विकिपीडिया magwiki https://mag.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter मीडिया विशेष वार्ता प्रयोगकर्ता प्रयोगकर्ता वार्ता विकिपीडिया विकिपीडिया वार्ता सञ्चिका सञ्चिका वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता साँचा साँचा वार्ता सहयोग सहयोग वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता TimedText TimedText talk घटक घटक वार्ता Event Event talk कैकेयी 0 8818 83153 67848 2026-10-23T19:36:44Z Rotondus 544 साँचा 83153 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Kaikeyi vilap.jpg|thumb|[[राजा रवि वर्मा]]द्वारा चित्रित राजा दशरथसङ्ग बिलाप करैत कैकेयी]] '''कैकेयी''' सामान्य अर्थमे 'केकय देशके राजकुमारी' । तदनुसार [[महाभारत]]मे सार्वभौमक पत्नी, [[जयत्सेन]]के माता [[सुनन्दा]]के कैकेयी कहलैलन । एहि प्रकार [[परीक्षित]]के पुत्र [[भीमसेन]]के पत्नी, प्रतिश्रवाके माता कुमारियो के कैकेयी नाम देल गेलैहल । ==सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{रामायण}} [[बर्ग:रामायणके पात्र]] 61j4f1nil64vmn0lag1jikojz9dz2u6 राजेन्द्र प्रसाद 0 14359 83209 69738 2026-10-24T02:29:12Z ~2026-56995-88 570 83209 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | image = Rajendra Prasad (Indian President), signed image for Walter Nash (NZ Prime Minister), 1958 (16017609534).jpg | office = स्वतन्त्रभारतके पहिला राष्ट्रपति | term_start = १९५० | term_end = १९६२ | vicepresident = [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]] | primeminister = [[जवाहरलाल नेहरू]] | predecessor = पदमी स्थापित भेल | successor = [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]] | office1 = पहिल कृषिमन्त्री | primeminister1 = [[जवाहरलाल नेहरू]] | term_start1 = १५ अगस्त १९४७ | term_end1 = १४ जनवरी १९४८ | predecessor1 = पदमी स्थापित भेल | successor1 = [[जयरामदास दौलतराम]] | office2 = भारतीय संविधानसभाके अध्यक्ष | term_start2 = ९ दिसम्बर १९४६ | term_end2 = २४ जनवरी १९५० | primeminister2 = [[जवाहरलाल नेहरू]] | vicepresident2 = [[हरेन्द्र कुमार मुखर्जी]]<br>[[वि टि कृष्णामाचारी]] | predecessor2 = [[सच्चिदानन्द सिन्हा]] | successor2 = पदमी समाप्त | party = [[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस]] | birth_date = {{Birth date|1884|12|03|df=y}} | birth_place = [[जीरादेई (सामुदायिक विकास खण्ड)|जीरादेई]], [[बङ्गाल प्रेसीडेन्सी]], [[ब्रिटिशराज]]<br>(बर्तमान - [[बिहार]], [[भारत]]) | death_date = {{Death date and age|1963|02|28|1884|12|03|df=y}} | death_place = [[पटना]], [[बिहार]], [[भारत]] | death_cause = | spouse = [[राजवन्शी देवी]] | alma_mater = [[कलकता बिश्वबिद्यालय]] | awards = [[भारतरत्न]] (१९६२) | children = [[मृत्युञ्जय प्रसाद]] }} '''डॉ० राजेन्द्र प्रसाद''' (३ दिसम्बर १८८४ – २८ फरवरी १९६३) भारतगनराज्जके प्रथम राष्ट्रपति एवं महान् भारतीय स्वतन्त्रता सेनानी हलन ।<ref>[http://www.presidentofindia.nic.in/former-presidents-hi.htm भारतके पूर्व राष्ट्रपति] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171014234619/http://www.presidentofindia.nic.in/former-presidents-hi.htm |date=14 अक्तूबर 2017 }}. Presidentofindia.nic.in. अभिगमन तिथि: 14 अक्टूबर 2017 ।</ref> ऊ [[भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलन|भारतीय स्वाधीनता आन्दोलनके]] प्रमुख नेतामे से हलन आउ ऊ [[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस]]के अध्यक्षके रूपमे प्रमुख भूमिका निभैलन । ऊ भारतगनराज्जके संविधानके निर्माणोमे महत्वपूर्ण जोगदान देलन हल । [[राष्ट्रपति]] होवेके अतिरिक्त ऊ भारतके पहिला मन्त्रिमण्डलमे १९४६ आउ १९४७ मे कृषि आउ खाद्यमन्त्रीके दायित्वो निभैलन हल । सम्मानसे उनखा प्रायः 'राजेन्द्र बाबू' कहके बोलावल जाहे । == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[बर्ग:भारतके राष्ट्रपति]] [[बर्ग:१८८४ मे जनमल लोग]] [[बर्ग:१९६३ मे निधन]] [[बर्ग:भारतरत्न सम्मान प्राप्तकर्ता]] [[बर्ग:भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेसके अध्यक्ष]] c6h8qcpp1iq2dsuarxeczt24khymqkw विकिपीडिया:चबुतरा 4 16535 83140 82952 2026-10-23T12:52:20Z Kandarpajit Kallol 168 /* मुख्य सूची (साइडबार) पर बदलाव लागि सहमति */ उत्तर 83140 wikitext text/x-wiki {{मगही विकि स्थानीय बैनर}} {{विकिपीडिया:चबुतरा/शीर्ष}} == मगही दिवस पर एगो छोट सम्पादनोत्सवके आयोजन == नमस्कार, 23 अक्टुबरके मगही दिवस आवेवाला है । हम सोचैत हलियै कि एही मौका पर एगो आनलाइन मगही सम्पादोनोत्सव रखल जाये । काहेकि ई मगहीके दिन है त विषय मगही-मगध रखल जायेके चाही । अपने सबके का विचार है? का अपनेसब आयोजन या भाग लेल चाहतथिन? @[[प्रयोगकर्ता:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] @[[प्रयोगकर्ता:Pataliputra01|Pataliputra01]] @[[प्रयोगकर्ता:अनुश्री साव|अनुश्री साव]] @[[प्रयोगकर्ता:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] @[[प्रयोगकर्ता:JyotiTheLightHouse|JyotiTheLightHouse]] @[[प्रयोगकर्ता:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] @[[प्रयोगकर्ता:Biplab Anand|Biplab Anand]] -[[प्रयोगकर्ता:ऐक्टिवेटेड्|ऐक्टिवेटेड्]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:ऐक्टिवेटेड्|वार्ता]]) ०१:४७, १४ अक्टुबर २०२६ (IST) :@[[प्रयोगकर्ता:ऐक्टिवेटेड्|ऐक्टिवेटेड्]], प्रणाम। हम एह पहल के समर्थन करैत छी। अपने के ई विचार बहुत नीक है। मगही दिवस पर ‘मगही-मगध’ विषय पर ऑनलाइन संपादनोत्सव जरूर होवे के चाही। हमहूँ एह आयोजन में जरूर शामिल होब अउर अपन योगदान देब। ई आयोजन सफल हो, एही शुभकामना हे। — [[प्रयोगकर्ता:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) ०९:१४, १४ अक्टुबर २०२६ (IST) ::अपनेके [[मगही दिवस]] पर पन्ना बनाके एकर [[:as:মগহী_দিৱস|असमियो]]मे अनुवाद करेलागि धन्यबाद । -[[प्रयोगकर्ता:ऐक्टिवेटेड्|ऐक्टिवेटेड्]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:ऐक्टिवेटेड्|वार्ता]]) २२:३५, १८ अक्टुबर २०२६ (IST) :इ बढ़िया विचार हय।। अपने सब चाहथिन त हम सामूहिक संपादन ला एगो पन्ना बनाके फाउंडेशन के लोगन से बात कर सक हियो। [[प्रयोगकर्ता:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) ०५:३६, १६ अक्टुबर २०२६ (IST) ::जी! जरूर करथिन । ई सम्पादनोत्सवला नियम-विनियमन बनैथिन । आउ काहेकि अपनेके हिन्दी विकि पर ई सब करेके अनुभव हे त हम चाहबै कि अपने एकर आयोजको बन जैथिन । आउ कौनो सहयोग चाही त हमरा बतैथिन -[[प्रयोगकर्ता:ऐक्टिवेटेड्|ऐक्टिवेटेड्]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:ऐक्टिवेटेड्|वार्ता]]) ००:५७, १७ अक्टुबर २०२६ (IST) :::इ खुशी के बात हको कि संपादनोत्सव आयोजित करे ला फाउंडेशन से सहायता मिले के बात हो गेलो हे। मगही विकिपीडिया पर [[विकिपीडिया:मगही दिवस कार्यशाला २०२६]] नाम से संपादनोत्सव के पन्ना बना देलियो हे। कार्यक्रम के इ स्वरूप में रखे के कुछ तकनीकी कारण हको। २३ से २९ अक्टूबर के बीच हमनी के लेख बनाबे के रहतो। लेख के विषय हमनी के खुदे चुने के आजादी हको। दस लेख बनाबे पर एक हजार के अमेजन कूपन पुरस्कार राशी रखल गेलो हे। @[[प्रयोगकर्ता:ऐक्टिवेटेड्|ऐक्टिवेटेड्]] ([[ जी से अनुरोध हइ कि कार्यक्रम के पेजवा पर अपन दस्तखत कर देथिन अउ हमरा से बात कर लेथिन जेकरा से कि फाउंडेशन के मेल भेजल जा सके। [[प्रयोगकर्ता:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) ०६:०५, १७ अक्टुबर २०२६ (IST) : हम एह पहल के समर्थन कर हकिये। एह सम्पादनोत्सव होबे से मगही समूह के बढ़ावा मिलते। [[प्रयोगकर्ता:अनुश्री साव|अनुश्री साव]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:अनुश्री साव|वार्ता]]) ०९:०५, १६ अक्टुबर २०२६ (IST) :[[विकिपीडिया:मगही दिवस कार्यशाला २०२६|मगही दिवस कार्यशाला २०२६]] '''२२ अक्टूबरके साञ्झ 6:00 बजे''' आरम्भ होवेला तय हो गेलौ । ई '''२२ से २८ अक्टूबर''' तक चलतै । अपने सबसे अनुरोध है कि एकर पन्ना पर जाके हस्ताक्षर करके एकरा में जुड़थिन । :'''गूगल मीटके कड़ी''': https://meet.google.com/hmz-updz-ssf (२२ अक्टूबरके साञ्झ 6:00 बजे जुड़थिन) -[[प्रयोगकर्ता:ऐक्टिवेटेड्|ऐक्टिवेटेड्]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:ऐक्टिवेटेड्|वार्ता]]) २२:२३, २१ अक्टुबर २०२६ (IST) == मुख्य सूची (साइडबार) पर बदलाव लागि सहमति == नमस्कार, मगही विकि '''साइबार''' (सब पन्ना पर ऊपरे बामा करे लौकेवाला; जेकरामे [[मुख्यपन्ना]], [[विकिपीडिया:समुदाय_प्रवेशद्वार|समुदाय प्रवेशद्वार]], [[विशेष:RecentChanges|हालके परिवर्तन]] नियन कुछ जरूरी कड़ी रह हे) मे संशोधन करेके जरूरत है, जेकरासे आउ कुछ महत्वपूर्ण कड़ी जोड़ल जा सके । काहेकि मगही विकि पर अखनि कौनो '''प्रबन्धक न हथिन''', त हम हियाँ सब मगही सम्पादक से राय लेल चाह हियै, जेकर बाद हम [[:meta:Steward requests/Miscellaneous|Steward requests/Miscellaneous (मेटा पन्ना)]] पर एकर अनुरोध कर पैबै । हमर अनुरोध अभी लागि कुछ ई प्रकार है: {| style="width:240px; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; padding:8px;" | style="padding:5px;" | [[मुख्यपन्ना]]<br>[[विकिपीडिया:समुदाय_प्रवेशद्वार|समुदाय प्रवेशद्वार]]<br>[[विकिपीडिया:चौपाल|चबुतरा]] <sup>नया</sup><br>[[प्रवेशद्वार:हालके घटना|हालके घटना]] <sup>नया</sup><br>[[विशेष:RecentChanges|हालके परिवर्तन]]<br>[[विशेष:Random|यादृच्छिक पन्ना]]<br>[[विकिपीडिया:दूतावास|दूतावास]] <sup>नया</sup><br>[[Wikimedia:Donate|दान करथिन]] |- | style="background:#eaecf0; font-weight:bold; padding:6px;" | योगदान <sup style="font-weight:normal">नया</sup> |- | style="padding:5px;" | [[सहयोग:विषयसूची|सहयोग]] <sup>नया</sup><br>[[सहयोग:परिचय|सम्पादन सीखथिन]] <sup>नया</sup><br>[[विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] <sup>नया</sup><br>[[विशेष:SpecialPages|विशेष पन्ना]]<br>[[विकिपीडिया:प्रबन्धक सूचनापट|प्रबन्धक सूचनापट]] <sup>नया</sup> |} अगर अपने कौनो एकरामे कुछ बदलाव चाह हथिन त बतैथिन । न त एकर नीचे अपन '''सहमति''' देथिन । -[[प्रयोगकर्ता:ऐक्टिवेटेड्|ऐक्टिवेटेड्]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:ऐक्टिवेटेड्|वार्ता]]) २२:२५, १८ अक्टुबर २०२६ (IST) :ई जरूर होबे के चाहिए। अखनी एही रास्ता हको। चौपाल पर सब सदस्य के सहमति बनवा के एकरा कइल जाय। मगर एकरा करेके दुगो रस्ता हको। :* एग जो अपने बतइलथिन कि मेटा अउ फैबरिकेटर पर इ प्रस्ताव के ले जायल जाय अउ इ काम के कर देबे के अनुरोध कइल जाय। :* दुसर रस्ता हको कि मगही के प्रबंधक बनाबल जाय जे इ सब काम कर सक हथिन। अपन प्रबंधक रहे से इ काम सहमति होते ही तुरंत हो सक हको। अउ कई काम भी आसानी से हो सक हको। :[[प्रयोगकर्ता:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) ०२:१३, २१ अक्टुबर २०२६ (IST) ::@[[प्रयोगकर्ता:ऐक्टिवेटेड्|ऐक्टिवेटेड्]], '''समर्थन''' — [[प्रयोगकर्ता:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) १८:२२, २३ अक्टुबर २०२६ (IST) :@[[प्रयोगकर्ता:Pataliputra01|Pataliputra01]] @[[प्रयोगकर्ता:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] @[[प्रयोगकर्ता:अनुश्री साव|अनुश्री साव]] @[[प्रयोगकर्ता:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] @[[प्रयोगकर्ता:JyotiTheLightHouse|JyotiTheLightHouse]] @[[प्रयोगकर्ता:Biplab Anand|Biplab Anand]] @[[प्रयोगकर्ता:Rotondus|Rotondus]] अपनहुँ सब एकरा पर राय दे सक हथिन । -[[प्रयोगकर्ता:ऐक्टिवेटेड्|ऐक्टिवेटेड्]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:ऐक्टिवेटेड्|वार्ता]]) ०८:३६, २१ अक्टुबर २०२६ (IST) ::स्थानीय प्रबन्धक बनाबल जाय, हमर समर्थन हको ।-- [[प्रयोगकर्ता:Biplab Anand|Biplab Anand]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Biplab Anand|वार्ता]]) २१:४२, २१ अक्टुबर २०२६ (IST) == प्रबंधक नियमावली पर मतदान == [[विकिपीडिया:प्रबंधक]] पेज पर प्रबंधक संबंधी नीति पेज बनाबेला अभी मतदान चल रहलो हे। ई पेज के सही रूप देबे ला ४ नवंबर २०२६ तक जारी मतदान प्रक्रिया में भाग लेबेला अपने सब के स्वागत हइ। [[प्रयोगकर्ता:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) ०३:१७, २२ अक्टुबर २०२६ (IST) 58ra5ek3wdhd2lstp9z2bw7uhtlx0uz 83141 83140 2026-10-23T12:53:38Z Kandarpajit Kallol 168 83141 wikitext text/x-wiki {{मगही विकि स्थानीय बैनर}} {{विकिपीडिया:चबुतरा/शीर्ष}} == मगही दिवस पर एगो छोट सम्पादनोत्सवके आयोजन == नमस्कार, 23 अक्टुबरके मगही दिवस आवेवाला है । हम सोचैत हलियै कि एही मौका पर एगो आनलाइन मगही सम्पादोनोत्सव रखल जाये । काहेकि ई मगहीके दिन है त विषय मगही-मगध रखल जायेके चाही । अपने सबके का विचार है? का अपनेसब आयोजन या भाग लेल चाहतथिन? @[[प्रयोगकर्ता:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] @[[प्रयोगकर्ता:Pataliputra01|Pataliputra01]] @[[प्रयोगकर्ता:अनुश्री साव|अनुश्री साव]] @[[प्रयोगकर्ता:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] @[[प्रयोगकर्ता:JyotiTheLightHouse|JyotiTheLightHouse]] @[[प्रयोगकर्ता:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] @[[प्रयोगकर्ता:Biplab Anand|Biplab Anand]] -[[प्रयोगकर्ता:ऐक्टिवेटेड्|ऐक्टिवेटेड्]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:ऐक्टिवेटेड्|वार्ता]]) ०१:४७, १४ अक्टुबर २०२६ (IST) :@[[प्रयोगकर्ता:ऐक्टिवेटेड्|ऐक्टिवेटेड्]], प्रणाम। हम एह पहल के समर्थन करैत छी। अपने के ई विचार बहुत नीक है। मगही दिवस पर ‘मगही-मगध’ विषय पर ऑनलाइन संपादनोत्सव जरूर होवे के चाही। हमहूँ एह आयोजन में जरूर शामिल होब अउर अपन योगदान देब। ई आयोजन सफल हो, एही शुभकामना हे। — [[प्रयोगकर्ता:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) ०९:१४, १४ अक्टुबर २०२६ (IST) ::अपनेके [[मगही दिवस]] पर पन्ना बनाके एकर [[:as:মগহী_দিৱস|असमियो]]मे अनुवाद करेलागि धन्यबाद । -[[प्रयोगकर्ता:ऐक्टिवेटेड्|ऐक्टिवेटेड्]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:ऐक्टिवेटेड्|वार्ता]]) २२:३५, १८ अक्टुबर २०२६ (IST) :इ बढ़िया विचार हय।। अपने सब चाहथिन त हम सामूहिक संपादन ला एगो पन्ना बनाके फाउंडेशन के लोगन से बात कर सक हियो। [[प्रयोगकर्ता:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) ०५:३६, १६ अक्टुबर २०२६ (IST) ::जी! जरूर करथिन । ई सम्पादनोत्सवला नियम-विनियमन बनैथिन । आउ काहेकि अपनेके हिन्दी विकि पर ई सब करेके अनुभव हे त हम चाहबै कि अपने एकर आयोजको बन जैथिन । आउ कौनो सहयोग चाही त हमरा बतैथिन -[[प्रयोगकर्ता:ऐक्टिवेटेड्|ऐक्टिवेटेड्]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:ऐक्टिवेटेड्|वार्ता]]) ००:५७, १७ अक्टुबर २०२६ (IST) :::इ खुशी के बात हको कि संपादनोत्सव आयोजित करे ला फाउंडेशन से सहायता मिले के बात हो गेलो हे। मगही विकिपीडिया पर [[विकिपीडिया:मगही दिवस कार्यशाला २०२६]] नाम से संपादनोत्सव के पन्ना बना देलियो हे। कार्यक्रम के इ स्वरूप में रखे के कुछ तकनीकी कारण हको। २३ से २९ अक्टूबर के बीच हमनी के लेख बनाबे के रहतो। लेख के विषय हमनी के खुदे चुने के आजादी हको। दस लेख बनाबे पर एक हजार के अमेजन कूपन पुरस्कार राशी रखल गेलो हे। @[[प्रयोगकर्ता:ऐक्टिवेटेड्|ऐक्टिवेटेड्]] ([[ जी से अनुरोध हइ कि कार्यक्रम के पेजवा पर अपन दस्तखत कर देथिन अउ हमरा से बात कर लेथिन जेकरा से कि फाउंडेशन के मेल भेजल जा सके। [[प्रयोगकर्ता:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) ०६:०५, १७ अक्टुबर २०२६ (IST) : हम एह पहल के समर्थन कर हकिये। एह सम्पादनोत्सव होबे से मगही समूह के बढ़ावा मिलते। [[प्रयोगकर्ता:अनुश्री साव|अनुश्री साव]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:अनुश्री साव|वार्ता]]) ०९:०५, १६ अक्टुबर २०२६ (IST) :[[विकिपीडिया:मगही दिवस कार्यशाला २०२६|मगही दिवस कार्यशाला २०२६]] '''२२ अक्टूबरके साञ्झ 6:00 बजे''' आरम्भ होवेला तय हो गेलौ । ई '''२२ से २८ अक्टूबर''' तक चलतै । अपने सबसे अनुरोध है कि एकर पन्ना पर जाके हस्ताक्षर करके एकरा में जुड़थिन । :'''गूगल मीटके कड़ी''': https://meet.google.com/hmz-updz-ssf (२२ अक्टूबरके साञ्झ 6:00 बजे जुड़थिन) -[[प्रयोगकर्ता:ऐक्टिवेटेड्|ऐक्टिवेटेड्]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:ऐक्टिवेटेड्|वार्ता]]) २२:२३, २१ अक्टुबर २०२६ (IST) == मुख्य सूची (साइडबार) पर बदलाव लागि सहमति == नमस्कार, मगही विकि '''साइबार''' (सब पन्ना पर ऊपरे बामा करे लौकेवाला; जेकरामे [[मुख्यपन्ना]], [[विकिपीडिया:समुदाय_प्रवेशद्वार|समुदाय प्रवेशद्वार]], [[विशेष:RecentChanges|हालके परिवर्तन]] नियन कुछ जरूरी कड़ी रह हे) मे संशोधन करेके जरूरत है, जेकरासे आउ कुछ महत्वपूर्ण कड़ी जोड़ल जा सके । काहेकि मगही विकि पर अखनि कौनो '''प्रबन्धक न हथिन''', त हम हियाँ सब मगही सम्पादक से राय लेल चाह हियै, जेकर बाद हम [[:meta:Steward requests/Miscellaneous|Steward requests/Miscellaneous (मेटा पन्ना)]] पर एकर अनुरोध कर पैबै । हमर अनुरोध अभी लागि कुछ ई प्रकार है: {| style="width:240px; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; padding:8px;" | style="padding:5px;" | [[मुख्यपन्ना]]<br>[[विकिपीडिया:समुदाय_प्रवेशद्वार|समुदाय प्रवेशद्वार]]<br>[[विकिपीडिया:चौपाल|चबुतरा]] <sup>नया</sup><br>[[प्रवेशद्वार:हालके घटना|हालके घटना]] <sup>नया</sup><br>[[विशेष:RecentChanges|हालके परिवर्तन]]<br>[[विशेष:Random|यादृच्छिक पन्ना]]<br>[[विकिपीडिया:दूतावास|दूतावास]] <sup>नया</sup><br>[[Wikimedia:Donate|दान करथिन]] |- | style="background:#eaecf0; font-weight:bold; padding:6px;" | योगदान <sup style="font-weight:normal">नया</sup> |- | style="padding:5px;" | [[सहयोग:विषयसूची|सहयोग]] <sup>नया</sup><br>[[सहयोग:परिचय|सम्पादन सीखथिन]] <sup>नया</sup><br>[[विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] <sup>नया</sup><br>[[विशेष:SpecialPages|विशेष पन्ना]]<br>[[विकिपीडिया:प्रबन्धक सूचनापट|प्रबन्धक सूचनापट]] <sup>नया</sup> |} अगर अपने कौनो एकरामे कुछ बदलाव चाह हथिन त बतैथिन । न त एकर नीचे अपन '''सहमति''' देथिन । -[[प्रयोगकर्ता:ऐक्टिवेटेड्|ऐक्टिवेटेड्]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:ऐक्टिवेटेड्|वार्ता]]) २२:२५, १८ अक्टुबर २०२६ (IST) :ई जरूर होबे के चाहिए। अखनी एही रास्ता हको। चौपाल पर सब सदस्य के सहमति बनवा के एकरा कइल जाय। मगर एकरा करेके दुगो रस्ता हको। :* एग जो अपने बतइलथिन कि मेटा अउ फैबरिकेटर पर इ प्रस्ताव के ले जायल जाय अउ इ काम के कर देबे के अनुरोध कइल जाय। :* दुसर रस्ता हको कि मगही के प्रबंधक बनाबल जाय जे इ सब काम कर सक हथिन। अपन प्रबंधक रहे से इ काम सहमति होते ही तुरंत हो सक हको। अउ कई काम भी आसानी से हो सक हको। :[[प्रयोगकर्ता:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) ०२:१३, २१ अक्टुबर २०२६ (IST) ::@[[प्रयोगकर्ता:ऐक्टिवेटेड्|ऐक्टिवेटेड्]], :@[[प्रयोगकर्ता:Pataliputra01|Pataliputra01]] @[[प्रयोगकर्ता:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] @[[प्रयोगकर्ता:अनुश्री साव|अनुश्री साव]] @[[प्रयोगकर्ता:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] @[[प्रयोगकर्ता:JyotiTheLightHouse|JyotiTheLightHouse]] @[[प्रयोगकर्ता:Biplab Anand|Biplab Anand]] @[[प्रयोगकर्ता:Rotondus|Rotondus]] अपनहुँ सब एकरा पर राय दे सक हथिन । -[[प्रयोगकर्ता:ऐक्टिवेटेड्|ऐक्टिवेटेड्]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:ऐक्टिवेटेड्|वार्ता]]) ०८:३६, २१ अक्टुबर २०२६ (IST) ::स्थानीय प्रबन्धक बनाबल जाय, हमर समर्थन हको ।-- [[प्रयोगकर्ता:Biplab Anand|Biplab Anand]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Biplab Anand|वार्ता]]) २१:४२, २१ अक्टुबर २०२६ (IST) ::'''समर्थन''' — [[प्रयोगकर्ता:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) १८:२२, २३ अक्टुबर २०२६ (IST) == प्रबंधक नियमावली पर मतदान == [[विकिपीडिया:प्रबंधक]] पेज पर प्रबंधक संबंधी नीति पेज बनाबेला अभी मतदान चल रहलो हे। ई पेज के सही रूप देबे ला ४ नवंबर २०२६ तक जारी मतदान प्रक्रिया में भाग लेबेला अपने सब के स्वागत हइ। [[प्रयोगकर्ता:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) ०३:१७, २२ अक्टुबर २०२६ (IST) 2qoq2n581d6cuwl94hu06wglxiqor4l विकिपीडिया:प्रबन्धक 4 16550 83150 82951 2026-10-23T13:38:00Z Biplab Anand 449 +s 83150 wikitext text/x-wiki <center><big>''' प्रबंधक के नीति पेज बनाबेला अभी मतदान चल रहलो हे। ई पेज के सही रूप देबे ला ४ नवंबर २०२६ तक जारी मतदान प्रक्रिया में भाग लेबेला अपने सब के स्वागत हइ। '''</big></center> {{नीति|WP:प्रबन्धक}} {{Tmbox |text = <big>'''टिप्पणी:''' ई पन्ना मगही विकिपीडिया पर प्रबन्धक अधिकार आउ ई पद लागि आवश्यक मापदण्डके सम्बन्धमे जानकारी दे है । यदि अपनहुँ अपनाके वा कौनो अन्य प्रयोगकर्ताके प्रबन्धक पद लागि मनोनीत कैल चाह हथिन त '''[[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार लागि निवेदन]]''' पर जैथिन ।<br>यदि अपने कौनो प्रबन्धकीय कार्य लागि प्रबन्धकके ध्यानाकर्षण चाह हथिन त '''[[विकिपीडिया:प्रबन्धक सूचनापट|सूचनापट]]''' पर लिखथिन ।</big> }} ''वर्तमान समय : '''{{CURRENTTIME}}, {{CURRENTDAY}} {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}''' (युटिसि)'' [[File:Admin_mop.PNG|thumb|180px|ध्यान देहु कि प्रबन्धकके चिह्न एगो बढ़नी हे । एकर अर्थ उनका द्वारा कैल जाएवाला कार्यसे जेकरासे कि ऊ विकिपीडियाके एगो स्वच्छ समाज बनावहे एवं दोषके दूर कर ओकरा साफ करहे । ई एहु बातके पहचान हे कि अपनाके विशेष व्यक्ति नै मानके अपनाके समाजके सेवक मानहथ ।]] == १ परिभाषा == '''प्रबन्धक''' विकिपीडियाके ऊ सम्पादक प्रयोगकर्ता हथ जिनका विकिपीडिया प्रणालीके कुछ आवश्यक आउ अप्रतिबन्धित उपकरण वा विशेष आदेशके कार्यमे लेवेके अनुमति होवहे । जैसेकि प्रबन्धक कौनो लेख वा पन्नाके हटा सकहथ, अन्य प्रयोगकर्ताके प्रतिबन्धित कर सकहथ इत्यादि । प्रबन्धक पूर्णतः स्वयंसेवक होव हथिन अर्थात् [[विकिमीडिया संस्था]]के कर्मचारी नै हथिन । उनका अपन अधिकारके प्रयोग कैल अनिवार्य वा बाध्यकारी नै हे । ध्यातव्य हे कि ऊ इनकर प्रयोग कौनो ऐसन विवादमे नै कर सक हथिन जेकरामे ऊ अपने शामिल हथिन । == २ अधिकार और दायित्व == प्रबन्धक निम्न प्राविधिक काज करेला योग्य हथिन: * प्रयोगकर्ता खाता, आइपि पता आउ आइपि सीमाके सम्पादन करेसे [[विकिपीडिया:अवरोध नीति|प्रतिबन्धित]] कर सक हथिन * कौनो पन्ना पर [[विकिपिडिया:सुरक्षा नीति|सुरक्षा]] लागू, परिवर्तित आउ हटा सक हथिन जेकरासे सम्पादन, स्थानान्तरण, निर्माण आउ/अथवा सञ्चिका उपारोपित करेसे प्रतिबन्धित या अनुमति देल जा सके * पूर्ण संरक्षित पन्ना सम्पादित करथिन * ५,००० वा ओकरासे कम संशोधित पन्नाके [[विकिपीडिया:विलोपन नीति|हटा]] सक हथिन * कौनो हटावल पन्ना पुनर्स्थापित कर सक हथिन आउ देख सक हथिन * विभिन्न सूचिका आउ पन्ना संशोधनमे जानकारीके [[विकिपीडिया:संशोधन विलोपन|सार्वजनिक दृश्यताके प्रतिबन्धित आउ पुनर्स्थापित कर]] सक हथिन * [[विकिपिडिया:विशेषाधिकार निवेदन|प्रयोगकर्ता खाता द्वारा अनुरोधित]] कुछ प्रयोगकर्ता अनुमति प्रदान आउ रद्द कर सक हथिन * जावास्क्रिप्ट आउ सिएसएस पन्ना छोड़के मीडियाविकि नामस्थानमे पन्ना सम्पादित कर सक हथिन * {{Section link|विशेष:ListGroupRights#sysop}} पर सूचीबद्ध अन्य विशेष कार्यके निष्पादित कर हथिन == ३ अर्हता == मगही विकिपीडियामे प्रबन्धक बनेला प्रयोगकर्ता के पास निम्नलिखित योग्यता अनिवार्य शर्त हइ। * ३.१ मगही विकिपीडियामे कमसे कम ५००+ सम्पादन हो। # मगही विकिपीडियापर खाता कमसे-कम ३ माह पुराना हो। * ३.२ [[विकिपीडिया:प्रबन्धक अधिकार लागि निवेदन]] पेज पर उपरे देल योग्यता पूरा करेवाला कौनो सक्रिय प्रयोगकर्ता अपन उम्मेदवारी फार्म भरके आवेदन कर सक हथिन । *३.३ विकिपीडियाके बारेमे बढ़िया जानकारी रखेके साथे पन्नाके सम्पादन, पुनर्निर्देशन, सञ्चिकाके प्रयोग, श्रेणीकरण, साँचाके प्रयोग इत्यादि काम करेमे दक्ष होवेके चाही । == ४ प्रक्रिया == *४.१ प्रबंधक योग्यता पूरा करे वाला प्रयोगकर्ता प्रवंधक बने ला अपन प्रस्ताव [[विकिपीडिया:प्रबन्धक अधिकार लागि निवेदन]] पेज पर करथिन। अपन नाम प्रस्तावित करे के साथ ही दोसर प्रयोगकर्ता के भी नाम कोई प्रयोगकर्ता प्रस्तावित कर सक हथिन बशर्ते कि उ प्रयोगकर्ता के पास भी प्रबंधक बने ला योग्यता हो। प्रस्तावित दूसरा सदस्य की स्विकृति मिले के बाद ही प्रस्ताव के सही मानल जइतै। *४.२ प्रबंधक प्रस्ताव पर दू सप्ताह तक मतदान होतै जेकरा पर प्रयोगकर्ता मतदान कर सक हथिन। * ४.३ प्रबंधक मतदान में उही प्रयोगकर्ता भाग ले सक हथिन जिनकर खाता १ माह पुराना हो अउ जिनकर खाता से १० से अधिक संपादन होलो हे। * ४.४ प्रस्ताव देला के २ सप्ताह बाद तक विकि समुदाय के कौनो प्रयोगकर्ता प्रबंधक उम्मीदवार से सवाल पुछ सक हथिन। *४.५ प्रबंधक उम्मीदवार अपन प्रस्ताव अउ चल रहल मतदान के सूचना [[विकिपीडिया:चबुतरा]] पेज पर अउ वर्तमान प्रबंधक के वार्ता पेज पर जरूर देथिन। * ४.६ प्रयोगकर्ताओं के वैध मत के 75% से अधिक प्राप्त होबे पर प्रबंधक उम्मीदवार प्रस्ताव स्वीकृत मानल जइतै जेकर घोषणा कोय प्रबंधक या बरिष्ठ सदस्य द्वारा ्परस्ताव के परिणाम अनुभाग में कइल जइतै। * ४.७ स्वीकृत प्रबंधक प्रस्ताव के उम्मीदवार चाहे कोई अन्य प्रयोगकर्ता प्रबंधक अधिकार देबे ला मेटा पेज पर ले जइथिन। मेटा पर कुछ ही दिन में ई अधिकार प्रयोगकर्ता के दे देबल जइतै। == ५ प्रबंधक प्रस्ताव प्रारूप == प्रबंधक प्रस्ताव प्रारूप ई तरह के होवेके चाही: <pre> ====प्रयोगकर्ता नाम==== {{sr-request |Status = <!--ई पङ्क्ति न बदलथिन--> |user name = }} (अपनेके बात) ~~~~ ====समर्थन==== ====विरोध==== ====चर्चा==== </pre> </pre> उदाहरण:XXXX के भरेला ऐसे भरथिन <pre> ==== XXXX ==== {{sr-request |Status = <!--ई पङ्क्ति न बदलथिन--> |user name =XXXX }} (अपनेके बात) ~~~~ ====समर्थन==== ====विरोध==== ====चर्चा==== </pre> </pre> == ६ प्रस्ताव अस्विकृति == *६.१ प्रबंधक प्रस्ताव अस्वीकृत हो जइतै यदि प्रस्तावित सदस्य के पास प्रबंधक बने के अर्हता न रहतै। *६.२ प्रबंधक प्रस्ताव अस्वीकृत हो जइतै यदि प्रस्ताव दूसरा प्केरयोगकर्ता द्वारा लाबल गेले हे अउ जे प्केरयोगकर्ता प्रबंधक बनाबेला प्रस्ताव लाबल गेले हे उ प्रयोगकर्ता के स्वीकृति न मिलले हो। *६.३ प्रबंधक प्रस्ताव अस्वीकृत हो जइतै यदि मतदान में उम्मीदवार के ७५% से कम समर्थन मिललो हे। == ७ मुक्ति == *७.1 प्रबंधक चौपाल पर घोषणा करके तथा मेटा पेज पर अपन अधिकार हटाबेके अनुरोध करके प्रबंधक दायित्व छोड़ सक हथिन। *७.२ प्रबंधक के ६ माह में १ से कम संपादन रहला पर उनका प्रबंधक दायित्व से मुक्त करल जा सक हइ। कोई प्रयोगकर्ता मेटा पे असक्रियता के कारण देके प्रबंधक अधिकार हटाबे के अनुरोध कर सक हथिन। ==प्रबन्धक सूची== मगही विकिपीडिया पर अखनि कौनो सक्रिय प्रबन्धक नै हथ । <!--मगही विकिपीडिया पर वर्तमान समयमे {{NUMBEROFADMINS}} प्रबन्धक हथिन ।--> <!--मगही विकिपीडिया पर सक्रिय प्रबन्धक सूची निम्नानुसार हे । {|class="wikitable" |- |colspan="2"| <center>'''प्रबन्धक''' <br/> |- |प्रयोगकर्ता पन्ना |वार्ता पन्ना |- |[[प्रयोगकर्ता:प्रयोगकर्तानाम|प्रयोगकर्तानाम]] |<span class="plainlinks"><center> [[प्रयोगकर्ता वार्ता:प्रयोगकर्तानाम]] |}--> <!-- == सम्बद्ध विषय == * [[विशेष:प्रबन्धक सूची|प्रबन्धक सूची]] --> [[श्रेणी:विकिपीडिया प्रबन्धक|*]] [[श्रेणी:विकिपीडिया रख-रखाब]] == प्रबंधक नियमावली अउ नीति पेज मतदान == :इ नीति के पेज पर २२ अक्टूबर से ४ नवंबर २०२६ ला मतदान कइल जा सक हइ। ५ नवंबर के परिणाम घोषित कर देबल जइति। :ऊपर '''विकिपीडिया:प्रबंधक''' पेज पर लिखल प्रबंधक संबंधि परिचय अउ नियमावली के सामुदायिक समर्थन लागी इ प्रस्ताव लाबल गेलो हे। ६६% से अधिक समर्थन के बाद ई पेज स्वीकृत नीति मानल जइतै तथा मगही विकिपीडिया के नीति बन जइतै। [[प्रयोगकर्ता:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) ०३:०१, २२ अक्टुबर २०२६ (IST) === समर्थन === # समर्थन। ई नीति मगही बिकिपीडिया ला बहुत जरूरी हइ। एकरा से मगही पर प्रबंधक बने के रस्ता खुल जइतै। प्रस्तावक के रूप में पूर्ण समर्थन। [[प्रयोगकर्ता:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) ०३:०४, २२ अक्टुबर २०२६ (IST) # समर्थन, बहुत जरूरी हइ।--[[प्रयोगकर्ता:Biplab Anand|Biplab Anand]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Biplab Anand|वार्ता]]) १९:०७, २३ अक्टुबर २०२६ (IST) === विरोध === === टिप्पणी === === परिणाम === 5sgfa0oguaeh7pv5slit9gj7ssg4ogh 83151 83150 2026-10-23T18:33:49Z Kandarpajit Kallol 168 /* समर्थन */ 83151 wikitext text/x-wiki <center><big>''' प्रबंधक के नीति पेज बनाबेला अभी मतदान चल रहलो हे। ई पेज के सही रूप देबे ला ४ नवंबर २०२६ तक जारी मतदान प्रक्रिया में भाग लेबेला अपने सब के स्वागत हइ। '''</big></center> {{नीति|WP:प्रबन्धक}} {{Tmbox |text = <big>'''टिप्पणी:''' ई पन्ना मगही विकिपीडिया पर प्रबन्धक अधिकार आउ ई पद लागि आवश्यक मापदण्डके सम्बन्धमे जानकारी दे है । यदि अपनहुँ अपनाके वा कौनो अन्य प्रयोगकर्ताके प्रबन्धक पद लागि मनोनीत कैल चाह हथिन त '''[[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार लागि निवेदन]]''' पर जैथिन ।<br>यदि अपने कौनो प्रबन्धकीय कार्य लागि प्रबन्धकके ध्यानाकर्षण चाह हथिन त '''[[विकिपीडिया:प्रबन्धक सूचनापट|सूचनापट]]''' पर लिखथिन ।</big> }} ''वर्तमान समय : '''{{CURRENTTIME}}, {{CURRENTDAY}} {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}''' (युटिसि)'' [[File:Admin_mop.PNG|thumb|180px|ध्यान देहु कि प्रबन्धकके चिह्न एगो बढ़नी हे । एकर अर्थ उनका द्वारा कैल जाएवाला कार्यसे जेकरासे कि ऊ विकिपीडियाके एगो स्वच्छ समाज बनावहे एवं दोषके दूर कर ओकरा साफ करहे । ई एहु बातके पहचान हे कि अपनाके विशेष व्यक्ति नै मानके अपनाके समाजके सेवक मानहथ ।]] == १ परिभाषा == '''प्रबन्धक''' विकिपीडियाके ऊ सम्पादक प्रयोगकर्ता हथ जिनका विकिपीडिया प्रणालीके कुछ आवश्यक आउ अप्रतिबन्धित उपकरण वा विशेष आदेशके कार्यमे लेवेके अनुमति होवहे । जैसेकि प्रबन्धक कौनो लेख वा पन्नाके हटा सकहथ, अन्य प्रयोगकर्ताके प्रतिबन्धित कर सकहथ इत्यादि । प्रबन्धक पूर्णतः स्वयंसेवक होव हथिन अर्थात् [[विकिमीडिया संस्था]]के कर्मचारी नै हथिन । उनका अपन अधिकारके प्रयोग कैल अनिवार्य वा बाध्यकारी नै हे । ध्यातव्य हे कि ऊ इनकर प्रयोग कौनो ऐसन विवादमे नै कर सक हथिन जेकरामे ऊ अपने शामिल हथिन । == २ अधिकार और दायित्व == प्रबन्धक निम्न प्राविधिक काज करेला योग्य हथिन: * प्रयोगकर्ता खाता, आइपि पता आउ आइपि सीमाके सम्पादन करेसे [[विकिपीडिया:अवरोध नीति|प्रतिबन्धित]] कर सक हथिन * कौनो पन्ना पर [[विकिपिडिया:सुरक्षा नीति|सुरक्षा]] लागू, परिवर्तित आउ हटा सक हथिन जेकरासे सम्पादन, स्थानान्तरण, निर्माण आउ/अथवा सञ्चिका उपारोपित करेसे प्रतिबन्धित या अनुमति देल जा सके * पूर्ण संरक्षित पन्ना सम्पादित करथिन * ५,००० वा ओकरासे कम संशोधित पन्नाके [[विकिपीडिया:विलोपन नीति|हटा]] सक हथिन * कौनो हटावल पन्ना पुनर्स्थापित कर सक हथिन आउ देख सक हथिन * विभिन्न सूचिका आउ पन्ना संशोधनमे जानकारीके [[विकिपीडिया:संशोधन विलोपन|सार्वजनिक दृश्यताके प्रतिबन्धित आउ पुनर्स्थापित कर]] सक हथिन * [[विकिपिडिया:विशेषाधिकार निवेदन|प्रयोगकर्ता खाता द्वारा अनुरोधित]] कुछ प्रयोगकर्ता अनुमति प्रदान आउ रद्द कर सक हथिन * जावास्क्रिप्ट आउ सिएसएस पन्ना छोड़के मीडियाविकि नामस्थानमे पन्ना सम्पादित कर सक हथिन * {{Section link|विशेष:ListGroupRights#sysop}} पर सूचीबद्ध अन्य विशेष कार्यके निष्पादित कर हथिन == ३ अर्हता == मगही विकिपीडियामे प्रबन्धक बनेला प्रयोगकर्ता के पास निम्नलिखित योग्यता अनिवार्य शर्त हइ। * ३.१ मगही विकिपीडियामे कमसे कम ५००+ सम्पादन हो। # मगही विकिपीडियापर खाता कमसे-कम ३ माह पुराना हो। * ३.२ [[विकिपीडिया:प्रबन्धक अधिकार लागि निवेदन]] पेज पर उपरे देल योग्यता पूरा करेवाला कौनो सक्रिय प्रयोगकर्ता अपन उम्मेदवारी फार्म भरके आवेदन कर सक हथिन । *३.३ विकिपीडियाके बारेमे बढ़िया जानकारी रखेके साथे पन्नाके सम्पादन, पुनर्निर्देशन, सञ्चिकाके प्रयोग, श्रेणीकरण, साँचाके प्रयोग इत्यादि काम करेमे दक्ष होवेके चाही । == ४ प्रक्रिया == *४.१ प्रबंधक योग्यता पूरा करे वाला प्रयोगकर्ता प्रवंधक बने ला अपन प्रस्ताव [[विकिपीडिया:प्रबन्धक अधिकार लागि निवेदन]] पेज पर करथिन। अपन नाम प्रस्तावित करे के साथ ही दोसर प्रयोगकर्ता के भी नाम कोई प्रयोगकर्ता प्रस्तावित कर सक हथिन बशर्ते कि उ प्रयोगकर्ता के पास भी प्रबंधक बने ला योग्यता हो। प्रस्तावित दूसरा सदस्य की स्विकृति मिले के बाद ही प्रस्ताव के सही मानल जइतै। *४.२ प्रबंधक प्रस्ताव पर दू सप्ताह तक मतदान होतै जेकरा पर प्रयोगकर्ता मतदान कर सक हथिन। * ४.३ प्रबंधक मतदान में उही प्रयोगकर्ता भाग ले सक हथिन जिनकर खाता १ माह पुराना हो अउ जिनकर खाता से १० से अधिक संपादन होलो हे। * ४.४ प्रस्ताव देला के २ सप्ताह बाद तक विकि समुदाय के कौनो प्रयोगकर्ता प्रबंधक उम्मीदवार से सवाल पुछ सक हथिन। *४.५ प्रबंधक उम्मीदवार अपन प्रस्ताव अउ चल रहल मतदान के सूचना [[विकिपीडिया:चबुतरा]] पेज पर अउ वर्तमान प्रबंधक के वार्ता पेज पर जरूर देथिन। * ४.६ प्रयोगकर्ताओं के वैध मत के 75% से अधिक प्राप्त होबे पर प्रबंधक उम्मीदवार प्रस्ताव स्वीकृत मानल जइतै जेकर घोषणा कोय प्रबंधक या बरिष्ठ सदस्य द्वारा ्परस्ताव के परिणाम अनुभाग में कइल जइतै। * ४.७ स्वीकृत प्रबंधक प्रस्ताव के उम्मीदवार चाहे कोई अन्य प्रयोगकर्ता प्रबंधक अधिकार देबे ला मेटा पेज पर ले जइथिन। मेटा पर कुछ ही दिन में ई अधिकार प्रयोगकर्ता के दे देबल जइतै। == ५ प्रबंधक प्रस्ताव प्रारूप == प्रबंधक प्रस्ताव प्रारूप ई तरह के होवेके चाही: <pre> ====प्रयोगकर्ता नाम==== {{sr-request |Status = <!--ई पङ्क्ति न बदलथिन--> |user name = }} (अपनेके बात) ~~~~ ====समर्थन==== ====विरोध==== ====चर्चा==== </pre> </pre> उदाहरण:XXXX के भरेला ऐसे भरथिन <pre> ==== XXXX ==== {{sr-request |Status = <!--ई पङ्क्ति न बदलथिन--> |user name =XXXX }} (अपनेके बात) ~~~~ ====समर्थन==== ====विरोध==== ====चर्चा==== </pre> </pre> == ६ प्रस्ताव अस्विकृति == *६.१ प्रबंधक प्रस्ताव अस्वीकृत हो जइतै यदि प्रस्तावित सदस्य के पास प्रबंधक बने के अर्हता न रहतै। *६.२ प्रबंधक प्रस्ताव अस्वीकृत हो जइतै यदि प्रस्ताव दूसरा प्केरयोगकर्ता द्वारा लाबल गेले हे अउ जे प्केरयोगकर्ता प्रबंधक बनाबेला प्रस्ताव लाबल गेले हे उ प्रयोगकर्ता के स्वीकृति न मिलले हो। *६.३ प्रबंधक प्रस्ताव अस्वीकृत हो जइतै यदि मतदान में उम्मीदवार के ७५% से कम समर्थन मिललो हे। == ७ मुक्ति == *७.1 प्रबंधक चौपाल पर घोषणा करके तथा मेटा पेज पर अपन अधिकार हटाबेके अनुरोध करके प्रबंधक दायित्व छोड़ सक हथिन। *७.२ प्रबंधक के ६ माह में १ से कम संपादन रहला पर उनका प्रबंधक दायित्व से मुक्त करल जा सक हइ। कोई प्रयोगकर्ता मेटा पे असक्रियता के कारण देके प्रबंधक अधिकार हटाबे के अनुरोध कर सक हथिन। ==प्रबन्धक सूची== मगही विकिपीडिया पर अखनि कौनो सक्रिय प्रबन्धक नै हथ । <!--मगही विकिपीडिया पर वर्तमान समयमे {{NUMBEROFADMINS}} प्रबन्धक हथिन ।--> <!--मगही विकिपीडिया पर सक्रिय प्रबन्धक सूची निम्नानुसार हे । {|class="wikitable" |- |colspan="2"| <center>'''प्रबन्धक''' <br/> |- |प्रयोगकर्ता पन्ना |वार्ता पन्ना |- |[[प्रयोगकर्ता:प्रयोगकर्तानाम|प्रयोगकर्तानाम]] |<span class="plainlinks"><center> [[प्रयोगकर्ता वार्ता:प्रयोगकर्तानाम]] |}--> <!-- == सम्बद्ध विषय == * [[विशेष:प्रबन्धक सूची|प्रबन्धक सूची]] --> [[श्रेणी:विकिपीडिया प्रबन्धक|*]] [[श्रेणी:विकिपीडिया रख-रखाब]] == प्रबंधक नियमावली अउ नीति पेज मतदान == :इ नीति के पेज पर २२ अक्टूबर से ४ नवंबर २०२६ ला मतदान कइल जा सक हइ। ५ नवंबर के परिणाम घोषित कर देबल जइति। :ऊपर '''विकिपीडिया:प्रबंधक''' पेज पर लिखल प्रबंधक संबंधि परिचय अउ नियमावली के सामुदायिक समर्थन लागी इ प्रस्ताव लाबल गेलो हे। ६६% से अधिक समर्थन के बाद ई पेज स्वीकृत नीति मानल जइतै तथा मगही विकिपीडिया के नीति बन जइतै। [[प्रयोगकर्ता:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) ०३:०१, २२ अक्टुबर २०२६ (IST) === समर्थन === # समर्थन। ई नीति मगही बिकिपीडिया ला बहुत जरूरी हइ। एकरा से मगही पर प्रबंधक बने के रस्ता खुल जइतै। प्रस्तावक के रूप में पूर्ण समर्थन। [[प्रयोगकर्ता:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) ०३:०४, २२ अक्टुबर २०२६ (IST) # समर्थन, बहुत जरूरी हइ।--[[प्रयोगकर्ता:Biplab Anand|Biplab Anand]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Biplab Anand|वार्ता]]) १९:०७, २३ अक्टुबर २०२६ (IST) # '''समर्थन''' — [[प्रयोगकर्ता:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) ००:०३, २४ अक्टुबर २०२६ (IST) === विरोध === === टिप्पणी === === परिणाम === 624kd2r79ocnku0617gqlhyoqfzg8xi विकिपीडिया:मगही दिवस कार्यशाला २०२६ 4 18686 83131 83105 2026-10-23T12:23:34Z Kandarpajit Kallol 168 83131 wikitext text/x-wiki <center> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#रूपरेखा|रूपरेखा]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#कार्यशाला विवरण|कार्यशाला]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#मगही दिवस लेख निर्माण प्रतियोगिता के नियम|लेख निर्माण प्रतियोगिता के नियम]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#पुरस्कार|पुरस्कार]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#प्रतिभागी|प्रतिभागी]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#लेख जमा|लेख जमा]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#परिणाम|परिणाम]]</div> </center> '''मगही दिवस कार्यशाला २०२६''' [[मगही भाषा]] आ [[विकिपीडिया]]के संवर्धन ला विकिपीडिया पर २२ अक्टूबर से २८ अक्टूबर के बीच आयोजित एगो कार्यक्रम हय। २३ अक्टूबर के [[मगही दिवस]]के अवसर पर आयोजित ई कार्यक्रम मे मगही विकिपीडिया पर उच्च गुणवत्ता वाला लेख तैयार करे ला कार्यशाला अउ सामूहिक लेख निर्माण प्रतियोगिता के आयोजन कएल जा रहले हे। == रूपरेखा == * '''आयोजन तिथि:''' २२ अक्टूबर २०२६ से २८ अक्टूबर २०२६ तक (७ दिन) * '''स्वरूप:''' १ कार्यशाला आउ ७ दिवसीय सामूहिक लेख निर्माण प्रतियोगिता। == कार्यशाला विवरण == २२ अक्टूबर २०२६ के मगही दिवस के अवसर पर ऑफलाइन आ ऑनलाइन दोनों माध्यम से कार्यशाला आयोजित कएल जयतो। एकर विवरण नीचे देल गेलो हे: * '''ऑफलाइन- दिल्ली में * '''ऑनलाइन- गूगल मीट (Google Meet) पर; जुड़ेके कड़ी: https://meet.google.com/hmz-updz-ssf * '''समय:''' सांझ ०६:०० बजे से रात ०७:०० बजे तक (२२ अक्टूबर २०२६) == मगही दिवस लेख निर्माण प्रतियोगिता के नियम == :कार्यशाला के बाद सब प्रतिभागी से मगही विकिपीडिया पर लेख बनाबे के उम्मीद कइल जा हइ। उत्साह बढ़ाबे लागी मगही दिवस लेख निर्माण प्रतियोगिता के आयोजन कइल गेलो हे। एकर नियम नीचे देल गेलो हे: # कोनो विकिपीडिया खाता वाला सदस्य लेख निर्माण प्रतियोगिता में भाग ले सक हथिन। # प्रतियोगिता भारतीय समय के अनुसार २३ अक्टूबर से २९ अक्टूबर २०२६ तक चलतो। # प्रतियोगिता में जमा कएल गेल प्रत्येक नया लेख कम-से-कम '''१०० शब्द''' के होबे के चाही। # लेख में उचित आ विश्वसनीय सन्दर्भ होबेके चाही। # लेख में एगो श्रेणी जोड़ल रहे के चाही अउ दु-तीन गो शब्द कड़ी (लिंक) बनाबल रहे के चाही। # लेख विकिपीडिया के उल्लेखनीयता नीति के पालन करे के चाही। # लेख मुद्राधिकार नियम के पालन करे वाला होबे के चाही। ओकरा में मुद्राधिकार के उल्लंघन न होबे के चाही। कोनो अन्य स्रोत से सीधे कॉपी-पेस्ट कएल गेल लेख अमान्य मानल जइतो। # कोय विवाद होबे के स्थिति में आयोजक के निर्णय सबके माने वाला होतो। == पुरस्कार == * प्रतियोगिता में भाग लेवे वाले अउ नियम पूरा करे वाले शीर्ष दस प्रतिभागि ला एक हजार रूप्या के अमेजन कूपन के व्यवस्था कएल गेलो हे: * कम-से-कम १० नया लेख बनावे वाला प्रतिभागी १,००० रुपया के पुरस्कार ला योग्य हथिन। * लेख बनाबे वालन में से सबसे ज्यादा लेख बनाबे वाला दस प्रतिभागी के पुरस्कार कूपन देल जइतो। * ध्यान देहु कि दस से कम पुरस्कार योग्य प्रतिभागी रहे के स्थिति में पुरस्कार राशि बाकी प्रतिभागी ला बढ़ावल भी जा सक हको। उदाहरण ला केवल ५ प्रतिभागी के रहे पर बीस लेख ला दू हजार के कूपनो देल जा सक हको। इ ला कम-से-कम बीस लेख जरूर बनाबे के कोशिश करथिन। == आयोजक == इ कार्यक्रम के आयोजित करेला तथा लेख प्रतियोगिता के निर्णय देबेला दु सदस्य वाला आयोजक/निर्णायक के दल बनाबल गेलो हे। आयोजक के दायित्व आयोजन के सफलतापूर्वक पूरा करेके हइ। उनखनी के दायित्व पुरस्कार पावे वाला प्रतिभागी के सूची बनाबे के भी हइ। आयोजक सदस्य के नाम नीचे देल गेलो हे इ सूची में अपन नाम बिना आयोजक के अनुमति के न जोड़थिन। # [[प्रयोगकर्ता:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) ०४:२६, १७ अक्टुबर २०२६ (IST) # [[प्रयोगकर्ता:ऐक्टिवेटेड्|ऐक्टिवेटेड्]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:ऐक्टिवेटेड्|वार्ता]]) ०८:५६, १७ अक्टुबर २०२६ (IST) == प्रतिभागी == ई कार्यशाला आउ प्रतियोगिता में भाग लेवेला नीचे अपन हस्ताक्षर करथिन (चार टिल्डा '''~''' चिह्न लगाके): # [[प्रयोगकर्ता:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:शीतल सिन्हा|वार्ता]]) १५:१९, २२ अक्टुबर २०२६ (IST) #[[प्रयोगकर्ता:Manikantkmr|Manikantkmr]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Manikantkmr|वार्ता]]) १८:३०, २२ अक्टुबर २०२६ (IST) #[[प्रयोगकर्ता:Kumari Arpana Sinha|Kumari Arpana Sinha]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Kumari Arpana Sinha|वार्ता]]) १८:३८, २२ अक्टुबर २०२६ (IST) # [[प्रयोगकर्ता:सीमा1|सीमा1]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) १८:५०, २२ अक्टुबर २०२६ (IST) # [[प्रयोगकर्ता:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) १५:२९, २३ अक्टुबर २०२६ (IST) == लेख जमा == प्रतिभागी निचलकन अनुभाग में अपन बनावल लेख जमा करथिन। कोय एगो अनुभाग में प्रतिभागी १ या २ के जगह अपन नाम लिख देथिन अउ ओकर नीचे अपन लेख के नाम विकिकड़ी बनाके सूची नियन लिख देथिन। === शीतल सिन्हा === # [[खरना]] # [[कनाय]] # [[रामा सिन्हा]] === Manikantkmr === # [[सर गणेश दत्त सिंह]] # # === सीमा1 === # (लेख के नाम) # # === Kumari Arpana Sinha === # [[सहजन]] # [[ओरहुल]] # === अनिरुद्ध कुमार === # [[मगही कविता]] # [[मगही उपन्यास]] # === ऐक्टिवेटेड् === # (लेख के नाम) # # === [[प्रयोगकर्ता:Kandarpajit_Kallol|कन्दर्पजित कल्लोल]] === # [[दिनेश्वर शर्मा]] # [[ललित मोहन शर्मा]] # [[यदुनन्दन शर्मा]] # [[कार्यानन्द शर्मा]] # [[सम्प्रदा सिंह]] # [[बिहारी प्रब्रजनकारी]] # [[मगध के सहदेव]] === (प्रतिभागी के नाम) === # (लेख के नाम) # # === (प्रतिभागी के नाम) === # (लेख के नाम) # # === (प्रतिभागी के नाम) === # (लेख के नाम) # # == परिणाम == [[श्रेणी:विकिपीडिया कार्यशाला]] [[श्रेणी:विकिपीडिया सम्पादनोत्सव]] [[श्रेणी:विकिपीडिया आयोजन]] 75jaew8ek381nvviw3nzydc278tbrnk 83135 83131 2026-10-23T12:32:01Z Kandarpajit Kallol 168 83135 wikitext text/x-wiki <center> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#रूपरेखा|रूपरेखा]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#कार्यशाला विवरण|कार्यशाला]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#मगही दिवस लेख निर्माण प्रतियोगिता के नियम|लेख निर्माण प्रतियोगिता के नियम]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#पुरस्कार|पुरस्कार]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#प्रतिभागी|प्रतिभागी]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#लेख जमा|लेख जमा]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#परिणाम|परिणाम]]</div> </center> '''मगही दिवस कार्यशाला २०२६''' [[मगही भाषा]] आ [[विकिपीडिया]]के संवर्धन ला विकिपीडिया पर २२ अक्टूबर से २८ अक्टूबर के बीच आयोजित एगो कार्यक्रम हय। २३ अक्टूबर के [[मगही दिवस]]के अवसर पर आयोजित ई कार्यक्रम मे मगही विकिपीडिया पर उच्च गुणवत्ता वाला लेख तैयार करे ला कार्यशाला अउ सामूहिक लेख निर्माण प्रतियोगिता के आयोजन कएल जा रहले हे। == रूपरेखा == * '''आयोजन तिथि:''' २२ अक्टूबर २०२६ से २८ अक्टूबर २०२६ तक (७ दिन) * '''स्वरूप:''' १ कार्यशाला आउ ७ दिवसीय सामूहिक लेख निर्माण प्रतियोगिता। == कार्यशाला विवरण == २२ अक्टूबर २०२६ के मगही दिवस के अवसर पर ऑफलाइन आ ऑनलाइन दोनों माध्यम से कार्यशाला आयोजित कएल जयतो। एकर विवरण नीचे देल गेलो हे: * '''ऑफलाइन- दिल्ली में * '''ऑनलाइन- गूगल मीट (Google Meet) पर; जुड़ेके कड़ी: https://meet.google.com/hmz-updz-ssf * '''समय:''' सांझ ०६:०० बजे से रात ०७:०० बजे तक (२२ अक्टूबर २०२६) == मगही दिवस लेख निर्माण प्रतियोगिता के नियम == :कार्यशाला के बाद सब प्रतिभागी से मगही विकिपीडिया पर लेख बनाबे के उम्मीद कइल जा हइ। उत्साह बढ़ाबे लागी मगही दिवस लेख निर्माण प्रतियोगिता के आयोजन कइल गेलो हे। एकर नियम नीचे देल गेलो हे: # कोनो विकिपीडिया खाता वाला सदस्य लेख निर्माण प्रतियोगिता में भाग ले सक हथिन। # प्रतियोगिता भारतीय समय के अनुसार २३ अक्टूबर से २९ अक्टूबर २०२६ तक चलतो। # प्रतियोगिता में जमा कएल गेल प्रत्येक नया लेख कम-से-कम '''१०० शब्द''' के होबे के चाही। # लेख में उचित आ विश्वसनीय सन्दर्भ होबेके चाही। # लेख में एगो श्रेणी जोड़ल रहे के चाही अउ दु-तीन गो शब्द कड़ी (लिंक) बनाबल रहे के चाही। # लेख विकिपीडिया के उल्लेखनीयता नीति के पालन करे के चाही। # लेख मुद्राधिकार नियम के पालन करे वाला होबे के चाही। ओकरा में मुद्राधिकार के उल्लंघन न होबे के चाही। कोनो अन्य स्रोत से सीधे कॉपी-पेस्ट कएल गेल लेख अमान्य मानल जइतो। # कोय विवाद होबे के स्थिति में आयोजक के निर्णय सबके माने वाला होतो। == पुरस्कार == * प्रतियोगिता में भाग लेवे वाले अउ नियम पूरा करे वाले शीर्ष दस प्रतिभागि ला एक हजार रूप्या के अमेजन कूपन के व्यवस्था कएल गेलो हे: * कम-से-कम १० नया लेख बनावे वाला प्रतिभागी १,००० रुपया के पुरस्कार ला योग्य हथिन। * लेख बनाबे वालन में से सबसे ज्यादा लेख बनाबे वाला दस प्रतिभागी के पुरस्कार कूपन देल जइतो। * ध्यान देहु कि दस से कम पुरस्कार योग्य प्रतिभागी रहे के स्थिति में पुरस्कार राशि बाकी प्रतिभागी ला बढ़ावल भी जा सक हको। उदाहरण ला केवल ५ प्रतिभागी के रहे पर बीस लेख ला दू हजार के कूपनो देल जा सक हको। इ ला कम-से-कम बीस लेख जरूर बनाबे के कोशिश करथिन। == आयोजक == इ कार्यक्रम के आयोजित करेला तथा लेख प्रतियोगिता के निर्णय देबेला दु सदस्य वाला आयोजक/निर्णायक के दल बनाबल गेलो हे। आयोजक के दायित्व आयोजन के सफलतापूर्वक पूरा करेके हइ। उनखनी के दायित्व पुरस्कार पावे वाला प्रतिभागी के सूची बनाबे के भी हइ। आयोजक सदस्य के नाम नीचे देल गेलो हे इ सूची में अपन नाम बिना आयोजक के अनुमति के न जोड़थिन। # [[प्रयोगकर्ता:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) ०४:२६, १७ अक्टुबर २०२६ (IST) # [[प्रयोगकर्ता:ऐक्टिवेटेड्|ऐक्टिवेटेड्]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:ऐक्टिवेटेड्|वार्ता]]) ०८:५६, १७ अक्टुबर २०२६ (IST) == प्रतिभागी == ई कार्यशाला आउ प्रतियोगिता में भाग लेवेला नीचे अपन हस्ताक्षर करथिन (चार टिल्डा '''~''' चिह्न लगाके): # [[प्रयोगकर्ता:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:शीतल सिन्हा|वार्ता]]) १५:१९, २२ अक्टुबर २०२६ (IST) #[[प्रयोगकर्ता:Manikantkmr|Manikantkmr]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Manikantkmr|वार्ता]]) १८:३०, २२ अक्टुबर २०२६ (IST) #[[प्रयोगकर्ता:Kumari Arpana Sinha|Kumari Arpana Sinha]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Kumari Arpana Sinha|वार्ता]]) १८:३८, २२ अक्टुबर २०२६ (IST) # [[प्रयोगकर्ता:सीमा1|सीमा1]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) १८:५०, २२ अक्टुबर २०२६ (IST) # [[प्रयोगकर्ता:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) १५:२९, २३ अक्टुबर २०२६ (IST) == लेख जमा == प्रतिभागी निचलकन अनुभाग में अपन बनावल लेख जमा करथिन। कोय एगो अनुभाग में प्रतिभागी १ या २ के जगह अपन नाम लिख देथिन अउ ओकर नीचे अपन लेख के नाम विकिकड़ी बनाके सूची नियन लिख देथिन। === शीतल सिन्हा === # [[खरना]] # [[कनाय]] # [[रामा सिन्हा]] === Manikantkmr === # [[सर गणेश दत्त सिंह]] # # === सीमा1 === # (लेख के नाम) # # === Kumari Arpana Sinha === # [[सहजन]] # [[ओरहुल]] # === अनिरुद्ध कुमार === # [[मगही कविता]] # [[मगही उपन्यास]] # === ऐक्टिवेटेड् === # (लेख के नाम) # # === [[प्रयोगकर्ता:Kandarpajit_Kallol|कन्दर्पजित कल्लोल]] === # [[दिनेश्वर शर्मा]] # [[ललित मोहन शर्मा]] # [[यदुनन्दन शर्मा]] # [[कार्यानन्द शर्मा]] # [[सम्प्रदा सिंह]] # [[बिहारी प्रब्रजनकारी]] # [[मगध के सहदेव]] # [[अंगुलिमाल]] === (प्रतिभागी के नाम) === # (लेख के नाम) # # === (प्रतिभागी के नाम) === # (लेख के नाम) # # === (प्रतिभागी के नाम) === # (लेख के नाम) # # == परिणाम == [[श्रेणी:विकिपीडिया कार्यशाला]] [[श्रेणी:विकिपीडिया सम्पादनोत्सव]] [[श्रेणी:विकिपीडिया आयोजन]] 1hgl8duqmo4szelx3l857ydl4nkasvb 83139 83135 2026-10-23T12:41:36Z Kandarpajit Kallol 168 83139 wikitext text/x-wiki <center> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#रूपरेखा|रूपरेखा]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#कार्यशाला विवरण|कार्यशाला]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#मगही दिवस लेख निर्माण प्रतियोगिता के नियम|लेख निर्माण प्रतियोगिता के नियम]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#पुरस्कार|पुरस्कार]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#प्रतिभागी|प्रतिभागी]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#लेख जमा|लेख जमा]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#परिणाम|परिणाम]]</div> </center> '''मगही दिवस कार्यशाला २०२६''' [[मगही भाषा]] आ [[विकिपीडिया]]के संवर्धन ला विकिपीडिया पर २२ अक्टूबर से २८ अक्टूबर के बीच आयोजित एगो कार्यक्रम हय। २३ अक्टूबर के [[मगही दिवस]]के अवसर पर आयोजित ई कार्यक्रम मे मगही विकिपीडिया पर उच्च गुणवत्ता वाला लेख तैयार करे ला कार्यशाला अउ सामूहिक लेख निर्माण प्रतियोगिता के आयोजन कएल जा रहले हे। == रूपरेखा == * '''आयोजन तिथि:''' २२ अक्टूबर २०२६ से २८ अक्टूबर २०२६ तक (७ दिन) * '''स्वरूप:''' १ कार्यशाला आउ ७ दिवसीय सामूहिक लेख निर्माण प्रतियोगिता। == कार्यशाला विवरण == २२ अक्टूबर २०२६ के मगही दिवस के अवसर पर ऑफलाइन आ ऑनलाइन दोनों माध्यम से कार्यशाला आयोजित कएल जयतो। एकर विवरण नीचे देल गेलो हे: * '''ऑफलाइन- दिल्ली में * '''ऑनलाइन- गूगल मीट (Google Meet) पर; जुड़ेके कड़ी: https://meet.google.com/hmz-updz-ssf * '''समय:''' सांझ ०६:०० बजे से रात ०७:०० बजे तक (२२ अक्टूबर २०२६) == मगही दिवस लेख निर्माण प्रतियोगिता के नियम == :कार्यशाला के बाद सब प्रतिभागी से मगही विकिपीडिया पर लेख बनाबे के उम्मीद कइल जा हइ। उत्साह बढ़ाबे लागी मगही दिवस लेख निर्माण प्रतियोगिता के आयोजन कइल गेलो हे। एकर नियम नीचे देल गेलो हे: # कोनो विकिपीडिया खाता वाला सदस्य लेख निर्माण प्रतियोगिता में भाग ले सक हथिन। # प्रतियोगिता भारतीय समय के अनुसार २३ अक्टूबर से २९ अक्टूबर २०२६ तक चलतो। # प्रतियोगिता में जमा कएल गेल प्रत्येक नया लेख कम-से-कम '''१०० शब्द''' के होबे के चाही। # लेख में उचित आ विश्वसनीय सन्दर्भ होबेके चाही। # लेख में एगो श्रेणी जोड़ल रहे के चाही अउ दु-तीन गो शब्द कड़ी (लिंक) बनाबल रहे के चाही। # लेख विकिपीडिया के उल्लेखनीयता नीति के पालन करे के चाही। # लेख मुद्राधिकार नियम के पालन करे वाला होबे के चाही। ओकरा में मुद्राधिकार के उल्लंघन न होबे के चाही। कोनो अन्य स्रोत से सीधे कॉपी-पेस्ट कएल गेल लेख अमान्य मानल जइतो। # कोय विवाद होबे के स्थिति में आयोजक के निर्णय सबके माने वाला होतो। == पुरस्कार == * प्रतियोगिता में भाग लेवे वाले अउ नियम पूरा करे वाले शीर्ष दस प्रतिभागि ला एक हजार रूप्या के अमेजन कूपन के व्यवस्था कएल गेलो हे: * कम-से-कम १० नया लेख बनावे वाला प्रतिभागी १,००० रुपया के पुरस्कार ला योग्य हथिन। * लेख बनाबे वालन में से सबसे ज्यादा लेख बनाबे वाला दस प्रतिभागी के पुरस्कार कूपन देल जइतो। * ध्यान देहु कि दस से कम पुरस्कार योग्य प्रतिभागी रहे के स्थिति में पुरस्कार राशि बाकी प्रतिभागी ला बढ़ावल भी जा सक हको। उदाहरण ला केवल ५ प्रतिभागी के रहे पर बीस लेख ला दू हजार के कूपनो देल जा सक हको। इ ला कम-से-कम बीस लेख जरूर बनाबे के कोशिश करथिन। == आयोजक == इ कार्यक्रम के आयोजित करेला तथा लेख प्रतियोगिता के निर्णय देबेला दु सदस्य वाला आयोजक/निर्णायक के दल बनाबल गेलो हे। आयोजक के दायित्व आयोजन के सफलतापूर्वक पूरा करेके हइ। उनखनी के दायित्व पुरस्कार पावे वाला प्रतिभागी के सूची बनाबे के भी हइ। आयोजक सदस्य के नाम नीचे देल गेलो हे इ सूची में अपन नाम बिना आयोजक के अनुमति के न जोड़थिन। # [[प्रयोगकर्ता:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) ०४:२६, १७ अक्टुबर २०२६ (IST) # [[प्रयोगकर्ता:ऐक्टिवेटेड्|ऐक्टिवेटेड्]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:ऐक्टिवेटेड्|वार्ता]]) ०८:५६, १७ अक्टुबर २०२६ (IST) == प्रतिभागी == ई कार्यशाला आउ प्रतियोगिता में भाग लेवेला नीचे अपन हस्ताक्षर करथिन (चार टिल्डा '''~''' चिह्न लगाके): # [[प्रयोगकर्ता:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:शीतल सिन्हा|वार्ता]]) १५:१९, २२ अक्टुबर २०२६ (IST) #[[प्रयोगकर्ता:Manikantkmr|Manikantkmr]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Manikantkmr|वार्ता]]) १८:३०, २२ अक्टुबर २०२६ (IST) #[[प्रयोगकर्ता:Kumari Arpana Sinha|Kumari Arpana Sinha]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Kumari Arpana Sinha|वार्ता]]) १८:३८, २२ अक्टुबर २०२६ (IST) # [[प्रयोगकर्ता:सीमा1|सीमा1]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) १८:५०, २२ अक्टुबर २०२६ (IST) # [[प्रयोगकर्ता:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) १५:२९, २३ अक्टुबर २०२६ (IST) == लेख जमा == प्रतिभागी निचलकन अनुभाग में अपन बनावल लेख जमा करथिन। कोय एगो अनुभाग में प्रतिभागी १ या २ के जगह अपन नाम लिख देथिन अउ ओकर नीचे अपन लेख के नाम विकिकड़ी बनाके सूची नियन लिख देथिन। === शीतल सिन्हा === # [[खरना]] # [[कनाय]] # [[रामा सिन्हा]] === Manikantkmr === # [[सर गणेश दत्त सिंह]] # # === सीमा1 === # (लेख के नाम) # # === Kumari Arpana Sinha === # [[सहजन]] # [[ओरहुल]] # === अनिरुद्ध कुमार === # [[मगही कविता]] # [[मगही उपन्यास]] # === ऐक्टिवेटेड् === # (लेख के नाम) # # === [[प्रयोगकर्ता:Kandarpajit_Kallol|कन्दर्पजित कल्लोल]] === # [[दिनेश्वर शर्मा]] # [[ललित मोहन शर्मा]] # [[यदुनन्दन शर्मा]] # [[कार्यानन्द शर्मा]] # [[सम्प्रदा सिंह]] # [[बिहारी प्रब्रजनकारी]] # [[मगध के सहदेव]] # [[अंगुलिमाल]] # [[राजकुमारी वजिरा]] === (प्रतिभागी के नाम) === # (लेख के नाम) # # === (प्रतिभागी के नाम) === # (लेख के नाम) # # === (प्रतिभागी के नाम) === # (लेख के नाम) # # == परिणाम == [[श्रेणी:विकिपीडिया कार्यशाला]] [[श्रेणी:विकिपीडिया सम्पादनोत्सव]] [[श्रेणी:विकिपीडिया आयोजन]] kbjrmlr3g97n3nuvm8v1erlhftaz5le 83152 83139 2026-10-23T18:35:42Z Kandarpajit Kallol 168 83152 wikitext text/x-wiki <center> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#रूपरेखा|रूपरेखा]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#कार्यशाला विवरण|कार्यशाला]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#मगही दिवस लेख निर्माण प्रतियोगिता के नियम|लेख निर्माण प्रतियोगिता के नियम]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#पुरस्कार|पुरस्कार]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#प्रतिभागी|प्रतिभागी]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#लेख जमा|लेख जमा]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#परिणाम|परिणाम]]</div> </center> '''मगही दिवस कार्यशाला २०२६''' [[मगही भाषा]] आ [[विकिपीडिया]]के संवर्धन ला विकिपीडिया पर २२ अक्टूबर से २८ अक्टूबर के बीच आयोजित एगो कार्यक्रम हय। २३ अक्टूबर के [[मगही दिवस]]के अवसर पर आयोजित ई कार्यक्रम मे मगही विकिपीडिया पर उच्च गुणवत्ता वाला लेख तैयार करे ला कार्यशाला अउ सामूहिक लेख निर्माण प्रतियोगिता के आयोजन कएल जा रहले हे। == रूपरेखा == * '''आयोजन तिथि:''' २२ अक्टूबर २०२६ से २८ अक्टूबर २०२६ तक (७ दिन) * '''स्वरूप:''' १ कार्यशाला आउ ७ दिवसीय सामूहिक लेख निर्माण प्रतियोगिता। == कार्यशाला विवरण == २२ अक्टूबर २०२६ के मगही दिवस के अवसर पर ऑफलाइन आ ऑनलाइन दोनों माध्यम से कार्यशाला आयोजित कएल जयतो। एकर विवरण नीचे देल गेलो हे: * '''ऑफलाइन- दिल्ली में * '''ऑनलाइन- गूगल मीट (Google Meet) पर; जुड़ेके कड़ी: https://meet.google.com/hmz-updz-ssf * '''समय:''' सांझ ०६:०० बजे से रात ०७:०० बजे तक (२२ अक्टूबर २०२६) == मगही दिवस लेख निर्माण प्रतियोगिता के नियम == :कार्यशाला के बाद सब प्रतिभागी से मगही विकिपीडिया पर लेख बनाबे के उम्मीद कइल जा हइ। उत्साह बढ़ाबे लागी मगही दिवस लेख निर्माण प्रतियोगिता के आयोजन कइल गेलो हे। एकर नियम नीचे देल गेलो हे: # कोनो विकिपीडिया खाता वाला सदस्य लेख निर्माण प्रतियोगिता में भाग ले सक हथिन। # प्रतियोगिता भारतीय समय के अनुसार २३ अक्टूबर से २९ अक्टूबर २०२६ तक चलतो। # प्रतियोगिता में जमा कएल गेल प्रत्येक नया लेख कम-से-कम '''१०० शब्द''' के होबे के चाही। # लेख में उचित आ विश्वसनीय सन्दर्भ होबेके चाही। # लेख में एगो श्रेणी जोड़ल रहे के चाही अउ दु-तीन गो शब्द कड़ी (लिंक) बनाबल रहे के चाही। # लेख विकिपीडिया के उल्लेखनीयता नीति के पालन करे के चाही। # लेख मुद्राधिकार नियम के पालन करे वाला होबे के चाही। ओकरा में मुद्राधिकार के उल्लंघन न होबे के चाही। कोनो अन्य स्रोत से सीधे कॉपी-पेस्ट कएल गेल लेख अमान्य मानल जइतो। # कोय विवाद होबे के स्थिति में आयोजक के निर्णय सबके माने वाला होतो। == पुरस्कार == * प्रतियोगिता में भाग लेवे वाले अउ नियम पूरा करे वाले शीर्ष दस प्रतिभागि ला एक हजार रूप्या के अमेजन कूपन के व्यवस्था कएल गेलो हे: * कम-से-कम १० नया लेख बनावे वाला प्रतिभागी १,००० रुपया के पुरस्कार ला योग्य हथिन। * लेख बनाबे वालन में से सबसे ज्यादा लेख बनाबे वाला दस प्रतिभागी के पुरस्कार कूपन देल जइतो। * ध्यान देहु कि दस से कम पुरस्कार योग्य प्रतिभागी रहे के स्थिति में पुरस्कार राशि बाकी प्रतिभागी ला बढ़ावल भी जा सक हको। उदाहरण ला केवल ५ प्रतिभागी के रहे पर बीस लेख ला दू हजार के कूपनो देल जा सक हको। इ ला कम-से-कम बीस लेख जरूर बनाबे के कोशिश करथिन। == आयोजक == इ कार्यक्रम के आयोजित करेला तथा लेख प्रतियोगिता के निर्णय देबेला दु सदस्य वाला आयोजक/निर्णायक के दल बनाबल गेलो हे। आयोजक के दायित्व आयोजन के सफलतापूर्वक पूरा करेके हइ। उनखनी के दायित्व पुरस्कार पावे वाला प्रतिभागी के सूची बनाबे के भी हइ। आयोजक सदस्य के नाम नीचे देल गेलो हे इ सूची में अपन नाम बिना आयोजक के अनुमति के न जोड़थिन। # [[प्रयोगकर्ता:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) ०४:२६, १७ अक्टुबर २०२६ (IST) # [[प्रयोगकर्ता:ऐक्टिवेटेड्|ऐक्टिवेटेड्]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:ऐक्टिवेटेड्|वार्ता]]) ०८:५६, १७ अक्टुबर २०२६ (IST) == प्रतिभागी == ई कार्यशाला आउ प्रतियोगिता में भाग लेवेला नीचे अपन हस्ताक्षर करथिन (चार टिल्डा '''~''' चिह्न लगाके): # [[प्रयोगकर्ता:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:शीतल सिन्हा|वार्ता]]) १५:१९, २२ अक्टुबर २०२६ (IST) #[[प्रयोगकर्ता:Manikantkmr|Manikantkmr]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Manikantkmr|वार्ता]]) १८:३०, २२ अक्टुबर २०२६ (IST) #[[प्रयोगकर्ता:Kumari Arpana Sinha|Kumari Arpana Sinha]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Kumari Arpana Sinha|वार्ता]]) १८:३८, २२ अक्टुबर २०२६ (IST) # [[प्रयोगकर्ता:सीमा1|सीमा1]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) १८:५०, २२ अक्टुबर २०२६ (IST) # [[प्रयोगकर्ता:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) १५:२९, २३ अक्टुबर २०२६ (IST) == लेख जमा == प्रतिभागी निचलकन अनुभाग में अपन बनावल लेख जमा करथिन। कोय एगो अनुभाग में प्रतिभागी १ या २ के जगह अपन नाम लिख देथिन अउ ओकर नीचे अपन लेख के नाम विकिकड़ी बनाके सूची नियन लिख देथिन। === शीतल सिन्हा === # [[खरना]] # [[कनाय]] # [[रामा सिन्हा]] === Manikantkmr === # [[सर गणेश दत्त सिंह]] # # === सीमा1 === # (लेख के नाम) # # === Kumari Arpana Sinha === # [[सहजन]] # [[ओरहुल]] # === अनिरुद्ध कुमार === # [[मगही कविता]] # [[मगही उपन्यास]] # === ऐक्टिवेटेड् === # (लेख के नाम) # # === [[प्रयोगकर्ता:Kandarpajit_Kallol|कन्दर्पजित कल्लोल]] === # [[दिनेश्वर शर्मा]] # [[ललित मोहन शर्मा]] # [[यदुनन्दन शर्मा]] # [[कार्यानन्द शर्मा]] # [[सम्प्रदा सिंह]] # [[बिहारी प्रब्रजनकारी]] # [[मगध के सहदेव]] # [[अंगुलिमाल]] # [[राजकुमारी वजिरा]] === (प्रतिभागी के नाम) === # (लेख के नाम) # # === (प्रतिभागी के नाम) === # (लेख के नाम) # # === (प्रतिभागी के नाम) === # (लेख के नाम) # # == परिणाम == [[श्रेणी:विकिपीडिया कार्यशाला]] [[श्रेणी:विकिपीडिया सम्पादनोत्सव]] [[श्रेणी:विकिपीडिया आयोजन]] pvdmptakt94md60rhaicjk0jpbw3kw6 83154 83152 2026-10-23T20:30:30Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* अनिरुद्ध कुमार */ 83154 wikitext text/x-wiki <center> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#रूपरेखा|रूपरेखा]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#कार्यशाला विवरण|कार्यशाला]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#मगही दिवस लेख निर्माण प्रतियोगिता के नियम|लेख निर्माण प्रतियोगिता के नियम]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#पुरस्कार|पुरस्कार]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#प्रतिभागी|प्रतिभागी]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#लेख जमा|लेख जमा]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#परिणाम|परिणाम]]</div> </center> '''मगही दिवस कार्यशाला २०२६''' [[मगही भाषा]] आ [[विकिपीडिया]]के संवर्धन ला विकिपीडिया पर २२ अक्टूबर से २८ अक्टूबर के बीच आयोजित एगो कार्यक्रम हय। २३ अक्टूबर के [[मगही दिवस]]के अवसर पर आयोजित ई कार्यक्रम मे मगही विकिपीडिया पर उच्च गुणवत्ता वाला लेख तैयार करे ला कार्यशाला अउ सामूहिक लेख निर्माण प्रतियोगिता के आयोजन कएल जा रहले हे। == रूपरेखा == * '''आयोजन तिथि:''' २२ अक्टूबर २०२६ से २८ अक्टूबर २०२६ तक (७ दिन) * '''स्वरूप:''' १ कार्यशाला आउ ७ दिवसीय सामूहिक लेख निर्माण प्रतियोगिता। == कार्यशाला विवरण == २२ अक्टूबर २०२६ के मगही दिवस के अवसर पर ऑफलाइन आ ऑनलाइन दोनों माध्यम से कार्यशाला आयोजित कएल जयतो। एकर विवरण नीचे देल गेलो हे: * '''ऑफलाइन- दिल्ली में * '''ऑनलाइन- गूगल मीट (Google Meet) पर; जुड़ेके कड़ी: https://meet.google.com/hmz-updz-ssf * '''समय:''' सांझ ०६:०० बजे से रात ०७:०० बजे तक (२२ अक्टूबर २०२६) == मगही दिवस लेख निर्माण प्रतियोगिता के नियम == :कार्यशाला के बाद सब प्रतिभागी से मगही विकिपीडिया पर लेख बनाबे के उम्मीद कइल जा हइ। उत्साह बढ़ाबे लागी मगही दिवस लेख निर्माण प्रतियोगिता के आयोजन कइल गेलो हे। एकर नियम नीचे देल गेलो हे: # कोनो विकिपीडिया खाता वाला सदस्य लेख निर्माण प्रतियोगिता में भाग ले सक हथिन। # प्रतियोगिता भारतीय समय के अनुसार २३ अक्टूबर से २९ अक्टूबर २०२६ तक चलतो। # प्रतियोगिता में जमा कएल गेल प्रत्येक नया लेख कम-से-कम '''१०० शब्द''' के होबे के चाही। # लेख में उचित आ विश्वसनीय सन्दर्भ होबेके चाही। # लेख में एगो श्रेणी जोड़ल रहे के चाही अउ दु-तीन गो शब्द कड़ी (लिंक) बनाबल रहे के चाही। # लेख विकिपीडिया के उल्लेखनीयता नीति के पालन करे के चाही। # लेख मुद्राधिकार नियम के पालन करे वाला होबे के चाही। ओकरा में मुद्राधिकार के उल्लंघन न होबे के चाही। कोनो अन्य स्रोत से सीधे कॉपी-पेस्ट कएल गेल लेख अमान्य मानल जइतो। # कोय विवाद होबे के स्थिति में आयोजक के निर्णय सबके माने वाला होतो। == पुरस्कार == * प्रतियोगिता में भाग लेवे वाले अउ नियम पूरा करे वाले शीर्ष दस प्रतिभागि ला एक हजार रूप्या के अमेजन कूपन के व्यवस्था कएल गेलो हे: * कम-से-कम १० नया लेख बनावे वाला प्रतिभागी १,००० रुपया के पुरस्कार ला योग्य हथिन। * लेख बनाबे वालन में से सबसे ज्यादा लेख बनाबे वाला दस प्रतिभागी के पुरस्कार कूपन देल जइतो। * ध्यान देहु कि दस से कम पुरस्कार योग्य प्रतिभागी रहे के स्थिति में पुरस्कार राशि बाकी प्रतिभागी ला बढ़ावल भी जा सक हको। उदाहरण ला केवल ५ प्रतिभागी के रहे पर बीस लेख ला दू हजार के कूपनो देल जा सक हको। इ ला कम-से-कम बीस लेख जरूर बनाबे के कोशिश करथिन। == आयोजक == इ कार्यक्रम के आयोजित करेला तथा लेख प्रतियोगिता के निर्णय देबेला दु सदस्य वाला आयोजक/निर्णायक के दल बनाबल गेलो हे। आयोजक के दायित्व आयोजन के सफलतापूर्वक पूरा करेके हइ। उनखनी के दायित्व पुरस्कार पावे वाला प्रतिभागी के सूची बनाबे के भी हइ। आयोजक सदस्य के नाम नीचे देल गेलो हे इ सूची में अपन नाम बिना आयोजक के अनुमति के न जोड़थिन। # [[प्रयोगकर्ता:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) ०४:२६, १७ अक्टुबर २०२६ (IST) # [[प्रयोगकर्ता:ऐक्टिवेटेड्|ऐक्टिवेटेड्]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:ऐक्टिवेटेड्|वार्ता]]) ०८:५६, १७ अक्टुबर २०२६ (IST) == प्रतिभागी == ई कार्यशाला आउ प्रतियोगिता में भाग लेवेला नीचे अपन हस्ताक्षर करथिन (चार टिल्डा '''~''' चिह्न लगाके): # [[प्रयोगकर्ता:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:शीतल सिन्हा|वार्ता]]) १५:१९, २२ अक्टुबर २०२६ (IST) #[[प्रयोगकर्ता:Manikantkmr|Manikantkmr]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Manikantkmr|वार्ता]]) १८:३०, २२ अक्टुबर २०२६ (IST) #[[प्रयोगकर्ता:Kumari Arpana Sinha|Kumari Arpana Sinha]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Kumari Arpana Sinha|वार्ता]]) १८:३८, २२ अक्टुबर २०२६ (IST) # [[प्रयोगकर्ता:सीमा1|सीमा1]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) १८:५०, २२ अक्टुबर २०२६ (IST) # [[प्रयोगकर्ता:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) १५:२९, २३ अक्टुबर २०२६ (IST) == लेख जमा == प्रतिभागी निचलकन अनुभाग में अपन बनावल लेख जमा करथिन। कोय एगो अनुभाग में प्रतिभागी १ या २ के जगह अपन नाम लिख देथिन अउ ओकर नीचे अपन लेख के नाम विकिकड़ी बनाके सूची नियन लिख देथिन। === शीतल सिन्हा === # [[खरना]] # [[कनाय]] # [[रामा सिन्हा]] === Manikantkmr === # [[सर गणेश दत्त सिंह]] # # === सीमा1 === # (लेख के नाम) # # === Kumari Arpana Sinha === # [[सहजन]] # [[ओरहुल]] # === अनिरुद्ध कुमार === # [[मगही कविता]] # [[मगही उपन्यास]] # [[सुनीता (मगही उपन्यास)]] === ऐक्टिवेटेड् === # (लेख के नाम) # # === [[प्रयोगकर्ता:Kandarpajit_Kallol|कन्दर्पजित कल्लोल]] === # [[दिनेश्वर शर्मा]] # [[ललित मोहन शर्मा]] # [[यदुनन्दन शर्मा]] # [[कार्यानन्द शर्मा]] # [[सम्प्रदा सिंह]] # [[बिहारी प्रब्रजनकारी]] # [[मगध के सहदेव]] # [[अंगुलिमाल]] # [[राजकुमारी वजिरा]] === (प्रतिभागी के नाम) === # (लेख के नाम) # # === (प्रतिभागी के नाम) === # (लेख के नाम) # # === (प्रतिभागी के नाम) === # (लेख के नाम) # # == परिणाम == [[श्रेणी:विकिपीडिया कार्यशाला]] [[श्रेणी:विकिपीडिया सम्पादनोत्सव]] [[श्रेणी:विकिपीडिया आयोजन]] 8w5nf20r7rbyh3uwv1pldlb2e6jhfa4 83179 83154 2026-10-23T21:43:06Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* अनिरुद्ध कुमार */ 83179 wikitext text/x-wiki <center> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#रूपरेखा|रूपरेखा]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#कार्यशाला विवरण|कार्यशाला]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#मगही दिवस लेख निर्माण प्रतियोगिता के नियम|लेख निर्माण प्रतियोगिता के नियम]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#पुरस्कार|पुरस्कार]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#प्रतिभागी|प्रतिभागी]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#लेख जमा|लेख जमा]]</div> <div class="mw-ui-button" style="font-size:20px;">[[#परिणाम|परिणाम]]</div> </center> '''मगही दिवस कार्यशाला २०२६''' [[मगही भाषा]] आ [[विकिपीडिया]]के संवर्धन ला विकिपीडिया पर २२ अक्टूबर से २८ अक्टूबर के बीच आयोजित एगो कार्यक्रम हय। २३ अक्टूबर के [[मगही दिवस]]के अवसर पर आयोजित ई कार्यक्रम मे मगही विकिपीडिया पर उच्च गुणवत्ता वाला लेख तैयार करे ला कार्यशाला अउ सामूहिक लेख निर्माण प्रतियोगिता के आयोजन कएल जा रहले हे। == रूपरेखा == * '''आयोजन तिथि:''' २२ अक्टूबर २०२६ से २८ अक्टूबर २०२६ तक (७ दिन) * '''स्वरूप:''' १ कार्यशाला आउ ७ दिवसीय सामूहिक लेख निर्माण प्रतियोगिता। == कार्यशाला विवरण == २२ अक्टूबर २०२६ के मगही दिवस के अवसर पर ऑफलाइन आ ऑनलाइन दोनों माध्यम से कार्यशाला आयोजित कएल जयतो। एकर विवरण नीचे देल गेलो हे: * '''ऑफलाइन- दिल्ली में * '''ऑनलाइन- गूगल मीट (Google Meet) पर; जुड़ेके कड़ी: https://meet.google.com/hmz-updz-ssf * '''समय:''' सांझ ०६:०० बजे से रात ०७:०० बजे तक (२२ अक्टूबर २०२६) == मगही दिवस लेख निर्माण प्रतियोगिता के नियम == :कार्यशाला के बाद सब प्रतिभागी से मगही विकिपीडिया पर लेख बनाबे के उम्मीद कइल जा हइ। उत्साह बढ़ाबे लागी मगही दिवस लेख निर्माण प्रतियोगिता के आयोजन कइल गेलो हे। एकर नियम नीचे देल गेलो हे: # कोनो विकिपीडिया खाता वाला सदस्य लेख निर्माण प्रतियोगिता में भाग ले सक हथिन। # प्रतियोगिता भारतीय समय के अनुसार २३ अक्टूबर से २९ अक्टूबर २०२६ तक चलतो। # प्रतियोगिता में जमा कएल गेल प्रत्येक नया लेख कम-से-कम '''१०० शब्द''' के होबे के चाही। # लेख में उचित आ विश्वसनीय सन्दर्भ होबेके चाही। # लेख में एगो श्रेणी जोड़ल रहे के चाही अउ दु-तीन गो शब्द कड़ी (लिंक) बनाबल रहे के चाही। # लेख विकिपीडिया के उल्लेखनीयता नीति के पालन करे के चाही। # लेख मुद्राधिकार नियम के पालन करे वाला होबे के चाही। ओकरा में मुद्राधिकार के उल्लंघन न होबे के चाही। कोनो अन्य स्रोत से सीधे कॉपी-पेस्ट कएल गेल लेख अमान्य मानल जइतो। # कोय विवाद होबे के स्थिति में आयोजक के निर्णय सबके माने वाला होतो। == पुरस्कार == * प्रतियोगिता में भाग लेवे वाले अउ नियम पूरा करे वाले शीर्ष दस प्रतिभागि ला एक हजार रूप्या के अमेजन कूपन के व्यवस्था कएल गेलो हे: * कम-से-कम १० नया लेख बनावे वाला प्रतिभागी १,००० रुपया के पुरस्कार ला योग्य हथिन। * लेख बनाबे वालन में से सबसे ज्यादा लेख बनाबे वाला दस प्रतिभागी के पुरस्कार कूपन देल जइतो। * ध्यान देहु कि दस से कम पुरस्कार योग्य प्रतिभागी रहे के स्थिति में पुरस्कार राशि बाकी प्रतिभागी ला बढ़ावल भी जा सक हको। उदाहरण ला केवल ५ प्रतिभागी के रहे पर बीस लेख ला दू हजार के कूपनो देल जा सक हको। इ ला कम-से-कम बीस लेख जरूर बनाबे के कोशिश करथिन। == आयोजक == इ कार्यक्रम के आयोजित करेला तथा लेख प्रतियोगिता के निर्णय देबेला दु सदस्य वाला आयोजक/निर्णायक के दल बनाबल गेलो हे। आयोजक के दायित्व आयोजन के सफलतापूर्वक पूरा करेके हइ। उनखनी के दायित्व पुरस्कार पावे वाला प्रतिभागी के सूची बनाबे के भी हइ। आयोजक सदस्य के नाम नीचे देल गेलो हे इ सूची में अपन नाम बिना आयोजक के अनुमति के न जोड़थिन। # [[प्रयोगकर्ता:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) ०४:२६, १७ अक्टुबर २०२६ (IST) # [[प्रयोगकर्ता:ऐक्टिवेटेड्|ऐक्टिवेटेड्]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:ऐक्टिवेटेड्|वार्ता]]) ०८:५६, १७ अक्टुबर २०२६ (IST) == प्रतिभागी == ई कार्यशाला आउ प्रतियोगिता में भाग लेवेला नीचे अपन हस्ताक्षर करथिन (चार टिल्डा '''~''' चिह्न लगाके): # [[प्रयोगकर्ता:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:शीतल सिन्हा|वार्ता]]) १५:१९, २२ अक्टुबर २०२६ (IST) #[[प्रयोगकर्ता:Manikantkmr|Manikantkmr]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Manikantkmr|वार्ता]]) १८:३०, २२ अक्टुबर २०२६ (IST) #[[प्रयोगकर्ता:Kumari Arpana Sinha|Kumari Arpana Sinha]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Kumari Arpana Sinha|वार्ता]]) १८:३८, २२ अक्टुबर २०२६ (IST) # [[प्रयोगकर्ता:सीमा1|सीमा1]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) १८:५०, २२ अक्टुबर २०२६ (IST) # [[प्रयोगकर्ता:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) १५:२९, २३ अक्टुबर २०२६ (IST) == लेख जमा == प्रतिभागी निचलकन अनुभाग में अपन बनावल लेख जमा करथिन। कोय एगो अनुभाग में प्रतिभागी १ या २ के जगह अपन नाम लिख देथिन अउ ओकर नीचे अपन लेख के नाम विकिकड़ी बनाके सूची नियन लिख देथिन। === शीतल सिन्हा === # [[खरना]] # [[कनाय]] # [[रामा सिन्हा]] === Manikantkmr === # [[सर गणेश दत्त सिंह]] # # === सीमा1 === # (लेख के नाम) # # === Kumari Arpana Sinha === # [[सहजन]] # [[ओरहुल]] # === अनिरुद्ध कुमार === # [[मगही कविता]] # [[मगही उपन्यास]] # [[सुनीता (मगही उपन्यास)]] # [[अंतरराष्ट्रीय तापनाभिकीय प्रायोगिक संयंत्र]] === ऐक्टिवेटेड् === # (लेख के नाम) # # === [[प्रयोगकर्ता:Kandarpajit_Kallol|कन्दर्पजित कल्लोल]] === # [[दिनेश्वर शर्मा]] # [[ललित मोहन शर्मा]] # [[यदुनन्दन शर्मा]] # [[कार्यानन्द शर्मा]] # [[सम्प्रदा सिंह]] # [[बिहारी प्रब्रजनकारी]] # [[मगध के सहदेव]] # [[अंगुलिमाल]] # [[राजकुमारी वजिरा]] === (प्रतिभागी के नाम) === # (लेख के नाम) # # === (प्रतिभागी के नाम) === # (लेख के नाम) # # === (प्रतिभागी के नाम) === # (लेख के नाम) # # == परिणाम == [[श्रेणी:विकिपीडिया कार्यशाला]] [[श्रेणी:विकिपीडिया सम्पादनोत्सव]] [[श्रेणी:विकिपीडिया आयोजन]] oh5abhebox6fzn3fbgurrm9ck0476hb खरना 0 18811 83210 82975 2026-10-24T08:04:07Z शीतल सिन्हा 196 83210 wikitext text/x-wiki ' ' ' खरना ' ' ' एगो परव है। इ छठ परव के चार दिन में से दूसर दिन मनावल जा हय। इ परव कातिक महिना के इनजोरिया के पंचमी के मनावल जा हय। खरना के दिन के परंंपरा # दिनभर उपवास:वरती पूरे दिन निर्जला उपवास रख हथिन। # साँझ की पूजा: बेर डुबे के समय भगवान सूरज और छठी मैया के पूजा कैल जा हय। # परसाद:गुड़ के खीर,रोटी, और और केला के प्रसाद niwr7venm3l9cdztyxiset9bf4qez9d 83211 83210 2026-10-24T08:19:38Z शीतल सिन्हा 196 83211 wikitext text/x-wiki ' ' ' खरना ' ' ' एगो परव है। इ छठ परव के चार दिन में से दूसर दिन मनावल जा हय। इ परव कातिक महिना के इनजोरिया के पंचमी के मनावल जा हय। इ दिन वरती पूरे दिन निर्जला उपवास रख हथिन। वरती पूजा अउर भोग लागी गुड़ के खीर,रोटी,चावल के आटा के पीट्ठा बनाव हधिन। सांझ के बेर डुबे घड़ी सूरज भगवान और छठी मैया के भोग लगावल जा हय। पूजा कैल जा हय। ओकर बाद वरती भोग परसाद खा हथिन। वरती के भोग लगावे लागी पाँच गो प्लेट में परसादी # bhias1uwpqwl64o12yygh2ps9xc6zbv दिनेश्वर शर्मा 0 18822 83142 83090 2026-10-23T12:58:37Z Kandarpajit Kallol 168 83142 wikitext text/x-wiki {{Short description|भारतीय पुलिस अधिकारी (१९५४–२०२०)}} {{Infobox officeholder | name = दिनेश्वर शर्मा | image = Dineshwar Sharma.jpg | caption = जनवरी २०१८ में शर्मा | office = [[लक्षद्वीप]] के प्रशासक के सूची | appointer = रामनाथ कोविंद | preceded = मिहिर वर्धन | succeeded = प्रफुल्ल खोदा पटेल {{small|''(अतिरिक्त प्रभार)''}} | term_start = ३ नवंबर २०१९ | term_end = ४ दिसंबर २०२० | office1 = इंटेलिजेंस ब्यूरो (भारत) के निदेशक | preceded1 = सैयद आसिफ इब्राहिम | succeeded1 = राजीव जैन | prime_minister1 = [[नरेन्द्र मोदी]] | term_start1 = १ जनवरी २०१५ | term_end1 = १ जनवरी २०१७ | birth_date = {{birth date|df=yes|1954|3|23}} | death_date = {{death date and age|2020|12|04|1954|3|23|df=yes}} | spouse = | birth_place = [[बिहार]], [[भारत]] | occupation = भारतीय पुलिस सेवा }} '''दिनेश्वर शर्मा''' ([[अङ्ग्रेजी]]: Dineshwar Sharma; २३ मार्च १९५४ – ४ दिसंबर २०२०) एक पूर्व भारतीय वन सेवा आउ भारतीय पुलिस सेवा अधिकारी रहथिन।<ref>{{cite web |title=Who is Dineshwar Sharma? |url=http://www.livemint.com/Politics/jyzoZh0h4npwEB41ktcXGK/Who-is-Dineshwar-Sharma.html |date=25 October 2017 |website=Livemint}}</ref> उ भारतीय इंटेलिजेंस ब्यूरो के प्रमुख रहथिन। उनका बाद राजीव जैन ई पद पर नियुक्त भेलथिन।<ref>{{cite web |title=Dineshwar Sharma is new IB chief |url=http://indianexpress.com/article/india/india-others/dineshwar-sharma-appointed-new-ib-chief/ |date=13 December 2014 |publisher=The Indian Express |access-date=14 February 2015}}</ref> इंटेलिजेंस ब्यूरो के निदेशक के पद भारतीय पुलिस सेवा के प्रमुख पद में से एक है।<ref>{{cite web |title=Indian Police Service (Uniform) Rules, 1954 |url=http://persmin.gov.in/Archive/Acts_Rules_Archive/AISRules_Archive/IPSRules/IPS(Uniform)Rules(Revised).htm#_ftnref21 |publisher=Government of India, Department of Personnel and Training |access-date=13 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208194152/http://persmin.gov.in/Archive/Acts_Rules_Archive/AISRules_Archive/IPSRules/IPS(Uniform)Rules(Revised).htm#_ftnref21 |archive-date=8 February 2014}}</ref> उ [[जम्मू आउ कश्मीर (केन्द्रशासितप्रदेश)|जम्मू आउ कश्मीर]] राज्य में भारत सरकार के मध्यस्थ (वार्ताकार) के रूप में भी काम करले रहथिन।<ref>{{cite news |title=New Jammu & Kashmir interlocutor Dineshwar Sharma is known as a dove |url=https://www.thehindu.com/news/national/dineshwar-sharma-is-known-as-a-dove/article62032902.ece |last=Singh |first=Vijaita |date=2017-10-23 |work=The Hindu |access-date=2018-03-14}}</ref> उ २०१९ से अपन मृत्यु तक [[लक्षद्वीप]] के ३४वाँ प्रशासक के रूप में सेवा देलथिन।<ref>{{cite web |title=Former J&K interlocutor Dineshwar Sharma appointed administrator of Lakshadweep |url=https://www.dnaindia.com/india/report-former-jk-interlocutor-dineshwar-sharma-appointed-administrator-of-lakshadweep-2798707/amp |date=2019-10-26 |website=DNA India |access-date=2019-10-26}}</ref> == पृष्ठभूमि == बिहार में जनमल दिनेश्वर शर्मा गया जिला के बेलागंज थाना के खनेटा पाली गाँव के रहनिहार रहथिन। उ अपन प्राथमिक शिक्षा पाली, [[बिहार]] से प्राप्त करलथिन आउ बाद में मगध विश्वविद्यालय, बोधगया से स्नातक करलथिन।<ref>{{cite news |title=Dineshwar Sharma new IB chief |url=https://www.thehindu.com/news/national/dineshwar-sharma-new-ib-chief/article6689412.ece |date=2014-12-13 |newspaper=The Hindu |access-date=2015-02-14}}</ref> तीसरी पीढ़ी के पुलिसकर्मी रहथिन, शर्मा पहिले भारतीय वन सेवा (IFS) आउ बाद में IPS ला अर्हता प्राप्त करलथिन। == करियर == उ २००८ के बाद लगातार आईबी (IB) में काम करलथिन। उ पूर्वी [[जर्मनी]], पोलैंड, [[इजराइल]] आउ [[दक्षिण कोरिया]] में खुफिया काम आउ पुलिसिंग के तरीका पर प्रशिक्षण लेलथिन। उ [[नागालैंड]], [[जम्मू आउ कश्मीर (केन्द्रशासितप्रदेश)|जम्मू आउ कश्मीर]], [[गुजरात]] आउ [[राजस्थान]] में बीएसएफ (BSF), सीआरपीएफ (CRPF) आउ आईबी (IB) में विभिन्न क्षमता में काम करलथिन। उ राष्ट्रीय सुरक्षा सलाहकार (NSA) अजीत डोभाल के साथ भी काम करले रहथिन जब डोभाल आईबी प्रमुख रहथिन। उ [[हिन्दी]], [[अङ्ग्रेजी]], [[मैथिली]], [[मलयालम]], [[तमिल]], [[अरबी]] आउ [[उर्दू]] भाषा धड़ाधड़ बोलल करथिन।<ref>{{cite news |title=Who is Dineshwar Sharma? Meet the man given responsibility to initiate dialogue in Jammu and Kashmir as interlocutor |url=http://www.financialexpress.com/india-news/who-is-dineshwar-sharma-meet-the-man-given-responsibility-to-initiate-dialogue-in-jammu-and-kashmir-as-interlocutor/903166/ |date=2017-10-23 |work=The Financial Express |access-date=2018-03-14}}</ref> == संदर्भ == <references/> [[Category:मगही लोग]] 8ywtl8uysb5ohqmyq3p6ystphs97t11 ललित मोहन शर्मा 0 18827 83148 83092 2026-10-23T13:03:20Z Kandarpajit Kallol 168 83148 wikitext text/x-wiki {{short description|भारत के २४वाँ मुख्य न्यायाधीश}} {{Infobox person | honorific_prefix = | name = ललित मोहन शर्मा | image = Justice L.M. Sharma.jpg | alt = | caption = | order = २४वाँ | office = भारत के मुख्य न्यायाधीश | term_start = १९९२ | term_end = १९९३ | nominator = | appointer = [[भारत के राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] [[शंकर दयाल शर्मा]] | predecessor = [[मधुकर हीरालाल कानिया|एम.एच. कानिया]] | successor = [[मानेपल्ली नारायण राव वेंकटचलैया|एम.एन. वेंकटचलैया]] | office1 = [[भारत के सर्वोच्च न्यायालय]] के न्यायाधीश | predecessor1 = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1928|2|12}} | birth_place = गया, बिहार | death_date = {{Death date and age|df=yes|2008|11|3|1928|2|12}} | death_place = पटना, बिहार | term1 = १९८७–१९९२ | office2 = [[पटना उच्च न्यायालय]] के न्यायाधीश | term2 = १९७३–१९८७ }} '''ललित मोहन शर्मा''' ([[अङ्ग्रेजी]]: Lalit Mohan Sharma; १२ फरवरी १९२८ – ३ नवंबर २००८) एक भारतीय न्यायाधीश रहथिन, जे १८ नवंबर १९९२ से ११ फरवरी १९९३ तक ८५ दिन ला [[भारत]] के २४वाँ मुख्य न्यायाधीश के रूप में सेवा देलथिन। उ भारत के पूर्व महान्यायवादी (अटॉर्नी जनरल) एल.एन. सिन्हा के पुत्र रहथिन।<ref>{{cite news |title=Lalit Mohan Sharma passes away |url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/002200811031753.htm |date=2008-11-03 |work=The Hindu |access-date=2008-11-04}}</ref> == कानूनी करियर == उ १९४६ में [[पटना विश्वविद्यालय]] से बी.ए. ऑनर्स (B.A. Hons.) पास करलथिन। १९४८ में पटना विश्वविद्यालय से ही बी.एल. (B.L.) पास करलथिन। १९४९ में पटना उच्च न्यायालय में एक आर्टिकल्ड क्लर्क के रूप में नामांकित भेलथिन। उ ६ फरवरी १९५० से अधिवक्ता (एडवोकेट) के रूप में पटना उच्च न्यायालय में वकालत शुरू करलथिन। ६ मार्च १९५७ को उ सर्वोच्च न्यायालय के अधिवक्ता के रूप में नामांकित भेलथिन। बाद में ओकरा वरिष्ठ अधिवक्ता (सीनियर एडवोकेट) मनोनीत करल गेल। उ १२ अप्रैल १९७३ को पटना उच्च न्यायालय के न्यायाधीश के रूप में कार्यभार लेलथिन।<ref>{{cite web |title=Home |url=http://www.supremecourtofindia.nic.in/judges/bio/lmsharma.htm |website=Supreme Court of India}}</ref> उ ५ अक्टूबर १९८७ को [[भारत के सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालय]] में शामिल भेलथिन आउ १८ नवंबर १९९२ को भारत के मुख्य न्यायाधीश नियुक्त करल गेलथिन। अपन सर्वोच्च न्यायालय के कार्यकाल के दौरान, शर्मा १५७ गो निर्णय लिखलथिन आउ ४०६ गो पीठ (बेंच) में शामिल रहथिन।<ref>{{cite web |title=L.M Sharma |url=https://www.scobserver.in/judges/l-m-sharma/ |website=Supreme Court Observer |access-date=2024-09-30 |language=en}}</ref> उ ११ फरवरी १९९३ को न्यायिक सेवा से सेवानिवृत्त भेलथिन। == परिवार आउ प्रारंभिक जीवन == ललित मोहन शर्मा के जनम १२ फरवरी १९२८ को [[बिहार]] के [[गया जिला|गया जिला]] के बेलागंज प्रखंड के मूसी गाँव में भेल रहै। हुनकर पिता, [[लाल नारायण सिन्हा]], भारत के महान्यायवादी रहथिन आउ १७ जुलाई १९७२ से ५ अप्रैल १९७७ तक भारत के महाधिवक्ता (सॉलिसिटर जनरल) भी रहथिन। हुनकर पुत्र, न्यायमूर्ति पार्थ सारथी, [[पटना उच्च न्यायालय]] में न्यायाधीश के रूप में सेवा दे रहल हथिन। == मृत्यु == ललित मोहन शर्मा के मृत्यु ३ नवंबर २००८ को [[पटना]] में हुनकर आवास पर लंबी बीमारी के बाद भेल रहै। उ ८० वर्ष के रहथिन। हुनकर परिवार में पत्नी, एक पुत्र आउ एक पुत्री रहथिन।<ref>{{cite news |title=Lalit Mohan Sharma passes away |url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/002200811031753.htm |date=2008-11-03 |work=The Hindu |access-date=2008-11-04}}</ref> == संदर्भ == <references/> [[Category:मगही लोग]] 6434fbyeiavct3s0f1whrsgeszakzep कार्यानन्द शर्मा 0 18829 83145 83099 2026-10-23T13:00:52Z Kandarpajit Kallol 168 83145 wikitext text/x-wiki {{Short description|भारतीय स्वतंत्रता सेनानी आउ किसान नेता (१९०१–१९६५)}} '''कार्यानन्द शर्मा''' (१९०१–१९६५) एक राष्ट्रवादी आउ किसान नेता रहथिन, जे [[ज़मींदार|ज़मींदार सभ]] आउ ब्रिटिश हुकूमत के खिलाफ आंदोलन के नेतृत्व करलथिन।<ref>{{cite book | first = Arvind Narayan | last = Das | title = Agrarian Unrest and Socio-Economic Change, 1900-1980 | publisher = Manohar Publishers | year = 1983 | page = 103 }}</ref> == जीवनी == कार्यानन्द शर्मा के जनम १९०१ में ब्रिटिश भारत के [[मुंगेर जिला|मुंगेर]] (अब बिहार, भारत के [[लखीसराय जिला]] में) के सहूर गाँव में एक [[भूमिहार]] परिवार में भेल रहै।<ref>{{cite book | first = Arvind Narayan| last = Das | title = Agrarian Movements in India:Studies on 20th Century Bihar| publisher = [[Routledge]]| year = 1982}}</ref> हालांकि उ १९०६ में पढ़ाई शुरू करलथिन, लेकिन जल्द ही ओकरा स्कूल छोड़े पड़लै आउ खेती में अपन परिवार के मदद करे पड़लै। फिर भी, १९१४ आउ १९२० के बीच उ खुद से पढ़ाई करलथिन आउ १९२० में मैट्रिक पास करलथिन, आउ ठीक ओकरा बाद उ [[असहयोग आंदोलन]] में शामिल भेलथिन। == स्वतंत्रता आंदोलन आउ किसान आंदोलन में योगदान == ओकरा गिरफ्तार करल गेल आउ एक साल के सज़ा सुनावल गेल रहै। जेल से रिहा होवे के बाद, उ किसानन के मुद्दा में अउरी ज़्यादा शामिल भेलथिन आउ १९२७ में ज़मींदार सभ द्वारा कएल जाए वाला मनमानी वसूली के खिलाफ चानन में रैयत सभ के एक आंदोलन संगठित करलथिन। ई विशेष रूप से गिद्धौर राज आउ कैरा एस्टेट के खिलाफ रहै। चूंकि ई ज़मींदार आउ हुनकर कारिंदा सभ बहुत अत्याचारी रहथिन, स्थानीय [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] के नेता सभ कार्यानन्द को आंदोलन जारी रखे के अनुमति देलथिन, हालांकि उ खुद ज़्यादा मदद ना करलथिन। फिर भी, रैयत सभ के एकता के कारण ज़मींदार सभ के झुके पड़लै आउ ई जीत मुंगेर के किसानन ला एक बड़ हौसला बढ़ावे वाला साबित भेलै। १९३७–३९ में प्रसिद्ध [[बड़हिया]] बकाश्त आंदोलन के बाद, हुनका पर कड़ा प्रतिबंध लगावल गेलै आउ १९३८ में तत्कालीन कांग्रेस सरकार द्वारा ओकरा गिरफ्तार करल गेल रहै। जेल से छूटे के बाद जब उ किसान आंदोलन में शामिल भेलथिन, त ओकरा बार-बार जेल भेजल गेलै। ई लंबी जेल यात्रा के दौरान ओकरा [[मार्क्स]]वादी साहित्य पढ़े के मौका मिललै आउ उ [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी]] (CPI) में शामिल भेलथिन, हालांकि, १९४३ तक उ [[अखिल भारतीय कांग्रेस कमेटी]] के सदस्य भी रहथिन। आज़ादी के बाद, उ भारतीय कम्यु民स्ट पार्टी के शीर्ष नेता सभ में से एक बनथिन आउ अपन मृत्यु तक विधानमंडल दल के नेता रहथिन। कार्यानन्द शर्मा के कुशल नेतृत्व में ही भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी १९५० के दशक में कुछ महत्वपूर्ण कृषि आंदोलन कएलक, जेकरा में सबसे प्रमुख [[चम्पारण]] में भेल साही फार्म संघर्ष रहै।<ref>{{cite book | first = Jose J. | last = Nedumpara | title = Political Economy and Class Contradictions: A Study | publisher = Anmol Publications Pvt. Ltd. | isbn = 81-261-1718-4 | year = 2004 | pages = 315 }}</ref> == संदर्भ == <references/> * ई भी देख सकही थिन: people.indiatimes.com/articleshow/813210.cms Swami and Friends- By Arvind N Das http://www.virginia.edu/soasia/symsem/kisan/papers/swami.html [[श्रेणी:मगही लोग]] omentay04yj03nv3d4lpelqmrgr2bol सम्प्रदा सिंह 0 18830 83149 83102 2026-10-23T13:03:46Z Kandarpajit Kallol 168 83149 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = सम्प्रदा सिंह | image = | caption = | birth_date = १९२५ | birth_place = [[जहानाबाद जिला|जहानाबाद]], [[बिहार]], भारत | death_date = २७ जुलाई २०१९ (उम्र ९४) | death_place = [[मुंबई]], भारत<ref>{{Cite web|url=http://www.bihartimes.in/Newsbihar/2013/Nov/newsbihar14Nov1.html|title=Bihar origin Samprada Singh is 48th richest Indian|website=www.bihartimes.in|access-date=18 January 2018}}</ref> | children = एन.के. सिंह | occupation = एल्केम लैबोरेटरीज (Alkem Laboratories) के संस्थापक आउ अध्यक्ष | education = [[पटना विश्वविद्यालय]] (B.Com.) | website = {{URL|alkemlabs.com}} }} '''सम्प्रदा सिंह''' (१९२५ – २७ जुलाई २०१९) एक भारतीय उद्योगपति आउ व्यवसायी रहथिन, जे प्रसिद्ध दवा कंपनी [[एल्केम लैबोरेटरीज]] (Alkem Laboratories) के संस्थापक आउ अध्यक्ष रहथिन।<ref name="businessweek1">{{cite web|url=http://investing.businessweek.com/research/stocks/private/person.asp?personId=29645673&privcapId=9104830|archive-url=https://archive.today/20130930064552/http://investing.businessweek.com/research/stocks/private/person.asp?personId=29645673&privcapId=9104830|url-status=dead|archive-date=30 September 2013|title=Samprada Singh: Executive Profile & Biography – Businessweek|author=Samprada Singh|work=Bloomberg BusinessWeek|access-date=30 September 2013}}</ref> हुनकर कंपनी भारत में दवा निर्माण (Pharmaceutical formulations) आउ न्यूट्रास्युटिकल्स के क्षेत्र में काम करे है। एल्केम कंपनी के कारोबार [[यूरोप]], [[अफ़्रीका]], [[एशिया प्रशांत]], दक्षिण अमेरिका, [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] आउ [[भारत]] समेत दुनिया के कई देशन में फैलल है।<ref name=thehindubusinessline>{{cite news | url = http://www.thehindubusinessline.com/catalyst/2008/02/07/stories/2008020750090300.htm | title = A patriarch in winter | author = Ramesh Narayan | work = [[Business Line]] | date = 7 February 2008 | accessdate = 2 October 2008 }}</ref> वर्ष २०१७ में सम्प्रदा सिंह के कुल संपत्ति लगभग ३.३ अरब डॉलर आँकल गेल रहै। हुनकर मृत्यु २७ जुलाई २०१९ को भेलै।<ref name="death">{{cite news |title=Alkem Laboratories founder Samprada Singh passes away |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/healthcare/biotech/pharmaceuticals/alkem-laboratories-founder-samprada-singh-passes-away/articleshow/70410091.cms |access-date=27 July 2019 |work=The Economic Times |date=27 July 2019}}</ref> == प्रारंभिक जीवन आउ व्यावसायिक करियर == सम्प्रदा सिंह के जनम १९२५ में [[बिहार]] के [[जहानाबाद जिला|जहानाबाद]] के मोदनगंज प्रखंड के ओकरी गाँव में एक [[भूमिहार]] परिवार में भेल रहै।<ref>{{Cite web |last=Anshuman |first=Kumar |date=2018-03-25 |title=The reclusive pharma billionaire & globetrotter who has never lost a Rajya Sabha poll |url=https://theprint.in/politics/the-reclusive-pharma-billionaire-globetrotter-who-has-never-lost-a-rajya-sabha-seat/44445/ |access-date=2024-11-23 |website=ThePrint |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Kumari |first=Kajal |date=27 July 2019 |title=संप्रदा सिंह का निधन : मेडिकल रिप्रजेंटेटिव से बड़े उद्योगपति तक ऐसा रहा जीवन का सफर |url=https://www.jagran.com/bihar/patna-city-famous-businessman-and-owner-of-alkem-group-of-companies-samprada-singh-passes-away-19436917.html |work=Dainik Jagran |language=hi |access-date=15 February 2023}}</ref> उ पटना विश्वविद्यालय से वाणिज्य (Commerce) में स्नातक (B.Com.) करलथिन। १९५३ में उ पटना में पीएमसीएच (PMCH) के पास एक छोट केमिस्ट के दुकान खोललथिन। बाद में उ "मगध फार्मा" के नाम से दवा वितरण (Medicine distribution) के व्यवसाय शुरू करलथिन आउ एकरा बड़ नेटवर्क में बदल देलथिन।<ref>{{Cite web |date=28 July 2019 |title=संप्रदा सिंह: सेल्समैन से करियर की शुरुआत फिर बना डाली 26 हजार करोड़ की दवा कंपनी |url=https://hindi.news18.com/news/bihar/patna-founder-and-chairman-of-alkem-laboratories-cum-groups-samprada-singh-passes-away-bramk-2261482.html |access-date=15 February 2023 |website=News18 हिंदी |language=hi}}</ref> उ १९७३ में अपन छोट भाई बासुदेव नारायण सिंह के साथ मिलकर एल्केम लैबोरेटरीज लिमिटेड (Alkem Laboratories Ltd) के स्थापना करलथिन आउ एकर अध्यक्ष के रूप में सेवा देलथिन। हुनकर एल्केम ग्रुप आज भारत के शीर्ष दवा कंपनियों में से एक है। २०१७ में प्रतिष्ठित फोर्ब्स (Forbes) पत्रिका की भारतीय अमीरों के सूची में हुनका ४३वाँ स्थान मिलल रहै। २०१८ में उ बिहार के सबसे अमीर व्यक्ति रहथिन। == सम्मान आउ पुरस्कार == * २००९ में, फार्मास्युटिकल लीडरशिप समिट द्वारा सम्प्रदा सिंह को 'लाइफटाइम अचीवमेंट अवार्ड' (Lifetime Achievement Award) से सम्मानित करल गेल रहै।<ref>{{Cite news|url=https://www.pressreader.com/india/the-free-press-journal/20151024/282097750560342|title=Samprada Singh of Alkem Labs receives Lifetime Achievement Award|work=[[PressReader]]|access-date=8 October 2019|language=en}}</ref> * २०१७ में, ओकरा अर्नस्ट एंड यंग (Ernst & Young) 'एंटरप्रेन्योर ऑफ द ईयर इन हेल्थकेयर एंड लाइफ साइंसेज' पुरस्कार मिललै।<ref>{{Cite news|url=http://www.business-standard.com/article/press-releases/pharma-leadership-summit-brings-together-healthcare-fraternity-109040900128_1.html|title=Pharma Leadership Summit brings together healthcare fraternity|last=Announcement|date=9 April 2009|newspaper=Business Standard India|access-date=22 September 2016}}</ref> * २०१७ में, फोर्ब्स इंडिया के सूची में उ भारत के ४३वें सबसे अमीर व्यक्ति के रूप में स्थान पावलथिन।<ref>{{cite web |title=India Rich List 2017 - Forbes India Magazine. |url=https://www.forbesindia.com/lists/india-rich-list-2017/1655/1 |website=Forbes |access-date=28 January 2023}}</ref> == संदर्भ == <references/> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.forbesindia.com/richprofile/samprada-singh/1433/96 फोर्ब्स इंडिया पर सम्प्रदा सिंह के प्रोफाइल] [[Category:मगही लोग]] atxzkli5it6694loqf40gw1ehhy8w5s बिहारी प्रब्रजनकारी 0 18831 83146 83111 2026-10-23T13:01:44Z Kandarpajit Kallol 168 83146 wikitext text/x-wiki {{infobox ethnic group | group = बिहारी प्रब्रजनकारी (Bihari diaspora) | languages = [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]], [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[अंगिका]], [[मगही भाषा|मगही]], [[बज्जिका]], [[हिन्दुस्तानी भाषा|हिन्दुस्तानी]], [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]]<br>कैरेबियन अङ्ग्रेजी आउ [[कैरेबियन हिन्दुस्तानी]] (कैरेबियन द्वीप समूह में)<br>[[फिजी हिन्दी]], पिजिन फिजियन आउ फिजियन अङ्ग्रेजी ([[फिजी]] में)<br>दक्षिण अफ्रीकी अङ्ग्रेजी, अफ्रीकी आउ [[भзоपुरी भाषा|भोजपुरी (नाइताली)]] ([[दक्षिण अफ्रीका]] में)<br>[[फ्रांसीसी भाषा|फ्रांसीसी]], [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]], मॉरीशियन क्रियोल आउ मॉरीशियन भोजपुरी ([[मॉरीशस]] में)<br>सेशेल्स क्रियोल, [[फ्रांसीसी भाषा|फ्रांसीसी]] आउ [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] (सेशेल्स में) | religions = मुख्य रूप से: [[File:Om.svg|17px]] [[हिन्दू धर्म]] ८०%<br/>अल्पसंख्यक: [[File:Star and Crescent.svg|16px]] [[इस्लाम धर्म]] १७%, [[File:Dharma Wheel.svg|15px]] [[बौद्ध धर्म]] ३% | related_groups = [[नेपाली प्रवासी]], [[बंगाली प्रवासी]], [[ओड़िया प्रवासी]] आउ [[असमिया लोग|असमिया प्रवासी]] }} '''बिहारी प्रब्रजनकारी''' ([[अङ्ग्रेजी]]: Bihari diaspora) के मतलब भारत के पूर्वी कोना के राज्य [[बिहार]] के उ मूल निवासी से है जे भारत से बाहर दोसर देशन में जाकर बसल हथिन। हुनका बीच में [[भोजपुरी]], [[मैथिली]] आउ [[मगही]] समेत विभिन्न भाषाई आउ जातीय समूह शामिल हथिन। == पाकिस्तान आउ बांग्लादेश == १९४७ में [[भारत]] विभाजन के समय बड़ संख्या में बिहारी [[मुसलमान]] पश्चिमी [[पाकिस्तान]] आउ पूर्वी पाकिस्तान दोनों जगह प्रवास करलथिन। वहाँ हुनका दोसर मुहाजिरों के साथे गिनल गेल आउ वर्तमान पाकिस्तान में भी हुनका ओकरही हिस्सा मानल जाई है। पूर्वी भारत के बिहार से लगभग १० लाख बिहारी [[उर्दू]] भाषी लोग पूर्वी पाकिस्तान में स्थानांतरित भेल रहथिन।<ref>{{cite journal |last=Haq |first=Farhat |date=November 1995 |title=Rise of the MQM in Pakistan: Politics of Ethnic Mobilization |journal=Asian Survey |volume=35 |issue=11 |page=995 |doi=10.2307/2645723 |jstor=2645723 }}</ref> १९७१ के दिसंबर महीना में बांग्लादेश के मुक्ति युद्ध के बाद जब पूर्वी पाकिस्तान [[बांग्लादेश]] नाम के एक स्वतंत्र देश बनलै, तब उर्दू भाषी होवे के कारण देश छोड़े के चाहै वाला आउ बेहद खराब हालत में पहुँचल ८३,००० बिहारियों को (जेकरा में ५८,००० पूर्व सरकारी कर्मचारी आउ सैन्य कर्मी रहथिन) पाकिस्तान भेजल गेल। १९७४ तक १०८,००० लोगन को (मुख्य रूप से हवाई रास्ता से) पाकिस्तान स्थानांतरित करल गेल; आउ १९८१ तक ई संख्या लगभग १६३,००० होवे गेलै। पूर्वी बंगाल (बांग्लादेश) में बचल बिहारी लोग वहीं रह गेलथिन आउ दोनों देशन ला उ अनचाहे बन गेलथिन। पाकिस्तान नवगठित बांग्लादेश में रह गेल बिहारियों को अपनावे से मना कर देलकै, कयोंकि उ समय पाकिस्तान खुद हजारों अफगान शरणार्थियों को संभाल रहल रहै आउ संकट से जूझ रहल रहै।<ref name="BBC2002">{{cite web |title=Musharraf wraps up Bangladesh visit |url=https://bbc.co.uk |work=BBC News|date=31 July 2002 |access-date=16 March 2019 |archive-url=https://archive.org |archive-date=4 May 2004 |url-status=live |quote=The president said while he had every sympathy for the plight of thousands of people in Bangladesh known as 'stranded Pakistanis', he could not allow them to emigrate to Pakistan. The president said he would do everything possible to resolve the issue, but at the moment, Pakistan is still struggling to accommodate thousands of Afghan refugees.}}</ref> दोसर तरफ, युद्ध के समय पश्चिमी पाकिस्तान के समर्थन करे के कारण आउ [[बांग्ला भाषा]] के बजाय अपन मातृभाषा उर्दू को प्राथमिकता देवे के कारण बांग्लादेशी लोग भी ई बिहारियों को नफ़रत के नज़र से देखल करथिन। बिहारियों को पाकिस्तानी नागरिकता देवे या हुनका अपन मूल जन्मभूमि भारत के बिहार में सुरक्षित वापस लावे ला कोई कानूनी या राजनीतिक बातचीत नहीं होवे के कारण, बड़ संख्या में बिहारी लोग (जिन्हें "फंसे हुए पाकिस्तानी" कहल जाई है) सालों तक राज्यविहीन (रॉस्ट्रहीन) होकर रह गेलथिन। संयुक्त राष्ट्र शरणार्थी उच्चायुक्त (UNHCR) भी ई बिहारियों के दुर्दशा के मुद्दा पर ज़्यादा ध्यान नहीं देलकै। एक अनुमान के अनुसार, वर्तमान में बांग्लादेश के १३ क्षेत्रों के ६६ शिविरों में लगभग ६,००,००० बिहारी लोग रह रहल हथिन आउ ओतने ही संख्या में लोगन को बांग्लादेश के नागरिकता मिलल है। १९९० के दशक में बहुत कम संख्या में बिहारियों को पाकिस्तान जाने के अनुमति देल गेल रहै। पाकिस्तान बार-बार ई बात दोहराई है कि पूर्वी पाकिस्तान के उत्तराधिकारी राज्य होवे के नाते बांग्लादेश को बिहारियों को पूर्ण नागरिक के रूप में स्वीकार करे के चाही। पाकिस्तानी राजनेता आउ सरकारी अधिकारी एतनी बड़ संख्या में प्रवासियों को स्वीकार करे में असमर्थता के बहाना बनाकर बिहारी मूल के ई लगभग ३,००,००० फंसे हुए पाकिस्तानी लोगन को शरण देवे से मना करथिन। २००८ के मई महीना में बांग्लादेश सर्वोच्च न्यायालय फैसला देलकै कि जे लोग १९७१ में नाबालिग रहथिन या १९७१ के बाद जनमल हथिन, उ सब बिहारी बांग्लादेश के नागरिक हथिन आउ हुनका वोट देवे के अधिकार है।<ref name=reuters051908>[http://reuters.com "Court rules that young Biharis are Bangladesh citizens"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161119060855/http://reuters.com |date=19 November 2016 }}. रॉयटर्स. 19 May 2008.</ref><ref name=bbc051908>[https://bbc.co.uk "Citizenship for Bihari refugees"] . बीबीसी न्यूज. 19 May 2008.</ref> ई ऐतिहासिक फैसला के कारण बांग्लादेश में रह रहल ३,००,००० बिहारियों में से लगभग १,५०,००० लोग बांग्लादेशी नागरिकता पावे ला योग्य बन गेलथिन।<ref name=bbc051908/> हालांकि अदालत के फैसला में साफ़ कहल गेल रहै कि बिहारी लोग २००८ के दिसंबर चुनाव में वोट देवे ला पंजीकरण करा सकही थिन, फिर भी निर्वाचन आयोग अगस्त २००८ में हुनकर नाम जोड़े बिना ही मतदाता सूची के काम पूरा कर देलकै।<ref>{{cite news |title=Bangladesh fails to register its Urdu-speaking citizens as voters |url=http://thaindian.com |newspaper=Thaindian News |agency=इंडो-एशियन न्यूज सर्विस |date=15 August 2008 |access-date=14 July 2020 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304193532/http://thaindian.com |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100413031415/http://thaindian.com/ |archivedate=13 April 2010 |deadurl=yes }}</ref> == कैरेबियन, फिजी, मॉरीशस, म्यांमार, दक्षिण अफ्रीका आउ सेशेल्स == १९वीं सदी में [[ब्रिटिश भारत]] के [[बिहार]] प्रांत आउ संयुक्त प्रांत के [[भोजपुरी]] भाषी क्षेत्रों के बड़ संख्या में लोग कैरेबियन, [[फिजी]], [[मॉरीशस]], [[म्यांमार]], सेशेल्स आउ नेटाल ([[दक्षिण अफ्रीका]]) के [[गन्ना]], कोको, [[धान]] आउ रबर के खेतों में अनुबंधित श्रमिक (गिरमिटिया मजदूर) के रूप में काम करे ला दुनिया के विभिन्न कोनों में गेल रहथिन। भारतीय मूल के मॉरीशस वासियों (Mauritians) में ज़्यादातर लोग बिहारी मूल के हथिन,<ref name=biharimauritianmajority>{{cite news |title=Mauritians will be able to track Bihar roots more easily |url=http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/mauritians-will-be-able-to-track-bihar-roots-more-easily_10019052.html |newspaper=Thaindian News |agency=Indo-Asian News Service |date=2008-02-19 |access-date=2013-07-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130718233715/http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/mauritians-will-be-able-to-track-bihar-roots-more-easily_10019052.html |archive-date=18 July 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130718233715/http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/mauritians-will-be-able-to-track-bihar-roots-more-easily_10019052.html |archivedate=2013-07-18 |deadurl=yes}}</ref> ठीक ओकरही नियर भारतीय मूल के सेशेल्स वासियों में भी एक हिस्सा बिहारी मूल के लोगन के है (ई देश में भारतीय मूल के ज़्यादातर लोग दक्षिण भारतीय आउ [[गुज़राती]] होवे के कारण बिहारी लोग तीसरा सबसे बड़ समूह हथिन)। एकरे अलावा, भारतीय दक्षिण अफ्रीकियों में भी (गुजराती, [[तमिल]] आउ [[तेलुगु]] लोगन के बाद ई देश के चौथा सबसे बड़ उपसमूह है) एक हिस्सा बिहारी मूल के लोगन के है। मॉरीशस के ज़्यादातर प्रधानमंत्री या राष्ट्रपति भारत के बिहार आउ [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के भोजपुर-पूर्वांचल क्षेत्र के बिहारी मूल के ही भेल हथिन।<ref>{{cite web |url=http://pinkpigeonpress.com/documents/kalapani.html |title=The Indian Diaspora |website=Pink Pigeon Press |access-date=2013-07-18}}</ref> कैरेबियन द्वीप समूह में रहै वाला कई भारतीय मूल के लोग भी उत्तर प्रदेश के पूर्वांचल आउ अवध क्षेत्र के भोजपुरी या [[अवधी]] मूल के हथिन।<ref>{{Cite web|title=THE EXPERIENCE OF INDIAN INDENTURE IN TRINIDAD: ARRIVAL AND SETTLEMENT|url=http://www.caribbean-atlas.com/en/themes/waves-of-colonization-and-control-in-the-caribbean/waves-of-colonization/the-experience-of-indian-indenture-in-trinidad-arrival-and-settlement.html|access-date=2020-12-17|website=www.caribbean-atlas.com}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-09-14|title=How Hindi travelled to these five countries from India|url=https://indianexpress.com/article/research/hindi-diwas-2018-hindi-travelled-to-these-five-countries-from-india/|access-date=2020-12-17|website=The Indian Express|language=en}}</ref> == ई भी देख सकही थिन == * [[प्रवासी भारतीय]] == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:फिजी]] [[श्रेणी:मगही लोग]] [[श्रेणी:मगध]] 6aut6rmg60vncdda3peh2z27ulopqi8 विकिपीडिया:मगध-मगही से जुड़ल आवश्यक लेखन के सूची 4 18833 83115 83114 2026-10-23T12:01:45Z Kandarpajit Kallol 168 83115 wikitext text/x-wiki == मगध == #[[मगध]] — [[:en:Magadha|Magadha]] #[[बड़का मगध]] — [[:en:Greater Magadha|Greater Magadha]] #[[मगध से संबंधित लड़ाइयन के सूची]] — [[:en:List of wars involving Magadha|List of wars involving Magadha]] #[[मौर्य साम्राज्य]] — [[:en:Maurya Empire|Maurya Empire]] #[[नंद साम्राज्य]] — [[:en:Nanda Empire|Nanda Empire]] #[[मगध के पिठिपति]] — [[:en:Pithipatis of Magadha|Pithipatis of Magadha]] #[[मगध के सहदेव]] — [[:en:Sahadeva of Magadha|Sahadeva of Magadha]] #[[शुंग साम्राज्य]] — [[:en:Shunga Empire|Shunga Empire]] == मगध के राजवंश == #[[मगध के राजवंश]] — [[:en:Dynasties of Magadha|Dynasties of Magadha]] #[[बृहद्रथ राजवंश]] — [[:en:Brihadratha dynasty|Brihadratha dynasty]] #[[हर्यंक राजवंश]] — [[:en:Haryanka dynasty|Haryanka dynasty]] #[[कण्व राजवंश]] — [[:en:Kanva dynasty|Kanva dynasty]] #[[शैशुनाग राजवंश]] — [[:en:Shaishunaga dynasty|Shaishunaga dynasty]] == हर्यंक राजवंश == #[[हर्यंक राजवंश]] — [[:en:Haryanka dynasty|Haryanka dynasty]] #[[अजातशत्रु]] — [[:en:Ajatashatru|Ajatashatru]] #[[बिंबिसार]] — [[:en:Bimbisara|Bimbisara]] #[[कोसल देवी]] — [[:en:Kosala Devi|Kosala Devi]] #[[नागदासक]] — [[:en:Nāgadāsaka|Nāgadāsaka]] #[[उदायिन]] — [[:en:Udayin|Udayin]] #[[राजकुमारी वजिरा]] — [[:en:Princess Vajira|Princess Vajira]] == कण्व राजवंश == #[[कण्व राजवंश]] — [[:en:Kanva dynasty|Kanva dynasty]] #[[वासुदेव कण्व]] — [[:en:Vasudeva Kanva|Vasudeva Kanva]] == मौर्य राजवंश == #[[मौर्य राजवंश]] — [[:en:Mauryan dynasty|Mauryan dynasty]] #[[अशोक]] — [[:en:Ashoka|Ashoka]] #[[बिंदुसार]] — [[:en:Bindusara|Bindusara]] #[[बृहद्रथ मौर्य]] — [[:en:Brihadratha Maurya|Brihadratha Maurya]] #[[चंद्रगुप्त मौर्य]] — [[:en:Chandragupta Maurya|Chandragupta Maurya]] #[[दशरथ मौर्य]] — [[:en:Dasharatha Maurya|Dasharatha Maurya]] #[[देववर्मन मौर्य]] — [[:en:Devavarman (Maurya)|Devavarman (Maurya)]] #[[कुणाल]] — [[:en:Kunala|Kunala]] #[[मौर्य सम्राटन के सूची]] — [[:en:List of Maurya emperors|List of Maurya emperors]] #[[सम्प्रति]] — [[:en:Samprati|Samprati]] #[[शालिशुक]] — [[:en:Shalishuka|Shalishuka]] #[[शतधन्वन]] — [[:en:Shatadhanvan|Shatadhanvan]] #[[सुसीम]] — [[:en:Susima|Susima]] #[[तिष्यरक्षिता]] — [[:en:Tishyaraksha|Tishyaraksha]] #[[तिवल]] — [[:en:Tivala|Tivala]] #[[वितशोक]] — [[:en:Vitashoka|Vitashoka]] == नंद राजवंश == #[[नंद राजवंश]] — [[:en:Nanda dynasty|Nanda dynasty]] #[[धनानंद]] — [[:en:Dhana Nanda|Dhana Nanda]] #[[महापद्म नंद]] — [[:en:Mahapadma Nanda|Mahapadma Nanda]] == शैशुनाग राजवंश == #[[शैशुनाग राजवंश]] — [[:en:Shaishunaga dynasty|Shaishunaga dynasty]] #[[कालाशोक]] — [[:en:Kalashoka|Kalashoka]] #[[महानंदिन]] — [[:en:Mahanandin|Mahanandin]] #[[शिशुनाग]] — [[:en:Shishunaga|Shishunaga]] == शुंग राजवंश == #[[शुंग राजवंश]] — [[:en:Shunga dynasty|Shunga dynasty]] #[[अग्निमित्र]] — [[:en:Agnimitra|Agnimitra]] #[[भागभद्र]] — [[:en:Bhagabhadra|Bhagabhadra]] #[[देवभूति]] — [[:en:Devabhuti|Devabhuti]] #[[पुष्यमित्र शुंग]] — [[:en:Pushyamitra Shunga|Pushyamitra Shunga]] #[[वसुज्येष्ठ]] — [[:en:Vasujyeshtha|Vasujyeshtha]] #[[वसुमित्र]] — [[:en:Vasumitra|Vasumitra]] == मगध प्रमंडल == #[[मगध प्रमण्डल]] — [[:en:Magadh division|Magadh division]] #[[अरवल जिला]] — [[:en:Arwal district|Arwal district]] #[[औरंगाबाद जिला, बिहार]] — [[:en:Aurangabad district, Bihar|Aurangabad district, Bihar]] #[[गया जिला]] — [[:en:Gaya district|Gaya district]] #[[जहानाबाद जिला]] — [[:en:Jehanabad district|Jehanabad district]] #[[मगही लोग]] — [[:en:Magahis|Magahis]] #[[नवादा जिला]] — [[:en:Nawada district|Nawada district]] == मौर्य साम्राज्य == #[[मौर्य साम्राज्य]] — [[:en:Maurya Empire|Maurya Empire]] #[[अगम कुआँ]] — [[:en:Agam Kuan|Agam Kuan]] #[[मौर्य कला]] — [[:en:Mauryan art|Mauryan art]] #[[अशोक के नरक]] — [[:en:Ashoka's Hell|Ashoka's Hell]] #[[अशोक के धम्म नीति]] — [[:en:Ashoka's policy of Dhamma|Ashoka's policy of Dhamma]] #[[अशोकावदान]] — [[:en:Ashokavadana|Ashokavadana]] #[[बराबर गुफा]] — [[:en:Barabar Caves|Barabar Caves]] #[[भीर टीला]] — [[:en:Bhir Mound|Bhir Mound]] #[[बुलंदी बाग]] — [[:en:Bulandi Bagh|Bulandi Bagh]] #[[बुटकरा स्तूप]] — [[:en:Butkara Stupa|Butkara Stupa]] #[[प्राचीन भारत में नागरिक सेवा]] — [[:en:Civil Service in early India|Civil Service in early India]] #[[धर्मराजिका स्तूप]] — [[:en:Dharmarajika Stupa|Dharmarajika Stupa]] #[[गेड्रोसिया]] — [[:en:Gedrosia|Gedrosia]] #[[ग्रैंड ट्रंक रोड]] — [[:en:Grand Trunk Road|Grand Trunk Road]] #[[जौगड़ा]] — [[:en:Jaugada|Jaugada]] #[[कलिंग युद्ध]] — [[:en:Kalinga War|Kalinga War]] #[[कुलाचोर]] — [[:en:Kulachor|Kulachor]] #[[कुम्हरार]] — [[:en:Kumhrar|Kumhrar]] #[[महास्थान ब्राह्मी अभिलेख]] — [[:en:Mahasthan Brahmi Inscription|Mahasthan Brahmi Inscription]] #[[नंदनगढ़ स्तूप]] — [[:en:Nandangarh stupa|Nandangarh stupa]] #[[पाटलिपुत्र]] — [[:en:Pataliputra|Pataliputra]] #[[सलामगढ़]] — [[:en:Salamgarh|Salamgarh]] #[[सांची स्तूप]] — [[:en:Sanchi Stupa|Sanchi Stupa]] #[[सप्तपर्णी गुफा]] — [[:en:Saptaparni Cave|Saptaparni Cave]] #[[सेल्यूसिड-मौर्य युद्ध]] — [[:en:Seleucid–Mauryan War|Seleucid–Mauryan War]] #[[मौर्य काल में विदर्भ राज्य]] — [[:en:Vidarbha kingdom (Mauryan era)|Vidarbha kingdom (Mauryan era)]] #[[वारी-बटेश्वर के खंडहर]] — [[:en:Wari-Bateshwar ruins|Wari-Bateshwar ruins]] == मगध से जुड़ल लोग == #[[मगध के लोग]] — [[:en:People from Magadha|People from Magadha]] #[[अंगुलिमाल]] — [[:en:Aṅgulimāla|Aṅgulimāla]] #[[संजय बेलट्ठिपुत्त]] — [[:en:Sanjaya Belatthiputta|Sanjaya Belatthiputta]] #[[जीवक]] — [[:en:Jīvaka|Jīvaka]] #[[महाकाश्यप]] — [[:en:Mahākāśyapa|Mahākāśyapa]] #[[मौद्गल्यायन]] — [[:en:Maudgalyayana|Maudgalyayana]] #[[मोग्गलिपुत्त तिस्स]] — [[:en:Moggaliputta-Tissa|Moggaliputta-Tissa]] #[[राक्षस अमात्य]] — [[:en:Rakshasa (amatya)|Rakshasa (amatya)]] #[[शारिपुत्र]] — [[:en:Śāriputra|Śāriputra]] #[[उत्तरानंदमाता]] — [[:en:Uttarānandamātā|Uttarānandamātā]] #[[वात्स्यायन]] — [[:en:Vātsyāyana|Vātsyāyana]] #[[विशाखा]] — [[:en:Visakha|Visakha]] == मगध से संबंधित लड़ाइयाँ == #[[मगध से संबंधित लड़ाइयन के सूची]] — [[:en:Wars involving Magadha|Wars involving Magadha]] #[[अवंती-मगध युद्ध]] — [[:en:Avanti–Magadhan War|Avanti–Magadhan War]] #[[मगध-अंग युद्ध]] — [[:en:Magadha–Anga war|Magadha–Anga war]] #[[मगध-वज्जि युद्ध]] — [[:en:Magadha–Vajji war|Magadha–Vajji war]] == मगही लोग == #[[मगही लोग]] — [[:en:Magahi people|Magahi people]] #[[मथुरा प्रसाद नवीन]] — [[:en:Mathura Prasad Naveen|Mathura Prasad Naveen]] #[[दिनेश्वर शर्मा]] — [[:en:Dineshwar Sharma|Dineshwar Sharma]] #[[कार्यनंद शर्मा]] — [[:en:Karyanand Sharma|Karyanand Sharma]] #[[ललित मोहन शर्मा]] — [[:en:Lalit Mohan Sharma|Lalit Mohan Sharma]] #[[यदुनंदन शर्मा]] — [[:en:Yadunandan Sharma|Yadunandan Sharma]] #[[राजो सिंह]] — [[:en:Rajo Singh|Rajo Singh]] #[[सम्प्रदा सिंह]] — [[:en:Samprada Singh|Samprada Singh]] #[[तारकेश्वरी सिन्हा]] — [[:en:Tarkeshwari Sinha|Tarkeshwari Sinha]] #[[सत्येंद्र नारायण सिन्हा]] — [[:en:Satyendra Narayan Sinha|Satyendra Narayan Sinha]] #[[श्रीकृष्ण सिंह]] — [[:en:Shri Krishna Sinha|Shri Krishna Sinha]] #[[राम लखन सिंह यादव]] — [[:en:Ram Lakhan Singh Yadav|Ram Lakhan Singh Yadav]] == मगही भाषा == #[[मगही भाषा]] — [[:en:Magahi language|Magahi language]] #[[बिहारी-उत्तर प्रदेश प्रवासी समुदाय]] — [[:en:Bihari-U.P. diaspora|Bihari-U.P. diaspora]] #[[अशोक के शिलालेख]] — [[:en:Edicts of Ashoka|Edicts of Ashoka]] #[[जयनाथ पति]] — [[:en:Jaynath Pati|Jaynath Pati]] #[[मगध]] — [[:en:Magadha|Magadha]] #[[मागधी प्राकृत]] — [[:en:Magadhi Prakrit|Magadhi Prakrit]] #[[पाली त्रिपिटक]] — [[:en:Pali Canon|Pali Canon]] #[[फूल बहादुर]] — [[:en:Phool Bahadur|Phool Bahadur]] rt64phba2ec14wmclvdleew3uzeh8qt 83116 83115 2026-10-23T12:02:29Z Kandarpajit Kallol 168 83116 wikitext text/x-wiki == मगध == #[[मगध]] — [[:en:Magadha|Magadha]] #[[बड़का मगध]] — [[:en:Greater Magadha|Greater Magadha]] #[[मगध से संबंधित लड़ाइयन के सूची]] — [[:en:List of wars involving Magadha|List of wars involving Magadha]] #[[मौर्य साम्राज्य]] — [[:en:Maurya Empire|Maurya Empire]] #[[नंद साम्राज्य]] — [[:en:Nanda Empire|Nanda Empire]] #[[मगध के पिठिपति]] — [[:en:Pithipatis of Magadha|Pithipatis of Magadha]] #[[मगध के सहदेव]] — [[:en:Sahadeva of Magadha|Sahadeva of Magadha]] #[[शुंग साम्राज्य]] — [[:en:Shunga Empire|Shunga Empire]] == मगध के राजवंश == #[[मगध के राजवंश]] — [[:en:Dynasties of Magadha|Dynasties of Magadha]] #[[बृहद्रथ राजवंश]] — [[:en:Brihadratha dynasty|Brihadratha dynasty]] #[[हर्यंक राजवंश]] — [[:en:Haryanka dynasty|Haryanka dynasty]] #[[कण्व राजवंश]] — [[:en:Kanva dynasty|Kanva dynasty]] #[[शैशुनाग राजवंश]] — [[:en:Shaishunaga dynasty|Shaishunaga dynasty]] == हर्यंक राजवंश == #[[हर्यंक राजवंश]] — [[:en:Haryanka dynasty|Haryanka dynasty]] #[[अजातशत्रु]] — [[:en:Ajatashatru|Ajatashatru]] #[[बिंबिसार]] — [[:en:Bimbisara|Bimbisara]] #[[कोसल देवी]] — [[:en:Kosala Devi|Kosala Devi]] #[[नागदासक]] — [[:en:Nāgadāsaka|Nāgadāsaka]] #[[उदायिन]] — [[:en:Udayin|Udayin]] #[[राजकुमारी वजिरा]] — [[:en:Princess Vajira|Princess Vajira]] == कण्व राजवंश == #[[कण्व राजवंश]] — [[:en:Kanva dynasty|Kanva dynasty]] #[[वासुदेव कण्व]] — [[:en:Vasudeva Kanva|Vasudeva Kanva]] == मौर्य राजवंश == #[[मौर्य राजवंश]] — [[:en:Mauryan dynasty|Mauryan dynasty]] #[[अशोक]] — [[:en:Ashoka|Ashoka]] #[[बिंदुसार]] — [[:en:Bindusara|Bindusara]] #[[बृहद्रथ मौर्य]] — [[:en:Brihadratha Maurya|Brihadratha Maurya]] #[[चंद्रगुप्त मौर्य]] — [[:en:Chandragupta Maurya|Chandragupta Maurya]] #[[दशरथ मौर्य]] — [[:en:Dasharatha Maurya|Dasharatha Maurya]] #[[देववर्मन मौर्य]] — [[:en:Devavarman (Maurya)|Devavarman (Maurya)]] #[[कुणाल]] — [[:en:Kunala|Kunala]] #[[मौर्य सम्राटन के सूची]] — [[:en:List of Maurya emperors|List of Maurya emperors]] #[[सम्प्रति]] — [[:en:Samprati|Samprati]] #[[शालिशुक]] — [[:en:Shalishuka|Shalishuka]] #[[शतधन्वन]] — [[:en:Shatadhanvan|Shatadhanvan]] #[[सुसीम]] — [[:en:Susima|Susima]] #[[तिष्यरक्षिता]] — [[:en:Tishyaraksha|Tishyaraksha]] #[[तिवल]] — [[:en:Tivala|Tivala]] #[[वितशोक]] — [[:en:Vitashoka|Vitashoka]] == नंद राजवंश == #[[नंद राजवंश]] — [[:en:Nanda dynasty|Nanda dynasty]] #[[धनानंद]] — [[:en:Dhana Nanda|Dhana Nanda]] #[[महापद्म नंद]] — [[:en:Mahapadma Nanda|Mahapadma Nanda]] == शैशुनाग राजवंश == #[[शैशुनाग राजवंश]] — [[:en:Shaishunaga dynasty|Shaishunaga dynasty]] #[[कालाशोक]] — [[:en:Kalashoka|Kalashoka]] #[[महानंदिन]] — [[:en:Mahanandin|Mahanandin]] #[[शिशुनाग]] — [[:en:Shishunaga|Shishunaga]] == शुंग राजवंश == #[[शुंग राजवंश]] — [[:en:Shunga dynasty|Shunga dynasty]] #[[अग्निमित्र]] — [[:en:Agnimitra|Agnimitra]] #[[भागभद्र]] — [[:en:Bhagabhadra|Bhagabhadra]] #[[देवभूति]] — [[:en:Devabhuti|Devabhuti]] #[[पुष्यमित्र शुंग]] — [[:en:Pushyamitra Shunga|Pushyamitra Shunga]] #[[वसुज्येष्ठ]] — [[:en:Vasujyeshtha|Vasujyeshtha]] #[[वसुमित्र]] — [[:en:Vasumitra|Vasumitra]] == मौर्य साम्राज्य == #[[मौर्य साम्राज्य]] — [[:en:Maurya Empire|Maurya Empire]] #[[अगम कुआँ]] — [[:en:Agam Kuan|Agam Kuan]] #[[मौर्य कला]] — [[:en:Mauryan art|Mauryan art]] #[[अशोक के नरक]] — [[:en:Ashoka's Hell|Ashoka's Hell]] #[[अशोक के धम्म नीति]] — [[:en:Ashoka's policy of Dhamma|Ashoka's policy of Dhamma]] #[[अशोकावदान]] — [[:en:Ashokavadana|Ashokavadana]] #[[बराबर गुफा]] — [[:en:Barabar Caves|Barabar Caves]] #[[भीर टीला]] — [[:en:Bhir Mound|Bhir Mound]] #[[बुलंदी बाग]] — [[:en:Bulandi Bagh|Bulandi Bagh]] #[[बुटकरा स्तूप]] — [[:en:Butkara Stupa|Butkara Stupa]] #[[प्राचीन भारत में नागरिक सेवा]] — [[:en:Civil Service in early India|Civil Service in early India]] #[[धर्मराजिका स्तूप]] — [[:en:Dharmarajika Stupa|Dharmarajika Stupa]] #[[गेड्रोसिया]] — [[:en:Gedrosia|Gedrosia]] #[[ग्रैंड ट्रंक रोड]] — [[:en:Grand Trunk Road|Grand Trunk Road]] #[[जौगड़ा]] — [[:en:Jaugada|Jaugada]] #[[कलिंग युद्ध]] — [[:en:Kalinga War|Kalinga War]] #[[कुलाचोर]] — [[:en:Kulachor|Kulachor]] #[[कुम्हरार]] — [[:en:Kumhrar|Kumhrar]] #[[महास्थान ब्राह्मी अभिलेख]] — [[:en:Mahasthan Brahmi Inscription|Mahasthan Brahmi Inscription]] #[[नंदनगढ़ स्तूप]] — [[:en:Nandangarh stupa|Nandangarh stupa]] #[[पाटलिपुत्र]] — [[:en:Pataliputra|Pataliputra]] #[[सलामगढ़]] — [[:en:Salamgarh|Salamgarh]] #[[सांची स्तूप]] — [[:en:Sanchi Stupa|Sanchi Stupa]] #[[सप्तपर्णी गुफा]] — [[:en:Saptaparni Cave|Saptaparni Cave]] #[[सेल्यूसिड-मौर्य युद्ध]] — [[:en:Seleucid–Mauryan War|Seleucid–Mauryan War]] #[[मौर्य काल में विदर्भ राज्य]] — [[:en:Vidarbha kingdom (Mauryan era)|Vidarbha kingdom (Mauryan era)]] #[[वारी-बटेश्वर के खंडहर]] — [[:en:Wari-Bateshwar ruins|Wari-Bateshwar ruins]] == मगध से जुड़ल लोग == #[[मगध के लोग]] — [[:en:People from Magadha|People from Magadha]] #[[अंगुलिमाल]] — [[:en:Aṅgulimāla|Aṅgulimāla]] #[[संजय बेलट्ठिपुत्त]] — [[:en:Sanjaya Belatthiputta|Sanjaya Belatthiputta]] #[[जीवक]] — [[:en:Jīvaka|Jīvaka]] #[[महाकाश्यप]] — [[:en:Mahākāśyapa|Mahākāśyapa]] #[[मौद्गल्यायन]] — [[:en:Maudgalyayana|Maudgalyayana]] #[[मोग्गलिपुत्त तिस्स]] — [[:en:Moggaliputta-Tissa|Moggaliputta-Tissa]] #[[राक्षस अमात्य]] — [[:en:Rakshasa (amatya)|Rakshasa (amatya)]] #[[शारिपुत्र]] — [[:en:Śāriputra|Śāriputra]] #[[उत्तरानंदमाता]] — [[:en:Uttarānandamātā|Uttarānandamātā]] #[[वात्स्यायन]] — [[:en:Vātsyāyana|Vātsyāyana]] #[[विशाखा]] — [[:en:Visakha|Visakha]] == मगध से संबंधित लड़ाइयाँ == #[[मगध से संबंधित लड़ाइयन के सूची]] — [[:en:Wars involving Magadha|Wars involving Magadha]] #[[अवंती-मगध युद्ध]] — [[:en:Avanti–Magadhan War|Avanti–Magadhan War]] #[[मगध-अंग युद्ध]] — [[:en:Magadha–Anga war|Magadha–Anga war]] #[[मगध-वज्जि युद्ध]] — [[:en:Magadha–Vajji war|Magadha–Vajji war]] == मगही लोग == #[[मगही लोग]] — [[:en:Magahi people|Magahi people]] #[[मथुरा प्रसाद नवीन]] — [[:en:Mathura Prasad Naveen|Mathura Prasad Naveen]] #[[दिनेश्वर शर्मा]] — [[:en:Dineshwar Sharma|Dineshwar Sharma]] #[[कार्यनंद शर्मा]] — [[:en:Karyanand Sharma|Karyanand Sharma]] #[[ललित मोहन शर्मा]] — [[:en:Lalit Mohan Sharma|Lalit Mohan Sharma]] #[[यदुनंदन शर्मा]] — [[:en:Yadunandan Sharma|Yadunandan Sharma]] #[[राजो सिंह]] — [[:en:Rajo Singh|Rajo Singh]] #[[सम्प्रदा सिंह]] — [[:en:Samprada Singh|Samprada Singh]] #[[तारकेश्वरी सिन्हा]] — [[:en:Tarkeshwari Sinha|Tarkeshwari Sinha]] #[[सत्येंद्र नारायण सिन्हा]] — [[:en:Satyendra Narayan Sinha|Satyendra Narayan Sinha]] #[[श्रीकृष्ण सिंह]] — [[:en:Shri Krishna Sinha|Shri Krishna Sinha]] #[[राम लखन सिंह यादव]] — [[:en:Ram Lakhan Singh Yadav|Ram Lakhan Singh Yadav]] == मगही भाषा == #[[मगही भाषा]] — [[:en:Magahi language|Magahi language]] #[[बिहारी-उत्तर प्रदेश प्रवासी समुदाय]] — [[:en:Bihari-U.P. diaspora|Bihari-U.P. diaspora]] #[[अशोक के शिलालेख]] — [[:en:Edicts of Ashoka|Edicts of Ashoka]] #[[जयनाथ पति]] — [[:en:Jaynath Pati|Jaynath Pati]] #[[मगध]] — [[:en:Magadha|Magadha]] #[[मागधी प्राकृत]] — [[:en:Magadhi Prakrit|Magadhi Prakrit]] #[[पाली त्रिपिटक]] — [[:en:Pali Canon|Pali Canon]] #[[फूल बहादुर]] — [[:en:Phool Bahadur|Phool Bahadur]] c7k9j1g73ve3wxka3aqb4yflrkie81p 83117 83116 2026-10-23T12:04:36Z Kandarpajit Kallol 168 83117 wikitext text/x-wiki #[[बड़का मगध]] — [[:en:Greater Magadha|Greater Magadha]] #[[मगध से संबंधित लड़ाइयन के सूची]] — [[:en:List of wars involving Magadha|List of wars involving Magadha]] #[[मगध के पिठिपति]] — [[:en:Pithipatis of Magadha|Pithipatis of Magadha]] #[[मगध के सहदेव]] — [[:en:Sahadeva of Magadha|Sahadeva of Magadha]] == मगध के राजवंश == #[[मगध के राजवंश]] — [[:en:Dynasties of Magadha|Dynasties of Magadha]] #[[बृहद्रथ राजवंश]] — [[:en:Brihadratha dynasty|Brihadratha dynasty]] #[[हर्यंक राजवंश]] — [[:en:Haryanka dynasty|Haryanka dynasty]] #[[कण्व राजवंश]] — [[:en:Kanva dynasty|Kanva dynasty]] #[[शैशुनाग राजवंश]] — [[:en:Shaishunaga dynasty|Shaishunaga dynasty]] == हर्यंक राजवंश == #[[हर्यंक राजवंश]] — [[:en:Haryanka dynasty|Haryanka dynasty]] #[[अजातशत्रु]] — [[:en:Ajatashatru|Ajatashatru]] #[[बिंबिसार]] — [[:en:Bimbisara|Bimbisara]] #[[कोसल देवी]] — [[:en:Kosala Devi|Kosala Devi]] #[[नागदासक]] — [[:en:Nāgadāsaka|Nāgadāsaka]] #[[उदायिन]] — [[:en:Udayin|Udayin]] #[[राजकुमारी वजिरा]] — [[:en:Princess Vajira|Princess Vajira]] == कण्व राजवंश == #[[कण्व राजवंश]] — [[:en:Kanva dynasty|Kanva dynasty]] #[[वासुदेव कण्व]] — [[:en:Vasudeva Kanva|Vasudeva Kanva]] == मौर्य राजवंश == #[[मौर्य राजवंश]] — [[:en:Mauryan dynasty|Mauryan dynasty]] #[[अशोक]] — [[:en:Ashoka|Ashoka]] #[[बिंदुसार]] — [[:en:Bindusara|Bindusara]] #[[बृहद्रथ मौर्य]] — [[:en:Brihadratha Maurya|Brihadratha Maurya]] #[[चंद्रगुप्त मौर्य]] — [[:en:Chandragupta Maurya|Chandragupta Maurya]] #[[दशरथ मौर्य]] — [[:en:Dasharatha Maurya|Dasharatha Maurya]] #[[देववर्मन मौर्य]] — [[:en:Devavarman (Maurya)|Devavarman (Maurya)]] #[[कुणाल]] — [[:en:Kunala|Kunala]] #[[मौर्य सम्राटन के सूची]] — [[:en:List of Maurya emperors|List of Maurya emperors]] #[[सम्प्रति]] — [[:en:Samprati|Samprati]] #[[शालिशुक]] — [[:en:Shalishuka|Shalishuka]] #[[शतधन्वन]] — [[:en:Shatadhanvan|Shatadhanvan]] #[[सुसीम]] — [[:en:Susima|Susima]] #[[तिष्यरक्षिता]] — [[:en:Tishyaraksha|Tishyaraksha]] #[[तिवल]] — [[:en:Tivala|Tivala]] #[[वितशोक]] — [[:en:Vitashoka|Vitashoka]] == नंद राजवंश == #[[नंद राजवंश]] — [[:en:Nanda dynasty|Nanda dynasty]] #[[धनानंद]] — [[:en:Dhana Nanda|Dhana Nanda]] #[[महापद्म नंद]] — [[:en:Mahapadma Nanda|Mahapadma Nanda]] == शैशुनाग राजवंश == #[[शैशुनाग राजवंश]] — [[:en:Shaishunaga dynasty|Shaishunaga dynasty]] #[[कालाशोक]] — [[:en:Kalashoka|Kalashoka]] #[[महानंदिन]] — [[:en:Mahanandin|Mahanandin]] #[[शिशुनाग]] — [[:en:Shishunaga|Shishunaga]] == शुंग राजवंश == #[[शुंग राजवंश]] — [[:en:Shunga dynasty|Shunga dynasty]] #[[अग्निमित्र]] — [[:en:Agnimitra|Agnimitra]] #[[भागभद्र]] — [[:en:Bhagabhadra|Bhagabhadra]] #[[देवभूति]] — [[:en:Devabhuti|Devabhuti]] #[[पुष्यमित्र शुंग]] — [[:en:Pushyamitra Shunga|Pushyamitra Shunga]] #[[वसुज्येष्ठ]] — [[:en:Vasujyeshtha|Vasujyeshtha]] #[[वसुमित्र]] — [[:en:Vasumitra|Vasumitra]] == मौर्य साम्राज्य == #[[मौर्य साम्राज्य]] — [[:en:Maurya Empire|Maurya Empire]] #[[अगम कुआँ]] — [[:en:Agam Kuan|Agam Kuan]] #[[मौर्य कला]] — [[:en:Mauryan art|Mauryan art]] #[[अशोक के नरक]] — [[:en:Ashoka's Hell|Ashoka's Hell]] #[[अशोक के धम्म नीति]] — [[:en:Ashoka's policy of Dhamma|Ashoka's policy of Dhamma]] #[[अशोकावदान]] — [[:en:Ashokavadana|Ashokavadana]] #[[बराबर गुफा]] — [[:en:Barabar Caves|Barabar Caves]] #[[भीर टीला]] — [[:en:Bhir Mound|Bhir Mound]] #[[बुलंदी बाग]] — [[:en:Bulandi Bagh|Bulandi Bagh]] #[[बुटकरा स्तूप]] — [[:en:Butkara Stupa|Butkara Stupa]] #[[प्राचीन भारत में नागरिक सेवा]] — [[:en:Civil Service in early India|Civil Service in early India]] #[[धर्मराजिका स्तूप]] — [[:en:Dharmarajika Stupa|Dharmarajika Stupa]] #[[गेड्रोसिया]] — [[:en:Gedrosia|Gedrosia]] #[[ग्रैंड ट्रंक रोड]] — [[:en:Grand Trunk Road|Grand Trunk Road]] #[[जौगड़ा]] — [[:en:Jaugada|Jaugada]] #[[कलिंग युद्ध]] — [[:en:Kalinga War|Kalinga War]] #[[कुलाचोर]] — [[:en:Kulachor|Kulachor]] #[[कुम्हरार]] — [[:en:Kumhrar|Kumhrar]] #[[महास्थान ब्राह्मी अभिलेख]] — [[:en:Mahasthan Brahmi Inscription|Mahasthan Brahmi Inscription]] #[[नंदनगढ़ स्तूप]] — [[:en:Nandangarh stupa|Nandangarh stupa]] #[[पाटलिपुत्र]] — [[:en:Pataliputra|Pataliputra]] #[[सलामगढ़]] — [[:en:Salamgarh|Salamgarh]] #[[सांची स्तूप]] — [[:en:Sanchi Stupa|Sanchi Stupa]] #[[सप्तपर्णी गुफा]] — [[:en:Saptaparni Cave|Saptaparni Cave]] #[[सेल्यूसिड-मौर्य युद्ध]] — [[:en:Seleucid–Mauryan War|Seleucid–Mauryan War]] #[[मौर्य काल में विदर्भ राज्य]] — [[:en:Vidarbha kingdom (Mauryan era)|Vidarbha kingdom (Mauryan era)]] #[[वारी-बटेश्वर के खंडहर]] — [[:en:Wari-Bateshwar ruins|Wari-Bateshwar ruins]] == मगध से जुड़ल लोग == #[[मगध के लोग]] — [[:en:People from Magadha|People from Magadha]] #[[अंगुलिमाल]] — [[:en:Aṅgulimāla|Aṅgulimāla]] #[[संजय बेलट्ठिपुत्त]] — [[:en:Sanjaya Belatthiputta|Sanjaya Belatthiputta]] #[[जीवक]] — [[:en:Jīvaka|Jīvaka]] #[[महाकाश्यप]] — [[:en:Mahākāśyapa|Mahākāśyapa]] #[[मौद्गल्यायन]] — [[:en:Maudgalyayana|Maudgalyayana]] #[[मोग्गलिपुत्त तिस्स]] — [[:en:Moggaliputta-Tissa|Moggaliputta-Tissa]] #[[राक्षस अमात्य]] — [[:en:Rakshasa (amatya)|Rakshasa (amatya)]] #[[शारिपुत्र]] — [[:en:Śāriputra|Śāriputra]] #[[उत्तरानंदमाता]] — [[:en:Uttarānandamātā|Uttarānandamātā]] #[[वात्स्यायन]] — [[:en:Vātsyāyana|Vātsyāyana]] #[[विशाखा]] — [[:en:Visakha|Visakha]] == मगध से संबंधित लड़ाइयाँ == #[[मगध से संबंधित लड़ाइयन के सूची]] — [[:en:Wars involving Magadha|Wars involving Magadha]] #[[अवंती-मगध युद्ध]] — [[:en:Avanti–Magadhan War|Avanti–Magadhan War]] #[[मगध-अंग युद्ध]] — [[:en:Magadha–Anga war|Magadha–Anga war]] #[[मगध-वज्जि युद्ध]] — [[:en:Magadha–Vajji war|Magadha–Vajji war]] == मगही लोग == #[[मगही लोग]] — [[:en:Magahi people|Magahi people]] #[[मथुरा प्रसाद नवीन]] — [[:en:Mathura Prasad Naveen|Mathura Prasad Naveen]] #[[दिनेश्वर शर्मा]] — [[:en:Dineshwar Sharma|Dineshwar Sharma]] #[[कार्यनंद शर्मा]] — [[:en:Karyanand Sharma|Karyanand Sharma]] #[[ललित मोहन शर्मा]] — [[:en:Lalit Mohan Sharma|Lalit Mohan Sharma]] #[[यदुनंदन शर्मा]] — [[:en:Yadunandan Sharma|Yadunandan Sharma]] #[[राजो सिंह]] — [[:en:Rajo Singh|Rajo Singh]] #[[सम्प्रदा सिंह]] — [[:en:Samprada Singh|Samprada Singh]] #[[तारकेश्वरी सिन्हा]] — [[:en:Tarkeshwari Sinha|Tarkeshwari Sinha]] #[[सत्येंद्र नारायण सिन्हा]] — [[:en:Satyendra Narayan Sinha|Satyendra Narayan Sinha]] #[[श्रीकृष्ण सिंह]] — [[:en:Shri Krishna Sinha|Shri Krishna Sinha]] #[[राम लखन सिंह यादव]] — [[:en:Ram Lakhan Singh Yadav|Ram Lakhan Singh Yadav]] == मगही भाषा == #[[मगही भाषा]] — [[:en:Magahi language|Magahi language]] #[[बिहारी-उत्तर प्रदेश प्रवासी समुदाय]] — [[:en:Bihari-U.P. diaspora|Bihari-U.P. diaspora]] #[[अशोक के शिलालेख]] — [[:en:Edicts of Ashoka|Edicts of Ashoka]] #[[जयनाथ पति]] — [[:en:Jaynath Pati|Jaynath Pati]] #[[मगध]] — [[:en:Magadha|Magadha]] #[[मागधी प्राकृत]] — [[:en:Magadhi Prakrit|Magadhi Prakrit]] #[[पाली त्रिपिटक]] — [[:en:Pali Canon|Pali Canon]] #[[फूल बहादुर]] — [[:en:Phool Bahadur|Phool Bahadur]] fwx9k98c4lim3hcblfyvxu12fxpnpvc 83118 83117 2026-10-23T12:06:28Z Kandarpajit Kallol 168 83118 wikitext text/x-wiki #[[बड़का मगध]] — [[:en:Greater Magadha|Greater Magadha]] #[[मगध से संबंधित लड़ाइयन के सूची]] — [[:en:List of wars involving Magadha|List of wars involving Magadha]] #[[मगध के पिठिपति]] — [[:en:Pithipatis of Magadha|Pithipatis of Magadha]] #[[मगध के सहदेव]] — [[:en:Sahadeva of Magadha|Sahadeva of Magadha]] == मगध के राजवंश == #[[मगध के राजवंश]] — [[:en:Dynasties of Magadha|Dynasties of Magadha]] #[[बृहद्रथ राजवंश]] — [[:en:Brihadratha dynasty|Brihadratha dynasty]] #[[हर्यंक राजवंश]] — [[:en:Haryanka dynasty|Haryanka dynasty]] #[[कण्व राजवंश]] — [[:en:Kanva dynasty|Kanva dynasty]] #[[शैशुनाग राजवंश]] — [[:en:Shaishunaga dynasty|Shaishunaga dynasty]] == हर्यंक राजवंश == #[[हर्यंक राजवंश]] — [[:en:Haryanka dynasty|Haryanka dynasty]] #[[अजातशत्रु]] — [[:en:Ajatashatru|Ajatashatru]] #[[बिंबिसार]] — [[:en:Bimbisara|Bimbisara]] #[[कोसल देवी]] — [[:en:Kosala Devi|Kosala Devi]] #[[नागदासक]] — [[:en:Nāgadāsaka|Nāgadāsaka]] #[[उदायिन]] — [[:en:Udayin|Udayin]] #[[राजकुमारी वजिरा]] — [[:en:Princess Vajira|Princess Vajira]] == कण्व राजवंश == #[[कण्व राजवंश]] — [[:en:Kanva dynasty|Kanva dynasty]] #[[वासुदेव कण्व]] — [[:en:Vasudeva Kanva|Vasudeva Kanva]] == मौर्य राजवंश == #[[मौर्य राजवंश]] — [[:en:Mauryan dynasty|Mauryan dynasty]] #[[अशोक]] — [[:en:Ashoka|Ashoka]] #[[बिंदुसार]] — [[:en:Bindusara|Bindusara]] #[[बृहद्रथ मौर्य]] — [[:en:Brihadratha Maurya|Brihadratha Maurya]] #[[चंद्रगुप्त मौर्य]] — [[:en:Chandragupta Maurya|Chandragupta Maurya]] #[[दशरथ मौर्य]] — [[:en:Dasharatha Maurya|Dasharatha Maurya]] #[[देववर्मन मौर्य]] — [[:en:Devavarman (Maurya)|Devavarman (Maurya)]] #[[कुणाल]] — [[:en:Kunala|Kunala]] #[[मौर्य सम्राटन के सूची]] — [[:en:List of Maurya emperors|List of Maurya emperors]] #[[सम्प्रति]] — [[:en:Samprati|Samprati]] #[[शालिशुक]] — [[:en:Shalishuka|Shalishuka]] #[[शतधन्वन]] — [[:en:Shatadhanvan|Shatadhanvan]] #[[सुसीम]] — [[:en:Susima|Susima]] #[[तिष्यरक्षिता]] — [[:en:Tishyaraksha|Tishyaraksha]] #[[तिवल]] — [[:en:Tivala|Tivala]] #[[वितशोक]] — [[:en:Vitashoka|Vitashoka]] == नंद राजवंश == #[[नंद राजवंश]] — [[:en:Nanda dynasty|Nanda dynasty]] #[[धनानंद]] — [[:en:Dhana Nanda|Dhana Nanda]] #[[महापद्म नंद]] — [[:en:Mahapadma Nanda|Mahapadma Nanda]] == शैशुनाग राजवंश == #[[शैशुनाग राजवंश]] — [[:en:Shaishunaga dynasty|Shaishunaga dynasty]] #[[कालाशोक]] — [[:en:Kalashoka|Kalashoka]] #[[महानंदिन]] — [[:en:Mahanandin|Mahanandin]] #[[शिशुनाग]] — [[:en:Shishunaga|Shishunaga]] == शुंग राजवंश == #[[शुंग राजवंश]] — [[:en:Shunga dynasty|Shunga dynasty]] #[[अग्निमित्र]] — [[:en:Agnimitra|Agnimitra]] #[[भागभद्र]] — [[:en:Bhagabhadra|Bhagabhadra]] #[[देवभूति]] — [[:en:Devabhuti|Devabhuti]] #[[पुष्यमित्र शुंग]] — [[:en:Pushyamitra Shunga|Pushyamitra Shunga]] #[[वसुज्येष्ठ]] — [[:en:Vasujyeshtha|Vasujyeshtha]] #[[वसुमित्र]] — [[:en:Vasumitra|Vasumitra]] == मौर्य साम्राज्य == #[[मौर्य साम्राज्य]] — [[:en:Maurya Empire|Maurya Empire]] #[[अगम कुआँ]] — [[:en:Agam Kuan|Agam Kuan]] #[[मौर्य कला]] — [[:en:Mauryan art|Mauryan art]] #[[अशोक के नरक]] — [[:en:Ashoka's Hell|Ashoka's Hell]] #[[अशोक के धम्म नीति]] — [[:en:Ashoka's policy of Dhamma|Ashoka's policy of Dhamma]] #[[अशोकावदान]] — [[:en:Ashokavadana|Ashokavadana]] #[[बराबर गुफा]] — [[:en:Barabar Caves|Barabar Caves]] #[[भीर टीला]] — [[:en:Bhir Mound|Bhir Mound]] #[[बुलंदी बाग]] — [[:en:Bulandi Bagh|Bulandi Bagh]] #[[बुटकरा स्तूप]] — [[:en:Butkara Stupa|Butkara Stupa]] #[[प्राचीन भारत में नागरिक सेवा]] — [[:en:Civil Service in early India|Civil Service in early India]] #[[धर्मराजिका स्तूप]] — [[:en:Dharmarajika Stupa|Dharmarajika Stupa]] #[[गेड्रोसिया]] — [[:en:Gedrosia|Gedrosia]] #[[ग्रैंड ट्रंक रोड]] — [[:en:Grand Trunk Road|Grand Trunk Road]] #[[जौगड़ा]] — [[:en:Jaugada|Jaugada]] #[[कलिंग युद्ध]] — [[:en:Kalinga War|Kalinga War]] #[[कुलाचोर]] — [[:en:Kulachor|Kulachor]] #[[कुम्हरार]] — [[:en:Kumhrar|Kumhrar]] #[[महास्थान ब्राह्मी अभिलेख]] — [[:en:Mahasthan Brahmi Inscription|Mahasthan Brahmi Inscription]] #[[नंदनगढ़ स्तूप]] — [[:en:Nandangarh stupa|Nandangarh stupa]] #[[पाटलिपुत्र]] — [[:en:Pataliputra|Pataliputra]] #[[सलामगढ़]] — [[:en:Salamgarh|Salamgarh]] #[[सांची स्तूप]] — [[:en:Sanchi Stupa|Sanchi Stupa]] #[[सप्तपर्णी गुफा]] — [[:en:Saptaparni Cave|Saptaparni Cave]] #[[सेल्यूसिड-मौर्य युद्ध]] — [[:en:Seleucid–Mauryan War|Seleucid–Mauryan War]] #[[मौर्य काल में विदर्भ राज्य]] — [[:en:Vidarbha kingdom (Mauryan era)|Vidarbha kingdom (Mauryan era)]] #[[वारी-बटेश्वर के खंडहर]] — [[:en:Wari-Bateshwar ruins|Wari-Bateshwar ruins]] == मगध से जुड़ल लोग == #[[मगध के लोग]] — [[:en:People from Magadha|People from Magadha]] #[[अंगुलिमाल]] — [[:en:Aṅgulimāla|Aṅgulimāla]] #[[संजय बेलट्ठिपुत्त]] — [[:en:Sanjaya Belatthiputta|Sanjaya Belatthiputta]] #[[जीवक]] — [[:en:Jīvaka|Jīvaka]] #[[महाकाश्यप]] — [[:en:Mahākāśyapa|Mahākāśyapa]] #[[मौद्गल्यायन]] — [[:en:Maudgalyayana|Maudgalyayana]] #[[मोग्गलिपुत्त तिस्स]] — [[:en:Moggaliputta-Tissa|Moggaliputta-Tissa]] #[[राक्षस अमात्य]] — [[:en:Rakshasa (amatya)|Rakshasa (amatya)]] #[[शारिपुत्र]] — [[:en:Śāriputra|Śāriputra]] #[[उत्तरानंदमाता]] — [[:en:Uttarānandamātā|Uttarānandamātā]] #[[वात्स्यायन]] — [[:en:Vātsyāyana|Vātsyāyana]] #[[विशाखा]] — [[:en:Visakha|Visakha]] == मगध से संबंधित लड़ाइयाँ == #[[मगध से संबंधित लड़ाइयन के सूची]] — [[:en:Wars involving Magadha|Wars involving Magadha]] #[[अवंती-मगध युद्ध]] — [[:en:Avanti–Magadhan War|Avanti–Magadhan War]] #[[मगध-अंग युद्ध]] — [[:en:Magadha–Anga war|Magadha–Anga war]] #[[मगध-वज्जि युद्ध]] — [[:en:Magadha–Vajji war|Magadha–Vajji war]] == मगही भाषा == #[[मगही भाषा]] — [[:en:Magahi language|Magahi language]] #[[बिहारी-उत्तर प्रदेश प्रवासी समुदाय]] — [[:en:Bihari-U.P. diaspora|Bihari-U.P. diaspora]] #[[अशोक के शिलालेख]] — [[:en:Edicts of Ashoka|Edicts of Ashoka]] #[[जयनाथ पति]] — [[:en:Jaynath Pati|Jaynath Pati]] #[[मगध]] — [[:en:Magadha|Magadha]] #[[मागधी प्राकृत]] — [[:en:Magadhi Prakrit|Magadhi Prakrit]] #[[पाली त्रिपिटक]] — [[:en:Pali Canon|Pali Canon]] #[[फूल बहादुर]] — [[:en:Phool Bahadur|Phool Bahadur]] j2rnsv44umhmxem7t1pvy17x3uqom7e 83119 83118 2026-10-23T12:06:43Z Kandarpajit Kallol 168 /* */ 83119 wikitext text/x-wiki #[[बड़का मगध]] — [[:en:Greater Magadha|Greater Magadha]] #[[मगध से संबंधित लड़ाइयन के सूची]] — [[:en:List of wars involving Magadha|List of wars involving Magadha]] #[[मगध के पिठिपति]] — [[:en:Pithipatis of Magadha|Pithipatis of Magadha]] #[[मगध के सहदेव]] — [[:en:Sahadeva of Magadha|Sahadeva of Magadha]] #[[कार्यनन्द शर्मा]] — [[:en:Karyanand Sharma|Karyanand Sharma]] #[[राजो सिंह]] — [[:en:Rajo Singh|Rajo Singh]] #[[सत्येन्द्र नारायण सिन्हा]] — [[:en:Satyendra Narayan Sinha|Satyendra Narayan Sinha]] #[[श्रीकृष्ण सिंह]] — [[:en:Shri Krishna Sinha|Shri Krishna Sinha]] #[[राम लखन सिंह यादव]] — [[:en:Ram Lakhan Singh Yadav|Ram Lakhan Singh Yadav]] == मगध के राजवंश == #[[मगध के राजवंश]] — [[:en:Dynasties of Magadha|Dynasties of Magadha]] #[[बृहद्रथ राजवंश]] — [[:en:Brihadratha dynasty|Brihadratha dynasty]] #[[हर्यंक राजवंश]] — [[:en:Haryanka dynasty|Haryanka dynasty]] #[[कण्व राजवंश]] — [[:en:Kanva dynasty|Kanva dynasty]] #[[शैशुनाग राजवंश]] — [[:en:Shaishunaga dynasty|Shaishunaga dynasty]] == हर्यंक राजवंश == #[[हर्यंक राजवंश]] — [[:en:Haryanka dynasty|Haryanka dynasty]] #[[अजातशत्रु]] — [[:en:Ajatashatru|Ajatashatru]] #[[बिंबिसार]] — [[:en:Bimbisara|Bimbisara]] #[[कोसल देवी]] — [[:en:Kosala Devi|Kosala Devi]] #[[नागदासक]] — [[:en:Nāgadāsaka|Nāgadāsaka]] #[[उदायिन]] — [[:en:Udayin|Udayin]] #[[राजकुमारी वजिरा]] — [[:en:Princess Vajira|Princess Vajira]] == कण्व राजवंश == #[[कण्व राजवंश]] — [[:en:Kanva dynasty|Kanva dynasty]] #[[वासुदेव कण्व]] — [[:en:Vasudeva Kanva|Vasudeva Kanva]] == मौर्य राजवंश == #[[मौर्य राजवंश]] — [[:en:Mauryan dynasty|Mauryan dynasty]] #[[अशोक]] — [[:en:Ashoka|Ashoka]] #[[बिंदुसार]] — [[:en:Bindusara|Bindusara]] #[[बृहद्रथ मौर्य]] — [[:en:Brihadratha Maurya|Brihadratha Maurya]] #[[चंद्रगुप्त मौर्य]] — [[:en:Chandragupta Maurya|Chandragupta Maurya]] #[[दशरथ मौर्य]] — [[:en:Dasharatha Maurya|Dasharatha Maurya]] #[[देववर्मन मौर्य]] — [[:en:Devavarman (Maurya)|Devavarman (Maurya)]] #[[कुणाल]] — [[:en:Kunala|Kunala]] #[[मौर्य सम्राटन के सूची]] — [[:en:List of Maurya emperors|List of Maurya emperors]] #[[सम्प्रति]] — [[:en:Samprati|Samprati]] #[[शालिशुक]] — [[:en:Shalishuka|Shalishuka]] #[[शतधन्वन]] — [[:en:Shatadhanvan|Shatadhanvan]] #[[सुसीम]] — [[:en:Susima|Susima]] #[[तिष्यरक्षिता]] — [[:en:Tishyaraksha|Tishyaraksha]] #[[तिवल]] — [[:en:Tivala|Tivala]] #[[वितशोक]] — [[:en:Vitashoka|Vitashoka]] == नंद राजवंश == #[[नंद राजवंश]] — [[:en:Nanda dynasty|Nanda dynasty]] #[[धनानंद]] — [[:en:Dhana Nanda|Dhana Nanda]] #[[महापद्म नंद]] — [[:en:Mahapadma Nanda|Mahapadma Nanda]] == शैशुनाग राजवंश == #[[शैशुनाग राजवंश]] — [[:en:Shaishunaga dynasty|Shaishunaga dynasty]] #[[कालाशोक]] — [[:en:Kalashoka|Kalashoka]] #[[महानंदिन]] — [[:en:Mahanandin|Mahanandin]] #[[शिशुनाग]] — [[:en:Shishunaga|Shishunaga]] == शुंग राजवंश == #[[शुंग राजवंश]] — [[:en:Shunga dynasty|Shunga dynasty]] #[[अग्निमित्र]] — [[:en:Agnimitra|Agnimitra]] #[[भागभद्र]] — [[:en:Bhagabhadra|Bhagabhadra]] #[[देवभूति]] — [[:en:Devabhuti|Devabhuti]] #[[पुष्यमित्र शुंग]] — [[:en:Pushyamitra Shunga|Pushyamitra Shunga]] #[[वसुज्येष्ठ]] — [[:en:Vasujyeshtha|Vasujyeshtha]] #[[वसुमित्र]] — [[:en:Vasumitra|Vasumitra]] == मौर्य साम्राज्य == #[[मौर्य साम्राज्य]] — [[:en:Maurya Empire|Maurya Empire]] #[[अगम कुआँ]] — [[:en:Agam Kuan|Agam Kuan]] #[[मौर्य कला]] — [[:en:Mauryan art|Mauryan art]] #[[अशोक के नरक]] — [[:en:Ashoka's Hell|Ashoka's Hell]] #[[अशोक के धम्म नीति]] — [[:en:Ashoka's policy of Dhamma|Ashoka's policy of Dhamma]] #[[अशोकावदान]] — [[:en:Ashokavadana|Ashokavadana]] #[[बराबर गुफा]] — [[:en:Barabar Caves|Barabar Caves]] #[[भीर टीला]] — [[:en:Bhir Mound|Bhir Mound]] #[[बुलंदी बाग]] — [[:en:Bulandi Bagh|Bulandi Bagh]] #[[बुटकरा स्तूप]] — [[:en:Butkara Stupa|Butkara Stupa]] #[[प्राचीन भारत में नागरिक सेवा]] — [[:en:Civil Service in early India|Civil Service in early India]] #[[धर्मराजिका स्तूप]] — [[:en:Dharmarajika Stupa|Dharmarajika Stupa]] #[[गेड्रोसिया]] — [[:en:Gedrosia|Gedrosia]] #[[ग्रैंड ट्रंक रोड]] — [[:en:Grand Trunk Road|Grand Trunk Road]] #[[जौगड़ा]] — [[:en:Jaugada|Jaugada]] #[[कलिंग युद्ध]] — [[:en:Kalinga War|Kalinga War]] #[[कुलाचोर]] — [[:en:Kulachor|Kulachor]] #[[कुम्हरार]] — [[:en:Kumhrar|Kumhrar]] #[[महास्थान ब्राह्मी अभिलेख]] — [[:en:Mahasthan Brahmi Inscription|Mahasthan Brahmi Inscription]] #[[नंदनगढ़ स्तूप]] — [[:en:Nandangarh stupa|Nandangarh stupa]] #[[पाटलिपुत्र]] — [[:en:Pataliputra|Pataliputra]] #[[सलामगढ़]] — [[:en:Salamgarh|Salamgarh]] #[[सांची स्तूप]] — [[:en:Sanchi Stupa|Sanchi Stupa]] #[[सप्तपर्णी गुफा]] — [[:en:Saptaparni Cave|Saptaparni Cave]] #[[सेल्यूसिड-मौर्य युद्ध]] — [[:en:Seleucid–Mauryan War|Seleucid–Mauryan War]] #[[मौर्य काल में विदर्भ राज्य]] — [[:en:Vidarbha kingdom (Mauryan era)|Vidarbha kingdom (Mauryan era)]] #[[वारी-बटेश्वर के खंडहर]] — [[:en:Wari-Bateshwar ruins|Wari-Bateshwar ruins]] == मगध से जुड़ल लोग == #[[मगध के लोग]] — [[:en:People from Magadha|People from Magadha]] #[[अंगुलिमाल]] — [[:en:Aṅgulimāla|Aṅgulimāla]] #[[संजय बेलट्ठिपुत्त]] — [[:en:Sanjaya Belatthiputta|Sanjaya Belatthiputta]] #[[जीवक]] — [[:en:Jīvaka|Jīvaka]] #[[महाकाश्यप]] — [[:en:Mahākāśyapa|Mahākāśyapa]] #[[मौद्गल्यायन]] — [[:en:Maudgalyayana|Maudgalyayana]] #[[मोग्गलिपुत्त तिस्स]] — [[:en:Moggaliputta-Tissa|Moggaliputta-Tissa]] #[[राक्षस अमात्य]] — [[:en:Rakshasa (amatya)|Rakshasa (amatya)]] #[[शारिपुत्र]] — [[:en:Śāriputra|Śāriputra]] #[[उत्तरानंदमाता]] — [[:en:Uttarānandamātā|Uttarānandamātā]] #[[वात्स्यायन]] — [[:en:Vātsyāyana|Vātsyāyana]] #[[विशाखा]] — [[:en:Visakha|Visakha]] == मगध से संबंधित लड़ाइयाँ == #[[मगध से संबंधित लड़ाइयन के सूची]] — [[:en:Wars involving Magadha|Wars involving Magadha]] #[[अवंती-मगध युद्ध]] — [[:en:Avanti–Magadhan War|Avanti–Magadhan War]] #[[मगध-अंग युद्ध]] — [[:en:Magadha–Anga war|Magadha–Anga war]] #[[मगध-वज्जि युद्ध]] — [[:en:Magadha–Vajji war|Magadha–Vajji war]] == मगही भाषा == #[[मगही भाषा]] — [[:en:Magahi language|Magahi language]] #[[बिहारी-उत्तर प्रदेश प्रवासी समुदाय]] — [[:en:Bihari-U.P. diaspora|Bihari-U.P. diaspora]] #[[अशोक के शिलालेख]] — [[:en:Edicts of Ashoka|Edicts of Ashoka]] #[[जयनाथ पति]] — [[:en:Jaynath Pati|Jaynath Pati]] #[[मगध]] — [[:en:Magadha|Magadha]] #[[मागधी प्राकृत]] — [[:en:Magadhi Prakrit|Magadhi Prakrit]] #[[पाली त्रिपिटक]] — [[:en:Pali Canon|Pali Canon]] #[[फूल बहादुर]] — [[:en:Phool Bahadur|Phool Bahadur]] q5ln2hqms2cswkr1dpz0pfety8g6r6t 83120 83119 2026-10-23T12:08:14Z Kandarpajit Kallol 168 /* */ 83120 wikitext text/x-wiki #[[बड़का मगध]] — [[:en:Greater Magadha|Greater Magadha]] #[[मगध के पिठिपति]] — [[:en:Pithipatis of Magadha|Pithipatis of Magadha]] #[[मगध के सहदेव]] — [[:en:Sahadeva of Magadha|Sahadeva of Magadha]] #[[मगध से संबंधित लड़ाइयन के सूची]] — [[:en:List of wars involving Magadha|List of wars involving Magadha]] #[[मगध से संबंधित लड़ाइयन के सूची]] — [[:en:Wars involving Magadha|Wars involving Magadha]] #[[अवंती-मगध युद्ध]] — [[:en:Avanti–Magadhan War|Avanti–Magadhan War]] #[[मगध-अंग युद्ध]] — [[:en:Magadha–Anga war|Magadha–Anga war]] #[[मगध-वज्जि युद्ध]] — [[:en:Magadha–Vajji war|Magadha–Vajji war]] #[[कार्यनन्द शर्मा]] — [[:en:Karyanand Sharma|Karyanand Sharma]] #[[राजो सिंह]] — [[:en:Rajo Singh|Rajo Singh]] #[[सत्येन्द्र नारायण सिन्हा]] — [[:en:Satyendra Narayan Sinha|Satyendra Narayan Sinha]] #[[श्रीकृष्ण सिंह]] — [[:en:Shri Krishna Sinha|Shri Krishna Sinha]] #[[राम लखन सिंह यादव]] — [[:en:Ram Lakhan Singh Yadav|Ram Lakhan Singh Yadav]] == मगध के राजवंश == #[[मगध के राजवंश]] — [[:en:Dynasties of Magadha|Dynasties of Magadha]] #[[बृहद्रथ राजवंश]] — [[:en:Brihadratha dynasty|Brihadratha dynasty]] #[[हर्यंक राजवंश]] — [[:en:Haryanka dynasty|Haryanka dynasty]] #[[कण्व राजवंश]] — [[:en:Kanva dynasty|Kanva dynasty]] #[[शैशुनाग राजवंश]] — [[:en:Shaishunaga dynasty|Shaishunaga dynasty]] == हर्यंक राजवंश == #[[हर्यंक राजवंश]] — [[:en:Haryanka dynasty|Haryanka dynasty]] #[[अजातशत्रु]] — [[:en:Ajatashatru|Ajatashatru]] #[[बिंबिसार]] — [[:en:Bimbisara|Bimbisara]] #[[कोसल देवी]] — [[:en:Kosala Devi|Kosala Devi]] #[[नागदासक]] — [[:en:Nāgadāsaka|Nāgadāsaka]] #[[उदायिन]] — [[:en:Udayin|Udayin]] #[[राजकुमारी वजिरा]] — [[:en:Princess Vajira|Princess Vajira]] == कण्व राजवंश == #[[कण्व राजवंश]] — [[:en:Kanva dynasty|Kanva dynasty]] #[[वासुदेव कण्व]] — [[:en:Vasudeva Kanva|Vasudeva Kanva]] == मौर्य राजवंश == #[[मौर्य राजवंश]] — [[:en:Mauryan dynasty|Mauryan dynasty]] #[[अशोक]] — [[:en:Ashoka|Ashoka]] #[[बिंदुसार]] — [[:en:Bindusara|Bindusara]] #[[बृहद्रथ मौर्य]] — [[:en:Brihadratha Maurya|Brihadratha Maurya]] #[[चंद्रगुप्त मौर्य]] — [[:en:Chandragupta Maurya|Chandragupta Maurya]] #[[दशरथ मौर्य]] — [[:en:Dasharatha Maurya|Dasharatha Maurya]] #[[देववर्मन मौर्य]] — [[:en:Devavarman (Maurya)|Devavarman (Maurya)]] #[[कुणाल]] — [[:en:Kunala|Kunala]] #[[मौर्य सम्राटन के सूची]] — [[:en:List of Maurya emperors|List of Maurya emperors]] #[[सम्प्रति]] — [[:en:Samprati|Samprati]] #[[शालिशुक]] — [[:en:Shalishuka|Shalishuka]] #[[शतधन्वन]] — [[:en:Shatadhanvan|Shatadhanvan]] #[[सुसीम]] — [[:en:Susima|Susima]] #[[तिष्यरक्षिता]] — [[:en:Tishyaraksha|Tishyaraksha]] #[[तिवल]] — [[:en:Tivala|Tivala]] #[[वितशोक]] — [[:en:Vitashoka|Vitashoka]] == नंद राजवंश == #[[नंद राजवंश]] — [[:en:Nanda dynasty|Nanda dynasty]] #[[धनानंद]] — [[:en:Dhana Nanda|Dhana Nanda]] #[[महापद्म नंद]] — [[:en:Mahapadma Nanda|Mahapadma Nanda]] == शैशुनाग राजवंश == #[[शैशुनाग राजवंश]] — [[:en:Shaishunaga dynasty|Shaishunaga dynasty]] #[[कालाशोक]] — [[:en:Kalashoka|Kalashoka]] #[[महानंदिन]] — [[:en:Mahanandin|Mahanandin]] #[[शिशुनाग]] — [[:en:Shishunaga|Shishunaga]] == शुंग राजवंश == #[[शुंग राजवंश]] — [[:en:Shunga dynasty|Shunga dynasty]] #[[अग्निमित्र]] — [[:en:Agnimitra|Agnimitra]] #[[भागभद्र]] — [[:en:Bhagabhadra|Bhagabhadra]] #[[देवभूति]] — [[:en:Devabhuti|Devabhuti]] #[[पुष्यमित्र शुंग]] — [[:en:Pushyamitra Shunga|Pushyamitra Shunga]] #[[वसुज्येष्ठ]] — [[:en:Vasujyeshtha|Vasujyeshtha]] #[[वसुमित्र]] — [[:en:Vasumitra|Vasumitra]] == मौर्य साम्राज्य == #[[मौर्य साम्राज्य]] — [[:en:Maurya Empire|Maurya Empire]] #[[अगम कुआँ]] — [[:en:Agam Kuan|Agam Kuan]] #[[मौर्य कला]] — [[:en:Mauryan art|Mauryan art]] #[[अशोक के नरक]] — [[:en:Ashoka's Hell|Ashoka's Hell]] #[[अशोक के धम्म नीति]] — [[:en:Ashoka's policy of Dhamma|Ashoka's policy of Dhamma]] #[[अशोकावदान]] — [[:en:Ashokavadana|Ashokavadana]] #[[बराबर गुफा]] — [[:en:Barabar Caves|Barabar Caves]] #[[भीर टीला]] — [[:en:Bhir Mound|Bhir Mound]] #[[बुलंदी बाग]] — [[:en:Bulandi Bagh|Bulandi Bagh]] #[[बुटकरा स्तूप]] — [[:en:Butkara Stupa|Butkara Stupa]] #[[प्राचीन भारत में नागरिक सेवा]] — [[:en:Civil Service in early India|Civil Service in early India]] #[[धर्मराजिका स्तूप]] — [[:en:Dharmarajika Stupa|Dharmarajika Stupa]] #[[गेड्रोसिया]] — [[:en:Gedrosia|Gedrosia]] #[[ग्रैंड ट्रंक रोड]] — [[:en:Grand Trunk Road|Grand Trunk Road]] #[[जौगड़ा]] — [[:en:Jaugada|Jaugada]] #[[कलिंग युद्ध]] — [[:en:Kalinga War|Kalinga War]] #[[कुलाचोर]] — [[:en:Kulachor|Kulachor]] #[[कुम्हरार]] — [[:en:Kumhrar|Kumhrar]] #[[महास्थान ब्राह्मी अभिलेख]] — [[:en:Mahasthan Brahmi Inscription|Mahasthan Brahmi Inscription]] #[[नंदनगढ़ स्तूप]] — [[:en:Nandangarh stupa|Nandangarh stupa]] #[[पाटलिपुत्र]] — [[:en:Pataliputra|Pataliputra]] #[[सलामगढ़]] — [[:en:Salamgarh|Salamgarh]] #[[सांची स्तूप]] — [[:en:Sanchi Stupa|Sanchi Stupa]] #[[सप्तपर्णी गुफा]] — [[:en:Saptaparni Cave|Saptaparni Cave]] #[[सेल्यूसिड-मौर्य युद्ध]] — [[:en:Seleucid–Mauryan War|Seleucid–Mauryan War]] #[[मौर्य काल में विदर्भ राज्य]] — [[:en:Vidarbha kingdom (Mauryan era)|Vidarbha kingdom (Mauryan era)]] #[[वारी-बटेश्वर के खंडहर]] — [[:en:Wari-Bateshwar ruins|Wari-Bateshwar ruins]] == मगध से जुड़ल लोग == #[[मगध के लोग]] — [[:en:People from Magadha|People from Magadha]] #[[अंगुलिमाल]] — [[:en:Aṅgulimāla|Aṅgulimāla]] #[[संजय बेलट्ठिपुत्त]] — [[:en:Sanjaya Belatthiputta|Sanjaya Belatthiputta]] #[[जीवक]] — [[:en:Jīvaka|Jīvaka]] #[[महाकाश्यप]] — [[:en:Mahākāśyapa|Mahākāśyapa]] #[[मौद्गल्यायन]] — [[:en:Maudgalyayana|Maudgalyayana]] #[[मोग्गलिपुत्त तिस्स]] — [[:en:Moggaliputta-Tissa|Moggaliputta-Tissa]] #[[राक्षस अमात्य]] — [[:en:Rakshasa (amatya)|Rakshasa (amatya)]] #[[शारिपुत्र]] — [[:en:Śāriputra|Śāriputra]] #[[उत्तरानंदमाता]] — [[:en:Uttarānandamātā|Uttarānandamātā]] #[[वात्स्यायन]] — [[:en:Vātsyāyana|Vātsyāyana]] #[[विशाखा]] — [[:en:Visakha|Visakha]] == मगध से संबंधित लड़ाइयाँ == #[[मगध से संबंधित लड़ाइयन के सूची]] — [[:en:Wars involving Magadha|Wars involving Magadha]] #[[अवंती-मगध युद्ध]] — [[:en:Avanti–Magadhan War|Avanti–Magadhan War]] #[[मगध-अंग युद्ध]] — [[:en:Magadha–Anga war|Magadha–Anga war]] #[[मगध-वज्जि युद्ध]] — [[:en:Magadha–Vajji war|Magadha–Vajji war]] == मगही भाषा == #[[मगही भाषा]] — [[:en:Magahi language|Magahi language]] #[[बिहारी-उत्तर प्रदेश प्रवासी समुदाय]] — [[:en:Bihari-U.P. diaspora|Bihari-U.P. diaspora]] #[[अशोक के शिलालेख]] — [[:en:Edicts of Ashoka|Edicts of Ashoka]] #[[जयनाथ पति]] — [[:en:Jaynath Pati|Jaynath Pati]] #[[मगध]] — [[:en:Magadha|Magadha]] #[[मागधी प्राकृत]] — [[:en:Magadhi Prakrit|Magadhi Prakrit]] #[[पाली त्रिपिटक]] — [[:en:Pali Canon|Pali Canon]] #[[फूल बहादुर]] — [[:en:Phool Bahadur|Phool Bahadur]] mtgm4n41trx3e9b8cpx1obd6vkul6qp 83121 83120 2026-10-23T12:08:37Z Kandarpajit Kallol 168 /* */ 83121 wikitext text/x-wiki #[[बड़का मगध]] — [[:en:Greater Magadha|Greater Magadha]] #[[मगध के पिठिपति]] — [[:en:Pithipatis of Magadha|Pithipatis of Magadha]] #[[मगध के सहदेव]] — [[:en:Sahadeva of Magadha|Sahadeva of Magadha]] #[[मगध से संबंधित लड़ाइयन के सूची]] — [[:en:List of wars involving Magadha|List of wars involving Magadha]] #[[अवंती-मगध युद्ध]] — [[:en:Avanti–Magadhan War|Avanti–Magadhan War]] #[[मगध-अंग युद्ध]] — [[:en:Magadha–Anga war|Magadha–Anga war]] #[[मगध-वज्जि युद्ध]] — [[:en:Magadha–Vajji war|Magadha–Vajji war]] #[[कार्यनन्द शर्मा]] — [[:en:Karyanand Sharma|Karyanand Sharma]] #[[राजो सिंह]] — [[:en:Rajo Singh|Rajo Singh]] #[[सत्येन्द्र नारायण सिन्हा]] — [[:en:Satyendra Narayan Sinha|Satyendra Narayan Sinha]] #[[श्रीकृष्ण सिंह]] — [[:en:Shri Krishna Sinha|Shri Krishna Sinha]] #[[राम लखन सिंह यादव]] — [[:en:Ram Lakhan Singh Yadav|Ram Lakhan Singh Yadav]] == मगध के राजवंश == #[[मगध के राजवंश]] — [[:en:Dynasties of Magadha|Dynasties of Magadha]] #[[बृहद्रथ राजवंश]] — [[:en:Brihadratha dynasty|Brihadratha dynasty]] #[[हर्यंक राजवंश]] — [[:en:Haryanka dynasty|Haryanka dynasty]] #[[कण्व राजवंश]] — [[:en:Kanva dynasty|Kanva dynasty]] #[[शैशुनाग राजवंश]] — [[:en:Shaishunaga dynasty|Shaishunaga dynasty]] == हर्यंक राजवंश == #[[हर्यंक राजवंश]] — [[:en:Haryanka dynasty|Haryanka dynasty]] #[[अजातशत्रु]] — [[:en:Ajatashatru|Ajatashatru]] #[[बिंबिसार]] — [[:en:Bimbisara|Bimbisara]] #[[कोसल देवी]] — [[:en:Kosala Devi|Kosala Devi]] #[[नागदासक]] — [[:en:Nāgadāsaka|Nāgadāsaka]] #[[उदायिन]] — [[:en:Udayin|Udayin]] #[[राजकुमारी वजिरा]] — [[:en:Princess Vajira|Princess Vajira]] == कण्व राजवंश == #[[कण्व राजवंश]] — [[:en:Kanva dynasty|Kanva dynasty]] #[[वासुदेव कण्व]] — [[:en:Vasudeva Kanva|Vasudeva Kanva]] == मौर्य राजवंश == #[[मौर्य राजवंश]] — [[:en:Mauryan dynasty|Mauryan dynasty]] #[[अशोक]] — [[:en:Ashoka|Ashoka]] #[[बिंदुसार]] — [[:en:Bindusara|Bindusara]] #[[बृहद्रथ मौर्य]] — [[:en:Brihadratha Maurya|Brihadratha Maurya]] #[[चंद्रगुप्त मौर्य]] — [[:en:Chandragupta Maurya|Chandragupta Maurya]] #[[दशरथ मौर्य]] — [[:en:Dasharatha Maurya|Dasharatha Maurya]] #[[देववर्मन मौर्य]] — [[:en:Devavarman (Maurya)|Devavarman (Maurya)]] #[[कुणाल]] — [[:en:Kunala|Kunala]] #[[मौर्य सम्राटन के सूची]] — [[:en:List of Maurya emperors|List of Maurya emperors]] #[[सम्प्रति]] — [[:en:Samprati|Samprati]] #[[शालिशुक]] — [[:en:Shalishuka|Shalishuka]] #[[शतधन्वन]] — [[:en:Shatadhanvan|Shatadhanvan]] #[[सुसीम]] — [[:en:Susima|Susima]] #[[तिष्यरक्षिता]] — [[:en:Tishyaraksha|Tishyaraksha]] #[[तिवल]] — [[:en:Tivala|Tivala]] #[[वितशोक]] — [[:en:Vitashoka|Vitashoka]] == नंद राजवंश == #[[नंद राजवंश]] — [[:en:Nanda dynasty|Nanda dynasty]] #[[धनानंद]] — [[:en:Dhana Nanda|Dhana Nanda]] #[[महापद्म नंद]] — [[:en:Mahapadma Nanda|Mahapadma Nanda]] == शैशुनाग राजवंश == #[[शैशुनाग राजवंश]] — [[:en:Shaishunaga dynasty|Shaishunaga dynasty]] #[[कालाशोक]] — [[:en:Kalashoka|Kalashoka]] #[[महानंदिन]] — [[:en:Mahanandin|Mahanandin]] #[[शिशुनाग]] — [[:en:Shishunaga|Shishunaga]] == शुंग राजवंश == #[[शुंग राजवंश]] — [[:en:Shunga dynasty|Shunga dynasty]] #[[अग्निमित्र]] — [[:en:Agnimitra|Agnimitra]] #[[भागभद्र]] — [[:en:Bhagabhadra|Bhagabhadra]] #[[देवभूति]] — [[:en:Devabhuti|Devabhuti]] #[[पुष्यमित्र शुंग]] — [[:en:Pushyamitra Shunga|Pushyamitra Shunga]] #[[वसुज्येष्ठ]] — [[:en:Vasujyeshtha|Vasujyeshtha]] #[[वसुमित्र]] — [[:en:Vasumitra|Vasumitra]] == मौर्य साम्राज्य == #[[मौर्य साम्राज्य]] — [[:en:Maurya Empire|Maurya Empire]] #[[अगम कुआँ]] — [[:en:Agam Kuan|Agam Kuan]] #[[मौर्य कला]] — [[:en:Mauryan art|Mauryan art]] #[[अशोक के नरक]] — [[:en:Ashoka's Hell|Ashoka's Hell]] #[[अशोक के धम्म नीति]] — [[:en:Ashoka's policy of Dhamma|Ashoka's policy of Dhamma]] #[[अशोकावदान]] — [[:en:Ashokavadana|Ashokavadana]] #[[बराबर गुफा]] — [[:en:Barabar Caves|Barabar Caves]] #[[भीर टीला]] — [[:en:Bhir Mound|Bhir Mound]] #[[बुलंदी बाग]] — [[:en:Bulandi Bagh|Bulandi Bagh]] #[[बुटकरा स्तूप]] — [[:en:Butkara Stupa|Butkara Stupa]] #[[प्राचीन भारत में नागरिक सेवा]] — [[:en:Civil Service in early India|Civil Service in early India]] #[[धर्मराजिका स्तूप]] — [[:en:Dharmarajika Stupa|Dharmarajika Stupa]] #[[गेड्रोसिया]] — [[:en:Gedrosia|Gedrosia]] #[[ग्रैंड ट्रंक रोड]] — [[:en:Grand Trunk Road|Grand Trunk Road]] #[[जौगड़ा]] — [[:en:Jaugada|Jaugada]] #[[कलिंग युद्ध]] — [[:en:Kalinga War|Kalinga War]] #[[कुलाचोर]] — [[:en:Kulachor|Kulachor]] #[[कुम्हरार]] — [[:en:Kumhrar|Kumhrar]] #[[महास्थान ब्राह्मी अभिलेख]] — [[:en:Mahasthan Brahmi Inscription|Mahasthan Brahmi Inscription]] #[[नंदनगढ़ स्तूप]] — [[:en:Nandangarh stupa|Nandangarh stupa]] #[[पाटलिपुत्र]] — [[:en:Pataliputra|Pataliputra]] #[[सलामगढ़]] — [[:en:Salamgarh|Salamgarh]] #[[सांची स्तूप]] — [[:en:Sanchi Stupa|Sanchi Stupa]] #[[सप्तपर्णी गुफा]] — [[:en:Saptaparni Cave|Saptaparni Cave]] #[[सेल्यूसिड-मौर्य युद्ध]] — [[:en:Seleucid–Mauryan War|Seleucid–Mauryan War]] #[[मौर्य काल में विदर्भ राज्य]] — [[:en:Vidarbha kingdom (Mauryan era)|Vidarbha kingdom (Mauryan era)]] #[[वारी-बटेश्वर के खंडहर]] — [[:en:Wari-Bateshwar ruins|Wari-Bateshwar ruins]] == मगध से जुड़ल लोग == #[[मगध के लोग]] — [[:en:People from Magadha|People from Magadha]] #[[अंगुलिमाल]] — [[:en:Aṅgulimāla|Aṅgulimāla]] #[[संजय बेलट्ठिपुत्त]] — [[:en:Sanjaya Belatthiputta|Sanjaya Belatthiputta]] #[[जीवक]] — [[:en:Jīvaka|Jīvaka]] #[[महाकाश्यप]] — [[:en:Mahākāśyapa|Mahākāśyapa]] #[[मौद्गल्यायन]] — [[:en:Maudgalyayana|Maudgalyayana]] #[[मोग्गलिपुत्त तिस्स]] — [[:en:Moggaliputta-Tissa|Moggaliputta-Tissa]] #[[राक्षस अमात्य]] — [[:en:Rakshasa (amatya)|Rakshasa (amatya)]] #[[शारिपुत्र]] — [[:en:Śāriputra|Śāriputra]] #[[उत्तरानंदमाता]] — [[:en:Uttarānandamātā|Uttarānandamātā]] #[[वात्स्यायन]] — [[:en:Vātsyāyana|Vātsyāyana]] #[[विशाखा]] — [[:en:Visakha|Visakha]] == मगध से संबंधित लड़ाइयाँ == #[[मगध से संबंधित लड़ाइयन के सूची]] — [[:en:Wars involving Magadha|Wars involving Magadha]] #[[अवंती-मगध युद्ध]] — [[:en:Avanti–Magadhan War|Avanti–Magadhan War]] #[[मगध-अंग युद्ध]] — [[:en:Magadha–Anga war|Magadha–Anga war]] #[[मगध-वज्जि युद्ध]] — [[:en:Magadha–Vajji war|Magadha–Vajji war]] == मगही भाषा == #[[मगही भाषा]] — [[:en:Magahi language|Magahi language]] #[[बिहारी-उत्तर प्रदेश प्रवासी समुदाय]] — [[:en:Bihari-U.P. diaspora|Bihari-U.P. diaspora]] #[[अशोक के शिलालेख]] — [[:en:Edicts of Ashoka|Edicts of Ashoka]] #[[जयनाथ पति]] — [[:en:Jaynath Pati|Jaynath Pati]] #[[मगध]] — [[:en:Magadha|Magadha]] #[[मागधी प्राकृत]] — [[:en:Magadhi Prakrit|Magadhi Prakrit]] #[[पाली त्रिपिटक]] — [[:en:Pali Canon|Pali Canon]] #[[फूल बहादुर]] — [[:en:Phool Bahadur|Phool Bahadur]] 2vdjiocyg091wvp5p4r877y1iyd6oin 83122 83121 2026-10-23T12:10:06Z Kandarpajit Kallol 168 /* */ 83122 wikitext text/x-wiki #[[बड़का मगध]] — [[:en:Greater Magadha|Greater Magadha]] #[[अशोक के शिलालेख]] — [[:en:Edicts of Ashoka|Edicts of Ashoka]] #[[पाली त्रिपिटक]] — [[:en:Pali Canon|Pali Canon]] #[[मगध के पिठिपति]] — [[:en:Pithipatis of Magadha|Pithipatis of Magadha]] #[[मगध के सहदेव]] — [[:en:Sahadeva of Magadha|Sahadeva of Magadha]] #[[मगध से संबंधित लड़ाइयन के सूची]] — [[:en:List of wars involving Magadha|List of wars involving Magadha]] #[[अवंती-मगध युद्ध]] — [[:en:Avanti–Magadhan War|Avanti–Magadhan War]] #[[मगध-अंग युद्ध]] — [[:en:Magadha–Anga war|Magadha–Anga war]] #[[मगध-वज्जि युद्ध]] — [[:en:Magadha–Vajji war|Magadha–Vajji war]] #[[कार्यनन्द शर्मा]] — [[:en:Karyanand Sharma|Karyanand Sharma]] #[[राजो सिंह]] — [[:en:Rajo Singh|Rajo Singh]] #[[सत्येन्द्र नारायण सिन्हा]] — [[:en:Satyendra Narayan Sinha|Satyendra Narayan Sinha]] #[[श्रीकृष्ण सिंह]] — [[:en:Shri Krishna Sinha|Shri Krishna Sinha]] #[[राम लखन सिंह यादव]] — [[:en:Ram Lakhan Singh Yadav|Ram Lakhan Singh Yadav]] == मगध के राजवंश == #[[मगध के राजवंश]] — [[:en:Dynasties of Magadha|Dynasties of Magadha]] #[[बृहद्रथ राजवंश]] — [[:en:Brihadratha dynasty|Brihadratha dynasty]] #[[हर्यंक राजवंश]] — [[:en:Haryanka dynasty|Haryanka dynasty]] #[[कण्व राजवंश]] — [[:en:Kanva dynasty|Kanva dynasty]] #[[शैशुनाग राजवंश]] — [[:en:Shaishunaga dynasty|Shaishunaga dynasty]] == हर्यंक राजवंश == #[[हर्यंक राजवंश]] — [[:en:Haryanka dynasty|Haryanka dynasty]] #[[अजातशत्रु]] — [[:en:Ajatashatru|Ajatashatru]] #[[बिंबिसार]] — [[:en:Bimbisara|Bimbisara]] #[[कोसल देवी]] — [[:en:Kosala Devi|Kosala Devi]] #[[नागदासक]] — [[:en:Nāgadāsaka|Nāgadāsaka]] #[[उदायिन]] — [[:en:Udayin|Udayin]] #[[राजकुमारी वजिरा]] — [[:en:Princess Vajira|Princess Vajira]] == कण्व राजवंश == #[[कण्व राजवंश]] — [[:en:Kanva dynasty|Kanva dynasty]] #[[वासुदेव कण्व]] — [[:en:Vasudeva Kanva|Vasudeva Kanva]] == मौर्य राजवंश == #[[मौर्य राजवंश]] — [[:en:Mauryan dynasty|Mauryan dynasty]] #[[अशोक]] — [[:en:Ashoka|Ashoka]] #[[बिंदुसार]] — [[:en:Bindusara|Bindusara]] #[[बृहद्रथ मौर्य]] — [[:en:Brihadratha Maurya|Brihadratha Maurya]] #[[चंद्रगुप्त मौर्य]] — [[:en:Chandragupta Maurya|Chandragupta Maurya]] #[[दशरथ मौर्य]] — [[:en:Dasharatha Maurya|Dasharatha Maurya]] #[[देववर्मन मौर्य]] — [[:en:Devavarman (Maurya)|Devavarman (Maurya)]] #[[कुणाल]] — [[:en:Kunala|Kunala]] #[[मौर्य सम्राटन के सूची]] — [[:en:List of Maurya emperors|List of Maurya emperors]] #[[सम्प्रति]] — [[:en:Samprati|Samprati]] #[[शालिशुक]] — [[:en:Shalishuka|Shalishuka]] #[[शतधन्वन]] — [[:en:Shatadhanvan|Shatadhanvan]] #[[सुसीम]] — [[:en:Susima|Susima]] #[[तिष्यरक्षिता]] — [[:en:Tishyaraksha|Tishyaraksha]] #[[तिवल]] — [[:en:Tivala|Tivala]] #[[वितशोक]] — [[:en:Vitashoka|Vitashoka]] == नंद राजवंश == #[[नंद राजवंश]] — [[:en:Nanda dynasty|Nanda dynasty]] #[[धनानंद]] — [[:en:Dhana Nanda|Dhana Nanda]] #[[महापद्म नंद]] — [[:en:Mahapadma Nanda|Mahapadma Nanda]] == शैशुनाग राजवंश == #[[शैशुनाग राजवंश]] — [[:en:Shaishunaga dynasty|Shaishunaga dynasty]] #[[कालाशोक]] — [[:en:Kalashoka|Kalashoka]] #[[महानंदिन]] — [[:en:Mahanandin|Mahanandin]] #[[शिशुनाग]] — [[:en:Shishunaga|Shishunaga]] == शुंग राजवंश == #[[शुंग राजवंश]] — [[:en:Shunga dynasty|Shunga dynasty]] #[[अग्निमित्र]] — [[:en:Agnimitra|Agnimitra]] #[[भागभद्र]] — [[:en:Bhagabhadra|Bhagabhadra]] #[[देवभूति]] — [[:en:Devabhuti|Devabhuti]] #[[पुष्यमित्र शुंग]] — [[:en:Pushyamitra Shunga|Pushyamitra Shunga]] #[[वसुज्येष्ठ]] — [[:en:Vasujyeshtha|Vasujyeshtha]] #[[वसुमित्र]] — [[:en:Vasumitra|Vasumitra]] == मौर्य साम्राज्य == #[[मौर्य साम्राज्य]] — [[:en:Maurya Empire|Maurya Empire]] #[[अगम कुआँ]] — [[:en:Agam Kuan|Agam Kuan]] #[[मौर्य कला]] — [[:en:Mauryan art|Mauryan art]] #[[अशोक के नरक]] — [[:en:Ashoka's Hell|Ashoka's Hell]] #[[अशोक के धम्म नीति]] — [[:en:Ashoka's policy of Dhamma|Ashoka's policy of Dhamma]] #[[अशोकावदान]] — [[:en:Ashokavadana|Ashokavadana]] #[[बराबर गुफा]] — [[:en:Barabar Caves|Barabar Caves]] #[[भीर टीला]] — [[:en:Bhir Mound|Bhir Mound]] #[[बुलंदी बाग]] — [[:en:Bulandi Bagh|Bulandi Bagh]] #[[बुटकरा स्तूप]] — [[:en:Butkara Stupa|Butkara Stupa]] #[[प्राचीन भारत में नागरिक सेवा]] — [[:en:Civil Service in early India|Civil Service in early India]] #[[धर्मराजिका स्तूप]] — [[:en:Dharmarajika Stupa|Dharmarajika Stupa]] #[[गेड्रोसिया]] — [[:en:Gedrosia|Gedrosia]] #[[ग्रैंड ट्रंक रोड]] — [[:en:Grand Trunk Road|Grand Trunk Road]] #[[जौगड़ा]] — [[:en:Jaugada|Jaugada]] #[[कलिंग युद्ध]] — [[:en:Kalinga War|Kalinga War]] #[[कुलाचोर]] — [[:en:Kulachor|Kulachor]] #[[कुम्हरार]] — [[:en:Kumhrar|Kumhrar]] #[[महास्थान ब्राह्मी अभिलेख]] — [[:en:Mahasthan Brahmi Inscription|Mahasthan Brahmi Inscription]] #[[नंदनगढ़ स्तूप]] — [[:en:Nandangarh stupa|Nandangarh stupa]] #[[पाटलिपुत्र]] — [[:en:Pataliputra|Pataliputra]] #[[सलामगढ़]] — [[:en:Salamgarh|Salamgarh]] #[[सांची स्तूप]] — [[:en:Sanchi Stupa|Sanchi Stupa]] #[[सप्तपर्णी गुफा]] — [[:en:Saptaparni Cave|Saptaparni Cave]] #[[सेल्यूसिड-मौर्य युद्ध]] — [[:en:Seleucid–Mauryan War|Seleucid–Mauryan War]] #[[मौर्य काल में विदर्भ राज्य]] — [[:en:Vidarbha kingdom (Mauryan era)|Vidarbha kingdom (Mauryan era)]] #[[वारी-बटेश्वर के खंडहर]] — [[:en:Wari-Bateshwar ruins|Wari-Bateshwar ruins]] == मगध से जुड़ल लोग == #[[मगध के लोग]] — [[:en:People from Magadha|People from Magadha]] #[[अंगुलिमाल]] — [[:en:Aṅgulimāla|Aṅgulimāla]] #[[संजय बेलट्ठिपुत्त]] — [[:en:Sanjaya Belatthiputta|Sanjaya Belatthiputta]] #[[जीवक]] — [[:en:Jīvaka|Jīvaka]] #[[महाकाश्यप]] — [[:en:Mahākāśyapa|Mahākāśyapa]] #[[मौद्गल्यायन]] — [[:en:Maudgalyayana|Maudgalyayana]] #[[मोग्गलिपुत्त तिस्स]] — [[:en:Moggaliputta-Tissa|Moggaliputta-Tissa]] #[[राक्षस अमात्य]] — [[:en:Rakshasa (amatya)|Rakshasa (amatya)]] #[[शारिपुत्र]] — [[:en:Śāriputra|Śāriputra]] #[[उत्तरानंदमाता]] — [[:en:Uttarānandamātā|Uttarānandamātā]] #[[वात्स्यायन]] — [[:en:Vātsyāyana|Vātsyāyana]] #[[विशाखा]] — [[:en:Visakha|Visakha]] == मगध से संबंधित लड़ाइयाँ == #[[मगध से संबंधित लड़ाइयन के सूची]] — [[:en:Wars involving Magadha|Wars involving Magadha]] #[[अवंती-मगध युद्ध]] — [[:en:Avanti–Magadhan War|Avanti–Magadhan War]] #[[मगध-अंग युद्ध]] — [[:en:Magadha–Anga war|Magadha–Anga war]] #[[मगध-वज्जि युद्ध]] — [[:en:Magadha–Vajji war|Magadha–Vajji war]] == मगही भाषा == #[[मगही भाषा]] — [[:en:Magahi language|Magahi language]] #[[बिहारी-उत्तर प्रदेश प्रवासी समुदाय]] — [[:en:Bihari-U.P. diaspora|Bihari-U.P. diaspora]] #[[अशोक के शिलालेख]] — [[:en:Edicts of Ashoka|Edicts of Ashoka]] #[[जयनाथ पति]] — [[:en:Jaynath Pati|Jaynath Pati]] #[[मगध]] — [[:en:Magadha|Magadha]] #[[मागधी प्राकृत]] — [[:en:Magadhi Prakrit|Magadhi Prakrit]] #[[पाली त्रिपिटक]] — [[:en:Pali Canon|Pali Canon]] #[[फूल बहादुर]] — [[:en:Phool Bahadur|Phool Bahadur]] a8p92ohb1tn0w19eqeqet76wmdglvj9 83123 83122 2026-10-23T12:11:18Z Kandarpajit Kallol 168 /* */ 83123 wikitext text/x-wiki #[[बड़का मगध]] — [[:en:Greater Magadha|Greater Magadha]] #[[अशोक के शिलालेख]] — [[:en:Edicts of Ashoka|Edicts of Ashoka]] #[[पाली त्रिपिटक]] — [[:en:Pali Canon|Pali Canon]] #[[मगध के पिठिपति]] — [[:en:Pithipatis of Magadha|Pithipatis of Magadha]] #[[मगध के सहदेव]] — [[:en:Sahadeva of Magadha|Sahadeva of Magadha]] #[[मगध से संबंधित लड़ाइयन के सूची]] — [[:en:List of wars involving Magadha|List of wars involving Magadha]] #[[अवंती-मगध युद्ध]] — [[:en:Avanti–Magadhan War|Avanti–Magadhan War]] #[[मगध-अंग युद्ध]] — [[:en:Magadha–Anga war|Magadha–Anga war]] #[[मगध-वज्जि युद्ध]] — [[:en:Magadha–Vajji war|Magadha–Vajji war]] #[[कार्यनन्द शर्मा]] — [[:en:Karyanand Sharma|Karyanand Sharma]] #[[राजो सिंह]] — [[:en:Rajo Singh|Rajo Singh]] #[[सत्येन्द्र नारायण सिन्हा]] — [[:en:Satyendra Narayan Sinha|Satyendra Narayan Sinha]] #[[श्रीकृष्ण सिंह]] — [[:en:Shri Krishna Sinha|Shri Krishna Sinha]] #[[राम लखन सिंह यादव]] — [[:en:Ram Lakhan Singh Yadav|Ram Lakhan Singh Yadav]] ;मगध से जुड़ल लोग #[[मगध के लोग]] — [[:en:People from Magadha|People from Magadha]] #[[अंगुलिमाल]] — [[:en:Aṅgulimāla|Aṅgulimāla]] #[[संजय बेलट्ठिपुत्त]] — [[:en:Sanjaya Belatthiputta|Sanjaya Belatthiputta]] #[[जीवक]] — [[:en:Jīvaka|Jīvaka]] #[[महाकाश्यप]] — [[:en:Mahākāśyapa|Mahākāśyapa]] #[[मौद्गल्यायन]] — [[:en:Maudgalyayana|Maudgalyayana]] #[[मोग्गलिपुत्त तिस्स]] — [[:en:Moggaliputta-Tissa|Moggaliputta-Tissa]] #[[राक्षस अमात्य]] — [[:en:Rakshasa (amatya)|Rakshasa (amatya)]] #[[शारिपुत्र]] — [[:en:Śāriputra|Śāriputra]] #[[उत्तरानंदमाता]] — [[:en:Uttarānandamātā|Uttarānandamātā]] #[[वात्स्यायन]] — [[:en:Vātsyāyana|Vātsyāyana]] #[[विशाखा]] — [[:en:Visakha|Visakha]] == मगध के राजवंश == #[[मगध के राजवंश]] — [[:en:Dynasties of Magadha|Dynasties of Magadha]] #[[बृहद्रथ राजवंश]] — [[:en:Brihadratha dynasty|Brihadratha dynasty]] #[[हर्यंक राजवंश]] — [[:en:Haryanka dynasty|Haryanka dynasty]] #[[कण्व राजवंश]] — [[:en:Kanva dynasty|Kanva dynasty]] #[[शैशुनाग राजवंश]] — [[:en:Shaishunaga dynasty|Shaishunaga dynasty]] == हर्यंक राजवंश == #[[हर्यंक राजवंश]] — [[:en:Haryanka dynasty|Haryanka dynasty]] #[[अजातशत्रु]] — [[:en:Ajatashatru|Ajatashatru]] #[[बिंबिसार]] — [[:en:Bimbisara|Bimbisara]] #[[कोसल देवी]] — [[:en:Kosala Devi|Kosala Devi]] #[[नागदासक]] — [[:en:Nāgadāsaka|Nāgadāsaka]] #[[उदायिन]] — [[:en:Udayin|Udayin]] #[[राजकुमारी वजिरा]] — [[:en:Princess Vajira|Princess Vajira]] == कण्व राजवंश == #[[कण्व राजवंश]] — [[:en:Kanva dynasty|Kanva dynasty]] #[[वासुदेव कण्व]] — [[:en:Vasudeva Kanva|Vasudeva Kanva]] == मौर्य राजवंश == #[[मौर्य राजवंश]] — [[:en:Mauryan dynasty|Mauryan dynasty]] #[[अशोक]] — [[:en:Ashoka|Ashoka]] #[[बिंदुसार]] — [[:en:Bindusara|Bindusara]] #[[बृहद्रथ मौर्य]] — [[:en:Brihadratha Maurya|Brihadratha Maurya]] #[[चंद्रगुप्त मौर्य]] — [[:en:Chandragupta Maurya|Chandragupta Maurya]] #[[दशरथ मौर्य]] — [[:en:Dasharatha Maurya|Dasharatha Maurya]] #[[देववर्मन मौर्य]] — [[:en:Devavarman (Maurya)|Devavarman (Maurya)]] #[[कुणाल]] — [[:en:Kunala|Kunala]] #[[मौर्य सम्राटन के सूची]] — [[:en:List of Maurya emperors|List of Maurya emperors]] #[[सम्प्रति]] — [[:en:Samprati|Samprati]] #[[शालिशुक]] — [[:en:Shalishuka|Shalishuka]] #[[शतधन्वन]] — [[:en:Shatadhanvan|Shatadhanvan]] #[[सुसीम]] — [[:en:Susima|Susima]] #[[तिष्यरक्षिता]] — [[:en:Tishyaraksha|Tishyaraksha]] #[[तिवल]] — [[:en:Tivala|Tivala]] #[[वितशोक]] — [[:en:Vitashoka|Vitashoka]] == नंद राजवंश == #[[नंद राजवंश]] — [[:en:Nanda dynasty|Nanda dynasty]] #[[धनानंद]] — [[:en:Dhana Nanda|Dhana Nanda]] #[[महापद्म नंद]] — [[:en:Mahapadma Nanda|Mahapadma Nanda]] == शैशुनाग राजवंश == #[[शैशुनाग राजवंश]] — [[:en:Shaishunaga dynasty|Shaishunaga dynasty]] #[[कालाशोक]] — [[:en:Kalashoka|Kalashoka]] #[[महानंदिन]] — [[:en:Mahanandin|Mahanandin]] #[[शिशुनाग]] — [[:en:Shishunaga|Shishunaga]] == शुंग राजवंश == #[[शुंग राजवंश]] — [[:en:Shunga dynasty|Shunga dynasty]] #[[अग्निमित्र]] — [[:en:Agnimitra|Agnimitra]] #[[भागभद्र]] — [[:en:Bhagabhadra|Bhagabhadra]] #[[देवभूति]] — [[:en:Devabhuti|Devabhuti]] #[[पुष्यमित्र शुंग]] — [[:en:Pushyamitra Shunga|Pushyamitra Shunga]] #[[वसुज्येष्ठ]] — [[:en:Vasujyeshtha|Vasujyeshtha]] #[[वसुमित्र]] — [[:en:Vasumitra|Vasumitra]] == मौर्य साम्राज्य == #[[मौर्य साम्राज्य]] — [[:en:Maurya Empire|Maurya Empire]] #[[अगम कुआँ]] — [[:en:Agam Kuan|Agam Kuan]] #[[मौर्य कला]] — [[:en:Mauryan art|Mauryan art]] #[[अशोक के नरक]] — [[:en:Ashoka's Hell|Ashoka's Hell]] #[[अशोक के धम्म नीति]] — [[:en:Ashoka's policy of Dhamma|Ashoka's policy of Dhamma]] #[[अशोकावदान]] — [[:en:Ashokavadana|Ashokavadana]] #[[बराबर गुफा]] — [[:en:Barabar Caves|Barabar Caves]] #[[भीर टीला]] — [[:en:Bhir Mound|Bhir Mound]] #[[बुलंदी बाग]] — [[:en:Bulandi Bagh|Bulandi Bagh]] #[[बुटकरा स्तूप]] — [[:en:Butkara Stupa|Butkara Stupa]] #[[प्राचीन भारत में नागरिक सेवा]] — [[:en:Civil Service in early India|Civil Service in early India]] #[[धर्मराजिका स्तूप]] — [[:en:Dharmarajika Stupa|Dharmarajika Stupa]] #[[गेड्रोसिया]] — [[:en:Gedrosia|Gedrosia]] #[[ग्रैंड ट्रंक रोड]] — [[:en:Grand Trunk Road|Grand Trunk Road]] #[[जौगड़ा]] — [[:en:Jaugada|Jaugada]] #[[कलिंग युद्ध]] — [[:en:Kalinga War|Kalinga War]] #[[कुलाचोर]] — [[:en:Kulachor|Kulachor]] #[[कुम्हरार]] — [[:en:Kumhrar|Kumhrar]] #[[महास्थान ब्राह्मी अभिलेख]] — [[:en:Mahasthan Brahmi Inscription|Mahasthan Brahmi Inscription]] #[[नंदनगढ़ स्तूप]] — [[:en:Nandangarh stupa|Nandangarh stupa]] #[[पाटलिपुत्र]] — [[:en:Pataliputra|Pataliputra]] #[[सलामगढ़]] — [[:en:Salamgarh|Salamgarh]] #[[सांची स्तूप]] — [[:en:Sanchi Stupa|Sanchi Stupa]] #[[सप्तपर्णी गुफा]] — [[:en:Saptaparni Cave|Saptaparni Cave]] #[[सेल्यूसिड-मौर्य युद्ध]] — [[:en:Seleucid–Mauryan War|Seleucid–Mauryan War]] #[[मौर्य काल में विदर्भ राज्य]] — [[:en:Vidarbha kingdom (Mauryan era)|Vidarbha kingdom (Mauryan era)]] #[[वारी-बटेश्वर के खंडहर]] — [[:en:Wari-Bateshwar ruins|Wari-Bateshwar ruins]] == मगध से जुड़ल लोग == #[[मगध के लोग]] — [[:en:People from Magadha|People from Magadha]] #[[अंगुलिमाल]] — [[:en:Aṅgulimāla|Aṅgulimāla]] #[[संजय बेलट्ठिपुत्त]] — [[:en:Sanjaya Belatthiputta|Sanjaya Belatthiputta]] #[[जीवक]] — [[:en:Jīvaka|Jīvaka]] #[[महाकाश्यप]] — [[:en:Mahākāśyapa|Mahākāśyapa]] #[[मौद्गल्यायन]] — [[:en:Maudgalyayana|Maudgalyayana]] #[[मोग्गलिपुत्त तिस्स]] — [[:en:Moggaliputta-Tissa|Moggaliputta-Tissa]] #[[राक्षस अमात्य]] — [[:en:Rakshasa (amatya)|Rakshasa (amatya)]] #[[शारिपुत्र]] — [[:en:Śāriputra|Śāriputra]] #[[उत्तरानंदमाता]] — [[:en:Uttarānandamātā|Uttarānandamātā]] #[[वात्स्यायन]] — [[:en:Vātsyāyana|Vātsyāyana]] #[[विशाखा]] — [[:en:Visakha|Visakha]] == मगध से संबंधित लड़ाइयाँ == #[[मगध से संबंधित लड़ाइयन के सूची]] — [[:en:Wars involving Magadha|Wars involving Magadha]] #[[अवंती-मगध युद्ध]] — [[:en:Avanti–Magadhan War|Avanti–Magadhan War]] #[[मगध-अंग युद्ध]] — [[:en:Magadha–Anga war|Magadha–Anga war]] #[[मगध-वज्जि युद्ध]] — [[:en:Magadha–Vajji war|Magadha–Vajji war]] == मगही भाषा == #[[मगही भाषा]] — [[:en:Magahi language|Magahi language]] #[[बिहारी-उत्तर प्रदेश प्रवासी समुदाय]] — [[:en:Bihari-U.P. diaspora|Bihari-U.P. diaspora]] #[[अशोक के शिलालेख]] — [[:en:Edicts of Ashoka|Edicts of Ashoka]] #[[जयनाथ पति]] — [[:en:Jaynath Pati|Jaynath Pati]] #[[मगध]] — [[:en:Magadha|Magadha]] #[[मागधी प्राकृत]] — [[:en:Magadhi Prakrit|Magadhi Prakrit]] #[[पाली त्रिपिटक]] — [[:en:Pali Canon|Pali Canon]] #[[फूल बहादुर]] — [[:en:Phool Bahadur|Phool Bahadur]] 5shhzqjvqu9ksgkfj9fyzdh670vym14 83124 83123 2026-10-23T12:12:35Z Kandarpajit Kallol 168 /* */ 83124 wikitext text/x-wiki #[[बड़का मगध]] — [[:en:Greater Magadha|Greater Magadha]] #[[अशोक के शिलालेख]] — [[:en:Edicts of Ashoka|Edicts of Ashoka]] #[[पाली त्रिपिटक]] — [[:en:Pali Canon|Pali Canon]] #[[मगध के पिठिपति]] — [[:en:Pithipatis of Magadha|Pithipatis of Magadha]] #[[मगध के सहदेव]] — [[:en:Sahadeva of Magadha|Sahadeva of Magadha]] #[[मगध से संबंधित लड़ाइयन के सूची]] — [[:en:List of wars involving Magadha|List of wars involving Magadha]] #[[अवंती-मगध युद्ध]] — [[:en:Avanti–Magadhan War|Avanti–Magadhan War]] #[[मगध-अंग युद्ध]] — [[:en:Magadha–Anga war|Magadha–Anga war]] #[[मगध-वज्जि युद्ध]] — [[:en:Magadha–Vajji war|Magadha–Vajji war]] #[[कार्यनन्द शर्मा]] — [[:en:Karyanand Sharma|Karyanand Sharma]] #[[राजो सिंह]] — [[:en:Rajo Singh|Rajo Singh]] #[[सत्येन्द्र नारायण सिन्हा]] — [[:en:Satyendra Narayan Sinha|Satyendra Narayan Sinha]] #[[श्रीकृष्ण सिंह]] — [[:en:Shri Krishna Sinha|Shri Krishna Sinha]] #[[राम लखन सिंह यादव]] — [[:en:Ram Lakhan Singh Yadav|Ram Lakhan Singh Yadav]] ;मगध से जुड़ल लोग #[[मगध के लोग]] — [[:en:People from Magadha|People from Magadha]] #[[अंगुलिमाल]] — [[:en:Aṅgulimāla|Aṅgulimāla]] #[[संजय बेलट्ठिपुत्त]] — [[:en:Sanjaya Belatthiputta|Sanjaya Belatthiputta]] #[[जीवक]] — [[:en:Jīvaka|Jīvaka]] #[[महाकाश्यप]] — [[:en:Mahākāśyapa|Mahākāśyapa]] #[[मौद्गल्यायन]] — [[:en:Maudgalyayana|Maudgalyayana]] #[[मोग्गलिपुत्त तिस्स]] — [[:en:Moggaliputta-Tissa|Moggaliputta-Tissa]] #[[राक्षस अमात्य]] — [[:en:Rakshasa (amatya)|Rakshasa (amatya)]] #[[शारिपुत्र]] — [[:en:Śāriputra|Śāriputra]] #[[उत्तरानंदमाता]] — [[:en:Uttarānandamātā|Uttarānandamātā]] #[[वात्स्यायन]] — [[:en:Vātsyāyana|Vātsyāyana]] #[[विशाखा]] — [[:en:Visakha|Visakha]] ;मौर्य साम्राज्य #[[मौर्य कला]] — [[:en:Mauryan art|Mauryan art]] #[[अशोक के नरक]] — [[:en:Ashoka's Hell|Ashoka's Hell]] #[[अशोक के धम्म नीति]] — [[:en:Ashoka's policy of Dhamma|Ashoka's policy of Dhamma]] #[[अशोकावदान]] — [[:en:Ashokavadana|Ashokavadana]] #[[बराबर गुफा]] — [[:en:Barabar Caves|Barabar Caves]] #[[भीर टीला]] — [[:en:Bhir Mound|Bhir Mound]] #[[बुलंदी बाग]] — [[:en:Bulandi Bagh|Bulandi Bagh]] #[[बुटकरा स्तूप]] — [[:en:Butkara Stupa|Butkara Stupa]] #[[प्राचीन भारत में नागरिक सेवा]] — [[:en:Civil Service in early India|Civil Service in early India]] #[[धर्मराजिका स्तूप]] — [[:en:Dharmarajika Stupa|Dharmarajika Stupa]] #[[गेड्रोसिया]] — [[:en:Gedrosia|Gedrosia]] #[[ग्रैंड ट्रंक रोड]] — [[:en:Grand Trunk Road|Grand Trunk Road]] #[[जौगड़ा]] — [[:en:Jaugada|Jaugada]] #[[कलिंग युद्ध]] — [[:en:Kalinga War|Kalinga War]] #[[कुलाचोर]] — [[:en:Kulachor|Kulachor]] #[[कुम्हरार]] — [[:en:Kumhrar|Kumhrar]] #[[महास्थान ब्राह्मी अभिलेख]] — [[:en:Mahasthan Brahmi Inscription|Mahasthan Brahmi Inscription]] #[[नंदनगढ़ स्तूप]] — [[:en:Nandangarh stupa|Nandangarh stupa]] #[[सलामगढ़]] — [[:en:Salamgarh|Salamgarh]] #[[सांची स्तूप]] — [[:en:Sanchi Stupa|Sanchi Stupa]] #[[सप्तपर्णी गुफा]] — [[:en:Saptaparni Cave|Saptaparni Cave]] #[[सेल्यूसिड-मौर्य युद्ध]] — [[:en:Seleucid–Mauryan War|Seleucid–Mauryan War]] #[[मौर्य काल में विदर्भ राज्य]] — [[:en:Vidarbha kingdom (Mauryan era)|Vidarbha kingdom (Mauryan era)]] #[[वारी-बटेश्वर के खंडहर]] — [[:en:Wari-Bateshwar ruins|Wari-Bateshwar ruins]] == मगध के राजवंश == #[[मगध के राजवंश]] — [[:en:Dynasties of Magadha|Dynasties of Magadha]] #[[बृहद्रथ राजवंश]] — [[:en:Brihadratha dynasty|Brihadratha dynasty]] #[[हर्यंक राजवंश]] — [[:en:Haryanka dynasty|Haryanka dynasty]] #[[कण्व राजवंश]] — [[:en:Kanva dynasty|Kanva dynasty]] #[[शैशुनाग राजवंश]] — [[:en:Shaishunaga dynasty|Shaishunaga dynasty]] == हर्यंक राजवंश == #[[हर्यंक राजवंश]] — [[:en:Haryanka dynasty|Haryanka dynasty]] #[[अजातशत्रु]] — [[:en:Ajatashatru|Ajatashatru]] #[[बिंबिसार]] — [[:en:Bimbisara|Bimbisara]] #[[कोसल देवी]] — [[:en:Kosala Devi|Kosala Devi]] #[[नागदासक]] — [[:en:Nāgadāsaka|Nāgadāsaka]] #[[उदायिन]] — [[:en:Udayin|Udayin]] #[[राजकुमारी वजिरा]] — [[:en:Princess Vajira|Princess Vajira]] == कण्व राजवंश == #[[कण्व राजवंश]] — [[:en:Kanva dynasty|Kanva dynasty]] #[[वासुदेव कण्व]] — [[:en:Vasudeva Kanva|Vasudeva Kanva]] == मौर्य राजवंश == #[[मौर्य राजवंश]] — [[:en:Mauryan dynasty|Mauryan dynasty]] #[[अशोक]] — [[:en:Ashoka|Ashoka]] #[[बिंदुसार]] — [[:en:Bindusara|Bindusara]] #[[बृहद्रथ मौर्य]] — [[:en:Brihadratha Maurya|Brihadratha Maurya]] #[[चंद्रगुप्त मौर्य]] — [[:en:Chandragupta Maurya|Chandragupta Maurya]] #[[दशरथ मौर्य]] — [[:en:Dasharatha Maurya|Dasharatha Maurya]] #[[देववर्मन मौर्य]] — [[:en:Devavarman (Maurya)|Devavarman (Maurya)]] #[[कुणाल]] — [[:en:Kunala|Kunala]] #[[मौर्य सम्राटन के सूची]] — [[:en:List of Maurya emperors|List of Maurya emperors]] #[[सम्प्रति]] — [[:en:Samprati|Samprati]] #[[शालिशुक]] — [[:en:Shalishuka|Shalishuka]] #[[शतधन्वन]] — [[:en:Shatadhanvan|Shatadhanvan]] #[[सुसीम]] — [[:en:Susima|Susima]] #[[तिष्यरक्षिता]] — [[:en:Tishyaraksha|Tishyaraksha]] #[[तिवल]] — [[:en:Tivala|Tivala]] #[[वितशोक]] — [[:en:Vitashoka|Vitashoka]] == नंद राजवंश == #[[नंद राजवंश]] — [[:en:Nanda dynasty|Nanda dynasty]] #[[धनानंद]] — [[:en:Dhana Nanda|Dhana Nanda]] #[[महापद्म नंद]] — [[:en:Mahapadma Nanda|Mahapadma Nanda]] == शैशुनाग राजवंश == #[[शैशुनाग राजवंश]] — [[:en:Shaishunaga dynasty|Shaishunaga dynasty]] #[[कालाशोक]] — [[:en:Kalashoka|Kalashoka]] #[[महानंदिन]] — [[:en:Mahanandin|Mahanandin]] #[[शिशुनाग]] — [[:en:Shishunaga|Shishunaga]] == शुंग राजवंश == #[[शुंग राजवंश]] — [[:en:Shunga dynasty|Shunga dynasty]] #[[अग्निमित्र]] — [[:en:Agnimitra|Agnimitra]] #[[भागभद्र]] — [[:en:Bhagabhadra|Bhagabhadra]] #[[देवभूति]] — [[:en:Devabhuti|Devabhuti]] #[[पुष्यमित्र शुंग]] — [[:en:Pushyamitra Shunga|Pushyamitra Shunga]] #[[वसुज्येष्ठ]] — [[:en:Vasujyeshtha|Vasujyeshtha]] #[[वसुमित्र]] — [[:en:Vasumitra|Vasumitra]] == मौर्य साम्राज्य == #[[मौर्य साम्राज्य]] — [[:en:Maurya Empire|Maurya Empire]] #[[अगम कुआँ]] — [[:en:Agam Kuan|Agam Kuan]] #[[मौर्य कला]] — [[:en:Mauryan art|Mauryan art]] #[[अशोक के नरक]] — [[:en:Ashoka's Hell|Ashoka's Hell]] #[[अशोक के धम्म नीति]] — [[:en:Ashoka's policy of Dhamma|Ashoka's policy of Dhamma]] #[[अशोकावदान]] — [[:en:Ashokavadana|Ashokavadana]] #[[बराबर गुफा]] — [[:en:Barabar Caves|Barabar Caves]] #[[भीर टीला]] — [[:en:Bhir Mound|Bhir Mound]] #[[बुलंदी बाग]] — [[:en:Bulandi Bagh|Bulandi Bagh]] #[[बुटकरा स्तूप]] — [[:en:Butkara Stupa|Butkara Stupa]] #[[प्राचीन भारत में नागरिक सेवा]] — [[:en:Civil Service in early India|Civil Service in early India]] #[[धर्मराजिका स्तूप]] — [[:en:Dharmarajika Stupa|Dharmarajika Stupa]] #[[गेड्रोसिया]] — [[:en:Gedrosia|Gedrosia]] #[[ग्रैंड ट्रंक रोड]] — [[:en:Grand Trunk Road|Grand Trunk Road]] #[[जौगड़ा]] — [[:en:Jaugada|Jaugada]] #[[कलिंग युद्ध]] — [[:en:Kalinga War|Kalinga War]] #[[कुलाचोर]] — [[:en:Kulachor|Kulachor]] #[[कुम्हरार]] — [[:en:Kumhrar|Kumhrar]] #[[महास्थान ब्राह्मी अभिलेख]] — [[:en:Mahasthan Brahmi Inscription|Mahasthan Brahmi Inscription]] #[[नंदनगढ़ स्तूप]] — [[:en:Nandangarh stupa|Nandangarh stupa]] #[[पाटलिपुत्र]] — [[:en:Pataliputra|Pataliputra]] #[[सलामगढ़]] — [[:en:Salamgarh|Salamgarh]] #[[सांची स्तूप]] — [[:en:Sanchi Stupa|Sanchi Stupa]] #[[सप्तपर्णी गुफा]] — [[:en:Saptaparni Cave|Saptaparni Cave]] #[[सेल्यूसिड-मौर्य युद्ध]] — [[:en:Seleucid–Mauryan War|Seleucid–Mauryan War]] #[[मौर्य काल में विदर्भ राज्य]] — [[:en:Vidarbha kingdom (Mauryan era)|Vidarbha kingdom (Mauryan era)]] #[[वारी-बटेश्वर के खंडहर]] — [[:en:Wari-Bateshwar ruins|Wari-Bateshwar ruins]] == मगध से जुड़ल लोग == #[[मगध के लोग]] — [[:en:People from Magadha|People from Magadha]] #[[अंगुलिमाल]] — [[:en:Aṅgulimāla|Aṅgulimāla]] #[[संजय बेलट्ठिपुत्त]] — [[:en:Sanjaya Belatthiputta|Sanjaya Belatthiputta]] #[[जीवक]] — [[:en:Jīvaka|Jīvaka]] #[[महाकाश्यप]] — [[:en:Mahākāśyapa|Mahākāśyapa]] #[[मौद्गल्यायन]] — [[:en:Maudgalyayana|Maudgalyayana]] #[[मोग्गलिपुत्त तिस्स]] — [[:en:Moggaliputta-Tissa|Moggaliputta-Tissa]] #[[राक्षस अमात्य]] — [[:en:Rakshasa (amatya)|Rakshasa (amatya)]] #[[शारिपुत्र]] — [[:en:Śāriputra|Śāriputra]] #[[उत्तरानंदमाता]] — [[:en:Uttarānandamātā|Uttarānandamātā]] #[[वात्स्यायन]] — [[:en:Vātsyāyana|Vātsyāyana]] #[[विशाखा]] — [[:en:Visakha|Visakha]] == मगध से संबंधित लड़ाइयाँ == #[[मगध से संबंधित लड़ाइयन के सूची]] — [[:en:Wars involving Magadha|Wars involving Magadha]] #[[अवंती-मगध युद्ध]] — [[:en:Avanti–Magadhan War|Avanti–Magadhan War]] #[[मगध-अंग युद्ध]] — [[:en:Magadha–Anga war|Magadha–Anga war]] #[[मगध-वज्जि युद्ध]] — [[:en:Magadha–Vajji war|Magadha–Vajji war]] == मगही भाषा == #[[मगही भाषा]] — [[:en:Magahi language|Magahi language]] #[[बिहारी-उत्तर प्रदेश प्रवासी समुदाय]] — [[:en:Bihari-U.P. diaspora|Bihari-U.P. diaspora]] #[[अशोक के शिलालेख]] — [[:en:Edicts of Ashoka|Edicts of Ashoka]] #[[जयनाथ पति]] — [[:en:Jaynath Pati|Jaynath Pati]] #[[मगध]] — [[:en:Magadha|Magadha]] #[[मागधी प्राकृत]] — [[:en:Magadhi Prakrit|Magadhi Prakrit]] #[[पाली त्रिपिटक]] — [[:en:Pali Canon|Pali Canon]] #[[फूल बहादुर]] — [[:en:Phool Bahadur|Phool Bahadur]] rk2p9rhtd7trm5brnyxyvo70chuu9aj 83125 83124 2026-10-23T12:13:04Z Kandarpajit Kallol 168 83125 wikitext text/x-wiki #[[बड़का मगध]] — [[:en:Greater Magadha|Greater Magadha]] #[[अशोक के शिलालेख]] — [[:en:Edicts of Ashoka|Edicts of Ashoka]] #[[पाली त्रिपिटक]] — [[:en:Pali Canon|Pali Canon]] #[[मगध के पिठिपति]] — [[:en:Pithipatis of Magadha|Pithipatis of Magadha]] #[[मगध के सहदेव]] — [[:en:Sahadeva of Magadha|Sahadeva of Magadha]] #[[मगध से संबंधित लड़ाइयन के सूची]] — [[:en:List of wars involving Magadha|List of wars involving Magadha]] #[[अवंती-मगध युद्ध]] — [[:en:Avanti–Magadhan War|Avanti–Magadhan War]] #[[मगध-अंग युद्ध]] — [[:en:Magadha–Anga war|Magadha–Anga war]] #[[मगध-वज्जि युद्ध]] — [[:en:Magadha–Vajji war|Magadha–Vajji war]] #[[कार्यनन्द शर्मा]] — [[:en:Karyanand Sharma|Karyanand Sharma]] #[[राजो सिंह]] — [[:en:Rajo Singh|Rajo Singh]] #[[सत्येन्द्र नारायण सिन्हा]] — [[:en:Satyendra Narayan Sinha|Satyendra Narayan Sinha]] #[[श्रीकृष्ण सिंह]] — [[:en:Shri Krishna Sinha|Shri Krishna Sinha]] #[[राम लखन सिंह यादव]] — [[:en:Ram Lakhan Singh Yadav|Ram Lakhan Singh Yadav]] ;मगध से जुड़ल लोग #[[मगध के लोग]] — [[:en:People from Magadha|People from Magadha]] #[[अंगुलिमाल]] — [[:en:Aṅgulimāla|Aṅgulimāla]] #[[संजय बेलट्ठिपुत्त]] — [[:en:Sanjaya Belatthiputta|Sanjaya Belatthiputta]] #[[जीवक]] — [[:en:Jīvaka|Jīvaka]] #[[महाकाश्यप]] — [[:en:Mahākāśyapa|Mahākāśyapa]] #[[मौद्गल्यायन]] — [[:en:Maudgalyayana|Maudgalyayana]] #[[मोग्गलिपुत्त तिस्स]] — [[:en:Moggaliputta-Tissa|Moggaliputta-Tissa]] #[[राक्षस अमात्य]] — [[:en:Rakshasa (amatya)|Rakshasa (amatya)]] #[[शारिपुत्र]] — [[:en:Śāriputra|Śāriputra]] #[[उत्तरानंदमाता]] — [[:en:Uttarānandamātā|Uttarānandamātā]] #[[वात्स्यायन]] — [[:en:Vātsyāyana|Vātsyāyana]] #[[विशाखा]] — [[:en:Visakha|Visakha]] ;मौर्य साम्राज्य #[[मौर्य कला]] — [[:en:Mauryan art|Mauryan art]] #[[अशोक के नरक]] — [[:en:Ashoka's Hell|Ashoka's Hell]] #[[अशोक के धम्म नीति]] — [[:en:Ashoka's policy of Dhamma|Ashoka's policy of Dhamma]] #[[अशोकावदान]] — [[:en:Ashokavadana|Ashokavadana]] #[[बराबर गुफा]] — [[:en:Barabar Caves|Barabar Caves]] #[[भीर टीला]] — [[:en:Bhir Mound|Bhir Mound]] #[[बुलंदी बाग]] — [[:en:Bulandi Bagh|Bulandi Bagh]] #[[बुटकरा स्तूप]] — [[:en:Butkara Stupa|Butkara Stupa]] #[[प्राचीन भारत में नागरिक सेवा]] — [[:en:Civil Service in early India|Civil Service in early India]] #[[धर्मराजिका स्तूप]] — [[:en:Dharmarajika Stupa|Dharmarajika Stupa]] #[[गेड्रोसिया]] — [[:en:Gedrosia|Gedrosia]] #[[ग्रैंड ट्रंक रोड]] — [[:en:Grand Trunk Road|Grand Trunk Road]] #[[जौगड़ा]] — [[:en:Jaugada|Jaugada]] #[[कलिंग युद्ध]] — [[:en:Kalinga War|Kalinga War]] #[[कुलाचोर]] — [[:en:Kulachor|Kulachor]] #[[कुम्हरार]] — [[:en:Kumhrar|Kumhrar]] #[[महास्थान ब्राह्मी अभिलेख]] — [[:en:Mahasthan Brahmi Inscription|Mahasthan Brahmi Inscription]] #[[नंदनगढ़ स्तूप]] — [[:en:Nandangarh stupa|Nandangarh stupa]] #[[सलामगढ़]] — [[:en:Salamgarh|Salamgarh]] #[[सांची स्तूप]] — [[:en:Sanchi Stupa|Sanchi Stupa]] #[[सप्तपर्णी गुफा]] — [[:en:Saptaparni Cave|Saptaparni Cave]] #[[सेल्यूसिड-मौर्य युद्ध]] — [[:en:Seleucid–Mauryan War|Seleucid–Mauryan War]] #[[मौर्य काल में विदर्भ राज्य]] — [[:en:Vidarbha kingdom (Mauryan era)|Vidarbha kingdom (Mauryan era)]] #[[वारी-बटेश्वर के खंडहर]] — [[:en:Wari-Bateshwar ruins|Wari-Bateshwar ruins]] == मगध के राजवंश == #[[मगध के राजवंश]] — [[:en:Dynasties of Magadha|Dynasties of Magadha]] #[[बृहद्रथ राजवंश]] — [[:en:Brihadratha dynasty|Brihadratha dynasty]] #[[हर्यंक राजवंश]] — [[:en:Haryanka dynasty|Haryanka dynasty]] #[[कण्व राजवंश]] — [[:en:Kanva dynasty|Kanva dynasty]] #[[शैशुनाग राजवंश]] — [[:en:Shaishunaga dynasty|Shaishunaga dynasty]] == हर्यंक राजवंश == #[[हर्यंक राजवंश]] — [[:en:Haryanka dynasty|Haryanka dynasty]] #[[अजातशत्रु]] — [[:en:Ajatashatru|Ajatashatru]] #[[बिंबिसार]] — [[:en:Bimbisara|Bimbisara]] #[[कोसल देवी]] — [[:en:Kosala Devi|Kosala Devi]] #[[नागदासक]] — [[:en:Nāgadāsaka|Nāgadāsaka]] #[[उदायिन]] — [[:en:Udayin|Udayin]] #[[राजकुमारी वजिरा]] — [[:en:Princess Vajira|Princess Vajira]] == कण्व राजवंश == #[[कण्व राजवंश]] — [[:en:Kanva dynasty|Kanva dynasty]] #[[वासुदेव कण्व]] — [[:en:Vasudeva Kanva|Vasudeva Kanva]] == मौर्य राजवंश == #[[मौर्य राजवंश]] — [[:en:Mauryan dynasty|Mauryan dynasty]] #[[अशोक]] — [[:en:Ashoka|Ashoka]] #[[बिंदुसार]] — [[:en:Bindusara|Bindusara]] #[[बृहद्रथ मौर्य]] — [[:en:Brihadratha Maurya|Brihadratha Maurya]] #[[चंद्रगुप्त मौर्य]] — [[:en:Chandragupta Maurya|Chandragupta Maurya]] #[[दशरथ मौर्य]] — [[:en:Dasharatha Maurya|Dasharatha Maurya]] #[[देववर्मन मौर्य]] — [[:en:Devavarman (Maurya)|Devavarman (Maurya)]] #[[कुणाल]] — [[:en:Kunala|Kunala]] #[[मौर्य सम्राटन के सूची]] — [[:en:List of Maurya emperors|List of Maurya emperors]] #[[सम्प्रति]] — [[:en:Samprati|Samprati]] #[[शालिशुक]] — [[:en:Shalishuka|Shalishuka]] #[[शतधन्वन]] — [[:en:Shatadhanvan|Shatadhanvan]] #[[सुसीम]] — [[:en:Susima|Susima]] #[[तिष्यरक्षिता]] — [[:en:Tishyaraksha|Tishyaraksha]] #[[तिवल]] — [[:en:Tivala|Tivala]] #[[वितशोक]] — [[:en:Vitashoka|Vitashoka]] == नंद राजवंश == #[[नंद राजवंश]] — [[:en:Nanda dynasty|Nanda dynasty]] #[[धनानंद]] — [[:en:Dhana Nanda|Dhana Nanda]] #[[महापद्म नंद]] — [[:en:Mahapadma Nanda|Mahapadma Nanda]] == शैशुनाग राजवंश == #[[शैशुनाग राजवंश]] — [[:en:Shaishunaga dynasty|Shaishunaga dynasty]] #[[कालाशोक]] — [[:en:Kalashoka|Kalashoka]] #[[महानंदिन]] — [[:en:Mahanandin|Mahanandin]] #[[शिशुनाग]] — [[:en:Shishunaga|Shishunaga]] == शुंग राजवंश == #[[शुंग राजवंश]] — [[:en:Shunga dynasty|Shunga dynasty]] #[[अग्निमित्र]] — [[:en:Agnimitra|Agnimitra]] #[[भागभद्र]] — [[:en:Bhagabhadra|Bhagabhadra]] #[[देवभूति]] — [[:en:Devabhuti|Devabhuti]] #[[पुष्यमित्र शुंग]] — [[:en:Pushyamitra Shunga|Pushyamitra Shunga]] #[[वसुज्येष्ठ]] — [[:en:Vasujyeshtha|Vasujyeshtha]] #[[वसुमित्र]] — [[:en:Vasumitra|Vasumitra]] lrgkt76eo4ep4dfakag79b226hmr78u 83126 83125 2026-10-23T12:14:37Z Kandarpajit Kallol 168 83126 wikitext text/x-wiki #[[बड़का मगध]] — [[:en:Greater Magadha|Greater Magadha]] #[[अशोक के शिलालेख]] — [[:en:Edicts of Ashoka|Edicts of Ashoka]] #[[पाली त्रिपिटक]] — [[:en:Pali Canon|Pali Canon]] #[[मगध के पिठिपति]] — [[:en:Pithipatis of Magadha|Pithipatis of Magadha]] #[[मगध के सहदेव]] — [[:en:Sahadeva of Magadha|Sahadeva of Magadha]] #[[मगध से संबंधित लड़ाइयन के सूची]] — [[:en:List of wars involving Magadha|List of wars involving Magadha]] #[[अवंती-मगध युद्ध]] — [[:en:Avanti–Magadhan War|Avanti–Magadhan War]] #[[मगध-अंग युद्ध]] — [[:en:Magadha–Anga war|Magadha–Anga war]] #[[मगध-वज्जि युद्ध]] — [[:en:Magadha–Vajji war|Magadha–Vajji war]] #[[कार्यनन्द शर्मा]] — [[:en:Karyanand Sharma|Karyanand Sharma]] #[[राजो सिंह]] — [[:en:Rajo Singh|Rajo Singh]] #[[सत्येन्द्र नारायण सिन्हा]] — [[:en:Satyendra Narayan Sinha|Satyendra Narayan Sinha]] #[[श्रीकृष्ण सिंह]] — [[:en:Shri Krishna Sinha|Shri Krishna Sinha]] #[[राम लखन सिंह यादव]] — [[:en:Ram Lakhan Singh Yadav|Ram Lakhan Singh Yadav]] ;मगध से जुड़ल लोग #[[मगध के लोग]] — [[:en:People from Magadha|People from Magadha]] #[[अंगुलिमाल]] — [[:en:Aṅgulimāla|Aṅgulimāla]] #[[संजय बेलट्ठिपुत्त]] — [[:en:Sanjaya Belatthiputta|Sanjaya Belatthiputta]] #[[जीवक]] — [[:en:Jīvaka|Jīvaka]] #[[महाकाश्यप]] — [[:en:Mahākāśyapa|Mahākāśyapa]] #[[मौद्गल्यायन]] — [[:en:Maudgalyayana|Maudgalyayana]] #[[मोग्गलिपुत्त तिस्स]] — [[:en:Moggaliputta-Tissa|Moggaliputta-Tissa]] #[[राक्षस अमात्य]] — [[:en:Rakshasa (amatya)|Rakshasa (amatya)]] #[[शारिपुत्र]] — [[:en:Śāriputra|Śāriputra]] #[[उत्तरानंदमाता]] — [[:en:Uttarānandamātā|Uttarānandamātā]] #[[वात्स्यायन]] — [[:en:Vātsyāyana|Vātsyāyana]] #[[विशाखा]] — [[:en:Visakha|Visakha]] ;मौर्य साम्राज्य #[[मौर्य कला]] — [[:en:Mauryan art|Mauryan art]] #[[अशोक के नरक]] — [[:en:Ashoka's Hell|Ashoka's Hell]] #[[अशोक के धम्म नीति]] — [[:en:Ashoka's policy of Dhamma|Ashoka's policy of Dhamma]] #[[अशोकावदान]] — [[:en:Ashokavadana|Ashokavadana]] #[[बराबर गुफा]] — [[:en:Barabar Caves|Barabar Caves]] #[[भीर टीला]] — [[:en:Bhir Mound|Bhir Mound]] #[[बुलंदी बाग]] — [[:en:Bulandi Bagh|Bulandi Bagh]] #[[बुटकरा स्तूप]] — [[:en:Butkara Stupa|Butkara Stupa]] #[[प्राचीन भारत में नागरिक सेवा]] — [[:en:Civil Service in early India|Civil Service in early India]] #[[धर्मराजिका स्तूप]] — [[:en:Dharmarajika Stupa|Dharmarajika Stupa]] #[[गेड्रोसिया]] — [[:en:Gedrosia|Gedrosia]] #[[ग्रैंड ट्रंक रोड]] — [[:en:Grand Trunk Road|Grand Trunk Road]] #[[जौगड़ा]] — [[:en:Jaugada|Jaugada]] #[[कलिंग युद्ध]] — [[:en:Kalinga War|Kalinga War]] #[[कुलाचोर]] — [[:en:Kulachor|Kulachor]] #[[कुम्हरार]] — [[:en:Kumhrar|Kumhrar]] #[[महास्थान ब्राह्मी अभिलेख]] — [[:en:Mahasthan Brahmi Inscription|Mahasthan Brahmi Inscription]] #[[नंदनगढ़ स्तूप]] — [[:en:Nandangarh stupa|Nandangarh stupa]] #[[सलामगढ़]] — [[:en:Salamgarh|Salamgarh]] #[[सांची स्तूप]] — [[:en:Sanchi Stupa|Sanchi Stupa]] #[[सप्तपर्णी गुफा]] — [[:en:Saptaparni Cave|Saptaparni Cave]] #[[सेल्यूसिड-मौर्य युद्ध]] — [[:en:Seleucid–Mauryan War|Seleucid–Mauryan War]] #[[मौर्य काल में विदर्भ राज्य]] — [[:en:Vidarbha kingdom (Mauryan era)|Vidarbha kingdom (Mauryan era)]] #[[वारी-बटेश्वर के खंडहर]] — [[:en:Wari-Bateshwar ruins|Wari-Bateshwar ruins]] ;मगध के राजवंश #[[मगध के राजवंश]] — [[:en:Dynasties of Magadha|Dynasties of Magadha]] #[[बृहद्रथ राजवंश]] — [[:en:Brihadratha dynasty|Brihadratha dynasty]] #[[हर्यंक राजवंश]] — [[:en:Haryanka dynasty|Haryanka dynasty]] #[[कण्व राजवंश]] — [[:en:Kanva dynasty|Kanva dynasty]] #[[शैशुनाग राजवंश]] — [[:en:Shaishunaga dynasty|Shaishunaga dynasty]] #[[हर्यंक राजवंश]] — [[:en:Haryanka dynasty|Haryanka dynasty]] #[[अजातशत्रु]] — [[:en:Ajatashatru|Ajatashatru]] #[[बिंबिसार]] — [[:en:Bimbisara|Bimbisara]] #[[कोसल देवी]] — [[:en:Kosala Devi|Kosala Devi]] #[[नागदासक]] — [[:en:Nāgadāsaka|Nāgadāsaka]] #[[उदायिन]] — [[:en:Udayin|Udayin]] #[[राजकुमारी वजिरा]] — [[:en:Princess Vajira|Princess Vajira]] #[[कण्व राजवंश]] — [[:en:Kanva dynasty|Kanva dynasty]] #[[वासुदेव कण्व]] — [[:en:Vasudeva Kanva|Vasudeva Kanva]] #[[मौर्य राजवंश]] — [[:en:Mauryan dynasty|Mauryan dynasty]] #[[अशोक]] — [[:en:Ashoka|Ashoka]] #[[बिंदुसार]] — [[:en:Bindusara|Bindusara]] #[[बृहद्रथ मौर्य]] — [[:en:Brihadratha Maurya|Brihadratha Maurya]] #[[चंद्रगुप्त मौर्य]] — [[:en:Chandragupta Maurya|Chandragupta Maurya]] #[[दशरथ मौर्य]] — [[:en:Dasharatha Maurya|Dasharatha Maurya]] #[[देववर्मन मौर्य]] — [[:en:Devavarman (Maurya)|Devavarman (Maurya)]] #[[कुणाल]] — [[:en:Kunala|Kunala]] #[[मौर्य सम्राटन के सूची]] — [[:en:List of Maurya emperors|List of Maurya emperors]] #[[सम्प्रति]] — [[:en:Samprati|Samprati]] #[[शालिशुक]] — [[:en:Shalishuka|Shalishuka]] #[[शतधन्वन]] — [[:en:Shatadhanvan|Shatadhanvan]] #[[सुसीम]] — [[:en:Susima|Susima]] #[[तिष्यरक्षिता]] — [[:en:Tishyaraksha|Tishyaraksha]] #[[तिवल]] — [[:en:Tivala|Tivala]] #[[वितशोक]] — [[:en:Vitashoka|Vitashoka]] #[[नंद राजवंश]] — [[:en:Nanda dynasty|Nanda dynasty]] #[[धनानंद]] — [[:en:Dhana Nanda|Dhana Nanda]] #[[महापद्म नंद]] — [[:en:Mahapadma Nanda|Mahapadma Nanda]] #[[शैशुनाग राजवंश]] — [[:en:Shaishunaga dynasty|Shaishunaga dynasty]] #[[कालाशोक]] — [[:en:Kalashoka|Kalashoka]] #[[महानंदिन]] — [[:en:Mahanandin|Mahanandin]] #[[शिशुनाग]] — [[:en:Shishunaga|Shishunaga]] #[[शुंग राजवंश]] — [[:en:Shunga dynasty|Shunga dynasty]] #[[अग्निमित्र]] — [[:en:Agnimitra|Agnimitra]] #[[भागभद्र]] — [[:en:Bhagabhadra|Bhagabhadra]] #[[देवभूति]] — [[:en:Devabhuti|Devabhuti]] #[[पुष्यमित्र शुंग]] — [[:en:Pushyamitra Shunga|Pushyamitra Shunga]] #[[वसुज्येष्ठ]] — [[:en:Vasujyeshtha|Vasujyeshtha]] #[[वसुमित्र]] — [[:en:Vasumitra|Vasumitra]] 2iadltxidt3678gtrv3qfesohuoyw85 83127 83126 2026-10-23T12:16:39Z Kandarpajit Kallol 168 /* */ 83127 wikitext text/x-wiki #[[बड़का मगध]] — [[:en:Greater Magadha|Greater Magadha]] #[[अशोक के शिलालेख]] — [[:en:Edicts of Ashoka|Edicts of Ashoka]] #[[पाली त्रिपिटक]] — [[:en:Pali Canon|Pali Canon]] #[[मगध के पिठिपति]] — [[:en:Pithipatis of Magadha|Pithipatis of Magadha]] #[[मगध के सहदेव]] — [[:en:Sahadeva of Magadha|Sahadeva of Magadha]] #[[मगध से संबंधित लड़ाइयन के सूची]] — [[:en:List of wars involving Magadha|List of wars involving Magadha]] #[[अवंती-मगध युद्ध]] — [[:en:Avanti–Magadhan War|Avanti–Magadhan War]] #[[मगध-अंग युद्ध]] — [[:en:Magadha–Anga war|Magadha–Anga war]] #[[मगध-वज्जि युद्ध]] — [[:en:Magadha–Vajji war|Magadha–Vajji war]] #[[कार्यनन्द शर्मा]] — [[:en:Karyanand Sharma|Karyanand Sharma]] #[[राजो सिंह]] — [[:en:Rajo Singh|Rajo Singh]] #[[सत्येन्द्र नारायण सिन्हा]] — [[:en:Satyendra Narayan Sinha|Satyendra Narayan Sinha]] #[[श्रीकृष्ण सिंह]] — [[:en:Shri Krishna Sinha|Shri Krishna Sinha]] #[[राम लखन सिंह यादव]] — [[:en:Ram Lakhan Singh Yadav|Ram Lakhan Singh Yadav]] #[[मगध के लोग]] — [[:en:People from Magadha|People from Magadha]] #[[अंगुलिमाल]] — [[:en:Aṅgulimāla|Aṅgulimāla]] #[[संजय बेलट्ठिपुत्त]] — [[:en:Sanjaya Belatthiputta|Sanjaya Belatthiputta]] #[[जीवक]] — [[:en:Jīvaka|Jīvaka]] #[[महाकाश्यप]] — [[:en:Mahākāśyapa|Mahākāśyapa]] #[[मौद्गल्यायन]] — [[:en:Maudgalyayana|Maudgalyayana]] #[[मोग्गलिपुत्त तिस्स]] — [[:en:Moggaliputta-Tissa|Moggaliputta-Tissa]] #[[राक्षस अमात्य]] — [[:en:Rakshasa (amatya)|Rakshasa (amatya)]] #[[शारिपुत्र]] — [[:en:Śāriputra|Śāriputra]] #[[उत्तरानंदमाता]] — [[:en:Uttarānandamātā|Uttarānandamātā]] #[[वात्स्यायन]] — [[:en:Vātsyāyana|Vātsyāyana]] #[[विशाखा]] — [[:en:Visakha|Visakha]] #[[मौर्य कला]] — [[:en:Mauryan art|Mauryan art]] #[[अशोक के नरक]] — [[:en:Ashoka's Hell|Ashoka's Hell]] #[[अशोक के धम्म नीति]] — [[:en:Ashoka's policy of Dhamma|Ashoka's policy of Dhamma]] #[[अशोकावदान]] — [[:en:Ashokavadana|Ashokavadana]] #[[बराबर गुफा]] — [[:en:Barabar Caves|Barabar Caves]] #[[भीर टीला]] — [[:en:Bhir Mound|Bhir Mound]] #[[बुलंदी बाग]] — [[:en:Bulandi Bagh|Bulandi Bagh]] #[[बुटकरा स्तूप]] — [[:en:Butkara Stupa|Butkara Stupa]] #[[प्राचीन भारत में नागरिक सेवा]] — [[:en:Civil Service in early India|Civil Service in early India]] #[[धर्मराजिका स्तूप]] — [[:en:Dharmarajika Stupa|Dharmarajika Stupa]] #[[गेड्रोसिया]] — [[:en:Gedrosia|Gedrosia]] #[[ग्रैंड ट्रंक रोड]] — [[:en:Grand Trunk Road|Grand Trunk Road]] #[[जौगड़ा]] — [[:en:Jaugada|Jaugada]] #[[कलिंग युद्ध]] — [[:en:Kalinga War|Kalinga War]] #[[कुलाचोर]] — [[:en:Kulachor|Kulachor]] #[[कुम्हरार]] — [[:en:Kumhrar|Kumhrar]] #[[महास्थान ब्राह्मी अभिलेख]] — [[:en:Mahasthan Brahmi Inscription|Mahasthan Brahmi Inscription]] #[[नंदनगढ़ स्तूप]] — [[:en:Nandangarh stupa|Nandangarh stupa]] #[[सलामगढ़]] — [[:en:Salamgarh|Salamgarh]] #[[सांची स्तूप]] — [[:en:Sanchi Stupa|Sanchi Stupa]] #[[सप्तपर्णी गुफा]] — [[:en:Saptaparni Cave|Saptaparni Cave]] #[[सेल्यूसिड-मौर्य युद्ध]] — [[:en:Seleucid–Mauryan War|Seleucid–Mauryan War]] #[[मौर्य काल में विदर्भ राज्य]] — [[:en:Vidarbha kingdom (Mauryan era)|Vidarbha kingdom (Mauryan era)]] #[[वारी-बटेश्वर के खंडहर]] — [[:en:Wari-Bateshwar ruins|Wari-Bateshwar ruins]] ;मगध के राजवंश #[[मगध के राजवंश]] — [[:en:Dynasties of Magadha|Dynasties of Magadha]] #[[हर्यंक राजवंश]] — [[:en:Haryanka dynasty|Haryanka dynasty]] #[[कण्व राजवंश]] — [[:en:Kanva dynasty|Kanva dynasty]] #[[शैशुनाग राजवंश]] — [[:en:Shaishunaga dynasty|Shaishunaga dynasty]] #[[हर्यंक राजवंश]] — [[:en:Haryanka dynasty|Haryanka dynasty]] #[[अजातशत्रु]] — [[:en:Ajatashatru|Ajatashatru]] #[[बिंबिसार]] — [[:en:Bimbisara|Bimbisara]] #[[कोसल देवी]] — [[:en:Kosala Devi|Kosala Devi]] #[[नागदासक]] — [[:en:Nāgadāsaka|Nāgadāsaka]] #[[उदायिन]] — [[:en:Udayin|Udayin]] #[[राजकुमारी वजिरा]] — [[:en:Princess Vajira|Princess Vajira]] #[[कण्व राजवंश]] — [[:en:Kanva dynasty|Kanva dynasty]] #[[वासुदेव कण्व]] — [[:en:Vasudeva Kanva|Vasudeva Kanva]] #[[बृहद्रथ मौर्य]] — [[:en:Brihadratha Maurya|Brihadratha Maurya]] #[[चंद्रगुप्त मौर्य]] — [[:en:Chandragupta Maurya|Chandragupta Maurya]] #[[दशरथ मौर्य]] — [[:en:Dasharatha Maurya|Dasharatha Maurya]] #[[देववर्मन मौर्य]] — [[:en:Devavarman (Maurya)|Devavarman (Maurya)]] #[[कुणाल]] — [[:en:Kunala|Kunala]] #[[मौर्य सम्राटन के सूची]] — [[:en:List of Maurya emperors|List of Maurya emperors]] #[[सम्प्रति]] — [[:en:Samprati|Samprati]] #[[शालिशुक]] — [[:en:Shalishuka|Shalishuka]] #[[शतधन्वन]] — [[:en:Shatadhanvan|Shatadhanvan]] #[[सुसीम]] — [[:en:Susima|Susima]] #[[तिष्यरक्षिता]] — [[:en:Tishyaraksha|Tishyaraksha]] #[[तिवल]] — [[:en:Tivala|Tivala]] #[[वितशोक]] — [[:en:Vitashoka|Vitashoka]] #[[धनानंद]] — [[:en:Dhana Nanda|Dhana Nanda]] #[[महापद्म नंद]] — [[:en:Mahapadma Nanda|Mahapadma Nanda]] #[[शैशुनाग राजवंश]] — [[:en:Shaishunaga dynasty|Shaishunaga dynasty]] #[[कालाशोक]] — [[:en:Kalashoka|Kalashoka]] #[[महानंदिन]] — [[:en:Mahanandin|Mahanandin]] #[[शिशुनाग]] — [[:en:Shishunaga|Shishunaga]] #[[अग्निमित्र]] — [[:en:Agnimitra|Agnimitra]] #[[भागभद्र]] — [[:en:Bhagabhadra|Bhagabhadra]] #[[देवभूति]] — [[:en:Devabhuti|Devabhuti]] #[[पुष्यमित्र शुंग]] — [[:en:Pushyamitra Shunga|Pushyamitra Shunga]] #[[वसुज्येष्ठ]] — [[:en:Vasujyeshtha|Vasujyeshtha]] #[[वसुमित्र]] — [[:en:Vasumitra|Vasumitra]] 1pgppc7mra04dgbz0vke1wo3uz6sbjp 83128 83127 2026-10-23T12:17:01Z Kandarpajit Kallol 168 /* */ 83128 wikitext text/x-wiki #[[बड़का मगध]] — [[:en:Greater Magadha|Greater Magadha]] #[[अशोक के शिलालेख]] — [[:en:Edicts of Ashoka|Edicts of Ashoka]] #[[पाली त्रिपिटक]] — [[:en:Pali Canon|Pali Canon]] #[[मगध के पिठिपति]] — [[:en:Pithipatis of Magadha|Pithipatis of Magadha]] #[[मगध के सहदेव]] — [[:en:Sahadeva of Magadha|Sahadeva of Magadha]] #[[मगध से संबंधित लड़ाइयन के सूची]] — [[:en:List of wars involving Magadha|List of wars involving Magadha]] #[[अवंती-मगध युद्ध]] — [[:en:Avanti–Magadhan War|Avanti–Magadhan War]] #[[मगध-अंग युद्ध]] — [[:en:Magadha–Anga war|Magadha–Anga war]] #[[मगध-वज्जि युद्ध]] — [[:en:Magadha–Vajji war|Magadha–Vajji war]] #[[कार्यनन्द शर्मा]] — [[:en:Karyanand Sharma|Karyanand Sharma]] #[[राजो सिंह]] — [[:en:Rajo Singh|Rajo Singh]] #[[सत्येन्द्र नारायण सिन्हा]] — [[:en:Satyendra Narayan Sinha|Satyendra Narayan Sinha]] #[[श्रीकृष्ण सिंह]] — [[:en:Shri Krishna Sinha|Shri Krishna Sinha]] #[[राम लखन सिंह यादव]] — [[:en:Ram Lakhan Singh Yadav|Ram Lakhan Singh Yadav]] #[[मगध के लोग]] — [[:en:People from Magadha|People from Magadha]] #[[अंगुलिमाल]] — [[:en:Aṅgulimāla|Aṅgulimāla]] #[[संजय बेलट्ठिपुत्त]] — [[:en:Sanjaya Belatthiputta|Sanjaya Belatthiputta]] #[[जीवक]] — [[:en:Jīvaka|Jīvaka]] #[[महाकाश्यप]] — [[:en:Mahākāśyapa|Mahākāśyapa]] #[[मौद्गल्यायन]] — [[:en:Maudgalyayana|Maudgalyayana]] #[[मोग्गलिपुत्त तिस्स]] — [[:en:Moggaliputta-Tissa|Moggaliputta-Tissa]] #[[राक्षस अमात्य]] — [[:en:Rakshasa (amatya)|Rakshasa (amatya)]] #[[शारिपुत्र]] — [[:en:Śāriputra|Śāriputra]] #[[उत्तरानंदमाता]] — [[:en:Uttarānandamātā|Uttarānandamātā]] #[[वात्स्यायन]] — [[:en:Vātsyāyana|Vātsyāyana]] #[[विशाखा]] — [[:en:Visakha|Visakha]] #[[मौर्य कला]] — [[:en:Mauryan art|Mauryan art]] #[[अशोक के नरक]] — [[:en:Ashoka's Hell|Ashoka's Hell]] #[[अशोक के धम्म नीति]] — [[:en:Ashoka's policy of Dhamma|Ashoka's policy of Dhamma]] #[[अशोकावदान]] — [[:en:Ashokavadana|Ashokavadana]] #[[बराबर गुफा]] — [[:en:Barabar Caves|Barabar Caves]] #[[भीर टीला]] — [[:en:Bhir Mound|Bhir Mound]] #[[बुलंदी बाग]] — [[:en:Bulandi Bagh|Bulandi Bagh]] #[[बुटकरा स्तूप]] — [[:en:Butkara Stupa|Butkara Stupa]] #[[प्राचीन भारत में नागरिक सेवा]] — [[:en:Civil Service in early India|Civil Service in early India]] #[[धर्मराजिका स्तूप]] — [[:en:Dharmarajika Stupa|Dharmarajika Stupa]] #[[गेड्रोसिया]] — [[:en:Gedrosia|Gedrosia]] #[[ग्रैंड ट्रंक रोड]] — [[:en:Grand Trunk Road|Grand Trunk Road]] #[[जौगड़ा]] — [[:en:Jaugada|Jaugada]] #[[कलिंग युद्ध]] — [[:en:Kalinga War|Kalinga War]] #[[कुलाचोर]] — [[:en:Kulachor|Kulachor]] #[[कुम्हरार]] — [[:en:Kumhrar|Kumhrar]] #[[महास्थान ब्राह्मी अभिलेख]] — [[:en:Mahasthan Brahmi Inscription|Mahasthan Brahmi Inscription]] #[[नंदनगढ़ स्तूप]] — [[:en:Nandangarh stupa|Nandangarh stupa]] #[[सलामगढ़]] — [[:en:Salamgarh|Salamgarh]] #[[सांची स्तूप]] — [[:en:Sanchi Stupa|Sanchi Stupa]] #[[सप्तपर्णी गुफा]] — [[:en:Saptaparni Cave|Saptaparni Cave]] #[[सेल्यूसिड-मौर्य युद्ध]] — [[:en:Seleucid–Mauryan War|Seleucid–Mauryan War]] #[[मौर्य काल में विदर्भ राज्य]] — [[:en:Vidarbha kingdom (Mauryan era)|Vidarbha kingdom (Mauryan era)]] #[[वारी-बटेश्वर के खंडहर]] — [[:en:Wari-Bateshwar ruins|Wari-Bateshwar ruins]] #[[मगध के राजवंश]] — [[:en:Dynasties of Magadha|Dynasties of Magadha]] #[[हर्यंक राजवंश]] — [[:en:Haryanka dynasty|Haryanka dynasty]] #[[कण्व राजवंश]] — [[:en:Kanva dynasty|Kanva dynasty]] #[[शैशुनाग राजवंश]] — [[:en:Shaishunaga dynasty|Shaishunaga dynasty]] #[[हर्यंक राजवंश]] — [[:en:Haryanka dynasty|Haryanka dynasty]] #[[अजातशत्रु]] — [[:en:Ajatashatru|Ajatashatru]] #[[बिंबिसार]] — [[:en:Bimbisara|Bimbisara]] #[[कोसल देवी]] — [[:en:Kosala Devi|Kosala Devi]] #[[नागदासक]] — [[:en:Nāgadāsaka|Nāgadāsaka]] #[[उदायिन]] — [[:en:Udayin|Udayin]] #[[राजकुमारी वजिरा]] — [[:en:Princess Vajira|Princess Vajira]] #[[कण्व राजवंश]] — [[:en:Kanva dynasty|Kanva dynasty]] #[[वासुदेव कण्व]] — [[:en:Vasudeva Kanva|Vasudeva Kanva]] #[[बृहद्रथ मौर्य]] — [[:en:Brihadratha Maurya|Brihadratha Maurya]] #[[चंद्रगुप्त मौर्य]] — [[:en:Chandragupta Maurya|Chandragupta Maurya]] #[[दशरथ मौर्य]] — [[:en:Dasharatha Maurya|Dasharatha Maurya]] #[[देववर्मन मौर्य]] — [[:en:Devavarman (Maurya)|Devavarman (Maurya)]] #[[कुणाल]] — [[:en:Kunala|Kunala]] #[[मौर्य सम्राटन के सूची]] — [[:en:List of Maurya emperors|List of Maurya emperors]] #[[सम्प्रति]] — [[:en:Samprati|Samprati]] #[[शालिशुक]] — [[:en:Shalishuka|Shalishuka]] #[[शतधन्वन]] — [[:en:Shatadhanvan|Shatadhanvan]] #[[सुसीम]] — [[:en:Susima|Susima]] #[[तिष्यरक्षिता]] — [[:en:Tishyaraksha|Tishyaraksha]] #[[तिवल]] — [[:en:Tivala|Tivala]] #[[वितशोक]] — [[:en:Vitashoka|Vitashoka]] #[[धनानंद]] — [[:en:Dhana Nanda|Dhana Nanda]] #[[महापद्म नंद]] — [[:en:Mahapadma Nanda|Mahapadma Nanda]] #[[शैशुनाग राजवंश]] — [[:en:Shaishunaga dynasty|Shaishunaga dynasty]] #[[कालाशोक]] — [[:en:Kalashoka|Kalashoka]] #[[महानंदिन]] — [[:en:Mahanandin|Mahanandin]] #[[शिशुनाग]] — [[:en:Shishunaga|Shishunaga]] #[[अग्निमित्र]] — [[:en:Agnimitra|Agnimitra]] #[[भागभद्र]] — [[:en:Bhagabhadra|Bhagabhadra]] #[[देवभूति]] — [[:en:Devabhuti|Devabhuti]] #[[पुष्यमित्र शुंग]] — [[:en:Pushyamitra Shunga|Pushyamitra Shunga]] #[[वसुज्येष्ठ]] — [[:en:Vasujyeshtha|Vasujyeshtha]] #[[वसुमित्र]] — [[:en:Vasumitra|Vasumitra]] ex8s5u1pgsz03kx519vepxt9ce94v11 83132 83128 2026-10-23T12:25:00Z Kandarpajit Kallol 168 /* */ 83132 wikitext text/x-wiki #[[बड़का मगध]] — [[:en:Greater Magadha|Greater Magadha]] #[[अशोक के शिलालेख]] — [[:en:Edicts of Ashoka|Edicts of Ashoka]] #[[पाली त्रिपिटक]] — [[:en:Pali Canon|Pali Canon]] #[[मगध के पिठिपति]] — [[:en:Pithipatis of Magadha|Pithipatis of Magadha]] #[[मगध से संबंधित लड़ाइयन के सूची]] — [[:en:List of wars involving Magadha|List of wars involving Magadha]] #[[अवंती-मगध युद्ध]] — [[:en:Avanti–Magadhan War|Avanti–Magadhan War]] #[[मगध-अंग युद्ध]] — [[:en:Magadha–Anga war|Magadha–Anga war]] #[[मगध-वज्जि युद्ध]] — [[:en:Magadha–Vajji war|Magadha–Vajji war]] #[[राजो सिंह]] — [[:en:Rajo Singh|Rajo Singh]] #[[सत्येन्द्र नारायण सिन्हा]] — [[:en:Satyendra Narayan Sinha|Satyendra Narayan Sinha]] #[[श्रीकृष्ण सिंह]] — [[:en:Shri Krishna Sinha|Shri Krishna Sinha]] #[[राम लखन सिंह यादव]] — [[:en:Ram Lakhan Singh Yadav|Ram Lakhan Singh Yadav]] #[[मगध के लोग]] — [[:en:People from Magadha|People from Magadha]] #[[अंगुलिमाल]] — [[:en:Aṅgulimāla|Aṅgulimāla]] #[[संजय बेलट्ठिपुत्त]] — [[:en:Sanjaya Belatthiputta|Sanjaya Belatthiputta]] #[[जीवक]] — [[:en:Jīvaka|Jīvaka]] #[[महाकाश्यप]] — [[:en:Mahākāśyapa|Mahākāśyapa]] #[[मौद्गल्यायन]] — [[:en:Maudgalyayana|Maudgalyayana]] #[[मोग्गलिपुत्त तिस्स]] — [[:en:Moggaliputta-Tissa|Moggaliputta-Tissa]] #[[राक्षस अमात्य]] — [[:en:Rakshasa (amatya)|Rakshasa (amatya)]] #[[शारिपुत्र]] — [[:en:Śāriputra|Śāriputra]] #[[उत्तरानंदमाता]] — [[:en:Uttarānandamātā|Uttarānandamātā]] #[[वात्स्यायन]] — [[:en:Vātsyāyana|Vātsyāyana]] #[[विशाखा]] — [[:en:Visakha|Visakha]] #[[मौर्य कला]] — [[:en:Mauryan art|Mauryan art]] #[[अशोक के नरक]] — [[:en:Ashoka's Hell|Ashoka's Hell]] #[[अशोक के धम्म नीति]] — [[:en:Ashoka's policy of Dhamma|Ashoka's policy of Dhamma]] #[[अशोकावदान]] — [[:en:Ashokavadana|Ashokavadana]] #[[बराबर गुफा]] — [[:en:Barabar Caves|Barabar Caves]] #[[भीर टीला]] — [[:en:Bhir Mound|Bhir Mound]] #[[बुलंदी बाग]] — [[:en:Bulandi Bagh|Bulandi Bagh]] #[[बुटकरा स्तूप]] — [[:en:Butkara Stupa|Butkara Stupa]] #[[प्राचीन भारत में नागरिक सेवा]] — [[:en:Civil Service in early India|Civil Service in early India]] #[[धर्मराजिका स्तूप]] — [[:en:Dharmarajika Stupa|Dharmarajika Stupa]] #[[गेड्रोसिया]] — [[:en:Gedrosia|Gedrosia]] #[[ग्रैंड ट्रंक रोड]] — [[:en:Grand Trunk Road|Grand Trunk Road]] #[[जौगड़ा]] — [[:en:Jaugada|Jaugada]] #[[कलिंग युद्ध]] — [[:en:Kalinga War|Kalinga War]] #[[कुलाचोर]] — [[:en:Kulachor|Kulachor]] #[[कुम्हरार]] — [[:en:Kumhrar|Kumhrar]] #[[महास्थान ब्राह्मी अभिलेख]] — [[:en:Mahasthan Brahmi Inscription|Mahasthan Brahmi Inscription]] #[[नंदनगढ़ स्तूप]] — [[:en:Nandangarh stupa|Nandangarh stupa]] #[[सलामगढ़]] — [[:en:Salamgarh|Salamgarh]] #[[सांची स्तूप]] — [[:en:Sanchi Stupa|Sanchi Stupa]] #[[सप्तपर्णी गुफा]] — [[:en:Saptaparni Cave|Saptaparni Cave]] #[[सेल्यूसिड-मौर्य युद्ध]] — [[:en:Seleucid–Mauryan War|Seleucid–Mauryan War]] #[[मौर्य काल में विदर्भ राज्य]] — [[:en:Vidarbha kingdom (Mauryan era)|Vidarbha kingdom (Mauryan era)]] #[[वारी-बटेश्वर के खंडहर]] — [[:en:Wari-Bateshwar ruins|Wari-Bateshwar ruins]] #[[मगध के राजवंश]] — [[:en:Dynasties of Magadha|Dynasties of Magadha]] #[[हर्यंक राजवंश]] — [[:en:Haryanka dynasty|Haryanka dynasty]] #[[कण्व राजवंश]] — [[:en:Kanva dynasty|Kanva dynasty]] #[[शैशुनाग राजवंश]] — [[:en:Shaishunaga dynasty|Shaishunaga dynasty]] #[[हर्यंक राजवंश]] — [[:en:Haryanka dynasty|Haryanka dynasty]] #[[अजातशत्रु]] — [[:en:Ajatashatru|Ajatashatru]] #[[बिंबिसार]] — [[:en:Bimbisara|Bimbisara]] #[[कोसल देवी]] — [[:en:Kosala Devi|Kosala Devi]] #[[नागदासक]] — [[:en:Nāgadāsaka|Nāgadāsaka]] #[[उदायिन]] — [[:en:Udayin|Udayin]] #[[राजकुमारी वजिरा]] — [[:en:Princess Vajira|Princess Vajira]] #[[कण्व राजवंश]] — [[:en:Kanva dynasty|Kanva dynasty]] #[[वासुदेव कण्व]] — [[:en:Vasudeva Kanva|Vasudeva Kanva]] #[[बृहद्रथ मौर्य]] — [[:en:Brihadratha Maurya|Brihadratha Maurya]] #[[चंद्रगुप्त मौर्य]] — [[:en:Chandragupta Maurya|Chandragupta Maurya]] #[[दशरथ मौर्य]] — [[:en:Dasharatha Maurya|Dasharatha Maurya]] #[[देववर्मन मौर्य]] — [[:en:Devavarman (Maurya)|Devavarman (Maurya)]] #[[कुणाल]] — [[:en:Kunala|Kunala]] #[[मौर्य सम्राटन के सूची]] — [[:en:List of Maurya emperors|List of Maurya emperors]] #[[सम्प्रति]] — [[:en:Samprati|Samprati]] #[[शालिशुक]] — [[:en:Shalishuka|Shalishuka]] #[[शतधन्वन]] — [[:en:Shatadhanvan|Shatadhanvan]] #[[सुसीम]] — [[:en:Susima|Susima]] #[[तिष्यरक्षिता]] — [[:en:Tishyaraksha|Tishyaraksha]] #[[तिवल]] — [[:en:Tivala|Tivala]] #[[वितशोक]] — [[:en:Vitashoka|Vitashoka]] #[[धनानंद]] — [[:en:Dhana Nanda|Dhana Nanda]] #[[महापद्म नंद]] — [[:en:Mahapadma Nanda|Mahapadma Nanda]] #[[शैशुनाग राजवंश]] — [[:en:Shaishunaga dynasty|Shaishunaga dynasty]] #[[कालाशोक]] — [[:en:Kalashoka|Kalashoka]] #[[महानंदिन]] — [[:en:Mahanandin|Mahanandin]] #[[शिशुनाग]] — [[:en:Shishunaga|Shishunaga]] #[[अग्निमित्र]] — [[:en:Agnimitra|Agnimitra]] #[[भागभद्र]] — [[:en:Bhagabhadra|Bhagabhadra]] #[[देवभूति]] — [[:en:Devabhuti|Devabhuti]] #[[पुष्यमित्र शुंग]] — [[:en:Pushyamitra Shunga|Pushyamitra Shunga]] #[[वसुज्येष्ठ]] — [[:en:Vasujyeshtha|Vasujyeshtha]] #[[वसुमित्र]] — [[:en:Vasumitra|Vasumitra]] 92080igto2mvyn2pupuf52ab8n4ubqg 83133 83132 2026-10-23T12:26:10Z Kandarpajit Kallol 168 /* */ 83133 wikitext text/x-wiki #[[बड़का मगध]] — [[:en:Greater Magadha|Greater Magadha]] #[[अशोक के शिलालेख]] — [[:en:Edicts of Ashoka|Edicts of Ashoka]] #[[पाली त्रिपिटक]] — [[:en:Pali Canon|Pali Canon]] #[[मगध के पिठिपति]] — [[:en:Pithipatis of Magadha|Pithipatis of Magadha]] #[[मगध से संबंधित लड़ाइयन के सूची]] — [[:en:List of wars involving Magadha|List of wars involving Magadha]] #[[अवंती-मगध युद्ध]] — [[:en:Avanti–Magadhan War|Avanti–Magadhan War]] #[[मगध-अंग युद्ध]] — [[:en:Magadha–Anga war|Magadha–Anga war]] #[[मगध-वज्जि युद्ध]] — [[:en:Magadha–Vajji war|Magadha–Vajji war]] #[[राजो सिंह]] — [[:en:Rajo Singh|Rajo Singh]] #[[सत्येन्द्र नारायण सिन्हा]] — [[:en:Satyendra Narayan Sinha|Satyendra Narayan Sinha]] #[[श्रीकृष्ण सिंह]] — [[:en:Shri Krishna Sinha|Shri Krishna Sinha]] #[[राम लखन सिंह यादव]] — [[:en:Ram Lakhan Singh Yadav|Ram Lakhan Singh Yadav]] #[[अंगुलिमाल]] — [[:en:Aṅgulimāla|Aṅgulimāla]] #[[संजय बेलट्ठिपुत्त]] — [[:en:Sanjaya Belatthiputta|Sanjaya Belatthiputta]] #[[जीवक]] — [[:en:Jīvaka|Jīvaka]] #[[महाकाश्यप]] — [[:en:Mahākāśyapa|Mahākāśyapa]] #[[मौद्गल्यायन]] — [[:en:Maudgalyayana|Maudgalyayana]] #[[मोग्गलिपुत्त तिस्स]] — [[:en:Moggaliputta-Tissa|Moggaliputta-Tissa]] #[[राक्षस अमात्य]] — [[:en:Rakshasa (amatya)|Rakshasa (amatya)]] #[[शारिपुत्र]] — [[:en:Śāriputra|Śāriputra]] #[[उत्तरानंदमाता]] — [[:en:Uttarānandamātā|Uttarānandamātā]] #[[वात्स्यायन]] — [[:en:Vātsyāyana|Vātsyāyana]] #[[विशाखा]] — [[:en:Visakha|Visakha]] #[[मौर्य कला]] — [[:en:Mauryan art|Mauryan art]] #[[अशोक के नरक]] — [[:en:Ashoka's Hell|Ashoka's Hell]] #[[अशोक के धम्म नीति]] — [[:en:Ashoka's policy of Dhamma|Ashoka's policy of Dhamma]] #[[अशोकावदान]] — [[:en:Ashokavadana|Ashokavadana]] #[[बराबर गुफा]] — [[:en:Barabar Caves|Barabar Caves]] #[[भीर टीला]] — [[:en:Bhir Mound|Bhir Mound]] #[[बुलंदी बाग]] — [[:en:Bulandi Bagh|Bulandi Bagh]] #[[बुटकरा स्तूप]] — [[:en:Butkara Stupa|Butkara Stupa]] #[[प्राचीन भारत में नागरिक सेवा]] — [[:en:Civil Service in early India|Civil Service in early India]] #[[धर्मराजिका स्तूप]] — [[:en:Dharmarajika Stupa|Dharmarajika Stupa]] #[[गेड्रोसिया]] — [[:en:Gedrosia|Gedrosia]] #[[ग्रैंड ट्रंक रोड]] — [[:en:Grand Trunk Road|Grand Trunk Road]] #[[जौगड़ा]] — [[:en:Jaugada|Jaugada]] #[[कलिंग युद्ध]] — [[:en:Kalinga War|Kalinga War]] #[[कुलाचोर]] — [[:en:Kulachor|Kulachor]] #[[कुम्हरार]] — [[:en:Kumhrar|Kumhrar]] #[[महास्थान ब्राह्मी अभिलेख]] — [[:en:Mahasthan Brahmi Inscription|Mahasthan Brahmi Inscription]] #[[नंदनगढ़ स्तूप]] — [[:en:Nandangarh stupa|Nandangarh stupa]] #[[सलामगढ़]] — [[:en:Salamgarh|Salamgarh]] #[[सांची स्तूप]] — [[:en:Sanchi Stupa|Sanchi Stupa]] #[[सप्तपर्णी गुफा]] — [[:en:Saptaparni Cave|Saptaparni Cave]] #[[सेल्यूसिड-मौर्य युद्ध]] — [[:en:Seleucid–Mauryan War|Seleucid–Mauryan War]] #[[मौर्य काल में विदर्भ राज्य]] — [[:en:Vidarbha kingdom (Mauryan era)|Vidarbha kingdom (Mauryan era)]] #[[वारी-बटेश्वर के खंडहर]] — [[:en:Wari-Bateshwar ruins|Wari-Bateshwar ruins]] #[[मगध के राजवंश]] — [[:en:Dynasties of Magadha|Dynasties of Magadha]] #[[हर्यंक राजवंश]] — [[:en:Haryanka dynasty|Haryanka dynasty]] #[[कण्व राजवंश]] — [[:en:Kanva dynasty|Kanva dynasty]] #[[शैशुनाग राजवंश]] — [[:en:Shaishunaga dynasty|Shaishunaga dynasty]] #[[हर्यंक राजवंश]] — [[:en:Haryanka dynasty|Haryanka dynasty]] #[[अजातशत्रु]] — [[:en:Ajatashatru|Ajatashatru]] #[[बिंबिसार]] — [[:en:Bimbisara|Bimbisara]] #[[कोसल देवी]] — [[:en:Kosala Devi|Kosala Devi]] #[[नागदासक]] — [[:en:Nāgadāsaka|Nāgadāsaka]] #[[उदायिन]] — [[:en:Udayin|Udayin]] #[[राजकुमारी वजिरा]] — [[:en:Princess Vajira|Princess Vajira]] #[[कण्व राजवंश]] — [[:en:Kanva dynasty|Kanva dynasty]] #[[वासुदेव कण्व]] — [[:en:Vasudeva Kanva|Vasudeva Kanva]] #[[बृहद्रथ मौर्य]] — [[:en:Brihadratha Maurya|Brihadratha Maurya]] #[[चंद्रगुप्त मौर्य]] — [[:en:Chandragupta Maurya|Chandragupta Maurya]] #[[दशरथ मौर्य]] — [[:en:Dasharatha Maurya|Dasharatha Maurya]] #[[देववर्मन मौर्य]] — [[:en:Devavarman (Maurya)|Devavarman (Maurya)]] #[[कुणाल]] — [[:en:Kunala|Kunala]] #[[मौर्य सम्राटन के सूची]] — [[:en:List of Maurya emperors|List of Maurya emperors]] #[[सम्प्रति]] — [[:en:Samprati|Samprati]] #[[शालिशुक]] — [[:en:Shalishuka|Shalishuka]] #[[शतधन्वन]] — [[:en:Shatadhanvan|Shatadhanvan]] #[[सुसीम]] — [[:en:Susima|Susima]] #[[तिष्यरक्षिता]] — [[:en:Tishyaraksha|Tishyaraksha]] #[[तिवल]] — [[:en:Tivala|Tivala]] #[[वितशोक]] — [[:en:Vitashoka|Vitashoka]] #[[धनानंद]] — [[:en:Dhana Nanda|Dhana Nanda]] #[[महापद्म नंद]] — [[:en:Mahapadma Nanda|Mahapadma Nanda]] #[[शैशुनाग राजवंश]] — [[:en:Shaishunaga dynasty|Shaishunaga dynasty]] #[[कालाशोक]] — [[:en:Kalashoka|Kalashoka]] #[[महानंदिन]] — [[:en:Mahanandin|Mahanandin]] #[[शिशुनाग]] — [[:en:Shishunaga|Shishunaga]] #[[अग्निमित्र]] — [[:en:Agnimitra|Agnimitra]] #[[भागभद्र]] — [[:en:Bhagabhadra|Bhagabhadra]] #[[देवभूति]] — [[:en:Devabhuti|Devabhuti]] #[[पुष्यमित्र शुंग]] — [[:en:Pushyamitra Shunga|Pushyamitra Shunga]] #[[वसुज्येष्ठ]] — [[:en:Vasujyeshtha|Vasujyeshtha]] #[[वसुमित्र]] — [[:en:Vasumitra|Vasumitra]] qhyw7zpmk30nug0xdz436zksx3bb1qz 83136 83133 2026-10-23T12:34:06Z Kandarpajit Kallol 168 /* */ 83136 wikitext text/x-wiki #[[बड़का मगध]] — [[:en:Greater Magadha|Greater Magadha]] #[[अशोक के शिलालेख]] — [[:en:Edicts of Ashoka|Edicts of Ashoka]] #[[पाली त्रिपिटक]] — [[:en:Pali Canon|Pali Canon]] #[[मगध के पिठिपति]] — [[:en:Pithipatis of Magadha|Pithipatis of Magadha]] #[[मगध से संबंधित लड़ाइयन के सूची]] — [[:en:List of wars involving Magadha|List of wars involving Magadha]] #[[अवंती-मगध युद्ध]] — [[:en:Avanti–Magadhan War|Avanti–Magadhan War]] #[[मगध-अंग युद्ध]] — [[:en:Magadha–Anga war|Magadha–Anga war]] #[[मगध-वज्जि युद्ध]] — [[:en:Magadha–Vajji war|Magadha–Vajji war]] #[[राजो सिंह]] — [[:en:Rajo Singh|Rajo Singh]] #[[सत्येन्द्र नारायण सिन्हा]] — [[:en:Satyendra Narayan Sinha|Satyendra Narayan Sinha]] #[[श्रीकृष्ण सिंह]] — [[:en:Shri Krishna Sinha|Shri Krishna Sinha]] #[[राम लखन सिंह यादव]] — [[:en:Ram Lakhan Singh Yadav|Ram Lakhan Singh Yadav]] #[[संजय बेलट्ठिपुत्त]] — [[:en:Sanjaya Belatthiputta|Sanjaya Belatthiputta]] #[[जीवक]] — [[:en:Jīvaka|Jīvaka]] #[[महाकाश्यप]] — [[:en:Mahākāśyapa|Mahākāśyapa]] #[[मौद्गल्यायन]] — [[:en:Maudgalyayana|Maudgalyayana]] #[[मोग्गलिपुत्त तिस्स]] — [[:en:Moggaliputta-Tissa|Moggaliputta-Tissa]] #[[राक्षस अमात्य]] — [[:en:Rakshasa (amatya)|Rakshasa (amatya)]] #[[शारिपुत्र]] — [[:en:Śāriputra|Śāriputra]] #[[उत्तरानंदमाता]] — [[:en:Uttarānandamātā|Uttarānandamātā]] #[[वात्स्यायन]] — [[:en:Vātsyāyana|Vātsyāyana]] #[[विशाखा]] — [[:en:Visakha|Visakha]] #[[मौर्य कला]] — [[:en:Mauryan art|Mauryan art]] #[[अशोक के नरक]] — [[:en:Ashoka's Hell|Ashoka's Hell]] #[[अशोक के धम्म नीति]] — [[:en:Ashoka's policy of Dhamma|Ashoka's policy of Dhamma]] #[[अशोकावदान]] — [[:en:Ashokavadana|Ashokavadana]] #[[बराबर गुफा]] — [[:en:Barabar Caves|Barabar Caves]] #[[भीर टीला]] — [[:en:Bhir Mound|Bhir Mound]] #[[बुलंदी बाग]] — [[:en:Bulandi Bagh|Bulandi Bagh]] #[[बुटकरा स्तूप]] — [[:en:Butkara Stupa|Butkara Stupa]] #[[प्राचीन भारत में नागरिक सेवा]] — [[:en:Civil Service in early India|Civil Service in early India]] #[[धर्मराजिका स्तूप]] — [[:en:Dharmarajika Stupa|Dharmarajika Stupa]] #[[गेड्रोसिया]] — [[:en:Gedrosia|Gedrosia]] #[[ग्रैंड ट्रंक रोड]] — [[:en:Grand Trunk Road|Grand Trunk Road]] #[[जौगड़ा]] — [[:en:Jaugada|Jaugada]] #[[कलिंग युद्ध]] — [[:en:Kalinga War|Kalinga War]] #[[कुलाचोर]] — [[:en:Kulachor|Kulachor]] #[[कुम्हरार]] — [[:en:Kumhrar|Kumhrar]] #[[महास्थान ब्राह्मी अभिलेख]] — [[:en:Mahasthan Brahmi Inscription|Mahasthan Brahmi Inscription]] #[[नंदनगढ़ स्तूप]] — [[:en:Nandangarh stupa|Nandangarh stupa]] #[[सलामगढ़]] — [[:en:Salamgarh|Salamgarh]] #[[सांची स्तूप]] — [[:en:Sanchi Stupa|Sanchi Stupa]] #[[सप्तपर्णी गुफा]] — [[:en:Saptaparni Cave|Saptaparni Cave]] #[[सेल्यूसिड-मौर्य युद्ध]] — [[:en:Seleucid–Mauryan War|Seleucid–Mauryan War]] #[[मौर्य काल में विदर्भ राज्य]] — [[:en:Vidarbha kingdom (Mauryan era)|Vidarbha kingdom (Mauryan era)]] #[[वारी-बटेश्वर के खंडहर]] — [[:en:Wari-Bateshwar ruins|Wari-Bateshwar ruins]] #[[हर्यंक राजवंश]] — [[:en:Haryanka dynasty|Haryanka dynasty]] #[[कण्व राजवंश]] — [[:en:Kanva dynasty|Kanva dynasty]] #[[शैशुनाग राजवंश]] — [[:en:Shaishunaga dynasty|Shaishunaga dynasty]] #[[हर्यंक राजवंश]] — [[:en:Haryanka dynasty|Haryanka dynasty]] #[[अजातशत्रु]] — [[:en:Ajatashatru|Ajatashatru]] #[[बिंबिसार]] — [[:en:Bimbisara|Bimbisara]] #[[कोसल देवी]] — [[:en:Kosala Devi|Kosala Devi]] #[[नागदासक]] — [[:en:Nāgadāsaka|Nāgadāsaka]] #[[उदायिन]] — [[:en:Udayin|Udayin]] #[[राजकुमारी वजिरा]] — [[:en:Princess Vajira|Princess Vajira]] #[[कण्व राजवंश]] — [[:en:Kanva dynasty|Kanva dynasty]] #[[वासुदेव कण्व]] — [[:en:Vasudeva Kanva|Vasudeva Kanva]] #[[बृहद्रथ मौर्य]] — [[:en:Brihadratha Maurya|Brihadratha Maurya]] #[[चंद्रगुप्त मौर्य]] — [[:en:Chandragupta Maurya|Chandragupta Maurya]] #[[दशरथ मौर्य]] — [[:en:Dasharatha Maurya|Dasharatha Maurya]] #[[देववर्मन मौर्य]] — [[:en:Devavarman (Maurya)|Devavarman (Maurya)]] #[[कुणाल]] — [[:en:Kunala|Kunala]] #[[मौर्य सम्राटन के सूची]] — [[:en:List of Maurya emperors|List of Maurya emperors]] #[[सम्प्रति]] — [[:en:Samprati|Samprati]] #[[शालिशुक]] — [[:en:Shalishuka|Shalishuka]] #[[शतधन्वन]] — [[:en:Shatadhanvan|Shatadhanvan]] #[[सुसीम]] — [[:en:Susima|Susima]] #[[तिष्यरक्षिता]] — [[:en:Tishyaraksha|Tishyaraksha]] #[[तिवल]] — [[:en:Tivala|Tivala]] #[[वितशोक]] — [[:en:Vitashoka|Vitashoka]] #[[धनानंद]] — [[:en:Dhana Nanda|Dhana Nanda]] #[[महापद्म नंद]] — [[:en:Mahapadma Nanda|Mahapadma Nanda]] #[[शैशुनाग राजवंश]] — [[:en:Shaishunaga dynasty|Shaishunaga dynasty]] #[[कालाशोक]] — [[:en:Kalashoka|Kalashoka]] #[[महानंदिन]] — [[:en:Mahanandin|Mahanandin]] #[[शिशुनाग]] — [[:en:Shishunaga|Shishunaga]] #[[अग्निमित्र]] — [[:en:Agnimitra|Agnimitra]] #[[भागभद्र]] — [[:en:Bhagabhadra|Bhagabhadra]] #[[देवभूति]] — [[:en:Devabhuti|Devabhuti]] #[[पुष्यमित्र शुंग]] — [[:en:Pushyamitra Shunga|Pushyamitra Shunga]] #[[वसुज्येष्ठ]] — [[:en:Vasujyeshtha|Vasujyeshtha]] #[[वसुमित्र]] — [[:en:Vasumitra|Vasumitra]] 56gni9hbhizo4t3634gwqy3a14q0ygc मगध के सहदेव 0 18834 83129 2026-10-23T12:21:06Z Kandarpajit Kallol 168 "{{Infobox character | name = सहदेव | title = [[मगध]] के राजा | family = [[जरासंध]] (पिता)<br>[[जयत्सेन]] (भाई)<br>अस्ति आरू प्राप्ति (बहन) | children = सोमापि (सोमाधि) आरू मार्जस्प (पुत्र) | origin = बृहद्रथ राजवंश|बृहद्..." सङ्गे नया पन्ना बनावल गेलै 83129 wikitext text/x-wiki {{Infobox character | name = सहदेव | title = [[मगध]] के राजा | family = [[जरासंध]] (पिता)<br>[[जयत्सेन]] (भाई)<br>अस्ति आरू प्राप्ति (बहन) | children = सोमापि (सोमाधि) आरू मार्जस्प (पुत्र) | origin = [[बृहद्रथ राजवंश|बृहद्रथ]] | series = [[महाभारत]] }} '''सहदेव''' ({{langx|sa|सहदेव}}) ''[[महाभारत]]'' आरू विभिन्न ''[[पुराण|पुराणों]]'' में वर्णित मगध के एक राजकुमार आरू बाद में राजा रहथिन। उ मगध के शक्तिशाली राजा [[जरासंध]] के पुत्र रहथिन आरू अपन पिता के मृत्यु के बाद गद्दी पर बैठलथिन। == वंश आरू उत्तराधिकार == सहदेव मगध के पराक्रमी राजा [[जरासंध]] के पुत्र रहथिन। ''महाभारत'' के अनुसार, हुनकर बहन अस्ति आरू प्राप्ति के विवाह [[मथुरा]] के अत्याचारी शासक [[कंस]] के साथ भेल रहै। जब जरासंध को [[अर्जुन]] आरू [[कृष्ण]] के मदद से [[भीम]] द्वारा मार देल गेल, तब पांडवों आरू कृष्ण ने सहदेव को मगध के गद्दी पर बैठावल। सहदेव के एक भाई [[जयत्सेन]] (या जयसेन) भी रहथिन, जिनके पास भी कुछ संप्रभुता (राजपाट) रहै।<ref name=":0">{{Cite book |last=Mani |first=Vettam |url=https://www.google.co.in/books/edition/Puranic_Encyclopedia/mvXsDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&printsec=frontcover |title=Puranic Encyclopedia: A Comprehensive Work with Special Reference to the Epic and Puranic Literature |date=2015-01-01 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-0597-2 |language=en}}</ref> ''पुराणों'' के अनुसार, गद्दी पर बैठे के बाद, उ कृष्ण के अनुरोध पर जरासंध के कैद से मुक्त भेल राजाओं के स्नान, वस्त्र आरू भोजन क प्रबंध करलथिन। बाद में जब कृष्ण राजधानी से प्रस्थान कएलथिन, तब सहदेव हुनकर बड़ आदर-सत्कार करलथिन।<ref name=":1">{{Cite book |last=Dikshitar |first=V. R. Ramachandra |url=https://www.google.co.in/books/edition/_/FeFjAAAAMAAJ?hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjrh7XNlJKNAxWN1DgGHfHkJsIQ7_IDegQIExAE |title=The Puraṇa Index: From Ya to H |date=1995 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |isbn=978-81-208-1276-5 |language=en}}</ref> हालांकि सहदेव को राजा बनावल गेल रहै, लेकिन ऐसा प्रतीत होवे है कि उ मगध साम्राज्य के केवल पश्चिमी हिस्सा पर ही शासन करलथिन। पूर्वी क्षेत्र, जेकर राजधानी [[गिरिव्रज]] (राजगीर) रहै, उस पर दो अन्य शासकों, दंडधार आरू दंड क नियंत्रण रहै। ई राजाओं क महाकाव्य परंपरा में अलग से उल्लेख है आरू हुनका जरासंध के पुत्र के रूप में नहीं पहचानल गेल है। उ सब, जलसंध नाम के एक अन्य राजकुमार के साथ, [[कुरुक्षेत्र युद्ध]] के दौरान [[कौरव|कौरवों]] के साथ मिल गेलथिन, जबकि सहदेव ने पांडवों क समर्थन कएलक। इससे पता चले है कि जरासंध के पतन के बाद मगध के भीतर एक राजनीतिक विभाजन (बँटवारा) भेल रहै।<ref>{{Cite book |url=https://www.google.co.in/books/edition/Journal_of_the_Royal_Asiatic_Society_of/8m3NSqYfYbkC?hl=en&gbpv=1&dq=Jayatsena+sahadeva&pg=PA317&printsec=frontcover |title=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |date=1908 |publisher=Royal Asiatic Society of Great Britain & Ireland |language=en}}</ref> ''पुराणों'' के अनुसार, सहदेव के दो पुत्र रहथिन: सोमापि (कुछ स्रोतों में सोमाधि भी कहल गेल है)<ref>Misra, V.S. (2007). ''Ancient Indian Dynasties'', Mumbai: Bharatiya Vidya Bhavan, {{ISBN|81-7276-413-8}}, p.290</ref> आरू मार्जस्प। हुनकर राजवंश सोमापि के माध्यम से आगे बढ़लै, जे गिरिव्रज पर ५८ वर्षों तक शासन कएलक। सोमापि के पुत्र श्रुतश्रवा रहथिन।<ref name=":1" /> == महाभारत में भूमिका == सहदेव [[द्रौपदी]] के [[स्वयंवर]] में उपस्थित रहथिन आरू उ उन राजाओं में से एक रहथिन जिन्होंने [[पांडव|पांडवों]] के प्रति अपन निष्ठा देखैलथिन। उ कुरुक्षेत्र युद्ध में पांडवों क समर्थन कएलथिन आरू एक अक्षौहिणी सेना साथ लेलथिन। हुनका पांडव सेना में सात ''[[महारथी|महारथियों]]'' (महान योद्धाओं) में से एक घोषित करल गेल रहै। ''महाभारत'' के अनुसार, युद्ध के दौरान [[द्रोणाचार्य|द्रोण]] द्वारा हुनकर वध करल गेल रहै।<ref name=":0"/> == संदर्भ == <references/> {{DEFAULTSORT:Sahadeva}} [[Category:महाभारत के राजा]] [[Category:मगध के राजा]] [[Category:बृहद्रथ राजवंश]] [[Category:मगही लोग]] 8qy7m8res46vd0a75g49mntgje4qnim 83130 83129 2026-10-23T12:22:16Z Kandarpajit Kallol 168 /* */ 83130 wikitext text/x-wiki {{Infobox character | name = सहदेव | title = [[मगध]] के राजा | family = [[जरासंध]] (पिता)<br>[[जयत्सेन]] (भाई)<br>अस्ति आरू प्राप्ति (बहन) | children = सोमापि (सोमाधि) आरू मार्जस्प (पुत्र) | origin = [[बृहद्रथ राजवंश|बृहद्रथ]] | series = [[महाभारत]] }} '''सहदेव''' ''[[महाभारत]]'' आरू विभिन्न ''[[पुराण|पुराणों]]'' में वर्णित मगध के एक राजकुमार आरू बाद में राजा रहथिन। उ मगध के शक्तिशाली राजा [[जरासंध]] के पुत्र रहथिन आरू अपन पिता के मृत्यु के बाद गद्दी पर बैठलथिन। == वंश आरू उत्तराधिकार == सहदेव मगध के पराक्रमी राजा [[जरासंध]] के पुत्र रहथिन। ''महाभारत'' के अनुसार, हुनकर बहन अस्ति आरू प्राप्ति के विवाह [[मथुरा]] के अत्याचारी शासक [[कंस]] के साथ भेल रहै। जब जरासंध को [[अर्जुन]] आरू [[कृष्ण]] के मदद से [[भीम]] द्वारा मार देल गेल, तब पांडवों आरू कृष्ण ने सहदेव को मगध के गद्दी पर बैठावल। सहदेव के एक भाई [[जयत्सेन]] (या जयसेन) भी रहथिन, जिनके पास भी कुछ संप्रभुता (राजपाट) रहै।<ref name=":0">{{Cite book |last=Mani |first=Vettam |url=https://www.google.co.in/books/edition/Puranic_Encyclopedia/mvXsDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&printsec=frontcover |title=Puranic Encyclopedia: A Comprehensive Work with Special Reference to the Epic and Puranic Literature |date=2015-01-01 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-0597-2 |language=en}}</ref> ''पुराणों'' के अनुसार, गद्दी पर बैठे के बाद, उ कृष्ण के अनुरोध पर जरासंध के कैद से मुक्त भेल राजाओं के स्नान, वस्त्र आरू भोजन क प्रबंध करलथिन। बाद में जब कृष्ण राजधानी से प्रस्थान कएलथिन, तब सहदेव हुनकर बड़ आदर-सत्कार करलथिन।<ref name=":1">{{Cite book |last=Dikshitar |first=V. R. Ramachandra |url=https://www.google.co.in/books/edition/_/FeFjAAAAMAAJ?hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjrh7XNlJKNAxWN1DgGHfHkJsIQ7_IDegQIExAE |title=The Puraṇa Index: From Ya to H |date=1995 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |isbn=978-81-208-1276-5 |language=en}}</ref> हालांकि सहदेव को राजा बनावल गेल रहै, लेकिन ऐसा प्रतीत होवे है कि उ मगध साम्राज्य के केवल पश्चिमी हिस्सा पर ही शासन करलथिन। पूर्वी क्षेत्र, जेकर राजधानी [[गिरिव्रज]] (राजगीर) रहै, उस पर दो अन्य शासकों, दंडधार आरू दंड क नियंत्रण रहै। ई राजाओं क महाकाव्य परंपरा में अलग से उल्लेख है आरू हुनका जरासंध के पुत्र के रूप में नहीं पहचानल गेल है। उ सब, जलसंध नाम के एक अन्य राजकुमार के साथ, [[कुरुक्षेत्र युद्ध]] के दौरान [[कौरव|कौरवों]] के साथ मिल गेलथिन, जबकि सहदेव ने पांडवों क समर्थन कएलक। इससे पता चले है कि जरासंध के पतन के बाद मगध के भीतर एक राजनीतिक विभाजन (बँटवारा) भेल रहै।<ref>{{Cite book |url=https://www.google.co.in/books/edition/Journal_of_the_Royal_Asiatic_Society_of/8m3NSqYfYbkC?hl=en&gbpv=1&dq=Jayatsena+sahadeva&pg=PA317&printsec=frontcover |title=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |date=1908 |publisher=Royal Asiatic Society of Great Britain & Ireland |language=en}}</ref> ''पुराणों'' के अनुसार, सहदेव के दो पुत्र रहथिन: सोमापि (कुछ स्रोतों में सोमाधि भी कहल गेल है)<ref>Misra, V.S. (2007). ''Ancient Indian Dynasties'', Mumbai: Bharatiya Vidya Bhavan, {{ISBN|81-7276-413-8}}, p.290</ref> आरू मार्जस्प। हुनकर राजवंश सोमापि के माध्यम से आगे बढ़लै, जे गिरिव्रज पर ५८ वर्षों तक शासन कएलक। सोमापि के पुत्र श्रुतश्रवा रहथिन।<ref name=":1" /> == महाभारत में भूमिका == सहदेव [[द्रौपदी]] के [[स्वयंवर]] में उपस्थित रहथिन आरू उ उन राजाओं में से एक रहथिन जिन्होंने [[पांडव|पांडवों]] के प्रति अपन निष्ठा देखैलथिन। उ कुरुक्षेत्र युद्ध में पांडवों क समर्थन कएलथिन आरू एक अक्षौहिणी सेना साथ लेलथिन। हुनका पांडव सेना में सात ''[[महारथी|महारथियों]]'' (महान योद्धाओं) में से एक घोषित करल गेल रहै। ''महाभारत'' के अनुसार, युद्ध के दौरान [[द्रोणाचार्य|द्रोण]] द्वारा हुनकर वध करल गेल रहै।<ref name=":0"/> == संदर्भ == <references/> {{DEFAULTSORT:Sahadeva}} [[Category:महाभारत के राजा]] [[Category:मगध के राजा]] [[Category:बृहद्रथ राजवंश]] [[Category:मगही लोग]] q24o080n4ln9i8ch9atktb82sdnp1nm 83144 83130 2026-10-23T13:00:07Z Kandarpajit Kallol 168 83144 wikitext text/x-wiki {{Infobox character | name = सहदेव | title = [[मगध]] के राजा | family = [[जरासंध]] (पिता)<br>[[जयत्सेन]] (भाई)<br>अस्ति आउ प्राप्ति (बहन) | children = सोमापि (सोमाधि) आउ मार्जस्प (पुत्र) | origin = [[बृहद्रथ राजवंश|बृहद्रथ]] | series = [[महाभारत]] }} '''सहदेव''' ''[[महाभारत]]'' आउ विभिन्न ''[[पुराण|पुराणों]]'' में वर्णित मगध के एक राजकुमार आउ बाद में राजा रहथिन। उ मगध के शक्तिशाली राजा [[जरासंध]] के पुत्र रहथिन आउ अपन पिता के मृत्यु के बाद गद्दी पर बैठलथिन। == वंश आउ उत्तराधिकार == सहदेव मगध के पराक्रमी राजा [[जरासंध]] के पुत्र रहथिन। ''महाभारत'' के अनुसार, हुनकर बहन अस्ति आउ प्राप्ति के विवाह [[मथुरा]] के अत्याचारी शासक [[कंस]] के साथ भेल रहै। जब जरासंध को [[अर्जुन]] आउ [[कृष्ण]] के मदद से [[भीम]] द्वारा मार देल गेल, तब पांडवों आउ कृष्ण ने सहदेव को मगध के गद्दी पर बैठावल। सहदेव के एक भाई [[जयत्सेन]] (या जयसेन) भी रहथिन, जिनके पास भी कुछ संप्रभुता (राजपाट) रहै।<ref name=":0">{{Cite book |last=Mani |first=Vettam |url=https://www.google.co.in/books/edition/Puranic_Encyclopedia/mvXsDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&printsec=frontcover |title=Puranic Encyclopedia: A Comprehensive Work with Special Reference to the Epic and Puranic Literature |date=2015-01-01 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-0597-2 |language=en}}</ref> ''पुराणों'' के अनुसार, गद्दी पर बैठे के बाद, उ कृष्ण के अनुरोध पर जरासंध के कैद से मुक्त भेल राजाओं के स्नान, वस्त्र आउ भोजन क प्रबंध करलथिन। बाद में जब कृष्ण राजधानी से प्रस्थान कएलथिन, तब सहदेव हुनकर बड़ आदर-सत्कार करलथिन।<ref name=":1">{{Cite book |last=Dikshitar |first=V. R. Ramachandra |url=https://www.google.co.in/books/edition/_/FeFjAAAAMAAJ?hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjrh7XNlJKNAxWN1DgGHfHkJsIQ7_IDegQIExAE |title=The Puraṇa Index: From Ya to H |date=1995 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |isbn=978-81-208-1276-5 |language=en}}</ref> हालांकि सहदेव को राजा बनावल गेल रहै, लेकिन ऐसा प्रतीत होवे है कि उ मगध साम्राज्य के केवल पश्चिमी हिस्सा पर ही शासन करलथिन। पूर्वी क्षेत्र, जेकर राजधानी [[गिरिव्रज]] (राजगीर) रहै, उस पर दो अन्य शासकों, दंडधार आउ दंड क नियंत्रण रहै। ई राजाओं क महाकाव्य परंपरा में अलग से उल्लेख है आउ हुनका जरासंध के पुत्र के रूप में नहीं पहचानल गेल है। उ सब, जलसंध नाम के एक अन्य राजकुमार के साथ, [[कुरुक्षेत्र युद्ध]] के दौरान [[कौरव|कौरवों]] के साथ मिल गेलथिन, जबकि सहदेव ने पांडवों क समर्थन कएलक। इससे पता चले है कि जरासंध के पतन के बाद मगध के भीतर एक राजनीतिक विभाजन (बँटवारा) भेल रहै।<ref>{{Cite book |url=https://www.google.co.in/books/edition/Journal_of_the_Royal_Asiatic_Society_of/8m3NSqYfYbkC?hl=en&gbpv=1&dq=Jayatsena+sahadeva&pg=PA317&printsec=frontcover |title=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |date=1908 |publisher=Royal Asiatic Society of Great Britain & Ireland |language=en}}</ref> ''पुराणों'' के अनुसार, सहदेव के दो पुत्र रहथिन: सोमापि (कुछ स्रोतों में सोमाधि भी कहल गेल है)<ref>Misra, V.S. (2007). ''Ancient Indian Dynasties'', Mumbai: Bharatiya Vidya Bhavan, {{ISBN|81-7276-413-8}}, p.290</ref> आउ मार्जस्प। हुनकर राजवंश सोमापि के माध्यम से आगे बढ़लै, जे गिरिव्रज पर ५८ वर्षों तक शासन कएलक। सोमापि के पुत्र श्रुतश्रवा रहथिन।<ref name=":1" /> == महाभारत में भूमिका == सहदेव [[द्रौपदी]] के [[स्वयंवर]] में उपस्थित रहथिन आउ उ उन राजाओं में से एक रहथिन जिन्होंने [[पांडव|पांडवों]] के प्रति अपन निष्ठा देखैलथिन। उ कुरुक्षेत्र युद्ध में पांडवों क समर्थन कएलथिन आउ एक अक्षौहिणी सेना साथ लेलथिन। हुनका पांडव सेना में सात ''[[महारथी|महारथियों]]'' (महान योद्धाओं) में से एक घोषित करल गेल रहै। ''महाभारत'' के अनुसार, युद्ध के दौरान [[द्रोणाचार्य|द्रोण]] द्वारा हुनकर वध करल गेल रहै।<ref name=":0"/> == संदर्भ == <references/> {{DEFAULTSORT:Sahadeva}} [[Category:महाभारत के राजा]] [[Category:मगध के राजा]] [[Category:बृहद्रथ राजवंश]] [[Category:मगही लोग]] hfu5vg1v2e7776qkrvs94nw2an0mf5j अंगुलिमाल 0 18835 83134 2026-10-23T12:30:35Z Kandarpajit Kallol 168 "{{Infobox religious biography |religion = [[बौद्ध धर्म]] |name = अंगुलिमाल |image = [[File:The Buddha teaches Angulimala.jpg|frameless|upright=1.2]] |caption = अंगुलिमाल गौतम बुद्ध क पीछा करैत हुए |other_names = अहिंसक, गग्ग मंतानीपुत्त |dharma name = |birth_date = |birth_place = [..." सङ्गे नया पन्ना बनावल गेलै 83134 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography |religion = [[बौद्ध धर्म]] |name = अंगुलिमाल |image = [[File:The Buddha teaches Angulimala.jpg|frameless|upright=1.2]] |caption = अंगुलिमाल गौतम बुद्ध क पीछा करैत हुए |other_names = अहिंसक, गग्ग मंतानीपुत्त |dharma name = |birth_date = |birth_place = [[श्रावस्ती|सावत्थी]], [[मगध]] या [[अंग]] |death_date = |death_place = |school = |lineage = |title = |location = |education = [[तक्षशिला]] |teacher = [[गौतम बुद्ध|बुद्ध]] |reincarnation_of = |predecessor = |successor = |students = |spouse = |partner = |children = |website = }} '''अंगुलिमाल''' (अर्थ: उँगली के माला<ref name="Buswell 2013">{{cite book|last1=Buswell|first1=Robert E. Jr.|author1-link=Robert Buswell Jr.|last2=Lopez|first2=Donald S. Jr.|author2-link=Donald S. Lopez Jr.|title=Princeton Dictionary of Buddhism|date=2013|publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0-691-15786-3|chapter-url=http://daophatngaynay.com|chapter=Aṅgulimāla}}</ref> [[बौद्ध धर्म]] में, विशेष रूप से [[थेरवाद]] परंपरा के भीतर एक महत्वपूर्ण व्यक्ति हथिन। हुनका एक क्रूर [[डाकू]] के रूप में दर्शावल गेल है, जे बौद्ध धर्म अपनावे के बाद पूरी तरह से बदल जा हथिन। हुनका बुद्ध के शिक्षा क मुक्ति शक्ति आरू एक शिक्षक के रूप में बुद्ध के कुशलता के सर्वोत्कृष्ट उदाहरण के रूप में देखल जाई है। बौद्ध लोगन द्वारा अंगुलिमाल को प्रसव (बच्चा के जनम) क "रक्षक संत" मानल जाई है आरू दक्षिण आरू दक्षिण-पूर्वी एशिया में हुनका प्रजनन क्षमता से जोड़ल जाई है। अंगुलिमाल क कहानी पालि, संस्कृत, तिब्बती आरू चीनी भाषा के कई स्रोतों में मिले है। अंगुलिमाल क जनम के नाम 'अहिंसक' रहै। उ [[श्रावस्ती|सावत्थी]] में एक बुद्धिमान युवक के रूप में बड़ भेलथिन आरू अपन पढ़ाई के दौरान अपन गुरु के सबसे प्रिय छात्र बन गेलथिन। हालांकि, ईर्ष्या के कारण हुनकर सहपाठियों ने गुरु को हुनकर खिलाफ भड़का देलकै। अंगुलिमाल से छुटकारा पावे के प्रयास में, गुरु ने हुनका अपन पढ़ाई पूरी करे ला गुरुदक्षिणा के रूप में एक हज़ार इंसानी उँगलियाँ लावे के जानलेवा मिशन पर भेज देलकै। इस मिशन को पूरा करे के प्रयास में, अंगुलिमाल एक क्रूर डाकू बन गेलथिन, जे कई लोगन क हत्या कएलक आरू ओकरा डर से पूरा के पूरा गाँव खाली हो गेलै। अंततः, इसके कारण राजा [[प्रसेनजित|पसेनदी]] को हत्यारे को पकड़े ला एक सेना भेजे पड़लै। इसी बीच, अंगुलिमाल क माँ ने बीच-बचाव करे के प्रयास कएलक, जिससे उ भी अपन बेटा के हाथों लगभग मारी जाने वाली थिन। हालांकि, बुद्ध ने ऐसा होने से रोक देलकै आरू अंगुलिमाल को सही राह पर लावे ला अपन [[ऋद्धि|ऋद्धि (अलौकिक शक्ति)]] आरू शिक्षा क उपयोग कएलक। अंगुलिमाल बुद्ध के अनुयायी बन गेलथिन आरू राजा आरू अन्य लोगन के आश्चर्य के बीच, हुनकर मार्गदर्शन में एक भिक्षु बन गेलथिन। गाँव वाले अभी भी अंगुलिमाल से नाराज़ रहथिन, लेकिन स्थिति में तब थोड़ा सुधार भेल जब अंगुलिमाल ने एक [[सच्चकिरिया|सच्चकिरिया (सत्य क्रिया)]] (act of truth) के माध्यम से एक माँ को प्रसव में मदद कएलक। विद्वानों क तर्क है कि अंगुलिमाल बौद्ध धर्म अपनावे से पहले किसी हिंसक पंथ क हिस्सा रहथिन। भारतविद [[रिचर्ड गोमब्रिच]] ने सुझाव देलथिन है कि उ [[तन्त्र (बौद्ध धर्म)|तन्त्र]] के एक प्रारंभिक रूप के अनुयायी रहथिन, लेकिन इस दावे को कई विद्वानों ने चुनौती देलथिन है। बौद्ध लोग अंगुलिमाल को आध्यात्मिक परिवर्तन क प्रतीक मानथिन है, आरू हुनकर कहानी ई सीख देवे है कि हर कोई अपन जीवन को बेहतर ला बदल सकही है, यहाँ तक कि सबसे कम संभावना वाले लोग भी। इसी से प्रेरित होकर यूके (UK) में आधिकारिक बौद्ध जेल चैप्लेन्सी ने अपन संगठन क नाम हुनकर नाम पर रखलकै। इसके अलावा, न्याय आरू [[पुनर्वास]] पर विद्वानों क चर्चाओं में अंगुलिमाल क कहानी क संदर्भ देल जाई है। अंगुलिमाल कई फिल्मों आरू साहित्य क विषय भी रहथिन है, जइसन कि इसी नाम क एक थाई फिल्म आरू [[सतीश कुमार]] क किताब ''द बुद्ध एंड द टेररिस्ट''। == संदर्भ == <references/> {{DEFAULTSORT:Angulimala}} [[Category:बौद्ध भिक्षु]] [[Category:महाभारत के पात्र]] [[Category:मगध के लोग]] [[Category:मगही लोग]] t2vbyakvqry65g0re82m0ozlcfukrze 83143 83134 2026-10-23T12:59:28Z Kandarpajit Kallol 168 83143 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography |religion = [[बौद्ध धर्म]] |name = अंगुलिमाल |image = [[File:The Buddha teaches Angulimala.jpg|frameless|upright=1.2]] |caption = अंगुलिमाल गौतम बुद्ध क पीछा करैत हुए |other_names = अहिंसक, गग्ग मंतानीपुत्त |dharma name = |birth_date = |birth_place = [[श्रावस्ती|सावत्थी]], [[मगध]] या [[अंग]] |death_date = |death_place = |school = |lineage = |title = |location = |education = [[तक्षशिला]] |teacher = [[गौतम बुद्ध|बुद्ध]] |reincarnation_of = |predecessor = |successor = |students = |spouse = |partner = |children = |website = }} '''अंगुलिमाल''' (अर्थ: उँगली के माला<ref name="Buswell 2013">{{cite book|last1=Buswell|first1=Robert E. Jr.|author1-link=Robert Buswell Jr.|last2=Lopez|first2=Donald S. Jr.|author2-link=Donald S. Lopez Jr.|title=Princeton Dictionary of Buddhism|date=2013|publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0-691-15786-3|chapter-url=http://daophatngaynay.com|chapter=Aṅgulimāla}}</ref> [[बौद्ध धर्म]] में, विशेष रूप से [[थेरवाद]] परंपरा के भीतर एक महत्वपूर्ण व्यक्ति हथिन। हुनका एक क्रूर [[डाकू]] के रूप में दर्शावल गेल है, जे बौद्ध धर्म अपनावे के बाद पूरी तरह से बदल जा हथिन। हुनका बुद्ध के शिक्षा क मुक्ति शक्ति आउ एक शिक्षक के रूप में बुद्ध के कुशलता के सर्वोत्कृष्ट उदाहरण के रूप में देखल जाई है। बौद्ध लोगन द्वारा अंगुलिमाल को प्रसव (बच्चा के जनम) क "रक्षक संत" मानल जाई है आउ दक्षिण आउ दक्षिण-पूर्वी एशिया में हुनका प्रजनन क्षमता से जोड़ल जाई है। अंगुलिमाल क कहानी पालि, संस्कृत, तिब्बती आउ चीनी भाषा के कई स्रोतों में मिले है। अंगुलिमाल क जनम के नाम 'अहिंसक' रहै। उ [[श्रावस्ती|सावत्थी]] में एक बुद्धिमान युवक के रूप में बड़ भेलथिन आउ अपन पढ़ाई के दौरान अपन गुरु के सबसे प्रिय छात्र बन गेलथिन। हालांकि, ईर्ष्या के कारण हुनकर सहपाठियों ने गुरु को हुनकर खिलाफ भड़का देलकै। अंगुलिमाल से छुटकारा पावे के प्रयास में, गुरु ने हुनका अपन पढ़ाई पूरी करे ला गुरुदक्षिणा के रूप में एक हज़ार इंसानी उँगलियाँ लावे के जानलेवा मिशन पर भेज देलकै। इस मिशन को पूरा करे के प्रयास में, अंगुलिमाल एक क्रूर डाकू बन गेलथिन, जे कई लोगन क हत्या कएलक आउ ओकरा डर से पूरा के पूरा गाँव खाली हो गेलै। अंततः, इसके कारण राजा [[प्रसेनजित|पसेनदी]] को हत्यारे को पकड़े ला एक सेना भेजे पड़लै। इसी बीच, अंगुलिमाल क माँ ने बीच-बचाव करे के प्रयास कएलक, जिससे उ भी अपन बेटा के हाथों लगभग मारी जाने वाली थिन। हालांकि, बुद्ध ने ऐसा होने से रोक देलकै आउ अंगुलिमाल को सही राह पर लावे ला अपन [[ऋद्धि|ऋद्धि (अलौकिक शक्ति)]] आउ शिक्षा क उपयोग कएलक। अंगुलिमाल बुद्ध के अनुयायी बन गेलथिन आउ राजा आउ अन्य लोगन के आश्चर्य के बीच, हुनकर मार्गदर्शन में एक भिक्षु बन गेलथिन। गाँव वाले अभी भी अंगुलिमाल से नाराज़ रहथिन, लेकिन स्थिति में तब थोड़ा सुधार भेल जब अंगुलिमाल ने एक [[सच्चकिरिया|सच्चकिरिया (सत्य क्रिया)]] (act of truth) के माध्यम से एक माँ को प्रसव में मदद कएलक। विद्वानों क तर्क है कि अंगुलिमाल बौद्ध धर्म अपनावे से पहले किसी हिंसक पंथ क हिस्सा रहथिन। भारतविद [[रिचर्ड गोमब्रिच]] ने सुझाव देलथिन है कि उ [[तन्त्र (बौद्ध धर्म)|तन्त्र]] के एक प्रारंभिक रूप के अनुयायी रहथिन, लेकिन इस दावे को कई विद्वानों ने चुनौती देलथिन है। बौद्ध लोग अंगुलिमाल को आध्यात्मिक परिवर्तन क प्रतीक मानथिन है, आउ हुनकर कहानी ई सीख देवे है कि हर कोई अपन जीवन को बेहतर ला बदल सकही है, यहाँ तक कि सबसे कम संभावना वाले लोग भी। इसी से प्रेरित होकर यूके (UK) में आधिकारिक बौद्ध जेल चैप्लेन्सी ने अपन संगठन क नाम हुनकर नाम पर रखलकै। इसके अलावा, न्याय आउ [[पुनर्वास]] पर विद्वानों क चर्चाओं में अंगुलिमाल क कहानी क संदर्भ देल जाई है। अंगुलिमाल कई फिल्मों आउ साहित्य क विषय भी रहथिन है, जइसन कि इसी नाम क एक थाई फिल्म आउ [[सतीश कुमार]] क किताब ''द बुद्ध एंड द टेररिस्ट''। == संदर्भ == <references/> {{DEFAULTSORT:Angulimala}} [[Category:बौद्ध भिक्षु]] [[Category:महाभारत के पात्र]] [[Category:मगध के लोग]] [[Category:मगही लोग]] fx8hez7pfp7bq1lf1v39m3gndcwrdn5 राजकुमारी वजिरा 0 18836 83137 2026-10-23T12:38:43Z Kandarpajit Kallol 168 "{{Short description|५वाँ सदी ईसा पूर्व के मगध सम्राट अजातशत्रु के पटरानी}} {{Infobox royalty | name = वजिरा | title = [[कोसल]] के राजकुमारी | succession = [[हर्यंक राजवंश|मगध]] के पटरानी (रानी कंसोर्ट) | reign..." सङ्गे नया पन्ना बनावल गेलै 83137 wikitext text/x-wiki {{Short description|५वाँ सदी ईसा पूर्व के मगध सम्राट अजातशत्रु के पटरानी}} {{Infobox royalty | name = वजिरा | title = [[कोसल]] के राजकुमारी | succession = [[हर्यंक राजवंश|मगध]] के पटरानी (रानी कंसोर्ट) | reign = {{circa|492|460 ईसा पूर्व}} | predecessor = [[कोसल देवी]] | successor = अज्ञात | spouse = [[अजातशत्रु]] | issue = [[उदयन|उदयिभद्र]]<ref>{{cite book|last=Buddhist Council of Ceylon, Ceylon. Ministry of Cultural Affairs, Sri Lanka. Bauddha Kaṭayutu Depārtamēntuva|title=Encyclopaedia of Jainism |year=1963|publisher=Govt. of Ceylon|page=316}}</ref> | dynasty = [[हर्यंक राजवंश|हर्यंक]] ''(विवाह द्वारा)''<br>[[इक्ष्वाकु वंश|इक्ष्वाकु]] ''(जनम से)'' | father = [[प्रसेनजित|पसेनदी]] | religion = [[जैन धर्म]] }} '''वजिरा''' (जिन्हें वजिरकुमारी भी कहल जाई है) राजा [[अजातशत्रु]] के मुख्य पटरानी के रूप में [[हर्यंक राजवंश|मगध]] के पटरानी (रानी कंसोर्ट) रहथिन।<ref>{{cite book|last=Sen|first=Sailendra Nath|title=Ancient Indian history and civilization|year=1999|publisher=New Age International|location=New Delhi|isbn=9788122411980|page=113|edition=Second}}</ref> उ अपन पति के उत्तराधिकारी, राजा उदयिभद्र (उदयन) के माँ रहथिन।<ref>{{cite book|last=Mukherjee|first=Hemchandra Raychaudhuri. With a commentary by B. N.|title=Political History of Ancient India : From the accession of Parikshit to the extinction of the Gupta dynasty|year=2005|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195643763|page=190|edition=6. impression.}}</ref> वजिरा क जनम [[कोसल]] साम्राज्य के एक राजकुमारी के रूप में भेल रहै आरू उ राजा [[प्रसेनजित|पसेनदी]] आरू रानी मल्लिका के पुत्री रहथिन। उ अपन सास, रानी [[कोसल देवी]] के भतीजी भी रहथिन,<ref>{{cite book|last=Jayapalan|first=N.|title=History of India|year=2001|publisher=Atlantic|location=New Delhi|isbn=9788171569281|page=52}}</ref> जो राजा [[बिम्बिसार]] के पहली पत्नी आरू मुख्य पटरानी रहथिन आरू राजा पसेनदी के बहन रहथिन। == जीवन == === जनम === वजिरा या वजिरकुमारी क जनम राजा [[प्रसेनजित|पसेनदी]] के मुख्य रानी मल्लिका के गर्भ से भेल रहै। [[पालि भाषा|पालि]] परंपरा के अनुसार, हुनकर माँ कोसल के मुख्य मालाकार (माली) के एक सुंदर बेटी रहथिन।<ref name=Wayman>{{cite book|author1=Alex Wayman |author2=Hideko Wayman |name-list-style=amp |title=The lion's roar of Queen Śrīmālā : a Buddhist scripture on the Tathāgatagarbha theory|year=1990|publisher=Motilal Banarsidass Publ|isbn=9788120807310|page=3|edition=1. Indian}}</ref> जब राजकुमारी क जनम भेल, तब हुनकर पिता ई सुनकर थोड़े निराश भेलथिन कि संतान एक लड़की है, लेकिन [[गौतम बुद्ध|बुद्ध]] ने हुनका आश्वासन देलथिन कि कुछ महिलाएँ पुरुषों से भी अउरी बुद्धिमान होवे है।<ref name=Wayman/> === विवाह === अजातशत्रु के साथ हुनकर सगाई आरू अंततः विवाह होने के पीछे क घटना ई रहै कि बिम्बिसार के मृत्यु के बाद हुनकर पति (अजातशत्रु) ने हुनकर पिता के साम्राज्य के खिलाफ युद्ध छेड़ देलकै। इस संघर्ष क मुख्य कारण [[वाराणसी|काशी]] क्षेत्र से होवे वाला राजस्व (Tax) रहै, जो बिम्बिसार के विवाह के समय कोसल देवी को दहेज के रूप में देल गेल रहै। कोसल देवी के मृत्यु के बाद, पसेनदी ने काशी क्षेत्र के राजस्व को तुरंत जब्त कएलक, जे हुनका जेब-खर्च (pin-money) के रूप में देल गेल रहै। इसी के कारण हुनकर आरू अजातशत्रु के बीच दुश्मनी शुरू भेल रहै।<ref name=Tripathi/>{{sfn|Upinder Singh|2016|p=271}} अजातशत्रु आरू हुनकर पिता के बीच क मुकाबला लंबा चललै, जिसमें दोनों योद्धाओं को बारी-बारी से सफलता मिललै। अंततः, पसेनदी विजयी भेलथिन आरू अपन भतीजा (अजातशत्रु) के साथ समझौता कएलक। उन्होंने अपन सत्रह वर्षीय पुत्री वजिरा क हाथ अजातशत्रु के हाथ में दे देलकै।<ref name=Tripathi>{{cite book|last=Tripathi|first=Rama Shankar|title=History of Ancient India|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.50249|year=1942|publisher=Motinal Banarsidass|location=Delhi|isbn=9788120800182|page=95|edition=1st. ed., repr.}}</ref> काशी क्षेत्र, जो इस संघर्ष क मुख्य कारण रहै, अजातशत्रु के साथ विवाह में हुनकर बेटी वजिरा को दहेज के रूप में दे देल गेल। पसेनदी ने काशी से प्राप्त राजस्व भी वजिरा को ही सौंप देलकै।<ref>{{cite book|title=The Journal of the Bihar Research Society|publisher=Bihar Research Society|page=127}}</ref> == संदर्भ == === उद्धरण === {{Reflist|30em}} === स्रोत === * {{citation |last=Singh |first=Upinder |author-link=Upinder Singh |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ |publisher=[[Pearson PLC|Pearson]] |year=2016 |isbn=978-81-317-1677-9 |ref={{sfnref|Upinder Singh|2016}} }} {{DEFAULTSORT:Vajira}} [[Category:हर्यंक राजवंश]] [[Category:मगध के पटरानी]] [[Category:कोसल के राजकुमारी]] [[Category:ईसा पूर्व ६ठी सदी के महिलाएँ]] [[Category:ईसा पूर्व ५वीं सदी के महिलाएँ]] [[Category:भारतीय बौद्ध लोग]] [[Category:प्राचीन भारतीय महिलाएँ]] [[Category:प्राचीन राजकुमारी]] [[Category:ईसा पूर्व ६ठी सदी के भारतीय लोग]] [[Category:ईसा पूर्व ५वीं सदी के भारतीय लोग]] [[Category:मगही लोग]] 5l8g2m86byurkueuay6je5bgd07f419 83138 83137 2026-10-23T12:39:19Z Kandarpajit Kallol 168 83138 wikitext text/x-wiki {{Short description|५वाँ सदी ईसा पूर्व के मगध सम्राट अजातशत्रु के पटरानी}} {{Infobox royalty | name = वजिरा | title = [[कोसल]] के राजकुमारी | succession = [[हर्यंक राजवंश|मगध]] के पटरानी (रानी कंसोर्ट) | reign = {{circa|492|460 ईसा पूर्व}} | predecessor = [[कोसल देवी]] | successor = अज्ञात | spouse = [[अजातशत्रु]] | issue = [[उदयन|उदयिभद्र]]<ref>{{cite book|last=Buddhist Council of Ceylon, Ceylon. Ministry of Cultural Affairs, Sri Lanka. Bauddha Kaṭayutu Depārtamēntuva|title=Encyclopaedia of Jainism |year=1963|publisher=Govt. of Ceylon|page=316}}</ref> | dynasty = [[हर्यंक राजवंश|हर्यंक]] ''(विवाह द्वारा)''<br>[[इक्ष्वाकु वंश|इक्ष्वाकु]] ''(जनम से)'' | father = [[प्रसेनजित|पसेनदी]] | religion = [[जैन धर्म]] }} '''वजिरा''' (जिन्हें वजिरकुमारी भी कहल जाई है) राजा [[अजातशत्रु]] के मुख्य पटरानी के रूप में [[हर्यंक राजवंश|मगध]] के पटरानी (रानी कंसोर्ट) रहथिन।<ref>{{cite book|last=Sen|first=Sailendra Nath|title=Ancient Indian history and civilization|year=1999|publisher=New Age International|location=New Delhi|isbn=9788122411980|page=113|edition=Second}}</ref> उ अपन पति के उत्तराधिकारी, राजा उदयिभद्र (उदयन) के माँ रहथिन।<ref>{{cite book|last=Mukherjee|first=Hemchandra Raychaudhuri. With a commentary by B. N.|title=Political History of Ancient India : From the accession of Parikshit to the extinction of the Gupta dynasty|year=2005|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195643763|page=190|edition=6. impression.}}</ref> वजिरा क जनम [[कोसल]] साम्राज्य के एक राजकुमारी के रूप में भेल रहै आरू उ राजा [[प्रसेनजित|पसेनदी]] आरू रानी मल्लिका के पुत्री रहथिन। उ अपन सास, रानी [[कोसल देवी]] के भतीजी भी रहथिन,<ref>{{cite book|last=Jayapalan|first=N.|title=History of India|year=2001|publisher=Atlantic|location=New Delhi|isbn=9788171569281|page=52}}</ref> जो राजा [[बिम्बिसार]] के पहली पत्नी आरू मुख्य पटरानी रहथिन आरू राजा पसेनदी के बहन रहथिन। == जीवन == === जनम === वजिरा या वजिरकुमारी क जनम राजा [[प्रसेनजित|पसेनदी]] के मुख्य रानी मल्लिका के गर्भ से भेल रहै। [[पालि भाषा|पालि]] परंपरा के अनुसार, हुनकर माँ कोसल के मुख्य मालाकार (माली) के एक सुंदर बेटी रहथिन।<ref name=Wayman>{{cite book|author1=Alex Wayman |author2=Hideko Wayman |name-list-style=amp |title=The lion's roar of Queen Śrīmālā : a Buddhist scripture on the Tathāgatagarbha theory|year=1990|publisher=Motilal Banarsidass Publ|isbn=9788120807310|page=3|edition=1. Indian}}</ref> जब राजकुमारी क जनम भेल, तब हुनकर पिता ई सुनकर थोड़े निराश भेलथिन कि संतान एक लड़की है, लेकिन [[गौतम बुद्ध|बुद्ध]] ने हुनका आश्वासन देलथिन कि कुछ महिलाएँ पुरुषों से भी अउरी बुद्धिमान होवे है।<ref name=Wayman/> === विवाह === अजातशत्रु के साथ हुनकर सगाई आरू अंततः विवाह होने के पीछे क घटना ई रहै कि बिम्बिसार के मृत्यु के बाद हुनकर पति (अजातशत्रु) ने हुनकर पिता के साम्राज्य के खिलाफ युद्ध छेड़ देलकै। इस संघर्ष क मुख्य कारण [[वाराणसी|काशी]] क्षेत्र से होवे वाला राजस्व (Tax) रहै, जो बिम्बिसार के विवाह के समय कोसल देवी को दहेज के रूप में देल गेल रहै। कोसल देवी के मृत्यु के बाद, पसेनदी ने काशी क्षेत्र के राजस्व को तुरंत जब्त कएलक, जे हुनका जेब-खर्च (pin-money) के रूप में देल गेल रहै। इसी के कारण हुनकर आरू अजातशत्रु के बीच दुश्मनी शुरू भेल रहै।<ref name=Tripathi/>{{sfn|Upinder Singh|2016|p=271}} अजातशत्रु आरू हुनकर पिता के बीच क मुकाबला लंबा चललै, जिसमें दोनों योद्धाओं को बारी-बारी से सफलता मिललै। अंततः, पसेनदी विजयी भेलथिन आरू अपन भतीजा (अजातशत्रु) के साथ समझौता कएलक। उन्होंने अपन सत्रह वर्षीय पुत्री वजिरा क हाथ अजातशत्रु के हाथ में दे देलकै।<ref name=Tripathi>{{cite book|last=Tripathi|first=Rama Shankar|title=History of Ancient India|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.50249|year=1942|publisher=Motinal Banarsidass|location=Delhi|isbn=9788120800182|page=95|edition=1st. ed., repr.}}</ref> काशी क्षेत्र, जो इस संघर्ष क मुख्य कारण रहै, अजातशत्रु के साथ विवाह में हुनकर बेटी वजिरा को दहेज के रूप में दे देल गेल। पसेनदी ने काशी से प्राप्त राजस्व भी वजिरा को ही सौंप देलकै।<ref>{{cite book|title=The Journal of the Bihar Research Society|publisher=Bihar Research Society|page=127}}</ref> == संदर्भ == === उद्धरण === {{Reflist|30em}} === स्रोत === * {{citation |last=Singh |first=Upinder |author-link=Upinder Singh |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ |publisher=[[Pearson PLC|Pearson]] |year=2016 |isbn=978-81-317-1677-9 |ref={{sfnref|Upinder Singh|2016}} }} [[श्रेणी:मगही लोग]] j2ceulfbsn33a42e3znvnk50c07qdkh 83147 83138 2026-10-23T13:02:56Z Kandarpajit Kallol 168 83147 wikitext text/x-wiki {{Short description|५वाँ सदी ईसा पूर्व के मगध सम्राट अजातशत्रु के पटरानी}} {{Infobox royalty | name = वजिरा | title = [[कोसल]] के राजकुमारी | succession = [[हर्यंक राजवंश|मगध]] के पटरानी (रानी कंसोर्ट) | reign = {{circa|492|460 ईसा पूर्व}} | predecessor = [[कोसल देवी]] | successor = अज्ञात | spouse = [[अजातशत्रु]] | issue = [[उदयन|उदयिभद्र]]<ref>{{cite book|last=Buddhist Council of Ceylon, Ceylon. Ministry of Cultural Affairs, Sri Lanka. Bauddha Kaṭayutu Depārtamēntuva|title=Encyclopaedia of Jainism |year=1963|publisher=Govt. of Ceylon|page=316}}</ref> | dynasty = [[हर्यंक राजवंश|हर्यंक]] ''(विवाह द्वारा)''<br>[[इक्ष्वाकु वंश|इक्ष्वाकु]] ''(जनम से)'' | father = [[प्रसेनजित|पसेनदी]] | religion = [[जैन धर्म]] }} '''वजिरा''' (जिन्हें वजिरकुमारी भी कहल जाई है) राजा [[अजातशत्रु]] के मुख्य पटरानी के रूप में [[हर्यंक राजवंश|मगध]] के पटरानी (रानी कंसोर्ट) रहथिन।<ref>{{cite book|last=Sen|first=Sailendra Nath|title=Ancient Indian history and civilization|year=1999|publisher=New Age International|location=New Delhi|isbn=9788122411980|page=113|edition=Second}}</ref> उ अपन पति के उत्तराधिकारी, राजा उदयिभद्र (उदयन) के माँ रहथिन।<ref>{{cite book|last=Mukherjee|first=Hemchandra Raychaudhuri. With a commentary by B. N.|title=Political History of Ancient India : From the accession of Parikshit to the extinction of the Gupta dynasty|year=2005|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195643763|page=190|edition=6. impression.}}</ref> वजिरा क जनम [[कोसल]] साम्राज्य के एक राजकुमारी के रूप में भेल रहै आउ उ राजा [[प्रसेनजित|पसेनदी]] आउ रानी मल्लिका के पुत्री रहथिन। उ अपन सास, रानी [[कोसल देवी]] के भतीजी भी रहथिन,<ref>{{cite book|last=Jayapalan|first=N.|title=History of India|year=2001|publisher=Atlantic|location=New Delhi|isbn=9788171569281|page=52}}</ref> जो राजा [[बिम्बिसार]] के पहली पत्नी आउ मुख्य पटरानी रहथिन आउ राजा पसेनदी के बहन रहथिन। == जीवन == === जनम === वजिरा या वजिरकुमारी क जनम राजा [[प्रसेनजित|पसेनदी]] के मुख्य रानी मल्लिका के गर्भ से भेल रहै। [[पालि भाषा|पालि]] परंपरा के अनुसार, हुनकर माँ कोसल के मुख्य मालाकार (माली) के एक सुंदर बेटी रहथिन।<ref name=Wayman>{{cite book|author1=Alex Wayman |author2=Hideko Wayman |name-list-style=amp |title=The lion's roar of Queen Śrīmālā : a Buddhist scripture on the Tathāgatagarbha theory|year=1990|publisher=Motilal Banarsidass Publ|isbn=9788120807310|page=3|edition=1. Indian}}</ref> जब राजकुमारी क जनम भेल, तब हुनकर पिता ई सुनकर थोड़े निराश भेलथिन कि संतान एक लड़की है, लेकिन [[गौतम बुद्ध|बुद्ध]] ने हुनका आश्वासन देलथिन कि कुछ महिलाएँ पुरुषों से भी अउरी बुद्धिमान होवे है।<ref name=Wayman/> === विवाह === अजातशत्रु के साथ हुनकर सगाई आउ अंततः विवाह होने के पीछे क घटना ई रहै कि बिम्बिसार के मृत्यु के बाद हुनकर पति (अजातशत्रु) ने हुनकर पिता के साम्राज्य के खिलाफ युद्ध छेड़ देलकै। इस संघर्ष क मुख्य कारण [[वाराणसी|काशी]] क्षेत्र से होवे वाला राजस्व (Tax) रहै, जो बिम्बिसार के विवाह के समय कोसल देवी को दहेज के रूप में देल गेल रहै। कोसल देवी के मृत्यु के बाद, पसेनदी ने काशी क्षेत्र के राजस्व को तुरंत जब्त कएलक, जे हुनका जेब-खर्च (pin-money) के रूप में देल गेल रहै। इसी के कारण हुनकर आउ अजातशत्रु के बीच दुश्मनी शुरू भेल रहै।<ref name=Tripathi/>{{sfn|Upinder Singh|2016|p=271}} अजातशत्रु आउ हुनकर पिता के बीच क मुकाबला लंबा चललै, जिसमें दोनों योद्धाओं को बारी-बारी से सफलता मिललै। अंततः, पसेनदी विजयी भेलथिन आउ अपन भतीजा (अजातशत्रु) के साथ समझौता कएलक। उन्होंने अपन सत्रह वर्षीय पुत्री वजिरा क हाथ अजातशत्रु के हाथ में दे देलकै।<ref name=Tripathi>{{cite book|last=Tripathi|first=Rama Shankar|title=History of Ancient India|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.50249|year=1942|publisher=Motinal Banarsidass|location=Delhi|isbn=9788120800182|page=95|edition=1st. ed., repr.}}</ref> काशी क्षेत्र, जो इस संघर्ष क मुख्य कारण रहै, अजातशत्रु के साथ विवाह में हुनकर बेटी वजिरा को दहेज के रूप में दे देल गेल। पसेनदी ने काशी से प्राप्त राजस्व भी वजिरा को ही सौंप देलकै।<ref>{{cite book|title=The Journal of the Bihar Research Society|publisher=Bihar Research Society|page=127}}</ref> == संदर्भ == === उद्धरण === {{Reflist|30em}} === स्रोत === * {{citation |last=Singh |first=Upinder |author-link=Upinder Singh |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ |publisher=[[Pearson PLC|Pearson]] |year=2016 |isbn=978-81-317-1677-9 |ref={{sfnref|Upinder Singh|2016}} }} [[श्रेणी:मगही लोग]] gq02fs1q2d8ydpapyf5izuckxfqni7k सुनीता (मगही उपन्यास) 0 18837 83155 2026-10-23T20:32:11Z अनिरुद्ध कुमार 172 "{{Infobox किताब | नाम = सुनीता | मुखपृष्ठ = Sunita-Magahi-Novel.jpg | मुखपृष्ठ_आकार = 200px | मुखपृष्ठ_शीर्षक = ''सुनीता'' | रचयिता = [[जयनाथ पति]] | मूल_शीर्षक = | अनुवादक = | प्रकाशक = | प्रकाशन_तिथि = १९..." सङ्गे नया पन्ना बनावल गेलै 83155 wikitext text/x-wiki {{Infobox किताब | नाम = सुनीता | मुखपृष्ठ = Sunita-Magahi-Novel.jpg | मुखपृष्ठ_आकार = 200px | मुखपृष्ठ_शीर्षक = ''सुनीता'' | रचयिता = [[जयनाथ पति]] | मूल_शीर्षक = | अनुवादक = | प्रकाशक = | प्रकाशन_तिथि = [[१९२७]] | भाषा = [[मगही भाषा|मगही]] | देश = [[भारत]] | विषय = सामाजिक | शैली = | मुखपृष्ठ_रचना = | मीडिया_प्रकार = प्रिंट | पृष्ठ = | ISBN = | भाग = | पिछला_क्रमांक = | अगला_क्रमांक = | टिप्पणियाँ = }} pl2vdn8ojoiwwd1cts84q9yy66wmb20 83156 83155 2026-10-23T20:34:28Z अनिरुद्ध कुमार 172 83156 wikitext text/x-wiki {{Infobox किताब | नाम = सुनीता | मुखपृष्ठ = Sunita-Magahi-Novel.jpg | मुखपृष्ठ_आकार = 200px | मुखपृष्ठ_शीर्षक = ''सुनीता'' | रचयिता = [[जयनाथ पति]] | मूल_शीर्षक = | अनुवादक = | प्रकाशक = | प्रकाशन_तिथि = [[१९२७]] | भाषा = [[मगही भाषा|मगही]] | देश = [[भारत]] | विषय = सामाजिक | शैली = | मुखपृष्ठ_रचना = | मीडिया_प्रकार = प्रिंट | पृष्ठ = | ISBN = | भाग = | पिछला_क्रमांक = | अगला_क्रमांक = | टिप्पणियाँ = }} == भूमिका == '''सुनीता''' 1927 में छपल [[मगही भासा]] के पहिला उपन्यास हइ।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=TaNA6RK9nokC रासबिहारी पांडेय, मगही साहित्य व साहित्यकार, लोकसाहित्य संगम, 1976]</ref> 38z6o3al5hoqsql46wrbz1s6ecqukhf 83157 83156 2026-10-23T20:37:18Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* भूमिका */ 83157 wikitext text/x-wiki {{Infobox किताब | नाम = सुनीता | मुखपृष्ठ = Sunita-Magahi-Novel.jpg | मुखपृष्ठ_आकार = 200px | मुखपृष्ठ_शीर्षक = ''सुनीता'' | रचयिता = [[जयनाथ पति]] | मूल_शीर्षक = | अनुवादक = | प्रकाशक = | प्रकाशन_तिथि = [[१९२७]] | भाषा = [[मगही भाषा|मगही]] | देश = [[भारत]] | विषय = सामाजिक | शैली = | मुखपृष्ठ_रचना = | मीडिया_प्रकार = प्रिंट | पृष्ठ = | ISBN = | भाग = | पिछला_क्रमांक = | अगला_क्रमांक = | टिप्पणियाँ = }} == भूमिका == '''सुनीता''' 1927 में छपल [[मगही भासा]] के पहिला उपन्यास हइ।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=TaNA6RK9nokC रासबिहारी पांडेय, मगही साहित्य व साहित्यकार, लोकसाहित्य संगम, 1976]</ref> एकर लेखक [[नवादा]] (बिहार) के मोख्तार [[बाबू जयनाथ पति]] हथिन।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=ryhuAAAAMAAJ Bindeshwari Prasad Sinha, Kayasthas in Making of Modern Bihar, Impression Publication, 2003, p 252] </ref> 22g42vne2djgn3yoo0hcvwd1qxy7oig 83158 83157 2026-10-23T20:44:19Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* भूमिका */ 83158 wikitext text/x-wiki {{Infobox किताब | नाम = सुनीता | मुखपृष्ठ = Sunita-Magahi-Novel.jpg | मुखपृष्ठ_आकार = 200px | मुखपृष्ठ_शीर्षक = ''सुनीता'' | रचयिता = [[जयनाथ पति]] | मूल_शीर्षक = | अनुवादक = | प्रकाशक = | प्रकाशन_तिथि = [[१९२७]] | भाषा = [[मगही भाषा|मगही]] | देश = [[भारत]] | विषय = सामाजिक | शैली = | मुखपृष्ठ_रचना = | मीडिया_प्रकार = प्रिंट | पृष्ठ = | ISBN = | भाग = | पिछला_क्रमांक = | अगला_क्रमांक = | टिप्पणियाँ = }} == भूमिका == '''सुनीता''' 1927 में छपल [[मगही भासा]] के पहिला उपन्यास हइ।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=TaNA6RK9nokC रासबिहारी पांडेय, मगही साहित्य व साहित्यकार, लोकसाहित्य संगम, 1976]</ref> एकर लेखक [[नवादा]] (बिहार) के मोख्तार [[बाबू जयनाथ पति]] हथिन।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=ryhuAAAAMAAJ Bindeshwari Prasad Sinha, Kayasthas in Making of Modern Bihar, Impression Publication, 2003, p 252] </ref> इ उपन्यास के कथावस्तु समाजिक रूढ़ि बेमेल विवाह अउ ओकर नकार हइ।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=bXhjAAAAMAAJ मगही साहित्य का इतिहास, मगही अकादमी, 1998]</ref> bjf0mcy6faxm1x0w0uz7rod7imne76b 83159 83158 2026-10-23T20:45:33Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* भूमिका */ 83159 wikitext text/x-wiki {{Infobox किताब | नाम = सुनीता | मुखपृष्ठ = Sunita-Magahi-Novel.jpg | मुखपृष्ठ_आकार = 200px | मुखपृष्ठ_शीर्षक = ''सुनीता'' | रचयिता = [[जयनाथ पति]] | मूल_शीर्षक = | अनुवादक = | प्रकाशक = | प्रकाशन_तिथि = [[१९२७]] | भाषा = [[मगही भाषा|मगही]] | देश = [[भारत]] | विषय = सामाजिक | शैली = | मुखपृष्ठ_रचना = | मीडिया_प्रकार = प्रिंट | पृष्ठ = | ISBN = | भाग = | पिछला_क्रमांक = | अगला_क्रमांक = | टिप्पणियाँ = }} == भूमिका == '''सुनीता''' 1927 में छपल [[मगही भासा]] के पहिला उपन्यास हइ।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=TaNA6RK9nokC रासबिहारी पांडेय, मगही साहित्य व साहित्यकार, लोकसाहित्य संगम, 1976]</ref> एकर लेखक [[नवादा]] (बिहार) के मोख्तार [[बाबू जयनाथ पति]] हथिन।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=ryhuAAAAMAAJ Bindeshwari Prasad Sinha, Kayasthas in Making of Modern Bihar, Impression Publication, 2003, p 252] </ref> इ उपन्यास के कथावस्तु समाजिक रूढ़ि बेमेल विवाह अउ ओकर नकार हइ।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=bXhjAAAAMAAJ मगही साहित्य का इतिहास, मगही अकादमी, 1998]</ref> सामाजिक वर्जना के तोड़े अउ अंतरजातीय विवाह संबंध के बकील बने बाली नायिका केन्द्रित इ उपन्यास के छपला के बाद समाज के उच्च जाति बालन के बहुत विरोध के सामना करे पड़ले हल।<ref>[https://archive.org/details/PhulBahadur मुख बंध, ‘फूल बहादुर’, दूसरा संस्करण, 1974]</ref> वर्तमान में इस उपन्यास की एक भी प्रति उपलब्ध नहीं है। ==कथावस्तु== 3yxozzl3wnrfhgyckjucgr18rg3w6p3 83160 83159 2026-10-23T20:50:07Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* कथावस्तु */ 83160 wikitext text/x-wiki {{Infobox किताब | नाम = सुनीता | मुखपृष्ठ = Sunita-Magahi-Novel.jpg | मुखपृष्ठ_आकार = 200px | मुखपृष्ठ_शीर्षक = ''सुनीता'' | रचयिता = [[जयनाथ पति]] | मूल_शीर्षक = | अनुवादक = | प्रकाशक = | प्रकाशन_तिथि = [[१९२७]] | भाषा = [[मगही भाषा|मगही]] | देश = [[भारत]] | विषय = सामाजिक | शैली = | मुखपृष्ठ_रचना = | मीडिया_प्रकार = प्रिंट | पृष्ठ = | ISBN = | भाग = | पिछला_क्रमांक = | अगला_क्रमांक = | टिप्पणियाँ = }} == भूमिका == '''सुनीता''' 1927 में छपल [[मगही भासा]] के पहिला उपन्यास हइ।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=TaNA6RK9nokC रासबिहारी पांडेय, मगही साहित्य व साहित्यकार, लोकसाहित्य संगम, 1976]</ref> एकर लेखक [[नवादा]] (बिहार) के मोख्तार [[बाबू जयनाथ पति]] हथिन।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=ryhuAAAAMAAJ Bindeshwari Prasad Sinha, Kayasthas in Making of Modern Bihar, Impression Publication, 2003, p 252] </ref> इ उपन्यास के कथावस्तु समाजिक रूढ़ि बेमेल विवाह अउ ओकर नकार हइ।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=bXhjAAAAMAAJ मगही साहित्य का इतिहास, मगही अकादमी, 1998]</ref> सामाजिक वर्जना के तोड़े अउ अंतरजातीय विवाह संबंध के बकील बने बाली नायिका केन्द्रित इ उपन्यास के छपला के बाद समाज के उच्च जाति बालन के बहुत विरोध के सामना करे पड़ले हल।<ref>[https://archive.org/details/PhulBahadur मुख बंध, ‘फूल बहादुर’, दूसरा संस्करण, 1974]</ref> वर्तमान में इस उपन्यास की एक भी प्रति उपलब्ध नहीं है। ==कथावस्तु== ‘सुनीता’ उपन्यास के नायिका सुनीता एक उच्च जाति के एक सभ्रांत परिवार के लड़की हथिन। परिवार बालन उनखर बियाह अपन जात के एगो अमीर बाकी बूढ़ अदमी संगे कर दे हथिन। 4ax734ckw2hsud2ssn4r3h7dw6tfx5g 83161 83160 2026-10-23T20:54:59Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* कथावस्तु */ 83161 wikitext text/x-wiki {{Infobox किताब | नाम = सुनीता | मुखपृष्ठ = Sunita-Magahi-Novel.jpg | मुखपृष्ठ_आकार = 200px | मुखपृष्ठ_शीर्षक = ''सुनीता'' | रचयिता = [[जयनाथ पति]] | मूल_शीर्षक = | अनुवादक = | प्रकाशक = | प्रकाशन_तिथि = [[१९२७]] | भाषा = [[मगही भाषा|मगही]] | देश = [[भारत]] | विषय = सामाजिक | शैली = | मुखपृष्ठ_रचना = | मीडिया_प्रकार = प्रिंट | पृष्ठ = | ISBN = | भाग = | पिछला_क्रमांक = | अगला_क्रमांक = | टिप्पणियाँ = }} == भूमिका == '''सुनीता''' 1927 में छपल [[मगही भासा]] के पहिला उपन्यास हइ।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=TaNA6RK9nokC रासबिहारी पांडेय, मगही साहित्य व साहित्यकार, लोकसाहित्य संगम, 1976]</ref> एकर लेखक [[नवादा]] (बिहार) के मोख्तार [[बाबू जयनाथ पति]] हथिन।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=ryhuAAAAMAAJ Bindeshwari Prasad Sinha, Kayasthas in Making of Modern Bihar, Impression Publication, 2003, p 252] </ref> इ उपन्यास के कथावस्तु समाजिक रूढ़ि बेमेल विवाह अउ ओकर नकार हइ।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=bXhjAAAAMAAJ मगही साहित्य का इतिहास, मगही अकादमी, 1998]</ref> सामाजिक वर्जना के तोड़े अउ अंतरजातीय विवाह संबंध के बकील बने बाली नायिका केन्द्रित इ उपन्यास के छपला के बाद समाज के उच्च जाति बालन के बहुत विरोध के सामना करे पड़ले हल।<ref>[https://archive.org/details/PhulBahadur मुख बंध, ‘फूल बहादुर’, दूसरा संस्करण, 1974]</ref> वर्तमान में इस उपन्यास की एक भी प्रति उपलब्ध नहीं है। ==कथावस्तु== ‘सुनीता’ उपन्यास के नायिका सुनीता एक उच्च जाति के एक सभ्रांत परिवार के लड़की हथिन। परिवार बालन उनखर बियाह अपन जात के एगो अमीर बाकी बूढ़ अदमी संगे कर दे हथिन। सुनीता के ई अनमेल बियाह नीमन न लग हइ। gulaqvlg24l6nmgn01geyojrmfe4ny1 83162 83161 2026-10-23T20:55:16Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* भूमिका */ 83162 wikitext text/x-wiki {{Infobox किताब | नाम = सुनीता | मुखपृष्ठ = Sunita-Magahi-Novel.jpg | मुखपृष्ठ_आकार = 200px | मुखपृष्ठ_शीर्षक = ''सुनीता'' | रचयिता = [[जयनाथ पति]] | मूल_शीर्षक = | अनुवादक = | प्रकाशक = | प्रकाशन_तिथि = [[१९२७]] | भाषा = [[मगही भाषा|मगही]] | देश = [[भारत]] | विषय = सामाजिक | शैली = | मुखपृष्ठ_रचना = | मीडिया_प्रकार = प्रिंट | पृष्ठ = | ISBN = | भाग = | पिछला_क्रमांक = | अगला_क्रमांक = | टिप्पणियाँ = }} '''सुनीता''' 1927 में छपल [[मगही भासा]] के पहिला उपन्यास हइ।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=TaNA6RK9nokC रासबिहारी पांडेय, मगही साहित्य व साहित्यकार, लोकसाहित्य संगम, 1976]</ref> एकर लेखक [[नवादा]] (बिहार) के मोख्तार [[बाबू जयनाथ पति]] हथिन।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=ryhuAAAAMAAJ Bindeshwari Prasad Sinha, Kayasthas in Making of Modern Bihar, Impression Publication, 2003, p 252] </ref> इ उपन्यास के कथावस्तु समाजिक रूढ़ि बेमेल विवाह अउ ओकर नकार हइ।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=bXhjAAAAMAAJ मगही साहित्य का इतिहास, मगही अकादमी, 1998]</ref> सामाजिक वर्जना के तोड़े अउ अंतरजातीय विवाह संबंध के बकील बने बाली नायिका केन्द्रित इ उपन्यास के छपला के बाद समाज के उच्च जाति बालन के बहुत विरोध के सामना करे पड़ले हल।<ref>[https://archive.org/details/PhulBahadur मुख बंध, ‘फूल बहादुर’, दूसरा संस्करण, 1974]</ref> वर्तमान में इस उपन्यास की एक भी प्रति उपलब्ध नहीं है। ==कथावस्तु== ‘सुनीता’ उपन्यास के नायिका सुनीता एक उच्च जाति के एक सभ्रांत परिवार के लड़की हथिन। परिवार बालन उनखर बियाह अपन जात के एगो अमीर बाकी बूढ़ अदमी संगे कर दे हथिन। सुनीता के ई अनमेल बियाह नीमन न लग हइ। 83hyaciup7h6dd2f37pm7815ljbmeut 83163 83162 2026-10-23T21:00:44Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* कथावस्तु */ 83163 wikitext text/x-wiki {{Infobox किताब | नाम = सुनीता | मुखपृष्ठ = Sunita-Magahi-Novel.jpg | मुखपृष्ठ_आकार = 200px | मुखपृष्ठ_शीर्षक = ''सुनीता'' | रचयिता = [[जयनाथ पति]] | मूल_शीर्षक = | अनुवादक = | प्रकाशक = | प्रकाशन_तिथि = [[१९२७]] | भाषा = [[मगही भाषा|मगही]] | देश = [[भारत]] | विषय = सामाजिक | शैली = | मुखपृष्ठ_रचना = | मीडिया_प्रकार = प्रिंट | पृष्ठ = | ISBN = | भाग = | पिछला_क्रमांक = | अगला_क्रमांक = | टिप्पणियाँ = }} '''सुनीता''' 1927 में छपल [[मगही भासा]] के पहिला उपन्यास हइ।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=TaNA6RK9nokC रासबिहारी पांडेय, मगही साहित्य व साहित्यकार, लोकसाहित्य संगम, 1976]</ref> एकर लेखक [[नवादा]] (बिहार) के मोख्तार [[बाबू जयनाथ पति]] हथिन।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=ryhuAAAAMAAJ Bindeshwari Prasad Sinha, Kayasthas in Making of Modern Bihar, Impression Publication, 2003, p 252] </ref> इ उपन्यास के कथावस्तु समाजिक रूढ़ि बेमेल विवाह अउ ओकर नकार हइ।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=bXhjAAAAMAAJ मगही साहित्य का इतिहास, मगही अकादमी, 1998]</ref> सामाजिक वर्जना के तोड़े अउ अंतरजातीय विवाह संबंध के बकील बने बाली नायिका केन्द्रित इ उपन्यास के छपला के बाद समाज के उच्च जाति बालन के बहुत विरोध के सामना करे पड़ले हल।<ref>[https://archive.org/details/PhulBahadur मुख बंध, ‘फूल बहादुर’, दूसरा संस्करण, 1974]</ref> वर्तमान में इस उपन्यास की एक भी प्रति उपलब्ध नहीं है। ==कथावस्तु== ‘सुनीता’ उपन्यास के नायिका सुनीता एक उच्च जाति के एक सभ्रांत परिवार के लड़की हथिन। परिवार बालन उनखर बियाह अपन जात के एगो अमीर बाकी बूढ़ अदमी संगे कर दे हथिन। सुनीता के ई अनमेल बियाह नीमन न लग हइ। तनिके गो से गांव के एगो लड़का से उनखा लगाब हलै बाकी उ लड़का नीच जात के हलथिन। जबान होते होते उनखर लगाब प्यार में बदल गेलै। उ परिवार-समाज द्वारा कइल गेल शादी के बंधन तोड़के अपन प्रेमी के घर चल जा हथिन। ई बात उनखर परिबार के बरदास्त न होब हइ। उनखर बिरादरी बालन उनखा पर कचहरी में मुकदमा चला के उनखा औ्र उनखर प्रेमी के सजा देबल चाह हथिन। arrv0msyyr8l8zuupxmwom8ih5rh4fp 83164 83163 2026-10-23T21:04:04Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* कथावस्तु */ 83164 wikitext text/x-wiki {{Infobox किताब | नाम = सुनीता | मुखपृष्ठ = Sunita-Magahi-Novel.jpg | मुखपृष्ठ_आकार = 200px | मुखपृष्ठ_शीर्षक = ''सुनीता'' | रचयिता = [[जयनाथ पति]] | मूल_शीर्षक = | अनुवादक = | प्रकाशक = | प्रकाशन_तिथि = [[१९२७]] | भाषा = [[मगही भाषा|मगही]] | देश = [[भारत]] | विषय = सामाजिक | शैली = | मुखपृष्ठ_रचना = | मीडिया_प्रकार = प्रिंट | पृष्ठ = | ISBN = | भाग = | पिछला_क्रमांक = | अगला_क्रमांक = | टिप्पणियाँ = }} '''सुनीता''' 1927 में छपल [[मगही भासा]] के पहिला उपन्यास हइ।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=TaNA6RK9nokC रासबिहारी पांडेय, मगही साहित्य व साहित्यकार, लोकसाहित्य संगम, 1976]</ref> एकर लेखक [[नवादा]] (बिहार) के मोख्तार [[बाबू जयनाथ पति]] हथिन।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=ryhuAAAAMAAJ Bindeshwari Prasad Sinha, Kayasthas in Making of Modern Bihar, Impression Publication, 2003, p 252] </ref> इ उपन्यास के कथावस्तु समाजिक रूढ़ि बेमेल विवाह अउ ओकर नकार हइ।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=bXhjAAAAMAAJ मगही साहित्य का इतिहास, मगही अकादमी, 1998]</ref> सामाजिक वर्जना के तोड़े अउ अंतरजातीय विवाह संबंध के बकील बने बाली नायिका केन्द्रित इ उपन्यास के छपला के बाद समाज के उच्च जाति बालन के बहुत विरोध के सामना करे पड़ले हल।<ref>[https://archive.org/details/PhulBahadur मुख बंध, ‘फूल बहादुर’, दूसरा संस्करण, 1974]</ref> वर्तमान में इस उपन्यास की एक भी प्रति उपलब्ध नहीं है। ==कथावस्तु== ‘सुनीता’ उपन्यास के नायिका सुनीता एक उच्च जाति के एक सभ्रांत परिवार के लड़की हथिन। परिवार बालन उनखर बियाह अपन जात के एगो अमीर बाकी बूढ़ अदमी संगे कर दे हथिन। सुनीता के ई अनमेल बियाह नीमन न लग हइ। तनिके गो से गांव के एगो लड़का से उनखा लगाब हलै बाकी उ लड़का नीच जात के हलथिन। जबान होते होते उनखर लगाब प्यार में बदल गेलै। उ परिवार-समाज द्वारा कइल गेल शादी के बंधन तोड़के अपन प्रेमी के घर चल जा हथिन। ई बात उनखर परिबार के बरदास्त न होब हइ। उनखर बिरादरी बालन उनखा पर कचहरी में मुकदमा चला के उनखा अउ उनखर प्रेमी के सजा देबल चाह हथिन। सुनीता ई कानूनी चाहे सामाजिक हमला के बिरोध कर हथिन। उ बहुते बहादुरी से समाज और कचहरी के मुकदमा के सामना कर हथिन अउ जीत जा हथिन। 887v1hu1q223oi4wfcodr7tcy58b8pe 83165 83164 2026-10-23T21:04:50Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* कथावस्तु */ 83165 wikitext text/x-wiki {{Infobox किताब | नाम = सुनीता | मुखपृष्ठ = Sunita-Magahi-Novel.jpg | मुखपृष्ठ_आकार = 200px | मुखपृष्ठ_शीर्षक = ''सुनीता'' | रचयिता = [[जयनाथ पति]] | मूल_शीर्षक = | अनुवादक = | प्रकाशक = | प्रकाशन_तिथि = [[१९२७]] | भाषा = [[मगही भाषा|मगही]] | देश = [[भारत]] | विषय = सामाजिक | शैली = | मुखपृष्ठ_रचना = | मीडिया_प्रकार = प्रिंट | पृष्ठ = | ISBN = | भाग = | पिछला_क्रमांक = | अगला_क्रमांक = | टिप्पणियाँ = }} '''सुनीता''' 1927 में छपल [[मगही भासा]] के पहिला उपन्यास हइ।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=TaNA6RK9nokC रासबिहारी पांडेय, मगही साहित्य व साहित्यकार, लोकसाहित्य संगम, 1976]</ref> एकर लेखक [[नवादा]] (बिहार) के मोख्तार [[बाबू जयनाथ पति]] हथिन।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=ryhuAAAAMAAJ Bindeshwari Prasad Sinha, Kayasthas in Making of Modern Bihar, Impression Publication, 2003, p 252] </ref> इ उपन्यास के कथावस्तु समाजिक रूढ़ि बेमेल विवाह अउ ओकर नकार हइ।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=bXhjAAAAMAAJ मगही साहित्य का इतिहास, मगही अकादमी, 1998]</ref> सामाजिक वर्जना के तोड़े अउ अंतरजातीय विवाह संबंध के बकील बने बाली नायिका केन्द्रित इ उपन्यास के छपला के बाद समाज के उच्च जाति बालन के बहुत विरोध के सामना करे पड़ले हल।<ref>[https://archive.org/details/PhulBahadur मुख बंध, ‘फूल बहादुर’, दूसरा संस्करण, 1974]</ref> वर्तमान में इस उपन्यास की एक भी प्रति उपलब्ध नहीं है। ==कथावस्तु== ‘सुनीता’ उपन्यास के नायिका सुनीता एक उच्च जाति के एक सभ्रांत परिवार के लड़की हथिन। परिवार बालन उनखर बियाह अपन जात के एगो अमीर बाकी बूढ़ अदमी संगे कर दे हथिन। सुनीता के ई अनमेल बियाह नीमन न लग हइ। तनिके गो से गांव के एगो लड़का से उनखा लगाब हलै बाकी उ लड़का नीच जात के हलथिन। जबान होते होते उनखर लगाब प्यार में बदल गेलै। उ परिवार-समाज द्वारा कइल गेल शादी के बंधन तोड़के अपन प्रेमी के घर चल जा हथिन। ई बात उनखर परिबार के बरदास्त न होब हइ। उनखर बिरादरी बालन उनखा पर कचहरी में मुकदमा चला के उनखा अउ उनखर प्रेमी के सजा देबल चाह हथिन। सुनीता ई कानूनी चाहे सामाजिक हमला के बिरोध कर हथिन। उ बहुते बहादुरी से समाज और कचहरी के मुकदमा के सामना कर हथिन अउ जीत जा हथिन। == आलोचना == 9hp7pwcu5qsqyee17tp38cpyr7p9m2a 83166 83165 2026-10-23T21:19:56Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* आलोचना */ 83166 wikitext text/x-wiki {{Infobox किताब | नाम = सुनीता | मुखपृष्ठ = Sunita-Magahi-Novel.jpg | मुखपृष्ठ_आकार = 200px | मुखपृष्ठ_शीर्षक = ''सुनीता'' | रचयिता = [[जयनाथ पति]] | मूल_शीर्षक = | अनुवादक = | प्रकाशक = | प्रकाशन_तिथि = [[१९२७]] | भाषा = [[मगही भाषा|मगही]] | देश = [[भारत]] | विषय = सामाजिक | शैली = | मुखपृष्ठ_रचना = | मीडिया_प्रकार = प्रिंट | पृष्ठ = | ISBN = | भाग = | पिछला_क्रमांक = | अगला_क्रमांक = | टिप्पणियाँ = }} '''सुनीता''' 1927 में छपल [[मगही भासा]] के पहिला उपन्यास हइ।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=TaNA6RK9nokC रासबिहारी पांडेय, मगही साहित्य व साहित्यकार, लोकसाहित्य संगम, 1976]</ref> एकर लेखक [[नवादा]] (बिहार) के मोख्तार [[बाबू जयनाथ पति]] हथिन।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=ryhuAAAAMAAJ Bindeshwari Prasad Sinha, Kayasthas in Making of Modern Bihar, Impression Publication, 2003, p 252] </ref> इ उपन्यास के कथावस्तु समाजिक रूढ़ि बेमेल विवाह अउ ओकर नकार हइ।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=bXhjAAAAMAAJ मगही साहित्य का इतिहास, मगही अकादमी, 1998]</ref> सामाजिक वर्जना के तोड़े अउ अंतरजातीय विवाह संबंध के बकील बने बाली नायिका केन्द्रित इ उपन्यास के छपला के बाद समाज के उच्च जाति बालन के बहुत विरोध के सामना करे पड़ले हल।<ref>[https://archive.org/details/PhulBahadur मुख बंध, ‘फूल बहादुर’, दूसरा संस्करण, 1974]</ref> वर्तमान में इस उपन्यास की एक भी प्रति उपलब्ध नहीं है। ==कथावस्तु== ‘सुनीता’ उपन्यास के नायिका सुनीता एक उच्च जाति के एक सभ्रांत परिवार के लड़की हथिन। परिवार बालन उनखर बियाह अपन जात के एगो अमीर बाकी बूढ़ अदमी संगे कर दे हथिन। सुनीता के ई अनमेल बियाह नीमन न लग हइ। तनिके गो से गांव के एगो लड़का से उनखा लगाब हलै बाकी उ लड़का नीच जात के हलथिन। जबान होते होते उनखर लगाब प्यार में बदल गेलै। उ परिवार-समाज द्वारा कइल गेल शादी के बंधन तोड़के अपन प्रेमी के घर चल जा हथिन। ई बात उनखर परिबार के बरदास्त न होब हइ। उनखर बिरादरी बालन उनखा पर कचहरी में मुकदमा चला के उनखा अउ उनखर प्रेमी के सजा देबल चाह हथिन। सुनीता ई कानूनी चाहे सामाजिक हमला के बिरोध कर हथिन। उ बहुते बहादुरी से समाज और कचहरी के मुकदमा के सामना कर हथिन अउ जीत जा हथिन। == आलोचना == ‘सुनीता’ उपन्यास के पहिला आलोचना [[सुनीति कुमार चटर्जी]] द्वारा परिचयात्मक समीक्षा के रूप में लिखल गेले हल। अप्रैल १९२८ के ‘द मॉडर्न रिव्यू’ में उ लिख हथिन की "दक्षिण बिहार की मगही भाषा में अपन तरह के ई पहिला परकाशन हइ जेकरा द्वारा हमनी के सामने एगो भायबह सामाजिक बुराई के उद्घाटन होब हइ। मगही समाज के जे कुछ पहलुअन के तस्वीर ई कहानी में चित्रित कइल गेले हे निःसंदेह उ अत्यंत विश्वसनीय हइ, बाकी एकरा में चरित्रबन के बहुत जादे विकास न हो सकले हे। ई एगो तनिगो काम हइ बाकी प्राथमिक तौर पर भाषाई दृष्टि से बेशकीमती हइ। ...एगो कृति के रूप में इ मौजूदा प्रयास के आबे बाला दिनन में भारतीय भाषा अउ सामाजिक नृवंशविज्ञान के छात्र निश्चित रूप से याद करथिन काहे कि एकरा में भाषाई अउ सामाजिक तथ्यन के संग्रहण हइ।"<ref>‘द मॉडर्न रिव्यू’, अंक 43, अप्रैल 1928, कलकत्ता विश्वविद्यालय, कलकत्ता, पृष्ठ 430</ref> b6f9qheof7f6j0gv3hsga4q8kovd8pi 83167 83166 2026-10-23T21:21:31Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* आलोचना */ 83167 wikitext text/x-wiki {{Infobox किताब | नाम = सुनीता | मुखपृष्ठ = Sunita-Magahi-Novel.jpg | मुखपृष्ठ_आकार = 200px | मुखपृष्ठ_शीर्षक = ''सुनीता'' | रचयिता = [[जयनाथ पति]] | मूल_शीर्षक = | अनुवादक = | प्रकाशक = | प्रकाशन_तिथि = [[१९२७]] | भाषा = [[मगही भाषा|मगही]] | देश = [[भारत]] | विषय = सामाजिक | शैली = | मुखपृष्ठ_रचना = | मीडिया_प्रकार = प्रिंट | पृष्ठ = | ISBN = | भाग = | पिछला_क्रमांक = | अगला_क्रमांक = | टिप्पणियाँ = }} '''सुनीता''' 1927 में छपल [[मगही भासा]] के पहिला उपन्यास हइ।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=TaNA6RK9nokC रासबिहारी पांडेय, मगही साहित्य व साहित्यकार, लोकसाहित्य संगम, 1976]</ref> एकर लेखक [[नवादा]] (बिहार) के मोख्तार [[बाबू जयनाथ पति]] हथिन।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=ryhuAAAAMAAJ Bindeshwari Prasad Sinha, Kayasthas in Making of Modern Bihar, Impression Publication, 2003, p 252] </ref> इ उपन्यास के कथावस्तु समाजिक रूढ़ि बेमेल विवाह अउ ओकर नकार हइ।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=bXhjAAAAMAAJ मगही साहित्य का इतिहास, मगही अकादमी, 1998]</ref> सामाजिक वर्जना के तोड़े अउ अंतरजातीय विवाह संबंध के बकील बने बाली नायिका केन्द्रित इ उपन्यास के छपला के बाद समाज के उच्च जाति बालन के बहुत विरोध के सामना करे पड़ले हल।<ref>[https://archive.org/details/PhulBahadur मुख बंध, ‘फूल बहादुर’, दूसरा संस्करण, 1974]</ref> वर्तमान में इस उपन्यास की एक भी प्रति उपलब्ध नहीं है। ==कथावस्तु== ‘सुनीता’ उपन्यास के नायिका सुनीता एक उच्च जाति के एक सभ्रांत परिवार के लड़की हथिन। परिवार बालन उनखर बियाह अपन जात के एगो अमीर बाकी बूढ़ अदमी संगे कर दे हथिन। सुनीता के ई अनमेल बियाह नीमन न लग हइ। तनिके गो से गांव के एगो लड़का से उनखा लगाब हलै बाकी उ लड़का नीच जात के हलथिन। जबान होते होते उनखर लगाब प्यार में बदल गेलै। उ परिवार-समाज द्वारा कइल गेल शादी के बंधन तोड़के अपन प्रेमी के घर चल जा हथिन। ई बात उनखर परिबार के बरदास्त न होब हइ। उनखर बिरादरी बालन उनखा पर कचहरी में मुकदमा चला के उनखा अउ उनखर प्रेमी के सजा देबल चाह हथिन। सुनीता ई कानूनी चाहे सामाजिक हमला के बिरोध कर हथिन। उ बहुते बहादुरी से समाज और कचहरी के मुकदमा के सामना कर हथिन अउ जीत जा हथिन। == आलोचना == ‘सुनीता’ उपन्यास के पहिला आलोचना [[सुनीति कुमार चटर्जी]] द्वारा परिचयात्मक समीक्षा के रूप में लिखल गेले हल। अप्रैल १९२८ के ‘द मॉडर्न रिव्यू’ में उ लिख हथिन की "दक्षिण बिहार की मगही भाषा में अपन तरह के ई पहिला परकाशन हइ जेकरा द्वारा हमनी के सामने एगो भायबह सामाजिक बुराई के उद्घाटन होब हइ। मगही समाज के जे कुछ पहलुअन के तस्वीर ई कहानी में चित्रित कइल गेले हे निःसंदेह उ अत्यंत विश्वसनीय हइ, बाकी एकरा में चरित्रबन के बहुत जादे विकास न हो सकले हे। ई एगो तनिगो काम हइ बाकी प्राथमिक तौर पर भाषाई दृष्टि से बेशकीमती हइ। ...एगो कृति के रूप में इ मौजूदा प्रयास के आबे बाला दिनन में भारतीय भाषा अउ सामाजिक नृवंशविज्ञान के छात्र निश्चित रूप से याद करथिन काहे कि एकरा में भाषाई अउ सामाजिक तथ्यन के संग्रहण हइ।"<ref>‘द मॉडर्न रिव्यू’, अंक 43, अप्रैल 1928, कलकत्ता विश्वविद्यालय, कलकत्ता, पृष्ठ 430</ref> == एकरो देखथिन == 87adqecj265yvsh4edzu6l7ly2lu376 83168 83167 2026-10-23T21:22:05Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* एकरो देखथिन */ 83168 wikitext text/x-wiki {{Infobox किताब | नाम = सुनीता | मुखपृष्ठ = Sunita-Magahi-Novel.jpg | मुखपृष्ठ_आकार = 200px | मुखपृष्ठ_शीर्षक = ''सुनीता'' | रचयिता = [[जयनाथ पति]] | मूल_शीर्षक = | अनुवादक = | प्रकाशक = | प्रकाशन_तिथि = [[१९२७]] | भाषा = [[मगही भाषा|मगही]] | देश = [[भारत]] | विषय = सामाजिक | शैली = | मुखपृष्ठ_रचना = | मीडिया_प्रकार = प्रिंट | पृष्ठ = | ISBN = | भाग = | पिछला_क्रमांक = | अगला_क्रमांक = | टिप्पणियाँ = }} '''सुनीता''' 1927 में छपल [[मगही भासा]] के पहिला उपन्यास हइ।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=TaNA6RK9nokC रासबिहारी पांडेय, मगही साहित्य व साहित्यकार, लोकसाहित्य संगम, 1976]</ref> एकर लेखक [[नवादा]] (बिहार) के मोख्तार [[बाबू जयनाथ पति]] हथिन।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=ryhuAAAAMAAJ Bindeshwari Prasad Sinha, Kayasthas in Making of Modern Bihar, Impression Publication, 2003, p 252] </ref> इ उपन्यास के कथावस्तु समाजिक रूढ़ि बेमेल विवाह अउ ओकर नकार हइ।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=bXhjAAAAMAAJ मगही साहित्य का इतिहास, मगही अकादमी, 1998]</ref> सामाजिक वर्जना के तोड़े अउ अंतरजातीय विवाह संबंध के बकील बने बाली नायिका केन्द्रित इ उपन्यास के छपला के बाद समाज के उच्च जाति बालन के बहुत विरोध के सामना करे पड़ले हल।<ref>[https://archive.org/details/PhulBahadur मुख बंध, ‘फूल बहादुर’, दूसरा संस्करण, 1974]</ref> वर्तमान में इस उपन्यास की एक भी प्रति उपलब्ध नहीं है। ==कथावस्तु== ‘सुनीता’ उपन्यास के नायिका सुनीता एक उच्च जाति के एक सभ्रांत परिवार के लड़की हथिन। परिवार बालन उनखर बियाह अपन जात के एगो अमीर बाकी बूढ़ अदमी संगे कर दे हथिन। सुनीता के ई अनमेल बियाह नीमन न लग हइ। तनिके गो से गांव के एगो लड़का से उनखा लगाब हलै बाकी उ लड़का नीच जात के हलथिन। जबान होते होते उनखर लगाब प्यार में बदल गेलै। उ परिवार-समाज द्वारा कइल गेल शादी के बंधन तोड़के अपन प्रेमी के घर चल जा हथिन। ई बात उनखर परिबार के बरदास्त न होब हइ। उनखर बिरादरी बालन उनखा पर कचहरी में मुकदमा चला के उनखा अउ उनखर प्रेमी के सजा देबल चाह हथिन। सुनीता ई कानूनी चाहे सामाजिक हमला के बिरोध कर हथिन। उ बहुते बहादुरी से समाज और कचहरी के मुकदमा के सामना कर हथिन अउ जीत जा हथिन। == आलोचना == ‘सुनीता’ उपन्यास के पहिला आलोचना [[सुनीति कुमार चटर्जी]] द्वारा परिचयात्मक समीक्षा के रूप में लिखल गेले हल। अप्रैल १९२८ के ‘द मॉडर्न रिव्यू’ में उ लिख हथिन की "दक्षिण बिहार की मगही भाषा में अपन तरह के ई पहिला परकाशन हइ जेकरा द्वारा हमनी के सामने एगो भायबह सामाजिक बुराई के उद्घाटन होब हइ। मगही समाज के जे कुछ पहलुअन के तस्वीर ई कहानी में चित्रित कइल गेले हे निःसंदेह उ अत्यंत विश्वसनीय हइ, बाकी एकरा में चरित्रबन के बहुत जादे विकास न हो सकले हे। ई एगो तनिगो काम हइ बाकी प्राथमिक तौर पर भाषाई दृष्टि से बेशकीमती हइ। ...एगो कृति के रूप में इ मौजूदा प्रयास के आबे बाला दिनन में भारतीय भाषा अउ सामाजिक नृवंशविज्ञान के छात्र निश्चित रूप से याद करथिन काहे कि एकरा में भाषाई अउ सामाजिक तथ्यन के संग्रहण हइ।"<ref>‘द मॉडर्न रिव्यू’, अंक 43, अप्रैल 1928, कलकत्ता विश्वविद्यालय, कलकत्ता, पृष्ठ 430</ref> == एकरो देखथिन == * [[जयनाथ पति]] * [[फूल बहादुर]] * [[खाँटी किकटिया]] : मगही का नवीनतम उपन्यास * [[मगही साहित्यकार]] 8ufuefujdkpsteu6qzt6zcmszil3tan 83169 83168 2026-10-23T21:22:57Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* एकरो देखथिन */ 83169 wikitext text/x-wiki {{Infobox किताब | नाम = सुनीता | मुखपृष्ठ = Sunita-Magahi-Novel.jpg | मुखपृष्ठ_आकार = 200px | मुखपृष्ठ_शीर्षक = ''सुनीता'' | रचयिता = [[जयनाथ पति]] | मूल_शीर्षक = | अनुवादक = | प्रकाशक = | प्रकाशन_तिथि = [[१९२७]] | भाषा = [[मगही भाषा|मगही]] | देश = [[भारत]] | विषय = सामाजिक | शैली = | मुखपृष्ठ_रचना = | मीडिया_प्रकार = प्रिंट | पृष्ठ = | ISBN = | भाग = | पिछला_क्रमांक = | अगला_क्रमांक = | टिप्पणियाँ = }} '''सुनीता''' 1927 में छपल [[मगही भासा]] के पहिला उपन्यास हइ।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=TaNA6RK9nokC रासबिहारी पांडेय, मगही साहित्य व साहित्यकार, लोकसाहित्य संगम, 1976]</ref> एकर लेखक [[नवादा]] (बिहार) के मोख्तार [[बाबू जयनाथ पति]] हथिन।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=ryhuAAAAMAAJ Bindeshwari Prasad Sinha, Kayasthas in Making of Modern Bihar, Impression Publication, 2003, p 252] </ref> इ उपन्यास के कथावस्तु समाजिक रूढ़ि बेमेल विवाह अउ ओकर नकार हइ।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=bXhjAAAAMAAJ मगही साहित्य का इतिहास, मगही अकादमी, 1998]</ref> सामाजिक वर्जना के तोड़े अउ अंतरजातीय विवाह संबंध के बकील बने बाली नायिका केन्द्रित इ उपन्यास के छपला के बाद समाज के उच्च जाति बालन के बहुत विरोध के सामना करे पड़ले हल।<ref>[https://archive.org/details/PhulBahadur मुख बंध, ‘फूल बहादुर’, दूसरा संस्करण, 1974]</ref> वर्तमान में इस उपन्यास की एक भी प्रति उपलब्ध नहीं है। ==कथावस्तु== ‘सुनीता’ उपन्यास के नायिका सुनीता एक उच्च जाति के एक सभ्रांत परिवार के लड़की हथिन। परिवार बालन उनखर बियाह अपन जात के एगो अमीर बाकी बूढ़ अदमी संगे कर दे हथिन। सुनीता के ई अनमेल बियाह नीमन न लग हइ। तनिके गो से गांव के एगो लड़का से उनखा लगाब हलै बाकी उ लड़का नीच जात के हलथिन। जबान होते होते उनखर लगाब प्यार में बदल गेलै। उ परिवार-समाज द्वारा कइल गेल शादी के बंधन तोड़के अपन प्रेमी के घर चल जा हथिन। ई बात उनखर परिबार के बरदास्त न होब हइ। उनखर बिरादरी बालन उनखा पर कचहरी में मुकदमा चला के उनखा अउ उनखर प्रेमी के सजा देबल चाह हथिन। सुनीता ई कानूनी चाहे सामाजिक हमला के बिरोध कर हथिन। उ बहुते बहादुरी से समाज और कचहरी के मुकदमा के सामना कर हथिन अउ जीत जा हथिन। == आलोचना == ‘सुनीता’ उपन्यास के पहिला आलोचना [[सुनीति कुमार चटर्जी]] द्वारा परिचयात्मक समीक्षा के रूप में लिखल गेले हल। अप्रैल १९२८ के ‘द मॉडर्न रिव्यू’ में उ लिख हथिन की "दक्षिण बिहार की मगही भाषा में अपन तरह के ई पहिला परकाशन हइ जेकरा द्वारा हमनी के सामने एगो भायबह सामाजिक बुराई के उद्घाटन होब हइ। मगही समाज के जे कुछ पहलुअन के तस्वीर ई कहानी में चित्रित कइल गेले हे निःसंदेह उ अत्यंत विश्वसनीय हइ, बाकी एकरा में चरित्रबन के बहुत जादे विकास न हो सकले हे। ई एगो तनिगो काम हइ बाकी प्राथमिक तौर पर भाषाई दृष्टि से बेशकीमती हइ। ...एगो कृति के रूप में इ मौजूदा प्रयास के आबे बाला दिनन में भारतीय भाषा अउ सामाजिक नृवंशविज्ञान के छात्र निश्चित रूप से याद करथिन काहे कि एकरा में भाषाई अउ सामाजिक तथ्यन के संग्रहण हइ।"<ref>‘द मॉडर्न रिव्यू’, अंक 43, अप्रैल 1928, कलकत्ता विश्वविद्यालय, कलकत्ता, पृष्ठ 430</ref> == एकरो देखथिन == * [[जयनाथ पति]] * [[फूल बहादुर]] * [[खाँटी किकटिया]] : मगही का नवीनतम उपन्यास * [[मगही उपन्यास]] ==सन्दर्भ== 8koge54zr5x0txw7ho4d84cx5y24m2s 83170 83169 2026-10-23T21:23:38Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* सन्दर्भ */ 83170 wikitext text/x-wiki {{Infobox किताब | नाम = सुनीता | मुखपृष्ठ = Sunita-Magahi-Novel.jpg | मुखपृष्ठ_आकार = 200px | मुखपृष्ठ_शीर्षक = ''सुनीता'' | रचयिता = [[जयनाथ पति]] | मूल_शीर्षक = | अनुवादक = | प्रकाशक = | प्रकाशन_तिथि = [[१९२७]] | भाषा = [[मगही भाषा|मगही]] | देश = [[भारत]] | विषय = सामाजिक | शैली = | मुखपृष्ठ_रचना = | मीडिया_प्रकार = प्रिंट | पृष्ठ = | ISBN = | भाग = | पिछला_क्रमांक = | अगला_क्रमांक = | टिप्पणियाँ = }} '''सुनीता''' 1927 में छपल [[मगही भासा]] के पहिला उपन्यास हइ।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=TaNA6RK9nokC रासबिहारी पांडेय, मगही साहित्य व साहित्यकार, लोकसाहित्य संगम, 1976]</ref> एकर लेखक [[नवादा]] (बिहार) के मोख्तार [[बाबू जयनाथ पति]] हथिन।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=ryhuAAAAMAAJ Bindeshwari Prasad Sinha, Kayasthas in Making of Modern Bihar, Impression Publication, 2003, p 252] </ref> इ उपन्यास के कथावस्तु समाजिक रूढ़ि बेमेल विवाह अउ ओकर नकार हइ।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=bXhjAAAAMAAJ मगही साहित्य का इतिहास, मगही अकादमी, 1998]</ref> सामाजिक वर्जना के तोड़े अउ अंतरजातीय विवाह संबंध के बकील बने बाली नायिका केन्द्रित इ उपन्यास के छपला के बाद समाज के उच्च जाति बालन के बहुत विरोध के सामना करे पड़ले हल।<ref>[https://archive.org/details/PhulBahadur मुख बंध, ‘फूल बहादुर’, दूसरा संस्करण, 1974]</ref> वर्तमान में इस उपन्यास की एक भी प्रति उपलब्ध नहीं है। ==कथावस्तु== ‘सुनीता’ उपन्यास के नायिका सुनीता एक उच्च जाति के एक सभ्रांत परिवार के लड़की हथिन। परिवार बालन उनखर बियाह अपन जात के एगो अमीर बाकी बूढ़ अदमी संगे कर दे हथिन। सुनीता के ई अनमेल बियाह नीमन न लग हइ। तनिके गो से गांव के एगो लड़का से उनखा लगाब हलै बाकी उ लड़का नीच जात के हलथिन। जबान होते होते उनखर लगाब प्यार में बदल गेलै। उ परिवार-समाज द्वारा कइल गेल शादी के बंधन तोड़के अपन प्रेमी के घर चल जा हथिन। ई बात उनखर परिबार के बरदास्त न होब हइ। उनखर बिरादरी बालन उनखा पर कचहरी में मुकदमा चला के उनखा अउ उनखर प्रेमी के सजा देबल चाह हथिन। सुनीता ई कानूनी चाहे सामाजिक हमला के बिरोध कर हथिन। उ बहुते बहादुरी से समाज और कचहरी के मुकदमा के सामना कर हथिन अउ जीत जा हथिन। == आलोचना == ‘सुनीता’ उपन्यास के पहिला आलोचना [[सुनीति कुमार चटर्जी]] द्वारा परिचयात्मक समीक्षा के रूप में लिखल गेले हल। अप्रैल १९२८ के ‘द मॉडर्न रिव्यू’ में उ लिख हथिन की "दक्षिण बिहार की मगही भाषा में अपन तरह के ई पहिला परकाशन हइ जेकरा द्वारा हमनी के सामने एगो भायबह सामाजिक बुराई के उद्घाटन होब हइ। मगही समाज के जे कुछ पहलुअन के तस्वीर ई कहानी में चित्रित कइल गेले हे निःसंदेह उ अत्यंत विश्वसनीय हइ, बाकी एकरा में चरित्रबन के बहुत जादे विकास न हो सकले हे। ई एगो तनिगो काम हइ बाकी प्राथमिक तौर पर भाषाई दृष्टि से बेशकीमती हइ। ...एगो कृति के रूप में इ मौजूदा प्रयास के आबे बाला दिनन में भारतीय भाषा अउ सामाजिक नृवंशविज्ञान के छात्र निश्चित रूप से याद करथिन काहे कि एकरा में भाषाई अउ सामाजिक तथ्यन के संग्रहण हइ।"<ref>‘द मॉडर्न रिव्यू’, अंक 43, अप्रैल 1928, कलकत्ता विश्वविद्यालय, कलकत्ता, पृष्ठ 430</ref> == एकरो देखथिन == * [[जयनाथ पति]] * [[फूल बहादुर]] * [[खाँटी किकटिया]] : मगही का नवीनतम उपन्यास * [[मगही उपन्यास]] ==सन्दर्भ== {{संदर्भ सूची}} 81jocdwrikt7f4hah4fhkhvg2pwvyyg 83171 83170 2026-10-23T21:24:52Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* सन्दर्भ */ 83171 wikitext text/x-wiki {{Infobox किताब | नाम = सुनीता | मुखपृष्ठ = Sunita-Magahi-Novel.jpg | मुखपृष्ठ_आकार = 200px | मुखपृष्ठ_शीर्षक = ''सुनीता'' | रचयिता = [[जयनाथ पति]] | मूल_शीर्षक = | अनुवादक = | प्रकाशक = | प्रकाशन_तिथि = [[१९२७]] | भाषा = [[मगही भाषा|मगही]] | देश = [[भारत]] | विषय = सामाजिक | शैली = | मुखपृष्ठ_रचना = | मीडिया_प्रकार = प्रिंट | पृष्ठ = | ISBN = | भाग = | पिछला_क्रमांक = | अगला_क्रमांक = | टिप्पणियाँ = }} '''सुनीता''' 1927 में छपल [[मगही भासा]] के पहिला उपन्यास हइ।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=TaNA6RK9nokC रासबिहारी पांडेय, मगही साहित्य व साहित्यकार, लोकसाहित्य संगम, 1976]</ref> एकर लेखक [[नवादा]] (बिहार) के मोख्तार [[बाबू जयनाथ पति]] हथिन।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=ryhuAAAAMAAJ Bindeshwari Prasad Sinha, Kayasthas in Making of Modern Bihar, Impression Publication, 2003, p 252] </ref> इ उपन्यास के कथावस्तु समाजिक रूढ़ि बेमेल विवाह अउ ओकर नकार हइ।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=bXhjAAAAMAAJ मगही साहित्य का इतिहास, मगही अकादमी, 1998]</ref> सामाजिक वर्जना के तोड़े अउ अंतरजातीय विवाह संबंध के बकील बने बाली नायिका केन्द्रित इ उपन्यास के छपला के बाद समाज के उच्च जाति बालन के बहुत विरोध के सामना करे पड़ले हल।<ref>[https://archive.org/details/PhulBahadur मुख बंध, ‘फूल बहादुर’, दूसरा संस्करण, 1974]</ref> वर्तमान में इस उपन्यास की एक भी प्रति उपलब्ध नहीं है। ==कथावस्तु== ‘सुनीता’ उपन्यास के नायिका सुनीता एक उच्च जाति के एक सभ्रांत परिवार के लड़की हथिन। परिवार बालन उनखर बियाह अपन जात के एगो अमीर बाकी बूढ़ अदमी संगे कर दे हथिन। सुनीता के ई अनमेल बियाह नीमन न लग हइ। तनिके गो से गांव के एगो लड़का से उनखा लगाब हलै बाकी उ लड़का नीच जात के हलथिन। जबान होते होते उनखर लगाब प्यार में बदल गेलै। उ परिवार-समाज द्वारा कइल गेल शादी के बंधन तोड़के अपन प्रेमी के घर चल जा हथिन। ई बात उनखर परिबार के बरदास्त न होब हइ। उनखर बिरादरी बालन उनखा पर कचहरी में मुकदमा चला के उनखा अउ उनखर प्रेमी के सजा देबल चाह हथिन। सुनीता ई कानूनी चाहे सामाजिक हमला के बिरोध कर हथिन। उ बहुते बहादुरी से समाज और कचहरी के मुकदमा के सामना कर हथिन अउ जीत जा हथिन। == आलोचना == ‘सुनीता’ उपन्यास के पहिला आलोचना [[सुनीति कुमार चटर्जी]] द्वारा परिचयात्मक समीक्षा के रूप में लिखल गेले हल। अप्रैल १९२८ के ‘द मॉडर्न रिव्यू’ में उ लिख हथिन की "दक्षिण बिहार की मगही भाषा में अपन तरह के ई पहिला परकाशन हइ जेकरा द्वारा हमनी के सामने एगो भायबह सामाजिक बुराई के उद्घाटन होब हइ। मगही समाज के जे कुछ पहलुअन के तस्वीर ई कहानी में चित्रित कइल गेले हे निःसंदेह उ अत्यंत विश्वसनीय हइ, बाकी एकरा में चरित्रबन के बहुत जादे विकास न हो सकले हे। ई एगो तनिगो काम हइ बाकी प्राथमिक तौर पर भाषाई दृष्टि से बेशकीमती हइ। ...एगो कृति के रूप में इ मौजूदा प्रयास के आबे बाला दिनन में भारतीय भाषा अउ सामाजिक नृवंशविज्ञान के छात्र निश्चित रूप से याद करथिन काहे कि एकरा में भाषाई अउ सामाजिक तथ्यन के संग्रहण हइ।"<ref>‘द मॉडर्न रिव्यू’, अंक 43, अप्रैल 1928, कलकत्ता विश्वविद्यालय, कलकत्ता, पृष्ठ 430</ref> == एकरो देखथिन == * [[जयनाथ पति]] * [[फूल बहादुर]] * [[खाँटी किकटिया]] : मगही का नवीनतम उपन्यास * [[मगही उपन्यास]] ==सन्दर्भ== {{संदर्भ सूची}} [[श्रेणी:मगही उपन्यास]] [[श्रेणी:भारतीय उपन्यास]] ay8rgdfa4hcbdat78p70535kztrcq2b श्रेणी:मगही उपन्यास 14 18838 83172 2026-10-23T21:25:25Z अनिरुद्ध कुमार 172 "ई मगही उपन्यास से संबंधित पेजबन ला श्रेणी पेज हइ।" सङ्गे नया पन्ना बनावल गेलै 83172 wikitext text/x-wiki ई मगही उपन्यास से संबंधित पेजबन ला श्रेणी पेज हइ। t0mesffc62vz05pna7u42b30lftav4a 83173 83172 2026-10-23T21:26:52Z अनिरुद्ध कुमार 172 83173 wikitext text/x-wiki ई मगही उपन्यास से संबंधित पेजबन ला श्रेणी पेज हइ। [[श्रेणी:उपन्यास]] [[श्रेणी:मगही भासा]] [[श्रेणी:मगही]] dm9tnwsn8wgjhr9up6hni9vezhb6lgd श्रेणी:उपन्यास 14 18839 83174 2026-10-23T21:27:31Z अनिरुद्ध कुमार 172 "ई उपन्यास से संबंधित पेजबन ला बनाबल श्रेणी पेज हइ।" सङ्गे नया पन्ना बनावल गेलै 83174 wikitext text/x-wiki ई उपन्यास से संबंधित पेजबन ला बनाबल श्रेणी पेज हइ। 524k8m99d7e32ytwn7a3qtjotnjy0c3 83175 83174 2026-10-23T21:28:02Z अनिरुद्ध कुमार 172 83175 wikitext text/x-wiki ई उपन्यास से संबंधित पेजबन ला बनाबल श्रेणी पेज हइ। [[श्रेणी:साहित्य]] [[श्रेणी:बिधा]] jyctwaentbogyjcblr8h5qs5t8g6w5v 83176 83175 2026-10-23T21:28:35Z अनिरुद्ध कुमार 172 83176 wikitext text/x-wiki ई उपन्यास से संबंधित पेजबन ला बनाबल श्रेणी पेज हइ। [[श्रेणी:साहित्य]] [[श्रेणी:विधा]] [[श्रेणी:गद]] 5fv48ydkevuxev1u37tqft2nwlxtbbo श्रेणी:गद 14 18840 83177 2026-10-23T21:29:05Z अनिरुद्ध कुमार 172 "ई गद (गद्य) से संबंधित पेजबन ला बनाबल श्रेणी पेज हइ।" सङ्गे नया पन्ना बनावल गेलै 83177 wikitext text/x-wiki ई गद (गद्य) से संबंधित पेजबन ला बनाबल श्रेणी पेज हइ। tsjnwd7iuart6v58dufkonfyv60sybx 83178 83177 2026-10-23T21:29:43Z अनिरुद्ध कुमार 172 83178 wikitext text/x-wiki ई गद (गद्य) से संबंधित पेजबन ला बनाबल श्रेणी पेज हइ। [[श्रेणी:साहित्य]] [[श्रेणी:विधा]] trclmznqd3qenhr1zb3iydq36t9qki7 अंतरराष्ट्रीय तापनाभिकीय प्रायोगिक संयंत्र 0 18841 83180 2026-10-23T21:56:04Z अनिरुद्ध कुमार 172 "[[चित्र:ITER-img 0239.jpg|300px|thumb|आई। टी.ई.आर निर्वात वैसल के प्रतिरूप का चित्र; जिसमें डाईवर्टर कैसेट्स की अंदरूनी सतहों पर ४४० ब्लैंकेट्स जुड़े दिख रहे हैं।]]<!-- चित्र:Iter.svg|right|thumb|20..." सङ्गे नया पन्ना बनावल गेलै 83180 wikitext text/x-wiki [[चित्र:ITER-img 0239.jpg|300px|thumb|आई। टी.ई.आर निर्वात वैसल के प्रतिरूप का चित्र; जिसमें डाईवर्टर कैसेट्स की अंदरूनी सतहों पर ४४० ब्लैंकेट्स जुड़े दिख रहे हैं।]]<!-- [[चित्र:Iter.svg|right|thumb|200px|आईटीईआर (अंताप्रास) का प्रतीक चिह्न]] --> '''अंतर्राष्ट्रीय तापनाभिकीय प्रायोगिक संयंत्र''' ([[अंग्रेज़ी]]:''इंटरनेशनल थर्मोन्यूक्लियर एक्सपेरिमेंटल रिएक्टर'' ( आईटीईआर)) [[ऊर्जा]] के घाटा के समस्या से निबटेला [[अंतर्राष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा एजेंसी]] के सहयोग से [[भारत]]<ref name="याहू">{{cite web |url=http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |title=आईएईए-आईटीईआर के बीच समझौता |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=१४ अक्टूबर |year=२००९ |month= |format=एचटीएम |work= |publisher=याहू जागरण |pages= |language=हिन्दी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121108130005/http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |archivedate=8 नवंबर 2012 |quote= |access-date=16 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> pl4vsr0tza34sbowliquk9g7duhum5p 83181 83180 2026-10-23T21:59:34Z अनिरुद्ध कुमार 172 83181 wikitext text/x-wiki [[चित्र:ITER-img 0239.jpg|300px|thumb|आई। टी.ई.आर निर्वात वैसल के प्रतिरूप का चित्र; जिसमें डाईवर्टर कैसेट्स की अंदरूनी सतहों पर ४४० ब्लैंकेट्स जुड़े दिख रहे हैं।]]<!-- [[चित्र:Iter.svg|right|thumb|200px|आईटीईआर (अंताप्रास) का प्रतीक चिह्न]] --> '''अंतर्राष्ट्रीय तापनाभिकीय प्रायोगिक संयंत्र''' ([[अंग्रेज़ी]]:''इंटरनेशनल थर्मोन्यूक्लियर एक्सपेरिमेंटल रिएक्टर'' ( आईटीईआर)) [[ऊर्जा]] के घाटा के समस्या से निबटेला [[अंतर्राष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा एजेंसी]] के सहयोग से [[भारत]]<ref name="याहू">{{cite web |url=http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |title=आईएईए-आईटीईआर के बीच समझौता |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=१४ अक्टूबर |year=२००९ |month= |format=एचटीएम |work= |publisher=याहू जागरण |pages= |language=हिन्दी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121108130005/http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |archivedate=8 नवंबर 2012 |quote= |access-date=16 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> संगे दुनिया के अनेकन देशन द्वारा मिलके बनाबल जा रहले [[संलयन]] नाभिकीय प्रक्रिया<ref name="भास्कर"/> पर आधारित अइसन विशाल संयंत्र हइ, जे थोड़ा सा ईंधन के मदद से ढेर सा ऊर्जा पैदा करतै।<ref>[http://www.voanews.com/hindi/archive/2005-12/2005-12-02-voa2.cfm?moddate=2005-12-02 प्रायोगिक परमाणु संयत्र की परियोजना पर चल रही बातचीत में भारत की भागीदारी का समर्थन] {{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}। [[वॉयस ऑफ अमेरिका]]।[[२ दिसम्बर]], [[२००५]] {{हिन्दी चिह्न}}।</ref> == भूमिका == lrg5qkcfwh7attkwysmei97h6cwy8da 83182 83181 2026-10-23T22:02:47Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* भूमिका */ 83182 wikitext text/x-wiki [[चित्र:ITER-img 0239.jpg|300px|thumb|आई। टी.ई.आर निर्वात वैसल के प्रतिरूप का चित्र; जिसमें डाईवर्टर कैसेट्स की अंदरूनी सतहों पर ४४० ब्लैंकेट्स जुड़े दिख रहे हैं।]]<!-- [[चित्र:Iter.svg|right|thumb|200px|आईटीईआर (अंताप्रास) का प्रतीक चिह्न]] --> '''अंतर्राष्ट्रीय तापनाभिकीय प्रायोगिक संयंत्र''' ([[अंग्रेज़ी]]:''इंटरनेशनल थर्मोन्यूक्लियर एक्सपेरिमेंटल रिएक्टर'' ( आईटीईआर)) [[ऊर्जा]] के घाटा के समस्या से निबटेला [[अंतर्राष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा एजेंसी]] के सहयोग से [[भारत]]<ref name="याहू">{{cite web |url=http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |title=आईएईए-आईटीईआर के बीच समझौता |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=१४ अक्टूबर |year=२००९ |month= |format=एचटीएम |work= |publisher=याहू जागरण |pages= |language=हिन्दी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121108130005/http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |archivedate=8 नवंबर 2012 |quote= |access-date=16 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> संगे दुनिया के अनेकन देशन द्वारा मिलके बनाबल जा रहले [[संलयन]] नाभिकीय प्रक्रिया<ref name="भास्कर"/> पर आधारित अइसन विशाल संयंत्र हइ, जे थोड़ा सा ईंधन के मदद से ढेर सा ऊर्जा पैदा करतै।<ref>[http://www.voanews.com/hindi/archive/2005-12/2005-12-02-voa2.cfm?moddate=2005-12-02 प्रायोगिक परमाणु संयत्र की परियोजना पर चल रही बातचीत में भारत की भागीदारी का समर्थन] {{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}। [[वॉयस ऑफ अमेरिका]]।[[२ दिसम्बर]], [[२००५]] {{हिन्दी चिह्न}}।</ref> सस्ता, प्रदूषणविहीन अउ असीमित ऊर्जा पैदा करे ला हाइड्रोजन बम के सिद्धांत पर ई नाभिकीय महापरियोजना के प्रयोग के रूप में शुरू कइल गेले हे। <ref name="चाइना">{{cite web |url=http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |title=चीन का सब से बड़ा पुस्तकालय, आईटीईआर समझौता, चीन में जनगणना |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher= |pages= |language=हिन्दी |access-date=16 सितंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220543/http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> == भूमिका == इसमें [[संलयन]] से उसी प्रकार से ऊर्जा मिलेगी जैसे [[पृथ्वी]] को [[सूर्य]] या अन्य तारों से मिलती है।<ref name="अमर उजाला">{{cite web |url=http://www.amarujala.com/Gaurtalab/detail.asp?id=28 |title=क्या है आईटीईआर? |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work=गौर-तलब |publisher=[[अमर उजाला]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == प्रक्रिया == इस प्रक्रिया में हाइड्रोजन के परमाणुओं को १० करोड़ डिग्री सेंटीग्रेड तापमान तक गर्म किया जाता है, इस तापमान पर [[हाइड्रोजन]] के परमाणु आपस में जुड़कर हीलियम के परमाणु को जन्म देते हैं और भारी ऊर्जा पैदा होती है। एक किलोग्राम द्रव्यमान के संलयन से एक करोड़ [[किलोग्राम]] [[पेट्रोलियम]] [[ईंधन]] के बराबर [[ऊर्जा]] पैदा हो सकती है।<ref name="चाइना"/> यह प्रयास अभी निर्माणाधीन है। परियोजना के निदेशक जर्मनी के नोबेर्ट होल्टकाम्प है। इस परियोजना को कृत्रिम सूर्य नाम भी दिया गया है।<ref name="भास्कर">{{cite web |url=http://www.bhaskar.com/2008/11/17/0811170911_big_bang.html |title=..तो कभी धरती का होगा अपना सूरज |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=[[१७ नवंबर]] |year=[[२००८]] |month= |format= |work= |publisher=[[दैनिक भास्कर]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जनवरी 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> आईटीईआर की योजना [[१९८५]] में [[यूरोप]], [[अमेरिका]], तत्कालीन [[सोवियत संघ]] और [[जापान]] के सहयोग से शुरू हुई थी। [[सोवियत संघ का विघटन|सोवियत संघ के विघटन]] के बाद [[रूस]] इस परियोजना का भागीदार बना। वर्ष [[१९९९]] में [[अमेरिका]] इस अभियान से हट गया था, लेकिन [[२००३]] में वह पुन: इस अभियान में शामिल हुआ। [[भारत]] आधिकारिक रूप से इस परियोजना में [[६ दिसम्बर]], [[२००५]] को शामिल हुआ था। भारत को इस परियोजना में शामिल करने के बाद दुनिया की आधी से ज्यादा आबादी का इस में प्रतिनिधित्व हो जाएगा।<ref name="चाइना"/> वैज्ञानिकों के अनुसार, आईटीईआर के निर्माण में लगभग दस वर्ष लगेंगे। [[२८ जून]], [[२००५]] को यह घोषणा की गई थी कि इसका निर्माण [[फ्रांस]] में होगा। इसके बाद [[२१ नवंबर]], [[२००६]] को सात देशों ने इस परियोजना में फंड देने की घोषणा की। इसी दिन रिएक्टर बनाने के लिए इन देशों के प्रतिनिधियों ने हस्ताक्षर भी किये थे। इस बात की आशा की जा रही है कि इसमें पहला प्लाज्मा ऑपरेशन २०१८ में संभव होगा। [[चित्र:Cadarache (red dot) CIA World Factbook map.png|thumb|200px|कदाराश, फ्रांस, यूरोपियन संघ की भौगोलिक स्थिति]] इस भट्ठी में प्रयोग की जाने वाली प्रक्रिया में मुख्यत: [[यूरेनियम|यूरेनियम-२३५]] के नाभिक को न्यूट्रान कणों की धार से विखंडित किया जाता है। यूरोनियम-२३५ के नाभिक में कुल ९२ प्रोटान और १४३ न्यूट्रान कण होते हैं। हर विखंडन से नाभिक में प्रोटान और न्यूट्रान को बांध कर रखने वाली २०० मिली इलेक्ट्रान वोल्ट के बराबर ऊर्जा मुक्त होती है। इसी ऊर्जा से [[विद्युत उत्पादन]] किया जाता है। यहां यूरेनियम-२३५ के नाभिक को ताप नाभिकीय विधि से भी विखंडित किया जा सकता है या यूरेनियम की जगह प्लूटोनियम २३९ का भी उपयोग हो सकता है। नाभिक का चाहे जिस तरह विखंडन किया जाए, इससे स्वास्थ्य के लिए खतरनाक ऐसी अदृश्य किरणें भी पैदा होती हैं, जिन्हें रेडियोधर्मी विकिरण कहा जाता है। यह प्रतिक्रिया [[नाभिकीय शृंखला अभिक्रिया]] कहलाती है।<ref name="भास्कर"/> लगभग ३०मीटर की ऊंचाई वाला भट्ठी एक पिंजड़े के आकार में लगे कई अत्यंत शक्तिशाली चुंबकों की सहायता से [[हाइड्रोजन]] गैस के एक मिश्रण को १५ करोड़ डिग्री सेल्सियस तक गर्म करेगा। यह मिश्रण हाइड्रोजन के ड्यूटेरियम और ट्रीटियम कहलाने वाले दो आइसोटोपों से प्राप्त किया जायेगा जिन्हें भारी पानी और बहुत भारी पानी भी कहा जाता है। इस अकल्पनीय तापमान पर ही हाइड्रोजन के नाभिक यह गति प्राप्त कर पाते हैं जिस गति पर आपस में टकराने से वे जुड़कर हीलियम का नाभिक केन्द्र बन सकते हैं। इस ऊंचे तापमान पर यदि उन्हें बार बार टकराया जाये तो वे एक दूसरे के साथ गल मिल जाते हैं। इससे अतुलनीय मात्रा में ऊर्जा मुक्त होती है। उनके जुडने से जो ऊर्जा मुक्त होगी, वह बिजली पैदा करने वाले टर्बाइन को चलायेगी। वैज्ञानिक कहते हैं कि संलयन रिएक्टर से प्राप्त ऊर्जा साफ सुथरी, अक्षय और निरापद होगी। उससे पर्यावरण या जलवायु को भी कोई हानि नहीं पहुंचेगी। == तथ्य == [[चित्र:ITER participants.png|thumb|200px|आईटीईआर के सभी भागीदार, कदाराश [[फ़्रांस]] हाइलाइटेड]] इस परियोजना के भागीदार [[यूरोपियन यूनियन]], [[जापान]], [[चीन]], [[रूस]], [[दक्षिण कोरिया]], [[दक्षिण अफ्रीका]]<ref name="याहू"/> और [[अमेरिका]] हैं। [[कनाडा]] पहले इस अभियान में शामिल था, लेकिन [[२००३]] में वह अलग हो गया। [[नाभिकीय संलयन]] की इस प्रक्रिया में दो हल्के नाभिक जुड़कर बड़े नाभिक का निर्माण करेंगे जिससे अपार ऊर्जा मुक्त होगी और इसका रूपांतरण कर [[विद्युत]] [[ऊर्जा]] में इसका उपयोग किया जा सकेगा। इसके अलावा इस प्रतिक्रिया में ऊर्जा उत्पादन के साठ-साथ अन्य तरीकों की भांति [[कार्बन डाईआक्साइड]] का उत्सर्जन नहीं होगा, जिससे [[ग्रीन हाउस प्रभाव]] की समस्या से भी मुक्ति मिलेगी।<ref name="अमर उजाला"/> हमें जीवाश्म ईंधन पर अनंतकाल तक निर्भर नहीं रहना होगा। भट्ठी की नाभिकीय प्रतिक्रिया समीकरण इस प्रकार से है: :<math>{}^{2}_{1}\mbox{H} + {}^{3}_{1}\mbox{H} \rightarrow {}^{4}_{2}\mbox{He} + {}^{1}_{0}\mbox{n} + 17.6 \mbox{ MeV} </math> वर्ष २००० में ही इस परियोजना की कुल लागत ४.५७ अरब यूरो आंकी गयी थी। इसके निर्माण में अभी लगभग दस वर्ष और लगेंगे। [[यूरोपीय संघ]] और [[फ्रांस]] इस लागत का आधा वहन करेंगे। शेष राष्ट्र दस-दस प्रतिशत वहन करेंगे। इस परियोजना के महानिदेशक का पद [[जापान]] को मिलना तय हुआ है। इसके अलावा इस संलयन भट्ठी के डेमोंस्ट्रेशन की मेजबानी भी जापान ही करेगा।<ref name="अमर उजाला"/> आई। टी.ई.आर फ्यूजन रिसर्च सेंटर के अलावा [[स्विट्ज़रलैंड]] व [[फ्रांस]] की सीमा पर स्थित '''[[लार्ज हैड्रान कोलाइडर]]''' और हाइपर लेसर फ्यूजन फैसिलिटी यूरोप के दूसरे महत्वाकांक्षी प्रोजेक्ट हैं जो विज्ञान की सीमाओं को और आगे तक ले जाएंगे।<ref>{{cite web |url=http://navbharattimes.indiatimes.com/articleshow/3477766.cms |title=अब यूरोप बना साइंस का 'मक्का' |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=[[१३ सितंबर]] |year=[[२००८]] |month= |format= |work= |publisher=[[नवभारत टाइम्स]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080914023502/http://navbharattimes.indiatimes.com/articleshow/3477766.cms |archivedate=14 सितंबर 2008 |quote= |access-date=16 सितंबर 2009 |url-status=live }}</ref> == प्रमुख वैशिष्ट्य == आईटीईआर के प्रमुख वैशिष्ट्य इस प्रकार हैं: * थर्मल संलयन ऊर्जा: 500 मेगावाट * बिजली की खपत: 500 मेगावाट * प्लाज्मा के लिए बिजली शक्ति: 50 मेगावाट * कार्य के लिए विद्युत शक्ति: 120 मेगावाट * लघु प्लाज्मा त्रिज्या : 2 मीटर * दीर्घ प्लाज्मा त्रिज्या : 6.20 मीटर * प्लाज्मा की ऊंचाई: 6.80 मीटर * प्लाज्मा का आयतन : 840 m³ * प्लाज्मा धारा : 15 मिलियन अम्पीयर * टोरायडल चुम्बकीय क्षेत्र : 5.3 टेस्ला * प्लाज्मा समय: 6 मिनट प्रति घंटे * ऊर्जा दक्षता : क्यू 10 = (प्लाज्मा द्वारा आपूर्ति की ऊर्जा और बाहरी प्लाज्मा को बिजली की आपूर्ति के बीच का अनुपात). == सन्दर्भ == {{reflist}} == इन्हें भी देखें == * [[प्लाज्मा अनुसंधान संस्थान]], [[गांधीनगर]] * [[टोकामाक]] == बाहरी कड़ियाँ == {{wikinews|France secures site for 10 billion euro nuclear fusion research project}} {{commonscat|ITER|आई। टी.ई.आर}} {{coord|43|41|15|N|5|45|42|E|type:city|display=title}} * [https://web.archive.org/web/20131209040850/http://www.iter.org/%2f ITER गृह स्थल], इसमें शैक्षिक उद्देश्य हेतु चित्र एवं आरेख उपलब्ध हैं। * [https://web.archive.org/web/20091106224336/http://www.iter-india.org/ ITER-भारत] * [http://hindi.samaylive.com/page.php?m=page&a=print&news_id=4309 अक्षय ऊर्जा स्रोत की तलाश]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}। [[समय लाइव]]।[[१४ मार्च]], [[२००९]] * [https://web.archive.org/web/20091108065612/http://navbharattimes.indiatimes.com/articleshow/5203774.cms अब धरती पर पैदा होगी सूर्य की ऊर्जा ] (नवभारत टाइम्स) * [https://web.archive.org/web/20120708010417/http://in.jagran.yahoo.com/news/national/general/5_1_5081857.html/print धरती पर उगेंगे 'ना डूबने वाले' सूरज] (जागरण) [[श्रेणी:नाभिकीय संलयन केंद्र]] [[श्रेणी:संलयन शक्ति]] [[श्रेणी:हिन्दी विकि डीवीडी परियोजना]] [[श्रेणी:हिन्दी विकि डीवीडी परियोजना परीक्षित लेख]] t5ng3p051r1ezvgski7kzaswb4496tx 83183 83182 2026-10-23T22:06:52Z अनिरुद्ध कुमार 172 83183 wikitext text/x-wiki [[चित्र:ITER-img 0239.jpg|300px|thumb|आई। टी.ई.आर निर्वात वैसल के प्रतिरूप का चित्र; जिसमें डाईवर्टर कैसेट्स की अंदरूनी सतहों पर ४४० ब्लैंकेट्स जुड़े दिख रहे हैं।]]<!-- [[चित्र:Iter.svg|right|thumb|200px|आईटीईआर (अंताप्रास) का प्रतीक चिह्न]] --> '''अंतर्राष्ट्रीय तापनाभिकीय प्रायोगिक संयंत्र''' ([[अंग्रेज़ी]]:''इंटरनेशनल थर्मोन्यूक्लियर एक्सपेरिमेंटल रिएक्टर'' ( आईटीईआर)) [[ऊर्जा]] के घाटा के समस्या से निबटेला [[अंतर्राष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा एजेंसी]] के सहयोग से [[भारत]]<ref name="याहू">{{cite web |url=http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |title=आईएईए-आईटीईआर के बीच समझौता |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=१४ अक्टूबर |year=२००९ |month= |format=एचटीएम |work= |publisher=याहू जागरण |pages= |language=हिन्दी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121108130005/http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |archivedate=8 नवंबर 2012 |quote= |access-date=16 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> संगे दुनिया के अनेकन देशन द्वारा मिलके बनाबल जा रहले [[संलयन]] नाभिकीय प्रक्रिया<ref name="भास्कर"/> पर आधारित अइसन विशाल संयंत्र हइ, जे थोड़ा सा ईंधन के मदद से ढेर सा ऊर्जा पैदा करतै।<ref>[http://www.voanews.com/hindi/archive/2005-12/2005-12-02-voa2.cfm?moddate=2005-12-02 प्रायोगिक परमाणु संयत्र की परियोजना पर चल रही बातचीत में भारत की भागीदारी का समर्थन] {{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}। [[वॉयस ऑफ अमेरिका]]।[[२ दिसम्बर]], [[२००५]] {{हिन्दी चिह्न}}।</ref> सस्ता, प्रदूषणविहीन अउ असीमित ऊर्जा पैदा करे ला हाइड्रोजन बम के सिद्धांत पर ई नाभिकीय महापरियोजना के प्रयोग के रूप में शुरू कइल गेले हे। <ref name="चाइना">{{cite web |url=http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |title=चीन का सब से बड़ा पुस्तकालय, आईटीईआर समझौता, चीन में जनगणना |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher= |pages= |language=हिन्दी |access-date=16 सितंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220543/http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> एकरा में [[संलयन]] से ओही तरह से ऊर्जा मिलतै जैसे [[पृथ्वी]] के [[सूर्य]] चाहे और तारन से मिल हइ। <ref name="अमर उजाला">{{cite web |url=http://www.amarujala.com/Gaurtalab/detail.asp?id=28 |title=क्या है आईटीईआर? |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work=गौर-तलब |publisher=[[अमर उजाला]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> eftckj0spbunvmb7kz7zss1qrdx89hf 83184 83183 2026-10-23T22:07:16Z अनिरुद्ध कुमार 172 83184 wikitext text/x-wiki [[चित्र:ITER-img 0239.jpg|300px|thumb|आई। टी.ई.आर निर्वात वैसल के प्रतिरूप का चित्र; जिसमें डाईवर्टर कैसेट्स की अंदरूनी सतहों पर ४४० ब्लैंकेट्स जुड़े दिख रहे हैं।]]<!-- [[चित्र:Iter.svg|right|thumb|200px|आईटीईआर (अंताप्रास) का प्रतीक चिह्न]] --> '''अंतर्राष्ट्रीय तापनाभिकीय प्रायोगिक संयंत्र''' ([[अंग्रेज़ी]]:''इंटरनेशनल थर्मोन्यूक्लियर एक्सपेरिमेंटल रिएक्टर'' ( आईटीईआर)) [[ऊर्जा]] के घाटा के समस्या से निबटेला [[अंतर्राष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा एजेंसी]] के सहयोग से [[भारत]]<ref name="याहू">{{cite web |url=http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |title=आईएईए-आईटीईआर के बीच समझौता |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=१४ अक्टूबर |year=२००९ |month= |format=एचटीएम |work= |publisher=याहू जागरण |pages= |language=हिन्दी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121108130005/http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |archivedate=8 नवंबर 2012 |quote= |access-date=16 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> संगे दुनिया के अनेकन देशन द्वारा मिलके बनाबल जा रहले [[संलयन]] नाभिकीय प्रक्रिया<ref name="भास्कर"/> पर आधारित अइसन विशाल संयंत्र हइ, जे थोड़ा सा ईंधन के मदद से ढेर सा ऊर्जा पैदा करतै।<ref>[http://www.voanews.com/hindi/archive/2005-12/2005-12-02-voa2.cfm?moddate=2005-12-02 प्रायोगिक परमाणु संयत्र की परियोजना पर चल रही बातचीत में भारत की भागीदारी का समर्थन] {{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}। [[वॉयस ऑफ अमेरिका]]।[[२ दिसम्बर]], [[२००५]] {{हिन्दी चिह्न}}।</ref> सस्ता, प्रदूषणविहीन अउ असीमित ऊर्जा पैदा करे ला हाइड्रोजन बम के सिद्धांत पर ई नाभिकीय महापरियोजना के प्रयोग के रूप में शुरू कइल गेले हे। <ref name="चाइना">{{cite web |url=http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |title=चीन का सब से बड़ा पुस्तकालय, आईटीईआर समझौता, चीन में जनगणना |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher= |pages= |language=हिन्दी |access-date=16 सितंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220543/http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> एकरा में [[संलयन]] से ओही तरह से ऊर्जा मिलतै जैसे [[पृथ्वी]] के [[सूर्य]] चाहे और तारन से मिल हइ। <ref name="अमर उजाला">{{cite web |url=http://www.amarujala.com/Gaurtalab/detail.asp?id=28 |title=क्या है आईटीईआर? |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work=गौर-तलब |publisher=[[अमर उजाला]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == प्रक्रिया == pajnlchw7o7mln2hhdjteqaeiq6pv5y 83185 83184 2026-10-23T22:12:50Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* प्रक्रिया */ 83185 wikitext text/x-wiki [[चित्र:ITER-img 0239.jpg|300px|thumb|आई। टी.ई.आर निर्वात वैसल के प्रतिरूप का चित्र; जिसमें डाईवर्टर कैसेट्स की अंदरूनी सतहों पर ४४० ब्लैंकेट्स जुड़े दिख रहे हैं।]]<!-- [[चित्र:Iter.svg|right|thumb|200px|आईटीईआर (अंताप्रास) का प्रतीक चिह्न]] --> '''अंतर्राष्ट्रीय तापनाभिकीय प्रायोगिक संयंत्र''' ([[अंग्रेज़ी]]:''इंटरनेशनल थर्मोन्यूक्लियर एक्सपेरिमेंटल रिएक्टर'' ( आईटीईआर)) [[ऊर्जा]] के घाटा के समस्या से निबटेला [[अंतर्राष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा एजेंसी]] के सहयोग से [[भारत]]<ref name="याहू">{{cite web |url=http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |title=आईएईए-आईटीईआर के बीच समझौता |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=१४ अक्टूबर |year=२००९ |month= |format=एचटीएम |work= |publisher=याहू जागरण |pages= |language=हिन्दी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121108130005/http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |archivedate=8 नवंबर 2012 |quote= |access-date=16 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> संगे दुनिया के अनेकन देशन द्वारा मिलके बनाबल जा रहले [[संलयन]] नाभिकीय प्रक्रिया<ref name="भास्कर"/> पर आधारित अइसन विशाल संयंत्र हइ, जे थोड़ा सा ईंधन के मदद से ढेर सा ऊर्जा पैदा करतै।<ref>[http://www.voanews.com/hindi/archive/2005-12/2005-12-02-voa2.cfm?moddate=2005-12-02 प्रायोगिक परमाणु संयत्र की परियोजना पर चल रही बातचीत में भारत की भागीदारी का समर्थन] {{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}। [[वॉयस ऑफ अमेरिका]]।[[२ दिसम्बर]], [[२००५]] {{हिन्दी चिह्न}}।</ref> सस्ता, प्रदूषणविहीन अउ असीमित ऊर्जा पैदा करे ला हाइड्रोजन बम के सिद्धांत पर ई नाभिकीय महापरियोजना के प्रयोग के रूप में शुरू कइल गेले हे। <ref name="चाइना">{{cite web |url=http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |title=चीन का सब से बड़ा पुस्तकालय, आईटीईआर समझौता, चीन में जनगणना |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher= |pages= |language=हिन्दी |access-date=16 सितंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220543/http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> एकरा में [[संलयन]] से ओही तरह से ऊर्जा मिलतै जैसे [[पृथ्वी]] के [[सूर्य]] चाहे और तारन से मिल हइ। <ref name="अमर उजाला">{{cite web |url=http://www.amarujala.com/Gaurtalab/detail.asp?id=28 |title=क्या है आईटीईआर? |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work=गौर-तलब |publisher=[[अमर उजाला]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == परकिरिया == ऊर्जा निकाले के ई परकिरिया में हाइड्रोजन के परमाणुअन के १० करोड़ डिग्री सेंटीग्रेड तापमान तक गर्म कइल जा हइ। ई तापमान पर [[हाइड्रोजन]] के परमाणु आपस में जुड़के हीलियम के परमाणु के जनम दे हइ। ई अभिक्रिया होबे पर बहुते ऊर्जा पैदा होब हइ। एक किलोग्राम द्रव्यमान के हाइड्रोजन के संलयन से एक करोड़ [[किलोग्राम]] [[पेट्रोलियम]] [[ईंधन]] के बराबर [[ऊर्जा]] पैदा हो सक हइ।<ref name="चाइना"/> यह प्रयास अभी निर्माणाधीन है। परियोजना के निदेशक जर्मनी के नोबेर्ट होल्टकाम्प है। इस परियोजना को कृत्रिम सूर्य नाम भी दिया गया है।<ref name="भास्कर">{{cite web |url=http://www.bhaskar.com/2008/11/17/0811170911_big_bang.html |title=..तो कभी धरती का होगा अपना सूरज |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=[[१७ नवंबर]] |year=[[२००८]] |month= |format= |work= |publisher=[[दैनिक भास्कर]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जनवरी 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == योजना == tnijnui6d20mts10gfjcc49204bhuz5 83186 83185 2026-10-23T22:25:20Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* योजना */ 83186 wikitext text/x-wiki [[चित्र:ITER-img 0239.jpg|300px|thumb|आई। टी.ई.आर निर्वात वैसल के प्रतिरूप का चित्र; जिसमें डाईवर्टर कैसेट्स की अंदरूनी सतहों पर ४४० ब्लैंकेट्स जुड़े दिख रहे हैं।]]<!-- [[चित्र:Iter.svg|right|thumb|200px|आईटीईआर (अंताप्रास) का प्रतीक चिह्न]] --> '''अंतर्राष्ट्रीय तापनाभिकीय प्रायोगिक संयंत्र''' ([[अंग्रेज़ी]]:''इंटरनेशनल थर्मोन्यूक्लियर एक्सपेरिमेंटल रिएक्टर'' ( आईटीईआर)) [[ऊर्जा]] के घाटा के समस्या से निबटेला [[अंतर्राष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा एजेंसी]] के सहयोग से [[भारत]]<ref name="याहू">{{cite web |url=http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |title=आईएईए-आईटीईआर के बीच समझौता |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=१४ अक्टूबर |year=२००९ |month= |format=एचटीएम |work= |publisher=याहू जागरण |pages= |language=हिन्दी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121108130005/http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |archivedate=8 नवंबर 2012 |quote= |access-date=16 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> संगे दुनिया के अनेकन देशन द्वारा मिलके बनाबल जा रहले [[संलयन]] नाभिकीय प्रक्रिया<ref name="भास्कर"/> पर आधारित अइसन विशाल संयंत्र हइ, जे थोड़ा सा ईंधन के मदद से ढेर सा ऊर्जा पैदा करतै।<ref>[http://www.voanews.com/hindi/archive/2005-12/2005-12-02-voa2.cfm?moddate=2005-12-02 प्रायोगिक परमाणु संयत्र की परियोजना पर चल रही बातचीत में भारत की भागीदारी का समर्थन] {{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}। [[वॉयस ऑफ अमेरिका]]।[[२ दिसम्बर]], [[२००५]] {{हिन्दी चिह्न}}।</ref> सस्ता, प्रदूषणविहीन अउ असीमित ऊर्जा पैदा करे ला हाइड्रोजन बम के सिद्धांत पर ई नाभिकीय महापरियोजना के प्रयोग के रूप में शुरू कइल गेले हे। <ref name="चाइना">{{cite web |url=http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |title=चीन का सब से बड़ा पुस्तकालय, आईटीईआर समझौता, चीन में जनगणना |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher= |pages= |language=हिन्दी |access-date=16 सितंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220543/http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> एकरा में [[संलयन]] से ओही तरह से ऊर्जा मिलतै जैसे [[पृथ्वी]] के [[सूर्य]] चाहे और तारन से मिल हइ। <ref name="अमर उजाला">{{cite web |url=http://www.amarujala.com/Gaurtalab/detail.asp?id=28 |title=क्या है आईटीईआर? |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work=गौर-तलब |publisher=[[अमर उजाला]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == परकिरिया == ऊर्जा निकाले के ई परकिरिया में हाइड्रोजन के परमाणुअन के १० करोड़ डिग्री सेंटीग्रेड तापमान तक गर्म कइल जा हइ। ई तापमान पर [[हाइड्रोजन]] के परमाणु आपस में जुड़के हीलियम के परमाणु के जनम दे हइ। ई अभिक्रिया होबे पर बहुते ऊर्जा पैदा होब हइ। एक किलोग्राम द्रव्यमान के हाइड्रोजन के संलयन से एक करोड़ [[किलोग्राम]] [[पेट्रोलियम]] [[ईंधन]] के बराबर [[ऊर्जा]] पैदा हो सक हइ।<ref name="चाइना"/> यह प्रयास अभी निर्माणाधीन है। परियोजना के निदेशक जर्मनी के नोबेर्ट होल्टकाम्प है। इस परियोजना को कृत्रिम सूर्य नाम भी दिया गया है।<ref name="भास्कर">{{cite web |url=http://www.bhaskar.com/2008/11/17/0811170911_big_bang.html |title=..तो कभी धरती का होगा अपना सूरज |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=[[१७ नवंबर]] |year=[[२००८]] |month= |format= |work= |publisher=[[दैनिक भास्कर]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जनवरी 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == योजना == आईटीईआर के योजना [[१९८५]] में [[यूरोप]], [[अमेरिका]], तत्कालीन [[सोवियत संघ]] अउ [[जापान]] के सहयोग से शुरू होले हल। [[सोवियत संघ के विघटन]] के बाद [[रूस]] ई परियोजना के भागीदार बन गेलै। [[१९९९]] ई. में [[अमेरिका]] ई अभियान से हट गेलै हल बाकी [[२००३]] में ऊ फिर से ई अभियान में शामिल हो गेलै। [[भारत]] आधिकारिक रूप से ई परियोजना में [[६ दिसम्बर]], [[२००५]] के शामिल होले हल। भारत के ई परियोजना में शामिल कइला से दुनिया के आधा से जादे आबादी के ई में भागीदारी हो जइतै। pwjlfp9fay2via9xe1cx1xf3a8ou3ib 83187 83186 2026-10-23T22:27:46Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* योजना */ 83187 wikitext text/x-wiki [[चित्र:ITER-img 0239.jpg|300px|thumb|आई। टी.ई.आर निर्वात वैसल के प्रतिरूप का चित्र; जिसमें डाईवर्टर कैसेट्स की अंदरूनी सतहों पर ४४० ब्लैंकेट्स जुड़े दिख रहे हैं।]]<!-- [[चित्र:Iter.svg|right|thumb|200px|आईटीईआर (अंताप्रास) का प्रतीक चिह्न]] --> '''अंतर्राष्ट्रीय तापनाभिकीय प्रायोगिक संयंत्र''' ([[अंग्रेज़ी]]:''इंटरनेशनल थर्मोन्यूक्लियर एक्सपेरिमेंटल रिएक्टर'' ( आईटीईआर)) [[ऊर्जा]] के घाटा के समस्या से निबटेला [[अंतर्राष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा एजेंसी]] के सहयोग से [[भारत]]<ref name="याहू">{{cite web |url=http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |title=आईएईए-आईटीईआर के बीच समझौता |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=१४ अक्टूबर |year=२००९ |month= |format=एचटीएम |work= |publisher=याहू जागरण |pages= |language=हिन्दी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121108130005/http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |archivedate=8 नवंबर 2012 |quote= |access-date=16 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> संगे दुनिया के अनेकन देशन द्वारा मिलके बनाबल जा रहले [[संलयन]] नाभिकीय प्रक्रिया<ref name="भास्कर"/> पर आधारित अइसन विशाल संयंत्र हइ, जे थोड़ा सा ईंधन के मदद से ढेर सा ऊर्जा पैदा करतै।<ref>[http://www.voanews.com/hindi/archive/2005-12/2005-12-02-voa2.cfm?moddate=2005-12-02 प्रायोगिक परमाणु संयत्र की परियोजना पर चल रही बातचीत में भारत की भागीदारी का समर्थन] {{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}। [[वॉयस ऑफ अमेरिका]]।[[२ दिसम्बर]], [[२००५]] {{हिन्दी चिह्न}}।</ref> सस्ता, प्रदूषणविहीन अउ असीमित ऊर्जा पैदा करे ला हाइड्रोजन बम के सिद्धांत पर ई नाभिकीय महापरियोजना के प्रयोग के रूप में शुरू कइल गेले हे। <ref name="चाइना">{{cite web |url=http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |title=चीन का सब से बड़ा पुस्तकालय, आईटीईआर समझौता, चीन में जनगणना |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher= |pages= |language=हिन्दी |access-date=16 सितंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220543/http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> एकरा में [[संलयन]] से ओही तरह से ऊर्जा मिलतै जैसे [[पृथ्वी]] के [[सूर्य]] चाहे और तारन से मिल हइ। <ref name="अमर उजाला">{{cite web |url=http://www.amarujala.com/Gaurtalab/detail.asp?id=28 |title=क्या है आईटीईआर? |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work=गौर-तलब |publisher=[[अमर उजाला]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == परकिरिया == ऊर्जा निकाले के ई परकिरिया में हाइड्रोजन के परमाणुअन के १० करोड़ डिग्री सेंटीग्रेड तापमान तक गर्म कइल जा हइ। ई तापमान पर [[हाइड्रोजन]] के परमाणु आपस में जुड़के हीलियम के परमाणु के जनम दे हइ। ई अभिक्रिया होबे पर बहुते ऊर्जा पैदा होब हइ। एक किलोग्राम द्रव्यमान के हाइड्रोजन के संलयन से एक करोड़ [[किलोग्राम]] [[पेट्रोलियम]] [[ईंधन]] के बराबर [[ऊर्जा]] पैदा हो सक हइ।<ref name="चाइना"/> यह प्रयास अभी निर्माणाधीन है। परियोजना के निदेशक जर्मनी के नोबेर्ट होल्टकाम्प है। इस परियोजना को कृत्रिम सूर्य नाम भी दिया गया है।<ref name="भास्कर">{{cite web |url=http://www.bhaskar.com/2008/11/17/0811170911_big_bang.html |title=..तो कभी धरती का होगा अपना सूरज |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=[[१७ नवंबर]] |year=[[२००८]] |month= |format= |work= |publisher=[[दैनिक भास्कर]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जनवरी 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == योजना == [[चित्र:Cadarache (red dot) CIA World Factbook map.png|thumb|200px|कदाराश, फ्रांस, यूरोपियन संघ के भौगोलिक स्थिति]] आईटीईआर के योजना [[१९८५]] में [[यूरोप]], [[अमेरिका]], तत्कालीन [[सोवियत संघ]] अउ [[जापान]] के सहयोग से शुरू होले हल। [[सोवियत संघ के विघटन]] के बाद [[रूस]] ई परियोजना के भागीदार बन गेलै। [[१९९९]] ई. में [[अमेरिका]] ई अभियान से हट गेलै हल बाकी [[२००३]] में ऊ फिर से ई अभियान में शामिल हो गेलै। [[भारत]] आधिकारिक रूप से ई परियोजना में [[६ दिसम्बर]], [[२००५]] के शामिल होले हल। भारत के ई परियोजना में शामिल कइला से दुनिया के आधा से जादे आबादी के ई में भागीदारी हो जइतै। वैज्ञानिकन के अनुसार, आईटीईआर के निर्माण में लगभग दस बरस लगतै। [[२८ जून]], [[२००५]] के ई घोषणा कएल गेले हल कि एकरा [[फ्रांस]] में बनाबल जइतै। एकर बाद [[२१ नवंबर]], [[२००६]] के सात गो देश ई परियोजना में फंड देवे के घोषणा कैलथिन। एही दिन संयंत्र बनाबे ला ई देशन के प्रतिनिधि हस्ताक्षर भी कैलथिन। उम्मीद कैल जा रहले हे कि एकरा में पहिला प्लाज्मा ऑपरेशन २०१८ में सम्भव होतै। trueex8suyxpz0hacyyxdkbk5r53a5m 83188 83187 2026-10-23T22:33:14Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* परकिरिया */ 83188 wikitext text/x-wiki [[चित्र:ITER-img 0239.jpg|300px|thumb|आई। टी.ई.आर निर्वात वैसल के प्रतिरूप का चित्र; जिसमें डाईवर्टर कैसेट्स की अंदरूनी सतहों पर ४४० ब्लैंकेट्स जुड़े दिख रहे हैं।]]<!-- [[चित्र:Iter.svg|right|thumb|200px|आईटीईआर (अंताप्रास) का प्रतीक चिह्न]] --> '''अंतर्राष्ट्रीय तापनाभिकीय प्रायोगिक संयंत्र''' ([[अंग्रेज़ी]]:''इंटरनेशनल थर्मोन्यूक्लियर एक्सपेरिमेंटल रिएक्टर'' ( आईटीईआर)) [[ऊर्जा]] के घाटा के समस्या से निबटेला [[अंतर्राष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा एजेंसी]] के सहयोग से [[भारत]]<ref name="याहू">{{cite web |url=http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |title=आईएईए-आईटीईआर के बीच समझौता |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=१४ अक्टूबर |year=२००९ |month= |format=एचटीएम |work= |publisher=याहू जागरण |pages= |language=हिन्दी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121108130005/http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |archivedate=8 नवंबर 2012 |quote= |access-date=16 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> संगे दुनिया के अनेकन देशन द्वारा मिलके बनाबल जा रहले [[संलयन]] नाभिकीय प्रक्रिया<ref name="भास्कर"/> पर आधारित अइसन विशाल संयंत्र हइ, जे थोड़ा सा ईंधन के मदद से ढेर सा ऊर्जा पैदा करतै।<ref>[http://www.voanews.com/hindi/archive/2005-12/2005-12-02-voa2.cfm?moddate=2005-12-02 प्रायोगिक परमाणु संयत्र की परियोजना पर चल रही बातचीत में भारत की भागीदारी का समर्थन] {{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}। [[वॉयस ऑफ अमेरिका]]।[[२ दिसम्बर]], [[२००५]] {{हिन्दी चिह्न}}।</ref> सस्ता, प्रदूषणविहीन अउ असीमित ऊर्जा पैदा करे ला हाइड्रोजन बम के सिद्धांत पर ई नाभिकीय महापरियोजना के प्रयोग के रूप में शुरू कइल गेले हे। <ref name="चाइना">{{cite web |url=http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |title=चीन का सब से बड़ा पुस्तकालय, आईटीईआर समझौता, चीन में जनगणना |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher= |pages= |language=हिन्दी |access-date=16 सितंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220543/http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> एकरा में [[संलयन]] से ओही तरह से ऊर्जा मिलतै जैसे [[पृथ्वी]] के [[सूर्य]] चाहे और तारन से मिल हइ। <ref name="अमर उजाला">{{cite web |url=http://www.amarujala.com/Gaurtalab/detail.asp?id=28 |title=क्या है आईटीईआर? |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work=गौर-तलब |publisher=[[अमर उजाला]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == परकिरिया == ऊर्जा निकाले के ई परकिरिया में हाइड्रोजन के परमाणुअन के १० करोड़ डिग्री सेंटीग्रेड तापमान तक गर्म कइल जा हइ। ई तापमान पर [[हाइड्रोजन]] के परमाणु आपस में जुड़के हीलियम के परमाणु के जनम दे हइ। ई अभिक्रिया होबे पर बहुते ऊर्जा पैदा होब हइ। एक किलोग्राम द्रव्यमान के हाइड्रोजन के संलयन से एक करोड़ [[किलोग्राम]] [[पेट्रोलियम]] [[ईंधन]] के बराबर [[ऊर्जा]] पैदा हो सक हइ।<ref name="चाइना"/> यह प्रयास अभी निर्माणाधीन है। परियोजना के निदेशक जर्मनी के नोबेर्ट होल्टकाम्प है। इस परियोजना को कृत्रिम सूर्य नाम भी दिया गया है।<ref name="भास्कर">{{cite web |url=http://www.bhaskar.com/2008/11/17/0811170911_big_bang.html |title=..तो कभी धरती का होगा अपना सूरज |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=[[१७ नवंबर]] |year=[[२००८]] |month= |format= |work= |publisher=[[दैनिक भास्कर]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जनवरी 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> एकरा में मुख्य रूप से [[यूरेनियम|यूरेनियम-२३५]] के नाभिक के न्यूट्रान कण के धार से विखंडित कैल जइतै। यूरेनियम-२३५ के नाभिक में कुल ९२ प्रोटान आ १४३ न्यूट्रान कण होब हइ। । हर विखंडन से नाभिक में प्रोटान आ न्यूट्रान के बांध के रखे वाला २०० मिली इलेक्ट्रान वोल्ट के बराबर ऊर्जा निकलतै। एही ऊर्जा से [[विद्युत उत्पादन]] कैल जइतै। == दूसरी प्रक्रिया == == योजना == [[चित्र:Cadarache (red dot) CIA World Factbook map.png|thumb|200px|कदाराश, फ्रांस, यूरोपियन संघ के भौगोलिक स्थिति]] आईटीईआर के योजना [[१९८५]] में [[यूरोप]], [[अमेरिका]], तत्कालीन [[सोवियत संघ]] अउ [[जापान]] के सहयोग से शुरू होले हल। [[सोवियत संघ के विघटन]] के बाद [[रूस]] ई परियोजना के भागीदार बन गेलै। [[१९९९]] ई. में [[अमेरिका]] ई अभियान से हट गेलै हल बाकी [[२००३]] में ऊ फिर से ई अभियान में शामिल हो गेलै। [[भारत]] आधिकारिक रूप से ई परियोजना में [[६ दिसम्बर]], [[२००५]] के शामिल होले हल। भारत के ई परियोजना में शामिल कइला से दुनिया के आधा से जादे आबादी के ई में भागीदारी हो जइतै। वैज्ञानिकन के अनुसार, आईटीईआर के निर्माण में लगभग दस बरस लगतै। [[२८ जून]], [[२००५]] के ई घोषणा कएल गेले हल कि एकरा [[फ्रांस]] में बनाबल जइतै। एकर बाद [[२१ नवंबर]], [[२००६]] के सात गो देश ई परियोजना में फंड देवे के घोषणा कैलथिन। एही दिन संयंत्र बनाबे ला ई देशन के प्रतिनिधि हस्ताक्षर भी कैलथिन। उम्मीद कैल जा रहले हे कि एकरा में पहिला प्लाज्मा ऑपरेशन २०१८ में सम्भव होतै। f3tow1wj91wq7epc4adpertioejxheh 83189 83188 2026-10-23T22:39:40Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* दूसरी प्रक्रिया */ 83189 wikitext text/x-wiki [[चित्र:ITER-img 0239.jpg|300px|thumb|आई। टी.ई.आर निर्वात वैसल के प्रतिरूप का चित्र; जिसमें डाईवर्टर कैसेट्स की अंदरूनी सतहों पर ४४० ब्लैंकेट्स जुड़े दिख रहे हैं।]]<!-- [[चित्र:Iter.svg|right|thumb|200px|आईटीईआर (अंताप्रास) का प्रतीक चिह्न]] --> '''अंतर्राष्ट्रीय तापनाभिकीय प्रायोगिक संयंत्र''' ([[अंग्रेज़ी]]:''इंटरनेशनल थर्मोन्यूक्लियर एक्सपेरिमेंटल रिएक्टर'' ( आईटीईआर)) [[ऊर्जा]] के घाटा के समस्या से निबटेला [[अंतर्राष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा एजेंसी]] के सहयोग से [[भारत]]<ref name="याहू">{{cite web |url=http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |title=आईएईए-आईटीईआर के बीच समझौता |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=१४ अक्टूबर |year=२००९ |month= |format=एचटीएम |work= |publisher=याहू जागरण |pages= |language=हिन्दी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121108130005/http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |archivedate=8 नवंबर 2012 |quote= |access-date=16 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> संगे दुनिया के अनेकन देशन द्वारा मिलके बनाबल जा रहले [[संलयन]] नाभिकीय प्रक्रिया<ref name="भास्कर"/> पर आधारित अइसन विशाल संयंत्र हइ, जे थोड़ा सा ईंधन के मदद से ढेर सा ऊर्जा पैदा करतै।<ref>[http://www.voanews.com/hindi/archive/2005-12/2005-12-02-voa2.cfm?moddate=2005-12-02 प्रायोगिक परमाणु संयत्र की परियोजना पर चल रही बातचीत में भारत की भागीदारी का समर्थन] {{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}। [[वॉयस ऑफ अमेरिका]]।[[२ दिसम्बर]], [[२००५]] {{हिन्दी चिह्न}}।</ref> सस्ता, प्रदूषणविहीन अउ असीमित ऊर्जा पैदा करे ला हाइड्रोजन बम के सिद्धांत पर ई नाभिकीय महापरियोजना के प्रयोग के रूप में शुरू कइल गेले हे। <ref name="चाइना">{{cite web |url=http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |title=चीन का सब से बड़ा पुस्तकालय, आईटीईआर समझौता, चीन में जनगणना |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher= |pages= |language=हिन्दी |access-date=16 सितंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220543/http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> एकरा में [[संलयन]] से ओही तरह से ऊर्जा मिलतै जैसे [[पृथ्वी]] के [[सूर्य]] चाहे और तारन से मिल हइ। <ref name="अमर उजाला">{{cite web |url=http://www.amarujala.com/Gaurtalab/detail.asp?id=28 |title=क्या है आईटीईआर? |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work=गौर-तलब |publisher=[[अमर उजाला]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == परकिरिया == ऊर्जा निकाले के ई परकिरिया में हाइड्रोजन के परमाणुअन के १० करोड़ डिग्री सेंटीग्रेड तापमान तक गर्म कइल जा हइ। ई तापमान पर [[हाइड्रोजन]] के परमाणु आपस में जुड़के हीलियम के परमाणु के जनम दे हइ। ई अभिक्रिया होबे पर बहुते ऊर्जा पैदा होब हइ। एक किलोग्राम द्रव्यमान के हाइड्रोजन के संलयन से एक करोड़ [[किलोग्राम]] [[पेट्रोलियम]] [[ईंधन]] के बराबर [[ऊर्जा]] पैदा हो सक हइ।<ref name="चाइना"/> यह प्रयास अभी निर्माणाधीन है। परियोजना के निदेशक जर्मनी के नोबेर्ट होल्टकाम्प है। इस परियोजना को कृत्रिम सूर्य नाम भी दिया गया है।<ref name="भास्कर">{{cite web |url=http://www.bhaskar.com/2008/11/17/0811170911_big_bang.html |title=..तो कभी धरती का होगा अपना सूरज |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=[[१७ नवंबर]] |year=[[२००८]] |month= |format= |work= |publisher=[[दैनिक भास्कर]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जनवरी 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> एकरा में मुख्य रूप से [[यूरेनियम|यूरेनियम-२३५]] के नाभिक के न्यूट्रान कण के धार से विखंडित कैल जइतै। यूरेनियम-२३५ के नाभिक में कुल ९२ प्रोटान आ १४३ न्यूट्रान कण होब हइ। । हर विखंडन से नाभिक में प्रोटान आ न्यूट्रान के बांध के रखे वाला २०० मिली इलेक्ट्रान वोल्ट के बराबर ऊर्जा निकलतै। एही ऊर्जा से [[विद्युत उत्पादन]] कैल जइतै। हियां यूरेनियम-२३५ के नाभिक के ताप नाभिकीय विधि से भी विखंडित कैल जा सकतै। यूरेनियम के जगह प्लूटोनियम २३९ के भी उपयोग हो सकतै। नाभिक के चाहे जौनो तरीका से विखंडन कएल जाय, एकरा से स्वास्थ्य लागी खतरनाक अदृश्य रेडियोधर्मी विकिरण भी पैदा होतै। ई अभिक्रिया [[नाभिकीय शृंखला अभिक्रिया]] कहा है। == दूसरी प्रक्रिया == == योजना == [[चित्र:Cadarache (red dot) CIA World Factbook map.png|thumb|200px|कदाराश, फ्रांस, यूरोपियन संघ के भौगोलिक स्थिति]] आईटीईआर के योजना [[१९८५]] में [[यूरोप]], [[अमेरिका]], तत्कालीन [[सोवियत संघ]] अउ [[जापान]] के सहयोग से शुरू होले हल। [[सोवियत संघ के विघटन]] के बाद [[रूस]] ई परियोजना के भागीदार बन गेलै। [[१९९९]] ई. में [[अमेरिका]] ई अभियान से हट गेलै हल बाकी [[२००३]] में ऊ फिर से ई अभियान में शामिल हो गेलै। [[भारत]] आधिकारिक रूप से ई परियोजना में [[६ दिसम्बर]], [[२००५]] के शामिल होले हल। भारत के ई परियोजना में शामिल कइला से दुनिया के आधा से जादे आबादी के ई में भागीदारी हो जइतै। वैज्ञानिकन के अनुसार, आईटीईआर के निर्माण में लगभग दस बरस लगतै। [[२८ जून]], [[२००५]] के ई घोषणा कएल गेले हल कि एकरा [[फ्रांस]] में बनाबल जइतै। एकर बाद [[२१ नवंबर]], [[२००६]] के सात गो देश ई परियोजना में फंड देवे के घोषणा कैलथिन। एही दिन संयंत्र बनाबे ला ई देशन के प्रतिनिधि हस्ताक्षर भी कैलथिन। उम्मीद कैल जा रहले हे कि एकरा में पहिला प्लाज्मा ऑपरेशन २०१८ में सम्भव होतै। qhe62mmy4h9iyq5ml12m869uvwrvpub 83190 83189 2026-10-23T22:46:03Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* दूसरी प्रक्रिया */ 83190 wikitext text/x-wiki [[चित्र:ITER-img 0239.jpg|300px|thumb|आई। टी.ई.आर निर्वात वैसल के प्रतिरूप का चित्र; जिसमें डाईवर्टर कैसेट्स की अंदरूनी सतहों पर ४४० ब्लैंकेट्स जुड़े दिख रहे हैं।]]<!-- [[चित्र:Iter.svg|right|thumb|200px|आईटीईआर (अंताप्रास) का प्रतीक चिह्न]] --> '''अंतर्राष्ट्रीय तापनाभिकीय प्रायोगिक संयंत्र''' ([[अंग्रेज़ी]]:''इंटरनेशनल थर्मोन्यूक्लियर एक्सपेरिमेंटल रिएक्टर'' ( आईटीईआर)) [[ऊर्जा]] के घाटा के समस्या से निबटेला [[अंतर्राष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा एजेंसी]] के सहयोग से [[भारत]]<ref name="याहू">{{cite web |url=http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |title=आईएईए-आईटीईआर के बीच समझौता |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=१४ अक्टूबर |year=२००९ |month= |format=एचटीएम |work= |publisher=याहू जागरण |pages= |language=हिन्दी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121108130005/http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |archivedate=8 नवंबर 2012 |quote= |access-date=16 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> संगे दुनिया के अनेकन देशन द्वारा मिलके बनाबल जा रहले [[संलयन]] नाभिकीय प्रक्रिया<ref name="भास्कर"/> पर आधारित अइसन विशाल संयंत्र हइ, जे थोड़ा सा ईंधन के मदद से ढेर सा ऊर्जा पैदा करतै।<ref>[http://www.voanews.com/hindi/archive/2005-12/2005-12-02-voa2.cfm?moddate=2005-12-02 प्रायोगिक परमाणु संयत्र की परियोजना पर चल रही बातचीत में भारत की भागीदारी का समर्थन] {{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}। [[वॉयस ऑफ अमेरिका]]।[[२ दिसम्बर]], [[२००५]] {{हिन्दी चिह्न}}।</ref> सस्ता, प्रदूषणविहीन अउ असीमित ऊर्जा पैदा करे ला हाइड्रोजन बम के सिद्धांत पर ई नाभिकीय महापरियोजना के प्रयोग के रूप में शुरू कइल गेले हे। <ref name="चाइना">{{cite web |url=http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |title=चीन का सब से बड़ा पुस्तकालय, आईटीईआर समझौता, चीन में जनगणना |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher= |pages= |language=हिन्दी |access-date=16 सितंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220543/http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> एकरा में [[संलयन]] से ओही तरह से ऊर्जा मिलतै जैसे [[पृथ्वी]] के [[सूर्य]] चाहे और तारन से मिल हइ। <ref name="अमर उजाला">{{cite web |url=http://www.amarujala.com/Gaurtalab/detail.asp?id=28 |title=क्या है आईटीईआर? |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work=गौर-तलब |publisher=[[अमर उजाला]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == परकिरिया == ऊर्जा निकाले के ई परकिरिया में हाइड्रोजन के परमाणुअन के १० करोड़ डिग्री सेंटीग्रेड तापमान तक गर्म कइल जा हइ। ई तापमान पर [[हाइड्रोजन]] के परमाणु आपस में जुड़के हीलियम के परमाणु के जनम दे हइ। ई अभिक्रिया होबे पर बहुते ऊर्जा पैदा होब हइ। एक किलोग्राम द्रव्यमान के हाइड्रोजन के संलयन से एक करोड़ [[किलोग्राम]] [[पेट्रोलियम]] [[ईंधन]] के बराबर [[ऊर्जा]] पैदा हो सक हइ।<ref name="चाइना"/> यह प्रयास अभी निर्माणाधीन है। परियोजना के निदेशक जर्मनी के नोबेर्ट होल्टकाम्प है। इस परियोजना को कृत्रिम सूर्य नाम भी दिया गया है।<ref name="भास्कर">{{cite web |url=http://www.bhaskar.com/2008/11/17/0811170911_big_bang.html |title=..तो कभी धरती का होगा अपना सूरज |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=[[१७ नवंबर]] |year=[[२००८]] |month= |format= |work= |publisher=[[दैनिक भास्कर]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जनवरी 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> एकरा में मुख्य रूप से [[यूरेनियम|यूरेनियम-२३५]] के नाभिक के न्यूट्रान कण के धार से विखंडित कैल जइतै। यूरेनियम-२३५ के नाभिक में कुल ९२ प्रोटान आ १४३ न्यूट्रान कण होब हइ। । हर विखंडन से नाभिक में प्रोटान आ न्यूट्रान के बांध के रखे वाला २०० मिली इलेक्ट्रान वोल्ट के बराबर ऊर्जा निकलतै। एही ऊर्जा से [[विद्युत उत्पादन]] कैल जइतै। हियां यूरेनियम-२३५ के नाभिक के ताप नाभिकीय विधि से भी विखंडित कैल जा सकतै। यूरेनियम के जगह प्लूटोनियम २३९ के भी उपयोग हो सकतै। नाभिक के चाहे जौनो तरीका से विखंडन कएल जाय, एकरा से स्वास्थ्य लागी खतरनाक अदृश्य रेडियोधर्मी विकिरण भी पैदा होतै। ई अभिक्रिया [[नाभिकीय शृंखला अभिक्रिया]] कहा है। == दूसरी प्रक्रिया == लगभग ३० मीटर के ऊंचाई वाला भट्ठी में एगो पिंजड़ा के आकार में कै गो अत्यंत शक्तिशाली चुंबक लागल रहतै जेकर सहायता से [[हाइड्रोजन]] गैस के एक गो मिश्रण के १५ करोड़ डिग्री सेल्सियस तक गरम करल जैतै। == योजना == [[चित्र:Cadarache (red dot) CIA World Factbook map.png|thumb|200px|कदाराश, फ्रांस, यूरोपियन संघ के भौगोलिक स्थिति]] आईटीईआर के योजना [[१९८५]] में [[यूरोप]], [[अमेरिका]], तत्कालीन [[सोवियत संघ]] अउ [[जापान]] के सहयोग से शुरू होले हल। [[सोवियत संघ के विघटन]] के बाद [[रूस]] ई परियोजना के भागीदार बन गेलै। [[१९९९]] ई. में [[अमेरिका]] ई अभियान से हट गेलै हल बाकी [[२००३]] में ऊ फिर से ई अभियान में शामिल हो गेलै। [[भारत]] आधिकारिक रूप से ई परियोजना में [[६ दिसम्बर]], [[२००५]] के शामिल होले हल। भारत के ई परियोजना में शामिल कइला से दुनिया के आधा से जादे आबादी के ई में भागीदारी हो जइतै। वैज्ञानिकन के अनुसार, आईटीईआर के निर्माण में लगभग दस बरस लगतै। [[२८ जून]], [[२००५]] के ई घोषणा कएल गेले हल कि एकरा [[फ्रांस]] में बनाबल जइतै। एकर बाद [[२१ नवंबर]], [[२००६]] के सात गो देश ई परियोजना में फंड देवे के घोषणा कैलथिन। एही दिन संयंत्र बनाबे ला ई देशन के प्रतिनिधि हस्ताक्षर भी कैलथिन। उम्मीद कैल जा रहले हे कि एकरा में पहिला प्लाज्मा ऑपरेशन २०१८ में सम्भव होतै। 9sbtrusbyj22apgutmq4qtj7g23rekr 83191 83190 2026-10-23T22:46:40Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* दूसरी प्रक्रिया */ 83191 wikitext text/x-wiki [[चित्र:ITER-img 0239.jpg|300px|thumb|आई। टी.ई.आर निर्वात वैसल के प्रतिरूप का चित्र; जिसमें डाईवर्टर कैसेट्स की अंदरूनी सतहों पर ४४० ब्लैंकेट्स जुड़े दिख रहे हैं।]]<!-- [[चित्र:Iter.svg|right|thumb|200px|आईटीईआर (अंताप्रास) का प्रतीक चिह्न]] --> '''अंतर्राष्ट्रीय तापनाभिकीय प्रायोगिक संयंत्र''' ([[अंग्रेज़ी]]:''इंटरनेशनल थर्मोन्यूक्लियर एक्सपेरिमेंटल रिएक्टर'' ( आईटीईआर)) [[ऊर्जा]] के घाटा के समस्या से निबटेला [[अंतर्राष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा एजेंसी]] के सहयोग से [[भारत]]<ref name="याहू">{{cite web |url=http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |title=आईएईए-आईटीईआर के बीच समझौता |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=१४ अक्टूबर |year=२००९ |month= |format=एचटीएम |work= |publisher=याहू जागरण |pages= |language=हिन्दी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121108130005/http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |archivedate=8 नवंबर 2012 |quote= |access-date=16 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> संगे दुनिया के अनेकन देशन द्वारा मिलके बनाबल जा रहले [[संलयन]] नाभिकीय प्रक्रिया<ref name="भास्कर"/> पर आधारित अइसन विशाल संयंत्र हइ, जे थोड़ा सा ईंधन के मदद से ढेर सा ऊर्जा पैदा करतै।<ref>[http://www.voanews.com/hindi/archive/2005-12/2005-12-02-voa2.cfm?moddate=2005-12-02 प्रायोगिक परमाणु संयत्र की परियोजना पर चल रही बातचीत में भारत की भागीदारी का समर्थन] {{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}। [[वॉयस ऑफ अमेरिका]]।[[२ दिसम्बर]], [[२००५]] {{हिन्दी चिह्न}}।</ref> सस्ता, प्रदूषणविहीन अउ असीमित ऊर्जा पैदा करे ला हाइड्रोजन बम के सिद्धांत पर ई नाभिकीय महापरियोजना के प्रयोग के रूप में शुरू कइल गेले हे। <ref name="चाइना">{{cite web |url=http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |title=चीन का सब से बड़ा पुस्तकालय, आईटीईआर समझौता, चीन में जनगणना |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher= |pages= |language=हिन्दी |access-date=16 सितंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220543/http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> एकरा में [[संलयन]] से ओही तरह से ऊर्जा मिलतै जैसे [[पृथ्वी]] के [[सूर्य]] चाहे और तारन से मिल हइ। <ref name="अमर उजाला">{{cite web |url=http://www.amarujala.com/Gaurtalab/detail.asp?id=28 |title=क्या है आईटीईआर? |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work=गौर-तलब |publisher=[[अमर उजाला]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == परकिरिया == ऊर्जा निकाले के ई परकिरिया में हाइड्रोजन के परमाणुअन के १० करोड़ डिग्री सेंटीग्रेड तापमान तक गर्म कइल जा हइ। ई तापमान पर [[हाइड्रोजन]] के परमाणु आपस में जुड़के हीलियम के परमाणु के जनम दे हइ। ई अभिक्रिया होबे पर बहुते ऊर्जा पैदा होब हइ। एक किलोग्राम द्रव्यमान के हाइड्रोजन के संलयन से एक करोड़ [[किलोग्राम]] [[पेट्रोलियम]] [[ईंधन]] के बराबर [[ऊर्जा]] पैदा हो सक हइ।<ref name="चाइना"/> यह प्रयास अभी निर्माणाधीन है। परियोजना के निदेशक जर्मनी के नोबेर्ट होल्टकाम्प है। इस परियोजना को कृत्रिम सूर्य नाम भी दिया गया है।<ref name="भास्कर">{{cite web |url=http://www.bhaskar.com/2008/11/17/0811170911_big_bang.html |title=..तो कभी धरती का होगा अपना सूरज |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=[[१७ नवंबर]] |year=[[२००८]] |month= |format= |work= |publisher=[[दैनिक भास्कर]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जनवरी 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> एकरा में मुख्य रूप से [[यूरेनियम|यूरेनियम-२३५]] के नाभिक के न्यूट्रान कण के धार से विखंडित कैल जइतै। यूरेनियम-२३५ के नाभिक में कुल ९२ प्रोटान आ १४३ न्यूट्रान कण होब हइ। । हर विखंडन से नाभिक में प्रोटान आ न्यूट्रान के बांध के रखे वाला २०० मिली इलेक्ट्रान वोल्ट के बराबर ऊर्जा निकलतै। एही ऊर्जा से [[विद्युत उत्पादन]] कैल जइतै। हियां यूरेनियम-२३५ के नाभिक के ताप नाभिकीय विधि से भी विखंडित कैल जा सकतै। यूरेनियम के जगह प्लूटोनियम २३९ के भी उपयोग हो सकतै। नाभिक के चाहे जौनो तरीका से विखंडन कएल जाय, एकरा से स्वास्थ्य लागी खतरनाक अदृश्य रेडियोधर्मी विकिरण भी पैदा होतै। ई अभिक्रिया [[नाभिकीय शृंखला अभिक्रिया]] कहा है। == दूसरी प्रक्रिया == लगभग ३० मीटर के ऊंचाई वाला भट्ठी में एगो पिंजड़ा के आकार में कै गो अत्यंत शक्तिशाली चुंबक लागल रहतै जेकर सहायता से [[हाइड्रोजन]] गैस के एक गो मिश्रण के १५ करोड़ डिग्री सेल्सियस तक गरम करल जैतै। ई मिश्रण हाइड्रोजन के ड्यूटेरियम आ ट्रीटियम कहावे वाला दु गो आइसोटोप से लेबल जैतै जेकरा भारी पानी आ बहुते भारी पानी भी कहल जा है। ई अत्यधिक तापमान पर ही हाइड्रोजन के नाभिक ऊ गति पा सकतै जेकरा पर आपस में टकराए से ऊ सभ जुड़ के हीलियम के नाभिक केन्द्र बन सकतै। == योजना == [[चित्र:Cadarache (red dot) CIA World Factbook map.png|thumb|200px|कदाराश, फ्रांस, यूरोपियन संघ के भौगोलिक स्थिति]] आईटीईआर के योजना [[१९८५]] में [[यूरोप]], [[अमेरिका]], तत्कालीन [[सोवियत संघ]] अउ [[जापान]] के सहयोग से शुरू होले हल। [[सोवियत संघ के विघटन]] के बाद [[रूस]] ई परियोजना के भागीदार बन गेलै। [[१९९९]] ई. में [[अमेरिका]] ई अभियान से हट गेलै हल बाकी [[२००३]] में ऊ फिर से ई अभियान में शामिल हो गेलै। [[भारत]] आधिकारिक रूप से ई परियोजना में [[६ दिसम्बर]], [[२००५]] के शामिल होले हल। भारत के ई परियोजना में शामिल कइला से दुनिया के आधा से जादे आबादी के ई में भागीदारी हो जइतै। वैज्ञानिकन के अनुसार, आईटीईआर के निर्माण में लगभग दस बरस लगतै। [[२८ जून]], [[२००५]] के ई घोषणा कएल गेले हल कि एकरा [[फ्रांस]] में बनाबल जइतै। एकर बाद [[२१ नवंबर]], [[२००६]] के सात गो देश ई परियोजना में फंड देवे के घोषणा कैलथिन। एही दिन संयंत्र बनाबे ला ई देशन के प्रतिनिधि हस्ताक्षर भी कैलथिन। उम्मीद कैल जा रहले हे कि एकरा में पहिला प्लाज्मा ऑपरेशन २०१८ में सम्भव होतै। tip0j6jh2njd67d1bymvny3pv3l29ry 83192 83191 2026-10-23T22:51:49Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* दूसरी प्रक्रिया */ 83192 wikitext text/x-wiki [[चित्र:ITER-img 0239.jpg|300px|thumb|आई। टी.ई.आर निर्वात वैसल के प्रतिरूप का चित्र; जिसमें डाईवर्टर कैसेट्स की अंदरूनी सतहों पर ४४० ब्लैंकेट्स जुड़े दिख रहे हैं।]]<!-- [[चित्र:Iter.svg|right|thumb|200px|आईटीईआर (अंताप्रास) का प्रतीक चिह्न]] --> '''अंतर्राष्ट्रीय तापनाभिकीय प्रायोगिक संयंत्र''' ([[अंग्रेज़ी]]:''इंटरनेशनल थर्मोन्यूक्लियर एक्सपेरिमेंटल रिएक्टर'' ( आईटीईआर)) [[ऊर्जा]] के घाटा के समस्या से निबटेला [[अंतर्राष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा एजेंसी]] के सहयोग से [[भारत]]<ref name="याहू">{{cite web |url=http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |title=आईएईए-आईटीईआर के बीच समझौता |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=१४ अक्टूबर |year=२००९ |month= |format=एचटीएम |work= |publisher=याहू जागरण |pages= |language=हिन्दी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121108130005/http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |archivedate=8 नवंबर 2012 |quote= |access-date=16 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> संगे दुनिया के अनेकन देशन द्वारा मिलके बनाबल जा रहले [[संलयन]] नाभिकीय प्रक्रिया<ref name="भास्कर"/> पर आधारित अइसन विशाल संयंत्र हइ, जे थोड़ा सा ईंधन के मदद से ढेर सा ऊर्जा पैदा करतै।<ref>[http://www.voanews.com/hindi/archive/2005-12/2005-12-02-voa2.cfm?moddate=2005-12-02 प्रायोगिक परमाणु संयत्र की परियोजना पर चल रही बातचीत में भारत की भागीदारी का समर्थन] {{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}। [[वॉयस ऑफ अमेरिका]]।[[२ दिसम्बर]], [[२००५]] {{हिन्दी चिह्न}}।</ref> सस्ता, प्रदूषणविहीन अउ असीमित ऊर्जा पैदा करे ला हाइड्रोजन बम के सिद्धांत पर ई नाभिकीय महापरियोजना के प्रयोग के रूप में शुरू कइल गेले हे। <ref name="चाइना">{{cite web |url=http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |title=चीन का सब से बड़ा पुस्तकालय, आईटीईआर समझौता, चीन में जनगणना |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher= |pages= |language=हिन्दी |access-date=16 सितंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220543/http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> एकरा में [[संलयन]] से ओही तरह से ऊर्जा मिलतै जैसे [[पृथ्वी]] के [[सूर्य]] चाहे और तारन से मिल हइ। <ref name="अमर उजाला">{{cite web |url=http://www.amarujala.com/Gaurtalab/detail.asp?id=28 |title=क्या है आईटीईआर? |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work=गौर-तलब |publisher=[[अमर उजाला]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == परकिरिया == ऊर्जा निकाले के ई परकिरिया में हाइड्रोजन के परमाणुअन के १० करोड़ डिग्री सेंटीग्रेड तापमान तक गर्म कइल जा हइ। ई तापमान पर [[हाइड्रोजन]] के परमाणु आपस में जुड़के हीलियम के परमाणु के जनम दे हइ। ई अभिक्रिया होबे पर बहुते ऊर्जा पैदा होब हइ। एक किलोग्राम द्रव्यमान के हाइड्रोजन के संलयन से एक करोड़ [[किलोग्राम]] [[पेट्रोलियम]] [[ईंधन]] के बराबर [[ऊर्जा]] पैदा हो सक हइ।<ref name="चाइना"/> यह प्रयास अभी निर्माणाधीन है। परियोजना के निदेशक जर्मनी के नोबेर्ट होल्टकाम्प है। इस परियोजना को कृत्रिम सूर्य नाम भी दिया गया है।<ref name="भास्कर">{{cite web |url=http://www.bhaskar.com/2008/11/17/0811170911_big_bang.html |title=..तो कभी धरती का होगा अपना सूरज |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=[[१७ नवंबर]] |year=[[२००८]] |month= |format= |work= |publisher=[[दैनिक भास्कर]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जनवरी 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> एकरा में मुख्य रूप से [[यूरेनियम|यूरेनियम-२३५]] के नाभिक के न्यूट्रान कण के धार से विखंडित कैल जइतै। यूरेनियम-२३५ के नाभिक में कुल ९२ प्रोटान आ १४३ न्यूट्रान कण होब हइ। । हर विखंडन से नाभिक में प्रोटान आ न्यूट्रान के बांध के रखे वाला २०० मिली इलेक्ट्रान वोल्ट के बराबर ऊर्जा निकलतै। एही ऊर्जा से [[विद्युत उत्पादन]] कैल जइतै। हियां यूरेनियम-२३५ के नाभिक के ताप नाभिकीय विधि से भी विखंडित कैल जा सकतै। यूरेनियम के जगह प्लूटोनियम २३९ के भी उपयोग हो सकतै। नाभिक के चाहे जौनो तरीका से विखंडन कएल जाय, एकरा से स्वास्थ्य लागी खतरनाक अदृश्य रेडियोधर्मी विकिरण भी पैदा होतै। ई अभिक्रिया [[नाभिकीय शृंखला अभिक्रिया]] कहा है। लगभग ३० मीटर के ऊंचाई वाला भट्ठी में एगो पिंजड़ा के आकार में कै गो अत्यंत शक्तिशाली चुंबक लागल रहतै जेकर सहायता से [[हाइड्रोजन]] गैस के एक गो मिश्रण के १५ करोड़ डिग्री सेल्सियस तक गरम करल जैतै। ई मिश्रण हाइड्रोजन के ड्यूटेरियम आ ट्रीटियम कहावे वाला दु गो आइसोटोप से लेबल जैतै जेकरा भारी पानी आ बहुते भारी पानी भी कहल जा है। ई अत्यधिक तापमान पर ही हाइड्रोजन के नाभिक ऊ गति पा सकतै जेकरा पर आपस में टकराए से ऊ सभ जुड़ के हीलियम के नाभिक केन्द्र बन सकतै। एतना ऊंच तापमान पर यदि हाइड्रोजन परमाणु के बार-बार टकराबल जाय त ऊ एक-दूसरा के साथ मिल जइतै। एकरा से अतुलनीय मात्रा में ऊर्जा मुकत होतै ओ बिजली पैदा करे वाला टर्बाइन के चलैतै। == योजना == [[चित्र:Cadarache (red dot) CIA World Factbook map.png|thumb|200px|कदाराश, फ्रांस, यूरोपियन संघ के भौगोलिक स्थिति]] आईटीईआर के योजना [[१९८५]] में [[यूरोप]], [[अमेरिका]], तत्कालीन [[सोवियत संघ]] अउ [[जापान]] के सहयोग से शुरू होले हल। [[सोवियत संघ के विघटन]] के बाद [[रूस]] ई परियोजना के भागीदार बन गेलै। [[१९९९]] ई. में [[अमेरिका]] ई अभियान से हट गेलै हल बाकी [[२००३]] में ऊ फिर से ई अभियान में शामिल हो गेलै। [[भारत]] आधिकारिक रूप से ई परियोजना में [[६ दिसम्बर]], [[२००५]] के शामिल होले हल। भारत के ई परियोजना में शामिल कइला से दुनिया के आधा से जादे आबादी के ई में भागीदारी हो जइतै। वैज्ञानिकन के अनुसार, आईटीईआर के निर्माण में लगभग दस बरस लगतै। [[२८ जून]], [[२००५]] के ई घोषणा कएल गेले हल कि एकरा [[फ्रांस]] में बनाबल जइतै। एकर बाद [[२१ नवंबर]], [[२००६]] के सात गो देश ई परियोजना में फंड देवे के घोषणा कैलथिन। एही दिन संयंत्र बनाबे ला ई देशन के प्रतिनिधि हस्ताक्षर भी कैलथिन। उम्मीद कैल जा रहले हे कि एकरा में पहिला प्लाज्मा ऑपरेशन २०१८ में सम्भव होतै। a9juup4disdog8yvjjl554oxdt1mk3l 83193 83192 2026-10-23T22:52:30Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* परकिरिया */ 83193 wikitext text/x-wiki [[चित्र:ITER-img 0239.jpg|300px|thumb|आई। टी.ई.आर निर्वात वैसल के प्रतिरूप का चित्र; जिसमें डाईवर्टर कैसेट्स की अंदरूनी सतहों पर ४४० ब्लैंकेट्स जुड़े दिख रहे हैं।]]<!-- [[चित्र:Iter.svg|right|thumb|200px|आईटीईआर (अंताप्रास) का प्रतीक चिह्न]] --> '''अंतर्राष्ट्रीय तापनाभिकीय प्रायोगिक संयंत्र''' ([[अंग्रेज़ी]]:''इंटरनेशनल थर्मोन्यूक्लियर एक्सपेरिमेंटल रिएक्टर'' ( आईटीईआर)) [[ऊर्जा]] के घाटा के समस्या से निबटेला [[अंतर्राष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा एजेंसी]] के सहयोग से [[भारत]]<ref name="याहू">{{cite web |url=http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |title=आईएईए-आईटीईआर के बीच समझौता |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=१४ अक्टूबर |year=२००९ |month= |format=एचटीएम |work= |publisher=याहू जागरण |pages= |language=हिन्दी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121108130005/http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |archivedate=8 नवंबर 2012 |quote= |access-date=16 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> संगे दुनिया के अनेकन देशन द्वारा मिलके बनाबल जा रहले [[संलयन]] नाभिकीय प्रक्रिया<ref name="भास्कर"/> पर आधारित अइसन विशाल संयंत्र हइ, जे थोड़ा सा ईंधन के मदद से ढेर सा ऊर्जा पैदा करतै।<ref>[http://www.voanews.com/hindi/archive/2005-12/2005-12-02-voa2.cfm?moddate=2005-12-02 प्रायोगिक परमाणु संयत्र की परियोजना पर चल रही बातचीत में भारत की भागीदारी का समर्थन] {{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}। [[वॉयस ऑफ अमेरिका]]।[[२ दिसम्बर]], [[२००५]] {{हिन्दी चिह्न}}।</ref> सस्ता, प्रदूषणविहीन अउ असीमित ऊर्जा पैदा करे ला हाइड्रोजन बम के सिद्धांत पर ई नाभिकीय महापरियोजना के प्रयोग के रूप में शुरू कइल गेले हे। <ref name="चाइना">{{cite web |url=http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |title=चीन का सब से बड़ा पुस्तकालय, आईटीईआर समझौता, चीन में जनगणना |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher= |pages= |language=हिन्दी |access-date=16 सितंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220543/http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> एकरा में [[संलयन]] से ओही तरह से ऊर्जा मिलतै जैसे [[पृथ्वी]] के [[सूर्य]] चाहे और तारन से मिल हइ। <ref name="अमर उजाला">{{cite web |url=http://www.amarujala.com/Gaurtalab/detail.asp?id=28 |title=क्या है आईटीईआर? |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work=गौर-तलब |publisher=[[अमर उजाला]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == परकिरिया == ऊर्जा निकाले के ई परकिरिया में हाइड्रोजन के परमाणुअन के १० करोड़ डिग्री सेंटीग्रेड तापमान तक गर्म कइल जा हइ। ई तापमान पर [[हाइड्रोजन]] के परमाणु आपस में जुड़के हीलियम के परमाणु के जनम दे हइ। ई अभिक्रिया होबे पर बहुते ऊर्जा पैदा होब हइ। एक किलोग्राम द्रव्यमान के हाइड्रोजन के संलयन से एक करोड़ [[किलोग्राम]] [[पेट्रोलियम]] [[ईंधन]] के बराबर [[ऊर्जा]] पैदा हो सक हइ।<ref name="चाइना"/> यह प्रयास अभी निर्माणाधीन है। परियोजना के निदेशक जर्मनी के नोबेर्ट होल्टकाम्प है। इस परियोजना को कृत्रिम सूर्य नाम भी दिया गया है।<ref name="भास्कर">{{cite web |url=http://www.bhaskar.com/2008/11/17/0811170911_big_bang.html |title=..तो कभी धरती का होगा अपना सूरज |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=[[१७ नवंबर]] |year=[[२००८]] |month= |format= |work= |publisher=[[दैनिक भास्कर]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जनवरी 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> एकरा में मुख्य रूप से [[यूरेनियम|यूरेनियम-२३५]] के नाभिक के न्यूट्रान कण के धार से विखंडित कैल जइतै। यूरेनियम-२३५ के नाभिक में कुल ९२ प्रोटान आ १४३ न्यूट्रान कण होब हइ। । हर विखंडन से नाभिक में प्रोटान आ न्यूट्रान के बांध के रखे वाला २०० मिली इलेक्ट्रान वोल्ट के बराबर ऊर्जा निकलतै। एही ऊर्जा से [[विद्युत उत्पादन]] कैल जइतै। हियां यूरेनियम-२३५ के नाभिक के ताप नाभिकीय विधि से भी विखंडित कैल जा सकतै। यूरेनियम के जगह प्लूटोनियम २३९ के भी उपयोग हो सकतै। नाभिक के चाहे जौनो तरीका से विखंडन कएल जाय, एकरा से स्वास्थ्य लागी खतरनाक अदृश्य रेडियोधर्मी विकिरण भी पैदा होतै। ई अभिक्रिया [[नाभिकीय शृंखला अभिक्रिया]] कहा है। लगभग ३० मीटर के ऊंचाई वाला भट्ठी में एगो पिंजड़ा के आकार में कै गो अत्यंत शक्तिशाली चुंबक लागल रहतै जेकर सहायता से [[हाइड्रोजन]] गैस के एक गो मिश्रण के १५ करोड़ डिग्री सेल्सियस तक गरम करल जैतै। ई मिश्रण हाइड्रोजन के ड्यूटेरियम आ ट्रीटियम कहावे वाला दु गो आइसोटोप से लेबल जैतै जेकरा भारी पानी आ बहुते भारी पानी भी कहल जा है। ई अत्यधिक तापमान पर ही हाइड्रोजन के नाभिक ऊ गति पा सकतै जेकरा पर आपस में टकराए से ऊ सभ जुड़ के हीलियम के नाभिक केन्द्र बन सकतै। एतना ऊंच तापमान पर यदि हाइड्रोजन परमाणु के बार-बार टकराबल जाय त ऊ एक-दूसरा के साथ मिल जइतै। एकरा से अतुलनीय मात्रा में ऊर्जा मुकत होतै ओ बिजली पैदा करे वाला टर्बाइन के चलैतै। वैज्ञानिक कह हथिन कि संलयन रिएक्टर से प्राप्त ऊर्जा साफ-सुथरा, अक्षय अउ निरापद होतै। ओकरा से पर्यावरण या जलवायु के भी कउनो हानि नइखे पहुंचतै। == भागीदारी == == योजना == [[चित्र:Cadarache (red dot) CIA World Factbook map.png|thumb|200px|कदाराश, फ्रांस, यूरोपियन संघ के भौगोलिक स्थिति]] आईटीईआर के योजना [[१९८५]] में [[यूरोप]], [[अमेरिका]], तत्कालीन [[सोवियत संघ]] अउ [[जापान]] के सहयोग से शुरू होले हल। [[सोवियत संघ के विघटन]] के बाद [[रूस]] ई परियोजना के भागीदार बन गेलै। [[१९९९]] ई. में [[अमेरिका]] ई अभियान से हट गेलै हल बाकी [[२००३]] में ऊ फिर से ई अभियान में शामिल हो गेलै। [[भारत]] आधिकारिक रूप से ई परियोजना में [[६ दिसम्बर]], [[२००५]] के शामिल होले हल। भारत के ई परियोजना में शामिल कइला से दुनिया के आधा से जादे आबादी के ई में भागीदारी हो जइतै। वैज्ञानिकन के अनुसार, आईटीईआर के निर्माण में लगभग दस बरस लगतै। [[२८ जून]], [[२००५]] के ई घोषणा कएल गेले हल कि एकरा [[फ्रांस]] में बनाबल जइतै। एकर बाद [[२१ नवंबर]], [[२००६]] के सात गो देश ई परियोजना में फंड देवे के घोषणा कैलथिन। एही दिन संयंत्र बनाबे ला ई देशन के प्रतिनिधि हस्ताक्षर भी कैलथिन। उम्मीद कैल जा रहले हे कि एकरा में पहिला प्लाज्मा ऑपरेशन २०१८ में सम्भव होतै। t5d26udffq2cm858c55ng554gwlmjjd 83194 83193 2026-10-23T22:55:21Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* भागीदारी */ 83194 wikitext text/x-wiki [[चित्र:ITER-img 0239.jpg|300px|thumb|आई। टी.ई.आर निर्वात वैसल के प्रतिरूप का चित्र; जिसमें डाईवर्टर कैसेट्स की अंदरूनी सतहों पर ४४० ब्लैंकेट्स जुड़े दिख रहे हैं।]]<!-- [[चित्र:Iter.svg|right|thumb|200px|आईटीईआर (अंताप्रास) का प्रतीक चिह्न]] --> '''अंतर्राष्ट्रीय तापनाभिकीय प्रायोगिक संयंत्र''' ([[अंग्रेज़ी]]:''इंटरनेशनल थर्मोन्यूक्लियर एक्सपेरिमेंटल रिएक्टर'' ( आईटीईआर)) [[ऊर्जा]] के घाटा के समस्या से निबटेला [[अंतर्राष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा एजेंसी]] के सहयोग से [[भारत]]<ref name="याहू">{{cite web |url=http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |title=आईएईए-आईटीईआर के बीच समझौता |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=१४ अक्टूबर |year=२००९ |month= |format=एचटीएम |work= |publisher=याहू जागरण |pages= |language=हिन्दी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121108130005/http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |archivedate=8 नवंबर 2012 |quote= |access-date=16 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> संगे दुनिया के अनेकन देशन द्वारा मिलके बनाबल जा रहले [[संलयन]] नाभिकीय प्रक्रिया<ref name="भास्कर"/> पर आधारित अइसन विशाल संयंत्र हइ, जे थोड़ा सा ईंधन के मदद से ढेर सा ऊर्जा पैदा करतै।<ref>[http://www.voanews.com/hindi/archive/2005-12/2005-12-02-voa2.cfm?moddate=2005-12-02 प्रायोगिक परमाणु संयत्र की परियोजना पर चल रही बातचीत में भारत की भागीदारी का समर्थन] {{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}। [[वॉयस ऑफ अमेरिका]]।[[२ दिसम्बर]], [[२००५]] {{हिन्दी चिह्न}}।</ref> सस्ता, प्रदूषणविहीन अउ असीमित ऊर्जा पैदा करे ला हाइड्रोजन बम के सिद्धांत पर ई नाभिकीय महापरियोजना के प्रयोग के रूप में शुरू कइल गेले हे। <ref name="चाइना">{{cite web |url=http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |title=चीन का सब से बड़ा पुस्तकालय, आईटीईआर समझौता, चीन में जनगणना |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher= |pages= |language=हिन्दी |access-date=16 सितंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220543/http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> एकरा में [[संलयन]] से ओही तरह से ऊर्जा मिलतै जैसे [[पृथ्वी]] के [[सूर्य]] चाहे और तारन से मिल हइ। <ref name="अमर उजाला">{{cite web |url=http://www.amarujala.com/Gaurtalab/detail.asp?id=28 |title=क्या है आईटीईआर? |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work=गौर-तलब |publisher=[[अमर उजाला]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == परकिरिया == ऊर्जा निकाले के ई परकिरिया में हाइड्रोजन के परमाणुअन के १० करोड़ डिग्री सेंटीग्रेड तापमान तक गर्म कइल जा हइ। ई तापमान पर [[हाइड्रोजन]] के परमाणु आपस में जुड़के हीलियम के परमाणु के जनम दे हइ। ई अभिक्रिया होबे पर बहुते ऊर्जा पैदा होब हइ। एक किलोग्राम द्रव्यमान के हाइड्रोजन के संलयन से एक करोड़ [[किलोग्राम]] [[पेट्रोलियम]] [[ईंधन]] के बराबर [[ऊर्जा]] पैदा हो सक हइ।<ref name="चाइना"/> यह प्रयास अभी निर्माणाधीन है। परियोजना के निदेशक जर्मनी के नोबेर्ट होल्टकाम्प है। इस परियोजना को कृत्रिम सूर्य नाम भी दिया गया है।<ref name="भास्कर">{{cite web |url=http://www.bhaskar.com/2008/11/17/0811170911_big_bang.html |title=..तो कभी धरती का होगा अपना सूरज |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=[[१७ नवंबर]] |year=[[२००८]] |month= |format= |work= |publisher=[[दैनिक भास्कर]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जनवरी 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> एकरा में मुख्य रूप से [[यूरेनियम|यूरेनियम-२३५]] के नाभिक के न्यूट्रान कण के धार से विखंडित कैल जइतै। यूरेनियम-२३५ के नाभिक में कुल ९२ प्रोटान आ १४३ न्यूट्रान कण होब हइ। । हर विखंडन से नाभिक में प्रोटान आ न्यूट्रान के बांध के रखे वाला २०० मिली इलेक्ट्रान वोल्ट के बराबर ऊर्जा निकलतै। एही ऊर्जा से [[विद्युत उत्पादन]] कैल जइतै। हियां यूरेनियम-२३५ के नाभिक के ताप नाभिकीय विधि से भी विखंडित कैल जा सकतै। यूरेनियम के जगह प्लूटोनियम २३९ के भी उपयोग हो सकतै। नाभिक के चाहे जौनो तरीका से विखंडन कएल जाय, एकरा से स्वास्थ्य लागी खतरनाक अदृश्य रेडियोधर्मी विकिरण भी पैदा होतै। ई अभिक्रिया [[नाभिकीय शृंखला अभिक्रिया]] कहा है। लगभग ३० मीटर के ऊंचाई वाला भट्ठी में एगो पिंजड़ा के आकार में कै गो अत्यंत शक्तिशाली चुंबक लागल रहतै जेकर सहायता से [[हाइड्रोजन]] गैस के एक गो मिश्रण के १५ करोड़ डिग्री सेल्सियस तक गरम करल जैतै। ई मिश्रण हाइड्रोजन के ड्यूटेरियम आ ट्रीटियम कहावे वाला दु गो आइसोटोप से लेबल जैतै जेकरा भारी पानी आ बहुते भारी पानी भी कहल जा है। ई अत्यधिक तापमान पर ही हाइड्रोजन के नाभिक ऊ गति पा सकतै जेकरा पर आपस में टकराए से ऊ सभ जुड़ के हीलियम के नाभिक केन्द्र बन सकतै। एतना ऊंच तापमान पर यदि हाइड्रोजन परमाणु के बार-बार टकराबल जाय त ऊ एक-दूसरा के साथ मिल जइतै। एकरा से अतुलनीय मात्रा में ऊर्जा मुकत होतै ओ बिजली पैदा करे वाला टर्बाइन के चलैतै। वैज्ञानिक कह हथिन कि संलयन रिएक्टर से प्राप्त ऊर्जा साफ-सुथरा, अक्षय अउ निरापद होतै। ओकरा से पर्यावरण या जलवायु के भी कउनो हानि नइखे पहुंचतै। == भागीदारी == [[चित्र:ITER participants.png|thumb|200px|आईटीईआर के सब भागीदार, कदाराश [[फ़्रांस]] हाइलाइटेड]] ई परियोजना के भागीदार [[यूरोपीय संघ|यूरोपियन यूनियन]], [[जापान]], [[चीन]], [[रूस]], [[दक्षिण कोरिया]], [[दक्षिण अफ्रीका]] अउ [[अमेरिका]] हइ। [[कनाडा]] पहिले ई अभियान में शामिल हलै, बाकी [[२००३]] में ऊ अलग हो गेलै। == योजना == [[चित्र:Cadarache (red dot) CIA World Factbook map.png|thumb|200px|कदाराश, फ्रांस, यूरोपियन संघ के भौगोलिक स्थिति]] आईटीईआर के योजना [[१९८५]] में [[यूरोप]], [[अमेरिका]], तत्कालीन [[सोवियत संघ]] अउ [[जापान]] के सहयोग से शुरू होले हल। [[सोवियत संघ के विघटन]] के बाद [[रूस]] ई परियोजना के भागीदार बन गेलै। [[१९९९]] ई. में [[अमेरिका]] ई अभियान से हट गेलै हल बाकी [[२००३]] में ऊ फिर से ई अभियान में शामिल हो गेलै। [[भारत]] आधिकारिक रूप से ई परियोजना में [[६ दिसम्बर]], [[२००५]] के शामिल होले हल। भारत के ई परियोजना में शामिल कइला से दुनिया के आधा से जादे आबादी के ई में भागीदारी हो जइतै। वैज्ञानिकन के अनुसार, आईटीईआर के निर्माण में लगभग दस बरस लगतै। [[२८ जून]], [[२००५]] के ई घोषणा कएल गेले हल कि एकरा [[फ्रांस]] में बनाबल जइतै। एकर बाद [[२१ नवंबर]], [[२००६]] के सात गो देश ई परियोजना में फंड देवे के घोषणा कैलथिन। एही दिन संयंत्र बनाबे ला ई देशन के प्रतिनिधि हस्ताक्षर भी कैलथिन। उम्मीद कैल जा रहले हे कि एकरा में पहिला प्लाज्मा ऑपरेशन २०१८ में सम्भव होतै। qtlcx3xexkx8voo33j3xie46uqa334y 83195 83194 2026-10-23T22:55:58Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* परकिरिया */ 83195 wikitext text/x-wiki [[चित्र:ITER-img 0239.jpg|300px|thumb|आई। टी.ई.आर निर्वात वैसल के प्रतिरूप का चित्र; जिसमें डाईवर्टर कैसेट्स की अंदरूनी सतहों पर ४४० ब्लैंकेट्स जुड़े दिख रहे हैं।]]<!-- [[चित्र:Iter.svg|right|thumb|200px|आईटीईआर (अंताप्रास) का प्रतीक चिह्न]] --> '''अंतर्राष्ट्रीय तापनाभिकीय प्रायोगिक संयंत्र''' ([[अंग्रेज़ी]]:''इंटरनेशनल थर्मोन्यूक्लियर एक्सपेरिमेंटल रिएक्टर'' ( आईटीईआर)) [[ऊर्जा]] के घाटा के समस्या से निबटेला [[अंतर्राष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा एजेंसी]] के सहयोग से [[भारत]]<ref name="याहू">{{cite web |url=http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |title=आईएईए-आईटीईआर के बीच समझौता |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=१४ अक्टूबर |year=२००९ |month= |format=एचटीएम |work= |publisher=याहू जागरण |pages= |language=हिन्दी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121108130005/http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |archivedate=8 नवंबर 2012 |quote= |access-date=16 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> संगे दुनिया के अनेकन देशन द्वारा मिलके बनाबल जा रहले [[संलयन]] नाभिकीय प्रक्रिया<ref name="भास्कर"/> पर आधारित अइसन विशाल संयंत्र हइ, जे थोड़ा सा ईंधन के मदद से ढेर सा ऊर्जा पैदा करतै।<ref>[http://www.voanews.com/hindi/archive/2005-12/2005-12-02-voa2.cfm?moddate=2005-12-02 प्रायोगिक परमाणु संयत्र की परियोजना पर चल रही बातचीत में भारत की भागीदारी का समर्थन] {{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}। [[वॉयस ऑफ अमेरिका]]।[[२ दिसम्बर]], [[२००५]] {{हिन्दी चिह्न}}।</ref> सस्ता, प्रदूषणविहीन अउ असीमित ऊर्जा पैदा करे ला हाइड्रोजन बम के सिद्धांत पर ई नाभिकीय महापरियोजना के प्रयोग के रूप में शुरू कइल गेले हे। <ref name="चाइना">{{cite web |url=http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |title=चीन का सब से बड़ा पुस्तकालय, आईटीईआर समझौता, चीन में जनगणना |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher= |pages= |language=हिन्दी |access-date=16 सितंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220543/http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> एकरा में [[संलयन]] से ओही तरह से ऊर्जा मिलतै जैसे [[पृथ्वी]] के [[सूर्य]] चाहे और तारन से मिल हइ। <ref name="अमर उजाला">{{cite web |url=http://www.amarujala.com/Gaurtalab/detail.asp?id=28 |title=क्या है आईटीईआर? |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work=गौर-तलब |publisher=[[अमर उजाला]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == परकिरिया == ऊर्जा निकाले के ई परकिरिया में हाइड्रोजन के परमाणुअन के १० करोड़ डिग्री सेंटीग्रेड तापमान तक गर्म कइल जा हइ। ई तापमान पर [[हाइड्रोजन]] के परमाणु आपस में जुड़के हीलियम के परमाणु के जनम दे हइ। ई अभिक्रिया होबे पर बहुते ऊर्जा पैदा होब हइ। एक किलोग्राम द्रव्यमान के हाइड्रोजन के संलयन से एक करोड़ [[किलोग्राम]] [[पेट्रोलियम]] [[ईंधन]] के बराबर [[ऊर्जा]] पैदा हो सक हइ।<ref name="चाइना"/> यह प्रयास अभी निर्माणाधीन है। परियोजना के निदेशक जर्मनी के नोबेर्ट होल्टकाम्प है। इस परियोजना को कृत्रिम सूर्य नाम भी दिया गया है।<ref name="भास्कर">{{cite web |url=http://www.bhaskar.com/2008/11/17/0811170911_big_bang.html |title=..तो कभी धरती का होगा अपना सूरज |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=[[१७ नवंबर]] |year=[[२००८]] |month= |format= |work= |publisher=[[दैनिक भास्कर]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जनवरी 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> एकरा में मुख्य रूप से [[यूरेनियम|यूरेनियम-२३५]] के नाभिक के न्यूट्रान कण के धार से विखंडित कैल जइतै। यूरेनियम-२३५ के नाभिक में कुल ९२ प्रोटान आ १४३ न्यूट्रान कण होब हइ। । हर विखंडन से नाभिक में प्रोटान आ न्यूट्रान के बांध के रखे वाला २०० मिली इलेक्ट्रान वोल्ट के बराबर ऊर्जा निकलतै। एही ऊर्जा से [[विद्युत उत्पादन]] कैल जइतै। हियां यूरेनियम-२३५ के नाभिक के ताप नाभिकीय विधि से भी विखंडित कैल जा सकतै। यूरेनियम के जगह प्लूटोनियम २३९ के भी उपयोग हो सकतै। नाभिक के चाहे जौनो तरीका से विखंडन कएल जाय, एकरा से स्वास्थ्य लागी खतरनाक अदृश्य रेडियोधर्मी विकिरण भी पैदा होतै। ई अभिक्रिया [[नाभिकीय शृंखला अभिक्रिया]] कहा है। लगभग ३० मीटर के ऊंचाई वाला भट्ठी में एगो पिंजड़ा के आकार में कै गो अत्यंत शक्तिशाली चुंबक लागल रहतै जेकर सहायता से [[हाइड्रोजन]] गैस के एक गो मिश्रण के १५ करोड़ डिग्री सेल्सियस तक गरम करल जैतै। ई मिश्रण हाइड्रोजन के ड्यूटेरियम आ ट्रीटियम कहावे वाला दु गो आइसोटोप से लेबल जैतै जेकरा भारी पानी आ बहुते भारी पानी भी कहल जा है। ई अत्यधिक तापमान पर ही हाइड्रोजन के नाभिक ऊ गति पा सकतै जेकरा पर आपस में टकराए से ऊ सभ जुड़ के हीलियम के नाभिक केन्द्र बन सकतै। एतना ऊंच तापमान पर यदि हाइड्रोजन परमाणु के बार-बार टकराबल जाय त ऊ एक-दूसरा के साथ मिल जइतै। एकरा से अतुलनीय मात्रा में ऊर्जा मुकत होतै ओ बिजली पैदा करे वाला टर्बाइन के चलैतै। वैज्ञानिक कह हथिन कि संलयन रिएक्टर से प्राप्त ऊर्जा साफ-सुथरा, अक्षय अउ निरापद होतै। ओकरा से पर्यावरण या जलवायु के भी कउनो हानि नइखे पहुंचतै। == सूत्र == == भागीदारी == [[चित्र:ITER participants.png|thumb|200px|आईटीईआर के सब भागीदार, कदाराश [[फ़्रांस]] हाइलाइटेड]] ई परियोजना के भागीदार [[यूरोपीय संघ|यूरोपियन यूनियन]], [[जापान]], [[चीन]], [[रूस]], [[दक्षिण कोरिया]], [[दक्षिण अफ्रीका]] अउ [[अमेरिका]] हइ। [[कनाडा]] पहिले ई अभियान में शामिल हलै, बाकी [[२००३]] में ऊ अलग हो गेलै। == योजना == [[चित्र:Cadarache (red dot) CIA World Factbook map.png|thumb|200px|कदाराश, फ्रांस, यूरोपियन संघ के भौगोलिक स्थिति]] आईटीईआर के योजना [[१९८५]] में [[यूरोप]], [[अमेरिका]], तत्कालीन [[सोवियत संघ]] अउ [[जापान]] के सहयोग से शुरू होले हल। [[सोवियत संघ के विघटन]] के बाद [[रूस]] ई परियोजना के भागीदार बन गेलै। [[१९९९]] ई. में [[अमेरिका]] ई अभियान से हट गेलै हल बाकी [[२००३]] में ऊ फिर से ई अभियान में शामिल हो गेलै। [[भारत]] आधिकारिक रूप से ई परियोजना में [[६ दिसम्बर]], [[२००५]] के शामिल होले हल। भारत के ई परियोजना में शामिल कइला से दुनिया के आधा से जादे आबादी के ई में भागीदारी हो जइतै। वैज्ञानिकन के अनुसार, आईटीईआर के निर्माण में लगभग दस बरस लगतै। [[२८ जून]], [[२००५]] के ई घोषणा कएल गेले हल कि एकरा [[फ्रांस]] में बनाबल जइतै। एकर बाद [[२१ नवंबर]], [[२००६]] के सात गो देश ई परियोजना में फंड देवे के घोषणा कैलथिन। एही दिन संयंत्र बनाबे ला ई देशन के प्रतिनिधि हस्ताक्षर भी कैलथिन। उम्मीद कैल जा रहले हे कि एकरा में पहिला प्लाज्मा ऑपरेशन २०१८ में सम्भव होतै। 7i31lc84oxh11i2umpch3xd1gfbahrb 83196 83195 2026-10-23T22:57:00Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* सूत्र */ 83196 wikitext text/x-wiki [[चित्र:ITER-img 0239.jpg|300px|thumb|आई। टी.ई.आर निर्वात वैसल के प्रतिरूप का चित्र; जिसमें डाईवर्टर कैसेट्स की अंदरूनी सतहों पर ४४० ब्लैंकेट्स जुड़े दिख रहे हैं।]]<!-- [[चित्र:Iter.svg|right|thumb|200px|आईटीईआर (अंताप्रास) का प्रतीक चिह्न]] --> '''अंतर्राष्ट्रीय तापनाभिकीय प्रायोगिक संयंत्र''' ([[अंग्रेज़ी]]:''इंटरनेशनल थर्मोन्यूक्लियर एक्सपेरिमेंटल रिएक्टर'' ( आईटीईआर)) [[ऊर्जा]] के घाटा के समस्या से निबटेला [[अंतर्राष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा एजेंसी]] के सहयोग से [[भारत]]<ref name="याहू">{{cite web |url=http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |title=आईएईए-आईटीईआर के बीच समझौता |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=१४ अक्टूबर |year=२००९ |month= |format=एचटीएम |work= |publisher=याहू जागरण |pages= |language=हिन्दी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121108130005/http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |archivedate=8 नवंबर 2012 |quote= |access-date=16 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> संगे दुनिया के अनेकन देशन द्वारा मिलके बनाबल जा रहले [[संलयन]] नाभिकीय प्रक्रिया<ref name="भास्कर"/> पर आधारित अइसन विशाल संयंत्र हइ, जे थोड़ा सा ईंधन के मदद से ढेर सा ऊर्जा पैदा करतै।<ref>[http://www.voanews.com/hindi/archive/2005-12/2005-12-02-voa2.cfm?moddate=2005-12-02 प्रायोगिक परमाणु संयत्र की परियोजना पर चल रही बातचीत में भारत की भागीदारी का समर्थन] {{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}। [[वॉयस ऑफ अमेरिका]]।[[२ दिसम्बर]], [[२००५]] {{हिन्दी चिह्न}}।</ref> सस्ता, प्रदूषणविहीन अउ असीमित ऊर्जा पैदा करे ला हाइड्रोजन बम के सिद्धांत पर ई नाभिकीय महापरियोजना के प्रयोग के रूप में शुरू कइल गेले हे। <ref name="चाइना">{{cite web |url=http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |title=चीन का सब से बड़ा पुस्तकालय, आईटीईआर समझौता, चीन में जनगणना |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher= |pages= |language=हिन्दी |access-date=16 सितंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220543/http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> एकरा में [[संलयन]] से ओही तरह से ऊर्जा मिलतै जैसे [[पृथ्वी]] के [[सूर्य]] चाहे और तारन से मिल हइ। <ref name="अमर उजाला">{{cite web |url=http://www.amarujala.com/Gaurtalab/detail.asp?id=28 |title=क्या है आईटीईआर? |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work=गौर-तलब |publisher=[[अमर उजाला]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == परकिरिया == ऊर्जा निकाले के ई परकिरिया में हाइड्रोजन के परमाणुअन के १० करोड़ डिग्री सेंटीग्रेड तापमान तक गर्म कइल जा हइ। ई तापमान पर [[हाइड्रोजन]] के परमाणु आपस में जुड़के हीलियम के परमाणु के जनम दे हइ। ई अभिक्रिया होबे पर बहुते ऊर्जा पैदा होब हइ। एक किलोग्राम द्रव्यमान के हाइड्रोजन के संलयन से एक करोड़ [[किलोग्राम]] [[पेट्रोलियम]] [[ईंधन]] के बराबर [[ऊर्जा]] पैदा हो सक हइ।<ref name="चाइना"/> यह प्रयास अभी निर्माणाधीन है। परियोजना के निदेशक जर्मनी के नोबेर्ट होल्टकाम्प है। इस परियोजना को कृत्रिम सूर्य नाम भी दिया गया है।<ref name="भास्कर">{{cite web |url=http://www.bhaskar.com/2008/11/17/0811170911_big_bang.html |title=..तो कभी धरती का होगा अपना सूरज |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=[[१७ नवंबर]] |year=[[२००८]] |month= |format= |work= |publisher=[[दैनिक भास्कर]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जनवरी 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> एकरा में मुख्य रूप से [[यूरेनियम|यूरेनियम-२३५]] के नाभिक के न्यूट्रान कण के धार से विखंडित कैल जइतै। यूरेनियम-२३५ के नाभिक में कुल ९२ प्रोटान आ १४३ न्यूट्रान कण होब हइ। । हर विखंडन से नाभिक में प्रोटान आ न्यूट्रान के बांध के रखे वाला २०० मिली इलेक्ट्रान वोल्ट के बराबर ऊर्जा निकलतै। एही ऊर्जा से [[विद्युत उत्पादन]] कैल जइतै। हियां यूरेनियम-२३५ के नाभिक के ताप नाभिकीय विधि से भी विखंडित कैल जा सकतै। यूरेनियम के जगह प्लूटोनियम २३९ के भी उपयोग हो सकतै। नाभिक के चाहे जौनो तरीका से विखंडन कएल जाय, एकरा से स्वास्थ्य लागी खतरनाक अदृश्य रेडियोधर्मी विकिरण भी पैदा होतै। ई अभिक्रिया [[नाभिकीय शृंखला अभिक्रिया]] कहा है। लगभग ३० मीटर के ऊंचाई वाला भट्ठी में एगो पिंजड़ा के आकार में कै गो अत्यंत शक्तिशाली चुंबक लागल रहतै जेकर सहायता से [[हाइड्रोजन]] गैस के एक गो मिश्रण के १५ करोड़ डिग्री सेल्सियस तक गरम करल जैतै। ई मिश्रण हाइड्रोजन के ड्यूटेरियम आ ट्रीटियम कहावे वाला दु गो आइसोटोप से लेबल जैतै जेकरा भारी पानी आ बहुते भारी पानी भी कहल जा है। ई अत्यधिक तापमान पर ही हाइड्रोजन के नाभिक ऊ गति पा सकतै जेकरा पर आपस में टकराए से ऊ सभ जुड़ के हीलियम के नाभिक केन्द्र बन सकतै। एतना ऊंच तापमान पर यदि हाइड्रोजन परमाणु के बार-बार टकराबल जाय त ऊ एक-दूसरा के साथ मिल जइतै। एकरा से अतुलनीय मात्रा में ऊर्जा मुकत होतै ओ बिजली पैदा करे वाला टर्बाइन के चलैतै। वैज्ञानिक कह हथिन कि संलयन रिएक्टर से प्राप्त ऊर्जा साफ-सुथरा, अक्षय अउ निरापद होतै। ओकरा से पर्यावरण या जलवायु के भी कउनो हानि नइखे पहुंचतै। == सूत्र == भट्ठी के नाभिकीय प्रतिक्रिया समीकरण ई तरह के है: :{}^{2}{1}\mbox{H} + {}^{3}{1}\mbox{H} \rightarrow {}^{4}{2}\mbox{He} + {}^{1}{0}\mbox{n} + 17.6 \mbox{ MeV} == भागीदारी == [[चित्र:ITER participants.png|thumb|200px|आईटीईआर के सब भागीदार, कदाराश [[फ़्रांस]] हाइलाइटेड]] ई परियोजना के भागीदार [[यूरोपीय संघ|यूरोपियन यूनियन]], [[जापान]], [[चीन]], [[रूस]], [[दक्षिण कोरिया]], [[दक्षिण अफ्रीका]] अउ [[अमेरिका]] हइ। [[कनाडा]] पहिले ई अभियान में शामिल हलै, बाकी [[२००३]] में ऊ अलग हो गेलै। == योजना == [[चित्र:Cadarache (red dot) CIA World Factbook map.png|thumb|200px|कदाराश, फ्रांस, यूरोपियन संघ के भौगोलिक स्थिति]] आईटीईआर के योजना [[१९८५]] में [[यूरोप]], [[अमेरिका]], तत्कालीन [[सोवियत संघ]] अउ [[जापान]] के सहयोग से शुरू होले हल। [[सोवियत संघ के विघटन]] के बाद [[रूस]] ई परियोजना के भागीदार बन गेलै। [[१९९९]] ई. में [[अमेरिका]] ई अभियान से हट गेलै हल बाकी [[२००३]] में ऊ फिर से ई अभियान में शामिल हो गेलै। [[भारत]] आधिकारिक रूप से ई परियोजना में [[६ दिसम्बर]], [[२००५]] के शामिल होले हल। भारत के ई परियोजना में शामिल कइला से दुनिया के आधा से जादे आबादी के ई में भागीदारी हो जइतै। वैज्ञानिकन के अनुसार, आईटीईआर के निर्माण में लगभग दस बरस लगतै। [[२८ जून]], [[२००५]] के ई घोषणा कएल गेले हल कि एकरा [[फ्रांस]] में बनाबल जइतै। एकर बाद [[२१ नवंबर]], [[२००६]] के सात गो देश ई परियोजना में फंड देवे के घोषणा कैलथिन। एही दिन संयंत्र बनाबे ला ई देशन के प्रतिनिधि हस्ताक्षर भी कैलथिन। उम्मीद कैल जा रहले हे कि एकरा में पहिला प्लाज्मा ऑपरेशन २०१८ में सम्भव होतै। 0lpgs7odp16p3kuv6a6zwhjwxrl5cnl 83197 83196 2026-10-23T22:57:52Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* सूत्र */ 83197 wikitext text/x-wiki [[चित्र:ITER-img 0239.jpg|300px|thumb|आई। टी.ई.आर निर्वात वैसल के प्रतिरूप का चित्र; जिसमें डाईवर्टर कैसेट्स की अंदरूनी सतहों पर ४४० ब्लैंकेट्स जुड़े दिख रहे हैं।]]<!-- [[चित्र:Iter.svg|right|thumb|200px|आईटीईआर (अंताप्रास) का प्रतीक चिह्न]] --> '''अंतर्राष्ट्रीय तापनाभिकीय प्रायोगिक संयंत्र''' ([[अंग्रेज़ी]]:''इंटरनेशनल थर्मोन्यूक्लियर एक्सपेरिमेंटल रिएक्टर'' ( आईटीईआर)) [[ऊर्जा]] के घाटा के समस्या से निबटेला [[अंतर्राष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा एजेंसी]] के सहयोग से [[भारत]]<ref name="याहू">{{cite web |url=http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |title=आईएईए-आईटीईआर के बीच समझौता |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=१४ अक्टूबर |year=२००९ |month= |format=एचटीएम |work= |publisher=याहू जागरण |pages= |language=हिन्दी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121108130005/http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |archivedate=8 नवंबर 2012 |quote= |access-date=16 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> संगे दुनिया के अनेकन देशन द्वारा मिलके बनाबल जा रहले [[संलयन]] नाभिकीय प्रक्रिया<ref name="भास्कर"/> पर आधारित अइसन विशाल संयंत्र हइ, जे थोड़ा सा ईंधन के मदद से ढेर सा ऊर्जा पैदा करतै।<ref>[http://www.voanews.com/hindi/archive/2005-12/2005-12-02-voa2.cfm?moddate=2005-12-02 प्रायोगिक परमाणु संयत्र की परियोजना पर चल रही बातचीत में भारत की भागीदारी का समर्थन] {{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}। [[वॉयस ऑफ अमेरिका]]।[[२ दिसम्बर]], [[२००५]] {{हिन्दी चिह्न}}।</ref> सस्ता, प्रदूषणविहीन अउ असीमित ऊर्जा पैदा करे ला हाइड्रोजन बम के सिद्धांत पर ई नाभिकीय महापरियोजना के प्रयोग के रूप में शुरू कइल गेले हे। <ref name="चाइना">{{cite web |url=http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |title=चीन का सब से बड़ा पुस्तकालय, आईटीईआर समझौता, चीन में जनगणना |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher= |pages= |language=हिन्दी |access-date=16 सितंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220543/http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> एकरा में [[संलयन]] से ओही तरह से ऊर्जा मिलतै जैसे [[पृथ्वी]] के [[सूर्य]] चाहे और तारन से मिल हइ। <ref name="अमर उजाला">{{cite web |url=http://www.amarujala.com/Gaurtalab/detail.asp?id=28 |title=क्या है आईटीईआर? |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work=गौर-तलब |publisher=[[अमर उजाला]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == परकिरिया == ऊर्जा निकाले के ई परकिरिया में हाइड्रोजन के परमाणुअन के १० करोड़ डिग्री सेंटीग्रेड तापमान तक गर्म कइल जा हइ। ई तापमान पर [[हाइड्रोजन]] के परमाणु आपस में जुड़के हीलियम के परमाणु के जनम दे हइ। ई अभिक्रिया होबे पर बहुते ऊर्जा पैदा होब हइ। एक किलोग्राम द्रव्यमान के हाइड्रोजन के संलयन से एक करोड़ [[किलोग्राम]] [[पेट्रोलियम]] [[ईंधन]] के बराबर [[ऊर्जा]] पैदा हो सक हइ।<ref name="चाइना"/> यह प्रयास अभी निर्माणाधीन है। परियोजना के निदेशक जर्मनी के नोबेर्ट होल्टकाम्प है। इस परियोजना को कृत्रिम सूर्य नाम भी दिया गया है।<ref name="भास्कर">{{cite web |url=http://www.bhaskar.com/2008/11/17/0811170911_big_bang.html |title=..तो कभी धरती का होगा अपना सूरज |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=[[१७ नवंबर]] |year=[[२००८]] |month= |format= |work= |publisher=[[दैनिक भास्कर]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जनवरी 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> एकरा में मुख्य रूप से [[यूरेनियम|यूरेनियम-२३५]] के नाभिक के न्यूट्रान कण के धार से विखंडित कैल जइतै। यूरेनियम-२३५ के नाभिक में कुल ९२ प्रोटान आ १४३ न्यूट्रान कण होब हइ। । हर विखंडन से नाभिक में प्रोटान आ न्यूट्रान के बांध के रखे वाला २०० मिली इलेक्ट्रान वोल्ट के बराबर ऊर्जा निकलतै। एही ऊर्जा से [[विद्युत उत्पादन]] कैल जइतै। हियां यूरेनियम-२३५ के नाभिक के ताप नाभिकीय विधि से भी विखंडित कैल जा सकतै। यूरेनियम के जगह प्लूटोनियम २३९ के भी उपयोग हो सकतै। नाभिक के चाहे जौनो तरीका से विखंडन कएल जाय, एकरा से स्वास्थ्य लागी खतरनाक अदृश्य रेडियोधर्मी विकिरण भी पैदा होतै। ई अभिक्रिया [[नाभिकीय शृंखला अभिक्रिया]] कहा है। लगभग ३० मीटर के ऊंचाई वाला भट्ठी में एगो पिंजड़ा के आकार में कै गो अत्यंत शक्तिशाली चुंबक लागल रहतै जेकर सहायता से [[हाइड्रोजन]] गैस के एक गो मिश्रण के १५ करोड़ डिग्री सेल्सियस तक गरम करल जैतै। ई मिश्रण हाइड्रोजन के ड्यूटेरियम आ ट्रीटियम कहावे वाला दु गो आइसोटोप से लेबल जैतै जेकरा भारी पानी आ बहुते भारी पानी भी कहल जा है। ई अत्यधिक तापमान पर ही हाइड्रोजन के नाभिक ऊ गति पा सकतै जेकरा पर आपस में टकराए से ऊ सभ जुड़ के हीलियम के नाभिक केन्द्र बन सकतै। एतना ऊंच तापमान पर यदि हाइड्रोजन परमाणु के बार-बार टकराबल जाय त ऊ एक-दूसरा के साथ मिल जइतै। एकरा से अतुलनीय मात्रा में ऊर्जा मुकत होतै ओ बिजली पैदा करे वाला टर्बाइन के चलैतै। वैज्ञानिक कह हथिन कि संलयन रिएक्टर से प्राप्त ऊर्जा साफ-सुथरा, अक्षय अउ निरापद होतै। ओकरा से पर्यावरण या जलवायु के भी कउनो हानि नइखे पहुंचतै। == सूत्र == == भागीदारी == [[चित्र:ITER participants.png|thumb|200px|आईटीईआर के सब भागीदार, कदाराश [[फ़्रांस]] हाइलाइटेड]] ई परियोजना के भागीदार [[यूरोपीय संघ|यूरोपियन यूनियन]], [[जापान]], [[चीन]], [[रूस]], [[दक्षिण कोरिया]], [[दक्षिण अफ्रीका]] अउ [[अमेरिका]] हइ। [[कनाडा]] पहिले ई अभियान में शामिल हलै, बाकी [[२००३]] में ऊ अलग हो गेलै। == योजना == [[चित्र:Cadarache (red dot) CIA World Factbook map.png|thumb|200px|कदाराश, फ्रांस, यूरोपियन संघ के भौगोलिक स्थिति]] आईटीईआर के योजना [[१९८५]] में [[यूरोप]], [[अमेरिका]], तत्कालीन [[सोवियत संघ]] अउ [[जापान]] के सहयोग से शुरू होले हल। [[सोवियत संघ के विघटन]] के बाद [[रूस]] ई परियोजना के भागीदार बन गेलै। [[१९९९]] ई. में [[अमेरिका]] ई अभियान से हट गेलै हल बाकी [[२००३]] में ऊ फिर से ई अभियान में शामिल हो गेलै। [[भारत]] आधिकारिक रूप से ई परियोजना में [[६ दिसम्बर]], [[२००५]] के शामिल होले हल। भारत के ई परियोजना में शामिल कइला से दुनिया के आधा से जादे आबादी के ई में भागीदारी हो जइतै। वैज्ञानिकन के अनुसार, आईटीईआर के निर्माण में लगभग दस बरस लगतै। [[२८ जून]], [[२००५]] के ई घोषणा कएल गेले हल कि एकरा [[फ्रांस]] में बनाबल जइतै। एकर बाद [[२१ नवंबर]], [[२००६]] के सात गो देश ई परियोजना में फंड देवे के घोषणा कैलथिन। एही दिन संयंत्र बनाबे ला ई देशन के प्रतिनिधि हस्ताक्षर भी कैलथिन। उम्मीद कैल जा रहले हे कि एकरा में पहिला प्लाज्मा ऑपरेशन २०१८ में सम्भव होतै। 7i31lc84oxh11i2umpch3xd1gfbahrb 83198 83197 2026-10-23T22:59:09Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* परकिरिया */ 83198 wikitext text/x-wiki [[चित्र:ITER-img 0239.jpg|300px|thumb|आई। टी.ई.आर निर्वात वैसल के प्रतिरूप का चित्र; जिसमें डाईवर्टर कैसेट्स की अंदरूनी सतहों पर ४४० ब्लैंकेट्स जुड़े दिख रहे हैं।]]<!-- [[चित्र:Iter.svg|right|thumb|200px|आईटीईआर (अंताप्रास) का प्रतीक चिह्न]] --> '''अंतर्राष्ट्रीय तापनाभिकीय प्रायोगिक संयंत्र''' ([[अंग्रेज़ी]]:''इंटरनेशनल थर्मोन्यूक्लियर एक्सपेरिमेंटल रिएक्टर'' ( आईटीईआर)) [[ऊर्जा]] के घाटा के समस्या से निबटेला [[अंतर्राष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा एजेंसी]] के सहयोग से [[भारत]]<ref name="याहू">{{cite web |url=http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |title=आईएईए-आईटीईआर के बीच समझौता |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=१४ अक्टूबर |year=२००९ |month= |format=एचटीएम |work= |publisher=याहू जागरण |pages= |language=हिन्दी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121108130005/http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |archivedate=8 नवंबर 2012 |quote= |access-date=16 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> संगे दुनिया के अनेकन देशन द्वारा मिलके बनाबल जा रहले [[संलयन]] नाभिकीय प्रक्रिया<ref name="भास्कर"/> पर आधारित अइसन विशाल संयंत्र हइ, जे थोड़ा सा ईंधन के मदद से ढेर सा ऊर्जा पैदा करतै।<ref>[http://www.voanews.com/hindi/archive/2005-12/2005-12-02-voa2.cfm?moddate=2005-12-02 प्रायोगिक परमाणु संयत्र की परियोजना पर चल रही बातचीत में भारत की भागीदारी का समर्थन] {{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}। [[वॉयस ऑफ अमेरिका]]।[[२ दिसम्बर]], [[२००५]] {{हिन्दी चिह्न}}।</ref> सस्ता, प्रदूषणविहीन अउ असीमित ऊर्जा पैदा करे ला हाइड्रोजन बम के सिद्धांत पर ई नाभिकीय महापरियोजना के प्रयोग के रूप में शुरू कइल गेले हे। <ref name="चाइना">{{cite web |url=http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |title=चीन का सब से बड़ा पुस्तकालय, आईटीईआर समझौता, चीन में जनगणना |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher= |pages= |language=हिन्दी |access-date=16 सितंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220543/http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> एकरा में [[संलयन]] से ओही तरह से ऊर्जा मिलतै जैसे [[पृथ्वी]] के [[सूर्य]] चाहे और तारन से मिल हइ। <ref name="अमर उजाला">{{cite web |url=http://www.amarujala.com/Gaurtalab/detail.asp?id=28 |title=क्या है आईटीईआर? |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work=गौर-तलब |publisher=[[अमर उजाला]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == परकिरिया == ऊर्जा निकाले के ई परकिरिया में हाइड्रोजन के परमाणुअन के १० करोड़ डिग्री सेंटीग्रेड तापमान तक गर्म कइल जा हइ। ई तापमान पर [[हाइड्रोजन]] के परमाणु आपस में जुड़के हीलियम के परमाणु के जनम दे हइ। ई अभिक्रिया होबे पर बहुते ऊर्जा पैदा होब हइ। एक किलोग्राम द्रव्यमान के हाइड्रोजन के संलयन से एक करोड़ [[किलोग्राम]] [[पेट्रोलियम]] [[ईंधन]] के बराबर [[ऊर्जा]] पैदा हो सक हइ।<ref name="चाइना"/> यह प्रयास अभी निर्माणाधीन है। परियोजना के निदेशक जर्मनी के नोबेर्ट होल्टकाम्प है। इस परियोजना को कृत्रिम सूर्य नाम भी दिया गया है।<ref name="भास्कर">{{cite web |url=http://www.bhaskar.com/2008/11/17/0811170911_big_bang.html |title=..तो कभी धरती का होगा अपना सूरज |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=[[१७ नवंबर]] |year=[[२००८]] |month= |format= |work= |publisher=[[दैनिक भास्कर]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जनवरी 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> एकरा में मुख्य रूप से [[यूरेनियम|यूरेनियम-२३५]] के नाभिक के न्यूट्रान कण के धार से विखंडित कैल जइतै। यूरेनियम-२३५ के नाभिक में कुल ९२ प्रोटान आ १४३ न्यूट्रान कण होब हइ। । हर विखंडन से नाभिक में प्रोटान आ न्यूट्रान के बांध के रखे वाला २०० मिली इलेक्ट्रान वोल्ट के बराबर ऊर्जा निकलतै। एही ऊर्जा से [[विद्युत उत्पादन]] कैल जइतै। हियां यूरेनियम-२३५ के नाभिक के ताप नाभिकीय विधि से भी विखंडित कैल जा सकतै। यूरेनियम के जगह प्लूटोनियम २३९ के भी उपयोग हो सकतै। नाभिक के चाहे जौनो तरीका से विखंडन कएल जाय, एकरा से स्वास्थ्य लागी खतरनाक अदृश्य रेडियोधर्मी विकिरण भी पैदा होतै। ई अभिक्रिया [[नाभिकीय शृंखला अभिक्रिया]] कहा है। लगभग ३० मीटर के ऊंचाई वाला भट्ठी में एगो पिंजड़ा के आकार में कै गो अत्यंत शक्तिशाली चुंबक लागल रहतै जेकर सहायता से [[हाइड्रोजन]] गैस के एक गो मिश्रण के १५ करोड़ डिग्री सेल्सियस तक गरम करल जैतै। ई मिश्रण हाइड्रोजन के ड्यूटेरियम आ ट्रीटियम कहावे वाला दु गो आइसोटोप से लेबल जैतै जेकरा भारी पानी आ बहुते भारी पानी भी कहल जा है। ई अत्यधिक तापमान पर ही हाइड्रोजन के नाभिक ऊ गति पा सकतै जेकरा पर आपस में टकराए से ऊ सभ जुड़ के हीलियम के नाभिक केन्द्र बन सकतै। एतना ऊंच तापमान पर यदि हाइड्रोजन परमाणु के बार-बार टकराबल जाय त ऊ एक-दूसरा के साथ मिल जइतै। एकरा से अतुलनीय मात्रा में ऊर्जा मुकत होतै ओ बिजली पैदा करे वाला टर्बाइन के चलैतै। भट्ठी के नाभिकीय प्रतिक्रिया समीकरण ई तरह के है: :{}^{2}{1}\mbox{H} + {}^{3}{1}\mbox{H} \rightarrow {}^{4}{2}\mbox{He} + {}^{1}{0}\mbox{n} + 17.6 \mbox{ MeV} == सूत्र == == भागीदारी == [[चित्र:ITER participants.png|thumb|200px|आईटीईआर के सब भागीदार, कदाराश [[फ़्रांस]] हाइलाइटेड]] ई परियोजना के भागीदार [[यूरोपीय संघ|यूरोपियन यूनियन]], [[जापान]], [[चीन]], [[रूस]], [[दक्षिण कोरिया]], [[दक्षिण अफ्रीका]] अउ [[अमेरिका]] हइ। [[कनाडा]] पहिले ई अभियान में शामिल हलै, बाकी [[२००३]] में ऊ अलग हो गेलै। == योजना == [[चित्र:Cadarache (red dot) CIA World Factbook map.png|thumb|200px|कदाराश, फ्रांस, यूरोपियन संघ के भौगोलिक स्थिति]] आईटीईआर के योजना [[१९८५]] में [[यूरोप]], [[अमेरिका]], तत्कालीन [[सोवियत संघ]] अउ [[जापान]] के सहयोग से शुरू होले हल। [[सोवियत संघ के विघटन]] के बाद [[रूस]] ई परियोजना के भागीदार बन गेलै। [[१९९९]] ई. में [[अमेरिका]] ई अभियान से हट गेलै हल बाकी [[२००३]] में ऊ फिर से ई अभियान में शामिल हो गेलै। [[भारत]] आधिकारिक रूप से ई परियोजना में [[६ दिसम्बर]], [[२००५]] के शामिल होले हल। भारत के ई परियोजना में शामिल कइला से दुनिया के आधा से जादे आबादी के ई में भागीदारी हो जइतै। वैज्ञानिकन के अनुसार, आईटीईआर के निर्माण में लगभग दस बरस लगतै। [[२८ जून]], [[२००५]] के ई घोषणा कएल गेले हल कि एकरा [[फ्रांस]] में बनाबल जइतै। एकर बाद [[२१ नवंबर]], [[२००६]] के सात गो देश ई परियोजना में फंड देवे के घोषणा कैलथिन। एही दिन संयंत्र बनाबे ला ई देशन के प्रतिनिधि हस्ताक्षर भी कैलथिन। उम्मीद कैल जा रहले हे कि एकरा में पहिला प्लाज्मा ऑपरेशन २०१८ में सम्भव होतै। axumvoyx8t4h8lg3t0673j47mu8ee8z 83199 83198 2026-10-23T23:04:03Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* सूत्र */ 83199 wikitext text/x-wiki [[चित्र:ITER-img 0239.jpg|300px|thumb|आई। टी.ई.आर निर्वात वैसल के प्रतिरूप का चित्र; जिसमें डाईवर्टर कैसेट्स की अंदरूनी सतहों पर ४४० ब्लैंकेट्स जुड़े दिख रहे हैं।]]<!-- [[चित्र:Iter.svg|right|thumb|200px|आईटीईआर (अंताप्रास) का प्रतीक चिह्न]] --> '''अंतर्राष्ट्रीय तापनाभिकीय प्रायोगिक संयंत्र''' ([[अंग्रेज़ी]]:''इंटरनेशनल थर्मोन्यूक्लियर एक्सपेरिमेंटल रिएक्टर'' ( आईटीईआर)) [[ऊर्जा]] के घाटा के समस्या से निबटेला [[अंतर्राष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा एजेंसी]] के सहयोग से [[भारत]]<ref name="याहू">{{cite web |url=http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |title=आईएईए-आईटीईआर के बीच समझौता |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=१४ अक्टूबर |year=२००९ |month= |format=एचटीएम |work= |publisher=याहू जागरण |pages= |language=हिन्दी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121108130005/http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |archivedate=8 नवंबर 2012 |quote= |access-date=16 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> संगे दुनिया के अनेकन देशन द्वारा मिलके बनाबल जा रहले [[संलयन]] नाभिकीय प्रक्रिया<ref name="भास्कर"/> पर आधारित अइसन विशाल संयंत्र हइ, जे थोड़ा सा ईंधन के मदद से ढेर सा ऊर्जा पैदा करतै।<ref>[http://www.voanews.com/hindi/archive/2005-12/2005-12-02-voa2.cfm?moddate=2005-12-02 प्रायोगिक परमाणु संयत्र की परियोजना पर चल रही बातचीत में भारत की भागीदारी का समर्थन] {{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}। [[वॉयस ऑफ अमेरिका]]।[[२ दिसम्बर]], [[२००५]] {{हिन्दी चिह्न}}।</ref> सस्ता, प्रदूषणविहीन अउ असीमित ऊर्जा पैदा करे ला हाइड्रोजन बम के सिद्धांत पर ई नाभिकीय महापरियोजना के प्रयोग के रूप में शुरू कइल गेले हे। <ref name="चाइना">{{cite web |url=http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |title=चीन का सब से बड़ा पुस्तकालय, आईटीईआर समझौता, चीन में जनगणना |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher= |pages= |language=हिन्दी |access-date=16 सितंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220543/http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> एकरा में [[संलयन]] से ओही तरह से ऊर्जा मिलतै जैसे [[पृथ्वी]] के [[सूर्य]] चाहे और तारन से मिल हइ। <ref name="अमर उजाला">{{cite web |url=http://www.amarujala.com/Gaurtalab/detail.asp?id=28 |title=क्या है आईटीईआर? |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work=गौर-तलब |publisher=[[अमर उजाला]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == परकिरिया == ऊर्जा निकाले के ई परकिरिया में हाइड्रोजन के परमाणुअन के १० करोड़ डिग्री सेंटीग्रेड तापमान तक गर्म कइल जा हइ। ई तापमान पर [[हाइड्रोजन]] के परमाणु आपस में जुड़के हीलियम के परमाणु के जनम दे हइ। ई अभिक्रिया होबे पर बहुते ऊर्जा पैदा होब हइ। एक किलोग्राम द्रव्यमान के हाइड्रोजन के संलयन से एक करोड़ [[किलोग्राम]] [[पेट्रोलियम]] [[ईंधन]] के बराबर [[ऊर्जा]] पैदा हो सक हइ।<ref name="चाइना"/> यह प्रयास अभी निर्माणाधीन है। परियोजना के निदेशक जर्मनी के नोबेर्ट होल्टकाम्प है। इस परियोजना को कृत्रिम सूर्य नाम भी दिया गया है।<ref name="भास्कर">{{cite web |url=http://www.bhaskar.com/2008/11/17/0811170911_big_bang.html |title=..तो कभी धरती का होगा अपना सूरज |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=[[१७ नवंबर]] |year=[[२००८]] |month= |format= |work= |publisher=[[दैनिक भास्कर]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जनवरी 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> एकरा में मुख्य रूप से [[यूरेनियम|यूरेनियम-२३५]] के नाभिक के न्यूट्रान कण के धार से विखंडित कैल जइतै। यूरेनियम-२३५ के नाभिक में कुल ९२ प्रोटान आ १४३ न्यूट्रान कण होब हइ। । हर विखंडन से नाभिक में प्रोटान आ न्यूट्रान के बांध के रखे वाला २०० मिली इलेक्ट्रान वोल्ट के बराबर ऊर्जा निकलतै। एही ऊर्जा से [[विद्युत उत्पादन]] कैल जइतै। हियां यूरेनियम-२३५ के नाभिक के ताप नाभिकीय विधि से भी विखंडित कैल जा सकतै। यूरेनियम के जगह प्लूटोनियम २३९ के भी उपयोग हो सकतै। नाभिक के चाहे जौनो तरीका से विखंडन कएल जाय, एकरा से स्वास्थ्य लागी खतरनाक अदृश्य रेडियोधर्मी विकिरण भी पैदा होतै। ई अभिक्रिया [[नाभिकीय शृंखला अभिक्रिया]] कहा है। लगभग ३० मीटर के ऊंचाई वाला भट्ठी में एगो पिंजड़ा के आकार में कै गो अत्यंत शक्तिशाली चुंबक लागल रहतै जेकर सहायता से [[हाइड्रोजन]] गैस के एक गो मिश्रण के १५ करोड़ डिग्री सेल्सियस तक गरम करल जैतै। ई मिश्रण हाइड्रोजन के ड्यूटेरियम आ ट्रीटियम कहावे वाला दु गो आइसोटोप से लेबल जैतै जेकरा भारी पानी आ बहुते भारी पानी भी कहल जा है। ई अत्यधिक तापमान पर ही हाइड्रोजन के नाभिक ऊ गति पा सकतै जेकरा पर आपस में टकराए से ऊ सभ जुड़ के हीलियम के नाभिक केन्द्र बन सकतै। एतना ऊंच तापमान पर यदि हाइड्रोजन परमाणु के बार-बार टकराबल जाय त ऊ एक-दूसरा के साथ मिल जइतै। एकरा से अतुलनीय मात्रा में ऊर्जा मुकत होतै ओ बिजली पैदा करे वाला टर्बाइन के चलैतै। भट्ठी के नाभिकीय प्रतिक्रिया समीकरण ई तरह के है: :{}^{2}{1}\mbox{H} + {}^{3}{1}\mbox{H} \rightarrow {}^{4}{2}\mbox{He} + {}^{1}{0}\mbox{n} + 17.6 \mbox{ MeV} == विशेषता == आईटीईआर के प्रमुख विशेषता नीचे लिखल हकइ: * थर्मल संलयन ऊर्जा: 500 मेगावाट * बिजली के खपत: 500 मेगावाट * प्लाज्मा ला बिजली शक्ति: 50 मेगावाट काम ला विद्युत शक्ति: 120 मेगावाट * छोट प्लाज्मा त्रिज्या : 2 मीटर * लमहर (दीर्घ) प्लाज्मा त्रिज्या : 6.20 मीटर * प्लाज्मा के ऊंचाई: 6.80 मीटर * प्लाज्मा के आयतन : 840 m³ == भागीदारी == [[चित्र:ITER participants.png|thumb|200px|आईटीईआर के सब भागीदार, कदाराश [[फ़्रांस]] हाइलाइटेड]] ई परियोजना के भागीदार [[यूरोपीय संघ|यूरोपियन यूनियन]], [[जापान]], [[चीन]], [[रूस]], [[दक्षिण कोरिया]], [[दक्षिण अफ्रीका]] अउ [[अमेरिका]] हइ। [[कनाडा]] पहिले ई अभियान में शामिल हलै, बाकी [[२००३]] में ऊ अलग हो गेलै। == योजना == [[चित्र:Cadarache (red dot) CIA World Factbook map.png|thumb|200px|कदाराश, फ्रांस, यूरोपियन संघ के भौगोलिक स्थिति]] आईटीईआर के योजना [[१९८५]] में [[यूरोप]], [[अमेरिका]], तत्कालीन [[सोवियत संघ]] अउ [[जापान]] के सहयोग से शुरू होले हल। [[सोवियत संघ के विघटन]] के बाद [[रूस]] ई परियोजना के भागीदार बन गेलै। [[१९९९]] ई. में [[अमेरिका]] ई अभियान से हट गेलै हल बाकी [[२००३]] में ऊ फिर से ई अभियान में शामिल हो गेलै। [[भारत]] आधिकारिक रूप से ई परियोजना में [[६ दिसम्बर]], [[२००५]] के शामिल होले हल। भारत के ई परियोजना में शामिल कइला से दुनिया के आधा से जादे आबादी के ई में भागीदारी हो जइतै। वैज्ञानिकन के अनुसार, आईटीईआर के निर्माण में लगभग दस बरस लगतै। [[२८ जून]], [[२००५]] के ई घोषणा कएल गेले हल कि एकरा [[फ्रांस]] में बनाबल जइतै। एकर बाद [[२१ नवंबर]], [[२००६]] के सात गो देश ई परियोजना में फंड देवे के घोषणा कैलथिन। एही दिन संयंत्र बनाबे ला ई देशन के प्रतिनिधि हस्ताक्षर भी कैलथिन। उम्मीद कैल जा रहले हे कि एकरा में पहिला प्लाज्मा ऑपरेशन २०१८ में सम्भव होतै। shlpnm1e3idd7pakngwwfxp411n0zho 83200 83199 2026-10-23T23:05:00Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* विशेषता */ 83200 wikitext text/x-wiki [[चित्र:ITER-img 0239.jpg|300px|thumb|आई। टी.ई.आर निर्वात वैसल के प्रतिरूप का चित्र; जिसमें डाईवर्टर कैसेट्स की अंदरूनी सतहों पर ४४० ब्लैंकेट्स जुड़े दिख रहे हैं।]]<!-- [[चित्र:Iter.svg|right|thumb|200px|आईटीईआर (अंताप्रास) का प्रतीक चिह्न]] --> '''अंतर्राष्ट्रीय तापनाभिकीय प्रायोगिक संयंत्र''' ([[अंग्रेज़ी]]:''इंटरनेशनल थर्मोन्यूक्लियर एक्सपेरिमेंटल रिएक्टर'' ( आईटीईआर)) [[ऊर्जा]] के घाटा के समस्या से निबटेला [[अंतर्राष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा एजेंसी]] के सहयोग से [[भारत]]<ref name="याहू">{{cite web |url=http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |title=आईएईए-आईटीईआर के बीच समझौता |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=१४ अक्टूबर |year=२००९ |month= |format=एचटीएम |work= |publisher=याहू जागरण |pages= |language=हिन्दी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121108130005/http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |archivedate=8 नवंबर 2012 |quote= |access-date=16 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> संगे दुनिया के अनेकन देशन द्वारा मिलके बनाबल जा रहले [[संलयन]] नाभिकीय प्रक्रिया<ref name="भास्कर"/> पर आधारित अइसन विशाल संयंत्र हइ, जे थोड़ा सा ईंधन के मदद से ढेर सा ऊर्जा पैदा करतै।<ref>[http://www.voanews.com/hindi/archive/2005-12/2005-12-02-voa2.cfm?moddate=2005-12-02 प्रायोगिक परमाणु संयत्र की परियोजना पर चल रही बातचीत में भारत की भागीदारी का समर्थन] {{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}। [[वॉयस ऑफ अमेरिका]]।[[२ दिसम्बर]], [[२००५]] {{हिन्दी चिह्न}}।</ref> सस्ता, प्रदूषणविहीन अउ असीमित ऊर्जा पैदा करे ला हाइड्रोजन बम के सिद्धांत पर ई नाभिकीय महापरियोजना के प्रयोग के रूप में शुरू कइल गेले हे। <ref name="चाइना">{{cite web |url=http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |title=चीन का सब से बड़ा पुस्तकालय, आईटीईआर समझौता, चीन में जनगणना |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher= |pages= |language=हिन्दी |access-date=16 सितंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220543/http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> एकरा में [[संलयन]] से ओही तरह से ऊर्जा मिलतै जैसे [[पृथ्वी]] के [[सूर्य]] चाहे और तारन से मिल हइ। <ref name="अमर उजाला">{{cite web |url=http://www.amarujala.com/Gaurtalab/detail.asp?id=28 |title=क्या है आईटीईआर? |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work=गौर-तलब |publisher=[[अमर उजाला]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == परकिरिया == ऊर्जा निकाले के ई परकिरिया में हाइड्रोजन के परमाणुअन के १० करोड़ डिग्री सेंटीग्रेड तापमान तक गर्म कइल जा हइ। ई तापमान पर [[हाइड्रोजन]] के परमाणु आपस में जुड़के हीलियम के परमाणु के जनम दे हइ। ई अभिक्रिया होबे पर बहुते ऊर्जा पैदा होब हइ। एक किलोग्राम द्रव्यमान के हाइड्रोजन के संलयन से एक करोड़ [[किलोग्राम]] [[पेट्रोलियम]] [[ईंधन]] के बराबर [[ऊर्जा]] पैदा हो सक हइ।<ref name="चाइना"/> यह प्रयास अभी निर्माणाधीन है। परियोजना के निदेशक जर्मनी के नोबेर्ट होल्टकाम्प है। इस परियोजना को कृत्रिम सूर्य नाम भी दिया गया है।<ref name="भास्कर">{{cite web |url=http://www.bhaskar.com/2008/11/17/0811170911_big_bang.html |title=..तो कभी धरती का होगा अपना सूरज |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=[[१७ नवंबर]] |year=[[२००८]] |month= |format= |work= |publisher=[[दैनिक भास्कर]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जनवरी 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> एकरा में मुख्य रूप से [[यूरेनियम|यूरेनियम-२३५]] के नाभिक के न्यूट्रान कण के धार से विखंडित कैल जइतै। यूरेनियम-२३५ के नाभिक में कुल ९२ प्रोटान आ १४३ न्यूट्रान कण होब हइ। । हर विखंडन से नाभिक में प्रोटान आ न्यूट्रान के बांध के रखे वाला २०० मिली इलेक्ट्रान वोल्ट के बराबर ऊर्जा निकलतै। एही ऊर्जा से [[विद्युत उत्पादन]] कैल जइतै। हियां यूरेनियम-२३५ के नाभिक के ताप नाभिकीय विधि से भी विखंडित कैल जा सकतै। यूरेनियम के जगह प्लूटोनियम २३९ के भी उपयोग हो सकतै। नाभिक के चाहे जौनो तरीका से विखंडन कएल जाय, एकरा से स्वास्थ्य लागी खतरनाक अदृश्य रेडियोधर्मी विकिरण भी पैदा होतै। ई अभिक्रिया [[नाभिकीय शृंखला अभिक्रिया]] कहा है। लगभग ३० मीटर के ऊंचाई वाला भट्ठी में एगो पिंजड़ा के आकार में कै गो अत्यंत शक्तिशाली चुंबक लागल रहतै जेकर सहायता से [[हाइड्रोजन]] गैस के एक गो मिश्रण के १५ करोड़ डिग्री सेल्सियस तक गरम करल जैतै। ई मिश्रण हाइड्रोजन के ड्यूटेरियम आ ट्रीटियम कहावे वाला दु गो आइसोटोप से लेबल जैतै जेकरा भारी पानी आ बहुते भारी पानी भी कहल जा है। ई अत्यधिक तापमान पर ही हाइड्रोजन के नाभिक ऊ गति पा सकतै जेकरा पर आपस में टकराए से ऊ सभ जुड़ के हीलियम के नाभिक केन्द्र बन सकतै। एतना ऊंच तापमान पर यदि हाइड्रोजन परमाणु के बार-बार टकराबल जाय त ऊ एक-दूसरा के साथ मिल जइतै। एकरा से अतुलनीय मात्रा में ऊर्जा मुकत होतै ओ बिजली पैदा करे वाला टर्बाइन के चलैतै। भट्ठी के नाभिकीय प्रतिक्रिया समीकरण ई तरह के है: :{}^{2}{1}\mbox{H} + {}^{3}{1}\mbox{H} \rightarrow {}^{4}{2}\mbox{He} + {}^{1}{0}\mbox{n} + 17.6 \mbox{ MeV} == विशेषता == आईटीईआर के प्रमुख विशेषता नीचे लिखल हकइ: * थर्मल संलयन ऊर्जा: 500 मेगावाट * बिजली के खपत: 500 मेगावाट * प्लाज्मा ला बिजली शक्ति: 50 मेगावाट * काम ला विद्युत शक्ति: 120 मेगावाट * छोट प्लाज्मा त्रिज्या : 2 मीटर * लमहर (दीर्घ) प्लाज्मा त्रिज्या : 6.20 मीटर * प्लाज्मा के ऊंचाई: 6.80 मीटर * प्लाज्मा के आयतन : 840 m³ * प्लाज्मा धारा : 15 मिलियन अम्पीयर * टोरायडल चुम्बकीय क्षेत्र : 5.3 टेस्ला * प्लाज्मा समय: 6 मिनट प्रति घंटा * ऊर्जा दक्षता : क्यू 10 = (प्लाज्मा द्वारा आपूर्ति कएल गेल ऊर्जा आ बाहरी प्लाज्मा के बिजली के आपूर्ति के बीच के अनुपात). == भागीदारी == [[चित्र:ITER participants.png|thumb|200px|आईटीईआर के सब भागीदार, कदाराश [[फ़्रांस]] हाइलाइटेड]] ई परियोजना के भागीदार [[यूरोपीय संघ|यूरोपियन यूनियन]], [[जापान]], [[चीन]], [[रूस]], [[दक्षिण कोरिया]], [[दक्षिण अफ्रीका]] अउ [[अमेरिका]] हइ। [[कनाडा]] पहिले ई अभियान में शामिल हलै, बाकी [[२००३]] में ऊ अलग हो गेलै। == योजना == [[चित्र:Cadarache (red dot) CIA World Factbook map.png|thumb|200px|कदाराश, फ्रांस, यूरोपियन संघ के भौगोलिक स्थिति]] आईटीईआर के योजना [[१९८५]] में [[यूरोप]], [[अमेरिका]], तत्कालीन [[सोवियत संघ]] अउ [[जापान]] के सहयोग से शुरू होले हल। [[सोवियत संघ के विघटन]] के बाद [[रूस]] ई परियोजना के भागीदार बन गेलै। [[१९९९]] ई. में [[अमेरिका]] ई अभियान से हट गेलै हल बाकी [[२००३]] में ऊ फिर से ई अभियान में शामिल हो गेलै। [[भारत]] आधिकारिक रूप से ई परियोजना में [[६ दिसम्बर]], [[२००५]] के शामिल होले हल। भारत के ई परियोजना में शामिल कइला से दुनिया के आधा से जादे आबादी के ई में भागीदारी हो जइतै। वैज्ञानिकन के अनुसार, आईटीईआर के निर्माण में लगभग दस बरस लगतै। [[२८ जून]], [[२००५]] के ई घोषणा कएल गेले हल कि एकरा [[फ्रांस]] में बनाबल जइतै। एकर बाद [[२१ नवंबर]], [[२००६]] के सात गो देश ई परियोजना में फंड देवे के घोषणा कैलथिन। एही दिन संयंत्र बनाबे ला ई देशन के प्रतिनिधि हस्ताक्षर भी कैलथिन। उम्मीद कैल जा रहले हे कि एकरा में पहिला प्लाज्मा ऑपरेशन २०१८ में सम्भव होतै। 2ogbvs0q8ujh9ksx8vahg41eyje08q3 83201 83200 2026-10-23T23:05:46Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* योजना */ 83201 wikitext text/x-wiki [[चित्र:ITER-img 0239.jpg|300px|thumb|आई। टी.ई.आर निर्वात वैसल के प्रतिरूप का चित्र; जिसमें डाईवर्टर कैसेट्स की अंदरूनी सतहों पर ४४० ब्लैंकेट्स जुड़े दिख रहे हैं।]]<!-- [[चित्र:Iter.svg|right|thumb|200px|आईटीईआर (अंताप्रास) का प्रतीक चिह्न]] --> '''अंतर्राष्ट्रीय तापनाभिकीय प्रायोगिक संयंत्र''' ([[अंग्रेज़ी]]:''इंटरनेशनल थर्मोन्यूक्लियर एक्सपेरिमेंटल रिएक्टर'' ( आईटीईआर)) [[ऊर्जा]] के घाटा के समस्या से निबटेला [[अंतर्राष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा एजेंसी]] के सहयोग से [[भारत]]<ref name="याहू">{{cite web |url=http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |title=आईएईए-आईटीईआर के बीच समझौता |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=१४ अक्टूबर |year=२००९ |month= |format=एचटीएम |work= |publisher=याहू जागरण |pages= |language=हिन्दी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121108130005/http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |archivedate=8 नवंबर 2012 |quote= |access-date=16 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> संगे दुनिया के अनेकन देशन द्वारा मिलके बनाबल जा रहले [[संलयन]] नाभिकीय प्रक्रिया<ref name="भास्कर"/> पर आधारित अइसन विशाल संयंत्र हइ, जे थोड़ा सा ईंधन के मदद से ढेर सा ऊर्जा पैदा करतै।<ref>[http://www.voanews.com/hindi/archive/2005-12/2005-12-02-voa2.cfm?moddate=2005-12-02 प्रायोगिक परमाणु संयत्र की परियोजना पर चल रही बातचीत में भारत की भागीदारी का समर्थन] {{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}। [[वॉयस ऑफ अमेरिका]]।[[२ दिसम्बर]], [[२००५]] {{हिन्दी चिह्न}}।</ref> सस्ता, प्रदूषणविहीन अउ असीमित ऊर्जा पैदा करे ला हाइड्रोजन बम के सिद्धांत पर ई नाभिकीय महापरियोजना के प्रयोग के रूप में शुरू कइल गेले हे। <ref name="चाइना">{{cite web |url=http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |title=चीन का सब से बड़ा पुस्तकालय, आईटीईआर समझौता, चीन में जनगणना |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher= |pages= |language=हिन्दी |access-date=16 सितंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220543/http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> एकरा में [[संलयन]] से ओही तरह से ऊर्जा मिलतै जैसे [[पृथ्वी]] के [[सूर्य]] चाहे और तारन से मिल हइ। <ref name="अमर उजाला">{{cite web |url=http://www.amarujala.com/Gaurtalab/detail.asp?id=28 |title=क्या है आईटीईआर? |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work=गौर-तलब |publisher=[[अमर उजाला]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == परकिरिया == ऊर्जा निकाले के ई परकिरिया में हाइड्रोजन के परमाणुअन के १० करोड़ डिग्री सेंटीग्रेड तापमान तक गर्म कइल जा हइ। ई तापमान पर [[हाइड्रोजन]] के परमाणु आपस में जुड़के हीलियम के परमाणु के जनम दे हइ। ई अभिक्रिया होबे पर बहुते ऊर्जा पैदा होब हइ। एक किलोग्राम द्रव्यमान के हाइड्रोजन के संलयन से एक करोड़ [[किलोग्राम]] [[पेट्रोलियम]] [[ईंधन]] के बराबर [[ऊर्जा]] पैदा हो सक हइ।<ref name="चाइना"/> यह प्रयास अभी निर्माणाधीन है। परियोजना के निदेशक जर्मनी के नोबेर्ट होल्टकाम्प है। इस परियोजना को कृत्रिम सूर्य नाम भी दिया गया है।<ref name="भास्कर">{{cite web |url=http://www.bhaskar.com/2008/11/17/0811170911_big_bang.html |title=..तो कभी धरती का होगा अपना सूरज |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=[[१७ नवंबर]] |year=[[२००८]] |month= |format= |work= |publisher=[[दैनिक भास्कर]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जनवरी 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> एकरा में मुख्य रूप से [[यूरेनियम|यूरेनियम-२३५]] के नाभिक के न्यूट्रान कण के धार से विखंडित कैल जइतै। यूरेनियम-२३५ के नाभिक में कुल ९२ प्रोटान आ १४३ न्यूट्रान कण होब हइ। । हर विखंडन से नाभिक में प्रोटान आ न्यूट्रान के बांध के रखे वाला २०० मिली इलेक्ट्रान वोल्ट के बराबर ऊर्जा निकलतै। एही ऊर्जा से [[विद्युत उत्पादन]] कैल जइतै। हियां यूरेनियम-२३५ के नाभिक के ताप नाभिकीय विधि से भी विखंडित कैल जा सकतै। यूरेनियम के जगह प्लूटोनियम २३९ के भी उपयोग हो सकतै। नाभिक के चाहे जौनो तरीका से विखंडन कएल जाय, एकरा से स्वास्थ्य लागी खतरनाक अदृश्य रेडियोधर्मी विकिरण भी पैदा होतै। ई अभिक्रिया [[नाभिकीय शृंखला अभिक्रिया]] कहा है। लगभग ३० मीटर के ऊंचाई वाला भट्ठी में एगो पिंजड़ा के आकार में कै गो अत्यंत शक्तिशाली चुंबक लागल रहतै जेकर सहायता से [[हाइड्रोजन]] गैस के एक गो मिश्रण के १५ करोड़ डिग्री सेल्सियस तक गरम करल जैतै। ई मिश्रण हाइड्रोजन के ड्यूटेरियम आ ट्रीटियम कहावे वाला दु गो आइसोटोप से लेबल जैतै जेकरा भारी पानी आ बहुते भारी पानी भी कहल जा है। ई अत्यधिक तापमान पर ही हाइड्रोजन के नाभिक ऊ गति पा सकतै जेकरा पर आपस में टकराए से ऊ सभ जुड़ के हीलियम के नाभिक केन्द्र बन सकतै। एतना ऊंच तापमान पर यदि हाइड्रोजन परमाणु के बार-बार टकराबल जाय त ऊ एक-दूसरा के साथ मिल जइतै। एकरा से अतुलनीय मात्रा में ऊर्जा मुकत होतै ओ बिजली पैदा करे वाला टर्बाइन के चलैतै। भट्ठी के नाभिकीय प्रतिक्रिया समीकरण ई तरह के है: :{}^{2}{1}\mbox{H} + {}^{3}{1}\mbox{H} \rightarrow {}^{4}{2}\mbox{He} + {}^{1}{0}\mbox{n} + 17.6 \mbox{ MeV} == विशेषता == आईटीईआर के प्रमुख विशेषता नीचे लिखल हकइ: * थर्मल संलयन ऊर्जा: 500 मेगावाट * बिजली के खपत: 500 मेगावाट * प्लाज्मा ला बिजली शक्ति: 50 मेगावाट * काम ला विद्युत शक्ति: 120 मेगावाट * छोट प्लाज्मा त्रिज्या : 2 मीटर * लमहर (दीर्घ) प्लाज्मा त्रिज्या : 6.20 मीटर * प्लाज्मा के ऊंचाई: 6.80 मीटर * प्लाज्मा के आयतन : 840 m³ * प्लाज्मा धारा : 15 मिलियन अम्पीयर * टोरायडल चुम्बकीय क्षेत्र : 5.3 टेस्ला * प्लाज्मा समय: 6 मिनट प्रति घंटा * ऊर्जा दक्षता : क्यू 10 = (प्लाज्मा द्वारा आपूर्ति कएल गेल ऊर्जा आ बाहरी प्लाज्मा के बिजली के आपूर्ति के बीच के अनुपात). == भागीदारी == [[चित्र:ITER participants.png|thumb|200px|आईटीईआर के सब भागीदार, कदाराश [[फ़्रांस]] हाइलाइटेड]] ई परियोजना के भागीदार [[यूरोपीय संघ|यूरोपियन यूनियन]], [[जापान]], [[चीन]], [[रूस]], [[दक्षिण कोरिया]], [[दक्षिण अफ्रीका]] अउ [[अमेरिका]] हइ। [[कनाडा]] पहिले ई अभियान में शामिल हलै, बाकी [[२००३]] में ऊ अलग हो गेलै। == योजना == [[चित्र:Cadarache (red dot) CIA World Factbook map.png|thumb|200px|कदाराश, फ्रांस, यूरोपियन संघ के भौगोलिक स्थिति]] आईटीईआर के योजना [[१९८५]] में [[यूरोप]], [[अमेरिका]], तत्कालीन [[सोवियत संघ]] अउ [[जापान]] के सहयोग से शुरू होले हल। [[सोवियत संघ के विघटन]] के बाद [[रूस]] ई परियोजना के भागीदार बन गेलै। [[१९९९]] ई. में [[अमेरिका]] ई अभियान से हट गेलै हल बाकी [[२००३]] में ऊ फिर से ई अभियान में शामिल हो गेलै। [[भारत]] आधिकारिक रूप से ई परियोजना में [[६ दिसम्बर]], [[२००५]] के शामिल होले हल। भारत के ई परियोजना में शामिल कइला से दुनिया के आधा से जादे आबादी के ई में भागीदारी हो जइतै। वैज्ञानिकन के अनुसार, आईटीईआर के निर्माण में लगभग दस बरस लगतै। [[२८ जून]], [[२००५]] के ई घोषणा कएल गेले हल कि एकरा [[फ्रांस]] में बनाबल जइतै। एकर बाद [[२१ नवंबर]], [[२००६]] के सात गो देश ई परियोजना में फंड देवे के घोषणा कैलथिन। एही दिन संयंत्र बनाबे ला ई देशन के प्रतिनिधि हस्ताक्षर भी कैलथिन। उम्मीद कैल जा रहले हे कि एकरा में पहिला प्लाज्मा ऑपरेशन २०१८ में सम्भव होतै। == सन्दर्भ == 49t2837qxldrnjyoz0l6sgmapu5bin8 83202 83201 2026-10-23T23:06:17Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* सन्दर्भ */ 83202 wikitext text/x-wiki [[चित्र:ITER-img 0239.jpg|300px|thumb|आई। टी.ई.आर निर्वात वैसल के प्रतिरूप का चित्र; जिसमें डाईवर्टर कैसेट्स की अंदरूनी सतहों पर ४४० ब्लैंकेट्स जुड़े दिख रहे हैं।]]<!-- [[चित्र:Iter.svg|right|thumb|200px|आईटीईआर (अंताप्रास) का प्रतीक चिह्न]] --> '''अंतर्राष्ट्रीय तापनाभिकीय प्रायोगिक संयंत्र''' ([[अंग्रेज़ी]]:''इंटरनेशनल थर्मोन्यूक्लियर एक्सपेरिमेंटल रिएक्टर'' ( आईटीईआर)) [[ऊर्जा]] के घाटा के समस्या से निबटेला [[अंतर्राष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा एजेंसी]] के सहयोग से [[भारत]]<ref name="याहू">{{cite web |url=http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |title=आईएईए-आईटीईआर के बीच समझौता |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=१४ अक्टूबर |year=२००९ |month= |format=एचटीएम |work= |publisher=याहू जागरण |pages= |language=हिन्दी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121108130005/http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |archivedate=8 नवंबर 2012 |quote= |access-date=16 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> संगे दुनिया के अनेकन देशन द्वारा मिलके बनाबल जा रहले [[संलयन]] नाभिकीय प्रक्रिया<ref name="भास्कर"/> पर आधारित अइसन विशाल संयंत्र हइ, जे थोड़ा सा ईंधन के मदद से ढेर सा ऊर्जा पैदा करतै।<ref>[http://www.voanews.com/hindi/archive/2005-12/2005-12-02-voa2.cfm?moddate=2005-12-02 प्रायोगिक परमाणु संयत्र की परियोजना पर चल रही बातचीत में भारत की भागीदारी का समर्थन] {{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}। [[वॉयस ऑफ अमेरिका]]।[[२ दिसम्बर]], [[२००५]] {{हिन्दी चिह्न}}।</ref> सस्ता, प्रदूषणविहीन अउ असीमित ऊर्जा पैदा करे ला हाइड्रोजन बम के सिद्धांत पर ई नाभिकीय महापरियोजना के प्रयोग के रूप में शुरू कइल गेले हे। <ref name="चाइना">{{cite web |url=http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |title=चीन का सब से बड़ा पुस्तकालय, आईटीईआर समझौता, चीन में जनगणना |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher= |pages= |language=हिन्दी |access-date=16 सितंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220543/http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> एकरा में [[संलयन]] से ओही तरह से ऊर्जा मिलतै जैसे [[पृथ्वी]] के [[सूर्य]] चाहे और तारन से मिल हइ। <ref name="अमर उजाला">{{cite web |url=http://www.amarujala.com/Gaurtalab/detail.asp?id=28 |title=क्या है आईटीईआर? |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work=गौर-तलब |publisher=[[अमर उजाला]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == परकिरिया == ऊर्जा निकाले के ई परकिरिया में हाइड्रोजन के परमाणुअन के १० करोड़ डिग्री सेंटीग्रेड तापमान तक गर्म कइल जा हइ। ई तापमान पर [[हाइड्रोजन]] के परमाणु आपस में जुड़के हीलियम के परमाणु के जनम दे हइ। ई अभिक्रिया होबे पर बहुते ऊर्जा पैदा होब हइ। एक किलोग्राम द्रव्यमान के हाइड्रोजन के संलयन से एक करोड़ [[किलोग्राम]] [[पेट्रोलियम]] [[ईंधन]] के बराबर [[ऊर्जा]] पैदा हो सक हइ।<ref name="चाइना"/> यह प्रयास अभी निर्माणाधीन है। परियोजना के निदेशक जर्मनी के नोबेर्ट होल्टकाम्प है। इस परियोजना को कृत्रिम सूर्य नाम भी दिया गया है।<ref name="भास्कर">{{cite web |url=http://www.bhaskar.com/2008/11/17/0811170911_big_bang.html |title=..तो कभी धरती का होगा अपना सूरज |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=[[१७ नवंबर]] |year=[[२००८]] |month= |format= |work= |publisher=[[दैनिक भास्कर]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जनवरी 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> एकरा में मुख्य रूप से [[यूरेनियम|यूरेनियम-२३५]] के नाभिक के न्यूट्रान कण के धार से विखंडित कैल जइतै। यूरेनियम-२३५ के नाभिक में कुल ९२ प्रोटान आ १४३ न्यूट्रान कण होब हइ। । हर विखंडन से नाभिक में प्रोटान आ न्यूट्रान के बांध के रखे वाला २०० मिली इलेक्ट्रान वोल्ट के बराबर ऊर्जा निकलतै। एही ऊर्जा से [[विद्युत उत्पादन]] कैल जइतै। हियां यूरेनियम-२३५ के नाभिक के ताप नाभिकीय विधि से भी विखंडित कैल जा सकतै। यूरेनियम के जगह प्लूटोनियम २३९ के भी उपयोग हो सकतै। नाभिक के चाहे जौनो तरीका से विखंडन कएल जाय, एकरा से स्वास्थ्य लागी खतरनाक अदृश्य रेडियोधर्मी विकिरण भी पैदा होतै। ई अभिक्रिया [[नाभिकीय शृंखला अभिक्रिया]] कहा है। लगभग ३० मीटर के ऊंचाई वाला भट्ठी में एगो पिंजड़ा के आकार में कै गो अत्यंत शक्तिशाली चुंबक लागल रहतै जेकर सहायता से [[हाइड्रोजन]] गैस के एक गो मिश्रण के १५ करोड़ डिग्री सेल्सियस तक गरम करल जैतै। ई मिश्रण हाइड्रोजन के ड्यूटेरियम आ ट्रीटियम कहावे वाला दु गो आइसोटोप से लेबल जैतै जेकरा भारी पानी आ बहुते भारी पानी भी कहल जा है। ई अत्यधिक तापमान पर ही हाइड्रोजन के नाभिक ऊ गति पा सकतै जेकरा पर आपस में टकराए से ऊ सभ जुड़ के हीलियम के नाभिक केन्द्र बन सकतै। एतना ऊंच तापमान पर यदि हाइड्रोजन परमाणु के बार-बार टकराबल जाय त ऊ एक-दूसरा के साथ मिल जइतै। एकरा से अतुलनीय मात्रा में ऊर्जा मुकत होतै ओ बिजली पैदा करे वाला टर्बाइन के चलैतै। भट्ठी के नाभिकीय प्रतिक्रिया समीकरण ई तरह के है: :{}^{2}{1}\mbox{H} + {}^{3}{1}\mbox{H} \rightarrow {}^{4}{2}\mbox{He} + {}^{1}{0}\mbox{n} + 17.6 \mbox{ MeV} == विशेषता == आईटीईआर के प्रमुख विशेषता नीचे लिखल हकइ: * थर्मल संलयन ऊर्जा: 500 मेगावाट * बिजली के खपत: 500 मेगावाट * प्लाज्मा ला बिजली शक्ति: 50 मेगावाट * काम ला विद्युत शक्ति: 120 मेगावाट * छोट प्लाज्मा त्रिज्या : 2 मीटर * लमहर (दीर्घ) प्लाज्मा त्रिज्या : 6.20 मीटर * प्लाज्मा के ऊंचाई: 6.80 मीटर * प्लाज्मा के आयतन : 840 m³ * प्लाज्मा धारा : 15 मिलियन अम्पीयर * टोरायडल चुम्बकीय क्षेत्र : 5.3 टेस्ला * प्लाज्मा समय: 6 मिनट प्रति घंटा * ऊर्जा दक्षता : क्यू 10 = (प्लाज्मा द्वारा आपूर्ति कएल गेल ऊर्जा आ बाहरी प्लाज्मा के बिजली के आपूर्ति के बीच के अनुपात). == भागीदारी == [[चित्र:ITER participants.png|thumb|200px|आईटीईआर के सब भागीदार, कदाराश [[फ़्रांस]] हाइलाइटेड]] ई परियोजना के भागीदार [[यूरोपीय संघ|यूरोपियन यूनियन]], [[जापान]], [[चीन]], [[रूस]], [[दक्षिण कोरिया]], [[दक्षिण अफ्रीका]] अउ [[अमेरिका]] हइ। [[कनाडा]] पहिले ई अभियान में शामिल हलै, बाकी [[२००३]] में ऊ अलग हो गेलै। == योजना == [[चित्र:Cadarache (red dot) CIA World Factbook map.png|thumb|200px|कदाराश, फ्रांस, यूरोपियन संघ के भौगोलिक स्थिति]] आईटीईआर के योजना [[१९८५]] में [[यूरोप]], [[अमेरिका]], तत्कालीन [[सोवियत संघ]] अउ [[जापान]] के सहयोग से शुरू होले हल। [[सोवियत संघ के विघटन]] के बाद [[रूस]] ई परियोजना के भागीदार बन गेलै। [[१९९९]] ई. में [[अमेरिका]] ई अभियान से हट गेलै हल बाकी [[२००३]] में ऊ फिर से ई अभियान में शामिल हो गेलै। [[भारत]] आधिकारिक रूप से ई परियोजना में [[६ दिसम्बर]], [[२००५]] के शामिल होले हल। भारत के ई परियोजना में शामिल कइला से दुनिया के आधा से जादे आबादी के ई में भागीदारी हो जइतै। वैज्ञानिकन के अनुसार, आईटीईआर के निर्माण में लगभग दस बरस लगतै। [[२८ जून]], [[२००५]] के ई घोषणा कएल गेले हल कि एकरा [[फ्रांस]] में बनाबल जइतै। एकर बाद [[२१ नवंबर]], [[२००६]] के सात गो देश ई परियोजना में फंड देवे के घोषणा कैलथिन। एही दिन संयंत्र बनाबे ला ई देशन के प्रतिनिधि हस्ताक्षर भी कैलथिन। उम्मीद कैल जा रहले हे कि एकरा में पहिला प्लाज्मा ऑपरेशन २०१८ में सम्भव होतै। == सन्दर्भ == {{संदर्भ सूची}} 7j9ag5ykt3b54jqycu4nv53ajvevqg8 83203 83202 2026-10-23T23:08:13Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* सन्दर्भ */ 83203 wikitext text/x-wiki [[चित्र:ITER-img 0239.jpg|300px|thumb|आई। टी.ई.आर निर्वात वैसल के प्रतिरूप का चित्र; जिसमें डाईवर्टर कैसेट्स की अंदरूनी सतहों पर ४४० ब्लैंकेट्स जुड़े दिख रहे हैं।]]<!-- [[चित्र:Iter.svg|right|thumb|200px|आईटीईआर (अंताप्रास) का प्रतीक चिह्न]] --> '''अंतर्राष्ट्रीय तापनाभिकीय प्रायोगिक संयंत्र''' ([[अंग्रेज़ी]]:''इंटरनेशनल थर्मोन्यूक्लियर एक्सपेरिमेंटल रिएक्टर'' ( आईटीईआर)) [[ऊर्जा]] के घाटा के समस्या से निबटेला [[अंतर्राष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा एजेंसी]] के सहयोग से [[भारत]]<ref name="याहू">{{cite web |url=http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |title=आईएईए-आईटीईआर के बीच समझौता |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=१४ अक्टूबर |year=२००९ |month= |format=एचटीएम |work= |publisher=याहू जागरण |pages= |language=हिन्दी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121108130005/http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |archivedate=8 नवंबर 2012 |quote= |access-date=16 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> संगे दुनिया के अनेकन देशन द्वारा मिलके बनाबल जा रहले [[संलयन]] नाभिकीय प्रक्रिया<ref name="भास्कर"/> पर आधारित अइसन विशाल संयंत्र हइ, जे थोड़ा सा ईंधन के मदद से ढेर सा ऊर्जा पैदा करतै।<ref>[http://www.voanews.com/hindi/archive/2005-12/2005-12-02-voa2.cfm?moddate=2005-12-02 प्रायोगिक परमाणु संयत्र की परियोजना पर चल रही बातचीत में भारत की भागीदारी का समर्थन] {{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}। [[वॉयस ऑफ अमेरिका]]।[[२ दिसम्बर]], [[२००५]] {{हिन्दी चिह्न}}।</ref> सस्ता, प्रदूषणविहीन अउ असीमित ऊर्जा पैदा करे ला हाइड्रोजन बम के सिद्धांत पर ई नाभिकीय महापरियोजना के प्रयोग के रूप में शुरू कइल गेले हे। <ref name="चाइना">{{cite web |url=http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |title=चीन का सब से बड़ा पुस्तकालय, आईटीईआर समझौता, चीन में जनगणना |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher= |pages= |language=हिन्दी |access-date=16 सितंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220543/http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> एकरा में [[संलयन]] से ओही तरह से ऊर्जा मिलतै जैसे [[पृथ्वी]] के [[सूर्य]] चाहे और तारन से मिल हइ। <ref name="अमर उजाला">{{cite web |url=http://www.amarujala.com/Gaurtalab/detail.asp?id=28 |title=क्या है आईटीईआर? |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work=गौर-तलब |publisher=[[अमर उजाला]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == परकिरिया == ऊर्जा निकाले के ई परकिरिया में हाइड्रोजन के परमाणुअन के १० करोड़ डिग्री सेंटीग्रेड तापमान तक गर्म कइल जा हइ। ई तापमान पर [[हाइड्रोजन]] के परमाणु आपस में जुड़के हीलियम के परमाणु के जनम दे हइ। ई अभिक्रिया होबे पर बहुते ऊर्जा पैदा होब हइ। एक किलोग्राम द्रव्यमान के हाइड्रोजन के संलयन से एक करोड़ [[किलोग्राम]] [[पेट्रोलियम]] [[ईंधन]] के बराबर [[ऊर्जा]] पैदा हो सक हइ।<ref name="चाइना"/> यह प्रयास अभी निर्माणाधीन है। परियोजना के निदेशक जर्मनी के नोबेर्ट होल्टकाम्प है। इस परियोजना को कृत्रिम सूर्य नाम भी दिया गया है।<ref name="भास्कर">{{cite web |url=http://www.bhaskar.com/2008/11/17/0811170911_big_bang.html |title=..तो कभी धरती का होगा अपना सूरज |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=[[१७ नवंबर]] |year=[[२००८]] |month= |format= |work= |publisher=[[दैनिक भास्कर]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जनवरी 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> एकरा में मुख्य रूप से [[यूरेनियम|यूरेनियम-२३५]] के नाभिक के न्यूट्रान कण के धार से विखंडित कैल जइतै। यूरेनियम-२३५ के नाभिक में कुल ९२ प्रोटान आ १४३ न्यूट्रान कण होब हइ। । हर विखंडन से नाभिक में प्रोटान आ न्यूट्रान के बांध के रखे वाला २०० मिली इलेक्ट्रान वोल्ट के बराबर ऊर्जा निकलतै। एही ऊर्जा से [[विद्युत उत्पादन]] कैल जइतै। हियां यूरेनियम-२३५ के नाभिक के ताप नाभिकीय विधि से भी विखंडित कैल जा सकतै। यूरेनियम के जगह प्लूटोनियम २३९ के भी उपयोग हो सकतै। नाभिक के चाहे जौनो तरीका से विखंडन कएल जाय, एकरा से स्वास्थ्य लागी खतरनाक अदृश्य रेडियोधर्मी विकिरण भी पैदा होतै। ई अभिक्रिया [[नाभिकीय शृंखला अभिक्रिया]] कहा है। लगभग ३० मीटर के ऊंचाई वाला भट्ठी में एगो पिंजड़ा के आकार में कै गो अत्यंत शक्तिशाली चुंबक लागल रहतै जेकर सहायता से [[हाइड्रोजन]] गैस के एक गो मिश्रण के १५ करोड़ डिग्री सेल्सियस तक गरम करल जैतै। ई मिश्रण हाइड्रोजन के ड्यूटेरियम आ ट्रीटियम कहावे वाला दु गो आइसोटोप से लेबल जैतै जेकरा भारी पानी आ बहुते भारी पानी भी कहल जा है। ई अत्यधिक तापमान पर ही हाइड्रोजन के नाभिक ऊ गति पा सकतै जेकरा पर आपस में टकराए से ऊ सभ जुड़ के हीलियम के नाभिक केन्द्र बन सकतै। एतना ऊंच तापमान पर यदि हाइड्रोजन परमाणु के बार-बार टकराबल जाय त ऊ एक-दूसरा के साथ मिल जइतै। एकरा से अतुलनीय मात्रा में ऊर्जा मुकत होतै ओ बिजली पैदा करे वाला टर्बाइन के चलैतै। भट्ठी के नाभिकीय प्रतिक्रिया समीकरण ई तरह के है: :{}^{2}{1}\mbox{H} + {}^{3}{1}\mbox{H} \rightarrow {}^{4}{2}\mbox{He} + {}^{1}{0}\mbox{n} + 17.6 \mbox{ MeV} == विशेषता == आईटीईआर के प्रमुख विशेषता नीचे लिखल हकइ: * थर्मल संलयन ऊर्जा: 500 मेगावाट * बिजली के खपत: 500 मेगावाट * प्लाज्मा ला बिजली शक्ति: 50 मेगावाट * काम ला विद्युत शक्ति: 120 मेगावाट * छोट प्लाज्मा त्रिज्या : 2 मीटर * लमहर (दीर्घ) प्लाज्मा त्रिज्या : 6.20 मीटर * प्लाज्मा के ऊंचाई: 6.80 मीटर * प्लाज्मा के आयतन : 840 m³ * प्लाज्मा धारा : 15 मिलियन अम्पीयर * टोरायडल चुम्बकीय क्षेत्र : 5.3 टेस्ला * प्लाज्मा समय: 6 मिनट प्रति घंटा * ऊर्जा दक्षता : क्यू 10 = (प्लाज्मा द्वारा आपूर्ति कएल गेल ऊर्जा आ बाहरी प्लाज्मा के बिजली के आपूर्ति के बीच के अनुपात). == भागीदारी == [[चित्र:ITER participants.png|thumb|200px|आईटीईआर के सब भागीदार, कदाराश [[फ़्रांस]] हाइलाइटेड]] ई परियोजना के भागीदार [[यूरोपीय संघ|यूरोपियन यूनियन]], [[जापान]], [[चीन]], [[रूस]], [[दक्षिण कोरिया]], [[दक्षिण अफ्रीका]] अउ [[अमेरिका]] हइ। [[कनाडा]] पहिले ई अभियान में शामिल हलै, बाकी [[२००३]] में ऊ अलग हो गेलै। == योजना == [[चित्र:Cadarache (red dot) CIA World Factbook map.png|thumb|200px|कदाराश, फ्रांस, यूरोपियन संघ के भौगोलिक स्थिति]] आईटीईआर के योजना [[१९८५]] में [[यूरोप]], [[अमेरिका]], तत्कालीन [[सोवियत संघ]] अउ [[जापान]] के सहयोग से शुरू होले हल। [[सोवियत संघ के विघटन]] के बाद [[रूस]] ई परियोजना के भागीदार बन गेलै। [[१९९९]] ई. में [[अमेरिका]] ई अभियान से हट गेलै हल बाकी [[२००३]] में ऊ फिर से ई अभियान में शामिल हो गेलै। [[भारत]] आधिकारिक रूप से ई परियोजना में [[६ दिसम्बर]], [[२००५]] के शामिल होले हल। भारत के ई परियोजना में शामिल कइला से दुनिया के आधा से जादे आबादी के ई में भागीदारी हो जइतै। वैज्ञानिकन के अनुसार, आईटीईआर के निर्माण में लगभग दस बरस लगतै। [[२८ जून]], [[२००५]] के ई घोषणा कएल गेले हल कि एकरा [[फ्रांस]] में बनाबल जइतै। एकर बाद [[२१ नवंबर]], [[२००६]] के सात गो देश ई परियोजना में फंड देवे के घोषणा कैलथिन। एही दिन संयंत्र बनाबे ला ई देशन के प्रतिनिधि हस्ताक्षर भी कैलथिन। उम्मीद कैल जा रहले हे कि एकरा में पहिला प्लाज्मा ऑपरेशन २०१८ में सम्भव होतै। == एकरा भी देखीं == [[प्लाज्मा अनुसंधान संस्थान]], [[गांधीनगर]] [[टोकामाक]] 424djmm412vzfgfb6pioeio1hqrxx56 83204 83203 2026-10-23T23:09:02Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* एकरा भी देखीं */ 83204 wikitext text/x-wiki [[चित्र:ITER-img 0239.jpg|300px|thumb|आई। टी.ई.आर निर्वात वैसल के प्रतिरूप का चित्र; जिसमें डाईवर्टर कैसेट्स की अंदरूनी सतहों पर ४४० ब्लैंकेट्स जुड़े दिख रहे हैं।]]<!-- [[चित्र:Iter.svg|right|thumb|200px|आईटीईआर (अंताप्रास) का प्रतीक चिह्न]] --> '''अंतर्राष्ट्रीय तापनाभिकीय प्रायोगिक संयंत्र''' ([[अंग्रेज़ी]]:''इंटरनेशनल थर्मोन्यूक्लियर एक्सपेरिमेंटल रिएक्टर'' ( आईटीईआर)) [[ऊर्जा]] के घाटा के समस्या से निबटेला [[अंतर्राष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा एजेंसी]] के सहयोग से [[भारत]]<ref name="याहू">{{cite web |url=http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |title=आईएईए-आईटीईआर के बीच समझौता |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=१४ अक्टूबर |year=२००९ |month= |format=एचटीएम |work= |publisher=याहू जागरण |pages= |language=हिन्दी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121108130005/http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |archivedate=8 नवंबर 2012 |quote= |access-date=16 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> संगे दुनिया के अनेकन देशन द्वारा मिलके बनाबल जा रहले [[संलयन]] नाभिकीय प्रक्रिया<ref name="भास्कर"/> पर आधारित अइसन विशाल संयंत्र हइ, जे थोड़ा सा ईंधन के मदद से ढेर सा ऊर्जा पैदा करतै।<ref>[http://www.voanews.com/hindi/archive/2005-12/2005-12-02-voa2.cfm?moddate=2005-12-02 प्रायोगिक परमाणु संयत्र की परियोजना पर चल रही बातचीत में भारत की भागीदारी का समर्थन] {{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}। [[वॉयस ऑफ अमेरिका]]।[[२ दिसम्बर]], [[२००५]] {{हिन्दी चिह्न}}।</ref> सस्ता, प्रदूषणविहीन अउ असीमित ऊर्जा पैदा करे ला हाइड्रोजन बम के सिद्धांत पर ई नाभिकीय महापरियोजना के प्रयोग के रूप में शुरू कइल गेले हे। <ref name="चाइना">{{cite web |url=http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |title=चीन का सब से बड़ा पुस्तकालय, आईटीईआर समझौता, चीन में जनगणना |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher= |pages= |language=हिन्दी |access-date=16 सितंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220543/http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> एकरा में [[संलयन]] से ओही तरह से ऊर्जा मिलतै जैसे [[पृथ्वी]] के [[सूर्य]] चाहे और तारन से मिल हइ। <ref name="अमर उजाला">{{cite web |url=http://www.amarujala.com/Gaurtalab/detail.asp?id=28 |title=क्या है आईटीईआर? |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work=गौर-तलब |publisher=[[अमर उजाला]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == परकिरिया == ऊर्जा निकाले के ई परकिरिया में हाइड्रोजन के परमाणुअन के १० करोड़ डिग्री सेंटीग्रेड तापमान तक गर्म कइल जा हइ। ई तापमान पर [[हाइड्रोजन]] के परमाणु आपस में जुड़के हीलियम के परमाणु के जनम दे हइ। ई अभिक्रिया होबे पर बहुते ऊर्जा पैदा होब हइ। एक किलोग्राम द्रव्यमान के हाइड्रोजन के संलयन से एक करोड़ [[किलोग्राम]] [[पेट्रोलियम]] [[ईंधन]] के बराबर [[ऊर्जा]] पैदा हो सक हइ।<ref name="चाइना"/> यह प्रयास अभी निर्माणाधीन है। परियोजना के निदेशक जर्मनी के नोबेर्ट होल्टकाम्प है। इस परियोजना को कृत्रिम सूर्य नाम भी दिया गया है।<ref name="भास्कर">{{cite web |url=http://www.bhaskar.com/2008/11/17/0811170911_big_bang.html |title=..तो कभी धरती का होगा अपना सूरज |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=[[१७ नवंबर]] |year=[[२००८]] |month= |format= |work= |publisher=[[दैनिक भास्कर]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जनवरी 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> एकरा में मुख्य रूप से [[यूरेनियम|यूरेनियम-२३५]] के नाभिक के न्यूट्रान कण के धार से विखंडित कैल जइतै। यूरेनियम-२३५ के नाभिक में कुल ९२ प्रोटान आ १४३ न्यूट्रान कण होब हइ। । हर विखंडन से नाभिक में प्रोटान आ न्यूट्रान के बांध के रखे वाला २०० मिली इलेक्ट्रान वोल्ट के बराबर ऊर्जा निकलतै। एही ऊर्जा से [[विद्युत उत्पादन]] कैल जइतै। हियां यूरेनियम-२३५ के नाभिक के ताप नाभिकीय विधि से भी विखंडित कैल जा सकतै। यूरेनियम के जगह प्लूटोनियम २३९ के भी उपयोग हो सकतै। नाभिक के चाहे जौनो तरीका से विखंडन कएल जाय, एकरा से स्वास्थ्य लागी खतरनाक अदृश्य रेडियोधर्मी विकिरण भी पैदा होतै। ई अभिक्रिया [[नाभिकीय शृंखला अभिक्रिया]] कहा है। लगभग ३० मीटर के ऊंचाई वाला भट्ठी में एगो पिंजड़ा के आकार में कै गो अत्यंत शक्तिशाली चुंबक लागल रहतै जेकर सहायता से [[हाइड्रोजन]] गैस के एक गो मिश्रण के १५ करोड़ डिग्री सेल्सियस तक गरम करल जैतै। ई मिश्रण हाइड्रोजन के ड्यूटेरियम आ ट्रीटियम कहावे वाला दु गो आइसोटोप से लेबल जैतै जेकरा भारी पानी आ बहुते भारी पानी भी कहल जा है। ई अत्यधिक तापमान पर ही हाइड्रोजन के नाभिक ऊ गति पा सकतै जेकरा पर आपस में टकराए से ऊ सभ जुड़ के हीलियम के नाभिक केन्द्र बन सकतै। एतना ऊंच तापमान पर यदि हाइड्रोजन परमाणु के बार-बार टकराबल जाय त ऊ एक-दूसरा के साथ मिल जइतै। एकरा से अतुलनीय मात्रा में ऊर्जा मुकत होतै ओ बिजली पैदा करे वाला टर्बाइन के चलैतै। भट्ठी के नाभिकीय प्रतिक्रिया समीकरण ई तरह के है: :{}^{2}{1}\mbox{H} + {}^{3}{1}\mbox{H} \rightarrow {}^{4}{2}\mbox{He} + {}^{1}{0}\mbox{n} + 17.6 \mbox{ MeV} == विशेषता == आईटीईआर के प्रमुख विशेषता नीचे लिखल हकइ: * थर्मल संलयन ऊर्जा: 500 मेगावाट * बिजली के खपत: 500 मेगावाट * प्लाज्मा ला बिजली शक्ति: 50 मेगावाट * काम ला विद्युत शक्ति: 120 मेगावाट * छोट प्लाज्मा त्रिज्या : 2 मीटर * लमहर (दीर्घ) प्लाज्मा त्रिज्या : 6.20 मीटर * प्लाज्मा के ऊंचाई: 6.80 मीटर * प्लाज्मा के आयतन : 840 m³ * प्लाज्मा धारा : 15 मिलियन अम्पीयर * टोरायडल चुम्बकीय क्षेत्र : 5.3 टेस्ला * प्लाज्मा समय: 6 मिनट प्रति घंटा * ऊर्जा दक्षता : क्यू 10 = (प्लाज्मा द्वारा आपूर्ति कएल गेल ऊर्जा आ बाहरी प्लाज्मा के बिजली के आपूर्ति के बीच के अनुपात). == भागीदारी == [[चित्र:ITER participants.png|thumb|200px|आईटीईआर के सब भागीदार, कदाराश [[फ़्रांस]] हाइलाइटेड]] ई परियोजना के भागीदार [[यूरोपीय संघ|यूरोपियन यूनियन]], [[जापान]], [[चीन]], [[रूस]], [[दक्षिण कोरिया]], [[दक्षिण अफ्रीका]] अउ [[अमेरिका]] हइ। [[कनाडा]] पहिले ई अभियान में शामिल हलै, बाकी [[२००३]] में ऊ अलग हो गेलै। == योजना == [[चित्र:Cadarache (red dot) CIA World Factbook map.png|thumb|200px|कदाराश, फ्रांस, यूरोपियन संघ के भौगोलिक स्थिति]] आईटीईआर के योजना [[१९८५]] में [[यूरोप]], [[अमेरिका]], तत्कालीन [[सोवियत संघ]] अउ [[जापान]] के सहयोग से शुरू होले हल। [[सोवियत संघ के विघटन]] के बाद [[रूस]] ई परियोजना के भागीदार बन गेलै। [[१९९९]] ई. में [[अमेरिका]] ई अभियान से हट गेलै हल बाकी [[२००३]] में ऊ फिर से ई अभियान में शामिल हो गेलै। [[भारत]] आधिकारिक रूप से ई परियोजना में [[६ दिसम्बर]], [[२००५]] के शामिल होले हल। भारत के ई परियोजना में शामिल कइला से दुनिया के आधा से जादे आबादी के ई में भागीदारी हो जइतै। वैज्ञानिकन के अनुसार, आईटीईआर के निर्माण में लगभग दस बरस लगतै। [[२८ जून]], [[२००५]] के ई घोषणा कएल गेले हल कि एकरा [[फ्रांस]] में बनाबल जइतै। एकर बाद [[२१ नवंबर]], [[२००६]] के सात गो देश ई परियोजना में फंड देवे के घोषणा कैलथिन। एही दिन संयंत्र बनाबे ला ई देशन के प्रतिनिधि हस्ताक्षर भी कैलथिन। उम्मीद कैल जा रहले हे कि एकरा में पहिला प्लाज्मा ऑपरेशन २०१८ में सम्भव होतै। == एकरो देख == * [[प्लाज्मा अनुसंधान संस्थान]], [[गांधीनगर]] * [[टोकामाक]] n3pgoveq64y0x06k2g1zqbmcgqenr7x 83205 83204 2026-10-23T23:09:47Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* एकरो देख */ 83205 wikitext text/x-wiki [[चित्र:ITER-img 0239.jpg|300px|thumb|आई। टी.ई.आर निर्वात वैसल के प्रतिरूप का चित्र; जिसमें डाईवर्टर कैसेट्स की अंदरूनी सतहों पर ४४० ब्लैंकेट्स जुड़े दिख रहे हैं।]]<!-- [[चित्र:Iter.svg|right|thumb|200px|आईटीईआर (अंताप्रास) का प्रतीक चिह्न]] --> '''अंतर्राष्ट्रीय तापनाभिकीय प्रायोगिक संयंत्र''' ([[अंग्रेज़ी]]:''इंटरनेशनल थर्मोन्यूक्लियर एक्सपेरिमेंटल रिएक्टर'' ( आईटीईआर)) [[ऊर्जा]] के घाटा के समस्या से निबटेला [[अंतर्राष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा एजेंसी]] के सहयोग से [[भारत]]<ref name="याहू">{{cite web |url=http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |title=आईएईए-आईटीईआर के बीच समझौता |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=१४ अक्टूबर |year=२००९ |month= |format=एचटीएम |work= |publisher=याहू जागरण |pages= |language=हिन्दी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121108130005/http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |archivedate=8 नवंबर 2012 |quote= |access-date=16 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> संगे दुनिया के अनेकन देशन द्वारा मिलके बनाबल जा रहले [[संलयन]] नाभिकीय प्रक्रिया<ref name="भास्कर"/> पर आधारित अइसन विशाल संयंत्र हइ, जे थोड़ा सा ईंधन के मदद से ढेर सा ऊर्जा पैदा करतै।<ref>[http://www.voanews.com/hindi/archive/2005-12/2005-12-02-voa2.cfm?moddate=2005-12-02 प्रायोगिक परमाणु संयत्र की परियोजना पर चल रही बातचीत में भारत की भागीदारी का समर्थन] {{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}। [[वॉयस ऑफ अमेरिका]]।[[२ दिसम्बर]], [[२००५]] {{हिन्दी चिह्न}}।</ref> सस्ता, प्रदूषणविहीन अउ असीमित ऊर्जा पैदा करे ला हाइड्रोजन बम के सिद्धांत पर ई नाभिकीय महापरियोजना के प्रयोग के रूप में शुरू कइल गेले हे। <ref name="चाइना">{{cite web |url=http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |title=चीन का सब से बड़ा पुस्तकालय, आईटीईआर समझौता, चीन में जनगणना |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher= |pages= |language=हिन्दी |access-date=16 सितंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220543/http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> एकरा में [[संलयन]] से ओही तरह से ऊर्जा मिलतै जैसे [[पृथ्वी]] के [[सूर्य]] चाहे और तारन से मिल हइ। <ref name="अमर उजाला">{{cite web |url=http://www.amarujala.com/Gaurtalab/detail.asp?id=28 |title=क्या है आईटीईआर? |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work=गौर-तलब |publisher=[[अमर उजाला]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == परकिरिया == ऊर्जा निकाले के ई परकिरिया में हाइड्रोजन के परमाणुअन के १० करोड़ डिग्री सेंटीग्रेड तापमान तक गर्म कइल जा हइ। ई तापमान पर [[हाइड्रोजन]] के परमाणु आपस में जुड़के हीलियम के परमाणु के जनम दे हइ। ई अभिक्रिया होबे पर बहुते ऊर्जा पैदा होब हइ। एक किलोग्राम द्रव्यमान के हाइड्रोजन के संलयन से एक करोड़ [[किलोग्राम]] [[पेट्रोलियम]] [[ईंधन]] के बराबर [[ऊर्जा]] पैदा हो सक हइ।<ref name="चाइना"/> यह प्रयास अभी निर्माणाधीन है। परियोजना के निदेशक जर्मनी के नोबेर्ट होल्टकाम्प है। इस परियोजना को कृत्रिम सूर्य नाम भी दिया गया है।<ref name="भास्कर">{{cite web |url=http://www.bhaskar.com/2008/11/17/0811170911_big_bang.html |title=..तो कभी धरती का होगा अपना सूरज |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=[[१७ नवंबर]] |year=[[२००८]] |month= |format= |work= |publisher=[[दैनिक भास्कर]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जनवरी 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> एकरा में मुख्य रूप से [[यूरेनियम|यूरेनियम-२३५]] के नाभिक के न्यूट्रान कण के धार से विखंडित कैल जइतै। यूरेनियम-२३५ के नाभिक में कुल ९२ प्रोटान आ १४३ न्यूट्रान कण होब हइ। । हर विखंडन से नाभिक में प्रोटान आ न्यूट्रान के बांध के रखे वाला २०० मिली इलेक्ट्रान वोल्ट के बराबर ऊर्जा निकलतै। एही ऊर्जा से [[विद्युत उत्पादन]] कैल जइतै। हियां यूरेनियम-२३५ के नाभिक के ताप नाभिकीय विधि से भी विखंडित कैल जा सकतै। यूरेनियम के जगह प्लूटोनियम २३९ के भी उपयोग हो सकतै। नाभिक के चाहे जौनो तरीका से विखंडन कएल जाय, एकरा से स्वास्थ्य लागी खतरनाक अदृश्य रेडियोधर्मी विकिरण भी पैदा होतै। ई अभिक्रिया [[नाभिकीय शृंखला अभिक्रिया]] कहा है। लगभग ३० मीटर के ऊंचाई वाला भट्ठी में एगो पिंजड़ा के आकार में कै गो अत्यंत शक्तिशाली चुंबक लागल रहतै जेकर सहायता से [[हाइड्रोजन]] गैस के एक गो मिश्रण के १५ करोड़ डिग्री सेल्सियस तक गरम करल जैतै। ई मिश्रण हाइड्रोजन के ड्यूटेरियम आ ट्रीटियम कहावे वाला दु गो आइसोटोप से लेबल जैतै जेकरा भारी पानी आ बहुते भारी पानी भी कहल जा है। ई अत्यधिक तापमान पर ही हाइड्रोजन के नाभिक ऊ गति पा सकतै जेकरा पर आपस में टकराए से ऊ सभ जुड़ के हीलियम के नाभिक केन्द्र बन सकतै। एतना ऊंच तापमान पर यदि हाइड्रोजन परमाणु के बार-बार टकराबल जाय त ऊ एक-दूसरा के साथ मिल जइतै। एकरा से अतुलनीय मात्रा में ऊर्जा मुकत होतै ओ बिजली पैदा करे वाला टर्बाइन के चलैतै। भट्ठी के नाभिकीय प्रतिक्रिया समीकरण ई तरह के है: :{}^{2}{1}\mbox{H} + {}^{3}{1}\mbox{H} \rightarrow {}^{4}{2}\mbox{He} + {}^{1}{0}\mbox{n} + 17.6 \mbox{ MeV} == विशेषता == आईटीईआर के प्रमुख विशेषता नीचे लिखल हकइ: * थर्मल संलयन ऊर्जा: 500 मेगावाट * बिजली के खपत: 500 मेगावाट * प्लाज्मा ला बिजली शक्ति: 50 मेगावाट * काम ला विद्युत शक्ति: 120 मेगावाट * छोट प्लाज्मा त्रिज्या : 2 मीटर * लमहर (दीर्घ) प्लाज्मा त्रिज्या : 6.20 मीटर * प्लाज्मा के ऊंचाई: 6.80 मीटर * प्लाज्मा के आयतन : 840 m³ * प्लाज्मा धारा : 15 मिलियन अम्पीयर * टोरायडल चुम्बकीय क्षेत्र : 5.3 टेस्ला * प्लाज्मा समय: 6 मिनट प्रति घंटा * ऊर्जा दक्षता : क्यू 10 = (प्लाज्मा द्वारा आपूर्ति कएल गेल ऊर्जा आ बाहरी प्लाज्मा के बिजली के आपूर्ति के बीच के अनुपात). == भागीदारी == [[चित्र:ITER participants.png|thumb|200px|आईटीईआर के सब भागीदार, कदाराश [[फ़्रांस]] हाइलाइटेड]] ई परियोजना के भागीदार [[यूरोपीय संघ|यूरोपियन यूनियन]], [[जापान]], [[चीन]], [[रूस]], [[दक्षिण कोरिया]], [[दक्षिण अफ्रीका]] अउ [[अमेरिका]] हइ। [[कनाडा]] पहिले ई अभियान में शामिल हलै, बाकी [[२००३]] में ऊ अलग हो गेलै। == योजना == [[चित्र:Cadarache (red dot) CIA World Factbook map.png|thumb|200px|कदाराश, फ्रांस, यूरोपियन संघ के भौगोलिक स्थिति]] आईटीईआर के योजना [[१९८५]] में [[यूरोप]], [[अमेरिका]], तत्कालीन [[सोवियत संघ]] अउ [[जापान]] के सहयोग से शुरू होले हल। [[सोवियत संघ के विघटन]] के बाद [[रूस]] ई परियोजना के भागीदार बन गेलै। [[१९९९]] ई. में [[अमेरिका]] ई अभियान से हट गेलै हल बाकी [[२००३]] में ऊ फिर से ई अभियान में शामिल हो गेलै। [[भारत]] आधिकारिक रूप से ई परियोजना में [[६ दिसम्बर]], [[२००५]] के शामिल होले हल। भारत के ई परियोजना में शामिल कइला से दुनिया के आधा से जादे आबादी के ई में भागीदारी हो जइतै। वैज्ञानिकन के अनुसार, आईटीईआर के निर्माण में लगभग दस बरस लगतै। [[२८ जून]], [[२००५]] के ई घोषणा कएल गेले हल कि एकरा [[फ्रांस]] में बनाबल जइतै। एकर बाद [[२१ नवंबर]], [[२००६]] के सात गो देश ई परियोजना में फंड देवे के घोषणा कैलथिन। एही दिन संयंत्र बनाबे ला ई देशन के प्रतिनिधि हस्ताक्षर भी कैलथिन। उम्मीद कैल जा रहले हे कि एकरा में पहिला प्लाज्मा ऑपरेशन २०१८ में सम्भव होतै। == एकरो देखथिन == * [[प्लाज्मा अनुसंधान संस्थान]], [[गांधीनगर]] * [[टोकामाक]] == सन्दर्भ == {{संदर्भ सूची}} sh4sujywn39hpp74sldbw4zqyvoupky 83206 83205 2026-10-23T23:11:03Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* सन्दर्भ */ 83206 wikitext text/x-wiki [[चित्र:ITER-img 0239.jpg|300px|thumb|आई। टी.ई.आर निर्वात वैसल के प्रतिरूप का चित्र; जिसमें डाईवर्टर कैसेट्स की अंदरूनी सतहों पर ४४० ब्लैंकेट्स जुड़े दिख रहे हैं।]]<!-- [[चित्र:Iter.svg|right|thumb|200px|आईटीईआर (अंताप्रास) का प्रतीक चिह्न]] --> '''अंतर्राष्ट्रीय तापनाभिकीय प्रायोगिक संयंत्र''' ([[अंग्रेज़ी]]:''इंटरनेशनल थर्मोन्यूक्लियर एक्सपेरिमेंटल रिएक्टर'' ( आईटीईआर)) [[ऊर्जा]] के घाटा के समस्या से निबटेला [[अंतर्राष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा एजेंसी]] के सहयोग से [[भारत]]<ref name="याहू">{{cite web |url=http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |title=आईएईए-आईटीईआर के बीच समझौता |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=१४ अक्टूबर |year=२००९ |month= |format=एचटीएम |work= |publisher=याहू जागरण |pages= |language=हिन्दी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121108130005/http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |archivedate=8 नवंबर 2012 |quote= |access-date=16 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> संगे दुनिया के अनेकन देशन द्वारा मिलके बनाबल जा रहले [[संलयन]] नाभिकीय प्रक्रिया<ref name="भास्कर"/> पर आधारित अइसन विशाल संयंत्र हइ, जे थोड़ा सा ईंधन के मदद से ढेर सा ऊर्जा पैदा करतै।<ref>[http://www.voanews.com/hindi/archive/2005-12/2005-12-02-voa2.cfm?moddate=2005-12-02 प्रायोगिक परमाणु संयत्र की परियोजना पर चल रही बातचीत में भारत की भागीदारी का समर्थन] {{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}। [[वॉयस ऑफ अमेरिका]]।[[२ दिसम्बर]], [[२००५]] {{हिन्दी चिह्न}}।</ref> सस्ता, प्रदूषणविहीन अउ असीमित ऊर्जा पैदा करे ला हाइड्रोजन बम के सिद्धांत पर ई नाभिकीय महापरियोजना के प्रयोग के रूप में शुरू कइल गेले हे। <ref name="चाइना">{{cite web |url=http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |title=चीन का सब से बड़ा पुस्तकालय, आईटीईआर समझौता, चीन में जनगणना |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher= |pages= |language=हिन्दी |access-date=16 सितंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220543/http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> एकरा में [[संलयन]] से ओही तरह से ऊर्जा मिलतै जैसे [[पृथ्वी]] के [[सूर्य]] चाहे और तारन से मिल हइ। <ref name="अमर उजाला">{{cite web |url=http://www.amarujala.com/Gaurtalab/detail.asp?id=28 |title=क्या है आईटीईआर? |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work=गौर-तलब |publisher=[[अमर उजाला]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == परकिरिया == ऊर्जा निकाले के ई परकिरिया में हाइड्रोजन के परमाणुअन के १० करोड़ डिग्री सेंटीग्रेड तापमान तक गर्म कइल जा हइ। ई तापमान पर [[हाइड्रोजन]] के परमाणु आपस में जुड़के हीलियम के परमाणु के जनम दे हइ। ई अभिक्रिया होबे पर बहुते ऊर्जा पैदा होब हइ। एक किलोग्राम द्रव्यमान के हाइड्रोजन के संलयन से एक करोड़ [[किलोग्राम]] [[पेट्रोलियम]] [[ईंधन]] के बराबर [[ऊर्जा]] पैदा हो सक हइ।<ref name="चाइना"/> यह प्रयास अभी निर्माणाधीन है। परियोजना के निदेशक जर्मनी के नोबेर्ट होल्टकाम्प है। इस परियोजना को कृत्रिम सूर्य नाम भी दिया गया है।<ref name="भास्कर">{{cite web |url=http://www.bhaskar.com/2008/11/17/0811170911_big_bang.html |title=..तो कभी धरती का होगा अपना सूरज |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=[[१७ नवंबर]] |year=[[२००८]] |month= |format= |work= |publisher=[[दैनिक भास्कर]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जनवरी 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> एकरा में मुख्य रूप से [[यूरेनियम|यूरेनियम-२३५]] के नाभिक के न्यूट्रान कण के धार से विखंडित कैल जइतै। यूरेनियम-२३५ के नाभिक में कुल ९२ प्रोटान आ १४३ न्यूट्रान कण होब हइ। । हर विखंडन से नाभिक में प्रोटान आ न्यूट्रान के बांध के रखे वाला २०० मिली इलेक्ट्रान वोल्ट के बराबर ऊर्जा निकलतै। एही ऊर्जा से [[विद्युत उत्पादन]] कैल जइतै। हियां यूरेनियम-२३५ के नाभिक के ताप नाभिकीय विधि से भी विखंडित कैल जा सकतै। यूरेनियम के जगह प्लूटोनियम २३९ के भी उपयोग हो सकतै। नाभिक के चाहे जौनो तरीका से विखंडन कएल जाय, एकरा से स्वास्थ्य लागी खतरनाक अदृश्य रेडियोधर्मी विकिरण भी पैदा होतै। ई अभिक्रिया [[नाभिकीय शृंखला अभिक्रिया]] कहा है। लगभग ३० मीटर के ऊंचाई वाला भट्ठी में एगो पिंजड़ा के आकार में कै गो अत्यंत शक्तिशाली चुंबक लागल रहतै जेकर सहायता से [[हाइड्रोजन]] गैस के एक गो मिश्रण के १५ करोड़ डिग्री सेल्सियस तक गरम करल जैतै। ई मिश्रण हाइड्रोजन के ड्यूटेरियम आ ट्रीटियम कहावे वाला दु गो आइसोटोप से लेबल जैतै जेकरा भारी पानी आ बहुते भारी पानी भी कहल जा है। ई अत्यधिक तापमान पर ही हाइड्रोजन के नाभिक ऊ गति पा सकतै जेकरा पर आपस में टकराए से ऊ सभ जुड़ के हीलियम के नाभिक केन्द्र बन सकतै। एतना ऊंच तापमान पर यदि हाइड्रोजन परमाणु के बार-बार टकराबल जाय त ऊ एक-दूसरा के साथ मिल जइतै। एकरा से अतुलनीय मात्रा में ऊर्जा मुकत होतै ओ बिजली पैदा करे वाला टर्बाइन के चलैतै। भट्ठी के नाभिकीय प्रतिक्रिया समीकरण ई तरह के है: :{}^{2}{1}\mbox{H} + {}^{3}{1}\mbox{H} \rightarrow {}^{4}{2}\mbox{He} + {}^{1}{0}\mbox{n} + 17.6 \mbox{ MeV} == विशेषता == आईटीईआर के प्रमुख विशेषता नीचे लिखल हकइ: * थर्मल संलयन ऊर्जा: 500 मेगावाट * बिजली के खपत: 500 मेगावाट * प्लाज्मा ला बिजली शक्ति: 50 मेगावाट * काम ला विद्युत शक्ति: 120 मेगावाट * छोट प्लाज्मा त्रिज्या : 2 मीटर * लमहर (दीर्घ) प्लाज्मा त्रिज्या : 6.20 मीटर * प्लाज्मा के ऊंचाई: 6.80 मीटर * प्लाज्मा के आयतन : 840 m³ * प्लाज्मा धारा : 15 मिलियन अम्पीयर * टोरायडल चुम्बकीय क्षेत्र : 5.3 टेस्ला * प्लाज्मा समय: 6 मिनट प्रति घंटा * ऊर्जा दक्षता : क्यू 10 = (प्लाज्मा द्वारा आपूर्ति कएल गेल ऊर्जा आ बाहरी प्लाज्मा के बिजली के आपूर्ति के बीच के अनुपात). == भागीदारी == [[चित्र:ITER participants.png|thumb|200px|आईटीईआर के सब भागीदार, कदाराश [[फ़्रांस]] हाइलाइटेड]] ई परियोजना के भागीदार [[यूरोपीय संघ|यूरोपियन यूनियन]], [[जापान]], [[चीन]], [[रूस]], [[दक्षिण कोरिया]], [[दक्षिण अफ्रीका]] अउ [[अमेरिका]] हइ। [[कनाडा]] पहिले ई अभियान में शामिल हलै, बाकी [[२००३]] में ऊ अलग हो गेलै। == योजना == [[चित्र:Cadarache (red dot) CIA World Factbook map.png|thumb|200px|कदाराश, फ्रांस, यूरोपियन संघ के भौगोलिक स्थिति]] आईटीईआर के योजना [[१९८५]] में [[यूरोप]], [[अमेरिका]], तत्कालीन [[सोवियत संघ]] अउ [[जापान]] के सहयोग से शुरू होले हल। [[सोवियत संघ के विघटन]] के बाद [[रूस]] ई परियोजना के भागीदार बन गेलै। [[१९९९]] ई. में [[अमेरिका]] ई अभियान से हट गेलै हल बाकी [[२००३]] में ऊ फिर से ई अभियान में शामिल हो गेलै। [[भारत]] आधिकारिक रूप से ई परियोजना में [[६ दिसम्बर]], [[२००५]] के शामिल होले हल। भारत के ई परियोजना में शामिल कइला से दुनिया के आधा से जादे आबादी के ई में भागीदारी हो जइतै। वैज्ञानिकन के अनुसार, आईटीईआर के निर्माण में लगभग दस बरस लगतै। [[२८ जून]], [[२००५]] के ई घोषणा कएल गेले हल कि एकरा [[फ्रांस]] में बनाबल जइतै। एकर बाद [[२१ नवंबर]], [[२००६]] के सात गो देश ई परियोजना में फंड देवे के घोषणा कैलथिन। एही दिन संयंत्र बनाबे ला ई देशन के प्रतिनिधि हस्ताक्षर भी कैलथिन। उम्मीद कैल जा रहले हे कि एकरा में पहिला प्लाज्मा ऑपरेशन २०१८ में सम्भव होतै। == एकरो देखथिन == * [[प्लाज्मा अनुसंधान संस्थान]], [[गांधीनगर]] * [[टोकामाक]] == सन्दर्भ == {{संदर्भ सूची}} == बाहरी कड़ी == {{wikinews|France secures site for 10 billion euro nuclear fusion research project}} {{commonscat|ITER|आई। टी.ई.आर}} {{coord|43|41|15|N|5|45|42|E|type:city|display=title}} [https://web.archive.org/web/20131209040850/http://www.iter.org/%2f ITER गृह स्थल], ई में शैक्षणिक उद्देश्य ले चित्र आ आरेख उपलब्ध बा। [https://web.archive.org/web/20091106224336/http://www.iter-india.org/ ITER-भारत] [http://hindi.samaylive.com/page.php?m=page&a=print&news_id=4309 अक्षय ऊर्जा स्रोत की तलाश]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}। [[समय लाइव]]।[[१४ मार्च]], [[२००९]] [https://web.archive.org/web/20091108065612/http://navbharattimes.indiatimes.com/articleshow/5203774.cms अब धरती पर पैदा होगी सूर्य की ऊर्जा ] (नवभारत टाइम्स) [https://web.archive.org/web/20120708010417/http://in.jagran.yahoo.com/news/national/general/5_1_5081857.html/print धरती पर उगेंगे 'ना डूबने वाले' सूरज] (जागरण) djw2ycmquavhvwvs27a67t9l2opy6q1 83207 83206 2026-10-23T23:11:44Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* बाहरी कड़ी */ 83207 wikitext text/x-wiki [[चित्र:ITER-img 0239.jpg|300px|thumb|आई। टी.ई.आर निर्वात वैसल के प्रतिरूप का चित्र; जिसमें डाईवर्टर कैसेट्स की अंदरूनी सतहों पर ४४० ब्लैंकेट्स जुड़े दिख रहे हैं।]]<!-- [[चित्र:Iter.svg|right|thumb|200px|आईटीईआर (अंताप्रास) का प्रतीक चिह्न]] --> '''अंतर्राष्ट्रीय तापनाभिकीय प्रायोगिक संयंत्र''' ([[अंग्रेज़ी]]:''इंटरनेशनल थर्मोन्यूक्लियर एक्सपेरिमेंटल रिएक्टर'' ( आईटीईआर)) [[ऊर्जा]] के घाटा के समस्या से निबटेला [[अंतर्राष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा एजेंसी]] के सहयोग से [[भारत]]<ref name="याहू">{{cite web |url=http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |title=आईएईए-आईटीईआर के बीच समझौता |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=१४ अक्टूबर |year=२००९ |month= |format=एचटीएम |work= |publisher=याहू जागरण |pages= |language=हिन्दी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121108130005/http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |archivedate=8 नवंबर 2012 |quote= |access-date=16 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> संगे दुनिया के अनेकन देशन द्वारा मिलके बनाबल जा रहले [[संलयन]] नाभिकीय प्रक्रिया<ref name="भास्कर"/> पर आधारित अइसन विशाल संयंत्र हइ, जे थोड़ा सा ईंधन के मदद से ढेर सा ऊर्जा पैदा करतै।<ref>[http://www.voanews.com/hindi/archive/2005-12/2005-12-02-voa2.cfm?moddate=2005-12-02 प्रायोगिक परमाणु संयत्र की परियोजना पर चल रही बातचीत में भारत की भागीदारी का समर्थन] {{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}। [[वॉयस ऑफ अमेरिका]]।[[२ दिसम्बर]], [[२००५]] {{हिन्दी चिह्न}}।</ref> सस्ता, प्रदूषणविहीन अउ असीमित ऊर्जा पैदा करे ला हाइड्रोजन बम के सिद्धांत पर ई नाभिकीय महापरियोजना के प्रयोग के रूप में शुरू कइल गेले हे। <ref name="चाइना">{{cite web |url=http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |title=चीन का सब से बड़ा पुस्तकालय, आईटीईआर समझौता, चीन में जनगणना |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher= |pages= |language=हिन्दी |access-date=16 सितंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220543/http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> एकरा में [[संलयन]] से ओही तरह से ऊर्जा मिलतै जैसे [[पृथ्वी]] के [[सूर्य]] चाहे और तारन से मिल हइ। <ref name="अमर उजाला">{{cite web |url=http://www.amarujala.com/Gaurtalab/detail.asp?id=28 |title=क्या है आईटीईआर? |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work=गौर-तलब |publisher=[[अमर उजाला]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == परकिरिया == ऊर्जा निकाले के ई परकिरिया में हाइड्रोजन के परमाणुअन के १० करोड़ डिग्री सेंटीग्रेड तापमान तक गर्म कइल जा हइ। ई तापमान पर [[हाइड्रोजन]] के परमाणु आपस में जुड़के हीलियम के परमाणु के जनम दे हइ। ई अभिक्रिया होबे पर बहुते ऊर्जा पैदा होब हइ। एक किलोग्राम द्रव्यमान के हाइड्रोजन के संलयन से एक करोड़ [[किलोग्राम]] [[पेट्रोलियम]] [[ईंधन]] के बराबर [[ऊर्जा]] पैदा हो सक हइ।<ref name="चाइना"/> यह प्रयास अभी निर्माणाधीन है। परियोजना के निदेशक जर्मनी के नोबेर्ट होल्टकाम्प है। इस परियोजना को कृत्रिम सूर्य नाम भी दिया गया है।<ref name="भास्कर">{{cite web |url=http://www.bhaskar.com/2008/11/17/0811170911_big_bang.html |title=..तो कभी धरती का होगा अपना सूरज |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=[[१७ नवंबर]] |year=[[२००८]] |month= |format= |work= |publisher=[[दैनिक भास्कर]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जनवरी 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> एकरा में मुख्य रूप से [[यूरेनियम|यूरेनियम-२३५]] के नाभिक के न्यूट्रान कण के धार से विखंडित कैल जइतै। यूरेनियम-२३५ के नाभिक में कुल ९२ प्रोटान आ १४३ न्यूट्रान कण होब हइ। । हर विखंडन से नाभिक में प्रोटान आ न्यूट्रान के बांध के रखे वाला २०० मिली इलेक्ट्रान वोल्ट के बराबर ऊर्जा निकलतै। एही ऊर्जा से [[विद्युत उत्पादन]] कैल जइतै। हियां यूरेनियम-२३५ के नाभिक के ताप नाभिकीय विधि से भी विखंडित कैल जा सकतै। यूरेनियम के जगह प्लूटोनियम २३९ के भी उपयोग हो सकतै। नाभिक के चाहे जौनो तरीका से विखंडन कएल जाय, एकरा से स्वास्थ्य लागी खतरनाक अदृश्य रेडियोधर्मी विकिरण भी पैदा होतै। ई अभिक्रिया [[नाभिकीय शृंखला अभिक्रिया]] कहा है। लगभग ३० मीटर के ऊंचाई वाला भट्ठी में एगो पिंजड़ा के आकार में कै गो अत्यंत शक्तिशाली चुंबक लागल रहतै जेकर सहायता से [[हाइड्रोजन]] गैस के एक गो मिश्रण के १५ करोड़ डिग्री सेल्सियस तक गरम करल जैतै। ई मिश्रण हाइड्रोजन के ड्यूटेरियम आ ट्रीटियम कहावे वाला दु गो आइसोटोप से लेबल जैतै जेकरा भारी पानी आ बहुते भारी पानी भी कहल जा है। ई अत्यधिक तापमान पर ही हाइड्रोजन के नाभिक ऊ गति पा सकतै जेकरा पर आपस में टकराए से ऊ सभ जुड़ के हीलियम के नाभिक केन्द्र बन सकतै। एतना ऊंच तापमान पर यदि हाइड्रोजन परमाणु के बार-बार टकराबल जाय त ऊ एक-दूसरा के साथ मिल जइतै। एकरा से अतुलनीय मात्रा में ऊर्जा मुकत होतै ओ बिजली पैदा करे वाला टर्बाइन के चलैतै। भट्ठी के नाभिकीय प्रतिक्रिया समीकरण ई तरह के है: :{}^{2}{1}\mbox{H} + {}^{3}{1}\mbox{H} \rightarrow {}^{4}{2}\mbox{He} + {}^{1}{0}\mbox{n} + 17.6 \mbox{ MeV} == विशेषता == आईटीईआर के प्रमुख विशेषता नीचे लिखल हकइ: * थर्मल संलयन ऊर्जा: 500 मेगावाट * बिजली के खपत: 500 मेगावाट * प्लाज्मा ला बिजली शक्ति: 50 मेगावाट * काम ला विद्युत शक्ति: 120 मेगावाट * छोट प्लाज्मा त्रिज्या : 2 मीटर * लमहर (दीर्घ) प्लाज्मा त्रिज्या : 6.20 मीटर * प्लाज्मा के ऊंचाई: 6.80 मीटर * प्लाज्मा के आयतन : 840 m³ * प्लाज्मा धारा : 15 मिलियन अम्पीयर * टोरायडल चुम्बकीय क्षेत्र : 5.3 टेस्ला * प्लाज्मा समय: 6 मिनट प्रति घंटा * ऊर्जा दक्षता : क्यू 10 = (प्लाज्मा द्वारा आपूर्ति कएल गेल ऊर्जा आ बाहरी प्लाज्मा के बिजली के आपूर्ति के बीच के अनुपात). == भागीदारी == [[चित्र:ITER participants.png|thumb|200px|आईटीईआर के सब भागीदार, कदाराश [[फ़्रांस]] हाइलाइटेड]] ई परियोजना के भागीदार [[यूरोपीय संघ|यूरोपियन यूनियन]], [[जापान]], [[चीन]], [[रूस]], [[दक्षिण कोरिया]], [[दक्षिण अफ्रीका]] अउ [[अमेरिका]] हइ। [[कनाडा]] पहिले ई अभियान में शामिल हलै, बाकी [[२००३]] में ऊ अलग हो गेलै। == योजना == [[चित्र:Cadarache (red dot) CIA World Factbook map.png|thumb|200px|कदाराश, फ्रांस, यूरोपियन संघ के भौगोलिक स्थिति]] आईटीईआर के योजना [[१९८५]] में [[यूरोप]], [[अमेरिका]], तत्कालीन [[सोवियत संघ]] अउ [[जापान]] के सहयोग से शुरू होले हल। [[सोवियत संघ के विघटन]] के बाद [[रूस]] ई परियोजना के भागीदार बन गेलै। [[१९९९]] ई. में [[अमेरिका]] ई अभियान से हट गेलै हल बाकी [[२००३]] में ऊ फिर से ई अभियान में शामिल हो गेलै। [[भारत]] आधिकारिक रूप से ई परियोजना में [[६ दिसम्बर]], [[२००५]] के शामिल होले हल। भारत के ई परियोजना में शामिल कइला से दुनिया के आधा से जादे आबादी के ई में भागीदारी हो जइतै। वैज्ञानिकन के अनुसार, आईटीईआर के निर्माण में लगभग दस बरस लगतै। [[२८ जून]], [[२००५]] के ई घोषणा कएल गेले हल कि एकरा [[फ्रांस]] में बनाबल जइतै। एकर बाद [[२१ नवंबर]], [[२००६]] के सात गो देश ई परियोजना में फंड देवे के घोषणा कैलथिन। एही दिन संयंत्र बनाबे ला ई देशन के प्रतिनिधि हस्ताक्षर भी कैलथिन। उम्मीद कैल जा रहले हे कि एकरा में पहिला प्लाज्मा ऑपरेशन २०१८ में सम्भव होतै। == एकरो देखथिन == * [[प्लाज्मा अनुसंधान संस्थान]], [[गांधीनगर]] * [[टोकामाक]] == सन्दर्भ == {{संदर्भ सूची}} == बाहरी कड़ी == {{wikinews|France secures site for 10 billion euro nuclear fusion research project}} {{commonscat|ITER|आई। टी.ई.आर}} {{coord|43|41|15|N|5|45|42|E|type:city|display=title}} * [https://web.archive.org/web/20131209040850/http://www.iter.org/%2f ITER गृह स्थल], ई में शैक्षणिक उद्देश्य ले चित्र आ आरेख उपलब्ध बा। * [https://web.archive.org/web/20091106224336/http://www.iter-india.org/ ITER-भारत] * [http://hindi.samaylive.com/page.php?m=page&a=print&news_id=4309 अक्षय ऊर्जा स्रोत की तलाश]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}। [[समय लाइव]]।[[१४ मार्च]], [[२००९]] * [https://web.archive.org/web/20091108065612/http://navbharattimes.indiatimes.com/articleshow/5203774.cms अब धरती पर पैदा होगी सूर्य की ऊर्जा ] (नवभारत टाइम्स) [https://web.archive.org/web/20120708010417/http://in.jagran.yahoo.com/news/national/general/5_1_5081857.html/print धरती पर उगेंगे 'ना डूबने वाले' सूरज] (जागरण) kathr9g20k2yp54u2h2fwwztmoauaii 83208 83207 2026-10-23T23:13:59Z अनिरुद्ध कुमार 172 /* बाहरी कड़ी */ 83208 wikitext text/x-wiki [[चित्र:ITER-img 0239.jpg|300px|thumb|आई। टी.ई.आर निर्वात वैसल के प्रतिरूप का चित्र; जिसमें डाईवर्टर कैसेट्स की अंदरूनी सतहों पर ४४० ब्लैंकेट्स जुड़े दिख रहे हैं।]]<!-- [[चित्र:Iter.svg|right|thumb|200px|आईटीईआर (अंताप्रास) का प्रतीक चिह्न]] --> '''अंतर्राष्ट्रीय तापनाभिकीय प्रायोगिक संयंत्र''' ([[अंग्रेज़ी]]:''इंटरनेशनल थर्मोन्यूक्लियर एक्सपेरिमेंटल रिएक्टर'' ( आईटीईआर)) [[ऊर्जा]] के घाटा के समस्या से निबटेला [[अंतर्राष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा एजेंसी]] के सहयोग से [[भारत]]<ref name="याहू">{{cite web |url=http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |title=आईएईए-आईटीईआर के बीच समझौता |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=१४ अक्टूबर |year=२००९ |month= |format=एचटीएम |work= |publisher=याहू जागरण |pages= |language=हिन्दी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121108130005/http://in.jagran.yahoo.com/news/international/general/3_5_4906583/ |archivedate=8 नवंबर 2012 |quote= |access-date=16 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> संगे दुनिया के अनेकन देशन द्वारा मिलके बनाबल जा रहले [[संलयन]] नाभिकीय प्रक्रिया<ref name="भास्कर"/> पर आधारित अइसन विशाल संयंत्र हइ, जे थोड़ा सा ईंधन के मदद से ढेर सा ऊर्जा पैदा करतै।<ref>[http://www.voanews.com/hindi/archive/2005-12/2005-12-02-voa2.cfm?moddate=2005-12-02 प्रायोगिक परमाणु संयत्र की परियोजना पर चल रही बातचीत में भारत की भागीदारी का समर्थन] {{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}। [[वॉयस ऑफ अमेरिका]]।[[२ दिसम्बर]], [[२००५]] {{हिन्दी चिह्न}}।</ref> सस्ता, प्रदूषणविहीन अउ असीमित ऊर्जा पैदा करे ला हाइड्रोजन बम के सिद्धांत पर ई नाभिकीय महापरियोजना के प्रयोग के रूप में शुरू कइल गेले हे। <ref name="चाइना">{{cite web |url=http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |title=चीन का सब से बड़ा पुस्तकालय, आईटीईआर समझौता, चीन में जनगणना |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher= |pages= |language=हिन्दी |access-date=16 सितंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220543/http://hindi.cri.cn/1/2006/12/18/1@55791.htm |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> एकरा में [[संलयन]] से ओही तरह से ऊर्जा मिलतै जैसे [[पृथ्वी]] के [[सूर्य]] चाहे और तारन से मिल हइ। <ref name="अमर उजाला">{{cite web |url=http://www.amarujala.com/Gaurtalab/detail.asp?id=28 |title=क्या है आईटीईआर? |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work=गौर-तलब |publisher=[[अमर उजाला]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == परकिरिया == ऊर्जा निकाले के ई परकिरिया में हाइड्रोजन के परमाणुअन के १० करोड़ डिग्री सेंटीग्रेड तापमान तक गर्म कइल जा हइ। ई तापमान पर [[हाइड्रोजन]] के परमाणु आपस में जुड़के हीलियम के परमाणु के जनम दे हइ। ई अभिक्रिया होबे पर बहुते ऊर्जा पैदा होब हइ। एक किलोग्राम द्रव्यमान के हाइड्रोजन के संलयन से एक करोड़ [[किलोग्राम]] [[पेट्रोलियम]] [[ईंधन]] के बराबर [[ऊर्जा]] पैदा हो सक हइ।<ref name="चाइना"/> यह प्रयास अभी निर्माणाधीन है। परियोजना के निदेशक जर्मनी के नोबेर्ट होल्टकाम्प है। इस परियोजना को कृत्रिम सूर्य नाम भी दिया गया है।<ref name="भास्कर">{{cite web |url=http://www.bhaskar.com/2008/11/17/0811170911_big_bang.html |title=..तो कभी धरती का होगा अपना सूरज |accessmonthday= |accessyear= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=[[१७ नवंबर]] |year=[[२००८]] |month= |format= |work= |publisher=[[दैनिक भास्कर]] |pages= |language=हिन्दी |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जनवरी 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> एकरा में मुख्य रूप से [[यूरेनियम|यूरेनियम-२३५]] के नाभिक के न्यूट्रान कण के धार से विखंडित कैल जइतै। यूरेनियम-२३५ के नाभिक में कुल ९२ प्रोटान आ १४३ न्यूट्रान कण होब हइ। । हर विखंडन से नाभिक में प्रोटान आ न्यूट्रान के बांध के रखे वाला २०० मिली इलेक्ट्रान वोल्ट के बराबर ऊर्जा निकलतै। एही ऊर्जा से [[विद्युत उत्पादन]] कैल जइतै। हियां यूरेनियम-२३५ के नाभिक के ताप नाभिकीय विधि से भी विखंडित कैल जा सकतै। यूरेनियम के जगह प्लूटोनियम २३९ के भी उपयोग हो सकतै। नाभिक के चाहे जौनो तरीका से विखंडन कएल जाय, एकरा से स्वास्थ्य लागी खतरनाक अदृश्य रेडियोधर्मी विकिरण भी पैदा होतै। ई अभिक्रिया [[नाभिकीय शृंखला अभिक्रिया]] कहा है। लगभग ३० मीटर के ऊंचाई वाला भट्ठी में एगो पिंजड़ा के आकार में कै गो अत्यंत शक्तिशाली चुंबक लागल रहतै जेकर सहायता से [[हाइड्रोजन]] गैस के एक गो मिश्रण के १५ करोड़ डिग्री सेल्सियस तक गरम करल जैतै। ई मिश्रण हाइड्रोजन के ड्यूटेरियम आ ट्रीटियम कहावे वाला दु गो आइसोटोप से लेबल जैतै जेकरा भारी पानी आ बहुते भारी पानी भी कहल जा है। ई अत्यधिक तापमान पर ही हाइड्रोजन के नाभिक ऊ गति पा सकतै जेकरा पर आपस में टकराए से ऊ सभ जुड़ के हीलियम के नाभिक केन्द्र बन सकतै। एतना ऊंच तापमान पर यदि हाइड्रोजन परमाणु के बार-बार टकराबल जाय त ऊ एक-दूसरा के साथ मिल जइतै। एकरा से अतुलनीय मात्रा में ऊर्जा मुकत होतै ओ बिजली पैदा करे वाला टर्बाइन के चलैतै। भट्ठी के नाभिकीय प्रतिक्रिया समीकरण ई तरह के है: :{}^{2}{1}\mbox{H} + {}^{3}{1}\mbox{H} \rightarrow {}^{4}{2}\mbox{He} + {}^{1}{0}\mbox{n} + 17.6 \mbox{ MeV} == विशेषता == आईटीईआर के प्रमुख विशेषता नीचे लिखल हकइ: * थर्मल संलयन ऊर्जा: 500 मेगावाट * बिजली के खपत: 500 मेगावाट * प्लाज्मा ला बिजली शक्ति: 50 मेगावाट * काम ला विद्युत शक्ति: 120 मेगावाट * छोट प्लाज्मा त्रिज्या : 2 मीटर * लमहर (दीर्घ) प्लाज्मा त्रिज्या : 6.20 मीटर * प्लाज्मा के ऊंचाई: 6.80 मीटर * प्लाज्मा के आयतन : 840 m³ * प्लाज्मा धारा : 15 मिलियन अम्पीयर * टोरायडल चुम्बकीय क्षेत्र : 5.3 टेस्ला * प्लाज्मा समय: 6 मिनट प्रति घंटा * ऊर्जा दक्षता : क्यू 10 = (प्लाज्मा द्वारा आपूर्ति कएल गेल ऊर्जा आ बाहरी प्लाज्मा के बिजली के आपूर्ति के बीच के अनुपात). == भागीदारी == [[चित्र:ITER participants.png|thumb|200px|आईटीईआर के सब भागीदार, कदाराश [[फ़्रांस]] हाइलाइटेड]] ई परियोजना के भागीदार [[यूरोपीय संघ|यूरोपियन यूनियन]], [[जापान]], [[चीन]], [[रूस]], [[दक्षिण कोरिया]], [[दक्षिण अफ्रीका]] अउ [[अमेरिका]] हइ। [[कनाडा]] पहिले ई अभियान में शामिल हलै, बाकी [[२००३]] में ऊ अलग हो गेलै। == योजना == [[चित्र:Cadarache (red dot) CIA World Factbook map.png|thumb|200px|कदाराश, फ्रांस, यूरोपियन संघ के भौगोलिक स्थिति]] आईटीईआर के योजना [[१९८५]] में [[यूरोप]], [[अमेरिका]], तत्कालीन [[सोवियत संघ]] अउ [[जापान]] के सहयोग से शुरू होले हल। [[सोवियत संघ के विघटन]] के बाद [[रूस]] ई परियोजना के भागीदार बन गेलै। [[१९९९]] ई. में [[अमेरिका]] ई अभियान से हट गेलै हल बाकी [[२००३]] में ऊ फिर से ई अभियान में शामिल हो गेलै। [[भारत]] आधिकारिक रूप से ई परियोजना में [[६ दिसम्बर]], [[२००५]] के शामिल होले हल। भारत के ई परियोजना में शामिल कइला से दुनिया के आधा से जादे आबादी के ई में भागीदारी हो जइतै। वैज्ञानिकन के अनुसार, आईटीईआर के निर्माण में लगभग दस बरस लगतै। [[२८ जून]], [[२००५]] के ई घोषणा कएल गेले हल कि एकरा [[फ्रांस]] में बनाबल जइतै। एकर बाद [[२१ नवंबर]], [[२००६]] के सात गो देश ई परियोजना में फंड देवे के घोषणा कैलथिन। एही दिन संयंत्र बनाबे ला ई देशन के प्रतिनिधि हस्ताक्षर भी कैलथिन। उम्मीद कैल जा रहले हे कि एकरा में पहिला प्लाज्मा ऑपरेशन २०१८ में सम्भव होतै। == एकरो देखथिन == * [[प्लाज्मा अनुसंधान संस्थान]], [[गांधीनगर]] * [[टोकामाक]] == सन्दर्भ == {{संदर्भ सूची}} == बाहरी कड़ी == {{wikinews|France secures site for 10 billion euro nuclear fusion research project}} {{commonscat|ITER|आई। टी.ई.आर}} {{coord|43|41|15|N|5|45|42|E|type:city|display=title}} * [https://web.archive.org/web/20131209040850/http://www.iter.org/%2f ITER गृह स्थल], ई में शैक्षणिक उद्देश्य ले चित्र आ आरेख उपलब्ध बा। * [https://web.archive.org/web/20091106224336/http://www.iter-india.org/ ITER-भारत] * [http://hindi.samaylive.com/page.php?m=page&a=print&news_id=4309 अक्षय ऊर्जा स्रोत की तलाश]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}। [[समय लाइव]]।[[१४ मार्च]], [[२००९]] * [https://web.archive.org/web/20091108065612/http://navbharattimes.indiatimes.com/articleshow/5203774.cms अब धरती पर पैदा होगी सूर्य की ऊर्जा ] (नवभारत टाइम्स) * [https://web.archive.org/web/20120708010417/http://in.jagran.yahoo.com/news/national/general/5_1_5081857.html/print धरती पर उगेंगे 'ना डूबने वाले' सूरज] (जागरण) [[श्रेणी:नाभिकीय संलयन केंद्र]] [[श्रेणी:नाभिकीय संयंत्र]] n98blm7dfrwsi3058m2bk4rk1ubde39