल में 'धोखे' के बाद मणिपुर में BJP के साथ किया 'खेला'] ''ABP Live 12 मार्च 2022''</ref>
|-
|}
==मुख्यमन्त्रीके सूची==
{{मुख्य|बिहारके मुख्यमन्त्रीके सूची}}
{|class="wikitable" style="text-align:center;
!क्रम
!मुख्यमन्त्री
!चित्र
!colspan=2|कार्यकाल
!पदावधि
!विधानसभा
|-
!१
|rowspan=2|[[नीतीश कुमार]]
|rowspan=2|[[सञ्चिका:Nitish Kumar in February 2007.jpg|70px]]
|२४ नवम्बर २००५
|२४ नवम्बर २०१०
|rowspan=2|{{Age in years and days|2005|11|24|2014|05|17}}
|१४मा विधानसभा
|-
!२
|२६ नवम्बर २०१०
|१७ मई २०१४
|rowspan=3|१५मा विधानसभा
|-
!३
|[[जीतनराम माञ्झी]]
|[[सञ्चिका:Sri Jitan Ram Manjhi.jpg|70px]]
|२० मई २०१४
|२० फरवरी २०१५
|{{Age in years and days|2014|05|20|2015|02|20}}
|-
!४
|rowspan=5|[[नीतीश कुमार]]
|rowspan=5|[[सञ्चिका:Nitish Kumar in February 2007.jpg|70px]]
|२२ फरवरी २०१५
|१९ नवम्बर २०१५
|rowspan=5|{{Age in years and days|2015|02|22}}
|-
!५
|२० नवम्बर २०१५
|२६ जुलाई २०१७
|rowspan=2|१६मा विधानसभा
|-
!६
|२७ जुलाई २०१७
|१५ नवम्बर २०२०
|-
!७
|१६ नवम्बर २०२०
|९ अगस्त २०२२
|rowspan=2|१७मा विधानसभा
|-
!८
| ९ अगस्त २०२२
| [[पदस्थ]]
|-
|}
== सांसदके सूची ==
===राज्यसभाके उपसभापति===
{| class="wikitable sortable" cellpadding="5" style="text-align:center; font-size:95%;"
|- style="background:#00f;"
! क्रम
! नाम
! नियुक्ति तिथि
! निवृत्ति तिथि
! कार्यकाल
|-
! १
|rowspan=2|'''[[हरिवंश नारायण सिंह]]'''
| ९ अगस्त २०१८
| ९ अप्रैल २०२०
| प्रथम
|-
! २
| १४ सितम्बर २०२०
| [[पदस्थ]]
| द्वितीय<ref>{{Cite web |title=Harivansh Narayan Singh is Rajya Sabha Deputy Chairman: NDA's candidate beats Congress' BK Hariprasad, 125 ayes against 105 noes |url=https://www.firstpost.com/india/harivansh-narayan-singh-is-rajya-sabha-deputy-chairman-jdus-candidate-beats-congress-bk-hariprasad-125-ayes-against-105-noes-4926611.html |website=Firstpost}}</ref>
|-
|}
===राज्यसभा सांसद्===
{| class="wikitable sortable" cellpadding="5" style="text-align:center; font-size:95%;"
|- style="background:#00f;"
! क्रम
! नाम
! नियुक्ति तिथि
! निवृत्ति तिथि
! टीप
|-
! १
| [[हरिवंश नारायण सिंह]]
| १० अप्रैल २०१४
| ९ अप्रैल २०२६
! [[राज्यसभाके उपाध्यक्ष|राज्यसभा उपसभापति]]
|-
! २
| [[रामनाथ ठाकुर]]
| १० अप्रैल २०१४
| ९ अप्रैल २०२६
| द्वितीय कार्यकाल
|-
! rowspan =2| ३
| [[महेन्द्र प्रसाद]]
| ३ अप्रैल २०१२
| २७ दिसम्बर २०२१
| २७ दिसम्बर २०२१ के निधन
|-
| [[अनिल हेगड़े]]
| ३० मई २०२२
| २ अप्रैल २०२४
|
|-
! ४
| [[वशिष्ठ नारायण सिंह]]
| ३ अप्रैल २०१२
| २ अप्रैल २०२४
| द्वितीय कार्यकाल
|-
! ५
| [[खीरू महतो]]
| ८ जुलाई २०२२
| ७ जुलाई २०२८
|
|-
|}
===सत्रहमा लोकसभा===
{|class="wikitable" border="2" cellpadding="6" cellspacing="0" style="text-align: center; margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|- bgcolor="#CCCCCC" align="center"
! क्रम
! राज्य
! निर्वाचन क्षेत्र
! निर्वाचित सांसद्
! टीप
|-
!rowspan=2| १
|rowspan=17|[[बिहार]]
|rowspan=2|[[वाल्मीकिनगर लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|वाल्मीकिनगर]]
| वैद्यनाथ प्रसाद महतो
| २८ फरवरी २०२० के निधन
|-
| सुनील कुमार
| १० नवम्बर २०२० के निर्वाचित<ref>[https://www.abplive.com/news/india/lok-sabha-bypoll-2020-valmiki-nagar-result-jdu-sunil-kumar-won-over-congress-parvesh-kumar-verma-1634697/amp वाल्मीकिनगर लोकसभा सीट से JDU उम्मीदवार सुनील कुमार जीते, कांग्रेस प्रत्याशी को हराया] ''एबिपि लाइव हिन्दी, पटना, ११ नवम्बर २०२०''</ref>
|-
! २
| [[कटिहार लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|कटिहार]]
| दुलाल चन्द्र गोस्वामी
|
|-
! ३
| [[काराकाट लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|काराकाट]]
| [[महाबली सिंह]]
|
|-
! ४
| [[गया लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|गया]]
| विजय कुमार माञ्झी
|
|-
! ५
| [[गोपालगञ्ज लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|गोपालगञ्ज]]
| [[आलोक कुमार सुमन|डॉ आलोक कुमार सुमन]]
|
|-
! ६
| [[जहानाबाद लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|जहानाबाद]]
| [[चन्देश्वर प्रसाद]]
|
|-
! ७
| [[झञ्झारपुर लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|झंझारपुर]]
| [[रामप्रीत मण्डल]]
|
|-
! ८
| [[नालन्दा लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|नालन्दा]]
| [[कौशलेन्द्र कुमार]]
| निरन्तर तृतीय कार्यकाल
|-
! ९
| [[पूर्णिया लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|पूर्णिया]]
| [[सन्तोष कुमार]]
| निरन्तर द्वितीय कार्यकाल
|-
! १०
| [[बाँका लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|बांका]]
| [[गिरिधारी यादव]]
|
|-
! ११
| [[भागलपुर लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|भागलपुर]]
| [[अजय कुमार मण्डल]]
|
|-
! १२
| [[मधेपुरा लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|मधेपुरा]]
| [[दिनेश चन्द्र यादव]]
|
|-
! १३
| [[मुङ्गेर लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|मुंगेर]]
| [[राजीव रञ्जन सिंह|राजीव रञ्जन (ललन सिंह)]]
| संसदीय दलके नेता
|-
! १४
| [[सीतामढ़ी लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|सीतामढ़ी]]
| [[सुनील कुमार पिण्टू]]
|
|-
! १५
| [[सीवान लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|सीवान]]
| [[कविता सिंह (नेत्री)|कविता सिंह]]
|
|-
! १६
| [[सुपौल लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|सुपौल]]
| [[दिलेश्वर कामत]]
| मुख्य सचेतक
|-
|}
===सोलहमा लोकसभा===
{|class="wikitable" border="2" cellpadding="6" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|- bgcolor="#CCCCCC" align="center"
! क्रम
! राज्य
! निर्वाचन क्षेत्र
! निर्वाचित सांसद्
! टीप
! सन्दर्भ
|-
! १
|rowspan=2|[[बिहार]]
| [[नालन्दा लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|नालन्दा]]
| [[कौशलेन्द्र कुमार]]
| निरंतर द्वितीय कार्यकाल
|rowspan=2|<ref>[https://loksabhahindiph.nic.in/members/partyardetail.aspx?party_code=59&lsno=16 सोलहवीं लोकसभा के सदस्य- दलवार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210414054227/http://loksabhahindiph.nic.in/members/partyardetail.aspx?party_code=59&lsno=16 |date=14 अप्रैल 2021 }} ''लोकसभा हिन्दी</ref>
|-
! २
| [[पूर्णिया लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|पूर्णिया]]
| [[संतोष कुमार]]
|-
|}
==इहो देखी==
* [[जनता दल]]
* [[राष्ट्रिय जनता दल]]
* [[बीजू जनता दल]]
* [[जनता दल (सेकुलर)]]
* [[लोकतान्त्रिक जनता दल]]
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची}}
[[बर्ग:भारतके राजनीतिकदल]]
[[बर्ग:भारतीय राजनीति]]
[[बर्ग:जनता दल (यूनाइटेड्)]]
{{INTERWIKI|Q904827}}
2tosffcmjwb4hdjyv2dlk4duv20efl9
61947
61941
2026-07-09T14:04:46Z
Minorax
166
61947
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Indian Political Party
| party_name = जनता दल यूनाइटेड
| party_logo = [[सञ्चिका:Janata Dal (United) Flag.svg|200px]]
| abbreviation = जदयू
| colorcode = [[हरियर]]
| leader = [[नीतीश कुमार]]
| president = [[नीतीश कुमार]]
| chairman =
| secretary =
| ppchairman =
| rajyasabha_leader = रामनाथ ठाकुर
| loksabha_leader = [[राजीव रञ्जन सिंह|राजीव रञ्जन (ललन सिंह)]]
| founder = [[शरद यादव]]<br>[[नीतीश कुमार]]<br>[[जार्ज फर्नाण्डिस]]
| foundation = {{Start date and years ago|df=yes|p=y|2003|10|30}}
| position =
| alliance = [[राष्ट्रिय जनतान्त्रिक गठबन्धन]]
| loksabha_seats = {{Composition bar|16|543|hex={{Party color|Janata Dal (United)}}}}
| rajyasabha_seats = {{Composition bar|5|245|hex={{Party color|Janata Dal (United)}}}}
| state_seats_name = [[बिहार बिधानसभा]]
| state_seats = {{Composition bar|45|243|hex={{Party color|Janata Dal (United)}}}}
| state2_seats_name = [[अरुणाचलप्रदेश विधानसभा|अरुणाचल बिधानसभा]]
| state2_seats = {{Composition bar|0|60|hex={{Party color|Janata Dal (United)}}}}
| state3_seats_name = [[मणिपुर विधानसभा]]
| state3_seats = {{Composition bar|1|60|hex={{Party color|Janata Dal (United)}}}}
| ideology = [[समाजवाद]]<br>[[पन्थनिरपेक्षता]]
| headquarters = ७, जन्तरमन्तर मार्ग, [[नया दिल्ली]], [[भारत]] - ११०००१
| eci = '''[[भारतके राजनैतिक दलके सूची#राज्यीय दल|राज्य पार्टी]]'''<br>[[बिहार]]<br>[[अरुणाचलप्रदेश]]
| national_convener = [[नीतीश कुमार]]
| publication = जदयू सन्देश
| symbol = [[सञ्चिका:Indian Election Symbol Arrow.svg|200px]]
| website = {{URL|https://jdu.org.in}}
}}
'''जनता दल (यूनाइटेड)''' ({{Small|लघुरूप}}: '''जदयू''') [[बिहार]]के एगो प्रमुख [[राजनैतिक दल]] हे । एकरा [[बिहार]] आउ [[अरुणाचलप्रदेश]]मे राज्य स्तरीय राजनीतिकदलके दर्जा प्राप्त हे । ई राजनीतिकदलके उपस्थिति मुख्यरूपसे [[बिहार]]मे हे जन्ने ई सत्ताधारी गठबन्धन [[महागठबन्धन (बिहार)|महागठबन्धन]]के नेतृत्व करहे ।<ref name="elections.in">{{Cite web|author=About Janta Dal United (JDU)|url=http://www.elections.in/political-parties-in-india/janata-dal-united.html|title=Janta Dal United (JD(U)) – Party History, Symbol, Founders, Election Results and News|publisher=Elections.in|accessdate=2 अगस्त 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161026121116/http://www.elections.in/political-parties-in-india/janata-dal-united.html|archive-date=26 अक्तूबर 2016|url-status=live}}</ref> [[भारतीय आम चुनाव, २०१९|लोकसभा चुनाव २०१९]]मे १६ सीटके साथे जदयू [[सत्रहमा लोकसभा]]मे सतमा सबसे बड़ दल हलै । जनता दल (यूनाइटेड) के गठन १९९९ जनतादलके [[शरद यादव]] गुट, [[लोकशक्ति पार्टी]] आउ [[समता पार्टी]]के बिलयके बाद कैल गेलै ।
==इतिहास==
===गठन===
[[भारतीय आम चुनाव, १९९९|१९९९ के आम चुनावमे]] [[कर्नाटकके मुख्यमन्त्रीके सूची|कर्नाटकके तत्कालीन मुख्यमन्त्री]] [[जे एच पटेल]]के नेतृत्वमे [[जनता दल]]के एक गुट [[राजग|राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक गठबन्धन (एनडिए)]] के समर्थन दे देलन । एकर बाद जनता दल दु भागमे बट गेलै । पहिला धड़ [[एच डि देवेगौड़ा]]के नेतृत्वमे [[जनता दल (सेक्युलर)]] के रूपमे अपनाके अलग कर लेलकै जखनिकि दोसर धड़ [[शरद यादव]]के नेतृत्वमे अस्तित्वमे ऐलै । बादमे जनता दलके शरद यादव गुट, [[लोकशक्ति पार्टी]] आउ [[समता पार्टी]] पास ऐलै आउ ३० अक्टूबर २००३ के आपिसमे विलय करके जनता दल (यूनाइटेड) नामसे एक नया पार्टीके गठन कैलकै । ई दलके चुनाव-चिह्न तीर आउ झण्डा हरियर-उज्जर रङ्गके पञ्जीकृत भेलै । चुनाव आयोग [[समता पार्टी]]के विलय रद्द कर देलकै जेकर बाद [[ब्रह्मानन्द मण्डल]] राष्ट्रिय अध्यक्ष बनलन किन्तु स्वास्थ्य बेस नै होवेके चलते दलके बागडोर [[उदय मण्डल]]के हाथमे चल गेलै ।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/regionalnews/story/2004/03/printable/040320_politics_delhi|title=BBCHindi|website=www.bbc.com|access-date=2022-02-16}}</ref>
===राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक गठबन्धन (एनडिए) मे सम्मिलित===
बादके दिनमे जदयू [[राजग|राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक गठबन्धन (एनडिए)]] मे सम्मिलित हो गेलै जेकर बाद जदयू आउ भाजपा गठबन्धन [[२००५ के बिहार विधानसभा चुनाव]]मे [[राष्ट्रिय जनता दल]]के नेतृत्वमे [[संयुक्त प्रगतिशील गठबन्धन]]के सरकारके हरा देलकै । बिहारमे [[नीतीश कुमार]]के नेतृत्वमे नया सरकारके गठन भेलै । [[भारतीय आम चुनाव, २००९|२००९ के लोकसभा चुनाव]]मे ई गठबन्धनके बिहारमे ३२ सीट भेटलै । जेकरामे भाजपाके १२ सीट पर सफलता भेटलै जखनिकि जदयूके २० सीट पर जीत प्राप्त भेलै । त ओहैँ [[बिहार विधानसभा चुनाव २०१०|२०१० के बिहार विधानसभा चुनाव]]मे जदयूके ११५ सीट आउ भाजपाके ९१ सीट प्राप्त भेलै । ई प्रकार दुनो दलके २४३ सदस्य सङ्ख्या वाला [[बिहार विधानसभा]]मे कुल २०६ सीट पर सफलती भेटलै आउ एक बेर फिरसे सरकार नीतीश कुमारके नेतृत्वमे बन गेलै ।
===राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक गठबन्धन (एनडिए) से बाहरे===
[[भारतीय आम चुनाव, २०१४|२०१४ के आम चुनाव]]मे भाजपा द्वारा [[नरेन्द्र मोदी]]के चुनाव प्रचार कमेटीके प्रमुख बनावल जाएके विरोधमे जदयू बिहारमे भाजपाके साथ १७ वर्ष पुरान अपन गठबन्धनके समाप्त कर देलकै । एकर बाद [[शरद यादव]] एनडिएके संयोजकके पद छोड़ देलन । लोकसभा चुनाव जदयू [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी]]के साथ मिलके चुनाव लड़लै किन्तु ओकरा ऊ चुनावमे बिहारके कुल चालीस लोकसभा सीटमे से खाली दुए सीट पर सफलता भेट पैलै । त ओहैँ भाजपा आउ ओकर सहयोगी दलके ३२ सीट पर सफलता भेटलै । लोकसभा चुनावमे भेटल असफलताके बाद [[नीतीश कुमार]] मुख्यमन्त्रीके पदसे त्यागपत्र दे देलन आउ [[जीतनराम माञ्झी]] नया मुख्यमन्त्री बनलन । जखनि भाजपा ई सरकारसे सदनमे बहुमत सिद्ध करेके माङ्ग कैलकै त [[राजद]] जदयूके समर्थन करके ई सरकारके गिरेसे बचैलकै ।
===महागठबन्धन===
१४ अप्रैल २० आउ इण्डियन नेशनल लोकदलके नेता घोषणा कैलन कि ऊ सम्प्रग (यूपिए) से बाहरे जनता परिवार गठजोड़ बनाके भाजपाके विरोध करतथिन । किन्तु सीटके तालमेलके लेके बात नै बन पैलै । समाजवादी पार्टी ई गठजोड़से मना कर देलकै । २०१४ के लोकसभामे भेटल असफलताके बाद जदयू आउ राजद पास आएल [[२०१५ के बिहार विधानसभा चुनाव]]मे जदयू, राजद आउ [[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] मिलके एनडिएके विरुद्ध महागठबन्धनके ऐलान कैलकै । चुनावमे ई गठबन्धनके १७८ सीट पर सफलता भेटलै आउ नीतीश कुमार एक बेर फिर बिहारके मुख्यमन्त्रीके रूपमे कार्यभार ग्रहण कैलन ।
===राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक गठबन्धन (एनडिए) मे वापसी===
२६ जुलाई २०१७ के नीतीश कुमार [[बिहारके मुख्यमन्त्री]]के पदसे त्यागपत्र देइत २० महीना पुरान महागठबन्धनके अन्तके ऐलान कर देलन । अगले दिन ऊ [[भारतीय जनता पार्टी]]के सहयोगसे फिर बिहारके मुख्यमन्त्रीके रूपमे शपथ गहण कर लेलन । २८ जुलाई २०१७ के बिहारके एनडिए सरकार बिधानसभामे १०८ के मुकाबले १३१ भोटके जरिए अपन बहुमत सिद्ध कर लेलकै ।
[[भारतीय आम चुनाव, २०१९|लोकसभा चुनाव २०१९]] मे जदयू [[भाजपा]] आउ [[लोजपा]]के साथे गठबन्धन करके बिहारमे चुनाव लड़लै । २३ मई के आएल परिणाममे ई गठबन्धनके प्रचण्ड जीत भेटलै आउ बिहारके ४० सीटमे से ३९ सीट जीतकै । भाजपा आउ लोजपा अपन खाताके सब क्रमशः १७ आउ ६ सीट जीतकै जखनिकि जदयू १७ मे से १६ सीट जीतकै । एकमात्र [[किशनगञ्ज विधानसभा निर्वाचल क्षेत्र|किशनगञ्ज]]के सीट पर जदयूके हार भेटलै ।
[[बिहार विधानसभा चुनाव, २०२०|२०२० के बिहार विधानसभा चुनावोमे]] जदयू भाजपा नीत [[राष्ट्रिय जनतान्त्रिक गठबन्धन]]के अन्तर्गते चुनाव लड़लै । ई सब चुनावमे जदयू ११५, भाजपा ११०, [[विकासशील इन्सान पार्टी]] ११ आउ [[हिन्दुस्तान आवाम मोर्चा (सेकुलर)]] ७ सीटसे लड़लै । १० नवम्बरके आएल परिणाममे राजग के बहुमत भेटलै जेकरामे भाजपाके ७४, जदयूके ४३ आउ विआइपि आउ हम के ४-४ सीट पर जीत प्राप्त भेलै ।
==नेतृत्व==
{| class="wikitable" cellpadding="5" style="text-align:center;"
|- style="background:#00f;"
! नेता
! दलमे पद
! संवैधानिक पद
|-
|[[नीतीश कुमार]]
|
|[[बिहारके मुख्यमन्त्रीके सूची|मुख्यमन्त्री]], [[बिहार]]
|-
|[[राजीव रञ्जन सिंह|राजीव रञ्जन (ललन सिंह)]]<ref>[https://www.abplive.com/states/bihar/lalan-singh-becomes-national-president-of-jdu-for-second-time-announced-in-presence-of-nitish-kumar-ann-2279027/amp JDU President: ललन सिंह दूसरी बार बने पार्टी अध्यक्ष, जेडीयू के राष्ट्रीय परिषद की बैठक में हुई घोषणा] ''ABP Live 10 दिसम्बर 2022''</ref>
|'''राष्ट्रिय अध्यक्ष'''
|[[सांसद्]], [[मुङ्गेर लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|मुङ्गेर]] आउ [[लोकसभा]] संसदीय दलके नेता
|-
|[[के सि त्यागी|किशन चन्द त्यागी]]
| प्रधान राष्ट्रिय महासचिव
|
|-
|[[वशिष्ठ नारायण सिंह]]
|
|[[राज्यसभा]] [[सांसद्]]
|-
|उमेश कुशवाहा
|प्रदेश अध्यक्ष, बिहार<ref>[https://m-livehindustan-com.cdn.ampproject.org/v/s/m.livehindustan.com/bihar/story-umesh-kushwaha-becomes-new-jdu-state-president-of-bihar-in-party-meeting-3735889.amp.html?amp_js_v=a6&_gsa=1&usqp=mq331AQHKAFQArABIA%3D%3D#aoh=16103498061850&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&_tf=From%20%251%24s&share=https%3A%2F%2Fwww.livehindustan.com%2Fbihar%2Fstory-umesh-kushwaha-becomes-new-jdu-state-president-of-bihar-in-party-meeting-3735889.html उमेश कुशवाहा बने जदयू के नये प्रदेश अध्यक्ष, पार्टी बैठक में लगी मुहर] ''पटना, हिन्दुस्तान ब्यूरो, १० जनवरी २०२१''</ref>
|
|-
|राजीव रञ्जन प्रसाद
|राष्ट्रिय सचिव<ref>[https://www.prabhasakshi.com/national/lalan-singh-formed-a-new-team-of-jdu-rajiv-ranjan-prasad-national-secretary ललन सिंह ने JDU की नई टीम का किया गठन, राजीव रंजन प्रसाद राष्ट्रीय सचिव बनाए गए] </ref>
|
|-
|}
==चुनावी प्रदर्शन==
===लोकसभा चुनाव===
{|class="wikitable" cellpadding="5" style="text-align:center;"
|- style="background:#00f;"
!rowspan=2| लोकसभा सत्र
!rowspan=2| चुनाव वर्ष
!colspan=2| सीट
!colspan=2| प्राप्त मत
!rowspan=2| राज्य (सीट)
!rowspan=2| सन्दर्भ
|-
! लड़लै
! जीतलै
! #
! %
|-
| [[तेरहमा लोकसभा]]
| [[भारतीय आम चुनाव, १९९९|१९९९]]
| ६०
| २१
| १,१२,८२,०८४
| ३.१०
| बिहार (१८)<br>कर्नाटक (३)<br>
| <ref>[https://loksabhahindiph.nic.in/members/partyardetail.aspx?party_code=59&lsno=13 तेरहमा लोकसभाके सदस्य- दलवार]{{Dead link|date=जनवरी 2021 |bot=InternetArchiveBot }} ''लोकसभा हिन्दी''</ref>
|-
| [[चौदहमा लोकसभा]]
| [[भारतीय आम चुनाव, २००४|२००४]]
| ७३
| ८
| ९१,४४,९६३
| २.५३
| बिहार (६)<br>लक्षद्वीप (१)<br>उत्तरप्रदेश (१)</br>
| <ref>[https://loksabhahindiph.nic.in/members/partyardetail.aspx?party_code=59&lsno=14 चौदहमा लोकसभाके सदस्य- दलवार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201053459/http://loksabhahindiph.nic.in/members/partyardetail.aspx?party_code=59&lsno=14 |date=1 दिसम्बर 2020 }} ''लोकसभा हिन्दी''</ref>
|-
| [[पन्द्रहमा लोकसभा]]
| [[भारतीय आम चुनाव, २००९|२००९]]
| २७
| २०
| ५९,३६,७८६
|
| बिहार (२०)
| <ref>[https://loksabhahindiph.nic.in/members/partyardetail.aspx?party_code=59&lsno=15 पन्द्रहमा लोकसभाके सदस्य- दलवार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129145440/http://loksabhahindiph.nic.in/members/partyardetail.aspx?party_code=59&lsno=15 |date=29 नवम्बर 2021 }} ''लोकसभा हिन्दी''</ref>
|-
| [[सोलहमा लोकसभा]]
| [[भारतीय आम चुनाव, २०१४|२०१४]]
| ९३
| २
| ५९,९२,२८१
| १.०८
| बिहार (२)<br>
| <ref>[https://loksabhahindiph.nic.in/members/partyardetail.aspx?party_code=59&lsno=16 सोलहमा लोकसभाके सदस्य- दलवार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210414054227/http://loksabhahindiph.nic.in/members/partyardetail.aspx?party_code=59&lsno=16 |date=14 अप्रैल 2021 }} ''लोकसभा हिन्दी''</ref>
|-
| [[सत्रहमा लोकसभा]]
| [[भारतीय आम चुनाव, २०१९|२०१९]]
| २४
| १६
| ८९,२६,६७९
| १.४६
| बिहार (१६)<br>
|<ref>[https://web.archive.org/web/20190526090141/http://results.eci.gov.in/pc/en/partywise/partywiseresult-S04.htm?st=S04 सत्रहमा लोकसभा परिणाम- दलवार] ''eciresults''</ref>
|-
|}
===दिल्ली विधानसभा===
{|class="wikitable" cellpadding="5" style="text-align:center;"
|-style="background:#00f;"
!rowspan=2| विधानसभा सत्र
|
! rowspan="2" | चुनाव वर्ष
!सीट
!colspan=2| प्राप्त मत
!rowspan=2| सन्दर्भ
|-
! लड़लै
! जीतलै
! #
! %
|-
|पचमा विधानसभा
|500
|[[दिल्ली राज्य विधानसभा चुनाव, २०१३|२०१३]]
|१
|६८,८१८
|०.८७
|
|-
|सतमा विधानसभा
|२
|[[दिल्ली राज्य विधानसभा चुनाव, २०२०|२०२०]]
| -
|८४,२६३
|०.९१
|
|-
|}
===बिहार विधानसभा===
{| class="wikitable" cellpadding="5" style="text-align:center;"
|- style="background:#00f;"
!rowspan=2| विधानसभा सत्र
!rowspan=2| चुनाव वर्ष
!colspan=2| सीट
!colspan=2| प्राप्त मत
!rowspan=2| लड़ल सीट पर मत%
!rowspan=2| सन्दर्भ
|-
! लड़ल
! जीत
! #
! %
|-
|चौदहमा विधानसभा
|
|
|
|
|
|
|-
|पन्द्रहमा विधानसभा
|
|
|
|
|
|
|-
|सोलहमा विधानसभा
|[[बिहार विधानसभा चुनाव, २०१५|२०१५]]
|१०१
|७१
|६४,१६,४१४
|१६.८
|४०.६५
|
|-
|[[बिहारके सत्रहमा विधानसभा|सत्रहमा विधानसभा]]
|[[बिहार विधानसभा चुनाव, २०२०|२०२०]]
|११५
|४३
|६४,८४,४१४
|१५.३९
|
| <ref>[https://results.eci.gov.in/ACTRENDS2020/hi/partywiseresult-S04.htm बिहार विधानसभा चुनाव परिणाम २०२०- दलवार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201116012720/https://results.eci.gov.in/ACTRENDS2020/hi/partywiseresult-S04.htm |date=16 नवम्बर 2020 }} ''eciresults हिन्दी ११ नवम्बर २०२०''</ref>
|-
|}
===नगालैण्ड विधानसभा===
{| class="wikitable" cellpadding="5" style="text-align:center;"
|- style="background:#00f;"
!rowspan=2| विधानसभा सत्र
!rowspan=2| चुनाव वर्ष
!colspan=2| सीट
!colspan=2| प्राप्त मत
!rowspan=2| सन्दर्भ
|-
! लड़ल
! जीतल
! #
! %
|-
|
|[[नागालैण्ड विधानसभा चुनाव, २०१८|२०१८]]
|१३
|१
|४५,०८९
|४.५०
|
|-
|}
===अरुणाचलप्रदेश विधानसभा===
{|class="wikitable" cellpadding="5" style="text-align:center;"
|- style="background:#00f;"
!rowspan=2| विधानसभा सत्र
!rowspan=2| चुनाव वर्ष
!colspan=2| सीट
!colspan=2| प्राप्त मत
!rowspan=2| सन्दर्भ
|-
! लड़लै
! जीतलै
! #
! %
|-
|७मा विधानसभा
|२०१९
|१४
|७
|६१,३२४
|९.८८
|
|-
|}
===मणिपुर विधानसभा===
{|class="wikitable" cellpadding="5" style="text-align:center;"
|- style="background:#00f;"
!rowspan=2| विधानसभा सत्र
!rowspan=2| चुनाव वर्ष
!colspan=2| सीट
!colspan=2| प्राप्त मत
!rowspan=2| सन्दर्भ
|-
! लड़लै
! जीतलै
! #
! %
|-
| विधानसभा
|२०२२
|
|६
|२,००,१००
|१०.८
|<ref>[https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/partywiseresult-S14.htm?st=S14 GEN ELECTION TO VIDHAN SABHA TRENDS & RESULT MARCH-2022] ''Election Commission Official Website''</ref><ref>[https://www.abplive.com/states/bihar/bihar-jdu-announces-to-extend-support-to-bjp-in-manipur-after-winning-six-seats-in-assembly-election-ann-2079947/amp Manipur Assembly Election: CM नीतीश का 'मास्टरस्ट्रोक', अरुणाचल में 'धोखे' के बाद मणिपुर में BJP के साथ किया 'खेला'] ''ABP Live 12 मार्च 2022''</ref>
|-
|}
==मुख्यमन्त्रीके सूची==
{{मुख्य|बिहारके मुख्यमन्त्रीके सूची}}
{|class="wikitable" style="text-align:center;
!क्रम
!मुख्यमन्त्री
!चित्र
!colspan=2|कार्यकाल
!पदावधि
!विधानसभा
|-
!१
|rowspan=2|[[नीतीश कुमार]]
|rowspan=2|[[सञ्चिका:Nitish Kumar in February 2007.jpg|70px]]
|२४ नवम्बर २००५
|२४ नवम्बर २०१०
|rowspan=2|{{Age in years and days|2005|11|24|2014|05|17}}
|१४मा विधानसभा
|-
!२
|२६ नवम्बर २०१०
|१७ मई २०१४
|rowspan=3|१५मा विधानसभा
|-
!३
|[[जीतनराम माञ्झी]]
|[[सञ्चिका:Sri Jitan Ram Manjhi.jpg|70px]]
|२० मई २०१४
|२० फरवरी २०१५
|{{Age in years and days|2014|05|20|2015|02|20}}
|-
!४
|rowspan=5|[[नीतीश कुमार]]
|rowspan=5|[[सञ्चिका:Nitish Kumar in February 2007.jpg|70px]]
|२२ फरवरी २०१५
|१९ नवम्बर २०१५
|rowspan=5|{{Age in years and days|2015|02|22}}
|-
!५
|२० नवम्बर २०१५
|२६ जुलाई २०१७
|rowspan=2|१६मा विधानसभा
|-
!६
|२७ जुलाई २०१७
|१५ नवम्बर २०२०
|-
!७
|१६ नवम्बर २०२०
|९ अगस्त २०२२
|rowspan=2|१७मा विधानसभा
|-
!८
| ९ अगस्त २०२२
| [[पदस्थ]]
|-
|}
== सांसदके सूची ==
===राज्यसभाके उपसभापति===
{| class="wikitable sortable" cellpadding="5" style="text-align:center; font-size:95%;"
|- style="background:#00f;"
! क्रम
! नाम
! नियुक्ति तिथि
! निवृत्ति तिथि
! कार्यकाल
|-
! १
|rowspan=2|'''[[हरिवंश नारायण सिंह]]'''
| ९ अगस्त २०१८
| ९ अप्रैल २०२०
| प्रथम
|-
! २
| १४ सितम्बर २०२०
| [[पदस्थ]]
| द्वितीय<ref>{{Cite web |title=Harivansh Narayan Singh is Rajya Sabha Deputy Chairman: NDA's candidate beats Congress' BK Hariprasad, 125 ayes against 105 noes |url=https://www.firstpost.com/india/harivansh-narayan-singh-is-rajya-sabha-deputy-chairman-jdus-candidate-beats-congress-bk-hariprasad-125-ayes-against-105-noes-4926611.html |website=Firstpost}}</ref>
|-
|}
===राज्यसभा सांसद्===
{| class="wikitable sortable" cellpadding="5" style="text-align:center; font-size:95%;"
|- style="background:#00f;"
! क्रम
! नाम
! नियुक्ति तिथि
! निवृत्ति तिथि
! टीप
|-
! १
| [[हरिवंश नारायण सिंह]]
| १० अप्रैल २०१४
| ९ अप्रैल २०२६
! [[राज्यसभाके उपाध्यक्ष|राज्यसभा उपसभापति]]
|-
! २
| [[रामनाथ ठाकुर]]
| १० अप्रैल २०१४
| ९ अप्रैल २०२६
| द्वितीय कार्यकाल
|-
! rowspan =2| ३
| [[महेन्द्र प्रसाद]]
| ३ अप्रैल २०१२
| २७ दिसम्बर २०२१
| २७ दिसम्बर २०२१ के निधन
|-
| [[अनिल हेगड़े]]
| ३० मई २०२२
| २ अप्रैल २०२४
|
|-
! ४
| [[वशिष्ठ नारायण सिंह]]
| ३ अप्रैल २०१२
| २ अप्रैल २०२४
| द्वितीय कार्यकाल
|-
! ५
| [[खीरू महतो]]
| ८ जुलाई २०२२
| ७ जुलाई २०२८
|
|-
|}
===सत्रहमा लोकसभा===
{|class="wikitable" border="2" cellpadding="6" cellspacing="0" style="text-align: center; margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|- bgcolor="#CCCCCC" align="center"
! क्रम
! राज्य
! निर्वाचन क्षेत्र
! निर्वाचित सांसद्
! टीप
|-
!rowspan=2| १
|rowspan=17|[[बिहार]]
|rowspan=2|[[वाल्मीकिनगर लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|वाल्मीकिनगर]]
| वैद्यनाथ प्रसाद महतो
| २८ फरवरी २०२० के निधन
|-
| सुनील कुमार
| १० नवम्बर २०२० के निर्वाचित<ref>[https://www.abplive.com/news/india/lok-sabha-bypoll-2020-valmiki-nagar-result-jdu-sunil-kumar-won-over-congress-parvesh-kumar-verma-1634697/amp वाल्मीकिनगर लोकसभा सीट से JDU उम्मीदवार सुनील कुमार जीते, कांग्रेस प्रत्याशी को हराया] ''एबिपि लाइव हिन्दी, पटना, ११ नवम्बर २०२०''</ref>
|-
! २
| [[कटिहार लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|कटिहार]]
| दुलाल चन्द्र गोस्वामी
|
|-
! ३
| [[काराकाट लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|काराकाट]]
| [[महाबली सिंह]]
|
|-
! ४
| [[गया लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|गया]]
| विजय कुमार माञ्झी
|
|-
! ५
| [[गोपालगञ्ज लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|गोपालगञ्ज]]
| [[आलोक कुमार सुमन|डॉ आलोक कुमार सुमन]]
|
|-
! ६
| [[जहानाबाद लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|जहानाबाद]]
| [[चन्देश्वर प्रसाद]]
|
|-
! ७
| [[झञ्झारपुर लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|झंझारपुर]]
| [[रामप्रीत मण्डल]]
|
|-
! ८
| [[नालन्दा लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|नालन्दा]]
| [[कौशलेन्द्र कुमार]]
| निरन्तर तृतीय कार्यकाल
|-
! ९
| [[पूर्णिया लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|पूर्णिया]]
| [[सन्तोष कुमार]]
| निरन्तर द्वितीय कार्यकाल
|-
! १०
| [[बाँका लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|बांका]]
| [[गिरिधारी यादव]]
|
|-
! ११
| [[भागलपुर लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|भागलपुर]]
| [[अजय कुमार मण्डल]]
|
|-
! १२
| [[मधेपुरा लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|मधेपुरा]]
| [[दिनेश चन्द्र यादव]]
|
|-
! १३
| [[मुङ्गेर लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|मुंगेर]]
| [[राजीव रञ्जन सिंह|राजीव रञ्जन (ललन सिंह)]]
| संसदीय दलके नेता
|-
! १४
| [[सीतामढ़ी लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|सीतामढ़ी]]
| [[सुनील कुमार पिण्टू]]
|
|-
! १५
| [[सीवान लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|सीवान]]
| [[कविता सिंह (नेत्री)|कविता सिंह]]
|
|-
! १६
| [[सुपौल लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|सुपौल]]
| [[दिलेश्वर कामत]]
| मुख्य सचेतक
|-
|}
===सोलहमा लोकसभा===
{|class="wikitable" border="2" cellpadding="6" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|- bgcolor="#CCCCCC" align="center"
! क्रम
! राज्य
! निर्वाचन क्षेत्र
! निर्वाचित सांसद्
! टीप
! सन्दर्भ
|-
! १
|rowspan=2|[[बिहार]]
| [[नालन्दा लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|नालन्दा]]
| [[कौशलेन्द्र कुमार]]
| निरंतर द्वितीय कार्यकाल
|rowspan=2|<ref>[https://loksabhahindiph.nic.in/members/partyardetail.aspx?party_code=59&lsno=16 सोलहवीं लोकसभा के सदस्य- दलवार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210414054227/http://loksabhahindiph.nic.in/members/partyardetail.aspx?party_code=59&lsno=16 |date=14 अप्रैल 2021 }} ''लोकसभा हिन्दी''</ref>
|-
! २
| [[पूर्णिया लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|पूर्णिया]]
| [[संतोष कुमार]]
|-
|}
==इहो देखी==
* [[जनता दल]]
* [[राष्ट्रिय जनता दल]]
* [[बीजू जनता दल]]
* [[जनता दल (सेकुलर)]]
* [[लोकतान्त्रिक जनता दल]]
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची}}
[[बर्ग:भारतके राजनीतिकदल]]
[[बर्ग:भारतीय राजनीति]]
[[बर्ग:जनता दल (यूनाइटेड्)]]
{{INTERWIKI|Q904827}}
0vefuwytliwhestrbwpnbx69qjitlko
रामनवमी
0
14402
61944
52595
2026-07-09T14:03:17Z
Minorax
166
61944
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox holiday
|holiday_name = रामनवमी
|type = हिन्दु
|image = Idols of Prabhu Shri Rama and Sita Mata, Kanak Bhavan, Ayodhya, Faizabad, U.P., India.JPG
|caption = भगवान राम, माता सीता, कनक मन्दिर, [[अयोध्या]]
|nickname =
|observedby = [[हिन्दु]]
|significance = [[राम|श्रीराम]]के जन्मदिन
|date = [[चैत्र]] [[शुक्ल]] [[नवमी]]<ref name="d009">{{Cite web | title=Google Books | website=Google | url=https://www.google.co.in/books/edition/%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A3_2077_%E0%A4%B5%E0%A4%BF_%E0%A4%B8%E0%A4%82/mpVuEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%B0+%E0%A4%AD%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%9F++%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%AF+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%81&pg=PP8&printsec=frontcover | access-date=4 April 2025}}</ref>
|date2017 = बुधवार, ५ अप्रैल<ref name=hck2017>[http://hck.gov.in/hckcalendar/hck-2017.pdf Holiday Calendar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170828233624/http://hck.gov.in/hckcalendar/hck-2017.pdf |date=28 अगस्त 2017 }}, High Court of Karnataka, Government of Karnataka</ref><br> मङ्गलवार, ४ अप्रैल (कुछ राज्यमे)<ref>[http://www.portal.gsi.gov.in/reports1/rwservlet?GSIReportKey&envid=clm&report=ClmRptHolidayList&desformat=pdf&inpEmpId=121874 West Bengal Government Holidays Calendar 2017] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170326140609/http://www.portal.gsi.gov.in/reports1/rwservlet?GSIReportKey&envid=clm&report=ClmRptHolidayList&desformat=pdf&inpEmpId=121874 |date=26 मार्च 2017 }}, India</ref>
|date2018 = रवि, २५ मार्च
|date2019 = शनिवार, १३ अप्रैल
|celebrations = चैत्र नवरात्रिका अन्तिम दिवस
|observances = पूजा, व्रत, उपवास, कथा, हवन, दान
|frequency = वार्षिक
}}
'''रामनवमी''' के त्यौहार [[चैत्र]] मासके शुक्ल पक्षके [[नवमी]]के मनावल जा है जे अप्रैल-मईमे आवऽ है । [[हिन्दुधर्म|हिन्दु]] धर्मशास्त्रके अनुसार ई दिन मर्यादा-पुरूषोत्तम भगवान [[राम|श्रीराम]]के जनम होलै हल । <ref name="u484">{{Cite web | title=प्रभु श्रीराम की असली जन्म दिनांक | website=hindi.webdunia.com | date=26 July 2014 | url=http://hindi.webdunia.com/religion-sanatandharma-history/प्रभु-श्रीराम-की-असली-जन्म-दिनांक-1140408047_1.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20140901073257/http://hindi.webdunia.com/religion-sanatandharma-history/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AD%E0%A5%81-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%85%E0%A4%B8%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE-%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%95-1140408047_1.htm | archive-date=1 September 2014 | url-status=dead | language=hi | access-date=3 April 2025}}</ref>
[[सञ्चिका:PM at the Pran Pratishtha ceremony of Shree Ram Janmaboomi Temple in Ayodhya, Uttar Pradesh on January 22, 2024 (cropped).jpg|thumb|[[अयोध्या]], उत्तरप्रदेश स्थित जन्मभूमि मन्दिरमे श्री "राम" के प्रतिमा]]
:''चैत्रे नवम्यां प्राक् पक्षे दिवा पुण्ये पुनर्वसौ ।''
:''उदये गुरुगौरांश्चोः स्वोच्चस्थे ग्रहपञ्चके ॥''
:''मेषं पूषणि सम्प्राप्ते लग्ने कर्कटकाह्वये ।''
:''आविरसीत्सकलया कौसल्यायां परः पुमान् ॥'' ([[निर्णय सिन्धु]])
[[गोस्वामी तुलसीदास]] [[रामचरितमानस]] बालकाण्डमे स्वयं लिखलन हे कि ऊ रामचरितमानसके रचनाके आरम्भ [[अयोध्या]]पुरीमे विक्रम संवत् १६३१ (१५७४ ईस्वी) के रामनवमी (मङ्गलवार) के कैलन हल । गोस्वामीजी रामचरितमानसमे श्रीरामके जनमके वर्णन ई प्रकार कैलन हे -
: ''भये प्रगट कृपाला दीनदयाला कौसल्या हितकारी ।''
: ''हरषित महतारी मुनि मन हारी अद्भुत रूप बिचारी ॥''
: ''लोचन अभिरामा तनु घनस्यामा निज आयुध भुज चारी ।''
: ''भूषन वनमाला नयन बिसाला सोभासिन्धु खरारी ॥''
: ''कह दुइ कर जोरी अस्तुति तोरी केहि बिधि करौँ अनन्ता।''
: ''माया गुन ग्यानातीत अमाना वेद पुरान भनन्ता॥''
: ''करुना सुख सागर सब गुन आगर जेहि गावहिँ श्रुति सन्ता।''
: ''सो मम हित लागी जन अनुरागी भयउ प्रकट श्रीकन्ता ॥''
== राम जन्म कथा ==
हिन्दु धर्म शास्त्रके अनुसार [[त्रेतायुग]]मे [[रावण]]के अत्याचारके समाप्त करे आउ धर्मके पुनः स्थापनाला [[विष्णु|भगवान विष्णु]] मृत्युलोकमे श्रीरामके रूपमे [[अवतार]] लेलन हल । श्रीरामचन्द्रजीके जनम [[चैत्र]] शुक्लके नवमीके दिन पुनर्वसु नक्षत्र आउ कर्क लग्नमे रानी [[कौशल्या]]के कोखसे राजा [[दशरथ]]के घरे होलै हल ।
[[सञ्चिका:A View of Bhadrachalam Gopuram.JPG|right|thumb|300px|सम्पूर्ण भारतमे रामनवमी मनावल जा है । तेलङ्गाणाके [[भद्राचलम मन्दिर]] ऊ सब स्थानमे है जने रामनवमी बड़ धूमधामसे मनावल जा है ।]]
[[रामायण]]के अनुसार [[अयोध्या]]के राजा [[दशरथ]]के तीन पत्नी हलन किन्तु बड़ी समय तक कोनो राजा दशरथके सन्तानके सुख न दे पावलन हल जेकरासे राजा दशरथ बड़ी परेशान रहऽ हलन । पुत्र प्राप्तिला राजा दशरथके ऋषि वशिष्ठ पुत्रकामेष्टि [[यज्ञ]] करावेके विचार देलन । एकर पश्चात् राजा दशरथ अपन जमाई, महर्षि ऋष्यशृङ्गसे यज्ञ करावलन । तत्पश्चात् यज्ञकुण्डसे अग्निदेव अपन हाथमे खीरके कटोरी लेके बाहरे निकललन ।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.punjabkesari.in/dharm/news/ram-navami-on-25th-march-773018|title=रामनवमी का इतिहास|last=|first=|date=|website=पंजाब केसरी|archive-url=https://web.archive.org/web/20200329052858/https://www.punjabkesari.in/dharm/news/ram-navami-on-25th-march-773018|archive-date=29 मार्च 2020|dead-url=|access-date=|url-status=dead}}</ref>
यज्ञ समाप्तिके बाद महर्षि ऋष्यशृङ्ग दशरथके तीनो पत्नीके एक-एक कटोरी खीर खाएला देलन । खीर खाएके कुछ महीना बादे तीनो रानी गर्भवती हो गेलन । ठीक ९ महीना बाद राजा दशरथके सबसे बड़ रानी [[कौशल्या]] [[राम|श्रीराम]]के जे भगवान [[विष्णु]]के सतमा अवतार हलन, [[कैकेयी|कैकयी]] [[भरत]]के आउ [[सुमित्रा]] जुड़वा लैकन [[लक्ष्मण]] आउ [[शत्रुघ्न]]के जनम देलन । भगवान रामके जनम धरती पर दुष्ट प्राणीके संहार करेला होलै हल ।<ref name=":0" />
==रामनवमी पूजन==
[[सञ्चिका:Rama, Sita and Lakshmana.jpg|left|thumb|[[राम]], [[सीता]], [[लक्ष्मण]] एवं [[हनुमान]] रामनवमी पूजने एगो घरमे]]
रामनवमीके त्यौहारके महत्व [[हिन्दुधर्म]] सभ्यतामे महत्वपूर्ण रहलै हे । ई पर्वके साथे माता [[दुर्गा]]के नवरात्रोके समापन होवऽ है । हिन्दुधर्ममे रामनवमीके दिन [[पूजा]] अर्चना कैल जा है । रामनवमीके पूजामे पहिले देवता पर जल, रोली आउ लेपन चढ़ावल जा है । एकर बाद मूर्ती पर मुट्ठी भरके चौर चढ़ावल जा है । पूजाके बाद आरती कैल जा है । कुछ लोग ई दिन व्रतो रखऽ हथिन ।<ref>{{Cite web|url=https://www.patrika.com/worship-pooja-path/how-to-worship-on-ram-navmi-1270258/|title=रामनवमी पर ऐसे करें भगवान राम का पूजन, पूर्ण होगी हर इच्छा|last=|first=|date=|website=पत्रिका|archive-url=https://web.archive.org/web/20200329104332/https://www.patrika.com/worship-pooja-path/how-to-worship-on-ram-navmi-1270258/|archive-date=29 मार्च 2020|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
==रामनवमीके महत्व==
ई पर्व भारतमे श्रद्धा आउ आस्थाके साथे मनावल जा है । रामनवमिएके दिन [[चैत्र नवरात्र|चैत्र नवरात्रो]] समाप्ति हो जा है । हिन्दुधर्म शास्त्रके अनुसार ई दिन भगवान श्रीरामजीके जनम होलै हल । अतः ई शुभ तिथिके भक्त लोग रामनवमीके रूपमे मनावऽ हथिन एवं पवित्र नदीमे स्नान करके पुण्यके भागीदार होवऽ हथिन ।<ref>[http://www.deshbandhu.co.in/miscllenious/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B5--43162-2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403194750/http://www.deshbandhu.co.in/miscllenious/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B5--43162-2|date=3 अप्रैल 2017}} | देशबन्धु वेबसाइट</ref>
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची}}
[[बर्ग:भारतमे त्यौहार]]
[[बर्ग:हिन्दुधर्म]]
[[बर्ग:राम]]
{{INTERWIKI|Q1771621}}
maogzmy94tu0acoghorozxljxhgx9x3
रामायण
0
14424
61943
52803
2026-07-09T14:03:03Z
Minorax
166
61943
wikitext
text/x-wiki
{{About|संस्कृत महाकाव्य}}
{{Infobox religious text
| name = रामायण
| image = Rāma slays Rāvaṇa.png
| alt = रामायण
| caption = राम द्वारा रावणके वध, एगो शाही मेवाड़ पाण्डुलिपिसे, १७मा शताब्दी
| language = [[संस्कृत]]
|religion = [[हिन्दुधर्म]]
|author = [[वाल्मीकि]]
|श्लोक=२४,०००
}}
{{सन्दूक हिन्दुधर्म}}
''' रामायण''' ([[संस्कृत]] : ''रामायणम्'' = राम + आयणम् ; शाब्दिक अर्थ : 'रामके जीवन-यात्रा'), [[वाल्मीकि]] द्वारा रचित [[संस्कृत]] [[महाकाव्य]] हे जेकरामे [[श्रीराम]]के गाथा हे । एकरा [[आदिकाव्य]]<ref>'रामायणमादिकाव्यम्', श्रीस्कन्दपुराणे उत्तरखण्डे रामायणमाहात्म्ये- १-३५ तथा ५-६१, श्रीमद्वाल्मीकीय रामायण भाग-१, गीताप्रेस गोरखपुर, संस्करण-१९९६ ई०, पृष्ठ-९ एवं २५.</ref> आउ एकर रचयिता महर्षि वाल्मीकिके 'आदिकवि'यो<ref>ध्वन्यालोकः, १-५ (कारिका एवं वृत्ति) तथा ४-५ (वृत्ति), ध्वन्यालोक, हिन्दी व्याख्याकार- आचार्य विश्वेश्वर सिद्धान्तशिरोमणि, ज्ञानमंडल लिमिटेड, वाराणसी, संस्करण-१९८५ ई०, पृष्ठ-२९-३० एवं ३४५ तथा ध्वन्यालोकः (लोचन सहित) हिन्दी अनुवाद- जगन्नाथ पाठक, चौखम्बा विद्याभवन, वाराणसी, संस्करण-२०१४, पृष्ठ-८६ एवं ८९ तथा पृ०-५७०.</ref> कहल जाहे ।
संस्कृत साहित्य परम्परामे [[रामायण]] आउ [[महाभारत]]के [[इतिहास]] कहल गेलैहे आउ दूनो सनातन संस्कृतिके सबसे प्रसिद्ध आउ लोकप्रिय ग्रन्थ हे । रामायणके सात अध्याय हे जे [[काण्ड]]के नामसे जानल जाहे । एकरामे कुल लगभग २४,००० [[श्लोक]]{{Ref_label|24000 श्लोक|ख|none}} हे । सतमा उत्तरकाण्ड प्रक्षिप्त हे, तत्वमार्तण्डोमे उत्तरकाण्डके प्रक्षिप्त मानल गेलैहे ।<ref>{{Cite book|url=https://www.google.co.in/books/edition/Sarasvat%C4%AB/UGIjAQAAIAAJ?hl=en|title=Sarasvatī|last=Presa|first=Iṇḍiyana|publisher=the University of California|year=1969|volume=70|pages=417}}</ref> ओकरा बादके संस्कृत आउ अन्य भारतीयभाषाके साहित्य पर ई महाकाव्यके बड्डी प्रभाव हे आउ रामकथाके लेके अनेक 'रामायण' रचल गेलै ।
== रचनाकाल ==
मान्यतानुसार रामायणके समय [[त्रेतायुग]]के मानल जा है। गोवर्धन पीठ के शंकराचार्य श्री निश्चलानन्द सरस्वती प्रभृति सन्तके अनुसार श्रीराम अवतार [[कल्प|श्वेतवाराह कल्प]]के सतमा [[वैवस्वत मनु|वैवस्वत]] [[मन्वन्तर]] के चौबीसमा त्रेता युगमे होलै हल जेकर अनुसार श्रीरामचन्द्र जी के काल लगभग पौना दु करोड़ वर्ष पूर्व के है । एकर सन्दर्भमे विचार पीयूष, भुशुण्डि रामायण, पद्मपुराण, हरिवंश पुराण, वायु पुराण, सञ्जीवनी रामायण एवं पुराणसे प्रमाण देल जा है ।
ई महाकाव्यके ऐतिहासिक विकास आउ संरचनागत परतके जानेला ढेर प्रयास कैल गेलै हे । आधुनिक विद्वान एकर रचनाकाल ७मासे ४मा शताब्दी ईसा पूर्व मानऽ हथिन । कुछ विद्वान त एकरा तीसरा शताब्दी ई तकके रचना मानऽ हथिन ।<ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/news/india/was-ram-born-in-ayodhya/articleshow/77380259.cms|title=Was Ram born in Ayodhya|first=Devdutt|last=Pattanaik|website=mumbaimirror| date=8 August 2020}}</ref> कुछ भारतीय कहऽ हैथिन कि ई ६०० ईपू से पहिले लिखल गेलै ।<ref name="BP">{{स्रोत किताब |last= सिंह|first= बी.पी.|editor= [[गोविन्द चन्द्र पाण्डे]]|others= |title= Life, Thought and Culture of India — “The Valmiki Ramayana: A Study”|year= 2001|publisher= Centre of Studies in Civilizations, नई दिल्ली|isbn= 81-87586-07-0}}</ref> ओकर पीछे तर्क ई है कि [[महाभारत]], [[बौद्धधर्म]]के बारेमे मौन है जखनकि ओकरामे [[जैन]], [[शैव]], [[पाशुपत]] आदि अन्य परम्पराके वर्णन है ।<ref>{{Cite web|url=https://amp.scroll.in/article/905466/how-did-the-ramayana-and-mahabharata-come-to-be-and-what-has-dharma-got-to-do-with-it|title=How did the ‘Ramayana’ and ‘Mahabharata’ come to be (and what has ‘dharma’ got to do with it)?}}</ref> महाभारत, रामायणके पश्चात् रचित है, अतः रामायण [[गौतम बुद्ध]]के कालके पूर्वके होवेके चाही । भाषा-शैलीके अनुसारो रामायण, [[पाणिनि]]के समयसे पहिलेके होवेके चाही ।
<!--Start Quote. Please do not change use the उक्ति, template. This has been used here and proved not to work-->
{| align="center" style="border-collapse:collapse;border-style:none;background-color:transparent;max-width:40em;width:80%;"
| valign="top" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:left;padding:10px 0;" | “
| valign="top" style="padding:0 1em;" | {{{1| रामायणके पहिला आउ अन्तिम काण्ड सम्भवतः बादमे जोड़ल गेलै हल । अध्याय दुसे सात तक ज्यादातर ई बात पर बल देल जा है कि राम [[विष्णु]]{{Ref_label|विष्णु|ग|none}} के अवतार हलथिन । कुछ लोगके अनुसार ई महाकाव्यमे यूनानी आउ ढेर अन्य सन्दर्भसे पता चलऽहै कि ई पुस्तक दोसरा सदी ईसा पूर्व से पहिले के न हो सकऽहै पर ई धारणा विवादास्पद है । ६०० ई०पू० से पहिलेके समय एहुसे ठीक है कि [[जातक कथा|बौद्ध जातक]] रामायणके पात्रके वर्णन करऽहै जखनकि रामायणमे जातकके चरित्रके वर्णन न है ।<ref name="BP"/> }}}
| valign="bottom" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:right;padding:10px 0;" | „
|}
<!--End Quote-->
== सङ्क्षेपमे रामायण-कथा ==
हिन्दु शास्त्रके अनुसार भगवान् राम, [[विष्णु]]के मानव अवतार हलथिन । ई अवतारके उद्देश्य मृत्युलोकमे मानवजातिके आदर्श जीवनला मार्गदर्शन देल हलै । अन्ततः श्रीराम राक्षस {{Ref_label|आचार्य|च|none}}के राजा [[रावण]]के वध कैलथिन आउ धर्मके पुनर्स्थापना कैलथिन ।
रामायणमे सात काण्ड है - बालकाण्ड, अयोध्यकाण्ड, अरण्यकाण्ड, सुन्दरकाण्ड, किष्किन्धाकाण्ड, लङ्काकाण्ड आउ उत्तरकाण्ड ।
=== बालकाण्ड ===
{{Main|बालकाण्ड}}
[[अयोध्या]] नगरीमे [[दशरथ]] नामके राजा होलथिन जिनकर [[कौशल्या]], [[कैकेयी]] आउ [[सुमित्रा]] नामक पत्नी सब हलथिन । सन्तान प्राप्ति हेतु अयोध्यापति दशरथ अपन गुरु श्री [[वशिष्ठ]]के आज्ञासे [[पुत्रकामेष्टि]] [[यज्ञ]] करौलन<ref>‘रामचरितमानस’, टीकाकार: हनुमानप्रसाद पोद्दार, प्रकाशक एवं मुद्रक: गीताप्रेस, गोरखपुर पृष्ठ १६३</ref> जेकरा [[ऋङ्गी ऋषि]] सम्पन्न कैलन ।
[[सञ्चिका:God emerge from fire give food to Dasratha.jpg|thumb|देवदूत द्वारा दशरथके खीर देल, चित्रकार हुसैन नक्काश आउ बासवान, अकबरके जयपुर रामायणसे]]
भक्तिपूर्ण आहुतिसब पाके [[अग्निदेव]] प्रसन्न होलन आउ ऊ स्वयं प्रकट होके राजा दशरथके हविष्यपात्र ([[खीर]], [[पायस]]) देलथिन जेकरा कि ऊ अपन तीनो पत्निमे बाँट देलन । खीरके सेवनके परिणामस्वरूप कौशल्याके गर्भ से रामके, कैकेयीके गर्भसे [[भरत]]के आउ सुमित्राके गर्भसे [[लक्ष्मण]] आउ [[शत्रुघ्न]]के जनम होलै ।
[[सञ्चिका:Ravi Varma-Rama-breaking-bow.jpg|thumb|right|300px|सीता स्वंयवर (चित्रकार: [[रवि वर्मा]])]]
राजकुमार सबके बड़ होवे पर [[आश्रम]]के राक्षससे रक्षा हेतु ऋषि [[विश्वामित्र]] राजा दशरथ से राम आउ लक्ष्मणके माङ्गके अपन साथ ले गेलन । राम [[ताड़का]] आउ [[सुबाहु]] नियन राक्षस सबके मार देलन आउ [[मारीच]]के बिन फलवाला [[बाण]]<ref>‘रामचरितमानस’, टीकाकार: हनुमानप्रसाद पोद्दार, प्रकाशक एवं मुद्रक: गीताप्रेस, गोरखपुर पृष्ठ १८०</ref> से मारके समुद्रके पार भेज देलन । ओन्ने लक्ष्मण राक्षस सबके सब सेनाके संहार कर दलन । [[धनुषयज्ञ]] हेतु राजा [[जनक]]के निमन्त्रण मिले पर [[विश्वामित्र]] राम आउ लक्ष्मणके साथे उनकर नगरी [[मिथिला]] ([[जनकपुर]]) आ गेलन । रस्तैयामे राम [[गौतम]] मुनिके स्त्री [[अहल्या]]के उद्धार कैलन । मिथिलामे आके जखनी राम शिवधनुषके देखके उठावेके प्रयत्न करे लगलन तखनी ऊ बीचेसे टूट गेलै आउ [[जनकप्रतिज्ञा]]के अनुसार राम सीतासे विवाह कैलन । राम आउ सीताके विवाहके साथे साथे गुरु वशिष्ठ भरतके [[माण्डवी]]से, लक्ष्मणके [[उर्मिला]]से आउ शत्रुघ्नके [[श्रुतकीर्ति]]से करवा देलन ।<ref>‘वाल्मीकीय रामायण’, प्रकाशक: देहाती पुस्तक भण्डार, दिल्ली पृष्ठ ९२-९३</ref>
=== अयोध्याकाण्ड ===
{{Main|अयोध्याकाण्ड}}
रामके विवाहके कुछ समय पश्चात् राजा दशरथ रामके [[राज्याभिषेक]] कैल चाहलन । तखनि मन्थरा,जे कैकेयीके दासी हलै, ऊ कैकेयीके बुद्धिके फेर देलकै । मन्थराके सलाहसे कैकेयी [[कोपभवन]]मे चल गेलै । दशरथ जखनि मनावे ऐलन त कैकेयी उनकासे वरदान<ref>‘वाल्मीकीय रामायण’, प्रकाशक: देहाती पुस्तक भण्डार, दिल्ली पृष्ठ 120-128</ref> माङ्गलन कि भरतके राजा बनावल जाये आउ रामके चौदह वर्षला वनवासमे भेज देल जाये ।
रामके साथे सीता आउ लक्ष्मणो वन चल गेलन । [[ऋङ्गवेरपुर]]मे [[निषादराज]] [[गुह]] तीनोके बड़ी सेवा कैलक । कुछ आनाकानी करेके बाद [[केवट]] तीनोके [[गङ्गा]] नदीके पार उतारकै । [[प्रयाग]] पहुँचके राम [[भारद्वाज ऋषि|भारद्वाज]] मुनिसे भेँट कैलन । ओहाँसे राम [[यमुना]] स्नान करित वाल्मीकि ऋषिके आश्रम पहुँचलन । वाल्मीकिसे भेल मन्त्रणाके अनुसार राम, सीता आउ लक्ष्मण [[चित्रकूट]]मे निवास करे लगलन ।
अयोध्यामे पुत्रके वियोगके कारण दशरथके स्वर्गवास हो गेलै । वशिष्ठ भरत आउ शत्रुघ्नके उनकर ननिहालसे बोलवा लेलन । वापिस आवे पर भरत अपन माता कैकेयीके, ओकर कुटिलताला बड़ी भर्तस्नाके आउ गुरुजनके आज्ञानुसार दशरथके [[अन्त्येष्टि क्रिया]] कर देलन । भरत अयोध्याके राज्यके अस्वीकार कर देलन आउ रामके मनाके वापिस लावेला समस्त स्नेहीजनके साथे चित्रकूट चल गेलन । कैकेयियोके अपन कैल पर अत्यन्त पश्चाताप भेल । भरत आउ अन्य सब लोग रामके वापस अयोध्या जाके राज्य करेके प्रस्ताव रखलन जेकरा कि राम, पिताके आज्ञा पालन करे आउ [[रघुवंश]]के रीति निभावेला, अमान्य कर देलन ।
भरत अपन स्नेही जनके साथे रामके पादुकाके साथे लेके वापिस अयोध्या आ गेलन । ऊ रामके पादुकाके राज सिंहासन पर विराजित कर देलन आउ स्वयं नन्दिग्राममे निवास करे लगलन ।<ref>‘रामचरितमानस’, टीकाकार: हनुमानप्रसाद पोद्दार, प्रकाशक एवं मुद्रक: गीताप्रेस, गोरखपुर पृष्ठ 554-557</ref>
=== अरण्यकाण्ड ===
{{Main|अरण्यकाण्ड}}
कुछ कालके पश्चात् [[राम]] चित्रकूटसे प्रयाण कैलन आउ ऊ [[अत्रि]] ऋषिके आश्रम पहुँचलन । अत्रि रामके स्तुतिके आउ उनकर पत्नी [[अनसूया]] [[सीता]]के [[पातिव्रत धर्म]]के मर्म समझौलन । ओहाँसे फिर राम आगे प्रस्थान कैलन आउ [[शरभंग]] मुनिसे भेँट कैलन । शरभङ्ग मुनि केवल रामके दर्शनके कामना से ओहाँ निवास कर रहथिन हल अतः रामके दर्शनके अपन अभिलाषा पूर्ण हो जायेसे योगाग्निसे अपन शरीरके जरा देलन आउ [[ब्रह्मलोक]]के गमन कैलन । आअ आगे बढ़े पर रामके स्थान स्थान पर हड्डी सबके ढेर लौकलै जिनकर विषयमे मुनि सब रामके बतौलन कि राक्षस अनेक मुनिके खा गेलै हे आउ उहे सब मुनिके हड्डी है । ई पर राम प्रतिज्ञा कैलन कि ऊ समस्त राक्षसके वध करके पृथ्वीके [[राक्षस]] विहीन कर देथिन । राम आउ आगे बढ़लन आउ पथमे [[सुतीक्ष्ण]], [[अगस्त्य]] आदि ऋषिसे भेँट करैत [[दण्डक वन]]मे प्रवेश कैलन जने उनकर भेँट [[जटायु]]से होलै । राम [[पञ्चवटी]]के अपन निवास स्थान बनौलन ।
[[सञ्चिका:Ravi Varma-Ravana Sita Jathayu.jpg|thumb|left|300px|सीता हरण (चित्रकार: [[रवि वर्मा]])]]
पञ्चवटीमे [[रावण]]के बहिन [[शूर्पणखा]] आके रामसे प्रणय निवेदन-कैलकै । राम ई कहके कि ऊ अपन पत्नीके साथे हथिन आउ उनकर छोट भाई अकेले है ओकरा [[लक्ष्मण]] भिजुन भेज देलन । लक्ष्मण ओकर प्रणय-निवेदनके अस्वीकार करैत शत्रुके बहिन जानके ओकर नाक आउ कान काट देलन । शूर्पणखा [[खर-दूषण]]से सहायताके माङ्ग कैलकै आउ ऊ अपन सेनाके साथे लड़ेला आ गेलै । लड़ाईमे राम खर-दूषण आउ ओकर सेनाके संहार कर देलन ।<ref>‘वाल्मीकीय रामायण’, प्रकाशक: देहाती पुस्तक भण्डार, दिल्ली पृष्ठ 251-263</ref> शूर्पणखा जाके अपन भाई रावणसे शिकायत कैलकै । रावण बदला लेबेला [[मारीच]]के [[स्वर्णमृग]] बनाके भेजकै जेकर छालके माङ्ग सीता राम से कैलम । लक्ष्मणके सीताके रक्षाके आज्ञा देके राम स्वर्णमृग रूपी मारीचके मारेला ओकर पाछे चल गेलन । मारीच रामके हाथ मारल गेलै पर मरैत मरैत मारीच रामके आवाज बनाके ‘हा लक्ष्मण’ के क्रन्दन कैलकै जेकरा सुनके सीता आशंकावश होके लक्ष्मणके राम भिजुन भेज देलन । लक्ष्मणके जायेके बाद अकेले सीताके रावण छलपूर्वक हरण कर लेलकै आउ अपन साथे [[लङ्का]] ले गेलै । रस्तामे [[जटायु]] सीताके बचाबेला रावणसे युद्ध कैलकै आउ रावण तलवारके प्रहार से ओकरा अधमरा कर देलकै ।<ref>‘रामचरितमानस’, टीकाकार: हनुमानप्रसाद पोद्दार, प्रकाशक एवं मुद्रक: गीताप्रेस, गोरखपुर पृष्ठ 603-606</ref>
सीताके न पाके राम अत्यन्त दुःखी होलन आउ विलाप करे लगलन । रस्तामे जटायुसे भेँट होबेपर ऊ रामके रावण द्वारा अपन दुर्दशा होबे आउ सीताके हरके दक्षिण दिशा दन्ने ले जायेके बात बतौलक । ई सब बताबेके बाद जटायु अपन प्राण त्याग देलकै आउ राम ओकर अन्तिम संस्कार करके सीताके खोजमे सघन वनके भीतरे आगे बढ़लन । रस्तामे राम [[दुर्वासा]]के शापके कारण राक्षस बनल [[गन्धर्व]] [[कबन्ध]]के वध करके ओकरा उद्धार कैलन आउ [[शबरी]]के आश्रम जा पहुँचलन जने कि ओकर देल जूठ बैरके ओकर भक्तिके वशमे होके खैलन । ई प्रकार राम सीताके खोजमे सघन वनके भीतरे आगे बढ़ित गेलन ।
=== किष्किन्धाकाण्ड ===
{{Main|किष्किन्धाकाण्ड}}
राम [[ऋष्यमूक]] पर्वतके भिरु आ गेलन । ऊ पर्वत पर अपन मन्त्री सहित [[सुग्रीव]] रहऽहलै । सुग्रीव ई आशङ्कामे कि कहुँ [[बालि]] ओकरा मारे लागी ऊ दोनो वीरके न भेजकै होत, [[हनुमान्]] के [[राम]] आउ [[लक्ष्मण]]के विषयमे जानकारी लेवेला ब्राह्मणके रूपमे भेजकै । ई जानेके बाद कि उनका बालि न भेजकै है हनुमान् राम आउ सुग्रीवमे मित्रता करवा देलन । सुग्रीव रामके सान्त्वना देलक कि [[जानकी]] जी मिल जैतन आउ उनका खोजेमे ऊ सहायता देतन, साथे अपन भाई बालिके अपन ऊपरे कैल गेल अत्याचारके विषयमे बतौलक । राम बालिके वध करके सुग्रीवके [[किष्किन्धा]]के राज्य आउ बालिके पुत्र [[अङ्गद]]के युवराजके पद दे देलक ।<ref>‘रामचरितमानस’, टीकाकार: हनुमानप्रसाद पोद्दार, प्रकाशक एवं मुद्रक: गीताप्रेस, गोरखपुर पृष्ठ 634-638</ref>
राज्य प्राप्तिके बाद सुग्रीव विलासमे लिप्त हो गेल आउ वर्षा एवं शरद् [[ऋतु]] व्यतीत हो गेलै । रामके नाराजगी पर सुग्रीव वानरके सीताके खोजला भेजलक । सीताके खोजमे गेल वानरके एक गुफामे एक तपस्विनीके दर्शन होलै । तपस्विनी खोज दलके योगशक्तिसे समुद्रतट पर पहुँचा देलक जन्ने उनकर भेँट [[सम्पाती]]से होलै । सम्पाती वानरके बतौलक कि रावण सीताके [[लङ्का]] [[अशोकवाटिका]]मे रखकै हे । [[जाम्बवन्त]] हनुमान् के समुद्र लाङ्घेला उत्साहित कैलन ।
=== सुन्दरकाण्ड ===
{{Main|सुन्दरकाण्ड}}
[[हनुमान्]] लङ्का दन्ने प्रस्थान कैलन । [[सुरसा]] हनुमान् के परीक्षा लेलकै<ref>‘रामचरितमानस’, टीकाकार: हनुमानप्रसाद पोद्दार, प्रकाशक एवं मुद्रक: गीताप्रेस, गोरखपुर पृष्ठ 658-659</ref> आउ उनका योग्य आउ सामर्थ्यवान पाके आशीर्वाद देलकै । मार्गमे हनुमान् परछायी पकड़े वाली राक्षसीके वध कैलन आउ [[लङ्किनी]] पर प्रहार करके [[लङ्का]]मे प्रवेश कैलन । उनकर [[विभीषण]]से भेँट होलै । जखनि हनुमान् [[अशोकवाटिका]]मे पहुँचलन त [[रावण]] [[सीता]]के धमकावैत हलै । रावणके जायेपर [[त्रिजटा]] सीताके सान्तवना देलकै । एकान्त होवेपर हनुमान् जी सीता मातासे भेँट करके उनका [[राम]]के [[मुद्रिका]] देलन । हनुमान् अशोकवाटिकाके विध्वंस करके रावणके पुत्र [[अक्षय कुमार]]के वध कर देलन । [[मेघनाथ]] हनुमान् के [[नागपाश]]मे बान्धके रावणके सभामे ले गेलै ।<ref>‘रामचरितमानस’, टीकाकार: हनुमानप्रसाद पोद्दार, प्रकाशक एवं मुद्रक: गीताप्रेस, गोरखपुर पृष्ठ 668-672</ref> रावणके प्रश्नके उत्तरमे हनुमान् अपन परिचय रामके दूतके रूपमे देलन । रावण हनुमान् के पोँछमे तेलमे डूबल कपड़ा बान्धके आग लगा देलकै, एकरा पर हनुमान् लङ्काके दहन कर देलन ।<ref>‘रामचरितमानस’, टीकाकार: हनुमानप्रसाद पोद्दार, प्रकाशक एवं मुद्रक: गीताप्रेस, गोरखपुर पृष्ठ 678-679</ref>
हनुमान् सीता भिजुन पहुँचलन । सीता अपन [[चूड़ामणि]] देके उनका विदा कैलन । ऊ वापस समुद्र पार आके सब वानरसे मिललन आउ सब वापिस सुग्रीव भिजुन चल गेलन । हनुमान् के कार्यसे राम अत्यन्त प्रसन्न भेलन । राम वानरके सेनाके साथे समुद्रतट पर पहुँचलन । ओन्ने विभीषण रावणके समझौलक कि रामसे बैर न लेथिन, एकरा पर रावण विभीषणके अपमानित करके लङ्कासे निकाल देलन । विभीषण रामके शरणमे आ गेलन आउ राम उनका लङ्काके राजा घोषित कर देलन । राम समुद्रसे रस्ता देवेके विनती कैलन । विनती न मानेपर राम क्रोध कैलन आउ उनकर क्रोधसे भयभीत होके समुद्र स्वयं आके [[राम]]के विनती करके पश्चात् [[नल]] आउ [[नील]]के द्वारा सेतु बनावेके उपाय बतौलकै ।
=== लङ्काकाण्ड (युद्धकाण्ड) ===
{{Main|लङ्काकाण्ड}}
[[जाम्बवन्त]]के आदेशसे [[नल (रामायण)|नल]] आउ [[नील (रामायण)|नील]] दुनो भाई वानर सेनाके सहायतासे समुद्र पर पुल बान्ध देलक ।<ref>‘रामचरितमानस’, टीकाकार: हनुमानप्रसाद पोद्दार, प्रकाशक एवं मुद्रक: गीताप्रेस, गोरखपुर पृष्ठ 709-711</ref> श्री[[राम]] श्री [[रामेश्वर]]के स्थापना करके भगवान् [[शङ्कर]]के पूजा कैलन आउ सेना सहित समुद्रके पार उतर गेलन । समुद्रके पार जाके राम डेरा डाललन । पुल बन्ध जाए आउ रामके समुद्रके पार उतर जायेके समाचारसे रावण मनमे अत्यन्त व्याकुल होलै । [[मन्दोदरी]]के रामसे बैर न लेवेला समझावहुँ पर रावणके अहङ्कार न गेलै । एन्ने राम अपन [[वानरसेना]]के साथे [[मेरु पर्वत]] पर निवास करे लगलन । [[अङ्गद]] रामके दूत बनके लङ्कामे रावण भिजुन गेलन आउ ओकरा रामके शरणमे आवेके सन्देश देलन किन्तु रावण न मानलक ।
शान्तिके सब प्रयास असफल हो जाए पर युद्ध आरम्भ हो गेलै । लक्ष्मण आउ [[मेघनाद]]के मध्य घोर युद्ध होलै । [[शक्तिबाण]]के वारसे लक्ष्मण मूर्छित हो गेलन । उनकर उपचारला हनुमान् [[सुषेण]] वैद्यके ले ऐलन आउ [[सञ्जीवनी]] लावेला चल गेलन । गुप्तचरसे समाचार मिलेपर रावण हनुमान् के कार्यमे बाधाला [[कालनेमि]]के भेजकै जेकर हनुमान् वध कर देलन । औषधिके पहचान न होवेके कारण हनुमान् पूरा पर्वतेके उठाके वापस चललन । मार्गमे हनुमान् के राक्षस होवेके सन्देहमे [[भरत]] बाण मारके मूर्छित कर देलन परन्तु यथार्थ जानेपर अपन बाण पर बैठाके वापिस [[लङ्का]] भेज देलन । एन्ने औषधि आवेमे विलम्ब देखके राम प्रलाप करे लगलन । सही समय पर हनुमान् औषधि लेके आ गेलन आउ सुषेणके उपचारसे लक्ष्मण स्वस्थ हो गेलन ।<ref>‘रामचरितमानस’, टीकाकार: हनुमानप्रसाद पोद्दार, प्रकाशक एवं मुद्रक: गीताप्रेस, गोरखपुर पृष्ठ 751-759</ref>
रावण युद्धला [[कुम्भकर्ण]]के जगौलक । कुम्भकर्णो रावणके रामके शरणमे जायेके असफल मन्त्रणा देलक । युद्धमे कुम्भकर्ण रामके हाथ परमगति प्राप्त कैलकै । लक्ष्मण मेघनादसे युद्ध करके ओकर वध कर देलन । राम आउ रावणके मध्य अनेक घोर युद्ध होलै आउ अन्तमे रावण रामके हाथ मारल गेलै ।<ref>‘रामचरितमानस’, टीकाकार: हनुमानप्रसाद पोद्दार, प्रकाशक एवं मुद्रक: गीताप्रेस, गोरखपुर पृष्ठ 802-807</ref> विभीषणके लङ्काके राज्य सौंपके राम, सीता आउ लक्ष्मणके साथे [[पुष्पकविमान]] पर चढ़के अयोध्या लागी प्रस्थान कैलन । <ref>‘वाल्मीकीय रामायण’, प्रकाशक: देहाती पुस्तक भण्डार, दिल्ली पृष्ठ 455-459</ref>
=== उत्तरकाण्ड ===
{{Main|उत्तरकाण्ड}}
[[उत्तरकाण्ड]] राम कथाके उपसंहार है । [[सीता]], [[लक्ष्मण]] आउ समस्त [[वानरसेना]]के साथे राम [[अयोध्या]] वापस पहुँचलन । [[राम]]के भव्य स्वागत होलै, [[भरत]]के साथे सर्वजनमे आनन्द व्याप्त हो गेलै । वेद आउ [[शिव]]के स्तुतिके साथे रामके [[राज्याभिषेक]] होलै । अभ्यागतके विदाई देल गेलै । राम प्रजाके उपदेश देलन आउ प्रजा कृतज्ञता प्रकट कैलन । चारो भाईके दु दु पुत्र होलै । [[रामराज्य]] एक आदर्श बन गेलै ।
उपरोक्त बातके साथे साथे गोस्वामी [[तुलसीदास]] जी उत्तरकाण्डमे श्रीराम-वशिष्ठ संवाद, [[नारद]] जी के अयोध्या आके रामचन्द्र जी के स्तुति कैल, शिव-पार्वती संवाद, [[गरुड़]] मोह आउ गरुड़ जी के [[काकभुशुण्डि]] जी से रामकथा एवं राम-महिमा सुनल, काकभुशुण्डि जी के पूर्वजन्मके कथा, ज्ञान-भक्ति निरूपण, ज्ञानदीपक आउ भक्तिके महान महिमा, गरुड़के सात प्रश्न आउ काकभुशुण्डि जी के उत्तर आदि विषयोके विस्तृत वर्णन कैल है ।
जन्ने तुलसीदास जी उपरोक्त वर्णन लिखके रामचरितमानसके समाप्त कर देलन हे ओहीँ आदिकवि वाल्मीकि अपन रामायणमे उत्तरकाण्डमे रावण आउ हनुमान् के जन्मके कथा,<ref>‘वाल्मीकीय रामायण’, प्रकाशक: देहाती पुस्तक भण्डार, दिल्ली पृष्ठ 463-475</ref> सीता का निर्वासन,<ref>‘वाल्मीकीय रामायण’‘, प्रकाशक: देहाती पुस्तक भण्डार, दिल्ली पृष्ठ 480-483</ref> राजा नृग, राजा निमि, राजा ययाति आउ रामराज्यमे कुत्ताके न्यायके उपकथा सब,<ref>‘वाल्मीकीय रामायण’, प्रकाशक: देहाती पुस्तक भण्डार, दिल्ली पृष्ठ 485-491</ref> लवकुशके जन्म,<ref>‘वाल्मीकीय रामायण’, प्रकाशक: देहाती पुस्तक भण्डार, दिल्ली पृष्ठ 495-496</ref> रामके द्वारा अश्वमेघ यज्ञके अनुष्ठान आउ ऊ यज्ञमे उनकर पुत्र लव आउ कुशके द्वारा महाकवि वाल्मीकि रचित रामायण गायन, सीताके रसातल प्रवेश,<ref>‘वाल्मीकीय रामायण’, प्रकाशक: देहाती पुस्तक भण्डार, दिल्ली पृष्ठ 508-512</ref> लक्ष्मणके परित्याग,<ref>‘वाल्मीकीय रामायण’, प्रकाशक: देहाती पुस्तक भण्डार, दिल्ली पृष्ठ 515-518</ref> ५१५ ५१८-ओ के वर्णन कैल है । वाल्मीकि रामायणमे उत्तरकाण्डके समापन रामके महाप्रयाणके बादो होलै हे ।<ref>‘वाल्मीकीय रामायण’, प्रकाशक: देहाती पुस्तक भण्डार, दिल्ली पृष्ठ 518-520</ref> उत्तरकाण्डके लेके ढेर प्रकारके विवादो है ।
ऐसन मानल जा है कि उत्तरकाण्ड मूल वाल्मीकि रामायणके भाग न है आउ एकरामे ढेर कहानी बादमे जोड़ल गेलै जे अलग अलग लेखक द्वारा लिखल गेल कहानीके जोड़के तैयार कैल गेलै हे ।
उत्तरकाण्ड मूल रामायणके भाग न है एकरा लेके ढेर विद्वान एकमत है ।
== आदर्श पुरुषके गुण ==
वाल्मीकि रामायणमे श्रीरामके सत्रह गुण बतावल गेलै हे, जे लोग सबमे नेतृत्व क्षमता बढ़ावे आउ कौनो क्षेत्रमे अगुवाई करेके अहम सूत्र है । वाल्मीकि जी नारद जी से प्रश्न कैलन कि सम्प्रति ई लोकमे ऐसन कौन मनुष्य है जे गुणवान, वीर्यवान, धर्मज्ञ, कृतज्ञ, सत्यवादी आउ दृढ़व्रत होवेके साथे साथे सदाचारसे युक्त होवे । जे सब प्राणीके हितकारक होवे, साथे विद्वान, समर्थ आउ प्रियदर्शन होवे ।
:'' कोऽन्वस्मिन् साम्प्रतं लोके गुणवान् कश्च वीर्यवान् ।''
:'' धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सत्यवाक्यो दृढव्रतः ॥१-१-२''
:'' चारित्रेण च को युक्तः सर्वभूतेषु को हितः ।''
:'' विद्वान् कः कस्समर्थश्च कैश्चैकप्रियदर्शनः ॥१-१-३''
:'' आत्मवान् को जितक्रोधो द्युतिमान् कोऽनसूयकः ।''
:'' कस्य बिभ्यति देवाश्च जातरोषस्य संयुगे ॥१-१-४''
उत्तरमे नारद जी कहऽहथिन कि इक्ष्वाकु वंश मे उत्पन्न श्री राममे ई सब गुण है ।<ref><br>
:'' इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रामो नाम जनैः श्रुतः । <br>''
:'' नियतात्मा महावीर्यो द्युतिमान धृतिमान वशी ॥<br>''
:'' बुद्धिमान नीतिमान वाग्मी श्रीमान शत्रुनिबर्हणः । <br>''
:'' धर्मज्ञस्सत्यसन्धश्च प्रजानां च हिते रतः ॥<br>''
:'' यशस्वी ज्ञानसम्पन्नः शुचिर्वश्यस्समाधिमान । <br>''
:'' रक्षिता जीवलोकस्य धर्मस्य परिरक्षिता ॥<br>''
:'' सर्वदाऽभिगतः सद्भिः समुद्र इव सिन्दुभिः । <br>''
:'' आर्यस्सर्वसमश्चैव सदैकप्रियदर्शनः ॥<br>''
:'' स च सर्वगुणोपेतः कौसल्यानन्दवर्द्धनः । <br>''
:'' समुद्र इव गाम्भीर्ये स्थैर्ये च हिमवानिव ॥<br>''
:'' विष्णुना सदृश्यो वीर्ये सोमवत प्रियदर्शनः । <br>''
:'' धनदेन समस्त्यागे सत्ये धर्म इवापरः ॥<br>''
</ref>
;श्रीरामके सोलह गुण, जे आदर्श पुरुषमे होवेके चाही-
# गुणवान्
# वीर्यवान् (वीर)
# धर्मज्ञ (धर्मके जानेवाला)
# कृतज्ञ (दोसर द्वारा कैल नीक कार्यके न भूलाए वाला)
# सत्यवाक्य (सत्य बोलेवाला)
# दृढव्रत (दृढ व्रती)
# चरित्रवान्
# सर्वभूतहितः (सब प्राणीके हित करेवाला)
# विद्वान्
# समर्थ
# सदैक प्रियदर्शन (सदा प्रियदर्शी)
# आत्मवान् (धैर्यवान)
# जितक्रोध (जे क्रोधके जीत लेलकै होवे)
# द्युतिमान् (कान्तियुक्त)
# अनसूयक (ईर्ष्याके दूर रखेवाला)
# बिभ्यति देवाश्च जातरोषस्य संयुगे (जेकर रुष्ट होवे पर युद्धमे देवतो भयभीत हो जा हथिन)
== रामायणके टीका ==
वाल्मीकि रामायणके तीन पाठ प्राप्त होलै हे-
*(१) दाक्षिणात्य पाठ
*(२) गौडीय पाठ
*(३) पश्चिमोत्तरीय पाठ या काश्मीरिक संस्करण (अमृत कतक टीका)
ई तीन पाठमे केवल पाठभेदे न प्राप्त होवै अपितु कहुँ-कहुँ एकर सर्गो भिन्न-भिन्न है । रमायणके ३० टीका प्राप्त होलै है । प्रमुख टीका निम्नलिखित है-
{|class='wikitable'
! टीकाके नाम !! टीकाकार
|-
| रामानुजीयम् ||
|-
| सर्वार्थसार ||
|-
| रामायणदीपिका ||
|-
| बृहदविवरण ||
|-
| लघुविवरण ||
|-
| रामायणतत्वदीपिका (महेश्वरतीर्थी) || महेश तीर्थ
|-
| भूषण (गोविन्दराजीय ) || गोविन्दराज
|-
| वाल्मीकिहृदय || अहोबल
|-
| अमृतकतक || माधवयोगी
|-
| रामायणतिलक ||
|-
| रामायणशिरोमणि ||
|-
| मनोहर ||
|-
| धर्माकूतम् || त्र्यम्बक मखिन्
|-
| तनिश्लोकी || पेरियर वाचाम्बिल्लै
|-
| विषमपदविवृति ||
|-
| रामायणभूषण || प्रबल मुकुन्दसूरि
|}
== रामायण द्वारा प्रेरित अन्य साहित्यिक महाकाव्य ==
[[वाल्मीकि रामायण]]से प्रेरित होके सन्त [[तुलसीदास]] [[रामचरितमानस]] नियन [[महाकाव्य]]के रचना कैलन जे कि [[वाल्मीकि]]के द्वारा [[संस्कृत]]मे लिखल रामायणके हिन्दी संस्करण है । रामचरितमानसमे [[हिन्दु]] आदर्शके उत्कृष्ट वर्णन है । एहीसे एकरा [[हिन्दुधर्म]]के प्रमुख ग्रन्थ होवेका श्रेय भेटलै हे ।
रामायणेसे प्रेरित होके [[मैथिलीशरण गुप्त]] [[पञ्चवटी]] आउ [[साकेत]] नामक [[खण्डकाव्य]]के रचना कैलन । रामायणमे [[लक्ष्मण]]के पत्नी [[उर्मिला]]के उल्लेखनीय त्यागके शायद भूलवश अनदेखा कर देल गेलै हे आउ ई भूलके साकेत खण्डकाव्य रचके मैथिलीशरण गुप्त सुधारलन हे ।
राम सम्बन्धी कथानकसे प्रेरित होके श्रीभागवतानन्द गुरु संस्कृत महाकाव्य श्रीराघवेन्द्रचरितम् के रचना कैलन जे अद्भुत आउ गुप्त कथाप्रसङ्गसे भरल है । ई ग्रन्थमे २० से अधिक प्रकारके रामायणके कथाके समावेश है ।
[[नेपाल]]के राजदरबारसे सम्मानित कविवर श्री राधेश्यामके राधेश्याम रामायण, प्रेमभूषणके प्रेम रामायण, महर्षि कम्बनके कम्ब रामायणके इलावा आउओ अनेक साहित्यकार रामायणसे प्रेरणा लेके अनेक कृतिके रचना कैलन हे ।
== एकरो देखी ==
* [[श्रीराम]]
* [[विभिन्न भाषामे रामायण]]
* [[रामचरितमानस]]
* [[महाभारत]]
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची}}
[[बर्ग:धर्मग्रन्थ]]
[[बर्ग:हिन्दुधर्म]]
[[बर्ग:रामायण| ]]
[[बर्ग:महाकाव्य]]
{{INTERWIKI|Q37293}}
cpqtg060hbblsyt00wrwby2sw4l260e