विकिपिडिया maiwiki https://mai.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96_%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter मेडिया विशेष वार्ता प्रयोगकर्ता प्रयोगकर्ता वार्ता विकिपिडिया विकिपिडिया वार्ता फाइल फाइल वार्ता मेडियाविकि मेडियाविकि वार्ता आकृति आकृति वार्ता मद्दत मद्दत वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता TimedText TimedText talk मोड्युल मोड्युल वार्ता Event Event talk थाइल्याण्ड 0 845 278644 269304 2026-07-04T02:06:10Z InternetArchiveBot 10060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 278644 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = थाइल्याण्ड | conventional_long_name = ราชอาณาจักรไทย <br />Kingdom of Thailand | common_name = श्यामदेश | image_flag = Flag of Thailand.svg | image_coat = Emblem of Thailand.svg | national_anthem = ''फ्लेङ्ग चाट थाई (रुपान्तर)'' | royal_anthem = ''फ्लेङ्ग सेन्सोइन फरा बारामी (रुपान्तर)'' | image_map = Location Thailand ASEAN.svg | map_caption = भूरा रङ्गमे दक्षिण पूर्व एसिया आ हरियर रङ्गमे थाइल्याण्ड | capital = |latd=13 |latm=45 |latNS=N |longd=100 |longm=29 |longEW=E | capital = [[बैङ्कक]] | largest_city = [[बैङ्कक]] | official_languages = [[थाई भाषा|थाई]] | ethnic_groups = <!--List/breakdown of ethnic groups--> | ethnic_groups_year = <!--Year of ethnic groups breakdown (if provided) --> | demonym = थाई | government_type = संसदीय लोकतन्त्र आ संवैधानिक राजशाही | leader_title1 = राजा | leader_name1 = भूमिबोल अदुल्यादेज | leader_title2 = प्रधानमन्त्री | leader_name2 = अभिसीत विजाजीवा | sovereignty_type = गठन | established_event1 = सुखोथाई राजशाही | established_date1 = १२३८ | established_event2 = संवैधानिक राजशाही | established_date2 = २४ जुन १९३२ | established_event3 = बादक संबिधान | established_date3 = २४ अगस्त २००७ | area_rank = ५०अम | area_magnitude = 1 E11 | area_km2 = 513115 | area_sq_mi = 198115 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = ०.४ (२,२३० कि मी<sup>२</sup>) | population_estimate = ६३,०३८,२४७ | population_estimate_rank = २१अम | population_estimate_year = दिसम्बर २००७ | population_census = ६०,६०६,९४७ | population_census_year = २००० | population_density = १२२ | population_densitymi² = ३१७ <!--Do remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = ८५अम |GDP_PPP = $५४६.०९५ बिलियन<!--Do not edit!--> | GDP_PPP_rank = - | GDP_PPP_year = २००८ |GDP_PPP_per_capita = $८,२२५ <!--Do not edit!--> | GDP_PPP_per_capita_rank = - | HDI_year = २०१३<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> | HDI = ०.७२२ <!--number only--> |HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=२०१४ |accessdate=२७ जुलाई २०१४ |publisher=United Nations Development Programme | pages=२१–२५}}</ref> | HDI_rank = ८९हम | currency = [[थाई भाट|भाट]] (฿) | currency_code = THB | time_zone = | utc_offset = +७ | time_zone_DST = | DST_note = | utc_offset_DST = <!-- +N, where N is number of hours --> | cctld = [[.th]] | calling_code = ६६ | footnotes = <!--for any generic non-numbered footnotes--> | footnote1 = }} '''थाइल्याण्ड''' जकर प्राचीन भारतीय नाम '''श्यामदेश''' (या स्याम) छी दक्षिण पूर्वी [[एसिया]]मे अवस्थित एक देश अछि। एकर पूर्वी सीमा पर [[लाओस]] आ [[कम्बोडिया]], दक्षिणी सीमा पर [[मलेसिया]] आ पश्चिमी सीमा पर [[म्यानमार]] अछि। 'स्याम' [[११ मई]], [[१९४९]] धरि थाइल्याण्डक आधिकारिक नाम छल। थाई शब्दक अर्थ [[थाई भाषा]]मे 'स्वतन्त्र' होएत अछि। ई शब्द [[थाई नागरिक|थाई नागरिकसभ]]क सन्दर्भमे सेहो प्रयोग कएल जाएत अछि। एहि कारण किछ लोक विशेष रूप सँ एहिठाम रहनिहार चीनी लोकसभ, थाइल्याण्ड कऽ एखनो स्याम नाम सँ उचारित करैत अछि। थाइल्याण्डक राजधानी [[बैङ्कक]] छी।<ref name="auto">{{cite web|url=http://web.nso.go.th/en/survey/popchan/data/2015-2016-Statistical%20tables%20PDF.pdf|title=Population{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} by religion, region and area, 2015|last=|first=|website=|publisher=NSO|accessdate=2017-10-12|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171210020110/http://web.nso.go.th/en/survey/popchan/data/2015-2016-Statistical%20tables%20PDF.pdf%7Carchivedate%3D10 December 2017</ref>}} == इतिहास == == संस्कृति == == धर्म == == मुख्य आकर्षण == ==एहो सभ देखी== * [[बैङ्कक]] == सन्दर्भ सामग्रीसभ == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य जडीसभ == {{sisterlinks|Thailand|display=थाइल्याण्ड}} {{एसियाक देशसभ}} ; आधिकारिक * [http://www.thaigov.go.th/ थाइल्याण्डक शाही सरकार] * [http://www.tourismthailand.org/ थाइल्याण्ड पर्यटन प्राधिकरण] * [http://www.parliament.go.th/files/mainpage.htm थाई नेशनल एसेम्बली] * [http://www.mfa.go.th/ थाइल्याण्ड विदेश मन्त्रालय] * [http://internet.nectec.or.th/webstats/internetmap.current.iir?Sec=internetmap_current थाइल्याण्ड इन्टरनेट सूचना] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080918094705/http://internet.nectec.or.th/webstats/internetmap.current.iir?Sec=internetmap_current |date=2008-09-18 }} * [http://www.walkingsteet.co/ थाइल्याण्ड पर्यटन सूचना ]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[श्रेणी:विकिथन-१ में बनाएल वा सुधारल लेखसभ]] [[श्रेणी:एसियाक देशसभ]] pnd3j6mmibcpzcyvz0trfe18mgsed36 आगरा किला 0 12844 278642 243675 2026-07-04T00:12:51Z InternetArchiveBot 10060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 278642 wikitext text/x-wiki {{Infobox World Heritage Site |WHS = आगरा किला <br>Agra Fort</br> |image = [[File:Agra Fort Entrance Gate.jpg|220px|आगरा किला प्रवेशद्वार]] |caption = आगरा किला प्रवेशद्वार |State Party = [[भारत]] |Type = सांस्कृतिक |Criteria = iii |ID = २५१ |Region = [[एसियाक विश्व सम्पदा क्षेत्रसभक सूची|दक्षिण एसिया]] |Year = [[१९८३]] |Session = ७अम |Link = http://whc.unesco.org/en/list/251 | locmapin = उत्तर प्रदेश | latitude = 27.179542 | longitude = 78.021101 }} '''आगरा किला''' ({{lang-en|[[:en:Agra Fort|Agra Fort]]}}, {{lang-ur|{{nastaliq|آگرہ قلعہ}}}}) एक [[युनेस्को]] घोषित [[विश्व सम्पदा क्षेत्र]] छी, जे [[भारत]]क [[उत्तर प्रदेश]] राज्यके [[आगरा]] शहरमे स्थित अछि। <ref>http://whc.unesco.org/en/list/251</ref><ref>name=unesco</ref>एकरा लाल किला सेहो कहल जाइत अछि । एकर लगभग २.५ किलोमिटर उत्तर-पश्चिममे विश्व प्रसिद्ध स्मारक [[ताजमहल|ताज महल]] स्थित अछि । सन् १५७३ मे एकर निर्माण पुरा भेल छल ।<ref>{{cite web|url=http://asi.nic.in/asi_monu_whs_agrafort.asp |title=Agra Fort (1983), Uttar Pradesh – Archaeological Survey of India |accessdate=19 May 2013}}</ref> ==इतिहास== [[आगरा]]क लाल किला [[यमुना नदी|यमुना]]क किनारमे [[सम्राट अकबर]] (१५५६-१६०५)द्वारा सन् १५६५ मे स्थापित एक शक्तिशाली किला छी । ==चित्रदीर्घा== आगरा किलाक किछ चित्रसभ :- <gallery mode=packed> File:Aagra-fort-2.jpg File:Agra Fort (1580876755).jpg File:Agra Fort (1580896477).jpg File:Agra Fort Courtyard (1580878955).jpg File:Agra Fort Entrance Gate.jpg File:Agra Fort interior 1.JPG File:Agra Fort Exterior.JPG File:Akbari Darwaja - Southern Entrance - Agra Fort - Agra 2014-05-14 4027.JPG File:Akbari Darwaja - Southern Entrance - Agra Fort - Agra 2014-05-14 4206.JPG File:ASI Description - Hauz of Jahangir - Agra Fort - Agra 2014-05-14 4075.JPG </gallery> ==सन्दर्भ सामग्रीसभ== {{reflist}} ==बाह्य लिङ्कसभ== * [http://whc.unesco.org/en/list/251 युनेस्को] * [http://agrafort.gov.in/ आगरा किला] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206124452/http://www.agrafort.gov.in/ |date=2015-02-06 }} * [http://www.aviewoncities.com/agra/fort.htm एक दृश्य] * [http://agra.nic.in/historyofredfort.html ऐतिहास] * [http://thinkingparticle.com/articles/agra-fort-history-pictures-information आगरा किलाको चित्रण] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151206125506/http://thinkingparticle.com/articles/agra-fort-history-pictures-information |date=2015-12-06 }} * [http://www.art-and-archaeology.com/india/agra/rfa1.html आगरा किला] {{commonscat|Agra Fort|आगरा किला}} ==एहो सभ देखी== {{World Heritage Sites in India}} [[श्रेणी:भारतक विश्व सम्पदा क्षेत्रसभ]] mrqx4argm6z3ezk6511r6k8rgd348p9 कल्पना चावला 0 22724 278643 275569 2026-07-04T00:41:24Z InternetArchiveBot 10060 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 278643 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसंदूक_अन्तरिक्ष_यात्री | name = कल्‍पना चावला</br>Kalpana Chawla | image = Kalpana Chawla, NASA photo portrait in orange suit.jpg | type = अन्तरिक्ष यात्री | nationality = [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]</br>[[भारत]] | status = '''दिवंगत''' | date_birth = {{birth date|1962|3|17}} | date_death = {{death date and age|2003|2|1|1962|3|17}} | place_birth = [[करनाल]], [[हरियाणा]], भारत | place_death = [[टेक्सास]]क उपर | previous_occupation = [[वैज्ञानिक|शोध वैज्ञानिक]] | selection = १९९४ नासा समूह | time = ३१ दिन १४ घण्टा ५४ मिनेट<ref>{{cite web|title=Life facts|url=http://spaceflight.nasa.gov/shuttle/archives/sts-107/memorial/chawla.html|publisher=NASA|accessdate=February 27, 2014|archive-date=March 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304203108/http://spaceflight.nasa.gov/shuttle/archives/sts-107/memorial/chawla.html|dead-url=yes}}</ref> | mission = [[एसटिएस-८७]], [[एसटिएस-१०७]] | insignia = [[file:Sts-87-patch.svg|30px]] [[file:STS-107 Flight Insignia.svg|30px]] | awards = {{CS Medal of Honor}} |}} '''कल्पना चावला''' (१७ मार्च १९६२ - १ फरवरी २००३), एक [[भारतीय अमेरिकी]] [[अन्तरिक्ष यात्री]] आ [[अन्तरिक्ष यान|अन्तरिक्ष शटल]] मिशन विशेषज्ञ छल<ref>{{cite news |title=Indo-US astronaut follows Kalpana's footsteps |author=Salim Rizvi |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6169111.stm |publisher=BBC |date=December 11, 2006 |location=New York |accessdate=November 20, 2012 |quote=Almost four years after the death of the first Indian-American astronaut Kalpana Chawla in the Columbia space shuttle disaster, Nasa has sent another woman of Indian origin into space.}}</ref> आ अन्तरिक्षमे जेनिहार प्रथम भारतीय महिला छल ।<ref>{{cite news |title=Kalpana Chawla: Biography & Columbia Disaster |author=Nola Taylor Redd |url=http://www.space.com/17056-kalpana-chawla-biography.html |newspaper=Space.com |publisher=Tech Media Network |accessdate=November 20, 2012}}</ref> ओ [[कोलम्बिया अन्तरिक्ष यान आपदा]]मे मरल सात यात्री दल सदस्यसभमे सँ एक छल। == प्रारम्भिक जीवन == भारतक बेटी-कल्पना चावला [[करनाल]], [[हरियाणा]], भारत|मे एक [[सनातन धर्म|हिन्दु]] भारतीय परिवारमे जन्म भेल छल। हुन्कर जन्म १७ मार्च् सन् १९६२मे एक भारतीय परिवारमे भेल छल। हुन्कर पिताक नाम श्री बनारसी लाल चावला आ माताक नाम सन्जयोती छल। <ref>{{cite web | url = http://www.spacetoday.org/SpcShtls/ColumbiaExplosion2003/ColumbiaExplosion.html | title = अन्तरिक्ष शटल कोलंबिया की आपदा | publisher= स्पेस टुडे| accessdate=2007-06-08}}</ref> हुन्कर उड़ानमे दिलचस्पी [[जहाँगीर रतनजी दादाभाई टाटा|जहाँगीर रतनजी दादाभाई टाटा]]सँ प्रेरित छल जे एक अग्रणी भारतीय विमान चालक आर उद्योगपति छल।<ref name="chawlabio">{{cite web|url=http://www.space.com/missionlaunches/bio_chawla.html|title=अन्तरिक्षयात्री जीवनी, कल्पना चावला|publisher=स्पेस.कॉम|accessdate=2007-06-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030117104044/http://www.space.com/missionlaunches/bio_chawla.html|archivedate=2003-01-17|dead-url=no}}{{deadlink}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.cnn.com/2003/TECH/space/02/01/shuttle.columbia.india/index.html | title= अन्तरिक्ष नायिका के अवसान का भारत में शोक | publisher = CNN | accessdate=2007-06-02}}{{deadlink}}</ref> == शिक्षा == == एम्स अनुसन्धान केन्द्र == == नासा कार्यकाल == [[file:STS-107 Mission Specialist Kalpana Chawla.jpg|thumb|अन्तरिक्ष शटल सिम्युलेटर में चावला]] * कमान्डर रिक डी . हुसबन्द * पायलट विलियम स. मैकूल * कमांडर माइकल प . एंडरसन * इलान रामों * डेविड म . ब्राउन * लौरेल बी . क्लार्क<ref>{{Cite web |url=http://www.montsu.org/ |title=कल्पना चावला परिवार शिक्षा और पर्यावरण संस्थान |access-date=2016-12-30 |archive-date=2013-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130302231042/http://www.montsu.org/ |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.kalpanachawlanasa.com/ |title=कल्पना चावला पर एक विशेष जालस्थल |access-date=2016-12-30 |archive-date=2013-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130610001301/http://kalpanachawlanasa.com/ |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/chawla.html नासा जीवनी - कल्पना चावला, पीएच.डी.]</ref><ref>[http://www.spacefacts.de/bios/astronauts/english/chawla_kalpana.htm कल्पना चावला की स्पेसफ़ैक्ट्स जीवनी]</ref><ref>{{Cite web |url=http://spaceflight.nasa.gov/shuttle/archives/sts-107/memorial/chawla.html |title=कल्पना चावला एसटीएस-१०७कर्मचारी स्मारक |access-date=2016-12-30 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304203108/http://spaceflight.nasa.gov/shuttle/archives/sts-107/memorial/chawla.html |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.local6.com/orlpn/news/stories/news-190724020030114-080119.html कल्पना चावला - मिशन विशेषज्ञ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012170054/http://www.local6.com/orlpn/news/stories/news-190724020030114-080119.html |date=2008-10-12 }}{{deadlink}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20030219135245/http://www.space.com/missionlaunches/india_chawla_030206.html भारत के कोलंबिया अन्तरिक्ष यात्री]{{deadlink}} की याद में उपग्रह को पुनः नामित किया</ref><ref>[http://www.beliefnet.com/story/120/story_12076.html सात नायक, सात धर्म]</ref><ref>[http://www.saja.org/tipschawla.html पत्रकारों केलिए जानकारी, डॉ॰ सी. कल्पना चावला, अन्तरिक्ष यात्री]{{deadlink}}</ref><ref>[http://withfriendship.com/user/sushant17585/kalpana-chawla.php कल्पना चावला के चित्र]</ref><ref>[http://www.rediff.com/news/2003/feb/01spec.htm चावला के उद्देश्य ]</ref><ref>[http://www.amfcse.org/honor/chawla.htm अन्तरिक्ष यात्री यादगार संस्थान जालपृष्ठ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090601162822/http://www.amfcse.org/honor/chawla.htm |date=2009-06-01 }}{{deadlink}}</ref> == पुरस्कार == मरणोपरान्त: * [[काँग्रेशनल अन्तरिक्ष पदकके सम्मान]] * [[नासा अन्तरिक्ष उड़ान पदक]] * [[नासा विशिष्ट सेवा पदक]] == मेमोरिया == * [[टेक्सास विश्वविद्यालय एल पासो]] (यूटीईपी) मे भारतीय छात्र संघ (आईएसए) द्वारा २००५ मे मेधावी छात्रों को स्नातक के लिए.<ref>{{cite web| url=http://academics.utep.edu/Default.aspx?tabid=45209 | title = Kalpana Chawla Memorial Scholarship | publisher = [[UTEP]]| accessdate=2008-06-10}}</ref>''कल्पना चावला यादगार छात्रवृत्ति'' कार्यक्रम स्थापित किया गया * [[क्षुद्रग्रह (छोटा तारा)|छोटा तारा]] ''[[51826 कल्पना चावला|51826 Kalpanachawla]] '', एक सात प्रशंसा पत्र के नाम से [[स्पेस शटल कोलंबिया|कोलंबिया]] ([[:en:Space Shuttle Columbia|Columbia]])'चालक दलों<ref>{{cite web| url=http://www.jpl.nasa.gov/releases/2003/columbia-tribute.cfm| title=कोलंबिया के कर्मियों को श्रद्धांजलि| publisher=[[नासा]] [[जेपीएल]]| accessdate=2007-06-10| archive-date=2008-02-08| archive-url=https://web.archive.org/web/20080208162807/http://www.jpl.nasa.gov/releases/2003/columbia-tribute.cfm| dead-url=yes}}</ref> * 5 फ़रवरी 2003 को, भारत के प्रधानमंत्री ने घोषणा की कि उपग्रहों के मौसम श्रृंखला, "[[METSAT]] ",[[कल्पना|"कल्पना]] ". के नाम से होगा। श्रृंखला का पहला उपग्रह[[METSAT-1]] ([[:en:METSAT-1|METSAT-1]])", भारत द्वारा12 सितम्बर 2002 को "[[कल्पना-1]] ([[:en:KALPANA-1|KALPANA-1]])". के रूप में शुरू किया जाएगा "[[कल्पना-2]] ([[:en:KALPANA-2|KALPANA-2]])"2007 से शुरू होने की उम्मीद है।<ref>{{cite web | url=http://www.spaceref.com/news/viewnews.html?id=732 | title=ISRO METSAT Satellite Series Named After Columbia Astronaut Kalpana Chawla | publisher=Spaceref.com | accessdate=2007-06-10 | archive-date=2012-09-12 | archive-url=https://archive.today/20120912095837/http://www.spaceref.com/news/viewnews.html?id=732 | dead-url=yes }}</ref> * [[न्यूयॉर्क शहर]] में [[जैक्सन हाइट्स, क्वींस|जैक्सन हाइट्स]] [[रानी (बैंड)|क्वींस]] ([[:en:Queens|Queens]]) के 74. स्ट्रीट के नाम को ''74. स्ट्रीट कल्पना चावला का रास्ता''के रूप में पुनः नामकरण किया गया है * [[Arlington के टेक्सास विश्वविद्यालय में|टेक्सास विश्वविद्यालय के Arlington]] ([[:en:University of Texas at Arlington|University of Texas at Arlington]]) (जहाँ चावला ने एयरोस्पेस इंजीनियरिंग में मास्टर विज्ञान की डिग्री1984 में प्राप्त की) में उसके सम्मान में एक [[छात्रावास|शयनागार]] ([[:en:dormitory|dormitory]]), ''कल्पना चावला हॉल'', के नाम से 2004 में.<ref>{{cite web | url = http://policy.uta.edu/index.php?navid=15956&view=16896&resid=15866 | title = More about Kalpana Chawla Hall | publisher = [[University of Texas at Arlington]] | accessdate = 2007-06-10 | archive-date = 2010-06-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100609205842/http://policy.uta.edu/index.php?navid=15956&view=16896&resid=15866 | dead-url = yes }}{{deadlink}}</ref> रखा गया * ''कल्पना चावला पुरस्कार'' [[कर्नाटक]] सरकार के द्वारा पुरस्कार के रूप में 2004 में युवा महिला वैज्ञानिकों के लिए<ref>{{cite web | url=http://www.hindu.com/2004/03/23/stories/2004032310280500.htm | title=Kalpana Chawla Award instituted | publisher=[[द हिन्दू]] | accessdate=2007-06-10 | archive-date=2004-07-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20040713044512/http://www.hindu.com/2004/03/23/stories/2004032310280500.htm | dead-url=yes }}</ref> स्थापित किया गया * [[पंजाब इंजिनियरिंग कॉलेज|पंजाब इंजीनियरिंग कॉलेज]], में लड़कियों का छात्रावास कल्पना चावला के नाम पर है। इसके अतिरिक्त, [[भारतीय रुपया|INR]] ([[:en:Indian rupee|INR]]) के लिए पच्चीस हजार, एक पदक और एयरोनाटिकल इंजीनियरिंग विभाग के सर्वश्रेष्ठ छात्र के लिए प्रमाण पत्र और पुरस्कार को स्थापित किया गया है<ref>{{cite web | url = http://www.expressindia.com/fullstory.php?newsid=18844 | title = Punjab Engineering College remembers Kalpana | pubgjflisher = [[Indian Express]] | accessdate = 2007-06-10 | archive-date = 2006-08-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060827232518/http://www.expressindia.com/fullstory.php?newsid=18844 | dead-url = yes }}{{deadlink}}</ref> * नासा ने कल्पना के नाम से एक सुपर कंप्यूटर समर्पित किया है।<ref>{{cite web | url = http://space.about.com/cs/nasanews/a/chawlacomputer.htm | title = NASA Names Supercomputer After Columbia Astronaut | publisher = [[About.com]] | accessdate = 2007-06-10 | archive-date = 2007-12-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071230123701/http://space.about.com/cs/nasanews/a/chawlacomputer.htm | dead-url = yes }}</ref> * [[फ्लोरिडा प्रौद्योगिकी संस्थान]] ([[:en:Florida Institute of Technology|Florida Institute of Technology]]) के कोलंबिया ग्राम सूट के एक 'विद्यार्थी अपार्टमेंट परिसरों, में चावला सहित प्रत्येक अन्तरिक्ष यात्री के नाम पर हॉल है। * नासा के मार्स एक्सप्लोरेशन रोवर मिशन सात चोटियों के श्रृंखला की हिल्स के नाम से है [[कोलंबिया हिल्स (मंगल)|कोलंबिया हिल्स]] ([[:en:Columbia Hills (Mars)|Columbia Hills]]) के नाम पर कल्पना चावला समेत सात अन्तरिक्ष यात्री जो कोलंबिया शटल आपदा बाद खो गया उनके नाम से चावला पहारी है, . * [[स्टीव मोर्स]] ([[:en:Steve Morse|Steve Morse]]) ने कोलंबिया त्रासदी की याद में [[डीप पर्पल]] ([[:en:Deep Purple|Deep Purple]]) बैंड ने एक गाना बनाया जिसे "संपर्क खोया" कहा इस एलबम पर ''[[केले (एल्बम)|केले = बनाना]] ([[:en:Bananas (album)|Bananas]])''.<ref>[http://www.hobbyspace.com/Music/music1.html HobbySpace - अन्तरिक्ष संगीत - रॉक / पॉप]</ref> गीत पाया जा सकता है * उसका भाई, संजय चावला, ने टिप्पणी की "मेरे लिए मेरी बहन मरी नहीं, है। वह अमर है। क्या ऐसा नहीं है कि एक सितारा क्या है?वह आकाश में एक स्थायी सितारा है। वह हमेशा ऊपर दिखे जायेंगे जहाँ स वह सम्बंधित है "<ref>{{cite web | url = http://www.indianembassy.org/US_Media/2003/feb/Los%20Angeles%20Times%20A%20Muse%20for%20Indian%20Women.htm | title= 'COLUMBIA IS LOST' A Muse for Indian Women | publisher= LA Times (reprint on IndianEmbassy.org)| accessdate=2007-06-02}}{{deadlink}}</ref> * उपन्यासकार [[पीटर डेविड|पीटर दाऊद]] ([[:en:Peter David|Peter David]]) ने उनकी 2007 में अन्तरिक्ष यात्री के बाद ''चावला''का नाम [[: Shuttlecraft (स्टार ट्रेक)|shuttlecraft]] ([[:en:Shuttlecraft (Star Trek)|shuttlecraft]]) के रूप में दिया है, ''[[तारा समूह|स्टार ट्रेक]] ([[:en:Star Trek|Star Trek]])'' उपन्यास ''स्टार ट्रेक: अगली पीढ़ी: इससे पहले अनादर''.<ref>डेविड, पीटर एक bicth;) ''स्टार ट्रेक: अगली पीढ़ी: इससे पहले अनादर'', पृष्ठ 24.</ref> * [[ज्योतिसर]],[[कुरुक्षेत्र]]<ref>http://ibnlive.in.com/news/planetarium-in-kalpana-chawlas-memory/36993-11.htmlIBN{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} समाचार {{deadlink}}</ref> में [[हरियाणा]] सरकार ने तारामंडल बनाया जिसका नाम कल्पना चावला के नाम पर् रखा गया है। ==बाह्य जडीसभ== * [http://www.montsu.org कल्पना चावला फाउंडेशन परिवार ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302231042/http://www.montsu.org/ |date=2013-03-02 }} * [http://www.peopleforever.org/NFHomepage.aspx?NFID=66 कल्पना चावला के जीवन पर काम चल रहा है। ] ==सन्दर्भ सामग्रीसभ== {{reflist}} {{टिप्पणीसूची}} ==एहो सभ देखी== {{commons|Kalpana Chawla}} {{wikiquote}} * गुरदीप पन्धेर द्वारा'' सितारा-जीवन आर कल्पना चावलाके सपनाके बीच'' * इन्द्र गुप्ता द्वारा ''भारतके ५० सबसँ शानदार महिला'' (ISBN 81-88086-19-3) {{भारतक पहिल महिलासभ}} {{authority control}} [[श्रेणी:महिला सम्पादनथन २०१७ मे बनाएल वा सुधारल लेखसभ]] [[श्रेणी:महिला अन्तरिक्ष यात्रीसभ]] [[श्रेणी:जीवनी]] irn674vjwddu11aail8icpfyshplcz1 मनमाउथ रेजिमेन्टल सङ्ग्रहालय 0 30962 278645 277639 2026-07-04T03:05:29Z InternetArchiveBot 10060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 278645 wikitext text/x-wiki {{Infobox museum | name = मोनमाउथ रेजिमेन्टल</br>Monmouth Regimental Museum | native_name = | native_name_lang = | image = Monmouth Regimental Museum and Great Castle House - geograph.org.uk - 649344.jpg | imagesize = | caption = मोनमाउथ रेजिमेन्टल म्यूजियम (बाँया) आ ग्रयान्ड क्यासटल हाउस (दाँया) क्यासटल हिल पर मोनमाउथ मे | alt = | map_type = | map_caption = | map_alt = | coordinates = {{coord|51.812688|-2.716828|display=inline}} | established = १९८९ | dissolved = | location = [[मोनमाउथ]], [[मोनमाउथशायर]], [[वेल्स]], यूके | type = मिलिटरी | collection = | visitors = | director = | president = | curator = | owner = | publictransit = | car_park = | network = | website = {{URL|http://www.monmouthcastlemuseum.org.uk/}} }} '''मोनमाउथ रेजिमेन्टल सङ्ग्रहालय''' (औपचारिक नाम: '''क्यासटल आ रेजिमेन्टल सङ्ग्रहालय मोनमाउथ''') ({{lang-en|Monmouth Regimental Museum}}) क्यासटल हिल, [[मोनमाउथ]], [[मोनमाउथशायर]], [[वेल्स]] मे स्थित एक सैन्य [[सङ्ग्रहालय]] छी। सङ्ग्रहालय [[ग्रेट क्यासटल हाउस]]क एक शाखा छी, जे ग्रेड प्रथम इमारत होए के साथ-साथ [[मोनमाउथ हेरिटेज ट्रेल]] के चौबीस स्थलसभमे सँ सेहो एक छी। सङ्ग्रहालयमे प्रदर्शित वस्तुसभ ब्रिटिश प्रादेशिक सेनामे सभसँ अधिक एवम् सभसँ वरिष्ठ रेजिमेन्ट रोयल मोनमाउथशायर रोयल इन्जीनियर्स (मिलिशिया) पर केन्द्रित अछि। ग्रेट क्यास्टल हाउस रोयल मोनमाउथशायर रोयल इन्जीनियर्सक कार्यालय छी आ सङ्ग्रहालय रेजिमेन्ट के अभिलेखागारक कार्य करैत अछि। सङ्ग्रहालय १९८९ मे राजकुमार रिचर्ड, ग्लौस्टर के ड्यूक, द्वारा स्थापित कएल गेल छल। मोनमाउथ शहरक अपन योगदान के लेल सङ्ग्रहालय प्रिन्स अफ वेल्स पुरस्कारसँ सम्मानित कएल जा चुकल अछि। सङ्ग्रहालयमे विभन्न प्रकारक कलाकृतिसभ उपस्थित अछि जेकर ध्यान रोयल मोनमाउथशायर रोयल इन्जीनियर्स पर मुख्य रुपसँ छी। एतय [[मोनमाउथ क्यासटल]] के खन्डहरसभक अवशेषसभसँ लके १९हम शताब्दी आ [[द्वितीय विश्व युद्ध]] धरि के अनेकौं वस्तुसभ अछि। ऐतिहासिक वस्तुसभ के प्रदर्शित करै के साथ-साथ सङ्ग्रहालय मिलिशिया के रेकर्ड के लेल एक भण्डार के रूपमे सेहो कार्य करैत अछि। एहीमे मिलल पुरालेखसभसँ ई स्पष्ट होइत अछि कि कोना रोयल मोनमाउथशायर रोयल इन्जीनियर्स के नाममे अनोखा रुपसँ दुई "रोयल" छी। सङ्ग्रहालय अपन किछ रेकर्ड [[इन्टरनेट]] पर खोजि [[डेटाबेस]] के रूपमे सेहो उपलब्ध करवैत अछि। == इतिहास == [[File:Patricia Lynesmith interview part one.ogv|thumb|left|alt=क्लिक करै के योग्य भिडियो|सङ्ग्रहाध्यक्ष प्याट्रीसिया लिनेस्मिथ सङ्ग्रहालय के इतिहास के बारे मे बताओल गेल]] अधिक औपचारिक रूप सँ सङ्ग्रहालय क्यास्टल एण्ड रेजिमेन्टल म्यूजियम, मोनमाउथ के नाम सँ जानल जाइत अछि। सङ्ग्रहालय क्यास्टल हिल पर स्थित अछि, जे शहरक केन्द्रक सभसँ अधिक ऊचाई वाला हिस्सा छी। ई १९हम शताब्दीक शाखामे स्थित अछि जे १७हम शताब्दीक इमारत ग्रेट क्यास्टल हाउसक हिस्सा छी।<ref>{{cite book|title=Discovering British Regimental Traditions|publisher=ऑसप्रे पब्लिशिंग|isbn=0747806624, 9780747806622|pages=136|url=http://books.google.com/books?id=SYWr-ljWbuQC&pg=PA115&lpg=PA115&dq=Monmouth+Regimental+Museum&source=bl&ots=5YtB-Qov5-&sig=k7fAt-O_5cj5Rbt5bxbLomVz2e8&hl=en&sa=X&ei=lie4T96-POWHsgKWz_SKDA&ved=0CF0Q6AEwCTgU#v=onepage&q=Monmouth%20Regimental%20Museum&f=false|author=इयान एफ़॰ डब्ल्यू॰ बॅकट|edition=2, सचित्र|accessdate=1 जून 2012|page=115|date=4 मार्च 2008}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=crmh>{{cite web|title=The Castle and Regimental Museum - Hours|url=http://www.monmouthcastlemuseum.org.uk/hours/page1.html|publisher=monmouthcastlemuseum.org.uk. क्यास्टल एण्ड रेजिमेन्टल म्यूज़ियम, मोनमाउथ|accessdate=1 जून 2012|archive-date=2012-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120605235505/http://www.monmouthcastlemuseum.org.uk/hours/page1.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.monmouthcastlemuseum.org.uk/house/page27.html | title=Great Castle House, Monmouth | publisher=monmouthcastlemuseum.org.uk. क्यास्टल एण्ड रेजिमेन्टल म्यूज़ियम, मोनमाउथ | accessdate=21 जून 2012 | archive-date=2012-07-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120717021454/http://www.monmouthcastlemuseum.org.uk/house/page27.html | dead-url=yes }}</ref> एजिन्कोर्ट स्क्वायर के एकदम उत्तर-पश्चिममे स्थित ग्रेट क्यास्टल हाउस [[संयुक्त राजशाही]] के ग्रेड प्रथम इमारत छी।<ref name=crm>{{cite web|title=The Castle and Regimental Museum - Home Page|url=http://www.monmouthcastlemuseum.org.uk/|publisher=monmouthcastlemuseum.org.uk. क्यास्टल एण्ड रेजिमेन्टल म्यूज़ियम, मोनमाउथ|accessdate=1 जून 2012|archive-date=2012-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120204074210/http://www.monmouthcastlemuseum.org.uk/|dead-url=yes}}</ref><ref name=blb>{{cite web|title=Great Castle House, Monmouth|url=http://britishlistedbuildings.co.uk/wa-2217-great-castle-house-monmouth|publisher=britishlistedbuildings.co.uk. ब्रिटिश लिस्टिड बिल्डिंगस्|accessdate=1 जून 2012}}</ref> ई [[मोनमाउथ हेरिटेज ट्रेल]] के चौबीस स्थलसभमे सँ एक छी जतय ई सम्मानक दर्शावैत एक नीला पट्टिका लगल गेल अछि।<ref>{{cite web|title=Monmouth Trails|url=http://www.visitwyevalley.com/info/36/trails/75/monmouth_trails|publisher=visitwyevalley.com. वेया वैली एण्ड वेल ऑफ आस्क|accessdate=20 मई 2012}}{{Dead link|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.visitwyevalley.com/download/downloads/id/47/monmouth_blue_plaque_trail_welsh | format=पी॰डी॰एफ॰ | publisher=visitwyevalley.com. वेया वैली एण्ड वेल ऑफ आस्क | title=Arweiniad cyflawni Llwybr Treftadaeth Placiau Gleision &ndash; Tŷ Mawr y Castell (Great Castle House) | language=[[वेल्श भाषा|वेल्श]] | page=11 | accessdate=21 जून 2012 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> हाउसक निर्माण हेनरी सोमरसेट, ब्यूफोर्ट के प्रथम ड्यूक, जे ओ समय वुस्टर के तेसर मार्क्विस छल, के द्वारा सन् १६७३ मे [[मोनमाउथ किल्ला|मोनमाउथ किल्ला]] के खन्डहरसभ सँ कएल गेल छल, जखन ओ ब्याटमिन्टन आ ट्रय हाउसक पुनर्निर्माण करि रहल छल।<ref name=blb/><ref>{{cite web|title=Walking in Monmouth, Monmouthshire and The Wye Valley|url=http://www.monmouth.org.uk/index.php/leisure/walking/63-walking-monmouth.html|publisher=monmouth.org.uk. द मोनमाउथ वेबसाइट|accessdate=1 जून 2012|archive-date=2012-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112095127/http://www.monmouth.org.uk/index.php/leisure/walking/63-walking-monmouth.html|url-status=dead}}</ref> एकर निर्माण टाउन हाउस के रुपसँ कएल गेल छल। तीन मञ्जिला ई इमारत निवर्तमान समयमे ब्रिटिश प्रादेशिक सेनामे सभसँ वरिष्ठ रेजिमेन्ट रोयल मोनमाउथशायर रोयल इन्जीनियर्सक मुख्यालय छी।<ref name=blb/><ref>{{cite web|title=Monmouth Town|url=http://www.monmouth.gov.uk/pages/monmouth.asp|publisher=monmouth.gov.uk. [[मोनमाउथ टाउन काउंसिल]]|accessdate=1 जून 2012|archive-date=2012-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20120424161512/http://www.monmouth.gov.uk/pages/monmouth.asp|dead-url=yes}}</ref> [[बीबीसी]] वर्ल्डवाइड के स्वामित्व वाला मार्गदर्शिका किताब लोनली प्लानेट सङ्ग्रहालय के ई प्रकार वर्णित करैत अछि: "अ लेबर अफ लव स्क्वीज्ड इनटू अ कपबोर्ड-साइज्ड स्पेस"। क्यास्टल आ रेजिमेन्टल सङ्ग्रहालय (क्यास्टल एण्ड रेजिमेन्टल म्यूजियम) १९८९ मे राजकुमार रिचर्ड, ग्लौस्टर के ड्यूक, द्वारा स्थापित कएल गेल छल।<ref name=crm/><ref>{{cite web|title=Museum sights in Wales|url=http://www.lonelyplanet.com/wales/sights/museum|publisher=lonelyplanet.com. बीबीसी वर्ल्डवाइड - लोनली प्लेनेट|accessdate=1 जून 2012}}</ref> ई अन्तिम बेर, अखन निष्क्रिय भऽ चुकल अछि, सङ्ग्रहालय, पुस्तकालय आ अभिलेखागार परिषद (म्यूजियम, लायब्रेरीज एण्ड आर्काइव्स काउन्सिल) द्वारा २०१० मे प्रत्यायित भेल छल।<ref name=crm/><ref>{{cite web|title=Accreditation Scheme for Museums and Galleries in the United Kingdom|url=http://www.artscouncil.org.uk/media/uploads/pdf/Rollout_Wales_English_language.pdf|publisher=artscouncil.org.uk. वेल्श गवर्नमेंट, आर्ट्स काउंसिल इंग्लैंड|accessdate=1 जून 2012|format=पी॰डी॰एफ़॰|archive-date=2012-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20120703135605/http://www.artscouncil.org.uk/media/uploads/pdf/Rollout_Wales_English_language.pdf|dead-url=yes}}</ref> सङ्ग्रहालय मोनमाउथ के अपन योगदान के लेल प्रिन्स अफ वेल्स पुरस्कारसँ सम्मनित भऽ चुकल अछि। मोनमाउथ रेजिमेन्टल सङ्ग्रहालय स्वयंसेवक कर्मचारीसभद्वारा सञ्चालित कएल जाइत अछि तथा एहीमे प्रवेश नि:शुल्क अछि।<ref name=crm/><ref>{{cite news | url=http://www.telegraph.co.uk/property/cities/3347952/City-spotlight-Monmouth.html | title=City spotlight: Monmouth | accessdate=3 जून 2012 | work=द टेलीग्राफ }}</ref> == रोयल मोनमाउथशायर रोयल इन्जीनियर्सक इतिहास == [[File:Colonels uniform militia.jpg|left|thumb|180px|alt=काँच के षटफलक आकार के बक्सा मे खाड भेल पुतलाद्वारा पहिरल गेल वर्दी। वर्दी के कमीज लाल वा पतलून हरियर रङ्ग के अछि, एकर साथ ही अर्ध-अन्डाकार आकार के टोपी सेहो वर्दीक हिस्सा छी।|सङ्ग्रहालयमे रखल कर्नल वर्दी (मिलिशिया)]] प्रारम्भ मे एक स्थानीय मिलिशिया, रोयल मोनमाउथशायर रोयल इन्जीनियर्स अखन [[ब्रिटिश सेना]] के केवल शेष बचल मिलिशिया इकाई अछि आ प्रादेशिक सेना के आरक्षित बलसभक एक महत्वपूर्ण घटक सेहो अछि।<ref name=crm/><ref name=rmre/> प्रादेशिक सेना स्वयंसेवकसभक द्वारा बनैत अछि, जेकरा आन्तरायिक रुपसँ साथ लावि प्रशिक्षित कएल जाइत अछि आ यदि आवश्यक होए तँ एकर सेवा सेहो लेल जाइत अछि।<ref name=arc>{{cite web|title=The Regimental Archive of the Royal Monmouthshire Royal Engineers (Militia)| url=http://monmouthcastlemuseum-archives.org.uk/| publisher=monmouthcastlemuseum-archives.org.uk. क्यास्टल एण्ड रेजिमेन्टल म्यूज़ियम, मोनमाउथ | accessdate=3 जून 2012}}</ref> १५३९ मे अपन प्रारम्भिक निरीक्षण के बाद इकाई अन्ततः पोसी कमिटाटस बनि गेल। एहीसँ अपन [[अङ्ग्रेजी गृहयुद्ध]] के दौरान घेराबन्दी सँ बचौलक् आ दुई ​​शताब्दीसभक लेल मिलिशिया इकाई बनि रहल।<ref name=crm/> १८७७ सँ १८९६ धरि ई एक अभियन्ता रेजिमेन्ट छल जेकर बाद एकर रोयल इन्जीनियर रेजिमेन्ट के नामसँ जानै जाए लगल।<ref name=crm/><ref name=rmre/> १८९६ मे रोयल मोनमाउथशायर रोयल इन्जीनियर्स अपन नाममे दुईटा "रोयल्स" होए के एकमात्र इकाई होए के गौरव प्राप्त केलक। ब्रिगेड बिल्ला वा पिन के स्थान पर रेजिमेन्ट के सैनिक केवल एकमात्र रोयल इन्जीनियर्स छी जे प्रिन्स अफ वेल्स डिभिजन टोपी बिल्ला आ मिलिशिया फ्ल्याश पहिरैत अछि।<ref name=rmre>{{cite web|title=Royal Monmouthshire Royal Engineers (Militia)| url=http://www.army.mod.uk/royalengineers/units/847.aspx | publisher=army.mod.uk. ब्रिटिश आर्मी| accessdate=3 जून 2012}}</ref> दिसम्बर २०१० मे ''बीबीसी न्यूज'' रिपोर्ट देनए छल कि रोयल मोनमाउथशायर रोयल इन्जीनियर्स सभसँ हाल ही के तैनाती के दौरान २१हम इन्जीनियर रेजिमेन्ट छल। रेजिमेन्ट के सदस्यसभ [[अफगानिस्तान युद्ध]] मे ब्रिटिश अभियान अपरेशन हरिक के दौरान अपन सेवा [[हेलमन्द प्रान्त]] मे देनए छल। अफगानिस्तान सँ अपन फिर्ता आवि गेलाक बाद सैनिकसभक मोनमाउथ भर मे परेड द्वारा सम्मानित कएल गेल छल, [[शायर हल]] के पास ओ सभ के सलामी देल गेल, विशेष चर्च सेवा आयोजित कएल गेल तथा बाद मे ओ सभ के अपन सेवा पदक प्राप्त भेल।<ref>{{cite news | title=Last UK militia exercises it right to march in Monmouth | url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-11915696 | accessdate=3 जून 2012 | work=बीबीसी न्यूज़ | date=5 दिसम्बर 2010}}</ref> == कलाकृतिसभ == [[File:Fox Armoured Car at Monmouth - zoomed.JPG|right|180px|thumb|alt=छोटका युद्ध ट्याङ्क, जेकर टायर रबर के अछि, आगा के दिशा मे दुईटा फ्ल्याश लाईट अछि।|द्वितीय विश्व युद्ध के समय के ब्रिटिश बखतरबन्द युद्ध वाहन]] [[File:War Memorial - geograph.org.uk - 903994.jpg|left|180px|thumb|alt=पत्थर सँ बनल युद्ध स्मारक। स्मारक के दुईटा मुख्य भाग अछि: सभसँ ऊपर ईसाई धर्म के प्रतीक क्रोस के जेहन बनल आकृति अछि आ ओकर नीचा एक पट्टिका पर सैनिकसभक नाम लिखल गेल अछि।|रोयल मोनमाउथशायर रोयल इन्जीनियर्सक युद्ध स्मारक]] सङ्ग्रहालयमे प्रदर्शित कलाकृतिसभ मिलिशिया संरचना आ ब्यूफोर्ट के ड्यूक्स के महत्ता सहित अनेकौं विभिन्न विषयसभक कभर करैत अछि। अन्य रोयल मोनमाउथशायर रोयल इन्जीनियर्ससँ सम्बन्धित विशिष्ट विषयसभमे शामिल अछि: नाममे दोहोरा "रोयल", इकाई के रङ्ग, फ्रीडम आ आरक्षित सेना के सभसँ वरिष्ठ रेजिमेन्ट होए के वर्तमान दर्जा।<ref name=crm/> छोटका अनुभाग पुरान समयमे मोनमाउथ आ एकर क्यास्टल के रक्षा (पुरातात्विक कलाकृतिसभ सहित), होम फ्रन्ट, एचएमएस मोनमाउथ आ हाल ही के [[बाल्कन युद्ध|बाल्कन]] आ [[इराक]] युद्धसभक कभर करैत अछि। १९हम शताब्दी के अन्त के रेजिमेन्ट ढोल के साथ-साथ सङ्ग्रहालय मे [[द्वितीय विश्व युद्ध]] के समय के सेहो अनेकौं वस्तुसभ शामिल अछि जेना एक जल परीक्षण किट, अफिसर स्वोर्डस्टिक, डिब्बाबन्द केक राशन तथा [[बाइबल]], न्यू टेस्टमेन्ट आ बुक अफ कमन प्रेयरक एक सट।<ref>{{cite web|title=Castle and Regimental Museum, Monmouth|url=http://www.gtj.org.uk/en/contributors/castle-and-regimental-museum-monmouth/|publisher=gtj.org.uk. गैदरिंग द ज्वेल्स|accessdate=3 जून 2012}}</ref> अन्य विषयसभमे मोनमाउथ के मध्यकालीन दीवारसभ आ गढ पुरातात्विक प्रदर्शनी के साथ शामिल अछि। सङ्ग्रहालय मे प्रदर्शित एक मध्यकालीन कलाकृति अग्निरोधक खाना पकावेक वर्तन सेहो अछि जेकर खोज क्यास्टल हिल पर भेल छल। भोजन पकावेक ई वर्तन देखै मे आधुनिक समय के विद्युत सँ चलै वाला धीमा कुकरक मध्यकालीन संस्करण प्रतीत होइत अछि।<ref>{{cite web|title=A fragment of a mediaeval fireless cooking pot, found in Monmouth Castle grounds|url=http://www.peoplescollection.co.uk/Item/8314-a-fragment-of-a-mediaeval-fireless-cooking-po|publisher=peoplescollection.co.uk. पीपल्स कलेक्शन वेल्स|accessdate=3 जून 2012|archive-date=2012-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20120502210407/http://www.peoplescollection.co.uk/Item/8314-a-fragment-of-a-mediaeval-fireless-cooking-po|dead-url=yes}}</ref> इमारत के आगा सङ्ग्रहालय द्वितीय विश्व युद्ध के ब्रिटिश बखत्रबन्द युद्ध वाहन जेहन अनेकौं रुपसँ विशाल सैन्य उपकरणसभक प्रदर्शित करैत अछि। एकर बाहेक ग्रेड द्वितीय सूचीबद्ध रोयल मोनमाउथशायर रोयल इन्जीनियर्सक युद्ध स्मारक सङ्ग्रहालय के नजदीक क्यास्टल हिल पर अवस्थित अछि।<ref>{{cite web|title=War Memorial of the Royal Monmouthshire Royal Engineers, Monmouth|url=http://www.britishlistedbuildings.co.uk/wa-85238-war-memorial-of-the-royal-monmouthshire-r/map | publisher=britishlistedbuildings.co.uk. ब्रिटिश लिस्टिड बिल्डिंगस् | accessdate=3 जून 2012}}</ref><ref>{{cite web | title=War Memorial Royal Monmouthshire Royal Engineers | url=http://www.ww2museums.com/article/16130/War-Memorial-Royal-Monmouthshire-Royal-Engineers.htm | publisher=ww2museums.com | accessdate=3 जून 2012}}</ref> == अभिलेखागार == ऐतिहासिक वस्तुसभक प्रदर्शित करै के साथ-साथ मोनमाउथ रेजिमेन्टल सङ्ग्रहालय रोयल मोनमाउथशायर रोयल इन्जीनियर्स के रेकर्ड के लेल एक भण्डार के रूपमे सेहो कार्य करैत अछि। दस्तावेज १७८६ सँ १९९१ के बीच के अवधि सँ सम्बन्धित अछि। अभिलेखागार सँ पता चलैत अछि कि कोना रेजिमेन्टक वर्तमान शीर्षक शताब्दीमे विकसित भेल अछि। १६६० आ १७९३ के बीच ई मोनमाउथशायर मिलिशिया के रूप मे जानल जाइत छल। ओकर बाद ई संक्षिप्त अवधि के लेल (१८०४ धरि) मोनमाउथ आ ब्रैकन मिलिशिया के रूप मे जानल जाए लगल। इकाई पहिल बेर १८०४ मे रोयल नाम के अपनौलक् जेकर बाद एकर नाम रोयल मोनमाउथ आ ब्रैकन मिलिशिया भऽ गेल। १८५२ सँ १८७७ के बीच रेजिमेन्ट के रोयल मोनमाउथशायर (लाइट इन्फैन्ट्री) मिलिशिया के उपाधि मिलल। एकर बाद इकाई के एक पैदल सेना के भूमिका सँ इन्जीनियर रेजिमेन्ट मे बदलि देल गेल जाहिसँ ई रोयल मोनमाउथशायर इन्जीनियर्स (मिलिशिया) शीर्षक वाला रिजर्व इन्जीनियर रेजिमेन्ट बनि गेल। १८९६ मे जखन ई एक रोयल इन्जीनियर इकाई बनि गेल तँ अन्ततः एकरा एकर वर्तमान नाम रोयल मोनमाउथशायर रोयल इन्जीनियर्स (मिलिशिया) मिलल।<ref name=arc/> सङ्ग्रहालय के पुरालेख मे इकाई के नामावलीसभ आ भर्ती रेकर्ड शामिल अछि। किछ रेकर्ड इन्टरनेट पर खोज डेटाबेस के रूप मे उपलब्ध अछि। अभिलेखसभक मूल्याङ्कनसँ पता चलैत अछि कि रेजिमेन्ट के सेवाकर्मी केवल मोनमाउथशायर क्षेत्र सँ ही नै छल। [[प्रथम विश्व युद्ध]] सँ ही इकाई [[ईङ्गल्याण्ड]] आ वेल्स के सभ क्षेत्रसभसँ रङ्गरूटसभक आकर्षित करैत छल। सङ्ग्रहालय आ एकर पुरालेख यूनाइटेड किङ्गडम नेशनल इन्भेन्टरी अफ वार मेमोरियलस् के साथ सूचीबद्ध अछि, जे संयुक्त राजशाही के युद्ध स्मारकसभक एक डेटाबेस बनल गेल छल। सङ्गठनक लक्ष्य युद्ध स्मारकसभक संरक्षण केनाए अछि। ==सन्दर्भ सामग्रीसभ== {{reflist}} ==बाह्य जडीसभ== ==एहो सभ देखी== [[श्रेणी:वेल्सक सङ्ग्रहालयसभ]] 5u87x9hj3a0j5jlj28aush1qruup0fx यूक्रेनक इतिहास 0 48991 278646 277799 2026-07-04T03:28:16Z InternetArchiveBot 10060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 278646 wikitext text/x-wiki [[#प्रागैतिहासिक काल|प्रागैतिहासिक]]<nowiki/>यूक्रेन, पूर्वी यूरोपमे पोंटिक-कैस्पियन स्टेपीक एक हिस्साक रूपमे, यूरेशियाई सांस्कृतिक घटनासभमे एक महत्वपूर्ण भूमिका निभौलक, जाहिमे ताम्रपाषाण युग आ कांस्य युगक प्रसार, भारोपीय प्रवास, आ घोड़ाक पालतूकरण शामिल अछि।<ref>मतोसियन ''शेपिंग वर्ल्ड हिस्ट्री'' पृष्ठ ४३</ref><ref>{{cite web |url= http://imh.org/history-of-the-horse/legacy-of-the-horse/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur.html/ |title= वाट वी थियोराइज – वेन एंड व्हेयर डिड डोमेस्टिकेशन अकर |access-date= १२ दिसम्बर २०१० |work= इन्टरनेशनल म्युजियम अफ द हर्स |archive-date= १४ दिसम्बर २०१९ |archive-url= https://web.archive.org/web/20191214163832/http://imh.org/history-of-the-horse/legacy-of-the-horse/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur.html/ |url-status= dead }}(उद्धरण आब मौजूद नहि अछि)</ref><ref name="सीबीसी.सीए">{{cite news |title= होर्सी-आर्कियोलोजी, बाइनरी ब्ल्याक होल्स, ट्र्याकिङ रेड टाइड्स, फिस रि-इभोल्युसन, वाक लाइक ए म्यान, फ्याक्ट अर फिक्सन |url= http://www.cbc.ca/quirks/episode/2009/03/07/horsey-aeology-binary-black-holes-tracking-red-tides-fish-re-evolution-walk-like-a-man-fact-or-ficti/|work= क्वार्क्स एन्ड क्वार्क्स पडकास्ट विथ बब म्याकडोनाल्ड |publisher= [[सीबीसी रेडियो]] |date=७ मार्च २००९|access-date=१८ सितम्बर २०१०}}(लिङ्क आब मौजूद नहि अछि)</ref> प्राचीन कालमे स्किथियाक एक हिस्सा, यूक्रेन मुख्य रूपसँ प्रवास कालमे ग्रेथुङ्गी, गेटे, गोथसभ आ हूणसभ द्वारा बसाएल गेल छल, जखन कि यूक्रेनक दक्षिणी भागसभमे पहिने यूनानी आ फेर रोमन द्वारा उपनिवेश स्थापित कएल गेल छल। प्रारम्भिक मध्य युगमे ई प्रारम्भिक स्लाभ विस्तारक एक स्थल सेहो छल। मध्ययुगीन राज्य कीवन रुसक स्थापनाक सङ्ग ई भीतरी क्षेत्र लिखित इतिहासमे प्रवेश केलक, जे एक शक्तिशाली राष्ट्रक रूपमे उभरल मुदा उच्च मध्य युगक दौरान एकर विघटन भऽ गेल, आ १३अम शताब्दीमे मङ्गोल साम्राज्य द्वारा एकरा नष्ट कऽ देल गेल। १४अम आ १५अम शताब्दीक दौरान, वर्तमान यूक्रेनी क्षेत्रसभ चारि बाहरी शक्तिसभक शासनक अधीन आबि गेल: गोल्डेन होर्ड, क्रीमियाई खानते, लिथुआनियाक ग्रान्ड डची आ पोल्यान्डक राजतन्त्रक मुकुट। बादक दुनू फेर क्रेवो कऽ सङ्घ आ ल्युब्लिन कऽ सङ्घक बाद पोलिश-लिथुआनियाई राष्ट्रमण्डलमे विलीन भऽ जाएत। एही बीच, उस्मानी साम्राज्य[[काला सागर]]क आसपास आ ओकर भीतर एक प्रमुख क्षेत्रीय शक्तिक रूपमे उभरल, जाहिमे क्रीमियाई खानते जका संरक्षित राज्यसभक सङ्ग-सङ्ग सीधे-प्रशासित क्षेत्र सेहो शामिल छल। पोलिश-लिथुआनियाई राष्ट्रमण्डलक खिलाफ कोसाकसभक १६४८ कऽ विद्रोहक बाद, हेतमानबोगदान ख्मेलनित्स्की जनवरी १६५४ मे पेरेयास्लाव कऽ सन्धि पर सहमत भऽ गेलाह। कोसाक हेतमानते आ रूसक बीच ई सन्धि द्वारा स्थापित सम्बन्धक सटीक प्रकृति विद्वानसभक विवादक विषय बनल अछि।<ref>{{cite book|last=क्रोल|first=पियोत्र|date=२००८|title=ओद उगोदी हादजियाकिएज दो कुद्नोवा. कोजाकिज्ना मिएद्जी रजेक्जोपोस्पोलिता आ मोस्क्वा डब्ल्यु लाताक १६५८-१६६०|doi=10.31338/uw.9788323518808|isbn=978-83-235-1880-8}}</ref> ई समझौता १६५४-६७ कऽ रूस-पोलिश युद्ध आ विफल हादियाच कऽ सन्धि कें प्रेरित केलक, जे एक पोलिश-लिथुआनियाई-रुथेनियन राष्ट्रमण्डल बनबैत। परिणामस्वरूप, १६८६ मे हस्ताक्षरित शाश्वत शान्तिक सन्धि द्वारा, यूक्रेनक पूर्वी हिस्सा (नीपर नदीक पूर्वमे) रूसी शासनक अधीन आबि गेल,<ref>{{cite book |title= ए हिस्ट्री अफ रसिया |page= १९९ |author= रियासानोव्स्की, निकोलस भी. |publisher= अक्सफोर्ड युनिभर्सिटी प्रेस |year= १९६३}}</ref> दाहिना-तट यूक्रेनक नुकसानक लेल पोल्यान्डकें मुआवजाक रूपमे १,४६,००० रूबलक भुगतान कएल जेबाक छल,<ref name="डिक्ट">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&q=Eternal+Peace+Treaty+1686&pg=PA183|title=हिस्टोरिकल डिक्सनरी अफ पोल्यान्ड, ९६६-१९४५|author1=जेर्जी जान लेर्स्की|author2=पियोत्र व्रोबेल|author3=रिचर्ड जे. कोज़िकी|publisher=ग्रीनवुड पब्लिसिङ ग्रुप|year=१९९६|isbn=978-0-313-26007-0|page=१८३}}</ref> आ दुनू पक्ष उस्मानी साम्राज्यक सङ्ग कोनो अलग सन्धि पर हस्ताक्षर नहि करबाक लेल सहमत भेल।<ref name="डिक्ट"/> पोल्यान्डमे ई सन्धिक कड़ा विरोध भेल आ १७१० धरि पोलिश-लिथुआनियाई सेजम द्वारा एकर पुष्टि नहि कएल गेल।<ref name="डिक्ट"/><ref name="डेभिस१९८२">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=WdO7hoxNThAC&pg=PA406|title=गड्स प्लेग्राउन्ड, ए हिस्ट्री अफ पोल्यान्ड: द ओरिजिन्स टु १७९५|author=नर्मन डेभिस|publisher=कोलम्बिया युनिभर्सिटी प्रेस|year=१९८२|isbn=978-0-231-05351-8|page=४०६}}</ref> एकर पुष्टिक कानूनी वैधता विवादित रहल अछि।<ref>[[यूजेनियस रोमर]], ओ वस्चोदनिएज ग्रानिसी पोल्स्की ज प्रजेद १७७२ आर., डब्ल्यु: क्सिएगा पामियात्कोवा कु च्सी ओस्वाल्दा बाल्जेरा, टी. II, ल्वोव १९२५, एस. [३५५].</ref> ज्यासेक स्तास्जेवस्कीक अनुसार, १७६४ कऽ सत्र धरि सेजमक कोनो प्रस्ताव द्वारा ई सन्धिक पुष्टि नहि भेल छल।<ref>ज्यासेक स्तास्जेवस्की, अगस्ट II मोक्नी, व्रोकला १९९८, पृष्ठ १००.</ref> महान उत्तरी युद्धक दौरान, हेतमान इवान मजेपा १७०८ मे स्वीडेनक चार्ल्स बारहम्क सङ्ग गठबन्धन केलन्हि। हालाँकि, १७०९ कऽ महान ठण्डी स्वीडिश सेनाकें बहुत कमजोर कऽ देलक। १७०९ कऽ अन्तमे भेल पोल्टावाक युद्धक बाद, हेतमानते शक्तिमे भारी कमी आयल, जकर परिणति १७६० कऽ दशकमे कोसाक हेतमानतेक समाप्ति आ १७७० कऽ दशकमे जापोरिजियन सिचक विनाशक सङ्ग भेल। पोल्यान्डक विभाजन (१७७२-१७९५) आ क्रीमियाई खानते पर रूसी विजयक बाद, रूसी साम्राज्य आ हैब्सबर्ग अस्ट्रिया एक सौ सँ अधिक वर्षो धरि वर्तमान यूक्रेनक निर्माण करैवाला सभ क्षेत्रसभ पर नियन्त्रणमे छलाह। १९अम शताब्दीमे यूक्रेनी राष्ट्रवाद विकसित भेल। १९१७ कऽ रूसी क्रान्तिसभक बाद युद्धक एक अराजक काल शुरू भेल, साथ ही [[प्रथम विश्व युद्ध]]क बाद हैब्सबर्ग राजतन्त्रक विघटनक बाद पूर्व गैलिसिया आ लोडोमेरियाक राजतन्त्रमे एक समवर्ती युद्ध सेहो भेल। एकर बाद सोवियत-यूक्रेनी युद्ध (१९१७-१९२१) भेल, जाहिमे बोल्शेविकलाल सेना १९१९ कऽ अन्तमे नियन्त्रण स्थापित केलक।<ref>रियासानोव्स्की (१९६३), पृष्ठ ५३७.</ref> यूक्रेनी बोल्शेविकसभ, जे कीभमे राष्ट्रिय सरकार कें हरेने छल, यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्यक स्थापना केलक, जे ३० दिसम्बर १९२२ कें सोवियत संघक संस्थापक गणतन्त्रसभमे सँ एक बनि गेल। यूक्रेनी भाषा आ यूक्रेनी संस्कृति पर प्रारम्भिक सोवियत नीति यूक्रेनीकें प्रशासन आ विद्यालयसभक [[आधिकारिक भाषा]] बनेलक। १९३० कऽ दशकमे ई नीति रूसीकरणमे बदलि गेल। १९३२ आ १९३३ मे, यूक्रेनमे लाखो लोक, जाहिमे सँ अधिकांश किसान छलाह, एक विनाशकारी अकालमे भुखसँ मरि गेलाह, जकरा होलोडोमोरक नामसँ जानल जाइत अछि। ई अनुमान अछि जे ई अवधिक दौरान सोवियत संघमे ६ सँ ८ मिलियन लोक भुखसँ मरि गेलाह, जाहिमे सँ ४ सँ ५ मिलियन यूक्रेनी छलाह।<ref>{{cite encyclopedia |url= https://www.britannica.com/eb/article-275913/Ukraine |title= यूक्रेन – द फेमाइन अफ १९३२-३३ |access-date= २६ जुन २००८ |encyclopedia= इन्साइक्लोपिडिया ब्रिटानिका}}</ref> सितम्बर १९३९ मे सोवियत संघ आ नाजी जर्मनी द्वारा पोल्यान्ड पर आक्रमण करबाक बाद, यूक्रेनी एसएसआर कऽ क्षेत्र पश्चिम दिस विस्तारित भेल। धुरी राष्ट्रक सेनासभ १९४१ सँ १९४४ धरि यूक्रेन पर कब्जा कऽ लेलक। द्वितीय विश्व युद्धक दौरान, यूक्रेनी विद्रोही सेनाक किछु गुट जर्मनी आ सोवियत संघ दुनूक खिलाफ यूक्रेनी स्वतन्त्रताक लेल लड़ल, जखन कि अन्य गुटसभ नाजीसभक सङ्ग सहयोग केलक, आ यूक्रेनमे प्रलय (होलोकास्ट) आ पोलिश लोकसभक दमनमे हुनकर सहायता केलक। १९५३ मे, यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टीक पूर्व प्रमुख आ जातीय रूसीनिकिता ख्रुश्चेव, सोवियत संघक कम्युनिस्ट पार्टीक प्रमुख बनलाह आ अधिक राजनीतिक आ सांस्कृतिक स्वतन्त्रता सक्षम केलन्हि, जकर परिणामस्वरूप एक यूक्रेनी पुनरुद्धार भेल। १९५४ मे रूससँ क्रीमियाक हस्तान्तरणक सङ्ग गणतन्त्रक विस्तार दक्षिण दिस भेल। एकर बावजूद, कवि, इतिहासकार आ अन्य बुद्धिजीवीसभक खिलाफ राजनीतिक दमन जारी रहल, जेना कि सोवियत संघक अन्य सभ भागसभमे छल। १९९१ मे जखन सोवियत संघक विघटन भेल तखन यूक्रेन फेरसँ स्वतन्त्र भऽ गेल। ई एक बजार अर्थव्यवस्थामे संक्रमणक अवधिक शुरुआत केलक, जाहिमे यूक्रेनकें आठ सालक मन्दीक सामना करऽ पड़ल।<ref name="म्याक्रोइन्डिकेटर्स एनबियु">{{cite web|url= http://www.bank.gov.ua/ENGL/Macro/index.htm|title= म्याक्रोइकोनोमिक इन्डिकेटर्स|publisher= [[यूक्रेनक राष्ट्रिय बैङ्क]]|archive-url= https://web.archive.org/web/20071021232506/http://bank.gov.ua/Engl/Macro/index.htm|archive-date= २१ अक्टुबर २००७}}</ref> हालाँकि एकर बाद, अर्थव्यवस्थामे जीडीपी वृद्धिमे भारी उछाल देखल गेल जखन धरि ई महान मन्दीक दौरान खसि नहि गेल।<ref>इनोज्मि, [http://unian.net/eng/news/news-325554.html "यूक्रेन – म्याक्रोइकोनोमिक इकोनोमिक सिचुएसन"] {{वेबआर्काइभ|युआरएल=https://web.archive.org/web/20120222203413/http://www.unian.net/eng/news/news-325554.html |तिथि=२२ फरबरी २०१२ }}. जुन २००९.</ref> २१ नवम्बर २०१३ कें एक लम्बा राजनीतिक संकट शुरू भेल, जखन राष्ट्रपति विक्टर यानुकोविचयूरोपीय संघक सङ्ग एक सङ्घ समझौता लागू करबाक तैयारी रोकि देलन्हि, आ एकर बदला [[रूस]]क सङ्ग घनिष्ठ सम्बन्ध बनबै कऽ विकल्प चुनलन्हि। ई निर्णयक परिणामस्वरूप यूरोमैदान विरोध प्रदर्शन भेल आ बादमे, गरिमाक क्रान्ति भेल। फरबरी २०१४ मे यूक्रेनी संसद द्वारा यानुकोविच पर महाभियोग लगाएल गेल छल। २० फरबरी कें, जखन रूसी सेना क्रीमियामे प्रवेश केलक तखन रूस-यूक्रेन युद्ध शुरू भेल। किछुए समय बाद, रूस-समर्थक अशान्ति यूक्रेनक मुख्य रूपसँ रूसी भाषीपूर्वी आ दक्षिणी क्षेत्रसभकें अपन चपेटमे लऽ लेलक, जतय सँ यानुकोविच अपन अधिकांश समर्थन प्राप्त केने छलाह। क्रीमियाक मुख्य रूपसँ जातीय रूसी यूक्रेनी स्वायत्त क्षेत्रमे एक अन्तर्राष्ट्रिय रूपसँ अमान्य जनमत संग्रह आयोजित कएल गेल छल आ १८ मार्च २०१४ कें क्रीमियाकें वास्तवमे रूस द्वारा कब्जा कऽ लेल गेल छल। यूक्रेनक डोनेट्स्क आ लुहान्स्क ओब्लास्टमे रूसी सेनाक भागीदारीसँ डोनबासक युद्ध शुरू भेल। ई युद्ध २४ फरबरी २०२२ धरि जारी रहल, जखन रूस देशक अधिकांश हिस्सा पर एक पैग आक्रमण शुरू केलक। == प्रागैतिहासिक काल == === पुरापाषाण काल === आ प्रारम्भिक स्लाभसभसँ जुड़ल पुरातात्विक संस्कृतिसभ: चेर्नोल्स संस्कृति (५०० ईसा पूर्व सँ पहिने), जारुबिन्त्सी संस्कृति (३०० ईसा पूर्व सँ १०० ईस्वी धरि), प्रजेवोर्स्क संस्कृति (३०० ईसा पूर्व सँ ४०० ईस्वी धरि), प्राग-कोर्चाक क्षितिज (६अम सँ ७अम शताब्दी, स्लाव विस्तार)]] यूक्रेनमे ''होमो'' वंशक सदस्यसभ द्वारा बस्ती बसाएब सुदूर पुरापाषाण[[प्रागैतिहासिक काल|प्रागैतिहासिक]] कालसँ प्रलेखित कएल गेल अछि। पश्चिमी यूक्रेनमे स्थित कोरोलेभोमे १४ लाख वर्ष पुरान पत्थरक औजारसभक खोज [[यूरोप]]मे होमिनिनक प्रारम्भिक सुरक्षित-दिनांकित उपस्थितिमे सँ एक कें चिह्नित करैत अछि।<ref name="गार्बा२०२४">{{cite journal |last1=गार्बा |first1=आर. |last2=उसिक |first2=भी. |last3=यला-मेला |first3=एल. |last4=कामेनिक |first4=जे. |last5=स्टुब्नर |first5=के. |last6=लाचनर |first6=जे. |last7=रुगेल |first7=जी. |last8=वेसेलोव्स्की |first8=एफ. |last9=गेरासिमेन्को |first9=एन. |last10=हेरीस |first10=ए. आई. आर. |last11=कुसेरा |first11=जे. |last12=कनुडसेन |first12=एम. एफ. |last13=ज्यान्सेन |first13=जे. डी. |title=ईस्ट-टु-वेस्ट ह्युमन डिस्पर्सल इन्टु यूरोप १.४ मिलियन इयर्स अगो |journal=नेचर |date=२८ मार्च २०२४ |volume=६२७ |issue=८००५ |pages=८०५-८१० |pmid=38448591 |doi=10.1038/s41586-024-07151-3 |bibcode=2024Natur.627..805G }}</ref> ई औजार ''होमो'' वंशक प्रारम्भिक सदस्यसभ, सम्भवतः ''होमो इरेक्टस'' कऽ व्यवहार आ अनुकूली रणनीतियसभक बारेमे महत्वपूर्ण अन्तरदृष्टि प्रदान करैत अछि, जखन ओ निम्न पुरापाषाण कालक दौरान महाद्वीपमे विस्तार केने छल। नियन्डरथलक सम्बन्ध मोलोडोवा पुरातात्विक स्थलसभ (४५,०००-४३,००० ईसा पूर्व) सँ अछि, जाहिमे एक मैमथ हड्डीक आवास शामिल अछि।<ref>{{cite news | url = https://www.telegraph.co.uk/science/science-news/8963177/Neanderthals-built-homes-with-mammoth-bones.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20111221004746/http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/8963177/Neanderthals-built-homes-with-mammoth-bones.html | archive-date = २१ दिसम्बर २०११ | title = नियन्डरथल्स बिल्ट होम्स विथ मैमथ बोन्स | work = टेलिग्राफ.को.यूके | first = रिचर्ड | last = ग्रे | date = १८ दिसम्बर २०११ }}</ref><ref>{{cite web |url=http://archaeology.about.com/od/mterms/g/molodova.htm |title=मोलोडोवा I आ V (यूक्रेन) |access-date=४ दिसम्बर २०११ |archive-date=३ दिसम्बर २०१३ |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203005437/http://archaeology.about.com/od/mterms/g/molodova.htm |url-status=live }}</ref> आधुनिक मानवक सबसँ प्रारम्भिक प्रलेखित साक्ष्य क्रीमियाक पर्वतसभक बुरान-काया गुफा स्थलमे ३२,००० ईसा पूर्वक ग्रेभेटियन बस्तीसभमे भेटैत अछि।<ref name="ओरिग">{{cite journal | शीर्षक = द ओल्डेस्ट एनाटोमिकली मोर्डन ह्युमन्स फ्रम फार साउथइस्ट यूरोप: डाइरेक्ट डेटिङ, कल्चर एन्ड बिहेभियर | first1 = सैंड्रिन | last1= प्रैट | first2= स्टीफन सी. | last2= पियन | first3= लरेन्ट | last3= क्रेपिन | first4 =डोरोथी जी. |last4= ड्रकर | first5 =साइमन जे. | last5= पुऔड | first6 =हेलेन | last6=वल्लाडास | first7= मार्टिना |last7 =लाज्निकोवा-गालेटोवा | first8 =जोहानेस | last8 =भ्यान डर प्लिक्ट | first9= अलेक्जेन्डर | last9= यानेविच | journal = प्लोज वन | display-authors = 8|date = १७ जुन २०११ | volume = ६ | issue = ६ | article-number = e20834 | publisher = प्लोजवन | doi = 10.1371/journal.pone.0020834 | pmid = 21698105 | pmc = 3117838 | bibcode = 2011PLoSO...620834P | doi-access = free }}</ref><ref name="बीबीसी">{{cite news | url = https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-13846262 | title = अर्ली ह्युमन फसिलस अनअर्थड इन यूक्रेन | first = जेनिफर | last = कारपेन्टर |date = २० जुन २०११ | publisher = बीबीसी | access-date = २१ जुन २०११}}</ref> === नवपाषाण आ कांस्य युग === उत्तर नवपाषाण कालमे, कुकुटेनी-ट्रिपिलियन संस्कृति लगभग ४,५००-३,००० ईसा पूर्व फल्ल-फूलल।<ref name="नवपाषाण">{{cite web|url=http://www.trypillia.com/info/index.shtml|title=ट्रिपिलियन सिभिलाइजेसन ५,५०८ – २,७५० बीसी|access-date=१६ दिसम्बर २००७|work=द ट्रिपिलिया-युएसए-प्रोजेक्ट|archive-url=https://web.archive.org/web/20071212222638/http://www.trypillia.com/info/index.shtml|archive-date=१२ दिसम्बर २००७}}</ref> कुकुटेनी-ट्रिपिलियन संस्कृति कऽ ताम्र युग कऽ लोक पश्चिमी भागमे रहैत छलाह, आ स्रेड्नी स्टोग संस्कृति आगू पूर्वमे, जकर बाद प्रारम्भिक कांस्य युग कऽ पोंटिक स्टेपी कऽ याम्ना संस्कृति ("कुर्गन") संस्कृति, आ ३सर सहस्राब्दी ईसा पूर्वमे कैटकोम्ब संस्कृति आयल। == लौह युग आ शास्त्रीय प्राचीनता == === स्किथियाई बस्ती, यूनानी उपनिवेशीकरण, आ रोमन प्रभुत्व === लौह युग कऽ दौरान, ई लोकसभक बाद डेशियनसभ आ साथ ही किमेरियनसभ (पुरातात्विक नोवोचेरकास्क संस्कृति), स्किथियनसभ आ सरमेटियनसभ जका खानाबदोश लोक आयल। स्किथियाई साम्राज्य एतय ७५० सँ २५० ईसा पूर्व धरि अस्तित्वमे छल।<ref name="इबी-स्किथ">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/eb/article-9066426|title=स्किथियन|access-date=१२ सितम्बर २००७|encyclopedia=[[इन्साइक्लोपिडिया ब्रिटानिका]]}}</ref> ५१३ ईसा पूर्वमे डेरियस महान कऽ स्किथियाई अभियान मे, अकेमेनिड फारसी सेना कयन थ्रेसियन लोकसभ, आ [[काला सागर]] कऽ यूरोपीय भागक सङ्ग-सङ्ग लगभग अन्य सभ क्षेत्रसभ, जेना कि आजुक [[बुल्गारिया]], [[रोमानिया]], यूक्रेन, आ [[रूस]] कऽ किछु हिस्सासभ पर विजय प्राप्त केलक, एकरा सँ पूर्व कि ई एशिया माइनर घुरल।<ref>जोसेफ रोइसमैन, इयान वर्थिंगटन. "ए कम्पैनियन टु एन्सियन्ट म्यासेडोनिया" जन विली एन्ड सन्स, २०११. ISBN 978-1-4443-5163-7 पृष्ठ १३५–१३८, पृष्ठ ३४३–३४५</ref><ref>साइमन होर्नब्लोअर आ एन्टोनी स्पॉफोर्थ द्वारा द अक्सफोर्ड क्लासिकल डिक्सनरी, ISBN 0-19-860641-9,"पृष्ठ १५१५,"थ्रेसियनसभकें ५१६ धरि फारसीसभ द्वारा अधीन कएल गेल छल"</ref> यूनानीसभ ७अम वा ६अम शताब्दी ईसा पूर्वमे प्राचीन काल कऽ दौरान क्रीमिया आ यूक्रेनक अन्य तटीय क्षेत्रसभमे उपनिवेश स्थापित केलक।<ref name="ह्यामंड१९५९">{{cite book|author=निकोलस जेफ्री लेम्प्रेयर ह्यामंड|title=ए हिस्ट्री अफ ग्रीस टु ३२२ बी.सी.|url=https://books.google.com/books?id=Y0FoAAAAMAAJ|access-date=८ अगस्त २०१३|year=१९५९|publisher=क्लारेन्डन प्रेस|page=१०९|isbn=978-0-19-814260-7 }}</ref> सांस्कृतिक रूपसँ यूनानीबोस्पोरन साम्राज्य तब धरि फलल-फूलल जखन धरि कि ४अम शताब्दी ईस्वीमे गोथसभ आ हूणसभ द्वारा एकरा पर आक्रमण आ कब्जा नहि कऽ लेल गेल।<ref>{{cite book |last=मिशिनर |first=माइकल |url=https://books.google.com/books?id=zuQLAQAAMAAJ |title=द एन्सियन्ट एन्ड क्लासिकल वर्ल्ड, ६०० बी.सी.-ए.डी. ६५० |date=१९७८ |publisher=हकिन्स पब्लिकेशन्स |isbn=978-0-904173-16-1 |page=६९ |language=en}}</ref> ६२ सँ ६८ ईस्वी धरि रोमन साम्राज्य सम्राट नीरो कऽ अधीन राज्य पर संक्षेपमे कब्जा कऽ लेलक जखन ओ बोस्पोरन राजाटिबेरियस जूलियस कोटिस प्रथम कें अपदस्थ कऽ देलक।<ref>{{cite book|last=बन्सन|first=म्याथ्यू|title=ए डिक्सनरी अफ द रोमन एम्पायर|year=१९९५|publisher=अक्सफोर्ड युनिभर्सिटी प्रेस|location=न्यूयोर्क|isbn=0-19-510233-9|page=११६}}</ref> एकर बाद १म शताब्दी ईस्वी कऽ मध्यक दौरान बोस्पोरन साम्राज्यकें रोमन सैन्य उपस्थितिक सङ्ग एक रोमनग्राहक राज्य बना देल गेल।<ref>{{cite web|url=http://www.chersonesos.org/?p=history_ant&l=eng#7|archive-url=https://web.archive.org/web/20040812152424/http://www.chersonesos.org/?p%3Dhistory_ant%26l%3Deng|archive-date=२००४-०८-१२|title=एन्सियन्ट पिरियड - हिस्ट्री - अबाउट चेर्सोनेसस, सेवास्तोपोल|website=www.chersonesos.org}}</ref><ref>{{cite book| last = मिग्लियोराटी| first = गुइडो| title = कैसियो डियोन ई लिम्पेरो रोमानो डा नर्वा एड एनोटोनिनो पियो: अल्ला लुस देई नुओवी डॉक्युमेंटी| url = https://books.google.com/books?id=jbS5KHJ4uqcC&pg=PA6| year = २००३| publisher = विटा ई पेनसिएरो| isbn = 88-343-1065-9| page = ६ | language = it }}</ref> === गोथसभ आ हूणसभक आगमन === ३अम शताब्दी ईस्वीमे, गोथसभ लगभग २५०-३७५ ईस्वी कऽ आसपास आधुनिक यूक्रेन कऽ भूमि पर प्रवास केलक, जकरा ओ ओइयुम कहैत छलाह, जे पुरातात्विक चेर्न्याखोव संस्कृति कऽ अनुरूप अछि।<ref name="हिस्ट्री अफ यूक्रेन२७">{{cite book|first=पॉल रोबर्ट|last=मैगोकसी|year=१९९६|title=ए हिस्ट्री अफ यूक्रेन|publisher=[[युनिभर्सिटी अफ टोरंटो प्रेस]]|location=[[टोरंटो]]|isbn=0-8020-0830-5|page=२७}}</ref> ओस्ट्रोगोथसभ ई क्षेत्रमे रहलाह मुदा ३७० कऽ दशक सँ हूणसभ कऽ प्रभावमे आबि गेलाह। ओस्ट्रोगोथिक साम्राज्यक उत्तरमे कीभ संस्कृति छल, जे २अम-५अम शताब्दी सँ फलल-फूलल, जखन एकरा पर हूणसभ द्वारा सेहो कब्जा कऽ लेल गेल छल। ४५४ मे नेदाओ कऽ युद्ध मे हूणसभकें हराएबामे मदद करबाक बाद, ओस्ट्रोगोथसभकें रोमन द्वारा पन्नोनिया मे बसबाक अनुमति देल गेल छल। [[काला सागर]] कऽ उत्तर-पूर्वी तट पर ६अम शताब्दी ईसा पूर्वमे स्थापित अन्य प्राचीन यूनानी उपनिवेशसभक सङ्ग-सङ्ग, टायरस, ओल्बिया, आ हर्मोनासा कऽ उपनिवेशसभ ६अम शताब्दी ईस्वी धरि रोमन आ बीजान्टिन (पूर्वी रोमन) शहरसभक रूपमे जारी रहल। गोथिक प्रभाव ५अम शताब्दी ईस्वी कऽ अन्त धरि कम भऽ गेल, जखन पूर्वी रोमन साम्राज्य ई क्षेत्र पर अपन नियन्त्रण आ प्रभावकें फेरसँ पुष्ट केलक।<ref>{{cite journal |last=फ्रोलोवा |first=एन. |date=१९९९ |title=द क्वेस्चन अफ कन्टिन्युइटी इन द लेट क्लासिकल बोस्पोरस अन द बेसिस अफ नुमिस्मेटिक डाटा |url=https://brill.com/view/journals/acss/5/3/article-p179_12.xml |journal=एन्सियन्ट सिभिलाइजेसन फ्रम स्किथिया टु साइबेरिया |language=en |volume=५ |issue=३ |pages=१७९–२०५ |doi=10.1163/157005799X00188 |issn=0929-077X|url-access=subscription }}</ref> हूणक राजागोर्डास ६अम शताब्दी ईस्वी कऽ शुरुआतमे बोस्पोरन साम्राज्य पर शासन केलक आ पूर्वी रोमन सम्राट जस्टिनियन प्रथम कऽ सङ्ग नीक सम्बन्ध बनाए राखलक, मुदा ५२७ ईस्वीमे विद्रोहमे गोर्डासक मारल जेबाक बाद बादवाला देश पर आक्रमण आ कब्जा कऽ लेलक।<ref>{{cite book |last=लॉलर |first=जेनिफर |url=https://books.google.com/books?id=sEWeCQAAQBAJ |title=इन्साइक्लोपिडिया अफ द बीजान्टिन एम्पायर |date=२०१५ |publisher=म्यकफार्लेन्ड |isbn=978-1-4766-0929-4 |page=१३७ |language=en}}</ref> १२अम शताब्दी ईस्वी धरि पूर्वी रोमन सम्राटसभकिमेरियन बोस्पोरोस कऽ क्षेत्र पर अधिपात्यक दावा केलक।<ref>गौतियर, पॉल. "ले डोजियर डुन हाउट फोंक्सियनेयर बाइजान्टिन डाएलेक्सिस Iएर कॉमनेने, मैनुअल स्ट्रा-बोरोमानोस". ''रेव्यू डेस एट्यूड्स बाइजान्टिन्स'', पेरिस, खण्ड २३, १९६५. पृष्ठ १७८, १९०</ref> === प्रारम्भिक स्लाभ === हूण आ गोथिक शासनक अन्त कऽ सङ्ग उत्पन्न भेल सत्ताक शून्यताक सङ्ग, प्रारम्भिक स्लाभ, कीभ संस्कृतिक बाद, ५अम शताब्दीक दौरान अधिकांश क्षेत्र पर विस्तार करनाय शुरू केलक जे आब यूक्रेन अछि, आ ६अम शताब्दी सँ बाल्कन धरि। यद्यपि प्रारम्भिक स्लाभसभ कऽ उत्पत्ति निश्चित रूपसँ ज्ञात नहि अछि, कयन सिद्धान्त सुझाव दैत अछि जे हुनकर उत्पत्ति पोलेसिया कऽ लग भेल होएत।<ref>{{cite book |last=बारफोर्ड |first=पी. एम. |title=द अर्ली स्लाभ्स: कल्चर एन्ड सोसाइटी इन अर्ली मेडिएवल इस्टर्न यूरोप |date=२००१ |publisher=कर्नेल युनिभर्सिटी प्रेस |isbn=0-8014-3977-9 |page=३२|location=इथाका, एनवाई |oclc=47054689}}</ref>५अम आ ६अम शताब्दीमे, एंटेस संघ (एक जनजातीय सङ्घ) कें आम तौर पर ओही क्षेत्रमे स्थित मानल जाइत अछि जे आब यूक्रेन अछि। एंटेस यूक्रेनियनसभ कऽ पूर्वज छलाह: ह्वाइट क्रोट्स, सेवेरियनसभ, पोलानसभ, ड्रेवलियनसभ, ड्यूलेबसेस, उलीचियनसभ, आ टिवेरियाईसभ। यूक्रेन सँ पूरे बाल्कन मे प्रवास कयन दक्षिण स्लाविक राष्ट्रसभक स्थापना केलक। उत्तरी प्रवास, लगभग लेक इल्मेन धरि पहुँचैत, इल्मेन स्लावसभ, क्रिविचसभ, आ रादिमिचसभ कऽ उदय कऽ नेतृत्व केलक, जे रूसीसभ कऽ पैतृक समूह छी। ६०२ मे एक पैनोनियन अवार छापाक बाद आ एंटेस सङ्घक पतनक बाद, ई लोकसभमे सँ अधिकांश दोसर सहस्राब्दीक शुरुआत धरि अलग-अलग जनजातियसभक रूपमे जीवित रहलाह।<ref name="सो">एम. ह्रुशेवस्की – "इस्तोरिया यूक्रेनी". तोम I, रोज्दिल IV, वेलीके स्लोवयांस्के रोजसेलेन्या: इस्तोरिया एंटीव, यिख पोखोडी, वियना ज स्लोव्यानामी, बोरोतबा ज अवारामी, ओस्टान्नी ज्विस्तकी, प्रो एंटीव</ref> == मध्य युग == === प्रारम्भिक मध्य युग === ७अम शताब्दीमे, आधुनिक यूक्रेनक क्षेत्र बुल्गारसभ (जकरा अक्सर पुरान महान बुल्गारिया कहल जाइत अछि) राज्यक मूल छल जाहिक राजधानी फानागोरिया छल। ७अम शताब्दीक अन्तमे, अधिकांश बुल्गार जनजातियसभ कयन दिशासभमे प्रवास केलक आ हुनकर राज्यक अवशोषक मध्य एशिया कऽ एक अर्ध-खानाबदोश लोक, खजारसभ द्वारा कऽ लेल गेल।<ref name="हिस्ट्री अफ यूक्रेन२७"/> खजारसभ कैस्पियन सागर आ काकेशस कऽ लग खजार साम्राज्य कऽ स्थापना केलक। ई साम्राज्यमे पश्चिमी कजाकिस्तान आ क्रीमिया, पूर्वी यूक्रेन, दक्षिणी [[रूस]] आ [[अजरबैजान]] कऽ हिस्सासभ शामिल छल। खजारसभ पोंटिक-कैस्पियन स्टेपी कऽ एतबा हिस्सा पर हावी छलाह जे व्यापारक मामलामे एक ''पैक्स खजारिका'' छल, जे सुरक्षित रूपसँ लम्बा दूरीक व्यापार करबाक अनुमति दैत छल, जाहिमे राधानाईट यहूदीसभ जका समूह शामिल छलाह जे चीन सँ लऽ कऽ तबरीज़ धरि व्यापार करैत छलाह, साथ ही व्यापार नेटवर्क जे वोल्गा बुल्गारिया कें घेरने छल। ई वाइकिंग युग मे वाइकिंग्स जका अन्य व्यापारिसभकें आकर्षित केलक जे कीवन रुस कऽ स्थापना करैत। === कीवन रुस === ई अनिश्चित अछि जे कीवन रुस राज्य कहिया अस्तित्वमे आयल, मुदा वरंगियन रईस ओलेग द वाइज कें आम तौर पर ८८० वर्ष कऽ आसपास कीभ शहरमे एक रियासत स्थापित करबाक श्रेय देल जाइत अछि।{{efn|'रुसक उत्पत्तिकें लऽ कऽ अनिश्चिततासभक बावजूद, हेल्गी/ओलेह (शासन ८७८-९१२) कऽ सङ्ग हमरासभ लग एक ज्ञात ऐतिहासिक व्यक्ति अछि जकरा कीवन राज्यक नींव रखबाक श्रेय देल जाइत अछि। (...) ८८२ मे ओलेहक कीभ पर आक्रमण आ [[अस्कोल्ड आ डिर|अस्कोल्ड आ डिर]] कऽ हत्याक सङ्ग, वरंगियन रुसक अधिकारक तहत पूर्वी स्लाविक आ फिनिक जनजातियसभक समेकन शुरू भऽ गेल छल।'{{sfn|मैगोक्सी|२०१०|पृष्ठ=६५-६६}}}} कीभ पहिने सँ ही स्थापित भऽ चुकल छल, मुदा एकर उत्पत्ति सेहो अस्पष्ट अछि। पुरातत्वविदसभ आ इतिहासकारसभ जेना कि पेट्रो तोलोचको (२००७) कऽ अनुसार, ५अम शताब्दीक अन्त सँ ओही क्षेत्रमे स्लाविक बस्ती मौजूद छल जे बादमे शहरक रूपमे विकसित भेल।<ref>तोलोचको पी. पी., इवाकिन जी. वाई., वर्मेनिच वाई.वी. कीभ. ''इन्साइक्लोपिडिया अफ यूक्रेनी हिस्ट्री'' (Енциклопедія історії України) मे. — कीभ: नौकोवा डमका, २००७. — खण्ड ४. — पृष्ठ २०१-२१८.</ref> ओलेग द्वारा एकरा जीतबा सँ पहिने कीभ शायद खजारसभ कें श्रद्धांजलि दैत छल।{{sfn|प्लोखी|२००६|पृष्ठ=३०}}{{sfn|मैगोक्सी|२०१०|पृष्ठ=५९}} तोलोचको आ अन्य विद्वान सेहो सिद्धान्त दैत छथि जे 'कीभ कोनो विशेष जनजातिक केन्द्र नहि छल बल्कि एक विशाल क्षेत्रक अन्तर-जनजातीय केन्द्र छल'; ''प्राइमरी क्रॉनिकल'', ''डी एडमिनिस्ट्रान्डो इम्पेरियो'' आ अन्य स्रोतसभक आलोचनात्मक विश्लेषणसँ पता चलैत अछि जे ई स्लाविक आ गैर-स्लाविक समूहसभ, जेना कि स्कैंडिनेवियाई वरांगियनसभ आ फिनो-उग्रिक लोकसभक लेल एक महानगरीय शहरी घर भऽ सकैत अछि।{{sfn|प्लोखी|२००६|पृष्ठ=३१-३२, ४७}} स्लाविक लोकसभ जे कथित तौर पर यूक्रेनक मूल निवासी छलाह, ओहिमे पोलानसभ (वा पोलियानियनसभ), ड्रेवलियनसभ, सेवेरियनसभ, उलीचसभ, टिवेरियनसभ, ह्वाइट क्रोट्स आ ड्यूलेबसेस शामिल छलाह, मुदा हुनकर सटीक पहचान आ अन्तरसम्बन्ध स्थापित आ सत्यापित करनाय कठिन अछि, किएक तँ स्रोतसभ अस्पष्ट, विरोधाभासी आ कखनो कखनो गलत छथि।{{sfn|प्लोखी|२००६|पृष्ठ=३०-३२, ४७, ५७}} ] १०अम आ ११अम शताब्दीमे, कीभ [[यूरोप]] कऽ सबसँ अमीर व्यावसायिक केन्द्रसभमे सँ एक बनि गेल, आ एकर चारु दिस कीवन रुस साम्राज्य लगातार विस्तार केलक।<ref name="Enc Kiev">{{cite encyclopedia |title=कीव; रुसलैंड §२. हेट रिजक वान कीव |encyclopedia=एनकार्टा इनसाइक्लोपीडी विंकलर प्रिंस |date=२००२ |publisher=माइक्रोसफ्ट कोर्पोरेशन/हेट स्पेक्ट्रम |language=nl}}</ref> प्रारम्भमे पेरुन जका स्लाविक देवी-देवतासभक पूजा कऽ एक परोपकारी, व्लादिमीर प्रथम ९८० कऽ दशकमे रूढ़िवादी ईसाई धर्म मे परिवर्तित भऽ गेलाह, जाहिसँ ई क्षेत्र बीजान्टिन साम्राज्य कऽ सङ्ग एक राजनीतिक आ पारिस्थितिक गठबन्धनमे बान्धल गेल।<ref name="Enc Kiev"/> यारोस्लाव द वाइज कऽ शासनकालकें आम तौर पर एकर चरम मानल जाइत अछि; कीवन रुस ईसाई धर्मक भीतर सबसँ समृद्ध आ शक्तिशाली साम्राज्य छल।<ref name="Enc Kiev"/> कीवन रुस कखनो पूरी तरह सँ केन्द्रीकृत राज्य नहि छल, बल्कि रुरिक वंश कऽ सदस्यसभ द्वारा शासित रियासतसभक एक ढीला एकत्रीकरण छल।{{sfn|प्लोखी|२००६|पृष्ठ=१३}} उत्तर मध्य युग मे, ई शेष यूरोपमे रुथेनिया (रुसक लेल ल्याटिन नाम) कऽ रूपमे जानल जेबा लागल, विशेष रूपसँ मङ्गोल आक्रमण कऽ बाद रुसक पश्चिमी रियासतसभक लेल। === ईसाईकरण === जखन कि [[ईसाई धर्म]] पहिल पारिस्थितिक परिषद, निसियाक प्रथम परिषद (३२५) (विशेष रूपसँ काला सागर तट कऽ सङ्ग, जेकर सबसँ स्पष्ट साक्ष्य क्रीमियन गोथसभक ईसाईकरण छल) सँ पहिने आधुनिक यूक्रेन कऽ क्षेत्रमे प्रगति केने छल, आ, महान मोराविया कऽ साम्राज्यक समयमे पश्चिमी यूक्रेनमे, रुसमे ईसाई धर्मक औपचारिक सरकारी स्वीकृति ९८८ मे भेल छल। कीवन रुसक ईसाईकरण कऽ प्रमुख प्रमोटर ग्रैंड-ड्यूक व्लादिमीर महान छलाह जिनकर दादी, राजकुमारी ओल्गा, एक ईसाई छलीह। बादमे कीभन शासक, यारोस्लाव प्रथम ने रुस्काया प्रावदा (रुसक सत्य) कें प्रख्यापित केलक जे रुसक लिथुआनियाई काल धरि जारी रहल। १३२२ मे, पोप जॉन बाइसमकफ्फा (आधुनिक फियोदोसिया) मे एक धर्मप्रांत कऽ स्थापना केलक, जे खानबलिक (आधुनिक बीजिंग) कऽ धर्मप्रांतकें तोड़ि देलक, जे मङ्गोल भूमिसभमे एकमात्र कैथोलिक उपस्थिति छल। किछु शताब्दीसभ धरि ई बाल्कन सँ सराय धरि कऽ क्षेत्र पर मुख्य सीट छल।<ref>{{cite book |last=ख्वालकोव |first=एवगेनी |title=द कलोनीज अफ जेनोआ इन द ब्ल्याक सी रिजन: इभोल्युसन एन्ड ट्रान्सफर्मेसन |date=२०१७ |isbn=978-1-351-62306-3 |page=६९|location=न्यूयोर्क, एनवाई |oclc=994262849}}</ref> === कीवन रुसक विघटन आ मङ्गोल आक्रमण === रुसक विभिन्न रियासतसभक बीच संघर्ष, ग्रैंड प्रिंस व्लादिमीर मोनोमाख कऽ प्रयाससभक बावजूद, पतनक कारण बनल, जे १२अम शताब्दीमे शुरू भेल। रुस प्रोप्रियामे, कीभ क्षेत्र, गैलिच आ वोलहिनिया कऽ नवोदित रुस रियासतसभ अपन शासनक विस्तार केलक। उत्तरमे, ऐतिहासिक रेकर्डमे निज़नी नोवगोरोड-सुज़दल कऽ रियासत मे मास्को कऽ नाम प्रकट भेल, जे रूस राष्ट्रकें जन्म देलक। उत्तर-पश्चिममे, पोलोत्स्क कऽ रियासत तेजी सँ [[बेलारूस]] कऽ स्वायत्तताक दावी केलक। कीभ कें राजकुमारसभक बीच सत्ता संघर्षमे व्लादिमीर कऽ रियासत (११६९) द्वारा आ बादमे क्रमशः १२अम आ १३अम शताब्दीमे क्युमान आ मङ्गोल हमलावरसभ द्वारा लूटल गेल छल। एकर बाद, वर्तमान यूक्रेनक सभ रियासतसभ मङ्गोलसभ (१२३९-१२४०) पर निर्भरता स्वीकार केलक। १२४० मे, मङ्गोलसभ कीभ कें लूटि लेलक। === गैलिसिया-वोलहिनिया === आजुक यूक्रेन कऽ क्षेत्रक एक हिस्सा पर कीवन रुस कऽ एक उत्तराधिकारी राज्यगैलिसिया-वोलहिनिया कऽ रियासत छल। पूर्वमे, व्लादिमीर महान क्षेत्रीय राजधानिसभक रूपमे गैलिच आ वोलोडिमिर शहरसभक स्थापना केने छलाह। ई क्षेत्रमे डुलेबे, टिवेरियन आ ह्वाइट क्रोट जनजातियसभक निवास छल। प्रारम्भमे वोलहिनिया आ गैलिसिया दुनू अलग-अलग रियासतसभ छल, जकरा पर यारोस्लाव द वाइज कऽ वंशजसभक शासन छल (गैलिसिया पर रोस्टिस्लाविच राजवंश द्वारा, आ वोलहिनिया प्रारम्भमे इगोरेविच द्वारा आ अन्ततः इजिस्लाविच राजवंश द्वारा)।{{Sfn|मैगोक्सी|२०१०|पृष्ठ=१२३}} यारोस्लाव ओस्मोमिस्ल (११५३-११८७) कऽ शासनकालक दौरान गैलिसिया काला सागर धरि फैल गेल।{{Sfn|मैगोक्सी|२०१०|पृष्ठ=१२३}} दुनू रियासतसभक शासक एक-दोसर पर शासनक विस्तार करबाक प्रयास कऽ रहल छलाह। एकरा अन्ततः रोमन महान (११९७-१२०५) द्वारा हासिल कएल गेल छल, जे न केवल गैलिसिया आ वोलहिनिया दुनू कें एकजुट केलन्हि, बल्कि किछु समयक लेल कीभ पर सेहो अपन शासनक विस्तार केलन्हि। हुनकर मृत्युक बाद उथल-पुथलक एक दौर आयल जे तब धरि चलल जखन धरि कि हुनकर बेटा डेनियल १२३८ मे सिंहासन फेरसँ प्राप्त नहि कऽ लेलन्हि। डेनियल कीभ सहित अपन पिताक राज्यकें फेरसँ बनबै मे कामयाब रहलाह। डेनियल मङ्गोल खान कें श्रद्धांजलि देलन्हि, जे हुनका बस्काक नियुक्त केलन्हि, जे रुस राजकुमारसभ सँ श्रद्धांजलि एकत्र करबाक लेल जिम्मेदार छलाह। १२५३ मे हुनका एक पापल प्रतिनिधिमण्डल द्वारा "रुसक राजा" कऽ ताज पहिनायल गेल; पहिने, रुसक शासकसभकें "ग्रैंड ड्यूक" वा "राजकुमार" कहल जाइत छल। === उत्तर मध्य युग === १३अम शताब्दी सँ, वर्तमान यूक्रेनक तट कऽ कयन हिस्सासभ पर जेनोआक गणतन्त्र कऽ प्रभुत्व छल, जे काला सागरक चारु दिस कयन उपनिवेशसभ कऽ निर्माण केलक, जाहिमे सँ अधिकांश आजुक ओडेसा ओब्लास्ट मे स्थित अछि। जेनोइज उपनिवेशसभ नीक सँ गढल छल, आ किलासभमे गैरीसन छल आ जेनोइज गणतन्त्र द्वारा मुख्य रूपसँ काला सागरमे व्यापार पर हावी होयबाक उद्देश्यसँ उपयोग कएल जाइत छल। ई क्षेत्रमे जेनोआक प्रभुत्व १५अम शताब्दी धरि रहत।<ref>{{cite web |date=२०१८-०२-०५ |title=गेनुआज्सकिए कलोनी वी ओडेस्स्नोज ओब्लास्टी - बिजनेस-पोर्टाल इजमाइला |url=http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/ |access-date=२०२३-०९-१९ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180205001115/http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/ |archive-date=५ फरबरी २०१८ }}</ref><ref>{{cite web |title=ओ सोपेर्निचेस्ट्वे वेनेसी एस गेनुइजु वी XIV-म वेके |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Italy/venice/Veneto-genua/pred.phtml |access-date=२०२३-०९-१९ |website=www.vostlit.info}}</ref><ref>{{cite web |date=२०१९-०३-२६ |title=एपियोग्राफिचेस्किए पाम्यत्नीकी कफ्फी {{!}} स्टारी मुजे |url=https://old-museum.org/halls/history_hall_20.htm |access-date=२०२३-०९-१९ |language=ru-RU |archive-date=२८ सितम्बर २०२३ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928200045/https://old-museum.org/halls/history_hall_20.htm |url-status=dead }}</ref>१४अम शताब्दीक दौरान, [[पोल्यान्ड]] आ लिथुआनियामङ्गोल हमलावरसभक खिलाफ युद्ध लड़ल, आ अन्ततः अधिकांश यूक्रेन पोल्यान्ड आ लिथुआनियाक शासनमे आबि गेल। अधिक विशेष रूपसँ, रेड रुथेनिया, आ वोलहिनिया आ पोडोलिया कऽ किछु हिस्सा पोल्यान्डक हिस्सा बनि गेल। पोल्यान्डक राजा "रुथेनियाक स्वामी आ उत्तराधिकारी" कऽ टाइल अपनायलक। लिथुआनिया ब्लू वाटर्स कऽ युद्ध (१३६२/६३) कऽ बाद पोलोत्स्क, वोलहिनिया, चेर्निहाइव, आ कीभ पर नियन्त्रण कऽ लेलक, आ लिथुआनियाक शासकसभ फेर रुसक शासकक उपाधि अपनायलक। कीभन रुस आ गैलिसिया-वोलहिनिया कऽ पतनक बाद, हुनकर राजनीतिक, सांस्कृतिक आ धार्मिक जीवन लिथुआनियाई नियन्त्रणक तहत जारी रहल।<ref name="द लिथुआनियाई-यूक्रेनी स्टेट">{{cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/History.asp#Topic_8|title=हिस्ट्री|website=www.encyclopediaofukraine.com}}</ref> रुथेनियन रईससभ, उदाहरणक लेल, ओलेल्कोविच, लिथुआनियाक ग्रान्ड डची कऽ शासी वर्गमे ग्रैंड ड्यूक कऽ प्रिवी काउंसिल कऽ सदस्यसभ, वरिष्ठ सैन्य नेतासभ, आ प्रशासकसभक रूपमे शामिल भेल।<ref name="द लिथुआनियाई-यूक्रेनी स्टेट" /> शासी वर्गक मूल भाषा लिथुआनियाई होयबाक बावजूद, लिथुआनियाक ग्रान्ड डचीक भीतर मुख्य लिखित भाषासभ लैटिन, पुरान चर्च स्लावोनिक, साथ ही रुथेनियन छलीह, जाहिमे प्रारम्भिक आधुनिक काल मे पूर्वी स्लावोनिक चान्सरीक स्थान [[पोलिश भाषा|पोलिश]] द्वारा लेल गेल छल।<ref>{{cite book |last=मिलर |first=रोबर्ट |url=https://books.google.com/books?id=NGKJDAAAQBAJ |title=अथॉरिटी एन्ड आइडेन्टिटी: ए सोसियोलिङ्ग्विस्टिक हिस्ट्री अफ यूरोप बिफोर द मोडर्न एज |date=२०१०-०७-२१ |publisher=स्प्रिंगर |isbn=978-0-230-28203-2 |page=184 |language=en}}</ref> अन्ततः, पोल्यान्ड दक्षिण-पश्चिमी क्षेत्र पर नियन्त्रण कऽ लेलक। पोल्यान्ड आ लिथुआनियाक बीच सङ्घ कऽ बाद, पोलसभ, जर्मनसभ, लिथुआनियाईसभ आ यहूदीसभ ई क्षेत्रमे प्रवास केलक, जाहिसँ यूक्रेनियनसभकें ओ सत्ताक पदसभसँ बाहर कऽ देल गेल जे ओ लिथुआनियाईसभक सङ्ग साझा करैत छलाह, पोलिश प्रवास, पोलोनाइजेशन, आ यूक्रेन आ यूक्रेनियनसभक खिलाफ उत्पीड़नक अन्य रूपसभक परिणामस्वरूप अधिक यूक्रेनियनसभकें मध्य यूक्रेनमे धकेलि देल गेल, जे सभ पूरी तरह सँ आकार लेबाक लागल छल। १४९० मे, पोलिशसभक हाथो यूक्रेनियनसभक बढ़त उत्पीड़नक कारण, मोल्डावियनसभ (रोमानियाईसभ) कऽ अतिरिक्त, अन्य यूक्रेनियनसभ, जेना कि प्रारम्भिक कोसाकसभ आ हुतसुलसभ द्वारा शामिल यूक्रेनी पेट्रो मुखा कऽ नेतृत्वमे सफल विद्रोहसभक एक शृङ्खला भेल। मुखाक विद्रोह कऽ रूपमे जानल जाएवाला, लड़ाईक ई शृङ्खलाकें मोल्डावियन राजकुमार स्टीफन महान द्वारा समर्थन देल गेल छल, आ ई पोलिश उत्पीड़नक खिलाफ यूक्रेनियनसभक सबसे प्रारम्भिक ज्ञात विद्रोहसभमे सँ एक छी। ई विद्रोहसभ पोकुट्ट्या कऽ कयन शहरसभकें कब्जा करैत देखलक, आ पश्चिममे ल्वीव धरि पहुँचल, मुदा बादवाला पर कब्जा केने बिना।<ref name="Mukhas_Rebellion">{{cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CM%5CU%5CMukharebellion.htm|title=मुखा रिबेलियन|website=www.encyclopediaofukraine.com}}</ref> १५अम शताब्दीमे गोल्डेन होर्ड कऽ पतनसँ क्रीमियाई खानते कऽ नींव सक्षम भेल, जे वर्तमान काला सागरक तटसभ आ दक्षिणी यूक्रेनक स्टेपीसभ पर कब्जा केलक। १८अम शताब्दीक अन्त धरि, क्रीमियाई खानते उस्मानी साम्राज्य आ मध्य पूर्व कऽ सङ्ग एक विशाल दास व्यापार बनाए राखलक,<ref>{{cite web |author=ब्रायन ग्लिन विलियम्स |title=द सुल्तानस रेडर्स: द मिलिट्री रोल अफ द क्रीमियन तातर्स इन द अटोमन एम्पायर |url=http://www.jamestown.org/uploads/media/Crimean_Tatar_-_complete_report_01.pdf |work=[[द जेम्सटाउन फाउन्डेसन]] |year=२०१३ |page=२७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021092115/http://www.jamestown.org/uploads/media/Crimean_Tatar_-_complete_report_01.pdf |archive-date=२१ अक्टुबर २०१३ |author-link=ब्रायन ग्लिन विलियम्स }}</ref> १५००-१७०० कऽ अवधिसँ रूस आ यूक्रेन सँ लगभग २ मिलियन दाससभकें निर्यात केलक।<ref>दारजुस कोलोदजेज्जिक, जेना कि रिपोर्ट कएल गेल अछि {{cite journal |author=मिखाइल किजिलोव |title=स्लाभ्स, मनी लेन्डर्स, एन्ड प्रिजोनर गार्डस:द ज्यू एन्ड द ट्रेड इन स्लाभ्स एन्ड कैप्टिभसिन द क्रीमियन खानाते |url=https://www.academia.edu/3706285 |journal=द जर्नल अफ ज्यू स्टडीज|year=२००७|volume=५८ |issue=२ |pages=१८९–२१० |doi=10.18647/2730/JJS-2007 }}</ref> ई १७७४ धरि उस्मानी साम्राज्यक एक जागीरदार राज्य बनल रहल, जखन एकरा अन्ततः १७८३ मे रूसी साम्राज्य द्वारा भङ्ग कऽ देल गेल। == प्रारम्भिक आधुनिक काल == === पोलिश-लिथुआनियाई राष्ट्रमण्डल === १५६९ मे ल्युब्लिन कऽ सङ्घ आ पोलिश-लिथुआनियाई राष्ट्रमण्डल कऽ गठनक बाद यूक्रेन पोलिश प्रशासनक अधीन आबि गेल, जे पोल्यान्डक राजतन्त्रक मुकुट कऽ हिस्सा बनि गेल। राष्ट्रमण्डलक निर्माणक ठीक बादक अवधिमे उपनिवेशीकरणक प्रयाससभमे भारी पुनरुद्धार देखल गेल। कयन नव शहरसभ आ गामसभक स्थापना कएल गेल आ विभिन्न यूक्रेनी क्षेत्रसभ, जेना कि गैलिच भूमि आ वोलहिनिया कऽ बीच सम्बन्धसभकें बहुत विस्तारित कएल गेल।<ref>[[नतालिया याकोवेन्को|याकोवेन्को, एन.]] ''यूक्रेनी नोबिलिटी फ्रम द एन्ड अफ १४थ सेन्चुरी टु द मिड अफ १७थ सेन्चुरी''. एड.२. {{ill|क्रिटिका (प्रकाशक)|uk|Критика (видавництво)|lt=क्रिटिका}}. कीभ २००८. {{ISBN|966-8978-14-5}}.</ref> नव विद्यालयसभ पुनर्जागरण कऽ विचारसभकें फैलेलक; पोलिश किसान भारी सङ्ख्यामे आयल आ जल्दी ही स्थानीय आबादीक सङ्ग मिलि गेल; ई समयक दौरान, अधिकांश यूक्रेनी रईससभ पोलोनाइज्ड भऽ गेलाह आ कैथोलिक धर्म मे परिवर्तित भऽ गेलाह, आ जखन कि अधिकांश रुथेनियन भाषी किसान पूर्वी रूढ़िवादी चर्च कऽ भीतर रहलाह, सामाजिक तनाव बढ़ि गेल। किछु पोलोनाइज्ड रईस भारी रूपसँ पोलिश संस्कृतिकें आकार देताह, उदाहरणक लेल, स्टैनिस्लाव ओरज़ेकोवस्की। रुथेनियन किसान जे अपनें कें दासप्रथा मे मजबूर करबाक प्रयाससभसँ भागि गेलाह ओ कोसाकसभ कऽ रूपमे जानल जेबा लागलाह आ अपन भयंकर मार्शल भावनाक लेल एक प्रतिष्ठा अर्जित केलक। किछु कोसाकसभकें तातारीसभ सँ राष्ट्रमण्डलक दक्षिण-पूर्वी सीमासभक रक्षा करबाक लेल वा विदेशमे अभियानसभमे भाग लेबाक लेल (जेना कि १६२१ मे खोटिन कऽ लड़ाईमे पेट्रो कोनाशेविच-सहैदचनी) सैनिकसभक रूपमे राष्ट्रमण्डल द्वारा नामाङ्कित कएल गेल छल। कोसाक इकाइया पोलिश-लिथुआनियाई राष्ट्रमण्डल आ रूस कऽ ज़ारडोम कऽ बीच युद्धसभमे सेहो सक्रिय छलीह। कोसाकक सैन्य उपयोगिताक बावजूद, राष्ट्रमण्डल, जे अपन रईससभ द्वारा हावी छल, हुनका कोनो भी महत्वपूर्ण स्वायत्तता देबा सँ इनकार कऽ देलक, एकर बदला अधिकांश कोसाक आबादीकें दास मे बदलबाक प्रयास केलक। एकर परिणामस्वरूप राष्ट्रमण्डलक उद्देश्यसँ कोसाक विद्रोह कऽ सङ्ख्यामे वृद्धि भेल। === कोसाक युग === १६४८ यूक्रेनी कोसाक (''कोजाक'') विद्रोह वा ख्मेलनित्स्की विद्रोह, जे एक युगक शुरुआत केलक जकरा रुआइन कऽ रूपमे जानल जाइत अछि (पोलिश इतिहास मे प्रलय कऽ रूपमे), राष्ट्रमण्डलक नींव आ स्थिरताकें कमजोर कऽ देलक। नवोदित कोसाक राज्य, कोसाक हेतमानते,<ref name="सेरही"/> जेकरा आम तौर पर यूक्रेनक अग्रदूतक रूपमे देखल जाइत अछि,<ref name="सेरही">''यूक्रेन: बर्थ अफ ए मोर्डन नेसन'' द्वारा [[सेरही येकेलचिक]], [[अक्सफोर्ड युनिभर्सिटी प्रेस]] (२००७), {{ISBN|978-0-19-530546-3}}</ref> स्वयं कें उस्मानी तुर्कसभ कऽ सङ्ग एक त्रिपक्षीय सैन्य आ कूटनीतिक प्रतिद्वंद्वितामे पाबलक, जे दक्षिणमे तातारसभ, पोल्यान्ड आ लिथुआनियाक राष्ट्रमण्डल, आ पूर्वमे रूस कऽ ज़ारडोम कें नियन्त्रित करैत छल। जापोरिजियन होस्ट, पोलिश-लिथुआनियाई राष्ट्रमण्डल सँ बाहर निकलबाक लेल, १६५४ मे रूसक सङ्ग सुरक्षाक एक सन्धिक माँग केलक।<ref name="सेरही"/> ई समझौता पेरेयास्लाव कऽ सन्धि कऽ रूपमे जानल जाइत छल।<ref name="सेरही"/> राष्ट्रमण्डल अधिकारीसभ फेर १६५८ मे हादियाच कऽ सन्धि पर हस्ताक्षर कऽ कऽ यूक्रेनी कोसाक राज्यक सङ्ग समझौता करबाक माँग केलक, मुदा—लगातार तेरह सालक युद्ध कऽ बाद—ई समझौता बादमे १६६७ पोलिश-रूसी एन्ड्रूसोवो कऽ सन्धि द्वारा अधिक्रमित भऽ गेल, जे राष्ट्रमण्डल आ रूसक बीच यूक्रेनी क्षेत्रकें विभाजित केलक। रूसक तहत, कोसाकसभ प्रारम्भमे हेतमानते मे आधिकारिक स्वायत्तता बनाए राखलक।<ref name="सेरही"/> किछु समयक लेल, ओ जापोरिज्जिया मे एक अर्ध-स्वतन्त्र गणतन्त्र आ स्लोबोडा यूक्रेन मे रूसी सीमा पर एक उपनिवेश सेहो बनाए राखलक। १६८६ मे, कीभ कऽ मेट्रोपॉलिटनेट कें कांस्टेंटिनोपल कऽ पारिस्थितिक पितृसत्ताडायोनिसियस चतुर्थ कऽ धर्मसभा पत्रक माध्यमसँ मास्को पितृसत्ता द्वारा कब्जा कऽ लेल गेल छल। === रूसी साम्राज्य आ अस्ट्रिया-हङ्गेरी === बादक दशकसभक दौरान, मध्य यूक्रेन पर ज़ारिस्ट शासन धीरे-धीरे 'सुरक्षा' कें बदलि देलक। छिटपुट कोसाक विद्रोहसभकें आब रूसी अधिकारीसभ पर लक्षित कएल गेल छल, मुदा अन्ततः १८अम शताब्दीक अन्त धरि सम्पूर्ण कोसाक होस्ट कऽ विनाशक बाद समाप्त भऽ गेल। १७७२, १७९३ आ १७९५ मे पोल्यान्डक विभाजन कऽ बाद, यूक्रेनक चरम पश्चिमअस्ट्रियाईसभक नियन्त्रणमे आबि गेल, जखन कि बाँकी हिस्सा रूसी साम्राज्यक हिस्सा बनि गेल। रूस-तुर्की युद्धसभ कऽ परिणामस्वरूप, उस्मानी साम्राज्य कऽ नियन्त्रण दक्षिण-मध्य यूक्रेनसँ पाछा हटि गेल, जखन कि ट्रांसकार्पेथियन क्षेत्र पर हङ्गेरी कऽ शासन जारी रहल। यूक्रेनी लेखकसभ आ बुद्धिजीवीसभ अन्य शाही सरकारसभक अधीन रहैत अन्य यूरोपीय लोकसभकें हिलाबयवाला राष्ट्रवादी भावनासँ प्रेरित छलाह आ यूक्रेनी भाषाई आ सांस्कृतिक परम्परासभ कें पुनर्जीवित करबाक आ एक यूक्रेनी राष्ट्र-राज्यकें फेरसँ स्थापित करबाक लेल दृढ़-सङ्कल्पित भऽ गेलाह, एक एहन आन्दोलन जे यूक्रेनोफिलिज्म कऽ रूपमे जानल जेबा लागल। रूस, अलगाववादक डर सँ, यूक्रेनी भाषा आ संस्कृतिकें बढ़ावा देबाक प्रयाससभ पर सख्त सीमासभ लगौने छल, एतय धरि कि एकर उपयोग आ अध्ययन पर सेहो प्रतिबन्ध लगा देलक: १८६३ मे, वैल्यूव सर्कुलर धार्मिक आ शैक्षिक साहित्यमे यूक्रेनी कऽ उपयोग पर प्रतिबन्ध लगा देलक, १८७६ मे, एम्स उकाज़ यूक्रेनी-भाषाक प्रकाशनसभकें पूरी तरह सँ गैरकानूनी घोषित कऽ देलक, साथ ही यूक्रेनी भाषामे विदेशमे प्रकाशित पाठसभक आयात, नाट्य प्रस्तुतिसभ आ सार्वजनिक पाठनसभमे यूक्रेनी कऽ उपयोग, विद्यालयसभमे यूक्रेनी कऽ उपयोग।<ref>{{cite web |date=२०१६-०८-१९ |title=दोकुमेंती प्रो जाबोरोनू यूक्रेन्स्कोई मोवी |url=http://ridivira.com/uk/buttia-ukraintsiv/397-dokumenty-pro-zaboronu-ukrainskoi-movy |access-date=२०२२-१०-०४ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160819125540/http://ridivira.com/uk/buttia-ukraintsiv/397-dokumenty-pro-zaboronu-ukrainskoi-movy |archive-date=१९ अगस्त २०१६ }}</ref> यूक्रेनक रूसीकरण आ पैनस्लाविज्म कऽ रूसोफाइल नीतियसभक परिणामस्वरूप कयन यूक्रेनी बुद्धिजीवीसभक पश्चिमी यूक्रेनमे पलायन भेल। हालाँकि, कयन यूक्रेनियनसभ रूसी साम्राज्य मे अपन भाग्य स्वीकार केलक आ किछु ओतय महान सफलता प्राप्त करबामे सक्षम छलाह। अस्ट्रियाई साम्राज्य कऽ तहत यूक्रेनियनसभक भाग्य बहुत अलग छल जतय ओ मध्य आ दक्षिणी यूरोपक लेल रूस-अस्ट्रियाई सत्ता संघर्षक मोहरा स्थितिमे स्वयंकें पाबलक। रूसक विपरीत, गैलिसिया पर शासन करैवाला अधिकांश अभिजात वर्ग अस्ट्रियाई वा पोलिश वंशक छल, जाहिमे रुथेनियनसभकें लगभग विशेष रूपसँ किसानीमे रखल गेल छल। १९अम शताब्दीक दौरान, स्लाविक आबादीक बीच रूसोफिलिया एक आम घटना छल, मुदा पूर्वी यूक्रेनमे रूसी दमन सँ बचल यूक्रेनी बुद्धिजीवीसभक सामूहिक पलायन, साथ ही अस्ट्रियाई अधिकारीसभक हस्तक्षेपसँ, आन्दोलनकें यूक्रेनोफिलिया द्वारा बदलि देल गेल, जे फेर रूसी साम्राज्यमे पार भऽ जाएत। [[प्रथम विश्व युद्ध]] कऽ शुरुआतक सङ्ग, ओ सभ जे रूसक समर्थन करैत छलाह, हुनका अस्ट्रियाई सेनासभ द्वारा पकड़ि लेल गेल आ तालेरहोफ मे एक यातना शिविरमे राखल गेल जतय कयन लोकसभक मृत्यु भऽ गेल। == आधुनिक इतिहास == === १७अम आ १८अम शताब्दीक यूक्रेन === मध्य १८अम शताब्दीमे यूक्रेनी राष्ट्रिय पुनरुद्धार कऽ सङ्ग, १७६८/१७६९ कऽ किसान विद्रोह आ अन्ततः पोलिश-लिथुआनियाई राष्ट्रमण्डलक विभाजन कऽ मद्देनजर, यूक्रेन एक राष्ट्रक अवधारणाक रूपमे उभरैत अछि, आ यूक्रेनियनसभ एक राष्ट्रियताक रूपमे। गैलिसियाअस्ट्रियाई साम्राज्य कऽ हिस्सा बनि गेल, आ बाँकी यूक्रेन रूसी साम्राज्य कऽ हिस्सा बनि गेल। जखन कि दाहिना-तट यूक्रेन १७९३ कऽ अन्त धरि पोलिश-लिथुआनियाई राष्ट्रमण्डल कऽ हिस्सा छल, बायां-तट यूक्रेन १६६७ मे (एन्ड्रूसोवो कऽ सन्धि कऽ तहत) रूस कऽ ज़ारडोम मे शामिल भऽ गेल छल। १६७२ मे, पोडोलिया पर तुर्की उस्मानी साम्राज्य द्वारा कब्जा कऽ लेल गेल छल, जखन कि कीभ आ ब्राकलाव १६८१ धरि हेतमानपेट्रो डोरोशेंको कऽ नियन्त्रणमे आबि गेल, जखन ओ सेहो तुर्कसभ द्वारा कब्जा कऽ लेल गेल छल, मुदा १६९९ मे कार्लोवित्ज़ कऽ सन्धि ई भूमिसभकें राष्ट्रमण्डलमे घुरा देलक। अधिकांश यूक्रेन कैथरीन महान कऽ शासनकालमे रूसी साम्राज्यक अधीन आबि गेल; १७७८ मे ईसाईसभक क्रीमिया सँ प्रवास कऽ बाद, १७८३ मे रूस द्वारा क्रीमियाई खानते पर कब्जा कऽ लेल गेल छल, आ १७९३ मे दाहिना-तट यूक्रेन पर पोल्यान्डक दोसर विभाजन मे रूस द्वारा कब्जा कऽ लेल गेल छल।<ref>ओरेस्ट सुबटेल्नी; [https://archive.org/details/ukrainehistory00subt_0 ''यूक्रेन: ए हिस्ट्री'']; युनिभर्सिटी अफ टोरंटो प्रेस; २०००. {{ISBN|0-8020-8390-0}}. पृष्ठ ११७-१४५-१४६-१४८</ref> यूक्रेनी लेखकसभ आ बुद्धिजीवीसभ अन्य शाही सरकारसभक अधीन रहैत अन्य यूरोपीय लोकसभकें हिलाबयवाला राष्ट्रवादी भावनासँ प्रेरित छलाह। रूस, अलगाववादक डर सँ, यूक्रेनी भाषा आ संस्कृतिकें बढ़ावा देबाक प्रयाससभ पर सख्त सीमासभ लगौने छल, एतय धरि कि एकर उपयोग आ अध्ययन पर सेहो प्रतिबन्ध लगा देलक। यूक्रेनक रूसीकरण आ पैनस्लाविज्म कऽ रूसोफाइल नीतियसभक परिणामस्वरूप कयन यूक्रेनी बुद्धिजीवीसभक पश्चिमी यूक्रेनमे पलायन भेल, जखन कि अन्य लोक एक पैन-स्लाविक वा रूसी पहचान अपनायलक। === १९अम शताब्दी === अलेक्जेन्डर प्रथम (१८०१-१८२५) कऽ शासनकालक तहत यूक्रेनमे रूसी उपस्थिति केवल शाही सेना आ ओकर नौकरशाही शामिल छल, मुदा निकोलस प्रथम (१८२५-१८५५) कऽ शासनकाल धरि, रूस ओही समय धरि यूक्रेनमे एक केन्द्रीकृत प्रशासन स्थापित कऽ लेने छल। १८३० कऽ नवम्बर विद्रोह कें दबाबक बाद, ज़ारिस्ट शासन दाहिना तट पर रूसीकरण नीतियसभकें स्थापित केलक।<ref name=":2">{{cite web |title=हिस्ट्री अफ यूक्रेन |url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CH%5CI%5CHistoryofUkraine.htm |access-date=२०२२-०९-१४ |website=www.encyclopediaofukraine.com}}</ref> हैब्सबर्ग साम्राज्यक तहत २.४ मिलियन यूक्रेनियन पूर्वी गैलिसियामे रहैत छलाह आ एहिमे मुख्य रूपसँ किसानी (९५%) शामिल छल आ बाँकी पुजारी परिवार छलाह। गैलिशियन कुलीन वर्ग मुख्य रूपसँ पोलिश वा पोलोनाइज्ड यूक्रेनी छल। एतय विकास रूसी-शासित यूक्रेन सँ पाछा छल आ ई यूरोपक सबसँ गरीब क्षेत्रसभमे सँ एक छल।<ref name=":2" /> राष्ट्रिय चेतनामे वृद्धि १९अम शताब्दीमे भेल, रईससभक बीच बुद्धिजीवीसभक प्रतिनिधित्वमे कमी आ आम लोकसभ आ किसानसभक दिस वृद्धि कऽ सङ्ग, ओ राष्ट्रिय अधिकारसभ आ सामाजिक न्यायमे सुधार करबाक लेल राष्ट्र-निर्माणक एक प्रक्रिया देखने छलाह मुदा ज़ारिस्ट अधिकारीसभ द्वारा जल्दी ही एकरा उजागर कऽ देल गेल। १८४८ कऽ क्रान्तिसभ कऽ बाद, यूक्रेनियनसभ सुप्रीम रुथेनियन काउंसिल कऽ स्थापना केलक, स्वायत्तताक माँग करैत, ओ पहिल यूक्रेनी-भाषाक समाचार पत्र (''ज़ोरिया हल्यात्स्का'') सेहो शुरू केलक। १८६१ कऽ मुक्ति यूक्रेनी लोकसभ पर बहुत प्रभाव डाललक किएक तँ ओहिमे सँ ४२% दास छलाह। १९अम शताब्दीक अन्त धरि, भारी करसभ, तीव्र जनसङ्ख्या वृद्धि आ भूमिक कमी सँ किसान गरीब भऽ गेलाह। हालाँकि स्टेपी क्षेत्रसभ गेहूँक विश्व उत्पादनक २०% आ साम्राज्यक चीनीक ८०% उत्पादन करबामे कामयाब रहल। बादमे, १८६६ मे निर्मित पहिल रेलवे ट्र्याकक सङ्ग औद्योगिकीकरण आयल। यूक्रेनक अर्थव्यवस्था आब धरि शाही प्रणालीमे एकीकृत भऽ चुकल छल आ एहिमे बहुत शहरी विकास देखल गेल।<ref name=":2" /> === २०अम शताब्दी === ==== रूसी क्रान्ति आ स्वतन्त्रता सङ्ग्राम ==== इतिहासकार पॉल कुबिसेक कहैत छथि: :१९१७ आ १९२० कऽ बीच, कयन संस्थासभ जे स्वतन्त्र यूक्रेनी राज्य बनबाक आकाङ्क्षा रखैत छलीह, अस्तित्वमे आयल। ई अवधि, मुदा, अत्यन्त अराजक छल, जे क्रान्ति, अन्तर्राष्ट्रिय आ गृह युद्ध, आ मजबूत केन्द्रीय अधिकारक कमी सँ चिह्नित छल। कयन गुटसभ ओही क्षेत्रमे सत्ताक लेल प्रतिस्पर्धा केलक जे आजुक यूक्रेन अछि, आ सभ समूह एक अलग यूक्रेनी राज्य नहि चाहैत छलाह। अन्ततः, यूक्रेनी स्वतन्त्रता अल्पकालिक छल, किएक तँ अधिकांश यूक्रेनी भूमिसभकें सोवियत संघमे शामिल कऽ लेल गेल आ बाँकी, पश्चिमी यूक्रेनमे, पोल्यान्ड, चेकोस्लोवाकिया आ रोमानियाक बीच विभाजित कऽ देल गेल।<ref>पॉल कुबिसेक, ''द हिस्ट्री अफ यूक्रेन'' (२००८) पृष्ठ ७९</ref> क्यानेडियन विद्वान ओरेस्ट सुबटेल्नी कहैत छथि: :१९१९ मे कुल अराजकता यूक्रेनकें अपन चपेटमे लऽ लेलक। वास्तवमे, यूरोपक आधुनिक इतिहासमे कोनो भी देश एतबा पूर्ण अराजकता, कटु नागरिक कलह, आ अधिकारक पूर्ण पतनक अनुभव नहि केलक जतबा ई समयमे यूक्रेन केने छल। छह अलग-अलग सेनासभ-– यूक्रेनियन, बोल्शेविक, ह्वाइट्स, एंटेंटे [फ्रान्सीसी], पोलिश आ अराजकतावादीसभक – एकर क्षेत्र पर सञ्चालित छल। एक साल सँ सेहो कम समयमे कीभ पाँच बेर हाथ बदललक। कयन मोर्चोसभ द्वारा शहरसभ आ क्षेत्रसभकें एक दोसर सँ काटि देल गेल छल। बाहरी दुनियाक सङ्ग सञ्चार लगभग पूरी तरह सँ टूटि गेल। भुखमरी सँ मरि रहल शहर खाली भऽ गेल किएक तँ लोक भोजनक तलाशमे ग्रामीण इलाकासभमे चलि गेलाह।<ref>{{cite book|author=ओरेस्ट सुबटेल्नी|title=यूक्रेन: ए हिस्ट्री|url=https://archive.org/details/ukrainehistory00subt_0|url-access=registration|year=२०००|publisher=यु अफ टोरंटो प्रेस|page=[https://archive.org/details/ukrainehistory00subt_0/page/359 359]|isbn=978-0-8020-8390-6}}</ref> १९१७ सँ १९२१ कऽ यूक्रेनी स्वतन्त्रता युद्ध मे अन्य अल्पकालिक राज्यसभक सङ्ग-सङ्ग मख्नोव्श्चीना, यूक्रेनी जनवादी गणतन्त्र, यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्य, आ पश्चिम यूक्रेनी जनवादी गणतन्त्र कऽ निर्माण भेल, जे ज्यादातर सोवियत संघ मे समाहित भऽ गेलाह, यद्यपि पश्चिमी यूक्रेन पोल्यान्ड मे आबि गेल।<ref>{{cite web |last=जुकोवस्की |first=अर्कादी |year=१९९३ |title=यूक्रेनियन-सोवियत वार, १९१७-२१ |url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CU%5CK%5CUkrainian6SovietWar1917hD721.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260107233833/https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CU%5CK%5CUkrainian6SovietWar1917hD721.htm |archive-date=७ जनवरी २०२६ |access-date=१८ जनवरी २०२६ |website=[[इन्टरनेट इन्साइक्लोपिडिया अफ यूक्रेन]]}}</ref><ref>{{cite web |last=मार्कुस |first=वसील |last2=स्ताखिव |first2=मातवी |year=१९९३ |title=वेस्टर्न यूक्रेनियन नेसनल रिपब्लिक |url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CW%5CE%5CWesternUkrainianNationalRepublic.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251104001527/https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CW%5CE%5CWesternUkrainianNationalRepublic.htm |archive-date=४ नवम्बर २०२५ |access-date=१८ जनवरी २०२६ |website=[[इन्टरनेट इन्साइक्लोपिडिया अफ यूक्रेन]]}}</ref> १९३०-३३ कऽ सोवियत अकाल, जकरा आब होलोडोमोर कऽ रूपमे जानल जाइत अछि, सोवियत संघमे लाखो लोकसभकें मृत छोड़ि देलक, ओहिमे सँ अधिकांश यूक्रेनियन न केवल यूक्रेनमे बल्कि कुबान आ पूर्व डोन कोसाक भूमिसभमे सेहो छलाह।<ref name="ब्रिटानिका"> {{वेबआर्काइभ|युआरएल=https://web.archive.org/web/20150505162714/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/275912/Industrialization-and-collectivization |तिथि=५ मई २०१५ }}, ''इन्साइक्लोपिडिया ब्रिटानिका''। उद्धरण: "१९३२-३३ कऽ महान अकाल (होलोडोमोर) – शांतिकालमे अभूतपूर्व मानव-निर्मित जनसांख्यिकीय तबाही। सोवियत संघमे मरल अनुमानित छह सँ आठ मिलियन लोकसभमे सँ, लगभग चारि सँ पाँच मिलियन यूक्रेनी छलाह... एकर जानबूझकऽ प्रकृति ई तथ्य सँ रेखांकित होइत अछि जे यूक्रेनमे अकालक लेल कोनो भौतिक आधार मौजूद नहि छल... सोवियत अधिकारीसभ यूक्रेनक लेल एक असंभव उच्च स्तर पर मांग कोटा निर्धारित केलक। खरीदमे सहायता करबाक लेल विशेष एजेन्ट्सक ब्रिगेड्सकें यूक्रेन भेजल गेल छल, आ घरसभक नियमित रूपसँ तलाशी लेल जाइत छल आ खाद्य पदार्थ जब्त कएल जाइत छल... ग्रामीण आबादीक पास खुदकें खुवाबक लेल अपर्याप्त भोजन छोड़ि देल गेल छल।"</ref><ref>ऐनी एप्पलबाउम. [http://www.h-net.org/reviews/showpdf.php?id=51300 ''रेड फेमाइन: स्टालिन्स वार अन यूक्रेन'' (२०१७)] {{वेबआर्काइभ|युआरएल=https://web.archive.org/web/20220227202140/https://www.h-net.org/reviews/showpdf.php?id=51300 |तिथि=२७ फरबरी २०२२ }}</ref> ==== द्वितीय विश्व युद्ध ==== द्वितीय विश्व युद्ध सितम्बर १९३९ मे शुरू भेल, जखन हिटलर आ स्टालिन पोल्यान्ड पर आक्रमण केलक, सोवियत संघ पूर्वी पोल्यान्डक अधिकांश हिस्सा लऽ लेलक। नाजी जर्मनी अपन सहयोगिसभ कऽ सङ्ग १९४१ मे सोवियत संघ पर आक्रमण केलक। ४.५ सँ ६ मिलियन कऽ बीच यूक्रेनी सोवियत सेनामे नाजीसभक खिलाफ लड़ल।<ref>{{cite book |editor1-last=रोसेनफेल्ड |editor1-first=एल्विन एच. |title=रिसर्जेन्ट एन्टीसेमिटिजम |date=२०१३ |publisher=इन्डियाना युनिभर्सिटी प्रेस |isbn=978-0-253-00890-9}}</ref> किछु यूक्रेनियन प्रारम्भमे वेहरमाच सैनिकसभकें सोवियत शासन सँ मुक्तिदातक रूपमे देखलन्हि, जखन कि अन्य एक पार्टिसन आन्दोलन बनौलक। यूक्रेनी राष्ट्रवादी भूमिगत कऽ किछु तत्वसभ एक यूक्रेनी विद्रोही सेना बनौलक जे सोवियत सेनासभ आ नाजीसभ दुनूक खिलाफ लड़ल। अन्य जर्मनसभक सङ्ग सहयोग केलक। यूक्रेनी राष्ट्रिय आन्दोलनमे पोलिश-समर्थक प्रवृत्ति, दोसर पोलिश गणतन्त्र कऽ प्रति वफादारीक घोषणा करैत आ बददलामे यूक्रेनियनसभक लेल स्वायत्तता कऽ माँग करैत (उदा. यूक्रेनी राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक गठबन्धन), मुख्य रूपसँ पोलिश पक्ष द्वारा एकर अस्वीकृतिक कारण हाशिए पर चलि गेल, जतय पोलिश संस्कृतिमे यूक्रेनियनसभक जबरन आत्मसात कऽ समर्थक हावी छलाह।<ref>{{cite book |last= पिएट्राक |first= माइकल |title= ओ उस्त्रोजु, प्रावि आई पोलितिस II रिजेकपोस्पोलितेज. पिस्मा वाइब्रेन |editor-last = बोरेकी |editor-first = पावेल |chapter = वप्रोवाडजेनी |language= PL |publisher= वोल्टर्स क्लूवर |date = २०१८ |page= ९}}</ref> हुनकर कब्जा कऽ दौरान नाजीसभ द्वारा लगभग १.५ मिलियन यहूदीसभक हत्या कऽ देल गेल छल।<ref>{{cite web|url=https://www.nbcnews.com/think/opinion/ukraine-impeachment-inquiry-messy-bloody-history-brought-them-together-ncna1059876|title=ओपिनियन &#124; द मेसी, ब्लडी हिस्ट्री द्याट लेड यूक्रेन इन्टु द इम्पीचमेंट इन्क्वायरी|website=एनबीसी न्यूज|date=२८ सितम्बर २०१९ }}</ref> वोलहिनियामे, यूक्रेनी लड़ाकुसभ १,००,००० धरि पोलिश नागरिकसभक खिलाफ एक नरसंहार केलक।<ref>{{cite web |url=http://www.volhyniamassacre.eu/spory-o-wolyn/polish-ukrainian-historical-disputes-over-the-volhynian-massacres |title=मारियस जाजाक्जोव्स्की: ''१९४३ वोलहिनिया म्यासेकर'' |access-date=९ अप्रैल २०१४ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140413132510/http://www.volhyniamassacre.eu/spory-o-wolyn/polish-ukrainian-historical-disputes-over-the-volhynian-massacres |archive-date=१३ अप्रैल २०१४ }}</ref> यूपीए-पक्षपातपूर्ण कऽ अवशिष्ट छोट समूह १९५० कऽ दशक धरि पोलिश आ सोवियत सीमाक लग काज केलक।<ref>{{cite web|url=https://www.kyivpost.com/article/opinion/op-ed/ukrainian-insurgent-army-myths-and-facts-314313.html|title=यूक्रेनियन इन्सर्जेन्ट आर्मी: मिथ्स एन्ड फ्याक्टस - अक्टुबर १२, २०१२|website=कीवपोस्ट|date=१२ अक्टुबर २०१२ }}</ref> गैलिसिया, वोलहिनिया, दक्षिण बेस्सारबिया, उत्तरी बुकोविना, आ कार्पेथियन रुथेनिया जे १९३९ मे मोलोटोव-रिबेंट्रॉप पैक्ट कऽ परिणामस्वरूप संलग्न कएल गेल छल, यूक्रेनी एसएसआर मे जोड़ल गेल छल। द्वितीय विश्व युद्धक बाद, यूक्रेनी एसएसआर कऽ संविधानमे किछु संशोधन स्वीकार कएल गेल, जाहिसँ ई किछु मामलसभमे आ एक निश्चित सीमा धरि अन्तर्राष्ट्रिय कानून कऽ एक अलग विषयक रूपमे काज करबामे सक्षम भेल, साथ ही सोवियत संघक हिस्सा सेहो बनल रहल। विशेष रूपसँ, ई संशोधनसभ यूक्रेनी एसएसआर कें सोवियत संघ आ बाइलोरुसियन एसएसआर कऽ सङ्ग [[संयुक्त राष्ट्र]] (यूएन) कऽ संस्थापक सदस्यसभमे सँ एक बनबाक अनुमति देलक। ई महासभा मे सन्तुलनक एक स्तर सुनिश्चित करबाक लेल [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] कऽ सङ्ग एक सौदेक हिस्सा छल, जेकर यूएसएसआर कऽ माननाय छल जे पश्चिमी गुटक पक्षमे असन्तुलित छल। संयुक्त राष्ट्रक एक सदस्यक रूपमे अपन क्षमतारे, यूक्रेनी एसएसआर १९४८-१९४९ आ १९८४-१९८५ मे [[संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद]] कऽ एक निर्वाचित सदस्य छल। क्रीमियन ओब्लास्ट कें १९५४ मे आरएसएफएसआर सँ यूक्रेनी एसएसआर मे हस्तान्तरित कएल गेल छल।<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-18287223 क्रीमिया प्रोफाइल – ओवरव्यू], बीबीसी न्यूज़</ref> === स्वतन्त्रता === १९९१ मे सोवियत संघक पतनक सङ्ग, यूक्रेन एक स्वतन्त्र राज्य बनि गेल, जकरा दिसम्बर १९९१ मे एक जनमत संग्रह कऽ सङ्ग औपचारिक रूप देल गेल। २१ जनवरी १९९० कें, ३,००,००० सँ अधिक यूक्रेनियनसभ<ref name="सुबटेल्नी-५७६">{{cite book|title=यूक्रेन: ए हिस्ट्री|author=सुबटेल्नी, ओरेस्ट|publisher=[[युनिभर्सिटी अफ टोरंटो प्रेस]]|year=२०००|isbn=0-8020-8390-0|page=[https://archive.org/details/ukrainehistory00subt_0/page/576 576]|author-link=ओरेस्ट सुबटेल्नी|url=https://archive.org/details/ukrainehistory00subt_0/page/576}}</ref> यूक्रेनी स्वतन्त्रताक लेल कीभ आ ल्वीव कऽ बीच एक मानव शृङ्खला आयोजित केलक। यूक्रेन आधिकारिक तौर पर २४ अगस्त १९९१ कें स्वयंकें एक स्वतन्त्र देश घोषित केलक, जखन यूक्रेनक कम्युनिस्ट सुप्रीम सोवियत (संसद) ई घोषणा केलक जे यूक्रेन आब यूएसएसआर कऽ कानूनसभक पालन नहि करत आ केवल यूक्रेनी एसएसआर कऽ कानूनसभक पालन करत, जे वास्तवमे सोवियत संघ सँ यूक्रेनक स्वतन्त्रताक घोषणा करैत अछि। १ दिसम्बर कें, मतदातासभ सोवियत संघ सँ स्वतन्त्रताकें औपचारिक रूप देबाक एक जनमत संग्रह कें मंजूरी देलक। ९०% सँ अधिक यूक्रेनी नागरिकसभ स्वतन्त्रताक लेल मतदान केलक, जाहिमे प्रत्येक क्षेत्रमे बहुमत छल, जाहिमे क्रीमिया मे ५६% शामिल अछि। सोवियत संघ २६ दिसम्बर कें औपचारिक रूपसँ अस्तित्वमे नहि रहल, जखन यूक्रेन, बेलारूस आ रूस (यूएसएसआर कऽ संस्थापक सदस्य) कऽ राष्ट्रपतिसभ सोवियत संविधानक अनुसार संघकें औपचारिक रूपसँ भङ्ग करबाक लेलबियालोविजा वन मे भेटलाह। एकर सङ्ग, यूक्रेनक स्वतन्त्रताकें कानूनी रूप देल गेल आ अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय द्वारा मान्यता देल गेल। १ दिसम्बर १९९१ कें सेहो, यूक्रेनी मतदातासभ अपन पहिल राष्ट्रपति चुनाव मे लियोनिद क्रावचुक कें चुनलक।<ref name="बीबीसीप्रोफाइलयूक्रेन" /> हुनकर राष्ट्रपतिक कालक दौरान, यूक्रेनी अर्थव्यवस्थाप्रति वर्ष १०% सँ अधिक सिकुड़ि गेल (१९९४ मे २०% सँ अधिक)।<ref name="बीबीसीप्रोफाइलयूक्रेन">[https://www.bbc.com/news/world-europe-18018002 यूक्रेन कन्ट्री प्रोफाइल – ओवरव्यू] {{वेबआर्काइभ|युआरएल=https://web.archive.org/web/20220325182022/https://www.bbc.com/news/world-europe-18018002 |तिथि=२५ मार्च २०२२ }}, [[बीबीसी न्यूज]]</ref> यूक्रेनक दोसर राष्ट्रपति, लियोनिद कुचमा कऽ राष्ट्रपति पद (१९९४-२००५), कयन भ्रष्टाचार घोटालासभ आ मिडियाक स्वतन्त्रतामे कमीसँ घिरल छल, जाहिमे कैसेट स्क्यान्डल सेहो शामिल छल।<ref name="बीबीसीप्रोफाइलयूक्रेन" /><ref>एड्रियन कराट्नीकी, "यूक्रेन्स अरेन्ज रेभोल्युसन," ''फोरेन अफेयर्स,'' खण्ड ८४, नम्बर २ (मार्च - अप्रैल २००५), पृष्ठ ३५-५२ {{वेबआर्काइभ|युआरएल=https://web.archive.org/web/20181206103903/https://www.jstor.org/stable/20034274 |तिथि=६ दिसम्बर २०१८ }}</ref> कुचमाक राष्ट्रपति कालक दौरान, अर्थव्यवस्थामे सुधार भेल, जाहिमे हुनकर कार्यालयक अन्तिम वर्षसभमे जीडीपी वृद्धि प्रति वर्ष लगभग १०% छल।<ref name="बीबीसीप्रोफाइलयूक्रेन" /> ==== अरेन्ज क्रान्ति आ यूरोमैदान ==== २००४ मे, कुचमा घोषणा केलन्हि जे ओ फेरसँ चुनाव नहि लड़ताह। २००४ कऽ राष्ट्रपति चुनाव मे दुई प्रमुख उम्मेदवार उभरलाह। विक्टर यानुकोविच,<ref>{{cite web |date=२०२२-०३-२९ |title=यानुकोविच इज प्रेसिडेन्ट |url=https://www.uawarexplained.com/yanukovych/?version=sixty-minutes/ |access-date=२०२२-०३-२९ |website=UaWarExplained.com |language=en}}</ref> तत्कालीन प्रधान मन्त्री, जिनकें कुचमा आ रूसी संघ दुनूक समर्थन प्राप्त छल, रूसक सङ्ग घनिष्ठ सम्बन्ध चाहैत छलाह। मुख्य विपक्षी उम्मेदवार, विक्टर युशचेंको, यूक्रेन कें पश्चिमक दिस अपन ध्यान केन्द्रित करबाक आ अन्ततः ईयू मे शामिल होयबाक लक्ष्य रखबाक आह्वान केलन्हि। रनअफ चुनावमे, यानुकोविच आधिकारिक तौर पर कम अन्तरसँ जीत हासिल केलन्हि, मुदा युशचेंको आ हुनकर समर्थकसभ आरोप लगौलन्हि जे भोटमे धांधली आ डराबय-धमकाकें कारण हुनका कयन भोटसभक नुकसान भेल अछि, विशेष रूपसँ पूर्वी यूक्रेनमे। विपक्षक कीभ आ अन्य शहरसभमे सड़कसभ पर भारी विरोध प्रदर्शन ("अरेन्ज क्रान्ति") शुरू करबाक बाद एक राजनीतिक संकट पैदा भऽ गेल, आ यूक्रेनक सर्वोच्च न्यायालय चुनाव परिणामसभकें शून्य आ अमान्य घोषित कऽ देलक। दोसर रनअफ मे विक्टर युशचेंको कें विजेता घोषित कएल गेल। पाँच दिनक बाद, यानुकोविच पद सँ इस्तीफा दऽ देलन्हि आ हुनकर क्याबिनेट कें ५ जनवरी २००५ कें बर्खास्त कऽ देल गेल। युशचेंकोक कार्यकालक दौरान, रूस आ यूक्रेनक बीच सम्बन्ध अक्सर तनावपूर्ण देखाएल देलक किएक तँ युशचेंको यूरोपीय संघ कऽ सङ्ग सम्बन्धसभमे सुधार कऽ दिस अधिक आ रूसक दिस कम देखलन्हि।<ref name="बीबीसीप्रोफाइलयुशचेंको">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4035789.stm प्रोफाइल: विक्टर युशचेंको] {{वेबआर्काइभ|युआरएल=https://web.archive.org/web/20171023150016/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4035789.stm |तिथि=२३ अक्टुबर २०१७ }}, [[बीबीसी न्यूज]]</ref> २००५ मे, रूसक सङ्ग प्राकृतिक गैसक कीमतो पर एक अत्यधिक प्रचारित विवाद कऽ कारण कयन यूरोपीय देशसभमे कमी आयल जे एक पारगमन देशक रूपमे यूक्रेन पर निर्भर छलाह।<ref name="बीबीसीप्रोफाइलयूक्रेन२०१२" /> जनवरी २००६ मे एक समझौता भेल।<ref name="बीबीसीप्रोफाइलयूक्रेन२०१२">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1102303.stm यूक्रेन कन्ट्री प्रोफाइल – ओवरव्यू २०१२] {{वेबआर्काइभ|युआरएल=https://web.archive.org/web/20120609073220/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1102303.stm |तिथि=९ जुन २०१२ }}, [[बीबीसी न्यूज]]</ref> २०१० कऽ राष्ट्रपति चुनाव धरि, युशचेंको आ यूलिया टिमोशेंको — जे अरेन्ज क्रान्तिक दौरान सहयोगी छलीह<ref>{{cite web |date=२०२२-०३-२९ |title=द अरेन्ज रेभोल्युसन |url=https://www.uawarexplained.com/orange-revolution/?version=sixty-minutes/ |access-date=२०२२-०३-२९ |website=UaWarExplained.com |language=en}}</ref> — कड़वा दुश्मन बनि चुकल छलीह।<ref name="बीबीसीप्रोफाइलयूक्रेन" /> टिमोशेंको युशचेंको आ विक्टर यानुकोविच दुनूक खिलाफ राष्ट्रपतिक चुनाव लड़लीह, जाहिसँ त्रिकोणीय मुकाबला बनि गेल। युशचेंको, जिनकर लोकप्रियता कम भऽ चुकल छल,<ref name="बीबीसीप्रोफाइलयुशचेंको" /> चुनाव लड़बामे डटल रहलाह, आ कयन अरेन्ज-समर्थक मतदाता घर पर ही रहलाह।<ref>[https://web.archive.org/web/20100215041206/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1963613,00.html यूक्रेन्स न्यू प्रेसिडेन्ट: इज द अरेन्ज रेभोल्युसन ओवर?],] (११ फरबरी २०१०)</ref> चुनावक दोसर दौरमे, यानुकोविच ४८% भोटक सङ्ग रन-अफ ब्यालेट जीतलन्हि, जखन कि टिमोशेंकोकें ४५% भोट भेटल।<ref>{{cite web |date=२०२२-०३-२९ |title=द अरेन्ज रेभोल्युसन |url=https://www.uawarexplained.com/yanukovych/?version=sixty-minutes/ |access-date=२०२२-०३-२९ |website=UaWarExplained.com |language=en}}</ref> अपन राष्ट्रपति काल (२०१०-२०१४) कऽ दौरान, यानुकोविच आ हुनकर पार्टी अफ रिजनस पर यूक्रेनमे "नियन्त्रित लोकतन्त्र" बनाबक प्रयास करबाक आ मुख्य विपक्षी दल ब्लक यूलिया टिमोशेंको कें नष्ट करबाक प्रयास करबाक आरोप लगाएल गेल छल, मुदा दुनू ई आरोपसभसँ इनकार केने अछि।<ref>[http://www.opendemocracy.net/od-russia/andreas-umland/ukraine-right-wing-politics-is-genie-out-of-bottle यूक्रेन राइट-विङ्ग पोलिटिक्स: इज द जीनी आउट अफ द बोटल?] {{वेबआर्काइभ|युआरएल=https://web.archive.org/web/20171014083516/http://www.opendemocracy.net/od-russia/andreas-umland/ukraine-right-wing-politics-is-genie-out-of-bottle |तिथि=१४ अक्टुबर २०१७ }},] (३ जनवरी २०११)<br />[https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-12171740 यूक्रेन भ्युपोइन्ट: नोवेलिस्ट आन्द्रे कुकोव] {{वेबआर्काइभ|युआरएल=https://web.archive.org/web/20181011223832/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-12171740 |तिथि=११ अक्टुबर २०१८ }}, [[बीबीसी न्यूज]] (१३ जनवरी २०११)<br />[https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-12042561 यूक्रेन एक्स-पीएम टिमोशेन्को चार्ज्ड विथ मिसयुजिङ्ग फण्डस] {{वेबआर्काइभ|युआरएल=https://web.archive.org/web/20171201225215/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-12042561 |तिथि=१ दिसम्बर २०१७ }}, [[बीबीसी न्यूज]] (२० दिसम्बर २०१०)<br />[http://www.osw.waw.pl/en/publikacje/osw-commentary/2010-09-29/party-regions-monopolises-power-ukraine#_ftn5 द पार्टी अफ रिजन्स मोनोपोलाइजेज पावर इन यूक्रेन] {{वेबआर्काइभ|युआरएल=https://web.archive.org/web/20110903124818/http://www.osw.waw.pl/en/publikacje/osw-commentary/2010-09-29/party-regions-monopolises-power-ukraine#_ftn5 |तिथि=३ सितम्बर २०११ }}, [[सेन्टर फर इस्टर्न स्टडिज]] (२९ सितम्बर २०१०)<br />[https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-12219712 यूक्रेन लन्चेज ब्याटल एगेन्स्ट करप्सन] {{वेबआर्काइभ|युआरएल=https://web.archive.org/web/20170321003502/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-12219712 |तिथि=२१ मार्च २०१७ }}, [[बीबीसी न्यूज]] (१८ जनवरी २०११)<br />[https://www.bbc.co.uk/news/business-11549381 यूक्रेनियन्स लङ्ग वेट फर प्रोस्पेरिटी] {{वेबआर्काइभ|युआरएल=https://web.archive.org/web/20170321004648/http://www.bbc.co.uk/news/business-11549381 |तिथि=२१ मार्च २०१७ }}, [[बीबीसी न्यूज]] (१८ अक्टुबर २०१०)<br />[http://pulitzercenter.org/blog/news-points/ukraine-press-censorship-journalists-uncertain-future यूक्रेन:जर्नलिस्ट्स फेस अनसर्टेन फ्युचर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111005000000/http://pulitzercenter.org/blog/news-points/ukraine-press-censorship-journalists-uncertain-future |date=2011-10-05 }} {{वेबआर्काइभ|युआरएल=https://web.archive.org/web/20111005204055/http://pulitzercenter.org/blog/news-points/ukraine-press-censorship-journalists-uncertain-future |तिथि=५ अक्टुबर २०११ }}, [[पुलित्जर सेन्टर अन क्राइसिस रिपोर्टिङ]] (२७ अक्टुबर २०१०)<br />{{cite news |date=२५ मई २०११ |title=आवर यूक्रेन कम्स टु डिफेन्स अफ टिमोशेंको, लुत्सेंको, डिडेंको, मकारेंको इन स्टेटमेन्ट |publisher=[[इन्टरफेक्स-यूक्रेन]] |url=http://www.interfax.com.ua/eng/main/69573/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120603124713/http://www.interfax.com.ua/eng/main/69573/ |archive-date=३ जुन २०१२ }}</ref> यानुकोविच द्वारा सत्ता कें केन्द्रीकृत करबाक प्रयाससभक एक अक्सर उद्धृत उदाहरण २०११ मे यूलिया टिमोशेंको कें सजा सुनावनाय छल, जकरा पश्चिमी सरकारसभ द्वारा संभावित रूपसँ राजनीति सँ प्रेरित होयबाक लेल निन्दा कएल गेल अछि।<ref>{{cite web |title=यू.एस. गभर्मेन्ट स्टेटमेन्ट अफ कन्सर्न अबाउट अरेस्ट अफ पूर्व प्राइम मिनिस्टर युलिया टिमोशेन्को |url=http://ukraine.usembassy.gov/government-statement-tymoshenko.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304025646/http://ukraine.usembassy.gov/government-statement-tymoshenko.html |archive-date=४ मार्च २०१६ |access-date=८ फरबरी २०१६}} [[संयुक्त राज्य अमेरिकाक दूतावास, कीभ|यूएस दूतावास, कीभ]], (२४ सितम्बर २०११)<br />https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-14459446 {{वेबआर्काइभ|युआरएल=https://web.archive.org/web/20181021141928/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-14459446 |तिथि=२१ अक्टुबर २०१८ }} [[बीबीसी न्यूज]], (२४ सितम्बर २०११)</ref> नवम्बर २०१३ मे, राष्ट्रपति यानुकोविच यूक्रेन-यूरोपीय संघ सङ्घ समझौता पर हस्ताक्षर नहि केलन्हि आ एकर बदलामे रूसक सङ्ग घनिष्ठ सम्बन्ध बनाबक विकल्प चुनलन्हि।<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-25182823 ह्वाई इज यूक्रेन इन टरमोइल?] {{वेबआर्काइभ|युआरएल=https://web.archive.org/web/20131218180637/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-25182823 |तिथि=१८ दिसम्बर २०१३ }}, [[बीबीसी न्यूज]] (२१ फरबरी २०१४)</ref><ref name="अलजेवीएस२९१११३">{{cite web |title=यूक्रेन 'स्टिल वान्ट्स टु साइन ईयू डिल' &#124; न्यूज &#124; अल जजीरा |url=http://www.aljazeera.com/news/europe/2013/11/ukraine-still-wants-sign-eu-deal-20131129111345619208.html}}</ref> ई कदम सँ कीभक सड़कसभ पर विरोध प्रदर्शन शुरू भेल आ अन्ततः गरिमाक क्रान्ति भेल। प्रदर्शनकारीसभ कीभ कऽ मैदान नेज़ालेझनोस्ती (स्वतन्त्रता स्क्वायर) मे शिविर स्थापित केलक,<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26249330 यूक्रेन क्राइसिस: पुलिस स्टोर्म मेन कीभ 'मैदान' प्रोटेस्ट क्याम्प] {{वेबआर्काइभ|युआरएल=https://web.archive.org/web/20081201194141/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26249330 |तिथि=१ दिसम्बर २००८ }}, [[बीबीसी न्यूज]] (१९ फरबरी २०१४)</ref> आ दिसम्बर २०१३ आ जनवरी २०१४ मे प्रदर्शनकारीसभ विभिन्न सरकारी भवनसभ पर कब्जा करनाय शुरू कऽ देलक, पहिने कीभमे, आ बादमे पश्चिमी यूक्रेन मे।<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-26248275 यूक्रेन प्रोटेस्ट्स टाइमलाइन] {{वेबआर्काइभ|युआरएल=https://web.archive.org/web/20140603193226/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-26248275 |तिथि=३ जुन २०१४ }}, [[बीबीसी न्यूज]] (२१ फरबरी २०१४)</ref> प्रदर्शनकारीसभ आ पुलिसक बीच भेल झड़प कऽ परिणामस्वरूप फरबरी २०१४ मे लगभग ८० लोकक मौत भेल।<ref>{{cite news |author=सैंडफोर्ड डैनियल |date=१९ फरबरी २०१४ |title=यूक्रेन क्राइसिस: रिन्यूड कीभ असल्ट अन प्रोटेस्टर्स |work=बीबीसी न्यूज |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26252679 |access-date=१९ फरबरी २०१४}}</ref><ref>{{cite news |date=२१ फरबरी २०१४ |title=यूक्रेन क्राइसिस: यानुकोविच अनाउन्सेज 'पिस डिल' |work=बीबीसी न्यूज |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26284505 |access-date=२१ फरबरी २०१४}}</ref> हिंसाक बाद, यूक्रेनी संसद २२ फरबरी कें यानुकोविच कें सत्ता सँ हटाबक लेल मतदान केलक (ई आधार पर जे हुनकर अता-पता अज्ञात छल आ एहि लेल ओ अपन कर्तव्यसभक पालन नहि कऽ सकैत छलाह), आ यूलिया टिमोशेंको कें जेल सँ मुक्त करबाक लेल मतदान केलक। ओही दिन, यानुकोविच कऽ समर्थक वोलोडिमिर रयबक संसदक अध्यक्षक पद सँ इस्तीफा दऽ देलन्हि, आ हुनकर स्थान पर टिमोशेंको कऽ वफादार ओलेक्ज़ेंडर तुर्चिनोव कें नियुक्त कएल गेल, जिनकें बादमे अन्तरिम राष्ट्रपतिक रूपमे स्थापित कएल गेल।<ref>{{cite news |date=२३ फरबरी २०१४ |title=प्रोफाइल: ओलेक्ज़ेंडर तुर्चिनोव |work=बीबीसी न्यूज |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26316268 |access-date=२५ फरबरी २०१४}}</ref> यानुकोविच कीभ सँ भागि गेलाह, आ बादमे रूसी शहर रोस्तोव-ऑन-डॉन मे एक प्रेस कॉन्फ्रेंस देलन्हि।<ref>{{cite news |author=टेलर, चार्ल्स |date=२८ फरबरी २०१४ |title=प्रोफाइल: यूक्रेन्स आउस्टेड प्रेसिडेन्ट विक्टर यानुकोविच |work=बीबीसी न्यूज |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-25182830 |access-date=४ मई २०१४}}</ref> ==== पश्चिमी एकीकरण ==== १ जनवरी २०१६ कें, यूक्रेन ईयू कऽ सङ्ग डीसीएफटीए मे शामिल भेल। यूक्रेनी नागरिकसभकें ११ जुन २०१७ कें कोनो भी १८० दिनक अवधिक दौरान ९० दिन धरि शेंगेन क्षेत्र मे वीज़ा-मुक्त यात्रा कऽ अनुमति देल गेल छल, आ सङ्घ समझौता औपचारिक रूपसँ १ सितम्बर २०१७ कें लागू भेल।<ref name="२०१७-एसोस">{{cite web |title=यूरोपियन कमिसन - ईयू-यूक्रेन एसोसिएसन एग्रीमेंट फुल्ली इन्टर्स इन्टु फोर्स |url=https://europa.eu/rapid/press-release_IP-17-3045_en.htm |website=europa.eu}} (प्रेस विज्ञप्ति)</ref> विदेश नीति क्षेत्रमे महत्वपूर्ण उपलब्धिसभमे रूस-विरोधी प्रतिबन्धसभकें समर्थन करनाय, यूरोपीय संघ कऽ देशसभक सङ्ग वीज़ा-मुक्त शासन प्राप्त करनाय, आ देशक भीतर अत्यन्त कठिन कार्यसभकें दूर करबाक आवश्यकताकें नीक तरहसँ पहचाननाय शामिल अछि। हालाँकि, पुरान स्थानीय अधिकारी कोनो बदलाव नहि चाहैत छलाह; हुनका एन्टी-मैदान कार्यकर्तासभ सँ साफ कऽ देल गेल छल (लुस्ट्रेशन), मुदा केवल आंशिक रूपसँ। भ्रष्टाचारक खिलाफ लड़ाई शुरू कएल गेल छल, मुदा ई क्षुद्र अधिकारीसभ आ इलेक्ट्रॉनिक घोषणासभक सजाय धरि सीमित छल, आ नव स्थापित एनएबीयू आ एनएसीपी अपन काजमे घोटालासभ द्वारा चिह्नित छल। न्यायिक सुधारकें पुरान, समझौतावादी न्यायाधीशसभक नियुक्तिक सङ्ग जोड़ल गेल छल। मैदान निवासिसभक खिलाफ अपराधसभक जाँचमे देरी भेल। "सूचना युद्ध" कऽ विशाल वैश्विक रूसी यूक्रेनी-विरोधी प्रचार कऽ मुकाबला करबाक लेल, सूचना नीति मन्त्रालय कऽ निर्माण कएल गेल छल, जे ५ साल धरि कोनो प्रभावी काज नहि देखेलक, सिवाय कैस्परस्की लैब, डॉ. वेब, १सी, मेल.रू, यांडेक्स आ रूसी सामाजिक नेटवर्क वीकॉन्टैक्टे वा ओड्नोक्लास्निकी आ प्रचार मिडिया पर प्रतिबन्ध कऽ। २०१७ मे, राष्ट्रपति "शिक्षा पर" कानून पर हस्ताक्षर केलन्हि, जकरा राष्ट्रिय अल्पसंख्यकसभक विरोधक सामना करऽ पड़ल, आ हङ्गेरीक सरकार कऽ सङ्ग झगड़ा भेल। ओही समय, आर्थिक स्थिति मुख्य रूपसँ व्यापक भ्रष्टाचारक कारण बिगड़ैत रहल। २०१८ धरि यूक्रेन यूरोपक सबसँ गरीब देश बनि गेल, जकर प्रति व्यक्ति जीडीपी ३,००० डलर सँ कम छल।<ref>{{cite news |last1=स्टारोबिन |first1=पॉल |title=यूक्रेन्स रियल पावर ब्रोकर |url=https://www.businessinsider.com/ukraines-real-power-broker-yermak-zelensky-russia-war-biden-2023-12?r=US&IR=T&fbclid=IwAR1UEZLoZyZ37Lo5RirygbAMp94HRKf49VtRXnOMbkkXAJ1Wc0ecHLN28_I |work=[[बिजनेस इनसाइडर]] |date=१८ दिसम्बर २०२३}}</ref> १९ मई २०१८ कें, पोरोशेंको एक डिक्री पर हस्ताक्षर केलन्हि जे स्वतन्त्र राज्यसभक राष्ट्रमण्डल कऽ वैधानिक निकायसभमे यूक्रेनक भागीदारी कें अन्तिम रूप सँ समाप्त करबा पर राष्ट्रिय सुरक्षा आ रक्षा परिषदक निर्णयकें लागू केलक।<ref>{{cite web |title=उक्रेना ओस्टाटोच्नो व्यस्ला ज एसएनडी |url=https://espreso.tv/news/2018/05/19/ukrayina_ostatochno_vyyshla_z_snd |access-date=२०१८-०५-१९ |website=espreso.tv}}</ref><ref>{{cite news |title=प्रेजिडेन्ट पिडपिसाव उकाज प्रो ओस्टाटोच्ने प्रिपिनेन्न्या उचास्टी उक्रेनी उ स्टाटुटनिख ओर्गानाख एसएनडी — ओफिसिने इन्टरनेट-प्रेदस्ताव्नित्स्त्वो प्रेजिडेन्टा उक्रेनी |language=uk |work=ओफिसिने इन्टरनेट-प्रेदस्ताव्नित्स्त्वो प्रेजिडेन्टा उक्रेनी |url=http://www.president.gov.ua/news/prezident-pidpisav-ukaz-pro-ostatochne-pripinennya-uchasti-u-47554 |access-date=२०१८-०५-१९}}</ref> फरबरी २०१९ धरि, यूक्रेन स्वतन्त्र राज्यसभक राष्ट्रमण्डलमे अपन भागीदारीकें एक महत्वपूर्ण न्यूनतम धरि कम कऽ देलक आ प्रभावी रूपसँ अपन वापसी पूरा कऽ लेलक। यूक्रेनक वर्खोव्ना राडा सम्मिलनक पुष्टि नहि केलक, अर्थात् यूक्रेन कहियो सीआईएस कऽ सदस्य नहि रहल अछि।<ref>{{cite news |title=उक्रेनी ने पोत्रिबनो व्यखोडिती इज एसएनडी – वोना निकोली ने बुला इ ने जे जराज च्लेनोम सिएई स्ट्रक्चुरी |url=https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html |newspaper=रादियो स्वोबोदा|date=२६ नवम्बर २०२० |last1=लाशेंको |first1=ओलेक्जेन्डर }}</ref> ६ जनवरी २०१९ कें, फेनेर मे, यूक्रेनक राष्ट्रपति पेट्रो पोरोशेंको कऽ भागीदारीक सङ्ग यूक्रेनक रूढ़िवादी चर्च कऽ एक प्रतिनिधिमण्डल स्वतन्त्र एक टोमोसप्राप्त केलक। टोमोस ओसीयू कऽ प्रमुख, मेट्रोपोलिटन एपिफेनियस कें पारिस्थितिक पितृसत्ता कऽ सङ्ग एक संयुक्त लिटुरजीक दौरान भेंट कएल गेल छल।<ref>{{cite web |title=Οικουμενικό Πατριαρχείο |url=https://ec-patr.org/ |access-date=२०२१-०६-१४ |language=el}}</ref> अगिला दिन, टोमोसकें सेंट सोफिया कैथेड्रल मे एक प्रदर्शनक लेल यूक्रेन लाएल गेल छल। ९ जनवरी कें, कांस्टेंटिनोपल रूढ़िवादी चर्च कऽ धर्मसभा कऽ सभ सदस्यसभ धर्मसभाक निर्धारित बैठकक दौरान टोमोस पर हस्ताक्षर केलक। २१ फरबरी २०१९ कें, यूक्रेनक संविधान मे संशोधन कएल गेल छल, जाहिमे यूरोपीय संघ आ नाटो मे सदस्यताक लेल यूक्रेनक रणनीतिक पाठ्यक्रम पर नियमसभकें बेसिक कानूनक प्रस्तावना, तीन लेखसभ आ संक्रमणकालीन प्रावधानसभमे निहित कएल गेल छल।<ref>{{cite web |title=द ल अमेन्डिङ द कन्स्टिच्युसन अन द कोर्स अफ एक्सेसन टु द ईयू एन्ड नाटो ह्याज इन्टर्ड इन्टु फोर्स {{!}} यूरोपियन इन्टिग्रेसन पोर्टल |url=https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti |access-date=२०२१-०३-२३ |website=eu-ua.org |language=uk |archive-date=२८ सितम्बर २०२० |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928024828/https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti |url-status=dead }}</ref> २१ अप्रैल २०१९ कें, वोलोडिमिर जेलेन्स्की राष्ट्रपति चुनावक दोसर दौरमे राष्ट्रपति चुनल गेलाह। २१ जुलाई कें प्रारम्भिक संसदीय चुनावसभ मे नवगठित राष्ट्रपति-समर्थक सर्वेंट अफ द पीपुल पार्टी कें स्वतन्त्र यूक्रेनक इतिहासमे पहिल बेर सीटसभक पूर्ण बहुमत (२४८) जीतबाक अनुमति देलक। पार्टीक अध्यक्ष दिमित्रो राज़ुमकोव कें संसदक अध्यक्ष चुनल गेल। बहुमत २९ अगस्त कें बिना कोनो गठबन्धनक अपने दम पर सरकार बनाबयमे सक्षम छल, आ ओलेक्सी होन्चारुक कें प्रधान मन्त्रीक रूपमे मन्जूरी देलक।<ref>{{cite web |last=किटसफ्ट |title=क्याबिनेत मिनिस्टिरिव उक्रेनी&nbsp;— नोभिम प्रिमियर-मिनिस्ट्रोम उक्रेनी स्टाव ओलेक्सी होन्चारुक |url=https://www.kmu.gov.ua/news/novim-premyer-ministrom-ukrayini-stav-oleksij-goncharuk |access-date=२०२०-०७-०६ |website=www.kmu.gov.ua |language=uk}}</ref> ४ मार्च २०२० कें, जीडीपी मे १.५% कऽ गिरावट (चुनावक समयमे ४.५% वृद्धिक बदलामे) कऽ कारण, वर्खोव्ना राडा होन्चारुकक सरकार कें बर्खास्त कऽ देलक आ डेनिस श्यामहल<ref>{{cite news |date=२०२०-०३-०४ |title=होन्चारुका ज्विल्न्यली ज पोसाडी प्रिमियरा आ वीडस्तव्यली भेस उर्याद |language=uk |work=बीबीसी न्यूज यूक्रेना |url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-51734007 |access-date=२०२०-०७-०६}}</ref> नव प्रधान मन्त्री बनलाह।<ref>{{cite web |title=डेनिस श्यामहल – नोभी प्रिमियर उक्रेनी |url=http://www.pravda.com.ua/news/2020/03/4/7242529/ |access-date=२०२०-०७-०६ |website=यूक्रेन्स्का प्रावदा |language=uk}}</ref> २८ जुलाई २०२० कें, लिथुआनिया, [[पोल्यान्ड]] आ यूक्रेन ल्यूब्लिन मे ल्युब्लिन त्रिकोण पहलक निर्माण केलक, जकर उद्देश्य पोलिश-लिथुआनियाई राष्ट्रमण्डल कऽ तीन ऐतिहासिक देशसभक बीच आगु सहयोग पैदा करनाय आ ईयू आ नाटो मे यूक्रेनक एकीकरण आ सम्मिलनकें आगू बढ़ानाय अछि।<ref>{{cite news |title=लिथुआनिया, पोल्यान्ड एन्ड यूक्रेन इनागुराते 'ल्युब्लिन ट्राइंगल' |url=https://jamestown.org/program/lithuania-poland-and-ukraine-inaugurate-lublin-triangle/ |website=जेम्सटाउन}}</ref> १७ मई २०२१ कें, जॉर्जियाक विदेश मन्त्रीसभ, मोल्दोवा आ यूक्रेन कऽ बीच एक संयुक्त ज्ञापन पर हस्ताक्षर कऽ कऽ एसोसिएशन ट्रियो कऽ गठन कएल गेल छल। एसोसिएशन ट्रियो तीन देशसभ (जे ईयू कऽ सङ्ग सङ्घ समझौता पर हस्ताक्षर केने अछि) कऽ बीच यूरोपीय संघ कऽ सङ्ग यूरोपीय एकीकरण सँ सम्बन्धित आम हितक मुद्दा पर उन्नत सहयोग, समन्वय, आ संवाद, पूर्वी साझेदारी कऽ ढाँचाक भीतर सहयोग बढ़ाबक, आ यूरोपीय संघमे शामिल होयबाक सम्भावनाक लेल प्रतिबद्ध होयबाक लेल त्रिपक्षीय ढाँचा अछि।<ref>{{cite web |title=उक्रेना, ग्रुजिया टा मोल्डोवा स्टवोरीली नोभयी फोरम्याट स्पिवप्रात्सी डल्या स्पिल्नोगो रुखु वी ईएस |url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2021/05/17/7123240/ |website=www.eurointegration.com.ua}}</ref> जुन २०२१ ब्रुसेल्स शिखर सम्मेलन मे, नाटो नेतासभ २००८ बुखारेस्ट शिखर सम्मेलन मे लेल गेल निर्णयकें दोहरायल जे यूक्रेन प्रक्रियाक एक अभिन्न अङ्गक रूपमे सदस्यता कार्य योजना (एमएपी) कऽ सङ्ग गठबन्धनक सदस्य बनत आ बिना कोनो बाहरी हस्तक्षेप कऽ अपन भविष्य आ विदेश नीतिकें निर्धारित करबाक यूक्रेनक अधिकार अछि।<ref name=":0">{{cite web |title=ब्रुसेल्स समिट कम्युनिक इस्युड बाय द हेड्स अफ स्टेट एन्ड गभर्मेन्ट पार्टिसिपेटिङ इन द मिटिङ अफ द नर्थ अटलान्टिक काउंसिल इन ब्रुसेल्स १४ जुन २०२१ |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_185000.htm |website=नाटो}}</ref> यूक्रेन मूल रूपसँ २०२४ मे ईयू सदस्यता कऽ लेल औपचारिक रूपसँ आवेदन देबाक तैयारी कऽ रहल छल, मुदा एकर बदलामे फरबरी २०२२ मे सदस्यताक लेल एक आवेदन पर हस्ताक्षर केलक।<ref name=":1">{{cite web |title=यू २०२४ रोसी उक्रेना पोडस्ट जायवकु ना वस्तूप दो ईएस |url=https://www.ukrinform.ua/rubric-polytics/2629440-u-2024-roci-ukraina-podast-zaavku-na-vstup-do-es.html |website=www.ukrinform.ua|date=२९ जनवरी २०१९ }}</ref> ==== रूस-यूक्रेन युद्ध ==== मार्च २०१४ मे, रूसी संघ द्वारा क्रीमियाक विलय भेल। यद्यपि रूसक सङ्ग क्रीमियाई एकीकरण पर एक जनमत संग्रह कऽ आधिकारिक परिणामसभकें प्रस्ताव कऽ पक्षमे भारी बहुमत देखाबक रूपमे रिपोर्ट कएल गेल छल, मुदा ई मतदान रूसी सैन्य कब्जाक तहत आयोजित कएल गेल छल आ एकरा यूरोपीय संघ आ [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] द्वारा अवैध घोषित कएल गेल छल।<ref>{{cite news| url = https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26606097| title = क्रीमिया जनमत संग्रह: मतदाता 'रूसक सङ्ग मिलबाक समर्थन केलक'| date = १० मार्च २०१४| पहुँच-तिथि = ४ मई २०१४ |कार्य = बीबीसी न्यूज}}</ref>क्रीमियाई संकटक बाद पूर्वी यूक्रेन आ दक्षिणी यूक्रेन मे रूस-समर्थक अशान्ति भेल।<ref name="यूक्रेन क्राइसिस टाइमलाइन बीबीसी">[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-26248275 यूक्रेन क्राइसिस टाइमलाइन] {{वेबआर्काइभ|युआरएल=https://web.archive.org/web/20140603193226/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-26248275 |तिथि=३ जुन २०१४ }}, [[बीबीसी न्यूज]]</ref> अप्रैल २०१४ मे यूक्रेनी अलगाववादीसभ डोनेट्स्क जनवादी गणतन्त्र आ लुहांस्क जनवादी गणतन्त्र कें स्वघोषित केलक आ ११ मई २०१४ कें जनमत संग्रह आयोजित केलक; अलगाववादीसभ दावी केलक जे लगभग ९०% लोकसभ स्वतन्त्रताक पक्षमे मतदान केलक।<ref>[https://www.npr.org/blogs/thetwo-way/2014/05/07/310451535/putin-tells-separatists-to-postpone-may-11-referendum पुतिन अलगाववादीसभकें ११ मई कऽ जनमत संग्रहकें टालबाक लेल कहलन्हि] {{वेबआर्काइभ|युआरएल=https://web.archive.org/web/20150319033458/http://www.npr.org/blogs/thetwo-way/2014/05/07/310451535/putin-tells-separatists-to-postpone-may-11-referendum |तिथि=१९ मार्च २०१५ }}, [[एनपीआर]] (७ मई २०१४)<br />{{cite news | युआरएल=https://www.bbc.com/news/world-europe-27360146 | title=यूक्रेनी विद्रोही डोनेट्स्क आ लुहांस्कमे जनमत संग्रह आयोजित केलक | work=बीबीसी न्यूज | date=११ मई २०१४ | access-date=११ मई २०१४ }}<br />{{cite news|url=https://news.vice.com/video/russian-roulette-dispatch-thirty-eight|title=रसियन रूले (डिस्प्याच थर्टी-एट)|date=१३ मई २०१४|access-date=७ जुलाई २०१४|newspaper=[[वाइस न्यूज]]|archive-date=४ जुलाई २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140704073504/https://news.vice.com/video/russian-roulette-dispatch-thirty-eight|url-status=dead}}</ref><ref name="यूक्रेन क्राइसिस टाइमलाइन बीबीसी" /> बादमे अप्रैल २०१४ मे, एक दिस यूक्रेनी सेना आ यूक्रेन-समर्थक स्वयम्सेवक बटालियनसभ, आ दोसर दिस डोनेट्स्क आ लुहांस्क जनवादी गणतन्त्रसभक समर्थन करैवाला सेनासभक बीच लड़ाई, डोनबासक युद्ध मे बढ़ि गेल।<ref name="यूक्रेन क्राइसिस टाइमलाइन बीबीसी" /><ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-30414955 यूक्रेन संघर्षमे चरम दक्षिणपन्थी भूमिका कें कम आंकैत अछि] {{वेबआर्काइभ|युआरएल=https://web.archive.org/web/20180602182154/http://www.bbc.com/news/world-europe-30414955 |तिथि=२ जुन २०१८ }}, [[बीबीसी न्यूज]] (१३ दिसम्बर २०१४)</ref> दिसम्बर २०१४ धरि, ई संघर्षमे ६,४०० सँ अधिक लोकसभक मृत्यु भऽ चुकल छल, आ [[संयुक्त राष्ट्र]] कऽ आँकड़ाक अनुसार एकर परिणामस्वरूप आधा मिलियन सँ अधिक लोक यूक्रेनक भीतर आन्तरिक रूपसँ विस्थापित भऽ गेलाह आ दुई लाख शरणार्थी (ज्यादातर) [[रूस]] आ अन्य पड़ोसी देशसभमे भागि गेलाह।<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-30454746 फरगल किन यूक्रेनक 'जमल भेल संघर्ष' पर मारियुपोल सँ रिपोर्ट करैत छथि] {{वेबआर्काइभ|युआरएल=https://web.archive.org/web/20160723122836/http://www.bbc.com/news/world-europe-30454746 |तिथि=२३ जुलाई २०१६ }}, [[बीबीसी न्यूज]] (१२ दिसम्बर २०१४)</ref><ref> {{वेबआर्काइभ|युआरएल=https://web.archive.org/web/20161111091846/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=49533#.VI4Wv3vX4Yg |तिथि=११ नवम्बर २०१६ }}, [[संयुक्त राष्ट्र]] (५ दिसम्बर २०१४)</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-28656147 यूक्रेन संघर्ष: युद्ध बढ़त ही शरणार्थिसभक सङ्ख्या बढैत अछि] {{वेबआर्काइभ|युआरएल=https://web.archive.org/web/20180708145441/https://www.bbc.com/news/world-europe-28656147 |तिथि=८ जुलाई २०१८ }}, [[बीबीसी न्यूज]] (५ अगस्त २०१४)</ref><ref>[http://www.rferl.mobi/a/ukraine-death-toll/27047512.html संयुक्त राष्ट्रक कहब अछि जे अप्रैल २०१४ सँ यूक्रेनक संघर्षमे कम सँ कम ६,४०० लोक मारल गेल] {{वेबआर्काइभ|युआरएल=https://web.archive.org/web/20151223061830/http://www.rferl.mobi/a/ukraine-death-toll/27047512.html |तिथि=२३ दिसम्बर २०१५ }}, [[आरएफई/आरएल]] (१ जुन २०१५)</ref> ओही अवधिक दौरान, राजनीतिक (जाहिमे लुस्ट्रेशन पर कानून आ वि-साम्यवादीकरण पर कानून कऽ अपनाएब शामिल अछि) आ आर्थिक सुधार शुरू भेल।<ref name="कारनेगी" /> २५ मई २०१४ कें, पेट्रो पोरोशेंको कें राष्ट्रपति चुनावक पहिल दौरमे राष्ट्रपति<ref>{{cite web |date=२०२२-०३-२९ |title=पेट्रो पोरोशेन्को बिकम्स प्रेसिडेन्ट अफ यूक्रेन |url=https://www.uawarexplained.com/petro-poroshenko-becomes-president-of-ukraine/?version=sixty-minutes/ |access-date=२०२२-०३-२९ |website=UaWarExplained.com |language=en}}</ref> चुनल गेल छल। २०१५ कऽ दोसर छमाही धरि, स्वतन्त्र पर्यवेक्षकसभ नोट केलक जे यूक्रेनमे सुधार काफी धीमा भऽ गेल छल, भ्रष्टाचार कम नहि भेल छल, आ यूक्रेनक अर्थव्यवस्था अखनो गहरे संकटमे छल।<ref name="कारनेगी">{{cite web|url=http://carnegieendowment.org/2015/08/19/ukraine-reform-monitor-august-2015/iewe|title=यूक्रेन रिफर्म मोनिटर: अगस्त २०१५|date=अगस्त २०१५|publisher=कारनेगी एंडोमेंट फॉर इंटरनेशनल पीस|access-date=२२ दिसम्बर २०१५}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.bloombergview.com/articles/2015-11-06/unreformed-ukraine-is-self-destructing|title=यूक्रेन इज इन डेन्जर अफ बिकमिङ ए फेल्ड स्टेट|last=बर्शिडस्की|first=लियोनिद|date=६ नवम्बर २०१५|work=[[ब्लूमबर्ग न्यूज़]]|access-date=८ नवम्बर २०१५|archive-date=१० नवम्बर २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110025333/http://www.bloombergview.com/articles/2015-11-06/unreformed-ukraine-is-self-destructing}}</ref><ref>{{cite news|url=https://foreignpolicy.com/2015/08/25/money-still-rules-ukraine-poroshenko-corruption/|title=मनी स्टिल रूल्स यूक्रेन|last=कुजियो|first=तारास|date=२५ अगस्त २०१५|work=[[फॉरेन पॉलिसी]]|access-date=२२ दिसम्बर २०१५}}</ref><ref>{{cite news|url=https://opendemocracy.net/od-russia/mikhail-minakov-maryna-stavniichuk/ukrainian-constitution-reform-or-crisis|title=यूक्रेन्स कन्स्टिच्युसन: रिफर्म अर क्राइसिस?|last1=मिनाकोव|first1=मिखाइल|first2=मैरीना|last2=स्टावनीचुक|date=१६ फरबरी २०१६|publisher=ओपेनडेमोक्रेसी|access-date=१९ फरबरी २०१६|archive-date=१७ फरबरी २०१६|archive-url=https://web.archive.org/web/20160217091235/https://www.opendemocracy.net/od-russia/mikhail-minakov-maryna-stavniichuk/ukrainian-constitution-reform-or-crisis}}</ref> दिसम्बर २०१५ धरि, डोनबासक युद्धमे ९,१०० सँ अधिक लोकसभ (अधिकतर नागरिक) कऽ मृत्यु भऽ चुकल छल,<ref>{{cite web |date=२०२२-०३-२९ |title=सेपरेट डिस्ट्रिक्ट्स अफ डोनबास एन्ड लुहांस्क रिजनस (ORDLO) |url=https://www.uawarexplained.com/ldnr/?version=sixty-minutes/ |access-date=२०२२-०३-२९ |website=UaWarExplained.com |language=en}}</ref> संयुक्त राष्ट्र कऽ आँकड़ासभ कऽ अनुसार।<ref>[https://www.nytimes.com/2015/12/10/world/europe/ukraine-conflict-toll.html?_r=0 एट लीस्ट ९,११५ किल्ड इन यूक्रेन कनफ्लिक्ट, यू.एन. सेज] {{वेबआर्काइभ|युआरएल=https://web.archive.org/web/20160724003009/http://www.nytimes.com/2015/12/10/world/europe/ukraine-conflict-toll.html?_r=0 |तिथि=२४ जुलाई २०१६ }}, [[न्यूयॉर्क टाइम्स]] (९ दिसम्बर २०१५)<br />[http://www.rferl.mobi/a/ukraine-separatists-holiday-cease-fire-violations/27445518.html कीभ, सेपरेटिस्ट्स एक्युज इच अदर अफ भायोलेटिङ होलिडे सीज-फायर] {{वेबआर्काइभ|युआरएल=https://web.archive.org/web/20151226020428/http://www.rferl.mobi/a/ukraine-separatists-holiday-cease-fire-violations/27445518.html |तिथि=२६ दिसम्बर २०१५ }}, [[रेडियो फ्री यूरोप]] (२४ दिसम्बर २०१५)</ref> २ फरबरी २०२१ कें, एक राष्ट्रपतीय डिक्रीसँ रूस-समर्थक टीवी चैनलसभ ११२ यूक्रेन, न्यूज़वन आ जेडआईके कऽ टेलिभिजन प्रसारण पर प्रतिबन्ध लगा देल गेल।<ref>{{cite web |title=उकाज प्रेजिडेन्टा उक्रेनी №४३/२०२१ |url=https://www.president.gov.ua/documents/432021-36441 |access-date=२०२१-०२-०६ |website=ओफिसिने इन्टरनेट-प्रेदस्ताव्नित्स्त्वो प्रेजिडेन्टा उक्रेनी |language=uk}}</ref><ref>{{cite news |title=जेलेन्स्की‌ ‌"विम्कनुभ"‌ ‌११२,‌ ‌ZIK‌ ‌आ‌ ‌NewsOne‌ ‌ज‌ एफिरू. श्छो विदोमो‌ |language=uk |work=बीबीसी न्यूज यूक्रेना |url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-55907449 |access-date=२०२१-०२-०६}}</ref> राष्ट्रिय सुरक्षा आ रक्षा परिषदक निर्णय आ १९ फरबरी २०२१ कऽ राष्ट्रपतीय डिक्री द्वारा ८ व्यक्तिसभ आ १९ कानूनी संस्थासभ पर प्रतिबन्ध लगाएल गेल, जाहिमे पुतिनक रूस-समर्थक राजनीतिज्ञ आ पुतिनक गडफादर विक्टर मेदवेदचुक आ हुनकर पत्नी ओक्साना मार्चेंको शामिल छलीह।<ref>{{cite web |title=उकाज प्रेजिडेन्टा उक्रेनी №६४/२०२१ |url=https://www.president.gov.ua/documents/642021-36753 |access-date=२०२१-०२-२० |website=ओफिसिने इन्टरनेट-प्रेदस्ताव्नित्स्त्वो प्रेजिडेन्टा उक्रेनी |language=uk}}</ref><ref>{{cite web |title=जेलेन्स्की व्विव यू डियु साङ्क्सी प्रोती मेदवेदचुका |url=https://www.pravda.com.ua/news/2021/02/20/7284161/ |access-date=२०२१-०२-२० |website=यूक्रेन्स्का प्रावदा |language=uk}}</ref> केर्च स्ट्रेटक घटना २५ नवम्बर २०१८ कें भेल जखन [[रूस|रूसी]]<nowiki/>संघीय सुरक्षा सेवा (एफएसबी) तटरक्षक तीन यूक्रेनी नौसेना कऽ जहाजसभ पर गोलीबारी केलक आ कब्जा कऽ लेलक, जे मारीउपोल बन्दरगाहक दिस अपन रास्तमे केर्च जलडमरूमध्य कऽ माध्यमसँ [[काला सागर]] सँ अजोव सागर मे प्रवेश करबाक प्रयास कऽ रहल छल।<ref>{{cite news |date=२०१८-११-२६ |title=टेन्सन एस्केलेट्स आफ्टर रसिया सीजेज यूक्रेन नेभल शिप्स |work=बीबीसी न्यूज |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-46338671 |access-date=२०२१-०६-१४}}</ref><ref>{{cite news |last=पोलितियुक |first=एन्ड्र्यू ओस्बोर्न, पावेल |date=२०१८-११-२६ |title=रसिया फायर्स अन एन्ड सीजेज यूक्रेनियन शिप्स नियर एनेक्स्ड क्रीमिया |work=रॉयटर्स |url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-russia-idUSKCN1NU0DL |access-date=२०२१-०६-१४}}</ref> पूरा २०२१ मे, रूसी सेनासभ रूस-यूक्रेन सीमा कऽ सङ्ग, कब्जा कएल गेल क्रीमिया आ डोनबासमे, आ बेलारूसमे अपन सेनाकें जमा केलक।<ref>{{cite news |title=बिल्डअप अफ रसियन फोर्सेज अलंग यूक्रेन्स बोर्डर द्याट ह्याज सम टकिङ अफ वार |language=en |work=एनपीआर.ओआरजी |url=https://www.npr.org/2021/12/01/1060608432/buildup-of-russian-forces-along-ukraines-border-that-has-some-talking-of-war |access-date=२०२२-१०-०४}}</ref> २४ फरबरी २०२२ कें, रूसी सेनासभ यूक्रेन पर आक्रमण केलक।<ref>{{cite web |last=एलीयट |first=हॉली |title=रसियन फोर्सेज इन्भेड यूक्रेन |url=https://www.cnbc.com/2022/02/24/russian-forces-invade-ukraine.html |access-date=२०२२-१०-०४ |website=सीएनबीसी |date=२४ फरबरी २०२२ |language=en}}</ref> रूस जल्दी ही देशक अधिकांश पूर्व आ दक्षिण पर कब्जा कऽ लेलक, मुदा माइकोलाइव शहरसँ आगू ओडेसा कऽ दिस बढ़यमे विफल रहल, आ कीभ, चेर्निहाइव, सुमी, आ खार्किव पर कब्जा करबामे विफल रहबाक बाद उत्तर सँ पाछा हटबाक लेल मजबूर भेल।<ref>{{cite news |last=बिग |first=म्याथ्यू मपोके |date=२०२२-०९-१३ |title=रसिया इन्भेडेड यूक्रेन मोर द्यान २०० डेज अगो. हियर इज वन की डेभलपमेन्ट फ्रम एभ्री मन्थ अफ द वार. |language=en-US |work=द न्यूयोर्क टाइम्स |url=https://www.nytimes.com/article/ukraine-russia-war-timeline.html |access-date=२०२२-१०-०४ |issn=0362-4331}}</ref> आगु क्षेत्र प्राप्त करबामे विफल रहबाक बाद आ एक तेज गति सँ यूक्रेनी जवाबी हमला द्वारा खार्किव ओब्लास्ट सँ बाहर निकालल जेबाक बाद,<ref>{{cite web |last=ओर्टिज़ |first=जोन बेकन आ जोर्गे एल. |title=रसियन्स एडमिट डिफिट इन खार्किव; जेलेन्स्की भिजिट्स इजियम आफ्टर ट्रुप्स फ्ली शैटर्ड सिटी: यूक्रेन अपडेट्स |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2022/09/14/ukraine-russia-war-live-updates/10375099002/ |access-date=२०२२-१०-०४ |website=यूएसए टुडे |language=en-US}}</ref> रूस आधिकारिक रूपसँ ३० सितम्बर कें डोनेट्स्क जनवादी गणतन्त्र आ लुहांस्क जनवादी गणतन्त्र, कऽ सङ्ग-सङ्ग अधिकांश खेरसॉन आ जापोरिज्जिया ओब्लास्ट सभ पर कब्जा कऽ लेलक।<ref>{{cite news |last=मायनेस |first=चार्ल्स |date=२०२२-०९-३० |title=पुतिन इल्लीगली एनेक्सेज टेरिटरीज इन यूक्रेन, इन स्पाइट अफ ग्लोबल अपोजिसन |language=en |work=एनपीआर |url=https://www.npr.org/2022/09/30/1126020895/russia-ukraine-putin-annexation |access-date=२०२२-१०-०४}}</ref> २०२२ मे यूक्रेन पर रूसी आक्रमणक पूर्व संध्या पर, ई देश यूरोपमे सबसँ गरीब छल,<ref>{{cite web |title=जीडीपी पर क्यापिटा (करेन्ट यूएस$) &#124; डाटा |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?most_recent_value_desc=true}}</ref> एक एहन बाधा जकर कारण उच्च भ्रष्टाचार स्तरसभ<ref>{{cite web |last=बुलोघ |first=ओलिभर |date=६ फरबरी २०१५ |title=वेलकम टु यूक्रेन, द मोस्ट करप्ट नेसन इन यूरोप |url=https://www.theguardian.com/news/2015/feb/04/welcome-to-the-most-corrupt-nation-in-europe-ukraine |access-date=३ मार्च २०२१ |work=[[द गार्डियन]] |quote="१९९१ सँ, अधिकारीसभ, संसद सदस्यसभ आ व्यवसायीसभ राज्यक बजटकें लूटबाक लेल जटिल आ अत्यधिक आकर्षक योजनासभ बनौने अछि। ई चोरी यूक्रेनकें पङ्गु बना देने अछि। स्वतन्त्रताक समय अर्थव्यवस्था पोल्यान्ड कऽ जतबा पैग छल, आब ई एक तिहाई आकारक अछि। आम यूक्रेनियनसभ अपन जीवन स्तरकें स्थिर देखने अछि, जखन कि मुट्ठी भरि कुलीन वर्ग अरबपति बनि गेल अछि।"}}</ref> आ आर्थिक उदारीकरण आ संस्थागत सुधार कऽ धीमी गतिकें मानल जाइत छल।<ref>{{cite web |title=यूक्रेन: क्यान मिनिङफुल रिफर्म कम आउट अफ कन्फ्लिक्ट? |url=https://www.bruegel.org/policy-brief/ukraine-can-meaningful-reform-come-out-conflict |access-date=२०२३-०३-१७ |website=ब्रुगेल {{!}} द ब्रुसेल्स-बेस्ड इकोनोमिक थिङ्क ट्याङ्क |date=२५ जुलाई २०२२ |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=पिकुलिका-विल्चेव्स्का |first=अग्निज्का |date=२०१७-०७-१९ |title=ह्वाई द रिफर्म्स इन यूक्रेन आर सो स्लो? |url=https://neweasterneurope.eu/2017/07/19/why-the-reforms-in-ukraine-are-so-slow/ |access-date=२०२३-०३-१७ |website=न्यू ईस्टर्न यूरोप - ए बाइमन्थली न्यूज़ म्यागजिन डेडिकेटेड टु सेन्ट्रल एन्ड ईस्टर्न यूरोपियन अफेयर्स |language=en-GB }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |title=द स्लो-रिफर्म ट्र्याप |url=https://www.bruegel.org/blog-post/slow-reform-trap |access-date=२०२३-०३-१७ |website=ब्रुगेल {{!}} द ब्रुसेल्स-बेस्ड इकोनोमिक थिङ्क ट्याङ्क |language=en}}</ref><ref>{{cite web |date=नवम्बर ८, २००० |title=यूक्रेन कन्ट्री असिस्टेन्स इभ्यालुएसन |url=https://www.oecd.org/countries/ukraine/35290615.pdf |website=www.oecd.org}}</ref> देश पर रूसक आक्रमण यूक्रेनक अर्थव्यवस्था आ सुधारक भविष्यक सम्भावनासभकें एतबा नुकसान पहुँचाएल जे देशक जीडीपी कें आक्रमणक बाद अपन पहिल वर्षमे ही ३५% धरि सिकुड़बाक अनुमान लगाएल गेल छल।<ref>{{cite web |last=ग्रामर |first=एमी मैकिनन, रोबी |title=द ब्याटल टु सेभ यूक्रेन्स इकोनोमी फ्रम द वार |url=https://foreignpolicy.com/2022/10/05/russia-ukraine-war-reconstruction-european-bank-odile-renaud-basso/ |access-date=२०२३-०३-१८ |website=फॉरेन पॉलिसी |date=५ अक्टुबर २०२२ |language=en-US}}</ref> == राष्ट्रिय इतिहासलेखन == दुनियाक अन्य हिस्सासभमे यूक्रेनक बारेमे ज्ञान अपेक्षाकृत हाल धरि मुख्य रूपसँ रूसी माध्यमिक स्रोतसभ सँ आयल छल। सत्रहम् शताब्दीक दोसर भागक बाद, जखन मस्कोवी आ बादमे रूसी साम्राज्य यूक्रेनी क्षेत्रक अधिकांश हिस्सा पर नियन्त्रण करय लागल, रूसी लेखकसभ यूक्रेनकें रूसी इतिहासक हिस्साक रूपमे शामिल केलक। एहिमे मध्ययुगीन कीवन रुस कें "कीवन रूस" आ एकर पुरान पूर्वी स्लाविक संस्कृति आ निवासिसभकें "कीवन रूसी" वा "पुरान रूसी" कहब शामिल छल। बादमे यूक्रेन वा एकर हिस्सासभकें "लिटिल रूस", "दक्षिण रूस", "पश्चिम रूस" (बेलारूस कऽ सङ्ग), वा "न्यू रूस" (काला सागर तट आ दक्षिण-पूर्वी स्टेपी) कहल गेल। मुदा रूसक पहुँच सँ बाहर यूक्रेनक हिस्सासभकें रुथेनिया आ ओकर लोकसभकें रुथेनियन कहल जाइत छल। यूक्रेन आ यूक्रेनियनसभकें सन्दर्भित करबाक लेल चुनल गेल नाम अक्सर एक निश्चित राजनीतिक स्थितिकें दर्शावैत छल, आ कखनो-कखनो यूक्रेनी राष्ट्रियताक अस्तित्वसँ इनकार करबाक लेल सेहो।<ref name="हिस्ट्री अफ यूक्रेन२७" /> यूक्रेनी इतिहासक रूसी दृष्टिकोण पश्चिमी शिक्षाविदामे प्रचलित बनि गेल, आ यद्यपि १९५० कऽ दशक धरि पूर्वाग्रहक पहचान कऽ लेल गेल छल, स्लाविक अध्ययन आ इतिहासक कयन विद्वानसभक माननाय अछि जे मस्को-केन्द्रित दृष्टिकोणकें ठीक करबाक लेल अखनो महत्वपूर्ण बदलाव आवश्यक अछि।<ref>{{cite news |last=प्रिन्स |first=टोड |date=२०२३-०१-०१ |title=मस्कोज इन्भेजन अफ यूक्रेन ट्रिगर्स 'सोल-सर्चिङ' एट वेस्टर्न युनिभर्सिटीज एज स्कोलर्स रिथिङ्क रसियन स्टडिज |language=en |work=रेडियो फ्री यूरोप/रेडियो लिबर्टी |url=https://www.rferl.org/a/russia-war-ukraine-western-academia/32201630.html |access-date=२०२३-१२-१७}}</ref> यूक्रेनक इतिहासक विद्वत्तापूर्ण अध्ययन १९अम शताब्दीक अन्तमे रूमानी आवेगसभसँ उभरल जखन जर्मन रूमानियत पूर्वी यूरोपमे फैल गेल। उत्कृष्ट नेता कीभ स्थित वोलोडिमिर एंटोनोविच (१८३४-१९०८) आ हुनकर छात्र माइखाइलो ह्रुशेव्स्की (१८६६-१९३४) छलाह।<ref>सेरही प्लोखी, ''अनमेकिङ इम्पेरियल रसिया: माइखाइलो ह्रुशेव्स्की एन्ड द राइटिङ अफ यूक्रेनियन हिस्ट्री'' (२००५)</ref> यूक्रेनक रूसी दृष्टिकोणक पहिल गम्भीर चुनौती ह्रुशेव्स्की कऽ १९०४ कऽ लेख "द ट्रेडिशनल स्कीम अफ 'रसियन' हिस्ट्री एन्ड द प्रोब्लेम अफ द रेसनल अर्गनाइजेसन अफ द हिस्ट्री अफ द ईस्टर्न स्लाभ्स" छल।{{sfn|मैगोक्सी|२०१०|page=२१}} पहिल बेर अभिलेखीय स्रोतसभ, आधुनिक अनुसन्धान तकनीकसभ, आ आधुनिक ऐतिहासिक सिद्धान्तसभ पर आधारित पूर्ण पैमाने पर विद्वत्तापूर्ण अध्ययन सम्भव भेल। हालाँकि, सरकारी अधिकारीसभक माँगसभ—ज़ारिस्ट, कुछ हद धरि अस्ट्रो-हङ्गेरियन आ पोलिश, आ बादमे सोवियत—एहन विचारसभकें फैलायनाय कठिन बना देलक जे केन्द्रीय सरकारक विपरीत छलाह। एहि लेल, १९२० कऽ बाद मध्य यूरोप आ क्यानाडामे इतिहासकारसभक निर्वासित विद्यालय उभरलाह। यूक्रेनक भीतर इतिहासलेखनक चारि विद्यालयसभमे कीभन रुसक मध्ययुगीन राज्यक आश्चर्यजनक रूपसँ भिन्न व्याख्यासभ प्रकट होइत अछि: रूसोफाइल, सोवियतफाइल, पूर्वी स्लाविक, आ यूक्रेनोफाइल। सोवियत संघमे, १९२१ कऽ बाद एक कट्टरपन्थी विराम आयल, जकर नेतृत्व मिखाइल पोक्रोव्स्की केलन्हि। १९३४ धरि, इतिहासकें आम तौर पर अन्धराष्ट्रवादी नहि मानल जाइत छल, मुदा मार्क्सवादी इतिहासलेखन कऽ शैलीमे फेरसँ लिखल गेल छल। राष्ट्रिय "अतीत" कें गैर-रूसीसभक लेल सामाजिक आ राष्ट्रिय मुक्तिक रूपमे, आ रूसीसभक लेल सामाजिक मुक्तिक रूपमे फेरसँ लिखल गेल, एक एहन प्रक्रियामे जे १९१७ मे समाप्त भेल। स्टालिनक तहत, राज्य आ एकर आधिकारिक इतिहासलेखनकें एक विशिष्ट रूसी चरित्र आ एक निश्चित रूसो-केन्द्रितता देल गेल छल। शाही इतिहासकें एहन तरहसँ फेरसँ लिखल गेल जे गैर-रूसी प्रेम (ज़ारिस्ट) रूसी राज्यक हिस्सा बनिकऽ रूसी लोकसभमे "शामिल" होयबाक अनुकरण आ सम्मानक कारण बनल, आ बददलामे, रूसी राज्यक हित पड़ोसी लोकसभक लेल परोपकारिता आ चिन्ता सँ प्रेरित छलाह।<ref>{{cite book |last=वेलिचेंको |first=स्टीफन |title=शेपिङ आइडेन्टिटी इन इस्टर्न यूरोप एन्ड रसिया: सोवियत-रसियन एन्ड पोलिश एकाउन्ट्स अफ यूक्रेनियन हिस्ट्री, १९१४-१९९१ |date=१९९३ |isbn=978-1-137-05825-6 |page=२३|location=न्यूयोर्क |oclc=1004379833}}</ref> रूसोफाइल आ सोवियतफाइल विद्यालय स्वतन्त्र यूक्रेनमे हाशिए पर चलि गेल अछि, जाहिमे २१अम शताब्दीक शुरुआतमे यूक्रेनोफाइल विद्यालयक हावी अछि। यूक्रेनोफाइल विद्यालय एक एहन पहचानकें बढ़ावा दैत अछि जे रूसक परस्पर अनन्य अछि। ई देशक शैक्षिक प्रणाली, सुरक्षा बलसभ, आ राष्ट्रिय प्रतीक आ स्मारक पर हावी भऽ गेल अछि, यद्यपि पश्चिमी इतिहासकारसभ द्वारा एकरा राष्ट्रवादी कहिकऽ खारिज कऽ देल गेल अछि। ईस्ट स्लाविक विद्यालय, यूक्रेनोफाइल्स आ रूसोफिलिज्म कऽ बीच एक उदार समझौता, कऽ वैचारिक आ प्रतीकात्मक आधार कमजोर अछि, यद्यपि ई यूक्रेनक केन्द्रवादी पूर्व अभिजात वर्ग द्वारा पसन्द कएल जाइत अछि।<ref>तारास कुजियो, "नेशनल आइडेन्टिटी एन्ड हिस्ट्री राइटिङ इन यूक्रेन," ''नेशनलिटीज पेपर्स'' २००६ ३४(४): ४०७-४२७, [[ईबीएससीओ इंफॉर्मेशन सर्विसेज|ईबीएससीओ]] पर अनलाइन</ref> हालक वर्षसभमे कयन इतिहासकारसभ राष्ट्रिय इतिहाससभक विकल्प खोजबाक प्रयास केने छथि, आ यूक्रेनी इतिहास एहन दृष्टिकोण आमन्त्रित केलक जे एक राष्ट्रिय प्रतिमान सँ पर देखैत अछि। बहुजातीय इतिहास यूक्रेनमे कयन लोकसभकें मान्यता दैत अछि; पार-राष्ट्रिय इतिहास यूक्रेनकें विभिन्न साम्राज्यसभक लेल एक सीमा क्षेत्रक रूपमे चित्रित करैत अछि; आ क्षेत्र अध्ययन यूक्रेनकें पूर्व-मध्य यूरोपक हिस्साक रूपमे वा, कम अक्सर, यूरेशियाक हिस्साक रूपमे वर्गीकृत करैत अछि। सेरही प्लोखी कऽ तर्क अछि जे देशक राष्ट्रिय इतिहास सँ पर देखबासँ यूक्रेन, एकर लोकसभ आ आसपासक क्षेत्रसभक अधिक समृद्ध समझ सम्भव भेल अछि।<ref>सेरही प्लोखी, "बियोन्ड नेशनलिटी" ''अब इम्पेरियो'' २००७ (४): २५-४६,</ref> २०१५ सँ, यूक्रेनक "क्षेत्रीय-नागरिक" आ "भाषाई-जातीय" इतिहासकें एकीकृत करबामे नव रुचि भेल अछि। उदाहरणक लेल, क्रीमियन तातारसभ कऽ इतिहास आ क्रीमिया प्रायद्वीपक अधिक दूरक इतिहास आब यूक्रेनी विद्यालयक इतिहासमे एकीकृत अछि। ई "यूक्रेनी लोक" कऽ बदला संवैधानिक रूपसँ अनिवार्य "यूक्रेनक लोक" कऽ हिस्सा अछि। धीरे-धीरे, पोलिश आ यहूदीसभक इतिहासकें सेहो फेरसँ एकीकृत कएल जा रहल अछि। हालाँकि, रूस द्वारा क्षेत्रीय सम्प्रभुताक उल्लङ्घनक कारण उत्पन्न वर्तमान राजनीतिक माहौलक कारण, "सह-मेजबान" कऽ रूपमे रूसीसभक भूमिकासभकें बहुत कम कऽ देल गेल अछि, आ अखनो अतीत कऽ अनसुलझे कठिन मुद्दामे, उदाहरणक लेल, होलोडोमोर कऽ दौरान यूक्रेनियनसभक भूमिका अछि।<ref>{{cite book |title=द पोलिटिक्स अफ मेमोरी इन पोल्यान्ड एन्ड यूक्रेन: फ्रम रिकन्सिलिएसन टु डि-कन्सिलिएसन |date=२०२२ |others=टॉमाज़ स्ट्रीजेक, जोआना कोनीज़ना-सालामाटिन |isbn=978-1-003-01734-9 |location=लंदन |page=९८|oclc=1257314140}}</ref> १९९१ कऽ बाद, ऐतिहासिक स्मृति सोवियत-बादक यूक्रेनी राज्यक राजनीतिक लामबन्दी आ वैधीकरणमे एक शक्तिशाली उपकरण छल, साथ ही यूक्रेनी समाजक राजनीतिक विभाजनक तर्ज पर चुनिंदा रूपसँ उपयोग कएल गेल स्मृतिक विभाजन। यूक्रेन अन्य सोवियत-बादक राष्ट्रसभक लेल विशिष्ट पुनर्स्थापनावादी प्रतिमानक अनुभव नहि केलक, उदाहरणक लेल तीन बाल्टिक देश —लिथुआनिया, लातविया, आ एस्टोनिया, यद्यपि स्वतन्त्रताक बहुआयामी इतिहास, यूक्रेनमे रूढ़िवादी चर्च, सोवियत युगक दमन, सामूहिक अकाल, आ द्वितीय विश्व युद्धक सहयोगक उपयोग यूक्रेनी राष्ट्रवादकें विकसित करबाक लेल एक अलग निर्माणात्मक रूपरेखा प्रदान करबाक लेल कएल गेल छल। पहचान राजनीति (जाहिमे इतिहासक पाठ्यपुस्तकक उत्पादन आ स्मारक प्रथासभक प्राधिकरण शामिल अछि) खण्डित रहल अछि आ यूक्रेनक व्यक्तिगत क्षेत्रसभक वैचारिक चिन्ता आ चिन्तासभकें दर्शाबक लेल तैयार कएल गेल अछि।<ref>देखू एंड्री पोर्टनोव, "एक्सरसाइजेस विथ हिस्ट्री यूक्रेनी स्टाइल (सोवियत-बादक यूक्रेनमे इतिहासक कार्यप्रणालीक सार्वजनिक पहलुसभ पर नोट्स)," ''अब इम्पेरियो'' २००७ (३): ९३-१३८, यूक्रेनीमे</ref> === यूक्रेन पर क्यानेडियन इतिहासलेखन === सोवियत यूक्रेनमे, बीसम शताब्दीक इतिहासकारसभकें ओही मोडल आ विषयसभक सीमामे सख्ती सँ सीमित कएल गेल छल जे ओ कवर कऽ सकैत छलाह, मस्को एक आधिकारिक मार्क्सवादी दृष्टिकोण पर जोर दैत छल। हालाँकि, निर्वासित क्यानाडामे यूक्रेनियन एक स्वतन्त्र छात्रवृत्ति विकसित केलक जे मार्क्सवादकें नजरअन्दाज केलक, आ इतिहासलेखनमे पश्चिमी प्रवृत्तियसभकें साझा केलक।<ref>रोमन सेनकस, "यूक्रेनियन स्टडिज इन क्यानाडा सिन्स द १९५०: एन इन्ट्रोडक्सन।" ''ईस्ट/वेस्ट: जर्नल अफ यूक्रेनियन स्टडिज'' ५.१ (२०१८): ३-७.</ref> जॉर्ज डब्ल्यू. सिम्पसन आ ओरेस्ट सुबटेल्नी क्यानाडाई शिक्षाविद्दामे यूक्रेनी अध्ययनकें बढ़ावा देबयवाला नेता छलाह।<ref>बोहदान क्रवचेंको, "यूक्रेनियन स्टडिज इन क्यानाडा।" ''नेशनलिटीज पेपर्स'' ६#१ (१९७८): २६-४३.</ref> यूक्रेनमे स्वतन्त्रताक कमीक अर्थ छल जे कूटनीति आ राजनीति पर पारम्परिक इतिहासलेखन पर जोर देनाय बाधक छल। १९६० कऽ बाद सामाजिक इतिहासक फलना-फूलना शोधकर्तासभक लेल कयन नव दृष्टिकोण खोललक; सुबटेल्नी आधुनिकीकरण मोडल कऽ उपयोग केलक। बादक इतिहासलेखन प्रवृत्तियसभकें जल्दी ही यूक्रेनी साक्ष्यक अनुकूल कएल गेल, जाहिमे यूक्रेनी राष्ट्रवाद पर विशेष ध्यान देल गेल। नव सांस्कृतिक इतिहास, उत्तर-औपनिवेशिक अध्ययन, आ "भाषाई मोड़" बढ़ैत, यदि प्रतिस्थापित नहि करैत सामाजिक इतिहास, दृष्टिकोणक कयन कोणसभक अनुमति देलक। १९९१ धरि, क्यानाडामे इतिहासकार स्वतन्त्रताक सङ्ग राष्ट्रिय पहचान कऽ उदय कऽ सम्बन्धमे दृष्टिकोणक एक विस्तृत शृङ्खलाक स्वतन्त्रतापूर्वक अन्वेषण केने छलाह। स्वतन्त्रताक बाद, क्यानाडामे एक उच्च प्राथमिकता यूक्रेनी छात्रवृत्तिकें सोवियत-मार्क्सवादी रूढ़िवाद सँ मुक्त करबामे सहायता करब छल—जे यूक्रेनी राष्ट्रवादकें कम आंकैत छल आ जोर दैत छल जे सच्चा यूक्रेनियन हमेशा रूसक सङ्ग फेरसँ जुड़बाक प्रयास कऽ रहल छलाह। मस्को सँ स्वतन्त्रताक अर्थ एक एहन रूढ़िवाद सँ स्वतन्त्रता छल जे यूक्रेनी घटनाक्रमक लेल कहियो नीक तरहसँ अनुकूल नहि छल। यूक्रेनमे विद्वानसभ "राष्ट्रिय प्रतिमान" कऽ स्वागत केलक जकरा विकसित करबामे क्यानाडाई इतिहासकार मदद केने छलाह। १९९१ कऽ बाद सँ, यूक्रेनी राष्ट्र-निर्माण कऽ अध्ययन एक तेजी सँ वैश्विक आ सहयोगी उद्यम बनि गेल अछि, जाहिमे यूक्रेनक विद्वान क्यानाडामे अध्ययन आ काज कऽ रहल छथि, आ सम्बन्धित विषयसभ पर सम्मेलनसभ दुनिया भरक विद्वानसभकें आकर्षित करैत छथि।<ref>सेरही येकेलचिक, "स्टडीइंग द ब्लूप्रिंट फॉर ए नेशन: क्यानेडियन हिस्टोरियोग्राफी अफ मोर्डन यूक्रेन," ''ईस्ट/वेस्ट: जर्नल अफ यूक्रेनियन स्टडिज'' (२०१८) ५#१ पृष्ठ ११५-१३७। [https://www.ewjus.com/index.php/ewjus/article/view/373/pdf अनलाइन] {{वेबआर्काइभ|युआरएल=https://web.archive.org/web/20190228191910/https://www.ewjus.com/index.php/ewjus/article/view/373/pdf |तिथि=२८ फरबरी २०१९ }}</ref> == टिप्पणीसभ == {{notelist}} == सन्दर्भ == {{Reflist|30em}} == ग्रन्थसूची == === सर्वेक्षण आ सन्दर्भ === *''इन्साइक्लोपिडिया अफ यूक्रेन'' (युनिभर्सिटी अफ टोरंटो प्रेस, १९८४-९३) ५ खण्ड; [https://web.archive.org/web/20121001155033/http://www.utoronto.ca/cius/webfiles/eu.htm क्यानेडियन इन्स्टिच्युट अफ यूक्रेनियन स्टडिज] सँ, आंशिक रूपसँ [http://www.encyclopediaofukraine.com/ ''इन्टरनेट इन्साइक्लोपिडिया अफ यूक्रेन''] कऽ रूपमे अनलाइन। *''यूक्रेन: ए कनसाइज इन्साइक्लोपिडिया।'' वलोडिमिर कुबिजोवी द्वारा सम्पादित; युनिभर्सिटी अफ टोरंटो प्रेस। १९६३; ११८८ पृष्ठ * {{cite book |last= एलेन|first=डब्ल्यू. ई. डी.|author-link=डब्ल्यू. ई. डी. एलेन|title=द यूक्रेन: ए हिस्ट्री|year= १९६३|publisher=रसेल आ रसेल|page=४०४|oclc=578666051}} * बिलिंस्की, यारोस्लाव ''द सेकेन्ड सोवियत रिपब्लिक: द यूक्रेन आफ्टर वर्ल्ड वार II'' (रटगर्स यूपी, १९६४) * [[दिमित्रो डोरोशेंको|डोरोशेंको, दिमित्रो]], ''हिस्ट्री अफ द यूक्रेन''। इन्स्टिच्युट प्रेस (एडमॉन्टन, अलबर्टा), १९३९:। * [[माइखाइलो ह्रुशेव्स्की|ह्रुशेव्स्की, माइखाइलो]]। ''ए हिस्ट्री अफ यूक्रेन'' (१९८६ [१९४१])। *ह्रुशेव्स्की, माइखाइलो। ९ खण्डसभमे ''हिस्ट्री अफ यूक्रेन-रुस'' (१८६६-१९३४)। यूक्रेनी भाषामे [http://litopys.org.ua/hrushrus/iur.htm "Історія України-Руси"] (१९५४-५७) कऽ रूपमे अनलाइन उपलब्ध अछि। [https://www.ciuspress.com/about-author/?v=3e8d115eb4b3 अङ्ग्रेजीमे अनूदित] (१९९७-२०१४)। *[[इवान काचानोवस्की]]; [[जेनोन कोहुट|कोहुट, जेनोन ई.]]; नेबेसिओ, बोहदान वाई.; आ युर्केविच, मायरोस्लाव। ''हिस्टोरिकल डिक्सनरी अफ यूक्रेन।'' दोसर संस्करण (२०१३)। ९६८ पृष्ठ *कुबिसेक, पॉल। ''द हिस्ट्री अफ यूक्रेन'' (२००८) [https://www.amazon.com/dp/0313349207 अंश आ पाठ खोज] * लिबर, जर्ज। ''टोटल वार्स एन्ड द मेकिङ अफ मोडर्न यूक्रेन, १९१४-१९५४'' (यु अफ टोरंटो प्रेस, २०१६)। * {{cite book |last=मैगोक्सी |first=पॉल आर. |author-link=पॉल आर. मैगोक्सी |title=ए हिस्ट्री अफ यूक्रेन: द ल्यान्ड एन्ड इट्स पिपुल्स |year=२०१० |orig-date=१९९६ |edition=2nd rev. |location=टोरंटो |publisher=युनिभर्सिटी अफ टोरंटो प्रेस |isbn=978-1-4426-1021-7 |url=https://books.google.com/books?id=TA1zVKTTsXUC}} * [[क्लेरेन्स म्यानिङ|मन्निंग, क्लेरेन्स]], ''द स्टोरी अफ द यूक्रेन''। [[जर्जटाउन युनिभर्सिटी प्रेस]], १९४७:। * {{cite book |author-link=सेरही प्लोखी |last=प्लोखी |first=सेरही |title=द ओरिजिन्स अफ द स्लाविक नेसन्स: प्रीमोर्डन आइडेन्टिटीज इन रसिया, यूक्रेन, एन्ड बेलारूस |date=२००६ |publisher=कैम्ब्रिज युनिभर्सिटी प्रेस |isbn=978-1-139-45892-4 |url= }} * {{cite book |last=प्लोखी |first=सेरही |date=२०१५ |title=द गेट्स अफ यूरोप: ए हिस्ट्री अफ यूक्रेन |publisher=बेसिक बुक्स |isbn=978-0-465-05091-8 |ref=none}} *रीड, अन्ना। ''बोर्डरल्यान्ड: ए जर्नी थ्रु द हिस्ट्री अफ यूक्रेन'' (२००३) {{ISBN|0-7538-0160-4}} *{{cite book|author=स्नाइडर, टिमोथी डी.|title=द रिकन्स्ट्रक्सन अफ नेसन्स: पोल्यान्ड, यूक्रेन, लिथुआनिया, बेलारूस, १५६९-१९९९|url=https://books.google.com/books?id=xSpEynLxJ1MC|year=२००३|publisher=येल यु.पी.|isbn=978-0-300-10586-5 |ref=none}} पृष्ठ&nbsp;१०५–२१६. *{{cite book|first=ओरेस्ट|last=सुबटेल्नी|title=यूक्रेन: ए हिस्ट्री|location=टोरंटो|publisher=युनिभर्सिटी अफ टोरंटो प्रेस|year=२००९|isbn=978-0-8020-8390-6|author-link=ओरेस्ट सुबटेल्नी|url=https://archive.org/details/ukrainehistory00subt_0 |ref=none}} एक यूक्रेनी अनुवाद उपलब्ध अछि {{वेबआर्काइभ|युआरएल=https://web.archive.org/web/20101216193300/http://infoukes.com/ukremb/history/SUBTELNY/title.htm |तिथि=१६ दिसम्बर २०१० }}। *[[एन्ड्र्यू विल्सन (इतिहासकार)|विल्सन, एन्ड्र्यू]]। ''द यूक्रेनियन्स: अनएक्सपेक्टेड नेसन।'' येल युनिभर्सिटी प्रेस; दोसर संस्करण (२००२) {{ISBN|0-300-09309-8}}। * {{cite book|last=येकेलचिक|first=सेरही|author-link=सेरही येकेलचिक|year=२००७|title=यूक्रेन: बर्थ अफ ए मोडर्न नेसन|location=[[अक्सफोर्ड]]|publisher=[[अक्सफोर्ड युनिभर्सिटी प्रेस]]|isbn=978-0-19-530546-3|oclc=219616283}} === सामयिक अध्ययन === * कोनोनेन्को, कोन्स्टैनटाइन। ''यूक्रेन एन्ड रसिया: ए हिस्ट्री अफ द इकोनोमिक रिलेसन्स बिट्वीन यूक्रेन एन्ड रसिया, १६५४-१९१७'' (मार्क्वेट युनिभर्सिटी प्रेस १९५८) * लकीज, जर्ज एस। ''टुवार्ड्स एन इन्टेलेक्चुअल हिस्ट्री अफ यूक्रेन: एन एन्थोलोजी अफ यूक्रेनी थॉट फ्रम १७१० टु १९९५।'' (१९९६) * श्कन्द्रिज, मायरोस्लाव। ''यूक्रेनियन नेशनलिज्म: पोलिटिक्स, आइडियोलोजी, एन्ड लिटरेचर, १९२९-१९५६'' (येल युनिभर्सिटी प्रेस; २०१४) ३३१ पृष्ठ; यूक्रेनी राष्ट्रवादिसभक संगठनक विचारधारा आ विरासतक अध्ययन विशेष रूपसँ दिमित्रो डोन्ट्सोव, ओलेना तेलीहा, लियोनिद मोसेंड्ज़, ओलेह ओलज़ीच, [[यूरी लीपा]], उलास समचुक, यूरी क्लेन, आ डोकिया हुमेन्ना द्वारा। === १९३० कऽ दशक, द्वितीय विश्व युद्ध === * [[ऐनी एप्पलबाउम|एप्पलबाउम, ऐनी]]। ''[[रेड फेमाइन: स्टालिन्स वार अन यूक्रेन]]'' (२०१७); ४९६ पृष्ठ [http://www.h-net.org/reviews/showpdf.php?id=51300 अनलाइन समीक्षा] * {{cite book|title=यूक्रेन ड्युरिङ वर्ल्ड वार II: हिस्ट्री एन्ड इट्स आफ्टरमथ|last=बोशिक|first=यूरी|year=१९८६|publisher=क्यानेडियन इन्स्टिच्युट अफ यूक्रेनी स्टडिज|isbn=0-920862-37-3|url-access=registration|url=https://archive.org/details/ukraineduringwor0000unse |ref=none}} * [[कारेल सी. बर्कहॉफ|बर्कहॉफ, कारेल सी.]], ''हार्वेस्ट अफ डेस्पेयर: लाइफ एन्ड डेथ इन यूक्रेन अन्डर नाजी रूल।'' हार्वर्ड यु. प्रेस, २००४। ४४८ पृष्ठ *ब्रैंडन, रे, आ [[वेंडी लोअर]], सम्पादक। ''द शोआह इन यूक्रेन: हिस्ट्री, टेस्टिमोनी, मेमोरियलाइजेसन।'' (२००८)। ३७८ पृष्ठ [http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=24078 अनलाइन समीक्षा] * [[रोबर्ट कंकवेस्ट|कंकवेस्ट, रोबर्ट]]। ''[[द हार्वेस्ट अफ सोरो|द हार्वेस्ट अफ सोरो: सोवियत कलेक्टिवाइजेशन एन्ड द टेरर-फेमाइन]]'' (१९८६) * ग्रॉस, जन टी। ''रेभोल्युसन फ्रम अब्रोड: द सोवियत कनक्वेस्ट अफ पोल्यान्ड्स वेस्टर्न यूक्रेन एन्ड वेस्टर्न बेलोरोसिया'' (१९८८)। * कोस्टिउक, ह्रीहोरी। ''स्टालिनिस्ट रूल इन द यूक्रेन''। फ्रेडरिक ए. प्रेगर, इंक., न्यूयोर्क, १९६० (१५६ पृष्ठ):। * कुडेलिया, सेरही। "चूजिंग वायलेंस इन इरेगुलर वार्स: द केस ऑफ एंटी-सोवियत इंसर्जेंसी इन वेस्टर्न यूक्रेन," ''ईस्ट यूरोपियन पॉलिटिक्स एंड सोसाइटीज'' (२०१३) २७#१ पृष्ठ १४९-१८१ * लोअर, वेंडी। ''नाजी एम्पायर-बिल्डिंग एंड द होलोकॉस्ट इन यूक्रेन।'' यु. ऑफ नॉर्थ कैरोलिना प्रेस, २००५। ३०७ पृष्ठ * [[क्लेरेंस मैनिंग|मन्निंग, क्लेरेंस]], ''यूक्रेन अंडर द सोवियत''। बुकमैन एसोसिएट्स, न्यूयोर्क, १९५३ (२१९ पृष्ठ):। * नार्वसेलियस, एलोनोरा। "द 'बांदेरा डिबेट': द कंटेंटियस लिगेसी ऑफ वर्ल्ड वार II एंड लिबरलाइजेशन ऑफ collective memory in Western Ukraine," ''कैनेडियन स्लावोनिक पेपर्स'' (२०१२) ५४#३ पृष्ठ ४६९-४९०। * रेडलिच, शिमोन। ''टुगेदर एंड अपार्ट इन ब्रजेजानी: पोल्स, ज्यूस, एंड यूक्रेनियन्स, १९१९-१९४५।'' इंडियाना यु. प्रेस, २००२। २०२ पृष्ठ * जाबार्को, बोरिस, संपादक। ''होलोकॉस्ट इन द यूक्रेन'', मिशेल वालेंटाइन एंड कंपनी, २००५। ३९४ पृष्ठ === हालक इतिहास === *अस्लुंड, एंडर्स, और माइकल मैकफॉल। ''रेवोल्यूशन इन ऑरेंज: द ओरिजिन्स ऑफ यूक्रेन्स डेमोक्रेटिक ब्रेकथ्रू'' (२००६) *{{cite journal | doi = 10.1080/0965156X.2013.841797| title = यूक्रेन्स इंडिपेंडेंस एंड इट्स जियोस्ट्रैटेजिक इम्पैक्ट इन ईस्टर्न यूरोप| journal = डिबेट: जर्नल ऑफ कंटेम्परेरी सेंट्रल एंड ईस्टर्न यूरोप| volume = २१| issue = २–३| page = १६५| year = २०१३| last1 = ब्लाज | first1 = एल. | s2cid = 143454991 |ref=none}} *{{cite book|author=पॉल डी'एनेरी|title=पॉलिटिक्स एंड सोसाइटी इन यूक्रेन|year=१९९९|publisher=एवलॉन |isbn=978-0-8133-3538-4 |ref=none}} *[[अनातोली दिमारोव|दिमारोव, अनातोली]] आदि। ''ए हंगर मोस्ट क्रुएल: द ह्यूमन फेस ऑफ द १९३२-१९३३ टेरर-फेमाइन इन सोवियत यूक्रेन'' (२००२) [https://www.amazon.com/dp/096838997X अंश और पाठ खोज] *[[अस्कोल्ड क्रुशेलनित्स्की]]। ''एन ऑरेंज रेवोल्यूशन: ए पर्सनल जर्नी थ्रू यूक्रेनी हिस्ट्री।'' (२००६)। {{ISBN|0-436-20623-4}}। ३२० पृष्ठ। *कुटैसोव, अलेक्सांद्र। ''[https://archive.org/details/ukrainaby00kutauoft उक्रेना]'' (१९१८)। *कुजियो, तारास। ''यूक्रेन: स्टेट एंड नेशन बिल्डिंग'' (१९९८){{ISBN|0-415-17195-4}} *लकीज, जॉर्ज एस। ''लिटरेरी पॉलिटिक्स इन द सोवियत यूक्रेन, १९१७-१९३४'' (१९९०)।{{ISBN|0-8223-1081-3}} *वानर, कैथरीन। ''बर्डन ऑफ ड्रीम्स: हिस्ट्री एंड आइडेंटिटी इन पोस्ट-सोवियत यूक्रेन'' (१९९८) [https://www.amazon.com/dp/0271030011 अंश और पाठ खोज] === इतिहासलेखन आ स्मृति === *[[जॉन-पॉल हिमका|हिमका, जॉन-पॉल]]। "द नेशनल एंड द सोशल इन द यूक्रेनी रेवोल्यूशन ऑफ १९१७-१९२०- द हिस्टोरियोग्राफिकल एजेंडा।" ''आर्काइव फर सोजियाल्गेस्चिचटे,'' खण्ड ३४ (१९९४): ९५-११०। * कैसियानोव, जॉर्जी, आ [[फिलीप थेर]], संपादक। ''लेबोरेटरी ऑफ ट्रांसनेशनल हिस्ट्री: यूक्रेन एंड रिसेंट यूक्रेनी हिस्टोरियोग्राफी'' (सेंट्रल यूरोपियन यूनिवर्सिटी प्रेस २००९) * [[बोहदान क्रावचेंको|क्रावचेंको, बोहदान]]। "यूक्रेनी स्टडीज इन कनाडा।" ''नेशनलिटीज पेपर्स'' ६.१ (१९७८): २६-४३। * [[अन्ना रीड|रीड, अन्ना]]। "पुतिन्स वॉर ऑन हिस्ट्री: द थाउजेंड-ईयर स्ट्रगल ओवर यूक्रेन" ''फॉरेन अफेयर्स'' (मई/जून २०२२) १०१#१ पृष्ठ ५४-६३। [https://tribunecontentagency.com/article/putins-war-on-history-the-thousand-year-struggle-over-ukraine/ अंश]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * वेलिचेंको, स्टीफन, ''नेशनल हिस्ट्री एज़ कल्चरल प्रोसेस: ए सर्वे ऑफ़ द इंटरप्रिटेशन्स ऑफ़ यूक्रेन्स पास्ट इन पोलिश, रशियन, एंड यूक्रेनी हिस्टोरिकल राइटिंग फ्रॉम द अर्लीस्ट टाइम्स टू १९१४'' (एडमोंटन, १९९२) * वेलिचेंको, स्टीफन, ''शेपिंग आइडेंटिटी इन ईस्टर्न यूरोप एंड रशिया: सोवियत-रशियन एंड पोलिश अकाउंट्स ऑफ़ यूक्रेनी हिस्ट्री, १९१४-१९९१'' (लंदन, १९९३) * वर्स्तियुक, व्लादिस्लाव। "कंसेप्चुअल इश्यूज इन स्टडीइंग द हिस्ट्री ऑफ द यूक्रेनी रेवोल्यूशन।" ''जर्नल ऑफ यूक्रेनी स्टडीज'' २४.१ (१९९९): ५-२० * [[रेक्स ए. वेड|वेड, रेक्स ए.]] "द रेवोल्यूशन एट नाइन्टी-(वन): एंग्लो-अमेरिकन हिस्टोरियोग्राफी ऑफ द रशियन रेवोल्यूशन ऑफ १९१७" ''जर्नल ऑफ मॉडर्न रशियन हिस्ट्री एंड हिस्टोरियोग्राफी'' १.१ (२००८): vii-४२। * [[सेरही येकेलचिक|येकेलचिक, सेरही]]। "स्टडीइंग द ब्लूप्रिंट फॉर ए नेशन: कनाडाई हिस्टोरियोग्राफी ऑफ मॉडर्न यूक्रेन।" ''ईस्ट/वेस्ट: जर्नल ऑफ यूक्रेनी स्टडीज'' ५.१ (२०१८)। === शिक्षण आ अध्ययन मार्गदर्शिका === * जॉन वसेटेका, "[https://clioandthecontemporary.com/2022/07/03/let-ukraine-speak-integrating-ukraine-into-syllabi/ इंटीग्रेटिंग स्कॉलरशिप ऑन यूक्रेन इनटु क्लासरूम सिलेबी लेट यूक्रेन स्पीक: इंटीग्रेटिंग स्कॉलरशिप ऑन यूक्रेन इनटु क्लासरूम सिलेबी]"। * हार्वर्ड यूक्रेनी अनुसंधान संस्थान, "[https://huri.harvard.edu/teaching-resources-list टीचिंग एंड स्टडीइंग यूक्रेन: लिस्ट ऑफ रिसोर्सेज] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260225190738/https://www.huri.harvard.edu/teaching-resources-list |date=2026-02-25 }}"। === अङ्ग्रेजीमे प्राथमिक स्रोत === *लकीज, जॉर्ज एस। ''टुवार्ड्स एन इंटेलेक्चुअल हिस्ट्री ऑफ यूक्रेन: एन एंथोलॉजी ऑफ यूक्रेनी थॉट फ्रॉम १७१० टू १९९५।'' (१९९६) ==== यूक्रेनी भाषा ==== *''एस्सेज ऑन हिस्ट्री ऑन यूक्रेन'' **नतालिया याकोवेंको द्वारा खंड १, [https://web.archive.org/web/20050110172544/http://www.vesna.org.ua/txt/yakovenkon/znaid/index.html ''"प्राचीन काल से १८वीं शताब्दी के अंत तक"''] **खंड २: {{cite book|author=यारोस्लाव ह्रीत्साक (Yaroslav Hrytsak)|title=Формування модерної української нації XIX-XX ст. (१९वीं-२०वीं शताब्दी के अंत में आधुनिक यूक्रेनी राष्ट्र का गठन)|location=[[कीभ]]|publisher=Генеза (Heneza)|year=१९९६|isbn=966-504-150-9 |ref=none}}। [https://web.archive.org/web/20050302102308/http://www.vesna.org.ua/txt/grytsakj/formuv/index.html अनलाइन] उपलब्ध अछि। *"[http://www.wumag.kiev.ua/index2.php?param=pgs20031/4 यूक्रेन: संक्षेप में उसके अतीत और वर्तमान के बारे में] {{वेबआर्काइभ|युआरएल=https://web.archive.org/web/20160411070753/http://www.wumag.kiev.ua/index2.php?param=pgs20031%2F4 |तिथि=११ अप्रैल २०१६ }}", ''वेलकम टू यूक्रेन'' में, २००३, १। *[[अलेक्जेंडर एफ. त्स्विरकुन]] इतिहास ऑफ यूक्रेन. ७ क्लास इलेक्ट्रॉनिक टेक्सटबुक्स. कीव., २००५ (सह-लेखक [[वैलेंटिन ए.सावेली]]) *[[अलेक्जेंडर एफ. त्स्विरकुन]] ई-लर्निंग कोर्स. इतिहास ऑफ यूक्रेन. [[जर्नल ऑडिटोरियम]], कीव २०१० == बाह्य जडीसभ == *''[[डेन']]'' मे प्रकाशित [http://www.day.kiev.ua/131109/ यूक्रेनी इतिहास अवलोकन] (यूक्रेनी भाषामे)। {{DEFAULTSORT:यूक्रेन क इतिहास}} [[श्रेणी:यूक्रेनक इतिहास| ]] [[श्रेणी:यूक्रेनी अध्ययन]] [[श्रेणी:अस्ट्रिया-हङ्गेरी कऽ इतिहास|यूक्रेन]] r9j0j7w3aquz9sqrb77r8o9ox84dirh