विकिपिडिया
maiwiki
https://mai.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96_%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE
MediaWiki 1.47.0-wmf.9
first-letter
मेडिया
विशेष
वार्ता
प्रयोगकर्ता
प्रयोगकर्ता वार्ता
विकिपिडिया
विकिपिडिया वार्ता
फाइल
फाइल वार्ता
मेडियाविकि
मेडियाविकि वार्ता
आकृति
आकृति वार्ता
मद्दत
मद्दत वार्ता
श्रेणी
श्रेणी वार्ता
TimedText
TimedText talk
मोड्युल
मोड्युल वार्ता
Event
Event talk
भारतक जिलासभक सूची
0
12050
278656
274472
2026-07-07T01:25:49Z
InternetArchiveBot
10060
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
278656
wikitext
text/x-wiki
{{काम जारी}}
{{अनुवाद}}
{{Infobox subdivision type
|name = जिला
|alt_name =
|native_name = जिला, जनपद
|alt_name1 =
|map = [[File:India district map (de-facto).svg|290px]]
|category = दोसर तह प्रशासनिक क्षेत्र
|territory = [[भारतक राज्य आ सङ्घीय राज्य क्षेत्रसभ]]
|upper_unit =
|start_date =
|start_date1 =
|start_date2 =
|legislation_begin =
|legislation_begin1 =
|legislation_begin2 =
|legislation_end =
|legislation_end1 =
|legislation_end2 =
|end_date =
|end_date1 =
|end_date2 =
|current_number = ६८३ (२०१४)
|number_date = २०१४
|type =
|type1 =
|type2 =
|population_range = बेसी: [[ठाने जिला|ठाने]], [[महाराष्ट्र]]—१,१०,६०,१४८ (२०११ जनगणना)<br/>कम: [[दिबाङ उपत्यका जिला|दिबाङ]], [[अरुणाचल प्रदेश]]—८,००४ (२०११ जनगणना)
|area_range = पेग: [[कच्छ जिला|कच्छ]], [[गुजरात]]—{{convert|17,626|sqmi|km2|abbr=on}}<br/>छोट: [[माहे जिला|माहे]], [[पुदुचेरी]]—{{convert|3.36|sqmi|km2|abbr=on}}
|government = जिला प्रशासन
|subdivision = [[तहसिल]], तालुका, मण्डल
|subdivision1 = ब्लक
}}
एक '''[[जिला]]''' (''zilā'') [[भारतक राज्य आ सङ्घीय राज्य क्षेत्रसभ]]क एक प्रशासनिक भाग छी । जिलाकुल फेर उप-भागवनमे या सिधा [[तालुका|तालुकवन]]मे बँटल होएत अछि । [[भारतक जनगणना २०११]]मे २४० सँ बढि अखन {{As of|2016}} भारतमे कूल ६८६ जिला अछि ।<ref>{{cite news |last=Shaikh |first=Zeeshan |title=Muslims 20%+ in 86 districts, 50%+ in 19 |url=http://indianexpress.com/article/india/india-others/muslims-20-in-86-districts-50-in-19/ |date=3 September 2014 |newspaper=[[The Indian Express]] |access-date=31 December 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-07-03/news/64068428_1_secc-caste-census-the-census|title=Socio Economic and Caste Census paints grim rural picture, to help improve social schemes|access-date=2015-07-14|archive-date=2015-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150714141704/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-07-03/news/64068428_1_secc-caste-census-the-census|url-status=dead}}</ref><ref>http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india/paper2_4.pdf</ref>
जिला वनसभक क्षेत्रमे निम्न अधिकारी आबैत अछि:
* [[उप-आयुक्त]] या [[जिला अधिकारी]], जे प्रशासन आ कर-सङ्ग्रहक प्रभारी होएत अछि ।
* [[पुलिस अधीक्षक]] या [[पुलिस उपायुक्त]], [[भारतीय पुलिस सेवा]]क अधिकारी, जे विधि-विधान पालन हेतु जिम्मेवार होएत अछि ।
* [[उप वन-संरक्षक]], जे [[भारतीय वन सेवा]]क अधिकारी, जिलाक वन क्षेत्र, वन-जीवन आ प्राकृतिक पर्यावरण खातिर जिम्मेदार होएत अछि ।
निम्नमे सँ प्रत्येक अधिकारीके अधीन राज्य सरकारक उपयुक्त शाखावनक अधिकारी होएत अछि ।
अधिकतर जिलावनक एगो जिला मुख्यालय होएत अछि, जेकर नाम प्रायः जिलाक नाम पर होएत अछि । कुछ जिलावनमे ऐना नै भ सकै अछि, जेना [[बिहार]] राज्य क जिला [[सारण]]क मुख्यालय [[छपरा]] छी ।<ref>[http://mumbaicity.gov.in Official site of Mumbai City Collectorate (A district)]</ref>
[[पुदुचेरी]] राज्यक [[माहे जिला|माहे]] भारतक क्षेत्रफलक आधारमे सब सँ छोट (९ किमी<sup>२</sup>) जिला छी आ [[गुजरात]] राज्यक [[कच्छ जिला]] सब सँ पैग (४५,६५२ किमी<sup>२</sup>) जिला छी ।
==झलक==
{| width="75%"
|-
|
{| class="wikitable sortable"
|+ हर प्रदेश या केन्द्र शाषित प्रदेशक जिला सङ्ख्या
|-
! bgcolor=#99CCFF | नक्सा कुञ्जी
! bgcolor=#99CCFF | प्रदेश या केन्द्र शाषित प्रदेश (इटालिकमे)''
! bgcolor=#99CCFF | जिला सङ्ख्या
|-
| १ || [[आन्ध्र प्रदेशक जिलासभ|आन्ध्र प्रदेश]] || १३
|-
| २ || [[अरुणाचल प्रदेशक जिलासभ|अरुणाचल प्रदेश]] || २०
|-
| ३ || [[असमके जिलासभ|असम]] || ३४
|-
| ४ || [[बिहारक जिलासभ|बिहार]] || ३८
|-
| ५ || [[छत्तिसगढक जिलासभ|छत्तिसगढ]] || २७
|-
| ६ || [[गोआके जिलासभ|गोआ]] || २
|-
| ७ || [[गुजरातक जिलासभ|गुजरात]] || ३३
|-
| ८ || [[हरियाणाक जिलासभ|हरियाणा]] || २१
|-
| ९ || [[हिमाचल प्रदेशक जिलासभ|हिमाचल प्रदेश]] || १२
|-
| १० || [[जम्मू आ कश्मिरक जिलासभ|जम्मू आ कश्मिर]] || २२
|-
| ११ || [[झारखण्डक जिलासभ|झारखण्ड]] || २४
|-
| १२ || [[कर्नाटकक जिलासभ|कर्नाटक]] || ३०
|-
| १३ || [[केरलक जिलासभ|केरल]] || १४
|-
| १४ || [[मध्य प्रदेशक जिलासभ|मध्य प्रदेश]] || ५१
|-
| १५ || [[महाराष्ट्रक जिलासभ|महाराष्ट्र]] || ३६
|-
| १६ || [[मणिपुरक जिलासभ|मणिपुर]] || ९
|-
| १७ || [[मेघालयक जिलासभ|मेघालय]] || ११
|-
| १८ || [[मिजोरमक जिलासभ|मिजोरम]] || ८
|-
| १९ || [[नागाल्यान्डक जिलासभ|नागाल्यान्ड]] || ११
|-
| २० || [[ओडिशाक जिलासभ|ओडिशा]] || ३०
|-
| २१ || [[पञ्जाब, भारतक जिलासभ|पञ्जाब]] || २२
|-
| २२ || [[राजस्थानक जिलासभ|राजस्थान]] || ३३
|-
| २३ || [[सिक्किमक जिलासभ|सिक्किम]] || ४
|-
| २४ || [[तमिलनाडुक जिलासभ|तमिलनाडु]] || ३२
|-
| २५ || [[त्रिपुराक जिलासभ|त्रिपुरा]] || ८
|-
| २६ || [[उत्तर प्रदेशक जिलासभ|उत्तर प्रदेश]] || ७५<ref><http://upgov.nic.in/upmap.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130211121815/http://upgov.nic.in/upmap.aspx |date=2013-02-11 }} /></ref>
|-
| २७ || [[उत्तरखण्डक जिलासभ|उत्तरखण्ड]] || १३
|-
| २८ || [[पश्चिम बङ्गालक जिलासभ|पश्चिम बङ्गाल]] || २०
|-
| २९ || [[तेलङ्गनाक जिलासभ|तेलङ्गना]] || १०
|-
| क || ''[[अन्डमान आ निकोबार द्वीपक जिलासभ|अन्डमान आ निकोबार]]'' || ३
|-
| ख || ''[[चण्डीगढ]]'' || १
|-
| ग || ''[[दादरा आ नगर हवेली]]'' || १
|-
| घ || ''[[दमन आ दिउक जिलासभ|दमन आ दिउ]]'' || २
|-
| ङ || ''[[लक्षद्वीप]]'' || १
|-
| च || ''[[दिल्लीक जिलासभ|सङ्घीय राजधानी दिल्ली]]'' || ११
|-
| छ || ''[[पुदुचेरीक जिलासभ|पुदुचेरी]]'' || ५
|-
! ३६ !! कूल !! ६८६
|}
| valign="top" width="300px" | [[File:India-states-numbered.svg|thumb| [[भारतक प्रदेश आ सङ्घीय राज्यसभ ]], सूची अनुसार क्रम]]
|}
==Ambiguous names==
The names of the 686 districts are mostly unique. There are some exceptions:
* Within India 7 district names are ambiguous, representing 14 districts:
**[[Aurangabad district, Bihar]] & [[Aurangabad district, Maharashtra]]
**[[Bijapur district, Chhattisgarh]] & [[Bijapur district, Karnataka]]
**[[Bilaspur district, Chhattisgarh]] & [[Bilaspur district, Himachal Pradesh]]
**[[Hamirpur district, Himachal Pradesh]] & [[Hamirpur district, Uttar Pradesh]]
**[[Pratapgarh district, Rajasthan]] & [[Pratapgarh district, Uttar Pradesh]]
**[[Balrampur district, Chhattisgarh]] & [[Balrampur district|Balrampur district, Uttar Pradesh]].
* Outside of India, but within South Asia, there are 7 districts:
**[[Bhojpur district, India|Bhojpur district, Bihar]] shares a name with ''[[Bhojpur District, Nepal]]''
**[[Daman district, India]] shares a name with ''[[Daman District, Afghanistan]]''
**[[Ghaziabad district, India|Ghaziabad District, Uttar Pradesh]] shares a name with ''[[Ghaziabad District, Kunar|Ghaziabad District, Afghanistan]]''
**[[Gopalganj district, India|Gopalganj district, Bihar]] shares a name with [[Gopalganj District, Bangladesh]]
**[[Hyderabad district, India|Hyderabad district]], [[Telangana]] shares a name with ''[[Hyderabad District, Pakistan]]''
**[[Lalitpur district, India|Lalitpur district, Uttar Pradesh]] shares a name with ''[[Lalitpur District, Nepal]]''
**[[Poonch district, India|Poonch district, Jammu and Kashmir]], shares a name with ''[[Poonch District, Pakistan]]'' (the two were, prior to Partition, '''one''' district – which got split by the [[Line of Control]], so since then the two parts have been administered separately)
* Outside of South Asia entirely, there are 2 districts:
**[[Mansa district, India|Mansa district, Punjab]], with [[Mansa District, Zambia]]
** Dhar district, India with Dhar District, Yemen.
The following tables list the population details of various states. The columns include the [[hierarchical administrative subdivision codes]],<ref name=distcodes>{{cite web
|url = https://www.mail.nic.in/docs/MailService_e-mail_address_Policy_WithCodes.pdf
|format=PDF
|title = NIC Policy on format of e-mail Address: Appendix (2): Districts Abbreviations as per ISO 3166–2
|pages = 5–10
|publisher = [[Ministry of Communications and Information Technology (India)|Ministry Of Communications and Information Technology]], Government of India
|date = 2004-08-18
|accessdate = 2008-11-24
}}</ref> the district name, district headquarters, 2011 census population,<ref name=censusdist2011>{{cite web | url = http://www.census2011.co.in/district.php | title = Indian Districts by Population, Growth Rate, Sex Ratio 2011 Census | publisher = [[2011 census of India]] | accessdate = 2012-12-27}}</ref> area in square kilometres, and the population density per square kilometre.<ref name=censusdist2011/>
==अन्डमान आ निकोबार द्वीपसमूह==
{{see also|अन्डमान आ निकोबार द्वीपसमूहक जिलासभ}}
{|class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#99ccff
| '''कोड'''<ref name=distcodes/>
| '''जिला'''
| '''मुख्यालय'''
| '''जनसङ्ख्या (२०११)'''<ref name=censusdist2011/>
| '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
| '''जानघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)'''<ref name=censusdist2011/>
|- bgcolor=#F4F9FF
| || [[निकोबार जिला|निकोबार]]|| [[कार निकोबार]]|| ३६,८१९ || १,८४१ || २०
|- bgcolor=#F4F9FF
| || [[उत्तर आ मध्य अन्डमान जिला|उत्तर आ मध्य अन्डमान]]|| [[मायाबुन्देर]]|| १,०५,५३९ || ३,२२७ || ३२
|- bgcolor=#F4F9FF
| || [[दक्षिण अन्डमान जिला|दक्षिण अन्डमान]]|| [[पोर्ट ब्लेयर]]|| २,३७,५८६ || ३,१८१ || ८०
|}
==आन्ध्र प्रदेश==
{{see also|आन्ध्र प्रदेशक जिलासभ}}
{| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#99ccff
| '''कोड'''<ref name=distcodes/>
| '''जिला'''<ref name=censusdist2011/>
| '''मुख्यालय'''
| '''जनसङ्ख्या (२०११)'''
| '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
| '''जनघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)'''<ref name=censusdist2011/>
| '''आधिकारिक वेबसाइट'''
|- bgcolor=#F4F9FF
| AN|| [[अनन्तपुर जिला|अनन्तपुर]]|| [[अनन्तपुर, आन्ध्र प्रदेश|अनन्तपुर]]|| align=right | 4,083,315|| align=right | 19,130|| align=right | 213|| http://www.anantapuramu.ap.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CH|| [[चित्तूर जिला|चित्तूर]]|| [[चित्तूर]]|| align=right | 4,170,468|| align=right | 15,152|| align=right | 275||http://www.chittoor.ap.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| EG|| [[पूर्व गोदावरी जिला|पूर्व गोदावरी]]|| [[काकिनाडा]]|| align=right | 5,151,549|| align=right | 10,807|| align=right | 477||http://eastgodavari.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GU|| [[गुन्टुर जिला|गुन्टुर]]|| [[गुन्टुर]]|| align=right | 4,889,230|| align=right | 11,391|| align=right | 429||http://guntur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CU|| [[कडपा जिला|कडपा]]|| [[कडपा]]|| align=right | 2,884,524|| align=right | 15,359|| align=right | 188||http://kadapa.ap.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180619003548/http://kadapa.ap.nic.in/ |date=2018-06-19 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| KR|| [[कृष्णा जिला|कृष्णा]]|| [[मछलीपट्टनम]]|| align=right | 4,529,009|| align=right | 8,727|| align=right | 519||http://krishna.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KU|| [[कुर्नूल जिला|कुर्नूल]]|| [[कुर्नूल]]|| align=right | 4,046,601|| align=right | 17,658|| align=right | 229||http://www.kurnool.ap.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161015173515/http://www.kurnool.ap.gov.in/ |date=2016-10-15 }}
|-bgcolor=#F4F9FF
| PR|| [[प्रकाशम जिला|प्रकाशम]]|| [[ओङ्गोल]]|| align=right | 3,392,764|| align=right | 17,626|| align=right | 192||http://www.prakasam.ap.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161006025525/http://www.prakasam.ap.gov.in/ |date=2016-10-06 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| NE|| [[श्री पोट्टी श्री रामुलु नेल्लोर जिला|श्री पोट्टी श्री रामुलु नेल्लोर]]|| [[नेल्लोर]] || align=right | 2,966,082|| align=right | 13,076|| align=right | 227||http://nellore.ap.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120527220707/http://nellore.ap.nic.in/ |date=2012-05-27 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| SR|| [[श्रीकाकुलम जिला|श्रीकाकुलम]]|| [[श्रीकाकुलम]]|| align=right | 2,699,471|| align=right | 5,837|| align=right | 462||http://srikakulam.ap.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161013031252/http://srikakulam.ap.nic.in/ |date=2016-10-13 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| VS|| [[विशाखापट्टनम जिला|विशाखापट्टनम]]|| [[विशाखापट्टनम]]|| align=right | 4,288,113|| align=right | 11,161|| align=right | 384||http://visakhapatnam.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| VZ|| [[विजयनगरम जिला|विजयनगरम]]|| [[विजयनगरम]]|| align=right | 2,342,868|| align=right | 6,539|| align=right | 358||http://vizianagaram.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| WG|| [[पच्छिम गोदावरी जिला|पच्छिम गोदावरी]]|| [[एलुरू]]|| align=right | 3,934,782|| align=right | 7,742|| align=right | 508||http://www.westgodavari.org/
|}
==अरुणाचल प्रदेश==
{{see also|अरुणाचल प्रदेशक जिलासभ}}
{| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#99ccff
| '''कोड'''<ref name=distcodes/>
| '''जिला'''
| '''मुख्यालय'''
| '''जनसङ्ख्या (२०११)'''<ref name=censusdist2011/>
| '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
| '''जनघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)'''<ref name=censusdist2011/>
| '''आधिकारिक वेबसाइट'''
|- bgcolor=#F4F9FF
| AJ|| [[अन्जाव जिला|अन्जाव]]|| [[हवाई, भारत|हवाई]]|| align=right | 21,089|| align=right | 6,190|| align=right | 3|| http://lohit.nic.in/anjaw.htm
|- bgcolor=#F4F9FF
| CH|| [[चेङ्गलङ जिला|चेङ्गलङ]]|| [[चेङ्गलङ]]|| align=right | 147,951|| align=right | 4,662|| align=right | 32 || http://changlang.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| UD|| [[दिबाङ घाटी जिला|दिबाङ घाटी]]|| [[आनिनी]]|| align=right | 7,948|| align=right | 9,129|| align=right | 1 || http://dibang.nic.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| EK|| [[पूर्व कमेङ जिला|पूर्व कमेङ]]|| [[सेप्पा]]|| align=right | 78,413|| align=right | 4,134|| align=right | 19 || http://eastkameng.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| ES|| [[पूर्व सियाङ जिला|पूर्व सियाङ]]|| [[पासिघाट]]|| align=right | 99,019|| align=right | 3,603|| align=right | 27 || http://eastsiang.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
||| [[क्रा दादी जिला|क्रा दादी]]|| [[जमिन (अरुणाचल प्रदेश)|जमिन]]|| align=right | || align=right | || align=right | ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| KK|| [[कुरुङ कुमे जिला|कुरुङ कुमे]]|| [[कोलोरियाङ]]|| align=right | 89,717|| align=right | 6,040|| align=right | 15|| http://kurungkumey.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| EL|| [[लोहित जिला|लोहित]]|| [[तेजु]]|| align=right | 145,538|| align=right | 2,402|| align=right | 28 || http://lohit.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| LD|| [[लोङ्गदियाङ जिला|लोङ्गदियाङ]]|| [[लोङ्गदियाङ]]|| align=right | || align=right | || align=right | ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| DV|| [[निचली दिबाङ घाटी जिला|निचली दिबाङ घाटी]]|| [[आनिनी]]|| align=right | 53,986|| align=right | 3,900|| align=right | 14 || http://roing.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| LB|| [[निचली सुबनसिरी जिला|निचली सुबनसिरी]]|| [[जिरो]]|| align=right | 82,839|| align=right | 3,508|| align=right | 24 || http://lowersubansiri.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
||| [[नामसाई जिला|नामसाई]]|| [[नामसाई जिला, अरुणाचल प्रदेश|नामसाई]]|| align=right | || align=right | || align=right | ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| PA|| [[पपुमपारे जिला|पपुमपारे]]|| [[युपिया]]|| align=right | 176,385|| align=right | 2,875|| align=right | 51 || http://papumpare.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
||| [[सियाङ जिला|सियाङ]]|| [[पाङ्गिन]]|| align=right | || align=right | || align=right | ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| TA|| [[तवाङ जिला|तवाङ]]|| [[तवाङ सहर]]|| align=right | 49,950|| align=right | 2,085|| align=right | 23 || http://tawang.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| TI|| [[तिरप जिला|तिरप]]|| [[खोन्सा]]|| align=right | 111,997|| align=right | 2,362|| align=right | 47 || http://tirap.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| US|| [[ऊपरी सियाङ जिला|ऊपरी सियाङ]]|| [[यिङ्गकियोङ]]|| align=right | 35,289 || align=right | 6,188 || align=right | 5 || http://uppersiang.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| UB|| [[उपरी सुबनसिरी जिला|उपरी सुबनसिरी]]|| [[दापोरिजो]]|| align=right | 83,205|| align=right | 7,032|| align=right | 12 ||http://uppersubansiri.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| WK|| [[पच्छिम कामेङ जिला|पच्छिम कामेङ]]|| [[बोमदिला]]|| align=right | 87,013|| align=right | 7,422|| align=right | 12 || http://westkameng.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| WS|| [[पच्छिम सियाङ जिला|पच्छिम सियाङ]]|| [[अलोङ, अरुणाचल प्रदेश|अलोङ]]|| align=right | 112,272 || align=right | 8,325 || align=right | 23 || http://westsiang.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
|}
==असम==
{{See also|असमक जिलासभ}}
{| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#99ccff
| '''कोड'''
| '''जिला'''
| '''मुख्यालय'''
| '''जनसङ्ख्या (२०११)'''
| '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
| '''जनघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)'''
| '''आधिकारिक वेबसाइट'''
|- bgcolor=#F4F9FF
| BK|| [[बक्सा जिला|बक्सा]]|| [[मुशलपुर]]|| align=right | 953,773|| align=right | 2,008|| align=right | 475||http://baksa.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BA|| [[बारपेटा जिला|बारपेटा]]|| [[बारपेटा]]|| align=right | 1,693,190|| align=right | 3,245|| align=right | 632||http://barpeta.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BO|| [[बङ्गाइगाँव जिला|बङ्गाइगाँव]]|| [[बङ्गाइगाँव]]|| align=right | 732,639|| align=right | 1,724|| align=right | 425||http://bongaigaon.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110829083245/http://bongaigaon.gov.in/ |date=2011-08-29 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| CA|| [[कछर जिला|कछर]]|| [[सिल्चर]]|| align=right | 1,736,319|| align=right | 3,786|| align=right | 459||http://cachar.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CH|| [[चिराङ जिला|चिराङ]]|| [[काजलगावँ]]|| align=right | 481,818|| align=right | 1,975|| align=right | 244||http://chirang.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DA|| [[दाराङ जिला|दाराङ]]|| [[मङ्गलदोई]]|| align=right | 908,090|| align=right | 1,849|| align=right | 491||http://darrang.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DM|| [[धेमाजी जिला|धेमाजी]]|| [[धेमाजी]]|| align=right | 688,077|| align=right | 3,237|| align=right | 213||http://dhemaji.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DB|| [[धुबरी जिला|धुबरी]]|| [[धुबरी]]|| align=right | 1,948,632|| align=right | 2,838|| align=right | 683||http://dhubri.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DI|| [[डिब्रुगढ जिला|डिब्रुगढ]]|| [[डिब्रुगढ]]|| align=right | 1,327,748|| align=right | 3,381|| align=right | 393||http://dibrugarh.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| NC|| [[दिमा हसाव जिला|दिमा हसाव]]|| [[हाफलोङ]]|| align=right | 213,529|| align=right | 4,888|| align=right | 44||http://nchills.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191003023706/http://nchills.gov.in/ |date=2019-10-03 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| GP|| [[गोवालपारा जिला|गोवालपारा]]|| [[गोवालपारा]]|| align=right | 1,008,959|| align=right | 1,824|| align=right | 553|| http://goalpara.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GG|| [[गोलाघाट जिला|गोलाघाट]]|| [[गोलाघाट]]|| align=right | 1,058,674|| align=right | 3,502|| align=right | 302|| http://golaghat.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| HA|| [[हैलाकान्डी जिला|हैलाकान्डी]]|| [[हैलाकान्डी]]|| align=right | 659,260|| align=right | 1,327|| align=right | 497|| http://hailakandi.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| JO|| [[जोरहाट जिला|जोरहाट]]|| [[जोरहाट]]|| align=right | 1,091,295|| align=right | 2,851|| align=right | 383||http://jorhat.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KR|| [[कामरूप जिला|कामरूप]]|| [[गोरोइमारी]]|| align=right | 1,517,202|| align=right | 3,480|| align=right | 436||http://kamrup.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KM|| [[कामरूप महानगर जिला|कामरूप महानगर]]|| [[गुवाहाटी]]|| align=right | 1,260,419|| align=right | 627|| align=right | 2,010||http://kamrupmetro.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KA|| [[कार्बी आङ्गलोङ जिला|कार्बी आङ्गलोङ]]|| [[दिफु]]|| align=right | 965,280|| align=right | 10,434|| align=right | 93||http://karbianglong.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141031174011/http://karbianglong.gov.in/ |date=2014-10-31 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| KR|| [[करीमगञ्ज जिला|करीमगञ्ज]]|| [[करीमगञ्ज]]|| align=right | 1,217,002|| align=right | 1,809|| align=right | 673||http://karimganj.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141019002458/http://karimganj.gov.in/ |date=2014-10-19 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| KK|| [[कोकराझार जिला|कोकराझार]]|| [[कोकराझार]]|| align=right | 886,999|| align=right | 3,129|| align=right | 280||http://kokrajhar.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| LA|| [[लखीमपुर जिला|लखीमपुर]]|| [[उत्तर लखीमपुर]]|| align=right | 1,040,644|| align=right | 2,277|| align=right | 457||http://lakhimpur.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MA|| [[मरिगांव जिला|मरिगांव]]|| [[मरिगांव]]|| align=right | 957,853|| align=right | 1,704|| align=right | 618||http://morigaon.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| NG|| [[नगांव जिला|नगांव]]|| [[नगांव]]|| align=right | 2,826,006|| align=right | 3,831|| align=right | 711||http://nagaon.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210127083327/http://nagaon.gov.in/ |date=2021-01-27 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| NL|| [[नलबाडी जिला|नलबाडी]]|| [[नलबाडी]]|| align=right | 769,919|| align=right | 1,009|| align=right | 763||http://nalbari.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SI|| [[शिवसागर जिला|शिवसागर]]|| [[शिबसागर]]|| align=right | 1,150,253|| align=right | 2,668|| align=right | 431||http://sivasagar.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| SO|| [[सोनितपुर जिला|सोनितपुर]]|| [[तेजपुर]]|| align=right | 1,925,975|| align=right | 5,324|| align=right | 365||http://sonitpur.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201205051/http://sonitpur.gov.in/ |date=2020-12-01 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| TI|| [[तिनसुकिया जिला|तिनसुकिया]]|| [[तिनसुकिया]]|| align=right | 1,316,948|| align=right | 3,790|| align=right | 347||http://tinsukia.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| UD|| [[उदलगुडी जिला|उदलगुडी]]|| [[उदलगुडी]]|| align=right | 832,769|| align=right | 1,676|| align=right | 497||http://udalguri.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| || [[विश्वनाथ जिला|विश्वनाथ]]<ref name='new districts Assam'>On August 15, 2015, five new districts were formed in [[Assam]], taking the total number of districts from 27 to 32. The five new districts are Biswanath (carved out of [[Sonitpur district|Sonitpur]]), Charaideo (of [[Sivasagar district|Sivasagar]]), Hojai (of [[Nagaon district|Nagaon]]), South Salmara-Mankachar (of [[Dhubri district|Dhubri]]) and West Karbi Anglong (of [[Karbi Anglong district|Karbi Anglong]]). Hence these districts did not exist during census 2011.</ref> || [[विश्वनाथ चारिआली]]|| align=right | || | || align=right | ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| || [[चराइदेव जिला|चराइदेव]]<ref name='new districts Assam'/> || [[सोनाई]] || align=right | || align=right | || align=right | ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| || [[होजाई जिला|होजाई]] <ref name='new districts Assam'/> || [[होजाई]] || align=right | || align=right | || align=right | ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| || [[दक्षिण सलमारा-मनकछर जिला|दक्षिण सलमारा-मनकछर]]<ref name='new districts Assam'/> || [[हतसिङ्गिमारी]] || align=right | || align=right | || align=right | ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| || [[पश्चिम कार्बी आङ्गलोङ जिला|पश्चिम कार्बी आङ्गलोङ]] <ref name='new districts Assam'/> || [[हामरेन]] || align=right | || align=right | || align=right | ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| || [[पूर्व कामरूप जिला|पूर्व कामरूप]] || [[दिसपुर]] || align=right | || align=right | || align=right | ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| || [[दक्षिण कामरूप जिला|दक्षिण कामरूप]] || [[पलसबारी]] || align=right | || align=right | || align=right | ||
|}
==बिहार==
{{See also|बिहारक जिलासभ}}
{| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#00FF00
| '''कोड'''
| '''जिला'''
| '''मुख्यालय'''
| '''जनसङ्ख्या (२०११)'''
| '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
| '''जनघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)'''
| '''आधिकारिक वेबसाइट'''
|- bgcolor=#F4F9FF
| AR|| [[अररिया जिला|अररिया]]|| [[अररिया]]|| align=right | 2,806,200|| align=right | 2,829|| align=right | 992||http://araria.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| AR|| [[अरवल जिला|अरवल]]|| [[अरवल]]|| align=right | 700,843|| align=right | 638|| align=right | 1,098||http://arwal.bih.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| AU|| [[औरङ्गाबाद जिला, बिहार|औरङ्गाबाद]]|| [[औरङ्गाबाद, बिहार|औरङ्गाबाद]]|| align=right | 2,511,243|| align=right | 3,303|| align=right | 760||http://aurangabad.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| BA|| [[बाँका जिला|बाँका]]|| [[बाँका, बिहार|बाँका]]|| align=right | 2,029,339|| align=right | 3,018|| align=right | 672||http://banka.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| BE|| [[बेगुसराय जिला|बेगुसराय]]|| [[बेगुसराय]]|| align=right | 2,954,367|| align=right | 1,917|| align=right | 1,540||http://begusarai.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| BG|| [[भागलपुर जिला|भागलपुर]]|| [[भागलपुर]]|| align=right | 3,032,226|| align=right | 2,569|| align=right | 1,180||http://bhagalpur.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| BJ||[[भोजपुर जिला, भारत|भोजपुर]]|| [[आरा]]|| align=right | 2,720,155|| align=right | 2,473|| align=right | 1,136||http://bhojpur.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| BU|| [[बक्सर जिला|बक्सर]]|| [[बक्सर]]|| align=right | 1,707,643|| align=right | 1,624|| align=right | 1,003||http://buxar.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| DA|| [[दड़िभङ्गा जिला|दड़िभङ्गा]]|| [[दड़िभङ्गा]]|| align=right | 3,921,971|| align=right | 2,278|| align=right | 1,721||http://darbhanga.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| EC|| [[पूर्व चम्पारण जिला|पूर्व चम्पारण]]|| [[मोतिहारी]]|| align=right | 5,082,868|| align=right | 3,969|| align=right | 1,281||http://eastchamparan.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| GA|| [[गया जिला|गया]]|| [[गया, भारत|गया]]|| align=right | 4,379,383|| align=right | 4,978|| align=right | 880||http://gaya.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| GO|| [[गोपालगञ्ज जिला, भारत|गोपालगञ्ज]]|| [[गोपालगञ्ज, बिहार|गोपालगञ्ज]]|| align=right | 2,558,037|| align=right | 2,033|| align=right | 1,258||http://gopalganj.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| JA|| [[जमुई जिला|जमुई]]|| [[जमुई]]|| align=right | 1,756,078|| align=right | 3,099|| align=right | 567||http://jamui.bih.nic.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110818201023/http://jamui.bih.nic.in/ |date=2011-08-18 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| JE|| [[जेहानाबाद जिला|जेहानाबाद]]|| [[जेहानाबाद]]|| align=right | 1,124,176|| align=right | 1,569|| align=right | 1,206||http://Jehanabad.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| KM|| [[कैमुर जिला|कैमुर]]|| [[भबुवा]]|| align=right | 1,626,900|| align=right | 3,363|| align=right | 488||http://kaimur.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| KT|| [[कटिहार जिला|कटिहार]]|| [[कटिहार]]|| align=right | 3,068,149|| align=right | 3,056|| align=right | 1,004||http://katihar.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| KH|| [[खगडिया जिला|खगडिया]]|| [[खगडिया]]|| align=right | 1,657,599|| align=right | 1,486|| align=right | 1,115||http://khagaria.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| KI|| [[किशनगञ्ज जिला|किशनगञ्ज]]|| [[किशनगञ्ज]]|| align=right | 1,690,948|| align=right | 1,884|| align=right | 898||http://kishanganj.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| LA|| [[लखिसराय जिला|लखिसराय]]|| [[लखिसराय]]|| align=right | 1,000,717|| align=right | 1,229|| align=right | 815||http://lakhisarai.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| MP|| [[मधेपुरा जिला|मधेपुरा]]|| [[मधेपुरा]]|| align=right | 1,994,618|| align=right | 1,787|| align=right | 1,116||http://madhepura.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| MB|| [[मधुबनी जिला|मधुबनी]]|| [[मधुबनी, भारत|मधुबनी]]|| align=right | 4,476,044|| align=right | 3,501|| align=right | 1,279||http://madhubani.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| MG|| [[मुङ्गेर जिला|मुङ्गेर]]|| [[मुङ्गेर]]|| align=right | 1,359,054|| align=right | 1,419|| align=right | 958||http://munger.bih.nic.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151219044930/http://www.munger.bih.nic.in/ |date=2015-12-19 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| MZ|| [[मुझफ्फरपुर जिला|मुझफ्फरपुर]]|| [[मुझफ्फरपुर]]|| align=right | 4,778,610|| align=right | 3,173|| align=right | 1,506||http://muzaffarpur.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| NL|| [[नालन्दा जिला|नालन्दा]]|| [[बिहार शरिफ]]|| align=right | 2,872,523|| align=right | 2,354|| align=right | 1,220||http://nalanda.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| NW|| [[नवादा जिला|नवादा]]|| [[नवादा]]|| align=right | 2,216,653|| align=right | 2,492|| align=right | 889||http://nawada.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| PA|| [[पटना जिला|पटना]]|| [[पटना]]|| align=right | 5,772,804|| align=right | 3,202|| align=right | 1,803||http://patna.bih.nic.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228012237/http://patna.bih.nic.in/ |date=2011-02-28 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| PU|| [[पुर्णिया जिला|पुर्णिया]]|| [[पुर्णिया]]|| align=right | 3,273,127|| align=right | 3,228|| align=right | 1,014||http://purnea.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| RO|| [[रोहतास जिला|रोहतास]]|| [[सासाराम]]|| align=right | 2,962,593|| align=right | 3,850|| align=right | 763||http://rohtas.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| SH|| [[सहरसा जिला|सहरसा]]|| [[सहरसा]]|| align=right | 1,897,102|| align=right | 1,702|| align=right | 1,125||http://saharsa.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| SM|| [[समस्तीपुर जिला|समस्तीपुर]]|| [[समस्तीपुर]]|| align=right | 4,254,782|| align=right | 2,905|| align=right | 1,465||http://samastipur.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| SR|| [[सारन जिला|सारन]]|| [[छपरा]]|| align=right | 3,943,098|| align=right | 2,641|| align=right | 1,493||http://saran.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| SP|| [[शेखपुरा जिला|शेखपुरा]]|| [[शेखपुरा]]|| align=right | 634,927|| align=right | 689|| align=right | 922||http://sheikhpura.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| SO|| [[शिवहर जिला|शिवहर]]|| [[शिवहर]]|| align=right | 656,916|| align=right | 443|| align=right | 1,882||http://sheohar.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| ST|| [[सीतामढी जिला|सीतामढी]]|| [[सीतामढी]]|| align=right | 3,419,622|| align=right | 2,199|| align=right | 1,491||http://sitamarhi.bih.nic.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120223201942/http://sitamarhi.bih.nic.in/Documents/maps/mapofsitamarhi.htm |date=2012-02-23 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| SW|| [[सिवान जिला|सिवान]]|| [[सिवान, बिहार|सिवान]]|| align=right | 3,318,176|| align=right | 2,219|| align=right | 1,495||http://siwan.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| SU|| [[सुपौल जिला|सुपौल]]|| [[सुपौल]]|| align=right | 2,228,397|| align=right | 2,410|| align=right | 919||http://supaul.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| VA|| [[वैशाली जिला|वैशाली]]|| [[हाजिपुर]]|| align=right | 3,495,021|| align=right | 2,036|| align=right | 1,717||http://vaishali.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| WC|| [[पश्चिम चम्पारण जिला|पश्चिम चम्पारण]]|| [[बेत्तिया]]|| align=right |3,935,042|| align=right | 5,229|| align=right | 753||http://westchamparan.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
|}
==चण्डीगढ==
{| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#99ccff
| '''कोड'''
| '''जिला'''
| '''मुख्यालय'''
| '''जनसङ्ख्या (२०११)'''
| '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
| '''जनघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)'''
|- bgcolor=#F4F9FF
| CH|| [[चण्डीगढ जिला|चण्डीगढ]]|| [[चण्डीगढ]]|| align=right | १०,५४,६८६|| align=right | ११४|| align=right | ९,२५२
|}
==छत्तिसगढ==
{{see also|छत्तिसगढक जिलासभ}}
{| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#99ccff
| '''कोड'''
| '''जिला'''
| '''मुख्यालय'''
| '''जनसङ्ख्या (२०११)'''
| '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
| '''जनघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)'''
| '''आधिकारिक वेबसाइट'''
|- bgcolor=#F4F9FF
| ||[[बालोद जिला|बालोद]]|| [[बालोद]]|| align=right | 826,165|| align=right | 3,527|| align=right | 234||http://balod.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| ||[[बलोदा बजार जिला|भालोदा बजार]]|| [[बलोदा बजार]]|| || || ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| ||[[बलरामपुर जिला, छत्तिसगढ|बलरामपुर]]|| [[बलरामपुर, छत्तिसगढ|बलरामपुर]] || align=right | 598,855|| align=right | 3,806|| align=right | 157||http://balrampur.info/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BA|| [[बस्तर जिला|बस्तर]]|| [[जगदालपुर]]|| align=right | 1,302,253|| align=right | 4,030|| align=right | 87||http://bastar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020406145058/http://bastar.nic.in/ |date=2002-04-06 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| ||[[बेमेतारा जिला|बेमेतारा]]|| [[बेमेतारा]]|| align=right | 197,035|| align=right | 2,855|| align=right | 69||http://bemetara.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BJ|| [[बिजापुर जिला, छत्तिसगढ|बिजापुर]]|| [[बिजापुर, छत्तिसगढ|बिजापुर]]|| align=right | 229,832|| align=right | 6,562|| align=right | 35||http://www.bijapur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514062653/http://www.bijapur.nic.in/ |date=2019-05-14 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BI|| [[बिलासपुर जिला, छत्तिसगढ|बिलासपुर]]|| [[बिलासपुर, छत्तिसगढ|बिलासपुर]]|| align=right | 1,961,922|| align=right | 5,818|| align=right | 337||http://bilaspur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DA|| [[दन्तेवाडा जिला|दन्तेवाडा]]|| [[दन्तेवाडा]]|| align=right | 533,638|| align=right | 3,411|| align=right | 59||http://dantewada.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DH|| [[धमतरी जिला|धमतरी]]|| [[धमतरी]]|| align=right | 799,199|| align=right | 2,029|| align=right | 394||http://dhamtari.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DU|| [[दुर्ग जिला|दुर्ग]]|| [[दुर्ग]]|| align=right | 3,343,079|| align=right | 8,542|| align=right | 391||http://durg.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| ||[[गरियाबन्द जिला|गरियाबन्द]]|| [[गरियाबन्द]]|| || || ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| JC|| [[जांजगीर-चाम्पा जिला|जांजगीर-चाम्पा]]|| [[नाइला जांजगीर]]|| align=right | 1,620,632|| align=right | 3,848|| align=right | 421||http://janjgirchampa.nic.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| JA|| [[जशपुर जिला|जशपुर]]|| [[जशपुर नगर]]|| align=right | 852,043|| align=right | 5,825|| align=right | 146||http://jashpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KW|| [[कबिरधाम जिला|कबिरधाम]] (पहिने कवर्धा)|| [[कवर्धा]]|| align=right | 584,667|| align=right | 4,237|| align=right | 195||http://kawardha.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KK|| [[कांकेर जिला|कांकेर]]|| [[कांकेर]]|| align=right | 748,593|| align=right | 6,513|| align=right | 115||http://kanker.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| ||[[कोन्दागावँ जिला|कोन्दागावँ]]|| [[कोन्दागावँ]]|| || || ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| KB|| [[कोरबा जिला|कोरबा]]|| [[कोरबा, छात्तिसगढ|कोरबा]]|| align=right | 1,206,563|| align=right | 6,615|| align=right | 183||http://korba.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051211002149/http://korba.nic.in/ |date=2005-12-11 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| KJ|| [[कोरिया जिला|कोरिया]]|| [[बैकुण्ठपुर, कोरिया|बैकुण्ठपुर]]|| align=right | 659,039|| align=right | 6,578|| align=right | 100||http://koriya.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060102213143/http://koriya.nic.in/ |date=2006-01-02 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| MA|| [[महासमुन्द जिला|महासमुन्द]]|| [[महासमुन्द]]|| align=right | 1,032,275|| align=right | 4,779|| align=right | 216||http://mahasamund.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| ||[[मुङ्गेली जिला|मुङ्गेली]]|| [[मुङ्गेली]]|| || || ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| NR|| [[नारायणपुर जिला|नारायणपुर]]|| [[नारायणपुर सहर|नारायणपुर]]|| align=right | 140,206|| align=right | 6,640|| align=right | 20||http://narayanpur.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RG|| [[रायगढ जिला|रायगढ]]|| [[रायगढ]]|| align=right | 1,493,627|| align=right | 7,068|| align=right | 211||http://raigarh.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050307064830/http://raigarh.nic.in/ |date=2005-03-07 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| RP|| [[रायपुर जिला|रायपुर]]|| [[रायपुर, छत्तिसगढ|रायपुर]]|| align=right | 4,062,160|| align=right | 13,083|| align=right | 310||http://raipur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RN|| [[राजनान्दगावँ जिला|राजनान्दगावँ]]|| [[राजनान्दगावँ]]|| align=right | 1,537,520|| align=right | 8,062|| align=right | 191||http://rajnandgaon.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SK|| [[सुकमा जिला|सुकमा]]|| [[सुकमा]]|| align=right |249,000|| align=right| 5,636 || align=right | 49||http://dantewada.gov.in/Sukma.html/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SJ|| [[सुरजपुर जिला|सुरजपुर]]|| [[सुरजपुर]] || align=right | 660,280|| align=right | 6,787|| align=right | 150||http://surajpur.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SJ|| [[सरगुजा जिला|सरगुजा]]|| [[सरगुजा]] || align=right | 420,661|| align=right | 3,265|| align=right | 150||http://surguja.nic.in/
|}
==दादरा आर नगर हवेली==
{| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#99ccff
| '''कोड'''
| '''जिला'''
| '''मुख्यालय'''
| '''जनसङ्ख्या (२०११)'''
| '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
| '''जनघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)'''
|- bgcolor=#F4F9FF
| DN || [[दादरा आर नगर हवेली]]|| [[सिलवासा]]|| align=right | ३,४२,८५३ || align=right | ७०४ || align=right | ६९८
|}
==दमन आर दिउ==
{{See also|दमन आर दिउक जिलासभ}}
{| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#99ccff
| '''कोड'''
| '''जिला'''
| '''मुख्यालय'''
| '''जनसङ्ख्या (२०११)'''
| '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
| '''जनघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)'''
|- bgcolor=#F4F9FF
| DA || [[दमन जिला, भारत|दमन]]|| [[दमन, दमन आर दिउ|दमन]]|| align=right | १,९०,८५५ || align=right | ७२ || align=right | २,६५१
|- bgcolor=#F4F9FF
| DI || [[दिउ जिला|दिउ]]|| [[दिउ, भारत|दिउ]]|| align=right | ५२,०५६ || align=right | ४० || align=right | १,३०१
|}
==दिल्ली==
{{see also|दिल्लीक जिलासभक सूची}}
{| class="wikitable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black; background-color:#F4F9FF"
|-
! style="background-color:#99CCFF"|कोड
! style="background-color:#99CCFF"|जिला
! style="background-color:#99CCFF"|मुख्यालय
! style="background-color:#99CCFF"|जनसङ्ख्या <br> (२०११)
! style="background-color:#99CCFF"|क्षेत्रफल <br> (किमी<sup>२</sup>)
! style="background-color:#99CCFF"|जनघनत्व <br> (/किमी<sup>२</sup>)
! style="background-color:#99CCFF"|आधिकारिक वेबसाइट
|-
| align=center| CD
| [[मध्य दिल्ली जिला|मध्य दिल्ली]]
| [[दरियागञ्ज]]
| align=right| 578,671
| align=right| 25
| align=right| 23,149
| http://dccentral.delhigovt.nic.in/
|-
| align=center| ED
| [[पूर्वी दिल्ली जिला|पूर्वी दिल्ली]]
| [[प्रीत विहार]]
| align=right| 1,707,725
| align=right| 440
| align=right| 26,683
| http://dceast.delhigovt.nic.in/
|-
| align=center| ND
| [[नयाँ दिल्ली जिला|नयाँ दिल्ली]]
| [[कनाट प्लेस, नयाँ दिल्ली|कनाट प्लेस]]
| align=right| 133,713
| align=right| 22
| align=right| 3,820
| http://dcnewdelhi.delhigovt.nic.in/
|-
| align=center| NO
| [[उत्तर दिल्ली जिला|उत्तर दिल्ली]]
| [[सदर बाजार, दिल्ली|सदर बाजार]]
| align=right| 883,418
| align=right| 59
| align=right| 14,973
| http://dcnorth.delhigovt.nic.in/
|-
| align=center| NE
| [[उत्तर पूर्वी दिल्ली जिला|उत्तर पूर्वी दिल्ली]]
| [[शाहदरा]]
| align=right| 2,240,749
| align=right| 52
| align=right| 37,346
| http://dcnortheast.delhigovt.nic.in/
|-
| align=center| NW
| [[उत्तर पश्चिम दिल्ली जिला|उत्तर पश्चिम दिल्ली]]
| [[कन्झावाला]]
| align=right| 3,651,261
| align=right| 130
| align=right| 8,298
| http://dcnorthwest.delhigovt.nic.in/
|-
| align=center|
| [[शाहदरा जिला]]
| [[शाहदरा]]
|
|
|
|
|-
| align=center| SD
| [[दक्षिण दिल्ली जिला|दक्षिण दिल्ली]]
| [[साकेत]]
| align=right| 2,733,752
| align=right| 250
| align=right| 10,935
| http://dcsouth.delhigovt.nic.in/
|-
| align=center|
| [[दक्षिण पूर्वी दिल्ली जिला|दक्षिण पूर्व दिल्ली]]
| [[डिफेन्स कलोनी]]
|
|
|
|
|-
| align=center| SW
| [[दक्षिण पश्चिम दिल्ली जिला|दक्षिण पश्चिम दिल्ली]]
| [[वसन्त विहार]]
| align=right| 2,292,363
| align=right| 395
| align=right| 5,445
| http://dcsouthwest.delhigovt.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130715211719/http://dcsouthwest.delhigovt.nic.in/ |date=2013-07-15 }}
|-
| align=center| WD
| [[पश्चिम दिल्ली जिला|पश्चिम दिल्ली]]
| [[राजौरी गार्डन]]
| align=right| 2,531,583
| align=right| 112
| align=right| 19,625
| http://dcwestrev.delhigovt.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103184838/http://dcwestrev.delhigovt.nic.in/ |date=2007-01-03 }}
|}
==गोवा==
{{see also|गोवाक जिलासभ}}
{| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#99ccff
| '''कोड'''
| '''जिला'''
| '''मुख्यालय'''
| '''जनसङ्ख्या (२०११)'''
| '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
| '''जनघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)'''
| '''आधिकारिक वेबसाइट'''
|- bgcolor=#F4F9FF
| NG || [[उत्तर गोवा जिला|उत्तर गोवा]]|| [[पणजी]]|| align=right | ८,१७,७६१|| align=right | १,७३६ || align=right | ४७१ ||http://northgoa.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111219223718/http://northgoa.nic.in/ |date=2011-12-19 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| SG|| [[दक्षिण गोवा जिला|दक्षिण गोवा]]|| [[मडगावँ]]|| align=right | ६,३९,९६२ || align=right | १,९६६ || align=right | ३२६ ||http://southgoa.nic.in/
|}
==गुजरात==
{{see also|गुजरातक जिलासभ}}
{| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#99ccff
| '''कोड'''<ref name=distcodes/>
| '''जिला'''
| '''मुख्यालय'''
| '''जनसङ्ख्या (२०११)'''<ref name=censusdist2011/>
| '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
| '''जनघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)'''<ref name=censusdist2011/>
| '''आधिकारिक वेबसाइट'''
|- bgcolor=#F4F9FF
| AH || [[अहमदाबाद जिला|अहमदाबाद]] || [[अहमदाबाद]] || align=right | 7,208,200 || align=right | 8,707 || align=right | 890 ||http://ahmedabad.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040510233723/http://www.ahmedabad.gujarat.gov.in/ |date=2004-05-10 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| AM || [[अमरेली जिला|अमरेली]] || [[अमरेली]] || align=right | 1,513,614 || align=right | 6,760 || align=right | 205 ||http://amreli.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040318143126/http://www.amreli.gujarat.gov.in/ |date=2004-03-18 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| AN || [[आनन्द जिला|आनन्द]] || [[आनन्द, गुजरात|आनन्द]] || align=right | 2,090,276 || align=right | 2,942 || align=right | 711 ||http://anand.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090506053212/http://www.anand.gujarat.gov.in/ |date=2009-05-06 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| AR || [[अरवल्ली जिला|अरवल्ली]] || [[मोदासा]] ||align=right | 1,051,746 || align=right | 3,217 ||align=right | 327 ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| BK || [[बनासकाँठा जिला|बनासकाँठा]] || [[पालनपुर]] || align=right | 3,116,045 || align=right | 12,703|| align=right | 290 ||http://banaskantha.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520081946/http://banaskantha.gujarat.gov.in/ |date=2009-05-20 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BR || [[भरूच जिला|भरूच]] || [[भरूच]] || align=right | 1,550,822 || align=right | 6,524 || align=right | 238 ||http://bharuch.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410030430/http://bharuch.gujarat.gov.in/ |date=2009-04-10 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BV || [[भावनगर जिला|भावनगर]] || [[भावनगर]] || align=right | 2,877,961 || align=right | 11,155 || align=right | 288 ||http://bhavnagar.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427204858/http://bhavnagar.gujarat.gov.in/ |date=2009-04-27 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| || [[बोटाद जिला|बोटाद]] || [[बोटाद]] ||align="right"| 656,005 ||align="right"|2,564 ||align="right"|256 ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| || [[छोटा उदयपुर जिला|छोटा उदयपुर]] || [[छोटा उदयपुर]] ||align="right"|1,071,831 ||align="right"|3,237 ||align="right"| 331||
|- bgcolor=#F4F9FF
| DA || [[दाहोद जिला|दाहोद]] || [[दाहोद]] || align=right | 2,126,558 || align=right | 3,642 || align=right | 582 ||http://dahod.gujarat.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DG || [[डाङ जिला, भारत|डाङ]] || [[अहवा]] || align=right | 226,769 || align=right | 1,764 || align=right | 129 ||http://dangs.gujarat.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| || [[देवभूमि द्वारका जिला|देवभूमि द्वारका]] || [[खम्भालिया]] ||align="right"|752,484 ||align="right"| 5,684||align="right"|132 ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| GA || [[गान्धीनगर जिला|गान्धीनगर]] || [[गान्धीनगर]] || align=right | 1,387,478 || align=right | 649 || align=right | 660 ||http://gandhinagar.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608093434/http://gandhinagar.gujarat.gov.in/ |date=2020-06-08 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| || [[गिर सोमनाथ जिला|गिर सोमनाथ]] || [[वेरावल]] || align = "right" |1,217,477 || align = "right" |3,754 || align = "right" | 324 ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| JA || [[जामनगर जिला|जामनगर]] || [[जामनगर]] || align=right | 2,159,130 || align=right | 14,125 || align=right | 153 ||http://jamnagar.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200419235354/http://jamnagar.gujarat.gov.in/ |date=2020-04-19 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| JU || [[जुनागढ जिला|जुनागढ]] || [[जुनागढ]] || align=right | 2,742,291 || align=right | 8,839 || align=right | 310 ||http://junagadh.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608093445/http://junagadh.gujarat.gov.in/ |date=2020-06-08 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| KH || [[खेडा जिला|खेडा]] || [[नादियाद]] || align=right | 2,298,934 || align=right | 4,215 || align=right | 541 ||http://kheda.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108211549/http://kheda.gujarat.gov.in/ |date=2020-11-08 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| KA || [[कच्छ जिला|कच्छ]] || [[भुज]] || align=right | 2,090,313 || align=right | 45,652 || align=right | 46 ||http://kutch.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101004708/http://kutch.gujarat.gov.in/ |date=2020-11-01 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| MH || [[महिसागर जिला|महिसागर]] || [[लुनावडा]] || align = "right" | 994,624 || align = "right" |2,500 || align = "right " |398 ||http://mahisagar.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150517114425/http://mahisagar.gujarat.gov.in/ |date=2015-05-17 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| MA || [[मेहसाना जिला|मेहसाना]] || [[मेहसाना]] || align=right | 2,027,727 || align=right | 4,386 || align=right | 462 ||http://mehsana.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200420143952/http://mehsana.gujarat.gov.in/ |date=2020-04-20 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| || [[मोरबी जिला|मोरबी]] || [[मोरबी]] ||align="right"|960,329 ||align="right"|4,871 ||align="right"|197 ||http://morbi.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608093510/http://morbi.gujarat.gov.in/ |date=2020-06-08 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| NR || [[नर्मदा जिला|नर्मदा]] || [[राजपिप्ला]] || align=right | 590,379 || align=right | 2,749 || align=right | 214 ||http://narmada.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201025194843/http://narmada.gujarat.gov.in/ |date=2020-10-25 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| NV || [[नवसारी जिला|नवसारी]] || [[नवसारी]] || align=right | 1,330,711 || align=right | 2,211 || align=right | 602 ||http://navsari.gujarat.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PM || [[पञ्चमहल जिला|पञ्चमहल]] || [[गोधरा]] || align=right | 2,388,267 || align=right | 5,219 || align=right | 458 ||http://panchmahals.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100811070417/http://panchmahals.gujarat.gov.in/ |date=2010-08-11 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| PA || [[पाटन जिला|पाटन]] || [[पाटन, गुजरात|पाटन]] || align=right | 1,342,746 || align=right | 5,738 || align=right | 234 ||http://patan.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608093528/http://patan.gujarat.gov.in/ |date=2020-06-08 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| PO || [[पोरबन्दर जिला|पोरबन्दर]] || [[पोरबन्दर]] || align=right | 586,062 || align=right | 2,294 || align=right | 255 ||http://porbandar.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201103042254/http://porbandar.gujarat.gov.in/ |date=2020-11-03 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| RA || [[राजकोट जिला|राजकोट]] || [[राजकोट]] || align=right | 3,157,676 || align=right | 11,203 || align=right | 282||http://rajkot.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101124450/http://rajkot.gujarat.gov.in/ |date=2020-11-01 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| SK || [[साबरकाँठा जिला|साबरकाँठा]] || [[हिमतनगर]] || align=right | 2,427,346 || align=right | 7,390 || align=right | 328 ||http://sabarkantha.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913162613/http://sabarkantha.gujarat.gov.in/ |date=2011-09-13 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| ST || [[सुरत जिला|सुरत]] || [[सुरत]] || align=right | 4,996,391 || align=right | 4,327 || align=right | 653||http://surat.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608093545/http://surat.gujarat.gov.in/ |date=2020-06-08 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| SN || [[सुरेन्द्रनगर जिला|सुरेन्द्रनगर]] || [[सुरेन्द्रनगर सिटी|सुरेन्द्रनगर]] || align=right | 1,755,873 || align=right | 10,489 || align=right | 167 ||http://surendranagar.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201109203040/http://surendranagar.gujarat.gov.in/ |date=2020-11-09 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| TA || [[तापी जिला|तापी]] || [[व्यारा]] || align=right | 806,489 || align=right | 3,435 || align=right | 249|| http://tapidp.gujarat.gov.in/Tapi/english/index.htm
|- bgcolor=#F4F9FF
| VD || [[वडोदरा जिला|वडोदरा]] || [[वडोदरा]] || align=right | 3,639,775 || align=right | 7,794 || align=right | 467||http://vadodara.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608093559/http://vadodara.gujarat.gov.in/ |date=2020-06-08 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| VL || [[वलसाड जिला|वलसाड]] || [[वलसाड]] || align=right | 1,703,068 || align=right | 3,034 || align=right | 561 ||http://valsad.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608093604/http://valsad.gujarat.gov.in/ |date=2020-06-08 }}
|}
==हरियाणा==
{| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#99ccff
| '''कोड'''
| '''जिला'''
| '''मुख्यालय'''
| '''जनसङ्ख्या (२०११)'''
| '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
| '''जनघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)''
| '''आधिकारिक वेबसाइट'''
|- bgcolor=#F4F9FF
| AM|| [[Ambala district|Ambala]]|| [[Ambala]]|| align=right | 1,136,784|| align=right | 1,569|| align=right | 722||http://ambala.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012221438/http://ambala.nic.in/ |date=2007-10-12 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BH|| [[Bhiwani district|Bhiwani]]|| [[Bhiwani]]|| align=right | 1,629,109|| align=right | 5,140|| align=right | 341||http://bhiwani.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721163314/http://bhiwani.nic.in/ |date=2011-07-21 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| FR|| [[Faridabad district|Faridabad]]|| [[Faridabad]]|| align=right | 1,798,954|| align=right | 783|| align=right | 2,298||http://faridabad.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| FT|| [[Fatehabad district|Fatehabad]]|| [[Fatehabad, Haryana|Fatehabad]]|| align=right | 941,522|| align=right | 2,538|| align=right | 371||http://fatehabad.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GU|| [[Gurgaon district|Gurgaon]]|| [[Gurgaon]]|| align=right | 1,514,085|| align=right | 2,760|| align=right | 1,241||http://gurgaon.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080602231540/http://gurgaon.nic.in/ |date=2008-06-02 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| HI|| [[Hisar (district)|Hissar]]|| [[Hisar (city)|Hissar]]|| align=right | 1,742,815|| align=right | 3,788|| align=right | 438||http://hisar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| JH|| [[Jhajjar district|Jhajjar]]|| [[Jhajjar]]|| align=right | 956,907|| align=right | 1,868|| align=right | 522||http://jhajjar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| JI|| [[Jind district|Jind]]|| [[Jind]]|| align=right | 1,332,042|| align=right | 2,702|| align=right | 493||http://jind.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KT|| [[Kaithal district|Kaithal]]|| [[Kaithal]]|| align=right | 1,072,861|| align=right | 2,799|| align=right | 467||http://kaithal.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KR|| [[Karnal district|Karnal]]|| [[Karnal]]|| align=right | 1,506,323|| align=right | 2,471|| align=right | 598||http://karnal.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415152944/http://karnal.nic.in/ |date=2009-04-15 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| KU|| [[Kurukshetra district|Kurukshetra]]|| [[Kurukshetra]]|| align=right | 964,231|| align=right | 1,530|| align=right | 630||http://kurukshetra.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MA|| [[Mahendragarh district|Mahendragarh]]|| [[Narnaul]]|| align=right | 921,680|| align=right | 1,900|| align=right | 485||http://mahendragarh.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MW|| [[Mewat district|Mewat]]|| [[Nuh (city)|Nuh]]|| align=right | 1,089,406|| align=right | 1,765 || align=right | 729 ||http://mewat.nic.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| PW || [[Palwal district|Palwal]]|| [[Palwal]]|| align=right | 1,040,493|| align=right | 1,367|| align=right | 761||http://palwal.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PK|| [[Panchkula district|Panchkula]]|| [[Panchkula]]|| align=right | 558,890|| align=right | 816|| align=right | 622||http://panchkula.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PP|| [[Panipat district|Panipat]]|| [[Panipat]]|| align=right | 1,202,811|| align=right | 1,250|| align=right | 949||http://panipat.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RE|| [[Rewari district|Rewari]]|| [[Rewari]]|| align=right | 896,129|| align=right | 1,559|| align=right | 562||http://rewari.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070703082821/http://rewari.nic.in/ |date=2007-07-03 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| RO|| [[Rohtak district|Rohtak]]|| [[Rohtak]]|| align=right | 1,058,683|| align=right | 1,668|| align=right | 607||http://rohtak.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090209215206/http://rohtak.nic.in/ |date=2009-02-09 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| SI|| [[Sirsa district|Sirsa]]|| [[Sirsa, Haryana|Sirsa]]|| align=right | 1,295,114|| align=right | 4,276|| align=right | 303||http://sirsa.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180421232326/http://sirsa.nic.in/ |date=2018-04-21 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| SNP|| [[Sonipat district|Sonipat]]|| [[Sonipat]]|| align=right | 1,480,080|| align=right | 2,260|| align=right | 697||http://sonepat.gov.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| YN|| [[Yamuna Nagar district|Yamuna Nagar]]|| [[Yamuna Nagar]]|| align=right | 1,214,162|| align=right | 1,756|| align=right | 687 ||http://yamunanagar.nic.in/
|}
==हिमाचल प्रदेश==
{| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#99ccff
| '''कोड'''
| '''जिला'''
| '''मुख्यालय'''
| '''जनसङ्ख्या (२०११)'''
| '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
| '''जनघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)'''
| '''आधिकारिक वेबसाइट'''
|- bgcolor=#F4F9FF
| BI|| [[Bilaspur district, Himachal Pradesh|Bilaspur]]|| [[Bilaspur, Himachal Pradesh|Bilaspur]]|| align=right | 382,056|| align=right | 1,167|| align=right | 327||http://hpbilaspur.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CH|| [[Chamba district|Chamba]]|| [[Chamba, Himachal Pradesh|Chamba]]|| align=right | 518,844|| align=right | 6,528|| align=right | 80||http://hpchamba.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| HA|| [[Hamirpur district, Himachal Pradesh|Hamirpur]]|| [[Hamirpur, Himachal Pradesh|Hamirpur]]|| align=right | 454,293|| align=right | 1,118|| align=right | 406||http://hphamirpur.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KA|| [[Kangra district|Kangra]]|| [[Dharamshala, Himachal Pradesh|Dharamshala]]|| align=right | 1,507,223|| align=right | 5,739|| align=right | 263||http://hpkangra.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KI|| [[Kinnaur district|Kinnaur]]|| [[Reckong Peo]]|| align=right | 84,298|| align=right | 6,401|| align=right | 13||http://hpkinnaur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KU|| [[Kullu district|Kullu]]|| [[Kullu]]|| align=right | 437,474|| align=right | 5,503|| align=right | 79||http://hpkullu.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| LS|| [[Lahaul and Spiti district|Lahaul and Spiti]]|| [[Keylong]]|| align=right | 31,528|| align=right | 13,835|| align=right | 2||http://hplahaulspiti.gov.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| MA|| [[Mandi district|Mandi]]|| [[Mandi district|Mandi]]|| align=right | 999,518|| align=right | 3,950|| align=right | 253||http://hpmandi.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SH|| [[Shimla district|Shimla]]|| [[Shimla]]|| align=right | 813,384|| align=right | 5,131|| align=right | 159||http://hpshimla.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SI|| [[Sirmaur district|Sirmaur]]|| [[Nahan]]|| align=right | 530,164|| align=right | 2,825|| align=right | 188||http://hpsirmaur.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SO|| [[Solan district|Solan]]|| [[Solan]]|| align=right | 576,670|| align=right | 1,936|| align=right | 298||http://hpsolan.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| UNA|| [[Una district|Una]]|| [[Una, Himachal Pradesh|Una]]|| align=right | 521,057|| align=right | 1,540|| align=right | 328||http://hpuna.nic.in/
|}
==जम्मू आ कश्मीर==
{| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#99ccff
| '''कोड'''
| '''जिला'''
| '''मुख्यालय'''
| '''जनसङ्ख्या (२०११)'''
| '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
| '''जनघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)'''
| '''आधिकारिक वेबसाइट'''
|- bgcolor=#F4F9FF
| AN|| [[Anantnag district|Anantnag]]|| [[Anantnag]]|| align=right | 1,070,144 || align=right | 2853 || align=right | 375 ||http://anantnag.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
|BPR ||[[Bandipora district|Bandipora]]||[[Bandipore]]|| align=right | 385,099 || align=right | 3,010|| align=right | 128||http://bandipore.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BR|| [[Baramulla district|Baramulla]]|| [[Baramulla]]|| align=right | 1,015,503 || align=right | 3329 || align=right | 305||http://baramulla.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BD|| [[Badgam district|Badgam]]|| [[Badgam]]|| align=right | 735,753 || align=right | 1406 || align=right | 537 || http://budgam.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DO|| [[Doda district|Doda]]|| [[Doda]]|| align=right | 409,576 || align=right | 11,691|| align=right | 79||http://doda.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GB||[[Ganderbal district|Ganderbal]] || [[Ganderbal]] || align=right | 297,003 || align=right | 258|| align=right | 1,151||http://ganderbal.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| JA|| [[Jammu district|Jammu]]|| [[Jammu]]|| align=right | 1,526,406|| align=right | 3,097|| align=right | 596||http://jammu.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KR|| [[Kargil district|Kargil]] || [[Kargil town|Kargil]]|| align=right | 143,388 || align=right | 14,036|| align=right | 10 ||http://kargil.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KT|| [[Kathua district|Kathua]]|| [[Kathua]]|| align=right | 615,711 || align=right | 2,651|| align=right | 232||http://kathua.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KW|| [[Kishtwar district|Kishtwar]] ||[[Kishtwar]]|| align=right | 231,037 || align=right | 1848|| align=right | 125||http://kishtwar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KG|| [[Kulgam district|Kulgam]]|| [[Kulgam]] || align=right | 422,786 || align=right | 457|| align=right | 925||http://kulgam.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KU|| [[Kupwara district|Kupwara]]|| [[Kupwara]] || align=right | 875,564|| align=right | 2,379|| align=right | 368||http://kupwara.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| LE|| [[Leh district|Leh]]|| [[Leh]]|| align=right | 147,104 || align=right | 45,110|| align=right | 3||http://leh.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PO|| [[Poonch district, India|Poonch]]|| [[Poonch]]|| align=right | 476,820 || align=right | 1,674|| align=right | 285||http://poonch.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PU|| [[Pulwama district|Pulwama]]|| [[Pulwama]]|| align=right | 570,060 || align=right | 1,398|| align=right | 598||http://pulwama.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RA|| [[Rajauri district|Rajouri]]|| [[Rajouri]]|| align=right | 619,266 || align=right | 2,630|| align=right | 235||http://rajouri.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RB|| [[Ramban district|Ramban]]|| [[Ramban (Jammu and Kashmir)|Ramban]]|| align=right | 283,313 || align=right | 1,330 || align=right | 213||http://ramban.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RS|| [[Reasi district|Reasi]] || [[Reasi]] || align=right | 314,714 || align=right | 1710 || align=right | 184 || http://reasi.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SB|| [[Samba district|Samba]]|| [[Samba, Jammu|Samba]]|| align=right | 318,611|| align=right | 913 || align=right | 318||http://samba.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
|SH|| [[Shopian district|Shopian]] || [[Shupiyan]] || align=right | 265,960 || align=right | 312 || align=right | 852 ||http://shopian.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SR|| [[Srinagar district|Srinagar]]|| [[Srinagar]]|| align=right | 1,269,751 || align=right | 2,228|| align=right | 703||http://srinagar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| UD|| [[Udhampur district|Udhampur]]|| [[Udhampur]]|| align=right | 555,357 || align=right | 4,550|| align=right | 211||http://udhampur.gov.in/
|}
==झारखण्ड==
{| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#99ccff
| '''कोड'''
| '''जिला'''
| '''मुख्यालय'''
| '''जनसङ्ख्या (२०११)'''
| '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
| '''जनघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)'''
| '''आधिकारिक वेबसाइट'''
|- bgcolor=#F4F9FF
| BO|| [[Bokaro district|Bokaro]]|| [[Bokaro Steel City|Bokaro]]|| align=right | 2,061,918 || align=right | 2,861|| align=right | 716 || http://bokaro.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CH|| [[Chatra district|Chatra]]|| [[Chatra]]|| align=right | 1,042,304 || align=right | 3,700|| align=right | 275 || http://chatra.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DE|| [[Deoghar district|Deoghar]]|| [[Deoghar]]|| align=right | 1,491,879|| align=right | 2,479|| align=right | 602 ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| DH|| [[Dhanbad district|Dhanbad]]|| [[Dhanbad]]|| align=right | 2,682,662|| align=right | 2,075|| align=right | 1,284 || http://dhanbad.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DU|| [[Dumka district|Dumka]]|| [[Dumka]]|| align=right | 1,321,096 || align=right | 4,404 || align=right | 300 || http://dumka.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| ES|| [[East Singhbhum district|East Singhbhum]]|| [[Jamshedpur]]|| align=right | 2,291,032 || align=right | 3,533|| align=right | 648 || http://jamshedpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GA|| [[Garhwa district|Garhwa]]|| [[Garhwa]]|| align=right | 1,322,387 || align=right | 4,064|| align=right | 327 || http://garhwa.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GI|| [[Giridih district|Giridih]]|| [[Giridih]]|| align=right | 2,445,203|| align=right | 4,887|| align=right | 497 || http://giridih.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GO|| [[Godda district|Godda]]|| [[Godda]]|| align=right | 1,311,382|| align=right | 2,110|| align=right | 622 || http://godda.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GU|| [[Gumla district|Gumla]]|| [[Gumla]]|| align=right | 1,025,656 || align=right | 5327|| align=right | 193 || http://gumla.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| HA|| [[Hazaribagh district|Hazaribag]]|| [[Hazaribagh|Hazaribag]]|| align=right | 1,734,005 || align=right | 4,302 || align=right | 403 ||http://hazaribag.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| JA || [[Jamtara district|Jamtara]]|| [[Jamtara]]|| align=right | 790,207 || align=right | 1,802 || align=right | 439 || http://jamtara.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KH|| [[Khunti district|Khunti]]|| [[Khunti]]|| align=right | 530,299 || align=right | 2,467 || align=right | 215 || http://khunti.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KO|| [[Koderma district|Koderma]]|| [[Koderma]]|| align=right | 717,169 || align=right | 1,312|| align=right | 427 || http://koderma.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| LA|| [[Latehar district|Latehar]]|| [[Latehar]]|| align=right | 725,673 || align=right | 3,630 || align=right | 200 || http://latehar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| LO|| [[Lohardaga district|Lohardaga]]|| [[Lohardaga]]|| align=right | 461,738|| align=right | 1,494|| align=right | 310 || http://lohardaga.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PK|| [[Pakur district|Pakur]]|| [[Pakur]]|| align=right | 899,200 || align=right | 1,805|| align=right | 498 || http://pakur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PL|| [[Palamu district|Palamu]]|| [[Daltonganj]]|| align=right | 1,936,319 || align=right | 5,082|| align=right | 381 || http://palamu.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RM|| [[Ramgarh district|Ramgarh]]|| [[Ramgarh, Jharkhand|Ramgarh]]|| align=right | 949,159 || align=right | 1,212|| align=right | 684 || http://ramgarh.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RA|| [[Ranchi district|Ranchi]]|| [[Ranchi]]|| align=right | 2,912,022|| align=right | 7,974|| align=right | 557 || http://ranchi.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SA|| [[Sahebganj district|Sahibganj]]|| [[Sahebganj]]|| align=right | 1,150,038 || align=right | 1,599|| align=right | 719 || http://sahibganj.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SK|| [[Seraikela Kharsawan district|Seraikela Kharsawan]]|| [[Seraikela]] || align=right | 1,063,458|| align=right | 2,725|| align=right | 390 || http://seraikela.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SI || [[Simdega district|Simdega]]|| [[Simdega]]|| align=right | 599,813 || align=right | 3,750 || align=right | 160 || http://simdega.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| WS|| [[West Singhbhum district|West Singhbhum]]|| [[Chaibasa]]|| align=right | 1,501,619|| align=right | 7,186 || align=right | 209 || http://chaibasa.nic.in/
|}
==कर्नाटका==
{| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#99ccff
| '''कोड'''
| '''जिला'''
| '''मुख्यालय'''
| '''Population (2012)'''
| '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
| '''जनघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)'''
| '''आधिकारिक वेबसाइट'''
|- bgcolor=#F4F9FF
| BK|| [[Bagalkot district|Bagalkot]]|| [[Bagalkot]]|| align=right | 1,890,826 || align=right | 6,583|| align=right | 288 ||http://www.bagalkot.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190810072308/http://www.bagalkot.nic.in/ |date=2019-08-10 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BL|| [[Bellary district|Bellary]]|| [[Bellary]]|| align=right | 2,532,383 || align=right | 8,439|| align=right | 300 ||http://www.bellary.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190810072307/http://www.bellary.nic.in/ |date=2019-08-10 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BG|| [[Belgaum district|Belgaum]]|| [[Belgaum]]|| align=right | 4,778,439 || align=right | 13,415|| align=right | 356 ||http://www.belgaum.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630210052/http://www.belgaum.nic.in/ |date=2015-06-30 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BR|| [[Bangalore Rural district|Bangalore Rural]]|| [[Bangalore]]|| align=right | 987,257|| align=right | 2,239 || align=right | 441 ||http://www.bangalorerural.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331110239/http://www.bangalorerural.nic.in/ |date=2019-03-31 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BN|| [[Bangalore Urban district|Bangalore Urban]]|| [[Bangalore]]|| align=right | 9,588,910|| align=right | 2,190|| align=right | 4,378||http://bangaloreurban.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BD|| [[Bidar district|Bidar]]|| [[Bidar]]|| align=right | 1,700,018 || align=right | 5,448|| align=right | 312 ||http://www.bidar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CJ|| [[Chamarajanagar district|Chamarajnagar]]|| [[Chamarajanagar]]|| align=right | 1,020,962|| align=right | 5,102|| align=right | 200 ||http://chamrajnagar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CK|| [[Chikkaballapur district|Chikkaballapur]] || [[Chikkaballapur]] || align=right | 1,254,377 || align=right | 4,208 || align=right | 298||http://www.chikballapur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190310100553/http://www.chikballapur.nic.in/ |date=2019-03-10 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| CK|| [[Chikkamagaluru district|Chikkamagaluru]]|| [[Chikmagalur]]|| align=right | 1,137,753 || align=right | 7,201|| align=right | 158|| http://chickmagalur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CT|| [[Chitradurga district|Chitradurga]]|| [[Chitradurga]]|| align=right | 1,660,378 || align=right | 8,437|| align=right | 197 ||http://www.chitradurga.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190315120849/http://www.chitradurga.nic.in/ |date=2019-03-15 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| DK|| [[Dakshina Kannada]]|| [[Mangalore]]|| align=right | 2,083,625 || align=right | 4,559|| align=right | 457 ||http://www.dk.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190315220959/http://www.dk.nic.in/ |date=2019-03-15 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| DA|| [[Davanagere district|Davanagere]]|| [[Davangere]]|| align=right | 1,946,905 || align=right | 5,926|| align=right | 329 ||http://www.davanagere.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180517105317/http://davanagere.nic.in/ |date=2018-05-17 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| DH|| [[Dharwad district|Dharwad]]|| [[Dharwad]]|| align=right | 1,846,993 || align=right | 4,265|| align=right | 434 ||http://www.dharwad.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GA|| [[Gadag district|Gadag]]|| [[Gadag-Betageri]]|| align=right | 1,065,235 || align=right | 4,651|| align=right | 229||http://gadag.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| HS|| [[Hassan district|Hassan]]|| [[Hassan, Karnataka|Hassan]]|| align=right | 1,776,221 || align=right | 6,814|| align=right | 261 ||http://www.hassan.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| HV|| [[Haveri district|Haveri]]|| [[Haveri]]|| align=right | 1,598,506 || align=right | 4,825|| align=right | 331 ||http://haveri.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GU|| [[Gulbarga district|Gulbarga]]|| [[Gulbarga]]|| align=right | 2,564,892 || align=right | 10,990 || align=right | 233 ||http://www.gulbarga.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190910164747/http://www.gulbarga.nic.in/ |date=2019-09-10 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| KD|| [[Kodagu district|Kodagu]]|| [[Madikeri]]|| align=right | 554,762 || align=right | 4,102|| align=right | 135 ||http://www.kodagu.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190315175025/http://www.kodagu.nic.in/ |date=2019-03-15 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| KL|| [[Kolar district|Kolar]]|| [[Kolar]]|| align=right | 1,540,231 || align=right | 4,012 || align=right | 384 ||http://kolar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KP|| [[Koppal district|Koppal]]|| [[Koppal]]|| align=right | 1,391,292 || align=right | 5,565 || align=right | 250 ||http://www.koppal.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MA|| [[Mandya district|Mandya]]|| [[Mandya]]|| align=right | 1,808,680 || align=right | 4,961|| align=right | 365 ||http://www.mandya.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190312035834/http://www.mandya.nic.in/ |date=2019-03-12 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| MY|| [[Mysore district|Mysore]]|| [[Mysore]]|| align=right | 2,994,744|| align=right | 6,854|| align=right | 437 ||http://www.mysore.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190810052646/http://www.mysore.nic.in/ |date=2019-08-10 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| RA|| [[Raichur district|Raichur]]|| [[Raichur]]|| align=right | 1,924,773 || align=right | 6,839|| align=right | 228 ||http://www.raichur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RM|| [[Ramanagara district|Ramanagara]] || [[Ramanagara]] || align=right | 1,082,739 || align=right | 3,573 || align=right | 303 || http://www.ramanagaracity.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721161719/http://www.ramanagaracity.gov.in/ |date=2011-07-21 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| SH|| [[Shimoga district|Shimoga]]|| [[Shimoga]]|| align=right | 1,755,512 || align=right | 8,495|| align=right | 207 ||http://www.shimoga.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513041244/http://shimoga.nic.in/ |date=2012-05-13 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| TU|| [[Tumkur district|Tumkur]]|| [[Tumkur]]|| align=right | 2,681,449 || align=right | 10,598|| align=right | 253 ||http://www.tumkur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190320013636/http://www.tumkur.nic.in/ |date=2019-03-20 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| UD|| [[Udupi district|Udupi]]|| [[Udupi]]|| align=right | 1,177,908 || align=right | 3,879|| align=right | 304 || http://udupi.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| UK|| [[Uttara Kannada]]|| [[Karwar]]|| align=right | 1,353,299|| align=right | 10,291|| align=right | 132||http://uttarakannada.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BJ|| [[Bijapur district, Karnataka|Vijayapura]]|| [[Bijapur, Karnataka|Vijayapura]]|| align=right | 2,175,102 || align=right | 10,517|| align=right | 207 ||http://www.bijapur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514062653/http://www.bijapur.nic.in/ |date=2019-05-14 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| YG|| [[Yadgir district|Yadgir]] || [[Yadgir]] || align=right | 1,172,985 || align=right | 5,225 || align=right | 224 ||http://www.yadgir.nic.in/
|}
==केरला==
{| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#99ccff
| '''कोड'''
| '''जिला'''
| '''मुख्यालय'''
| '''जनसङ्ख्या (२०११)'''
| '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
| '''जनघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)'''
| '''आधिकारिक वेबसाइट'''
|- bgcolor=#F4F9FF
| AL|| [[Alappuzha district|Alappuzha]]|| [[Alappuzha]]||align=right| 2,121,943 ||align=right| 1,414 ||align=right| 1,501 ||http://www.alappuzha.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180525195417/http://alappuzha.nic.in/ |date=2018-05-25 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| ER|| [[Ernakulam district|Ernakulam]]|| [[Kakkanad]]||align=right| 3,279,860 ||align=right| 2,951 ||align=right| 1,069 || http://ernakulam.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| ID|| [[Idukki district|Idukki]]|| [[Painavu]]||align=right| 1,107,453 ||align=right| 4,479 ||align=right| 254 || http://idukki.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KN|| [[Kannur district|Kannur]]|| [[Kannur]]||align=right| 2,525,637 ||align=right| 2,966 ||align=right| 852 || http://kannur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KS|| [[Kasaragod district|Kasaragod]]|| [[Kasaragod]]||align=right| 1,302,600 ||align=right| 1,992 ||align=right| 654 ||http://kasargod.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KL|| [[Kollam district|Kollam]]|| [[Kollam]]||align=right| 2,629,703 ||align=right| 2,498 ||align=right| 1,056 || http://kollam.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KT|| [[Kottayam district|Kottayam]]|| [[Kottayam]]||align=right| 1,979,384 ||align=right| 2,203 ||align=right| 896 || http://kottayam.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KZ|| [[Kozhikode district|Kozhikode]]|| [[Kozhikode]]||align=right| 3,089,543 ||align=right| 2,345||align=right| 1,318 ||http://kozhikode.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MA|| [[Malappuram district|Malappuram]]|| [[Malappuram]]||align=right| 4,110,956 ||align=right| 3,550||align=right| 1,058 ||http://malappuram.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PL|| [[Palakkad district|Palakkad]]|| [[Palakkad]]||align=right| 2,810,892 ||align=right| 4,480||align=right| 627 ||http://palakkad.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PT|| [[Pathanamthitta]]|| [[Pathanamthitta]]||align=right| 1,195,537 ||align=right| 2,462 ||align=right| 453 ||http://pathanamthitta.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| TS|| [[Thrissur district|Thrissur]]|| [[Thrissur]]||align=right| 3,110,327 ||align=right| 3,032||align=right| 1,026 ||http://thrissur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| TV|| [[Thiruvananthapuram]]|| [[Thiruvananthapuram]]||align=right| 3,307,284 ||align=right| 2,192||align=right| 1,509 ||http://www.trivandrum.gov.in// {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180315003725/http://www.trivandrum.gov.in// |date=2018-03-15 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| WA|| [[Wayanad district|Wayanad]]|| [[Kalpetta]]||align=right| 816,558 ||align=right| 2,131 ||align=right| 383 || http://wayanad.nic.in/
|}
==लक्षद्वीप==
{| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#99ccff
| '''कोड'''
| '''जिला'''
| '''मुख्यालय'''
| '''जनसङ्ख्या (२०११)'''
| '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
| '''जनघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)'''
| '''आधिकारिक वेबसाइट'''
|- bgcolor=#F4F9FF
| LD || [[Lakshadweep]]|| [[Kavaratti]]|| align=right | 64,429 || align=right | 32 || align=right | 2,013 |||http://www.lakshadweep.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180520000022/http://www.lakshadweep.gov.in/ |date=2018-05-20 }}
|}
==मध्य प्रदेश==
{| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#99ccff
| '''कोड'''
| '''जिला'''
| '''मुख्यालय'''
| '''जनसङ्ख्या (२०११)'''
| '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
| '''जनघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)'''
| '''आधिकारिक वेबसाइट'''
|-bgcolor=#F4F9FF
| AG|| [[आगर मालवा जिला|आगर मालवा]]|| [[आगर, भारत|आगर]]|| || || ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| AL|| [[Alirajpur district|Alirajpur]]|| [[Alirajpur]]|| align=right | 728,677 || align=right | 3,182 || align=right | 229 |||http://alirajpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| AP|| [[Anuppur district|Anuppur]]|| [[Anuppur]]|| align=right | 749,521 || align=right | 3,747 || align=right | 200 || http://anuppur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| AS|| [[Ashok Nagar district|Ashok Nagar]]|| [[Ashok Nagar]]|| align=right | 844,979 || align=right | 4,674 || align=right | 181 ||| http://ashoknagar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BL|| [[Balaghat district|Balaghat]]|| [[Balaghat]]|| align=right | 1,701,156 || align=right | 9,229|| align=right | 184 || http://balaghat.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BR|| [[Barwani district|Barwani]]|| [[Barwani]]|| align=right | 1,385,659 || align=right | 5,432|| align=right | 256 || http://barwani.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BE|| [[Betul district|Betul]]|| [[Betul, Madhya Pradesh|Betul]]|| align=right | 1,575,247 || align=right | 10,043|| align=right | 157 || http://betul.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BD|| [[Bhind district|Bhind]]|| [[Bhind]]|| align=right | 1,703,562 || align=right | 4,459|| align=right | 382 || http://bhind.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BP|| [[Bhopal district|Bhopal]]|| [[Bhopal]]|| align=right | 2,368,145 || align=right | 2,772|| align=right | 854 || http://bhopal.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BU || [[Burhanpur district|Burhanpur]]|| [[Burhanpur, Madhya Pradesh|Burhanpur]]|| align=right | 756,993 || align=right | 3,427 || align=right | 221 || http://burhanpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CT|| [[Chhatarpur district|Chhatarpur]]|| [[Chhatarpur]]|| align=right | 1,762,857 || align=right | 8,687|| align=right | 203 || http://chhatarpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CN|| [[Chhindwara district|Chhindwara]]|| [[Chhindwara]]|| align=right | 2,090,306 || align=right | 11,815|| align=right | 177 || http://chhindwara.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DM|| [[Damoh district|Damoh]]|| [[Damoh]]|| align=right | 1,263,703 || align=right | 7,306 || align=right | 173 || http://damoh.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DT|| [[Datia district|Datia]]|| [[Datia]]|| align=right | 786,375 || align=right | 2,694 || align=right | 292 || http://datia.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DE|| [[Dewas district|Dewas]]|| [[Dewas]]|| align=right | 1,563,107 || align=right | 7,020 || align=right | 223 || http://dewas.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DH|| [[Dhar district|Dhar]]|| [[Dhar]]|| align=right | 2,184,672 || align=right | 8,153 || align=right | 268 || http://dhar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DI|| [[Dindori district|Dindori]]|| [[Dindori, Madhya Pradesh|Dindori]]|| align=right | 704,218 || align=right | 7,427 || align=right | 94 || http://dindori.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GU|| [[Guna district|Guna]]|| [[Guna, India|Guna]]|| align=right | 1,240,938 || align=right | 6,485 || align=right | 194 || http://guna.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GW|| [[Gwalior district|Gwalior]]|| [[Gwalior]]|| align=right | 2,030,543 || align=right | 5,465 || align=right | 445 || http://gwalior.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| HA|| [[Harda district|Harda]]|| [[Harda]]|| align=right | 570,302 || align=right | 3,339 || align=right | 171 || http://harda.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| HO|| [[Hoshangabad district|Hoshangabad]]|| [[Hoshangabad]]|| align=right | 1,240,975 || align=right | 6,698 || align=right | 185 || http://hoshangabad.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| IN|| [[Indore district|Indore]]|| [[Indore]]|| align=right | 3,272,335 || align=right | 3,898 || align=right | 839 || http://www.indore.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724145904/http://www.indore.nic.in/ |date=2019-07-24 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| JA|| [[Jabalpur district|Jabalpur]]|| [[Jabalpur]]|| align=right | 2,460,714 || align=right | 5,210 || align=right | 472 || http://jabalpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| JH|| [[Jhabua district|Jhabua]]|| [[Jhabua]]|| align=right | 1,024,091 || align=right | 6,782 || align=right | 285 || http://jhabua.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KA|| [[Katni district|Katni]]|| [[Katni]]|| align=right | 1,291,684 || align=right | 4,947 || align=right | 261 || http://katni.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| EN|| [[Khandwa district|Khandwa]] (East Nimar)|| [[Khandwa]]|| align=right | 1,309,443 || align=right | 7,349 || align=right | 178 || http://khandwa.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| WN|| [[Khargone district|Khargone]] (West Nimar)|| [[Khargone]]|| align=right | 1,872,413 || align=right | 8,010 || align=right | 233 || http://khargone.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| ML|| [[Mandla district|Mandla]]|| [[Mandla]]|| align=right | 1,053,522 || align=right | 5,805 || align=right | 182 || http://mandla.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MS|| [[Mandsaur district|Mandsaur]]|| [[Mandsaur]]|| align=right | 1,339,832 || align=right | 5,530 || align=right | 242 || http://mandsaur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MO|| [[Morena district|Morena]]|| [[Morena, India|Morena]]|| align=right | 1,965,137 || align=right | 4,991 || align=right | 394 || http://morena.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| NA|| [[Narsinghpur district|Narsinghpur]]|| [[Narsinghpur]]|| align=right | 1,092,141 || align=right | 5,133 || align=right | 213 || http://narsinghpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| NE|| [[Neemuch district|Neemuch]]|| [[Neemuch]]|| align=right | 825,958 || align=right | 4,267 || align=right | 194 || http://neemuch.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PA|| [[Panna district|Panna]]|| [[Panna, India|Panna]]|| align=right | 1,016,028 || align=right | 7,135 || align=right | 142 || http://panna.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RS|| [[Raisen district|Raisen]]|| [[Raisen]]|| align=right | 1,331,699 || align=right | 8,466 || align=right | 157 || http://raisen.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RG|| [[Rajgarh district|Rajgarh]]|| [[Rajgarh, Madhya Pradesh|Rajgarh]]|| align=right | 1,546,541 || align=right | 6,143 || align=right | 251 || http://rajgarh.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RL|| [[Ratlam district|Ratlam]]|| [[Ratlam]]|| align=right | 1,454,483 || align=right | 4,861 || align=right | 299 || http://ratlam.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RE|| [[Rewa district|Rewa]]|| [[Rewa, India|Rewa]]|| align=right | 2,363,744 || align=right | 6,314 || align=right | 374 || http://rewa.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SG|| [[Sagar district|Sagar]]|| [[Sagar, Madhya Pradesh|Sagar]]|| align=right | 2,378,295 || align=right | 10,252 || align=right | 272 || http://sagar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| ST|| [[Satna district|Satna]]|| [[Satna]]|| align=right | 2,228,619 || align=right | 7,502 || align=right | 297 || http://satna.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SR|| [[Sehore district|Sehore]]|| [[Sehore]]|| align=right | 1,311,008 || align=right | 6,578 || align=right | 199 || http://sehore.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SO|| [[Seoni district|Seoni]]|| [[Seoni]]|| align=right | 1,378,876 || align=right | 8,758 || align=right | 157 || http://seoni.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SH|| [[Shahdol district|Shahdol]]|| [[Shahdol]]|| align=right | 1,064,989 || align=right | 6,205 || align=right | 172 || http://shahdol.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SJ|| [[Shajapur district|Shajapur]]|| [[Shajapur]]|| align=right | 1,512,353 || align=right | 6,196 || align=right | 244 || http://shajapur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SP|| [[Sheopur district|Sheopur]]|| [[Sheopur]]|| align=right | 687,952 || align=right | 6,585 || align=right | 104 || http://sheopur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SV|| [[Shivpuri district|Shivpuri]]|| [[Shivpuri]]|| align=right | 1,725,818 || align=right | 10,290 || align=right | 168 || http://shivpuri.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SI|| [[Sidhi district|Sidhi]]|| [[Sidhi]]|| align=right | 1,126,515 || align=right | 10,520 || align=right | 232 || http://sidhi.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SN|| [[Singrauli district|Singrauli]]|| [[Waidhan]]|| align=right | 1,178,132 || align=right | 5,672 || align=right | 208 || http://singrauli.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| TI|| [[Tikamgarh district|Tikamgarh]]|| [[Tikamgarh]]|| align=right | 1,444,920 || align=right | 5,055 || align=right | 286 || http://tikamgarh.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| UJ|| [[Ujjain district|Ujjain]]|| [[Ujjain]]|| align=right | 1,986,597 || align=right | 6,091 || align=right | 356 || http://ujjain.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| UM|| [[Umaria district|Umaria]]|| [[Umaria]]|| align=right | 643,579 || align=right | 4,062 || align=right | 158 || http://umaria.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| VI|| [[Vidisha district|Vidisha]]|| [[Vidisha]]|| align=right | 1,458,212 || align=right | 7,362|| align=right | 198 || http://vidisha.nic.in/
|}
==महाराष्ट्र==
{| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#99ccff
| '''कोड'''
| '''जिला'''
| '''मुख्यालय'''
| '''जनसङ्ख्या (२०११)'''
| '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
| '''जनघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)'''
| '''आधिकारिक वेबसाइट'''
|- bgcolor=#F4F9FF
| AH|| [[Ahmednagar district|Ahmednagar]]|| [[Ahmednagar]]|| align=right | 4,543,083 || align=right | 17,048 || align=right | 266 || http://ahmednagar.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| AK|| [[Akola district|Akola]]|| [[Akola]]|| align=right | 1,818,617 || align=right | 5,429 || align=right | 321 || http://akola.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| AM|| [[Amravati district|Amravati]]|| [[Amravati]]|| align=right | 2,887,826 || align=right | 12,235 || align=right | 237 || http://amravati.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| AU|| [[Aurangabad district, Maharashtra|Aurangabad]]|| [[Aurangabad, Maharashtra|Aurangabad]]|| align=right | 3,695,928 || align=right | 10,107 || align=right | 365 || http://aurangabad.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BI|| [[Beed district|Beed]]|| [[Beed]]|| align=right | 2,585,962 || align=right | 10,693 || align=right | 242 || http://beed.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BH|| [[Bhandara district|Bhandara]]|| [[Bhandara]]|| align=right | 1,198,810 || align=right | 3,890 || align=right | 293 || http://bhandara.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BU|| [[Buldhana district|Buldhana]]|| [[Buldhana]]|| align=right | 2,588,039 || align=right | 9,661 || align=right | 268 || http://buldhana.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CH|| [[Chandrapur district|Chandrapur]]|| [[Chandrapur]]|| align=right | 2,194,262 || align=right | 11,443 || align=right | 192 || http://chanda.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DH|| [[Dhule district|Dhule]]|| [[Dhule]]|| align=right | 2,048,781 || align=right | 8,095 || align=right | 285 || http://dhule.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GA|| [[Gadchiroli district|Gadchiroli]]|| [[Gadchiroli]]|| align=right | 1,071,795 || align=right | 14,412 || align=right | 74 || http://gadchiroli.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GO|| [[Gondia district|Gondia]]|| [[Gondia]]|| align=right | 1,322,331 || align=right | 5,431 || align=right | 253 || http://gondia.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| HI|| [[Hingoli district|Hingoli]]|| [[Hingoli]]|| align=right | 1,178,973 || align=right | 4,526 || align=right | 244 || http://hingoli.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| JG|| [[Jalgaon district|Jalgaon]]|| [[Jalgaon]]|| align=right | 4,224,442 || align=right | 11,765 || align=right | 359 || http://jalgaon.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| JN|| [[Jalna district|Jalna]]|| [[Jalna, Maharashtra|Jalna]]|| align=right | 1,958,483 || align=right | 7,718 || align=right | 255 || http://jalna.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KO|| [[Kolhapur district|Kolhapur]]|| [[Kolhapur]]|| align=right | 3,874,015 || align=right | 7,685 || align=right | 504 || http://kolhapur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| LA|| [[Latur district|Latur]]|| [[Latur]]|| align=right | 2,455,543 || align=right | 7,157|| align=right | 343 || http://latur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MC|| [[Mumbai City]]|| —|| align=right | 3,145,966 || align=right | 69 || align=right | 20,038 || http://mumbaicity.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MU|| [[Mumbai Suburban district|Mumbai suburban]]|| [[Bandra]] (East)|| align=right | 9,332,481 || align=right | 369 || align=right | 20,925 || http://mumbaisuburban.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| ND|| [[Nanded district|Nanded]]|| [[Nanded]]|| align=right | 3,356,566 || align=right | 10,528 || align=right | 319 || http://nanded.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| NB|| [[Nandurbar district|Nandurbar]]|| [[Nandurbar]]|| align=right | 1,646,177 || align=right | 5,055 || align=right | 276 || http://nandurbar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| NG|| [[Nagpur district|Nagpur]]|| [[Nagpur]]|| align=right | 4,653,171 || align=right | 9,892 || align=right | 470 || http://nagpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| NS|| [[Nashik district|Nashik]]|| [[Nashik]]|| align=right | 6,109,052 || align=right | 15,539 || align=right | 393 || http://nashik.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| OS|| [[Osmanabad district|Osmanabad]]|| [[Osmanabad]]|| align=right | 1,660,311 || align=right | 7,569 || align=right | 219 || http://osmanabad.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| - || [[Palghar district|Palghar]]|| [[Palghar]]|| align=right | - || align=right | - || align=right | - || -
|- bgcolor=#F4F9FF
| PA|| [[Parbhani district|Parbhani]]|| [[Parbhani]]|| align=right | 1,835,982 || align=right | 6,511 || align=right | 295 || http://parbhani.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PU|| [[Pune district|Pune]]|| [[Pune]]|| align=right | 9,426,959|| align=right | 15,643 || align=right | 603 || http://pune.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RG|| [[Raigad district|Raigad]]|| [[Alibag]]|| align=right | 2,635,394 || align=right | 7,152 || align=right | 368 || http://raigad.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RT|| [[Ratnagiri district|Ratnagiri]]|| [[Ratnagiri]]|| align=right | 1,612,672 || align=right | 8,208 || align=right | 196 || http://ratnagiri.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SN|| [[Sangli district|Sangli]]|| [[Sangli]]|| align=right | 2,820,575 || align=right | 8,572 || align=right | 329 || http://sangli.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| ST|| [[Satara district|Satara]]|| [[Satara (city)|Satara]]|| align=right | 3,003,922 || align=right | 10,475 || align=right | 287 || http://satara.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201113130255/http://satara.gov.in/ |date=2020-11-13 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| SI|| [[Sindhudurg district|Sindhudurg]]|| [[Oros]]|| align=right | 848,868 || align=right | 5,207 || align=right | 163 || http://sindhudurg.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SO|| [[Solapur district|Solapur]]|| [[Solapur]]|| align=right | 4,315,527 || align=right | 14,895 || align=right | 290 || http://solapur.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| TH|| [[Thane district|Thane]]|| [[Thane]]|| align=right | 11,060,148 || align=right | 9,558 || align=right | 1,157 || http://thane.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| WR|| [[Wardha district|Wardha]]|| [[Wardha]]|| align=right | 1,296,157 || align=right | 6,309 || align=right | 205 || http://wardha.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| WS|| [[Washim district|Washim]]|| [[Washim]]|| align=right | 1,196,714 || align=right | 5,155 || align=right | 244 || http://washim.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| YA|| [[Yavatmal district|Yavatmal]]|| [[Yavatmal]]|| align=right | 2,775,457 || align=right | 13,582 || align=right | 204 || http://yavatmal.nic.in/
|}
==मणिपुर==
{| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#99ccff
| '''कोड'''
| '''जिला'''
| '''मुख्यालय'''
| '''जनसङ्ख्या (२०११)'''
| '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
| '''जनघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)'''
| '''आधिकारिक वेबसाइट'''
|- bgcolor=#F4F9FF
| BI|| [[Bishnupur district|Bishnupur]]|| [[Bishnupur, Manipur|Bishnupur]]|| align=right | 240,363 || align=right | 496 || align=right | 485 ||http://ukhrul.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CC|| [[Churachandpur district|Churachandpur]]|| [[Churachandpur]]|| align=right | 271,274 || align=right | 4,574 || align=right | 59 ||http://churachandpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CD|| [[Chandel district|Chandel]]|| [[Chandel district|Chandel]]|| align=right | 144,028 || align=right | 3,317 || align=right | 43 ||http://chandel.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| EI|| [[Imphal East district|Imphal East]]|| [[Porompat]]|| align=right | 452,661 || align=right | 710 || align=right | 638 || http://imphaleast.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SE|| [[Senapati district|Senapati]]|| [[Senapati]]|| align=right | 354,972 || align=right | 3,269 || align=right | 109 ||http://Senapati.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| TA|| [[Tamenglong district|Tamenglong]]|| [[Tamenglong]]|| align=right | 140,143 || align=right | 4,391 || align=right | 32 ||http://tamenglong.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| TH|| [[Thoubal district|Thoubal]]|| [[Thoubal]]|| align=right | 420,517 || align=right | 514 || align=right | 818 ||http://thoubal.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| UK|| [[Ukhrul district|Ukhrul]]|| [[Ukhrul]]|| align=right | 183,115 || align=right | 4,547 || align=right | 40 ||http://ukhrul.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| WI|| [[Imphal West district|Imphal West]]|| [[Lamphelpat]]|| align=right | 514,683 || align=right | 519 || align=right | 992 || http://imphalwest.nic.in/
|}
==मेघालय==
{| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#99ccff
| '''कोड'''
| '''जिला'''
| '''मुख्यालय'''
| '''जनसङ्ख्या (२०११)'''
| '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
| '''जनघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)'''
| '''आधिकारिक वेबसाइट'''
|- bgcolor=#F4F9FF
| EG|| [[East Garo Hills]]|| [[Williamnagar]]|| align=right | 317,618 || align=right | 2,603 || align=right | 121 ||http://eastgarohills.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080615020254/http://eastgarohills.nic.in/ |date=2008-06-15 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| EK|| [[East Khasi Hills]]|| [[Shillong]]|| align=right | 824,059 || align=right | 2,752 || align=right | 292 ||http://eastkhasihills.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| || [[East Jaintia Hills]] || [[Khleihriat]]|| align=right | 122,436 || align=right | 2,115 || align=right | ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| || [[North Garo Hills]] || [[Resubelpara]]|| align=right | 118,325 || align=right | 1,113 || align=right | ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| RB|| [[Ri-Bhoi|Ri Bhoi]]|| [[Nongpoh]]|| align=right | 258,380 || align=right | 2,378 || align=right | 109 ||http://ribhoi.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SG|| [[South Garo Hills]]|| [[Baghmara, India|Baghmara]]|| align=right | 142,574 || align=right | 1,850 || align=right | 77 ||http://southgarohills.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| || [[South West Garo Hills]]|| [[Ampati]]|| align=right | || align=right | || align=right | ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| || [[South West Khasi Hills]]|| [[Mawkyrwat]]|| align=right | 110,152 || align=right | 1,341 || align=right | ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| WG|| [[West Jaintia Hills]]|| [[Jowai]]|| align=right | 270,352 || align=right | 1,693 || align=right | ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| WG|| [[West Garo Hills]]|| [[Tura, India|Tura]]|| align=right | 642,923 || align=right | 3,714 || align=right | 173 ||http://westgarohills.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| WK|| [[West Khasi Hills]]|| [[Nongstoin]]|| align=right | 385,601 || align=right | 5,247 || align=right | 73 ||http://westkhasihills.gov.in/
|}
==मिजोरम==
{| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#99ccff
| '''कोड'''
| '''जिला'''
| '''मुख्यालय'''
| '''जनसङ्ख्या (२०११)'''
| '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
| '''जनघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)'''
| '''आधिकारिक वेबसाइट'''
|- bgcolor=#F4F9FF
| AI|| [[Aizawl district|Aizawl]]|| [[Aizawl]]|| align=right | 404,054 || align=right | 3,577 || align=right | 113 ||http://aizawl.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CH|| [[Champhai district|Champhai]]|| [[Champhai]]|| align=right | 125,370 || align=right | 3,168|| align=right | 39 ||http://champhai.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KO|| [[Kolasib district|Kolasib]]|| [[Kolasib]]|| align=right | 83,054 || align=right | 1,386 || align=right | 60 ||http://kolasib.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| LA|| [[Lawngtlai district|Lawngtlai]]|| [[Lawngtlai]]|| align=right | 117,444 || align=right | 2,519 || align=right | 46 ||http://lawngtlai.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| LU|| [[Lunglei district|Lunglei]]|| [[Lunglei]]|| align=right | 154,094 || align=right | 4,572 || align=right | 34 ||http://lunglei.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MA|| [[Mamit district|Mamit]]|| [[Mamit]]|| align=right | 85,757 || align=right | 2,967 || align=right | 28 ||http://mamit.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SA|| [[Saiha district|Saiha]]|| [[Saiha]]|| align=right | 56,366 || align=right | 1,414 || align=right | 40 ||http://saiha.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SE|| [[Serchhip district|Serchhip]]|| [[Serchhip]]|| align=right | 64,875 || align=right | 1,424 || align=right | 46 ||http://serchhip.nic.in/
|}
==नागाल्याण्ड==
{| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#99ccff
| '''कोड'''
| '''जिला'''
| '''मुख्यालय'''
| '''जनसङ्ख्या (२०११)'''
| '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
| '''जनघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)'''
| '''आधिकारिक वेबसाइट'''
|- bgcolor=#F4F9FF
| DI|| [[Dimapur district|Dimapur]]|| [[Dimapur]]|| align=right | 379,769 || align=right | 926 || align=right | 410 ||http://dimapur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KI|| [[Kiphire district|Kiphire]]|| [[Kiphire]]|| align=right | 74,033 || align=right | 1,255 || align=right | 66 || http://kiphire.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KO|| [[Kohima district|Kohima]]|| [[Kohima]]|| align=right | 270,063 || align=right | 1,041 || align=right | 213 ||http://kohima.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| LO || [[Longleng district|Longleng]]|| [[Longleng]]|| align=right | 50,593 || align=right | 885 || align=right | 89 ||http://kohima.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MK|| [[Mokokchung district|Mokokchung]]|| [[Mokokchung]]|| align=right | 193,171 || align=right | 1,615 || align=right | 120 ||http://mokokchung.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MN|| [[Mon district|Mon]]|| [[Mon, India|Mon]]|| align=right | 259,604|| align=right | 1,786 || align=right | 145 ||http://mon.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PE|| [[Peren district|Peren]]|| [[Peren]]|| align=right | 163,294 || align=right | 2,300 || align=right | 55 || http://peren-district.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PH|| [[Phek district|Phek]]|| [[Phek]]|| align=right | 163,294 || align=right | 2,026 || align=right | 81 ||http://phek.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| TU|| [[Tuensang district|Tuensang]]|| [[Tuensang]]|| align=right | 414,801|| align=right | 4,228 || align=right | 98||http://tuensang.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| WO|| [[Wokha district|Wokha]]|| [[Wokha]]|| align=right | 166,239 || align=right | 1,628 || align=right | 120 ||http://wokha.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| ZU|| [[Zunheboto district|Zunheboto]]|| [[Zunheboto]]|| align=right | 141,014 || align=right | 1,255 || align=right | 112 ||http://zunheboto.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
|}
==ओडिशा==
{| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#99ccff
| '''कोड'''
| '''जिला'''
| '''मुख्यालय'''
| '''जनसङ्ख्या (२०११)'''
| '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
| '''जनघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)'''
| '''आधिकारिक वेबसाइट'''
|- bgcolor=#F4F9FF
| AN|| [[Angul district|Angul]]|| [[Angul]]|| align=right | 1,271,703 || align=right | 6,347 || align=right | 199 ||http://angul.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BD|| [[Boudh district|Boudh]] (Bauda)|| [[Boudh]]|| align=right | 439,917 || align=right | 4,289 || align=right | 142 ||http://boudh.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BH|| [[Bhadrak district|Bhadrak]]|| [[Bhadrak]]|| align=right | 1,506,522 || align=right | 2,788 || align=right | 601 ||http://bhadrak.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| BL|| [[Balangir district|Balangir]] || [[Balangir]]|| align=right | 1,648,574 || align=right | 6,552 || align=right | 251 ||http://balangir.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| BR|| [[Bargarh district|Bargarh]] (Baragarh)|| [[Bargarh]]|| align=right | 1,478,833 || align=right | 5,832 || align=right | 253 ||http://bargarh.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| BW|| [[Balasore district|Balasore]] || [[Balasore]]|| align=right | 2,317,419 || align=right | 3,706 || align=right | 609 ||http://baleswar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CU|| [[Cuttack district|Cuttack]]|| [[Cuttack]]|| align=right | 2,618,708 || align=right | 3,915|| align=right | 666 ||http://cuttack.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| DE|| [[Debagarh district|Debagarh]] (Deogarh)|| [[Debagarh]]|| align=right | 312,164 || align=right | 2,781 || align=right | 106 ||http://deogarh.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| DH|| [[Dhenkanal district|Dhenkanal]]|| [[Dhenkanal, India|Dhenkanal]]|| align=right | 1,192,948 || align=right | 4,597 || align=right | 268 ||http://dhenkanal.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GN|| [[Ganjam]]|| [[Chhatrapur]]|| align=right | 3,520,151|| align=right | 8,033|| align=right | 429 || http://ganjam.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GP|| [[Gajapati district|Gajapati]]|| [[Paralakhemundi]]|| align=right | 575,880|| align=right | 3,056 || align=right | 133 ||http://gajapati.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| JH|| [[Jharsuguda district|Jharsuguda]]|| [[Jharsuguda]]|| align=right | 579,499|| align=right | 2,202 || align=right | 274 ||http://jharsuguda.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| JP|| [[Jajpur district|Jajpur]] || [[Panikoili]]|| align=right | 1,826,275|| align=right | 2,885 || align=right | 630 ||http://jajpur.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| JS|| [[Jagatsinghpur district|Jagatsinghpur]]|| [[Jagatsinghpur]]|| align=right | 1,136,604|| align=right | 1,759|| align=right | 681 ||http://www.jagatsinghpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KH|| [[Khordha district|Khordha]]|| [[Khordha]]|| align=right | 2,246,341 || align=right | 2,888 || align=right | 799 ||http://khordha.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| KJ|| [[Kendujhar district|Kendujhar]] (Keonjhar)|| [[Kendujhar]]|| align=right | 1,802,777 || align=right | 8,336 || align=right | 217 ||http://kendujhar.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| KL|| [[Kalahandi district|Kalahandi]]|| [[Bhawanipatna]]|| align=right | 1,573,054 || align=right | 8,197 || align=right | 199 || http://kalahandi.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KN|| [[Kandhamal district|Kandhamal]]|| [[Phulbani]]|| align=right | 731,952|| align=right | 6,004 || align=right | 91 || http://kandhamal.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KO|| [[Koraput district|Koraput]]|| [[Koraput]]|| align=right | 1,376,934 || align=right | 8,534 || align=right | 156 ||http://koraput.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| KP|| [[Kendrapara district|Kendrapara]]|| [[Kendrapara]]|| align=right | 1,439,891 || align=right | 2,546 || align=right | 545 ||http://kendrapara.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| ML|| [[Malkangiri district|Malkangiri]]|| [[Malkangiri]]|| align=right | 612,727 || align=right | 6,115 || align=right | 106 ||http://malkangiri.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| MY|| [[Mayurbhanj district|Mayurbhanj]]|| [[Baripada]]|| align=right | 2,513,895 || align=right | 10,418 || align=right | 241 || http://mayurbhanj.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| NB|| [[Nabarangpur district|Nabarangpur]]|| [[Nabarangpur]]|| align=right | 1,218,762 || align=right | 5,135 || align=right | 230 ||http://nabarangpur.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| NU|| [[Nuapada district|Nuapada]]|| [[Nuapada]]|| align=right | 606,490 || align=right | 3,408 || align=right | 157 ||http://www.nuapada.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| NY|| [[Nayagarh district|Nayagarh]]|| [[Nayagarh]]|| align=right | 962,215 || align=right | 3,954 || align=right | 247 ||http://www.nayagarh.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| PU|| [[Puri district|Puri]]|| [[Puri]]|| align=right | 1,697,983 || align=right | 3,055 || align=right | 488 ||http://puri.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RA|| [[Rayagada district|Rayagada]]|| [[Rayagada]]|| align=right | 961,959 || align=right | 7,585 || align=right | 136 ||http://rayagada.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SA|| [[Sambalpur district|Sambalpur]]|| [[Sambalpur]]|| align=right | 1,044,410 || align=right | 6,702 || align=right | 158 ||http://sambalpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SO|| [[Subarnapur district|Subarnapur]] (Sonepur)|| [[Sonepur, Orissa|Subarnapur]]|| align=right | 652,107 || align=right | 2,284 || align=right | 279 ||http://subarnapur.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| SU|| [[Sundargarh district|Sundargarh]] || [[Sundargarh]]|| align=right | 2,080,664 || align=right | 9,942 || align=right | 214 || http://sundergarh.nic.in/
|}
==पुदुच्चेरी==
{| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#99ccff
| '''कोड'''
| '''जिला'''
| '''मुख्यालय'''
| '''जनसङ्ख्या (२०११)'''
| '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
| '''जनघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)'''
| '''आधिकारिक वेबसाइट'''
|- bgcolor=#F4F9FF
| KA|| [[Karaikal district|Karaikal]]|| [[Karaikal]] || align=right | 200,314 || align=right | 160 || align=right | 1,252 ||http://Karaikal.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MA|| [[Mahe district|Mahe]]|| [[Mahé, India|Mahé]] || align=right | 41,934 || align=right | 9 || align=right | 4,659 ||http://mahe.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PO|| [[Pondicherry district|Pondicherry]]|| [[Pondicherry (city)|Pondicherry]] || align=right | 946,600 || align=right | 293 || align=right | 3,231 ||http://puducherry.nic.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| YA|| [[Yanam district|Yanam]]|| [[Yanam, Pondicherry|Yanam]] || align=right | 55,616 || align=right | 17 || align=right | 3,272 ||http://yanam.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050130000201/http://yanam.nic.in/ |date=2005-01-30 }}
|}
==पञ्जाब==
{| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#99ccff
| '''कोड'''
| '''जिला'''
| '''मुख्यालय'''
| '''जनसङ्ख्या (२०११)'''
| '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
| '''जनघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)'''
| '''आधिकारिक वेबसाइट'''
|- bgcolor=#F4F9FF
| AM|| [[Amritsar district|Amritsar]]|| [[Amritsar]]|| align=right | 2,490,891 || align=right | 2,673 || align=right | 932 || http://amritsar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BNL|| [[Barnala district|Barnala]]|| [[Barnala]]|| align=right | 596,294 || align=right | 1,423 || align=right | 419 ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| BA|| [[Bathinda district|Bathinda]]|| [[Bathinda]]|| align=right | 1,388,859 || align=right | 3,355 || align=right | 414 || http://bathinda.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| FI|| [[Firozpur district|Firozpur]]|| [[Firozpur]]|| align=right | 2,026,831 || align=right | 5,334 || align=right | 380 || http://ferozepur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| FR|| [[Faridkot district|Faridkot]]|| [[Faridkot, Punjab|Faridkot]]|| align=right | 618,008 || align=right | 1,472 || align=right | 424 || http://faridkot.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| FT|| [[Fatehgarh Sahib district|Fatehgarh Sahib]]|| [[Fatehgarh Sahib]]|| align=right | 599,814 || align=right | 1,180 || align=right | 508 || http://fatehgarhsahib.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| FA|| [[Fazilka district|Fazilka]]<ref name="auto">Fazilka district was formed in 2011, no data in census 2011 on this district</ref>|| [[Fazilka]]|| align=right | —|| align=right | - || align=right | —|| http://fazilka.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GU|| [[Gurdaspur district|Gurdaspur]]|| [[Gurdaspur]]|| align=right | 2,299,026 || align=right | 3,542 || align=right | 649 || http://gurdaspur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| HO|| [[Hoshiarpur district|Hoshiarpur]]|| [[Hoshiarpur]]|| align=right | 1,582,793 || align=right | 3,397 || align=right | 466 || http://hoshiarpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| JA|| [[Jalandhar district|Jalandhar]]|| [[Jalandhar]]|| align=right | 2,181,753 || align=right | 2,625 || align=right | 831 || http://jalandhar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KA|| [[Kapurthala district|Kapurthala]]|| [[Kapurthala]]|| align=right | 817,668 || align=right | 1,646 || align=right | 501 || http://kapurthala.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819073139/http://kapurthala.nic.in/ |date=2010-08-19 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| LU|| [[Ludhiana district|Ludhiana]]|| [[Ludhiana]]|| align=right | 3,487,882 || align=right | 3,744 || align=right | 975 || http://ludhiana.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MA|| [[Mansa district, India|Mansa]]|| [[Mansa, Punjab|Mansa]]|| align=right | 768,808 || align=right | 2,174 || align=right | 350 || http://mansa.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MO|| [[Moga district|Moga]]|| [[Moga, Punjab|Moga]]|| align=right | 992,289 || align=right | 2,235 || align=right | 444 || http://moga.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MU|| [[Sri Muktsar Sahib district|Sri Muktsar Sahib]]|| [[Sri Muktsar Sahib]]|| align=right | 902,702 || align=right | 2,596|| align=right | 348 || http://muktsar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PA|| [[Pathankot district|Pathankot]]|| [[Pathankot]]|| align=right | 1,998,464|| align=right | || align=right | 398|| http://Pathankot.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PA|| [[Patiala district|Patiala]]|| [[Patiala]]|| align=right | 2,892,282 || align=right | 3,175 || align=right | 596 || http://patiala.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RU|| [[Rupnagar district|Rupnagar]]|| [[Rupnagar]]|| align=right | 683,349 || align=right | 1,400 || align=right | 488 || http://rupnagar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SAS|| [[Sahibzada Ajit Singh Nagar district|Sahibzada Ajit Singh Nagar]]|| [[Ajitgarh]]|| align=right | 986,147 || align=right | 1,188 || align=right | 830 || http://www.sasnagar.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190810092358/http://www.sasnagar.gov.in/ |date=2019-08-10 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| SA|| [[Sangrur district|Sangrur]]|| [[Sangrur]]|| align=right | 1,654,408 || align=right | 3,685 || align=right | 449 || http://sangrur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
|PB || [[Shahid Bhagat Singh Nagar district|Shahid Bhagat Singh Nagar]]|| [[Nawanshahr]]|| align=right | 614,362 || align=right | 1,283 || align=right | 479 || http://nawanshahr.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| TT|| [[Tarn Taran district|Tarn Taran]]|| [[Tarn Taran Sahib]]|| align=right | 1,120,070 || align=right | 2,414 || align=right | 464 ||
|}
==राजस्थान==
{| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#99ccff
| '''कोड'''
| '''जिला'''
| '''मुख्यालय'''
| '''जनसङ्ख्या (२०११)'''
| '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
| '''जनघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)'''
| '''आधिकारिक वेबसाइट'''
|- bgcolor=#F4F9FF
| AJ|| [[ अजमेर जिल्ला|अजमेर]]|| [[अजमेर]]|| align=right | २,५८४,९१३ || align=right | ८,४८१ || align=right | ३०५ ||http://ajmer.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209203540/http://ajmer.nic.in/ |date=2015-02-09 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| AL|| [[ अलवर जिल्ला|अलवर]]|| [[अलवर]]|| align=right | ३,६७१,९९९ || align=right | ८,३८० || align=right | ४३८ ||http://alwar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120803030422/http://alwar.nic.in/ |date=2012-08-03 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BI|| [[बिकानेर जिल्ला|बिकानेर]]|| [[बिकानेर]]|| align=right | २,३६७,७४५ || align=right | २७,२४४ || align=right | ७८ ||http://bikaner.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BM|| [[बाड़मेर जिल्ला|बाड़मेर]]|| [[बाड़मेर, राजस्थान|बाड़मेर]]|| align=right | २,६०४,४५३ || align=right | २८,३८७ || align=right | ९२ ||http://barmer.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218154347/http://barmer.nic.in/ |date=2014-12-18 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BN|| [[बांसवाड़ा जिल्ला|बांसवाड़ा]]|| [[बांसवाड़ा]]|| align=right | १,७९८,१९४ || align=right | ५,०३७ || align=right | ३९९ ||http://banswara.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112210213/http://banswara.nic.in/ |date=2015-01-12 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BP|| [[भरतपुर जिल्ला|भरतपुर]]|| [[भरतपुर, भारत|भरतपुर]]|| align=right | २,५४९,१२१ || align=right | ५,०६६ || align=right | ५०३ ||http://bharatpur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512184953/http://bharatpur.nic.in/ |date=2013-05-12 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BR|| [[बरण जिल्ला|बरण]]|| [[बरण, Rajasthan|बरण ]]|| align=right | १,२२३,९२१ || align=right | ६,९५५ || align=right | १७५ ||http://Baran.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425203918/http://baran.nic.in/ |date=2009-04-25 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BU|| [[बुंदी जिल्ला|बुंदी]]|| [[बुंदी]]|| align=right | १,११३,७३५ || align=right | ५,५५० || align=right | १९३ || http://bundi.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090501203724/http://bundi.nic.in/ |date=2009-05-01 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BW|| [[भिलवाड़ा जिल्ला|भिलवाड़ा]]|| [[भिलवाड़ा]]|| align=right | २,४१०,४५९ || align=right | १०,४५५ || align=right | २३० ||http://bhilwara.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090508053201/http://bhilwara.nic.in/ |date=2009-05-08 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| CR|| [[चुरू जिल्ला|चुरू]]|| [[चुरू]]|| align=right | २,०४१,१७२ || align=right | १६,८३० || align=right | १४८ ||http://churu.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206042050/http://churu.nic.in/ |date=2012-02-06 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| CT|| [[चित्तौड़गढ़ जिल्ला|चित्तौड़गढ़]]|| [[चित्तौड़गढ़]]|| align=right | १,५४४,३९२ || align=right | १०,८५६ || align=right | १९३ ||http://chittorgarh.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090409231429/http://chittorgarh.nic.in/ |date=2009-04-09 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| DA|| [[दौसा जिल्ला|दौसा]]|| [[दौसा]]|| align=right | १,६३७,२२६ || align=right | ३,४२९|| align=right | ४७६ ||http://dausa.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080131224345/http://dausa.nic.in/ |date=2008-01-31 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| DH|| [[ढोलपुर जिल्ला|ढोलपुर]]|| [[ढोलपुर]]|| align=right | १,२०७,२९३ || align=right | ३,०८४ || align=right | ३९८ ||http://dholpur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050829124718/http://dholpur.nic.in/ |date=2005-08-29 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| DU|| [[डुॅगड़पुर जिल्ला|डुॅगड़पुर]]|| [[डुॅगड़पुर]]|| align=right | १,३८८,९०६ || align=right | ३,७७१ || align=right | ३६८||http://dungapur.nic.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| GA|| [[गंगानगर जिल्ला|गंगानगर]]|| [[गंगानगर]]|| align=right | १,९६९,५२०|| align=right | १०,९९०|| align=right | १७९ ||http://ganganagar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119115934/http://ganganagar.nic.in/ |date=2012-01-19 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| HA|| [[हनुमानगढ़ जिल्ला|हनुमानगढ़]]|| [[हनुमानगढ़]]|| align=right | १,७७९,६५० || align=right | ९,६७० || align=right | १८४ ||http://hanumangarh.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429195052/http://hanumangarh.nic.in/ |date=2009-04-29 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| JJ|| [[झुन्झुनू जिल्ला|झुन्झुनू]]|| [[झुन्झुनू]]|| align=right | २,१३९,६५८ || align=right | ५,९२८ || align=right | ३६१ ||http://jhunjhunu.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120223160948/http://jhunjhunu.nic.in/ |date=2012-02-23 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| JL|| [[जालौर जिल्ला|जालौर]]|| [[जालौर]]|| align=right | १,८३०,१५१ || align=right | १०,६४० || align=right | १७२ ||http://jalore.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007100206/http://jalore.nic.in/ |date=2011-10-07 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| JO|| [[जोधपुर जिल्ला|जोधपुर]]|| [[जोधपुर]]|| align=right | ३,६८५,६८१ || align=right | २२,८५० || align=right | १६१ ||http://jodhpur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130523045929/http://jodhpur.nic.in/ |date=2013-05-23 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| JP|| [[जयपुर जिल्ला|जयपुर]]|| [[जयपुर]]|| align=right | ६,६६३,९७१ || align=right | ११,१५२ || align=right | ५९८ ||http://jaipur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051105100942/http://jaipur.nic.in/ |date=2005-11-05 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| JS|| [[जैसलमेर जिल्ला|जैसलमेर]]|| [[जैसलमेर]]|| align=right | ६७२,००८ || align=right | ३८,४०१ || align=right | १७ ||http://jaisalmer.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090409231232/http://jaisalmer.nic.in/ |date=2009-04-09 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| JW|| [[झलावर जिल्ला|झलावर]]|| [[झलावर]]|| align=right | १,४११,३२७ || align=right | ६,२१९ || align=right | २२७ ||http://jhalawar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410052547/http://www.jhalawar.nic.in/ |date=2009-04-10 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| KA|| [[करौली जिल्ला|करौली]]|| [[करौली]]|| align=right | १,४५८,४५४ || align=right | ५,५३० || align=right | २६४ ||http://karauli.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410052542/http://www.karauli.nic.in/ |date=2009-04-10 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| KO|| [[कोटा जिल्ला|कोटा]]|| [[कोटा, राजस्थान|कोटा]]|| align=right | १,९५०,४९१ || align=right | ५,४४६ || align=right | ३७४ ||http://kota.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504121015/http://kota.nic.in/ |date=2009-05-04 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| NA|| [[नागौर जिल्ला|नागौर]]|| [[नागौर]]|| align=right | ३,३०९,२३४ || align=right | १७,७१८ || align=right | १८७ ||http://nagaur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203231308/http://nagaur.nic.in/ |date=2007-12-03 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| PA|| [[पाली जिल्ला|पाली]]|| [[पाली, राजस्थान|पाली]]|| align=right | २,०३८,५३३ || align=right | १२,३८७ || align=right | १६५ ||http://pali.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112215332/http://pali.nic.in/ |date=2015-01-12 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| PG|| [[प्रतापगढ़ जिल्ला (राजस्थान)|प्रतापगढ़]]|| [[प्रतापगढ़, राजस्थान|प्रतापगढ़]]|| align=right | ८६८,२३१ || align=right | ४,११२|| align=right | २११ ||http://pratapgarh.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RA|| [[राजसमंद जिल्ला|राजसमंद]]|| [[राजसमंद]]|| align=right | १,१५८,२८३ || align=right | ३,८५३ || align=right | ३०२ ||http://rajsamand.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205060304/http://rajsamand.nic.in/ |date=2007-02-05 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| SK|| [[सीकर जिल्ला|सीकर]]|| [[सीकर]]|| align=right | २,६७७,७३७ || align=right | ७,७३२|| align=right | ३४६ ||http://sikar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120223201444/http://sikar.nic.in/ |date=2012-02-23 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| SM|| [[सवाईमाधोपुर जिल्ला|सवाईमाधोपुर]]|| [[सवाईमाधोपुर]]|| align=right | १,३३८,११४ || align=right | ४,५०० || align=right | २५७ ||http://sawaimadhopur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520123107/http://sawaimadhopur.nic.in/ |date=2013-05-20 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| SR|| [[सिरोही जिल्ला|सिरोही]]|| [[सिरोही]]|| align=right | १,०३७,१८५ || align=right | ५,१३६ || align=right | २०२ ||http://sirohi.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130401082647/http://sirohi.nic.in/ |date=2013-04-01 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| TO|| [[टोंक जिल्ला|टोंक]]|| [[टोंक, भारत|टोंक]]|| align=right | १,४२१,७११ || align=right | ७,१९४ || align=right | १९८ ||http://tonk.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410052537/http://www.tonk.nic.in/ |date=2009-04-10 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| UD|| [[उदयपुर जिल्ला|उदयपुर]]|| [[उदयपुर]]|| align=right | ३,०६७,५४९ || align=right | १३,४३० || align=right | २४२ ||http://udaipur.nic.in/
|}
==सिक्किम==
{| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#99ccff
| '''कोड'''
| '''जिला'''
| '''मुख्यालय'''
| '''जनसङ्ख्या (२०११)'''
| '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
| '''जनघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)'''
| '''आधिकारिक वेबसाइट'''
|- bgcolor=#F4F9FF
| ES|| [[East Sikkim]]|| [[Gangtok]]|| align=right | 281,293 || align=right | 954 || align=right | 295 ||http://esikkim.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815205320/http://esikkim.gov.in/ |date=2013-08-15 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| NS|| [[North Sikkim]]|| [[Mangan, India|Mangan]]|| align=right | 43,354 || align=right | 4,226 || align=right | 10 ||http://nsikkim.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815205319/http://nsikkim.gov.in/ |date=2013-08-15 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| SS|| [[South Sikkim]]|| [[Namchi]]|| align=right | 146,742 || align=right | 750 || align=right | 196 ||http://ssikkim.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815205319/http://ssikkim.gov.in/ |date=2013-08-15 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| WS|| [[West Sikkim]]|| [[Geyzing]]|| align=right | 136,299 || align=right | 1,166 || align=right | 117 ||http://wsikkim.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815205319/http://wsikkim.gov.in/ |date=2013-08-15 }}
|}
==तमिल नाडु==
{| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#99ccff
| '''कोड'''
| '''जिला'''
| '''मुख्यालय'''
| '''जनसङ्ख्या (२०११)'''
| '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
| '''जनघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)'''
| '''आधिकारिक वेबसाइट'''
|- bgcolor=#F4F9FF
| AY|| [[Ariyalur district|Ariyalur]]|| [[Ariyalur]]|| align=right | 752,481 || align=right | 3,208 || align=right | 387 || http://municipality.tn.gov.in/Ariyalur/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091102195707/http://municipality.tn.gov.in/Ariyalur/ |date=2009-11-02 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| CH|| [[Chennai district|Chennai]]|| [[Chennai]] (Madras)|| align=right | 4,681,087 || align=right | 174 || align=right | 26,903 || http://www.chennai.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429011354/http://www.chennai.tn.nic.in/ |date=2011-04-29 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| CO|| [[Coimbatore district|Coimbatore]]|| [[Coimbatore]]|| align=right | 3,472,578 || align=right | 7,469 || align=right | 748 || http://www.coimbatore.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050830025750/http://www.coimbatore.tn.nic.in/ |date=2005-08-30 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| CU|| [[Cuddalore district|Cuddalore]]|| [[Cuddalore]]|| align=right | 2,600,880 || align=right | 3,999 || align=right | 702 || http://www.cuddalore.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060201235923/http://www.cuddalore.tn.nic.in/ |date=2006-02-01 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| DH|| [[Dharmapuri district|Dharmapuri]]|| [[Dharmapuri]]|| align=right | 1,502,900 || align=right | 4,532 || align=right | 332 || http://www.dharmapuri.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721174824/http://www.dharmapuri.tn.nic.in/ |date=2011-07-21 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| DI|| [[Dindigul district|Dindigul]]|| [[Dindigul]]|| align=right | 2,161,367 || align=right | 6,058 || align=right | 357 || http://www.dindigul.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225064813/http://www.dindigul.tn.nic.in/ |date=2018-12-25 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| ER|| [[Erode district|Erode]]|| [[Erode]]|| align=right | 2,259,608 || align=right | 5,714 || align=right | 397 || http://erode.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KC|| [[Kanchipuram district|Kanchipuram]]|| [[Kanchipuram]]|| align=right | 3,990,897 || align=right | 4,433 || align=right | 927 || http://www.kanchi.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170908064506/http://www.kanchi.tn.nic.in/ |date=2017-09-08 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| KK|| [[Kanyakumari district|Kanyakumari]]|| [[Nagercoil]]|| align=right | 2,863,178|| align=right | 1,685 || align=right | 1,106 || http://www.kanyakumari.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125193622/http://www.kanyakumari.tn.nic.in/ |date=2021-01-25 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| KA|| [[Karur district|Karur]]|| [[Karur]]|| align=right | 1,076,588 || align=right | 2,901 || align=right | 371 || http://karur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KR|| [[Krishnagiri district|Krishnagiri]]|| [[Krishnagiri]]|| align=right | 1,883,731 || align=right | 5,086 || align=right | 370 || http://krishnagiri.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MA|| [[Madurai district|Madurai]]|| [[Madurai]]|| align=right | 3,991,038 || align=right | 3,676 || align=right | 823 || http://www.madurai.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321120205/http://www.madurai.tn.nic.in/ |date=2019-03-21 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| NG|| [[Nagapattinam district|Nagapattinam]]|| [[Nagapattinam]]|| align=right | 1,614,069 || align=right | 2,716 || align=right | 668|| http://www.nagapattinam.tn.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| NI|| [[Nilgiris district|Nilgiris]]|| [[Ooty|Udagamandalam (Ootacamund/Ooty)]]|| align=right | 735,071 || align=right | 2,549 || align=right | 288 || http://nilgiris.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| NM|| [[Namakkal district|Namakkal]]|| [[Namakkal]]|| align=right | 1,721,179 || align=right | 3,429 || align=right | 506 || http://namakkal.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PE|| [[Perambalur district|Perambalur]]|| [[Perambalur]]|| align=right | 564,511 || align=right | 1,752 || align=right | 323 || http://www.perambalur.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060813070309/http://www.perambalur.tn.nic.in/ |date=2006-08-13 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| PU|| [[Pudukkottai district|Pudukkottai]]|| [[Pudukkottai]]|| align=right | 1,918,725 || align=right | 4,651 || align=right | 348 || http://pudukkottai.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RA|| [[Ramanathapuram district|Ramanathapuram]]|| [[Ramanathapuram]]|| align=right | 1,337,560 || align=right | 4,123 || align=right | 320 || http://ramanathapuram.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SA|| [[Salem district|Salem]]|| [[Salem, Tamil Nadu|Salem]]|| align=right | 3,480,008 || align=right | 5,245 || align=right | 663 || http://salem.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SI|| [[Sivaganga district|Sivaganga]]|| [[Sivaganga]]|| align=right | 1,341,250 || align=right | 4,086 || align=right | 324 || http://sivaganga.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| TP|| [[Tirupur district|Tirupur]]|| [[Tirupur]]|| align=right | 2,471,222 || align=right | 5,106 || align=right | 476 || http://tiruppurcorp.tn.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212230043/http://tiruppurcorp.tn.gov.in/ |date=2009-02-12 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| TC|| [[Tiruchirappalli district|Tiruchirappalli]]|| [[Tiruchirappalli]]|| align=right | 2,713,858 || align=right | 4,407 || align=right | 602|| http://tiruchirappalli.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| TH|| [[Theni district|Theni]]|| [[Theni]]|| align=right | 1,243,684 || align=right | 3,066 || align=right | 433 || http://www.theni.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060810180551/http://www.theni.tn.nic.in/ |date=2006-08-10 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| TI|| [[Tirunelveli district|Tirunelveli]]|| [[Tirunelveli]]|| align=right | 3,072,880 || align=right | 6,703 || align=right | 458 || http://www.nellai.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180704012421/http://www.nellai.tn.nic.in/ |date=2018-07-04 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| TJ|| [[Thanjavur district|Thanjavur]]|| [[Thanjavur]]|| align=right | 2,402,781 || align=right | 3,397 || align=right | 691 || http://thanjavur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| TK|| [[Thoothukudi district|Thoothukudi]]|| [[Thoothukudi]] (Tuticorin)|| align=right | 1,738,376 || align=right | 4,594 || align=right | 378 || http://thoothukudi.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| TL|| [[Tiruvallur district|Tiruvallur]]|| [[Tiruvallur]]|| align=right | 3,725,697 || align=right | 3,424 || align=right | 1,049 || http://www.tiruvallur.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716022602/http://www.tiruvallur.tn.nic.in/ |date=2011-07-16 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| TR|| [[Tiruvarur district|Tiruvarur]]|| [[Tiruvarur]]|| align=right | 1,268,094 || align=right | 2,377 || align=right | 533 || http://www.tiruvarur.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060113073936/http://www.tiruvarur.tn.nic.in/ |date=2006-01-13 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| TV|| [[Tiruvannamalai district|Tiruvannamalai]]|| [[Tiruvannaamalai]]|| align=right | 2,468,965 || align=right | 6,191 || align=right | 399|| http://www.tiruvannamalai.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110924193702/http://www.tiruvannamalai.tn.nic.in/ |date=2011-09-24 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| VE|| [[Vellore district|Vellore]]|| [[Vellore]]|| align=right | 3,928,106 || align=right | 6,077 || align=right | 646 || http://vellore.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| VL|| [[Viluppuram district|Viluppuram]]|| [[Viluppuram]]|| align=right | 3,463,284 || align=right | 7,190 || align=right | 462 || http://www.viluppuram.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060808053020/http://www.viluppuram.tn.nic.in/ |date=2006-08-08 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| VR|| [[Virudhunagar district|Virudhunagar]]|| [[Virudhunagar]]|| align=right | 1,943,309 || align=right | 3,446 || align=right | 454 || http://www.virudhunagar.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514153823/http://www.virudhunagar.tn.nic.in/ |date=2019-05-14 }}
|}
==तेलङ्गाना==
{| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#99ccff
| '''कोड'''
| '''जिला'''
| '''मुख्यालय'''
| '''जनसङ्ख्या (२०११)'''
| '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
| '''जनघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)'''
| '''आधिकारिक वेबसाइट'''
|- bgcolor=#F4F9FF
| AD|| [[Adilabad district|Adilabad]]|| [[Adilabad]]|| align=right | 2,737,738|| align=right | 16,105|| align=right | 170|| http://adilabad.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| HY||[[Hyderabad district, India|Hyderabad]]|| [[Hyderabad, India|Hyderabad]]|| align=right | 4,010,238|| align=right | 217|| align=right | 18,480 ||http://hyderabad.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KA|| [[Karimnagar district|Karimnagar]]|| [[Karimnagar]]|| align=right | 3,811,738|| align=right | 11,823|| align=right | 322||http://karimnagar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KH|| [[Khammam district|Khammam]]|| [[Khammam]]|| align=right | 2,798,214|| align=right | 16,029|| align=right | 175||http://khammam.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MA|| [[Mahbubnagar district|Mahbubnagar]]|| [[Mahbubnagar]]|| align=right | 4,042,191|| align=right | 18,432|| align=right | 219||http://mahabubnagar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| ME|| [[Medak district|Medak]]|| [[Sangareddi]]|| align=right | 3,031,877|| align=right | 9,699|| align=right | 313||http://medak.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| NA|| [[Nalgonda district|Nalgonda]]|| [[Nalgonda]]|| align=right | 3,483,648|| align=right | 14,240|| align=right | 245||http://nalgonda.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| NI|| [[Nizamabad district|Nizamabad]]|| [[Nizamabad, Andhra Pradesh|Nizamabad]]|| align=right | 2,552,073|| align=right | 7,956|| align=right | 321||http://nizamabad.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RA|| [[Ranga Reddy district|Ranga Reddy]]|| [[Hyderabad, India|Hyderabad]]|| align=right | 5,296,396|| align=right | 7,493|| align=right | 707||http://rangareddy.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| WA|| [[Warangal district|Warangal]]|| [[Warangal]]|| align=right | 3,522,644|| align=right | 12,846|| align=right | 274||http://warangal.nic.in/
|}
==त्रिपुरा==
{| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#99ccff
| '''कोड'''
| '''जिला'''
| '''मुख्यालय'''
| '''जनसङ्ख्या (२०११)'''
| '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
| '''जनघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)'''
| '''आधिकारिक वेबसाइट'''
|- bgcolor=#F4F9FF
| DH|| [[Dhalai district|Dhalai]]|| [[Ambassa]]|| align=right | 377,988 || align=right | 2,400 || align=right | 157 ||http://dhalai.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GM|| [[Gomati district|Gomati]]|| [[Udaipur, Tripura]]|| align=right | 4,36,868 || align=right | 1522.8 || align=right | 287 ||http://gomati.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KH|| [[Khowai district|Khowai]]<ref name="auto1">Khowai district of Tripura did not exist during census 2011.</ref>|| [[Khowai]]|| align=right | 3,27,391 || align=right | 1005.67 || align=right | 326 ||http://khowai.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| NT|| [[North Tripura district|North Tripura]]|| [[Dharmanagar]]|| align=right | 4,15,946 || align=right | 1444.5 || align=right | 288 ||http://northtripura.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SP|| [[Sepahijala district|Sepahijala]]<ref name="auto2">Sepahijala district of Tripura did not exist during census 2011.</ref>|| [[Bishramganj]]|| align=right | 4,84,233 || align=right | 1044.78 || align=right | 463 ||http://sepahijala.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| ST|| [[South Tripura district|South Tripura]]|| [[Belonia, India|Belonia]]|| align=right | 4,33,737 || align=right | 1534.2 || align=right | 283 ||http://southtripura.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| UK|| [[Unakoti district|Unokoti]]| [[Kailashahar]]|| align=right | 2,77,335 || align=right | 591.93 || align=right | 469 ||http://unakoti.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| WT|| [[West Tripura district|West Tripura]]|| [[Agartala]]|| align=right | 9,17,534 || align=right | 942.55 || align=right | 973 ||http://westtripura.nic.in/
|}
==उत्तर प्रदेश==
{{see also|उत्तर प्रदेशक जिलासभ}}
{| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#99ccff
| '''कोड'''<ref name=distcodes/>
| '''जिला'''
| '''मुख्यालय'''
| '''जनसङ्ख्या (२०११)'''<ref name=censusdist2011/>
| '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
| '''जनघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)'''<ref name=censusdist2011/>
| '''आधिकारिक वेबसाइट'''
|- bgcolor=#F4F9FF
| AG|| [[आगरा जिला|आगरा]]|| [[आगरा]]|| align=right | 4,380,793 || align=right | 4,027 || align=right | 1,084 ||http://agra.nic.in/def.asp
|- bgcolor=#F4F9FF
| AL|| [[अलीगढ जिला|अलीगढ]]|| [[अलीगढ, उत्तर प्रदेश|अलीगढ]]|| align=right | 3,673,849 || align=right | 3,747 || align=right | 1,007 ||http://aligarh.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| AH|| [[इलाहाबाद जिला|इलाहाबाद]]|| [[इलाहाबाद]]|| align=right | 5,959,798|| align=right | 5,481 || align=right | 1,087 ||http://allahabad.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| AN|| [[अम्बेडकर नगर जिला|अम्बेडकर नगर]]|| [[अकबरपुर, अम्बेडकर नगर|अकबरपुर]]|| align=right | 2,398,709 || align=right | 2,372 || align=right | 1,021 ||http://ambedkarnagar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CS|| [[अमेठी जिला|अमेठी (छत्रपति साहुजी महराज नगर)]]<ref name="auto4">[[छत्रपति साहुजी महराज जिला]] did not exist during census 2011.</ref> || [[गौरीगञ्ज]]|| || || ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| JP|| [[अमरोहा जिला|अमरोहा (ज्योतिबा फुले नगर)]]|| [[अमरोहा]]|| align=right | 1,838,771 || align=right | 2,321 || align=right | 818 ||http://jpnagar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312173025/http://jpnagar.nic.in/ |date=2016-03-12 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| AU|| [[औरैया जिला|औरैया]]|| [[औरैया]]|| align=right | 1,372,287 || align=right | 2,051 || align=right | 681 ||http://auraya.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070906234458/http://auraya.nic.in/ |date=2007-09-06 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| AZ|| [[आजमगढ जिला|आजमगढ]]|| [[आजमगढ]]|| align=right | 4,616,509 || align=right | 4,053 || align=right | 1,139 ||http://azamgarh.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BG|| [[बागपत जिला|बागपत]]|| [[बागपत]]|| align=right | 1,302,156 || align=right | 1,345 || align=right | 986 ||http://bagpat.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BH|| [[बहराइच जिला|बहराइच]]|| [[बहराइच]]|| align=right | 2,384,239|| align=right | 4,926 || align=right | 415||http://behraich.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206030259/http://behraich.nic.in/ |date=2007-02-06 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BL|| [[बलिया जिला|बलिया]]|| [[बलिया]]|| align=right | 3,223,642 || align=right | 2,981 || align=right | 1,081 ||http://ballia.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BP|| [[बलरामपुर जिला|बलरामपुर]]|| [[बलरामपुर]]|| align=right | 2,149,066 || align=right | 3,349 || align=right | 642 ||http://balrampur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BN|| [[बान्दा जिला|बान्दा]]|| [[बान्दा, उत्तर प्रदेश|बान्दा]]|| align=right | 1,799,541 || align=right | 4,413 || align=right | 404 ||http://banda.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BB|| [[बाराबङ्की जिला|बाराबङ्की]]|| [[बाराबङ्की सिटी|बाराबङ्की]]|| align=right | 3,257,983 || align=right | 3,825 || align=right | 739 ||http://barabanki.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BR|| [[बरेली जिला|बरेली]]|| [[बरेली]]|| align=right | 4,465,344 || align=right | 4,120 || align=right | 1,084 ||http://bareilly.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BS|| [[बस्ती जिला|बस्ती]]|| [[बस्ती, उत्तर प्रदेश|बस्ती]]|| align=right | 2,461,056 || align=right | 2,687 || align=right | 916 ||http://basti.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BI|| [[बिजनौर जिला|बिजनौर]]|| [[बिजनौर]]|| align=right | 3,683,896 || align=right | 4,561 || align=right | 808 ||http://bijnor.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| BD|| [[बदायूं जिला|बदायूं]]|| [[बदायूं]]|| align=right | 3,712,738 || align=right | 5,168 || align=right | 718 ||http://badaun.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721163216/http://badaun.nic.in/ |date=2011-07-21 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BU|| [[बुलन्दशहर जिला|बुलन्दशहर]]|| [[बुलन्दशहर]]|| align=right | 3,498,507 || align=right | 3,719 || align=right | 788 ||http://bulandshahar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CD|| [[चन्दौली जिला|चन्दौली]]|| [[चन्दौली]]|| align=right | 1,952,713 || align=right | 2,554 || align=right | 768 ||http://chandauli.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CT|| [[चित्रकूट जिला|चित्रकूट]]|| [[चित्रकूट धाम (कार्वी)|चित्रकूट]]|| align=right | 990,626 || align=right | 3,202 || align=right | 315 ||http://chitrakoot.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DE|| [[देवरिया जिला|देवरिया]]|| [[देवरिया, उत्तर प्रदेश|देवरिया]]|| align=right | 3,098,637 || align=right | 2,535 || align=right | 1,220 ||http://deoria.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| ET|| [[एटा जिला|एटा]]|| [[एटा]]|| align=right | 1,761,152 || align=right | 2,456 || align=right | 717 ||http://etah.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| EW|| [[इटावा जिला|इटावा]]|| [[इटावा]]|| align=right | 1,579,160 || align=right | 2,287 || align=right | 683 ||http://etawah.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| FZ|| [[फैजाबाद जिला|फैजाबाद]]|| [[फैजाबाद]]|| align=right | 2,468,371 || align=right | 2,765 || align=right | 1,054 ||http://faizabad.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110903122813/http://faizabad.nic.in/ |date=2011-09-03 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| FR|| [[फर्रुखाबाद जिला|फर्रुखाबाद]]|| [[फतेहगढ]]|| align=right | 1,887,577 || align=right | 2,279 || align=right | 865 ||http://farrukhabad.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| FT|| [[फतेहपुर जिला|फतेहपुर]]|| [[फतेहपुर, उत्तर प्रदेश|फतेहपुर]] || align=right | 2,632,684 || align=right | 4,152 || align=right | 634 ||http://fatehpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| FI|| [[फिरोजाबाद जिला|फिरोजाबाद]]|| [[फिरोजाबाद]]|| align=right | 2,496,761 || align=right | 2,361 || align=right | 1,044 ||http://firozabad.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GB|| [[गौतम बुद्ध नगर जिला|गौतम बुद्ध नगर]]|| [[नोएडा]]|| align=right | 1,674,714 || align=right | 1,269 || align=right | 1,252 ||http://gbnagar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GZ|| [[गाजियाबाद जिला, उत्तर प्रदेश|गाजियाबाद]]|| [[गाजियाबाद, उत्तर प्रदेश|गाजियाबाद]]|| align=right | 4,661,452 || align=right | 1,175 || align=right | 3,967 ||http://ghaziabad.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GP|| [[गाजीपुर जिला|गाजीपुर]]|| [[गाजीपुर]] || align=right | 3,622,727 || align=right | 3,377 || align=right | 1,072 ||http://ghazipur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GN|| [[गोन्डा जिला|गोन्डा]]|| [[गोन्डा]]|| align=right | 3,431,386 || align=right | 4,425 || align=right | 857 ||http://gonda.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GR|| [[गोरखपुर जिला|गोरखपुर]]|| [[गोरखपुर]]|| align=right | 4,436,275 || align=right | 3,325 || align=right | 1,336||http://gorakhpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| HM|| [[हमीरपुर जिला, उत्तर प्रदेश|हमीरपुर]]|| [[हमीरपुर, उत्तर प्रदेश|हमीरपुर]]|| align=right | 1,104,021 || align=right | 4,325 || align=right | 268 ||http://hamirpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PN || [[हापुर जिला|हापुर (पञ्चशील नगर)]]|| [[हापुर]]|| align=right | 1,451,983|| || ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| HR|| [[हरदोई जिला|हरदोई]]|| [[हरदोई]]|| align=right | 4,091,380 || align=right | 5,986 || align=right | 683 ||http://hardoi.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| HT|| [[हाथरस जिला|हाथरस (महामाया नगर)]]|| [[हाथरास]]|| align=right | 1,565,678 || align=right | 1,752 || align=right | 851 ||http://hathras.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| JL|| [[जालौन जिला|जालौन]]|| [[ओराई]]|| align=right | 1,670,718 || align=right | 4,565 || align=right | 366 ||http://jalaun.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| JU|| [[जौनपुर जिला|जौनपुर]]|| [[जौनपुर, उत्तर प्रदेश|जौनपुर]]|| align=right | 4,476,072 || align=right | 4,038 || align=right | 1,108 || http://jaunpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| JH|| [[झांसी जिला|झांसी]]|| [[झांसी]]|| align=right | 2,000,755 || align=right | 5,024 || align=right | 398 ||http://jhansi.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KJ|| [[कन्नौज जिला|कन्नौज]]|| [[कन्नौज]]|| align=right | 1,658,005 || align=right | 1,993 || align=right | 792 ||http://kannauj.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KD|| [[कानपुर देहात जिला|कानपुर देहात (रामबाई नगर)]]|| [[अकबरपुर, कानपुर देहात|अकबरपुर (माती)]]|| align=right | 1,795,092 || align=right | 3,021 || align=right | 594 ||http://kanpurdehat.nic.in//
|- bgcolor=#F4F9FF
| KN|| [[कानपुर नगर जिला|कानपुर नगर]]|| [[कानपुर]]|| align=right | 4,572,951 || align=right | 3,156 || align=right | 1,415 ||http://kanpurnagar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
|KR || [[कासगञ्ज जिला|कासगञ्ज (कांसी राम नगर)]]|| [[कासगञ्ज]]|| align=right | 1,438,156 || align=right | 1,955 || align=right | 736 || http://kanshiramnagar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150701184726/http://www.kanshiramnagar.nic.in/ |date=2015-07-01 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| KS|| [[कौशाम्बी जिला|कौशाम्बी]]|| [[मन्झापुर]]|| align=right | 1,596,909 || align=right | 1,837 || align=right | 897 ||http://kaushambhi.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160513183352/http://kaushambhi.nic.in/ |date=2016-05-13 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| KU|| [[कुशीनगर जिला|कुशीनगर]]|| [[पदरौना]]|| align=right | 3,560,830 || align=right | 2,909 || align=right | 1,226 ||http://kushinagar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| LK|| [[लखीमपुर खीरी जिला|लखीमपुर खीरी]]|| [[लखीमपुर, उत्तर प्रदेश|लखीमपुर]]|| align=right | 4,013,634 || align=right | 7,674 || align=right | 523 ||http://kheri.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| LA|| [[ललितपुर जिला, भारत| ललितपुर]]|| [[ललितपुर, भारत| ललितपुर]]|| align=right | 1,218,002 || align=right | 5,039 || align=right | 242 ||http://lalitpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| LU|| [[लखनऊ जिला|लखनऊ]]|| [[लखनऊ]]|| align=right | 4,588,455 || align=right | 2,528 || align=right | 1,815 ||http://lucknow.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MG|| [[महाराजगञ्ज जिला|महाराजगञ्ज]]|| [[महाराजगञ्ज, उत्तर प्रदेश|महाराजगञ्ज]]|| align=right | 2,665,292 || align=right | 2,953 || align=right | 903 ||http://maharajganj.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MH|| [[महोबा जिला|महोबा]]|| [[महोबा]]|| align=right | 876,055 || align=right | 2,847 || align=right | 288 ||http://mahoba.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MP|| [[मैनपुरी जिला|मैनपुरी]]|| [[मैनपुरी]]|| align=right | 1,847,194 || align=right | 2,760 || align=right | 670 ||http://mainpuri.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MT|| [[मथुरा जिला|मथुरा]]|| [[मथुरा]]|| align=right | 2,541,894 || align=right | 3,333 || align=right | 761 ||http://mathura.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MB|| [[मऊ जिला|मऊ]]|| [[मऊ]]|| align=right | 2,205,170 || align=right | 1,713 || align=right | 1,287 ||http://mau.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| ME|| [[मेरठ जिला|मेरठ]]|| [[मेरठ]]|| align=right | 3,447,405 || align=right | 2,522 || align=right | 1,342 ||http://meerut.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MI|| [[मिर्जापुर जिला|मिर्जापुर]]|| [[मिर्जापुर]]|| align=right | 2,494,533 || align=right | 4,522 || align=right | 561 ||http://mirzapur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MO|| [[मुरादाबाद जिला|मुरादाबाद]]|| [[मुरादाबाद]]|| align=right | 4,773,138 || align=right | 3,718 || align=right | 1,284 ||http://moradabad.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MU|| [[मुजफ्फरनगर जिला|मुजफ्फरनगर]]|| [[मुजफ्फरनगर]]|| align=right | 4,138,605 || align=right | 4,008 || align=right | 1,033 ||http://muzaffarnagar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PI|| [[पीलीभीत जिला|पीलीभीत]]|| [[पीलीभीत]]|| align=right | 2,037,225 || align=right | 3,499 || align=right | 567 || http://www.pilibhit.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180504053550/http://www.pilibhit.nic.in/ |date=2018-05-04 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| PR|| [[प्रतापगढ जिला, उत्तर प्रदेश|प्रतापगढ]]|| [[प्रतापगढ, उत्तर प्रदेश|प्रतापगढ]]|| align=right | 3,173,752 || align=right | 3,717 || align=right | 854 || http://pratapgarh.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RB|| [[रायबरेली जिला|रायबरेली]]|| [[रायबरेली]]|| align=right | 3,404,004 || align=right | 4,609 || align=right | 739 ||http://raebareli.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RA|| [[रामपुर जिला|रामपुर]]|| [[रामपुर, उत्तर प्रदेश|रामपुर]]|| align=right | 2,335,398 || align=right | 2,367 || align=right | 987 ||http://rampur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SA|| [[सहारनपुर जिला|सहारनपुर]]|| [[सहारनपुर]]|| align=right | 3,464,228 || align=right | 3,689 || align=right | 939 ||http://saharanpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
|SM|| [[सम्भाल जिला|सम्भाल (भीमनगर)]]|| [[सम्भाल]]|| align=right | 2,217,020||-||-||-|http://moradabad.nic.in/sambhal/
|- bgcolor=#F4F9FF
|SK|| [[सन्त कबीर नगर जिला|सन्त कबीर नगर]]|| [[खलिलाबाद, भारत|खलिलाबाद]]|| align=right | 1,714,300 || align=right | 1,442|| align=right | 1,014 ||http://sknagar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SR|| [[सन्त रविदास नगर जिला|सन्त रविदास नगर]]|| [[ज्ञानपुर]]|| align=right | 1,554,203 || align=right | 960 || align=right | 1,531 ||http://srdnagar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827201411/http://srdnagar.nic.in/ |date=2011-08-27 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| SJ|| [[शाहजहांपुर जिला|शाहजहांपुर]]|| [[शाहजहांपुर]]|| align=right | 3,002,376 || align=right | 4,575 || align=right | 673 ||http://shahjahanpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SH || [[शामली जिला|शामली]]<ref name="auto5">Shamli district of Uttar Pradesh was formerly named Prabudh Nagar district, which did not exist during census 2011.</ref> || [[शामली]]|| align=right | — || || — || http://nppshamli.in/statis.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180517001110/http://nppshamli.in/statis.aspx |date=2018-05-17 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| SV|| [[श्रावस्ती जिला|श्रावस्ती]]|| [[श्रावस्ती]]|| align=right | 1,114,615 || align=right | 1,948 || align=right | 572 ||http://shravasti.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SN|| [[सिद्धार्थनगर जिला|सिद्धार्थनगर]]|| [[नवगढ]]|| align=right | 2,553,526 || align=right | 2,751 || align=right | 882 ||http://sidharthnagar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181023182139/http://sidharthnagar.nic.in/ |date=2018-10-23 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| SI|| [[सीतापुर जिला|सीतापुर]]|| [[सीतापुर]]|| align=right | 4,474,446 || align=right | 5,743 || align=right | 779 ||http://sitapur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SO|| [[सोनभद्र जिला|सोनभद्र]]|| [[रोबर्ट्सगञ्ज]]|| align=right | 1,862,612 || align=right | 6,788 || align=right | 274 ||http://sonbhadra.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SU|| [[सुल्तानपुर जिला|सुल्तानपुर]]|| [[सुल्तानपुर, उत्तर प्रदेश|सुल्तानपुर]]|| align=right | 3,790,922 || align=right | 4,436 || align=right | 855 ||http://sultanpur.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| UN|| [[उन्नाव जिला|उन्नाव]]|| [[उन्नाव]]|| align=right | 3,110,595 || align=right | 4,561 || align=right | 682 ||http://unnao.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| VA|| [[वाराणसी जिला|वाराणसी]]|| [[वाराणसी]]|| align=right | 3,682,194 || align=right | 1,535 || align=right | 2,399 ||http://varanasi.nic.in/
|}
==उत्तराखण्ड==
{| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#99ccff
| '''कोड'''
| '''जिला'''
| '''मुख्यालय'''
| '''जनसङ्ख्या (२०११)'''
| '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
| '''जनघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)'''
| '''आधिकारिक वेबसाइट'''
|- bgcolor=#F4F9FF
| AL|| [[Almora district|Almora]]||[[Almora]] || align=right | 621,927 || align=right | 3,090 || align=right | 198 || http://almora.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BA|| [[Bageshwar district|Bageshwar]]|| [[Bageshwar]]|| align=right | 259,840 || align=right | 2,310 || align=right | 116 ||http://bageshwar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CL|| [[Chamoli district|Chamoli]]|| [[Chamoli Gopeshwar|Gopeshwar]]|| align=right | 391,114 || align=right | 7,692 || align=right | 49 ||http://chamoli.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CP|| [[Champawat district|Champawat]]|| [[Champawat]]|| align=right | 259,315 || align=right | 1,781 || align=right | 147 ||http://champawat.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DD|| [[Dehradun district|Dehradun]]|| [[Dehradun]]|| align=right | 1,698,560 || align=right | 3,088 || align=right | 550 ||http://dehradun.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| HA|| [[Haridwar district|Haridwar]]|| [[Haridwar]]|| align=right | 1,927,029 || align=right | 2,360 || align=right | 817 ||http://haridwar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| NA|| [[Nainital district|Nainital]]|| [[Nainital]]|| align=right | 955,128 || align=right | 3,853 || align=right | 225 ||http://nainital.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PG|| [[Pauri Garhwal district|Pauri Garhwal]]|| [[Pauri]]|| align=right | 686,527 || align=right | 5,438 || align=right | 129 ||http://pauri.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PI|| [[Pithoragarh district|Pithoragarh]]|| [[Pithoragarh]]|| align=right | 485,993 || align=right | 7,110 || align=right | 69 ||http://pithoragarh.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RP|| [[Rudraprayag district|Rudraprayag]]|| [[Rudraprayag]]|| align=right | 236,857 || align=right | 1,896 || align=right | 119 ||http://rudraprayag.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| TG|| [[Tehri Garhwal district|Tehri Garhwal]]|| [[Tehri|New Tehri]]|| align=right | 616,409 || align=right | 4,085 || align=right | 169 ||http://tehri.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| US|| [[Udham Singh Nagar district|Udham Singh Nagar]]|| [[Rudrapur]]|| align=right | 1,648,367 || align=right | 2,912 || align=right | 648 ||http://usnagar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| UT|| [[Uttarkashi district|Uttarkashi]]|| [[Uttarkashi]]|| align=right | 329,686 || align=right | 7,951 || align=right | 41 ||http://uttarkashi.nic.in/
|}
==पश्चिम बङ्गाल==
{| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#99ccff
| '''कोड'''
| '''जिला'''
| '''मुख्यालय'''
| '''जनसङ्ख्या (२०११)'''
| '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
| '''जनघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)'''
| '''आधिकारिक वेबसाइट'''
|- bgcolor=#F4F9FF
| AD|| [[Alipurduar district|Alipurduar]]|| [[Alipurduar]]|| align=right | 1,700,000 || align=right | 3,383 || align=right | 400 ||http://alipurduarmunicipality.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213010208/http://alipurduarmunicipality.in/ |date=2015-02-13 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BN|| [[Bankura district|Bankura]]|| [[Bankura]]|| align=right | 3,596,292 || align=right | 6,882 || align=right | 523 ||http://bankura.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090428213307/http://www.bankura.nic.in/ |date=2009-04-28 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BR|| [[Bardhaman district|Bardhaman]]|| [[Bardhaman]]|| align=right | 7,723,663 || align=right | 7,024 || align=right | 1,100 ||http://bardhaman.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BI|| [[Birbhum district|Birbhum]]|| [[Suri, Birbhum|Suri]]|| align=right | 3,502,387 || align=right | 4,545 || align=right | 771 ||http://birbhum.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KB|| [[Cooch Behar district|Cooch Behar]]|| [[Cooch Behar]]|| align=right | 2,822,780 || align=right | 3,387 || align=right | 833 ||http://coochbehar.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DD|| [[Dakshin Dinajpur district|Dakshin Dinajpur]]|| [[Balurghat]]|| align=right | 1,670,931 || align=right | 2,183 || align=right | 753 ||http://ddinajpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DA|| [[Darjeeling district|Darjeeling]]|| [[Darjeeling]]|| align=right | 1,842,034 || align=right | 3,149 || align=right | 585 ||http://darjeeling.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| HG|| [[Hooghly district|Hooghly]]|| [[Hugli-Chuchura|Chinsurah]]|| align=right | 5,520,389 || align=right | 3,149 || align=right | 1,753 ||http://hooghly.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| HR|| [[Howrah district|Howrah]]|| [[Howrah]]|| align=right | 4,841,638 || align=right | 1,467 || align=right | 3,300 ||http://howrah.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| JA|| [[Jalpaiguri district|Jalpaiguri]]|| [[Jalpaiguri]]|| align=right | 3,869,675 || align=right | 6,227 || align=right | 621 ||http://jalpaiguri.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KO|| [[Kolkata district|Kolkata]]|| [[Kolkata]]|| align=right | 4,486,679 || align=right | 185 || align=right | 24,252 ||http://kolkata.gov.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| MA|| [[Maldah district|Maldah]]|| [[English Bazar]]|| align=right | 3,997,970 || align=right | 3,733 || align=right | 1,071 ||http://malda.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MSD|| [[Murshidabad district|Murshidabad]]|| [[Baharampur]]|| align=right | 7,102,430 || align=right | 5,324 || align=right | 1,334 ||http://murshidabad.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| NA|| [[Nadia district|Nadia]]|| [[Krishnanagar, Nadia|Krishnanagar]]|| align=right | 5,168,488 || align=right | 3,927 || align=right | 1,316 ||http://nadia.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PN|| [[North 24 Parganas district|North 24 Parganas]]|| [[Barasat]]|| align=right | 10,082,852 || align=right | 4,094 || align=right | 2,463 ||http://north24parganas.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PM || [[Paschim Medinipur district|Paschim Medinipur]]|| [[Midnapore]]|| align=right | 5,094,238 || align=right | 9,345 || align=right | 1,076 || http://paschimmedinipur.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PR || [[Purba Medinipur district|Purba Medinipur]]|| [[Tamluk]]|| align=right | 4,417,377 || align=right | 4,736 || align=right | 923 || http://purbamedinipur.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PU|| [[Purulia district|Purulia]]|| [[Purulia]]|| align=right | 2,927,965 || align=right | 6,259 || align=right | 468 ||http://purulia.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PS|| [[South 24 Parganas district|South 24 Parganas]]|| [[Alipore]]|| align=right | 8,153,176 || align=right | 9,960 || align=right | 819 ||http://s24pgs.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| UD|| [[Uttar Dinajpur district|Uttar Dinajpur]]|| [[Raiganj]]|| align=right | 3,000,849 || align=right | 3,180 || align=right | 956 ||http://uttardinajpur.nic.in/
|}
==पुरा भारत ==
{{see also|भारतक सम्पूर्ण जिलासभ}}
{| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black"
|- bgcolor=#99ccff
! '''कोड'''<ref name=distcodes/>
! '''जिला'''<ref name=censusdist2011/>
! '''मुख्यालय'''
! '''जनसङ्ख्या (२०११)'''
! '''क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)'''
! '''जनघनत्व (/किमी<sup>२</sup>)'''<ref name=censusdist2011/>
! '''आधिकारिक वेबसाइट'''
|- bgcolor=#F4F9FF
| AN|| [[Anantapur district|Anantapur]]|| [[Anantapur, Andhra Pradesh|Anantapur]]|| align=right | 4,083,315|| align=right | 19,130|| align=right | 213|| http://www.anantapuramu.ap.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CH|| [[Chittoor district|Chittoor]]|| [[Chittoor]]|| align=right | 4,170,468|| align=right | 15,152|| align=right | 275||http://www.chittoor.ap.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| EG|| [[East Godavari district|East Godavari]]|| [[Kakinada]]|| align=right | 5,151,549|| align=right | 10,807|| align=right | 477||http://eastgodavari.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GU|| [[Guntur district|Guntur]]|| [[Guntur]]|| align=right | 4,889,230|| align=right | 11,391|| align=right | 429||http://guntur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CU|| [[Kadapa]]|| [[Kadapa]]|| align=right | 2,884,524|| align=right | 15,359|| align=right | 188||http://kadapa.ap.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180619003548/http://kadapa.ap.nic.in/ |date=2018-06-19 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| KR|| [[Krishna district|Krishna]]|| [[Machilipatnam]]|| align=right | 4,529,009|| align=right | 8,727|| align=right | 519||http://krishna.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KU|| [[Kurnool district|Kurnool]]|| [[Kurnool]]|| align=right | 4,046,601|| align=right | 17,658|| align=right | 229||http://www.kurnool.ap.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161015173515/http://www.kurnool.ap.gov.in/ |date=2016-10-15 }}
|-bgcolor=#F4F9FF
| PR|| [[Prakasam district|Prakasam]]|| [[Ongole]]|| align=right | 3,392,764|| align=right | 17,626|| align=right | 192||http://www.prakasam.ap.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161006025525/http://www.prakasam.ap.gov.in/ |date=2016-10-06 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| NE|| [[Sri Potti Sri Ramulu Nellore district|Sri Potti Sriramulu Nellore]]|| [[Nellore]] || align=right | 2,966,082|| align=right | 13,076|| align=right | 227||http://nellore.ap.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120527220707/http://nellore.ap.nic.in/ |date=2012-05-27 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| SR|| [[Srikakulam district|Srikakulam]]|| [[Srikakulam]]|| align=right | 2,699,471|| align=right | 5,837|| align=right | 462||http://srikakulam.ap.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161013031252/http://srikakulam.ap.nic.in/ |date=2016-10-13 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| VS|| [[Visakhapatnam district|Visakhapatnam]]|| [[Visakhapatnam]]|| align=right | 4,288,113|| align=right | 11,161|| align=right | 384||http://visakhapatnam.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| VZ|| [[Vizianagaram district|Vizianagaram]]|| [[Vizianagaram]]|| align=right | 2,342,868|| align=right | 6,539|| align=right | 358||http://vizianagaram.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| WG|| [[West Godavari district|West Godavari]]|| [[Eluru]]|| align=right | 3,934,782|| align=right | 7,742|| align=right | 508||http://www.westgodavari.org/
|- bgcolor=#F4F9FF
| AJ|| [[Anjaw district|Anjaw]]|| [[Hawai, India|Hawai]]|| align=right | 21,089|| align=right | 6,190|| align=right | 3|| http://lohit.nic.in/anjaw.htm
|- bgcolor=#F4F9FF
| CH|| [[Changlang district|Changlang]]|| [[Changlang]]|| align=right | 147,951|| align=right | 4,662|| align=right | 32 || http://changlang.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| UD|| [[Dibang Valley district|Dibang Valley]]|| [[Anini]]|| align=right | 7,948|| align=right | 9,129|| align=right | 1 || http://dibang.nic.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| EK|| [[East Kameng district|East Kameng]]|| [[Seppa]]|| align=right | 78,413|| align=right | 4,134|| align=right | 19 || http://eastkameng.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| ES|| [[East Siang district|East Siang]]|| [[Pasighat]]|| align=right | 99,019|| align=right | 3,603|| align=right | 27 || http://eastsiang.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
||| [[Kra Daadi district|Kra Daadi]]|| [[Jamin (Arunachal Pradesh)|Jamin]]|| align=right | || align=right | || align=right | ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| KK|| [[Kurung Kumey district|Kurung Kumey]]|| [[Koloriang]]|| align=right | 89,717|| align=right | 6,040|| align=right | 15|| http://kurungkumey.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| EL|| [[Lohit district|Lohit]]|| [[Tezu]]|| align=right | 145,538|| align=right | 2,402|| align=right | 28 || http://lohit.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| LD|| [[Longding district|Longding]]|| [[Longding]]|| align=right | || align=right | || align=right | ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| DV|| [[Lower Dibang Valley district|Lower Dibang Valley]]|| [[Anini]]|| align=right | 53,986|| align=right | 3,900|| align=right | 14 || http://roing.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| LB|| [[Lower Subansiri district|Lower Subansiri]]|| [[Ziro]]|| align=right | 82,839|| align=right | 3,508|| align=right | 24 || http://lowersubansiri.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
||| [[Namsai district|Namsai]]|| [[Namsai, Arunachal Pradesh|Namsai]]|| align=right | || align=right | || align=right | ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| PA|| [[Papum Pare district|Papum Pare]]|| [[Yupia]]|| align=right | 176,385|| align=right | 2,875|| align=right | 51 || http://papumpare.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
||| [[Siang district|Siang]]|| [[Pangin]]|| align=right | || align=right | || align=right | ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| TA|| [[Tawang district|Tawang]]|| [[Tawang Town]]|| align=right | 49,950|| align=right | 2,085|| align=right | 23 || http://tawang.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| TI|| [[Tirap district|Tirap]]|| [[Khonsa]]|| align=right | 111,997|| align=right | 2,362|| align=right | 47 || http://tirap.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| US|| [[Upper Siang district|Upper Siang]]|| [[Yingkiong]]|| align=right | 35,289 || align=right | 6,188 || align=right | 5 || http://uppersiang.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| UB|| [[Upper Subansiri district|Upper Subansiri]]|| [[Daporijo]]|| align=right | 83,205|| align=right | 7,032|| align=right | 12 ||http://uppersubansiri.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| WK|| [[West Kameng district|West Kameng]]|| [[Bomdila]]|| align=right | 87,013|| align=right | 7,422|| align=right | 12 || http://westkameng.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| WS|| [[West Siang district|West Siang]]|| [[Along, Arunachal Pradesh|Along]]|| align=right | 112,272 || align=right | 8,325 || align=right | 23 || http://westsiang.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
|- bgcolor=#F4F9FF
| BK|| [[Baksa district|Baksa]]|| [[Mushalpur]]|| align=right | 953,773|| align=right | 2,008|| align=right | 475||http://baksa.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BA|| [[Barpeta district|Barpeta]]|| [[Barpeta]]|| align=right | 1,693,190|| align=right | 3,245|| align=right | 632||http://barpeta.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BO|| [[Bongaigaon district|Bongaigaon]]|| [[Bongaigaon]]|| align=right | 732,639|| align=right | 1,724|| align=right | 425||http://bongaigaon.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110829083245/http://bongaigaon.gov.in/ |date=2011-08-29 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| CA|| [[Cachar district|Cachar]]|| [[Silchar]]|| align=right | 1,736,319|| align=right | 3,786|| align=right | 459||http://cachar.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CH|| [[Chirang district|Chirang]]|| [[Kajalgaon]]|| align=right | 481,818|| align=right | 1,975|| align=right | 244||http://chirang.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DA|| [[Darrang district|Darrang]]|| [[Mangaldoi]]|| align=right | 908,090|| align=right | 1,849|| align=right | 491||http://darrang.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DM|| [[Dhemaji district|Dhemaji]]|| [[Dhemaji]]|| align=right | 688,077|| align=right | 3,237|| align=right | 213||http://dhemaji.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DB|| [[Dhubri district|Dhubri]]|| [[Dhubri]]|| align=right | 1,948,632|| align=right | 2,838|| align=right | 683||http://dhubri.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DI|| [[Dibrugarh district|Dibrugarh]]|| [[Dibrugarh]]|| align=right | 1,327,748|| align=right | 3,381|| align=right | 393||http://dibrugarh.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| NC|| [[Dima Hasao district|Dima Hasao]]|| [[Haflong]]|| align=right | 213,529|| align=right | 4,888|| align=right | 44||http://nchills.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191003023706/http://nchills.gov.in/ |date=2019-10-03 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| GP|| [[Goalpara district|Goalpara]]|| [[Goalpara]]|| align=right | 1,008,959|| align=right | 1,824|| align=right | 553|| http://goalpara.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GG|| [[Golaghat district|Golaghat]]|| [[Golaghat]]|| align=right | 1,058,674|| align=right | 3,502|| align=right | 302|| http://golaghat.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| HA|| [[Hailakandi district|Hailakandi]]|| [[Hailakandi]]|| align=right | 659,260|| align=right | 1,327|| align=right | 497|| http://hailakandi.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| JO|| [[Jorhat district|Jorhat]]|| [[Jorhat]]|| align=right | 1,091,295|| align=right | 2,851|| align=right | 383||http://jorhat.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KR|| [[Kamrup district|Kamrup]]|| [[Goroimari]]|| align=right | 1,517,202|| align=right | 3,480|| align=right | 436||http://kamrup.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KM|| [[Kamrup Metropolitan district|Kamrup Metropolitan]]|| [[Guwahati]]|| align=right | 1,260,419|| align=right | 627|| align=right | 2,010||http://kamrupmetro.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KA|| [[Karbi Anglong district|Karbi Anglong]]|| [[Diphu]]|| align=right | 965,280|| align=right | 10,434|| align=right | 93||http://karbianglong.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141031174011/http://karbianglong.gov.in/ |date=2014-10-31 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| KR|| [[Karimganj district|Karimganj]]|| [[Karimganj]]|| align=right | 1,217,002|| align=right | 1,809|| align=right | 673||http://karimganj.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141019002458/http://karimganj.gov.in/ |date=2014-10-19 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| KK|| [[Kokrajhar district|Kokrajhar]]|| [[Kokrajhar]]|| align=right | 886,999|| align=right | 3,129|| align=right | 280||http://kokrajhar.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| LA|| [[Lakhimpur district|Lakhimpur]]|| [[North Lakhimpur]]|| align=right | 1,040,644|| align=right | 2,277|| align=right | 457||http://lakhimpur.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MA|| [[Morigaon district|Morigaon]]|| [[Marigaon]]|| align=right | 957,853|| align=right | 1,704|| align=right | 618||http://morigaon.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| NG|| [[Nagaon district|Nagaon]]|| [[Nagaon]]|| align=right | 2,826,006|| align=right | 3,831|| align=right | 711||http://nagaon.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210127083327/http://nagaon.gov.in/ |date=2021-01-27 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| NL|| [[Nalbari district|Nalbari]]|| [[Nalbari]]|| align=right | 769,919|| align=right | 1,009|| align=right | 763||http://nalbari.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SI|| [[Sivasagar district|Sivasagar]]|| [[Sibsagar]]|| align=right | 1,150,253|| align=right | 2,668|| align=right | 431||http://sivasagar.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| SO|| [[Sonitpur district|Sonitpur]]|| [[Tezpur]]|| align=right | 1,925,975|| align=right | 5,324|| align=right | 365||http://sonitpur.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201205051/http://sonitpur.gov.in/ |date=2020-12-01 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| TI|| [[Tinsukia district|Tinsukia]]|| [[Tinsukia]]|| align=right | 1,316,948|| align=right | 3,790|| align=right | 347||http://tinsukia.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| UD|| [[Udalguri district|Udalguri]]|| [[Udalguri]]|| align=right | 832,769|| align=right | 1,676|| align=right | 497||http://udalguri.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| || Bishwanath<ref name='new districts Assam'/> || [[Bishwanath Chariali]]|| align=right | || | || align=right | ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| || Charaideo<ref name='new districts Assam'/> || || align=right | || align=right | || align=right | ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| || Hojai<ref name='new districts Assam'/> || || align=right | || align=right | || align=right | ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| || South Salmara-Mankachar<ref name='new districts Assam'/> || || align=right | || align=right | || align=right | ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| || West Karbi Anglong<ref name='new districts Assam'/> || || align=right | || align=right | || align=right | ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| || East Kamrup || || align=right | || align=right | || align=right | ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| || South Kamrup || || align=right | || align=right | || align=right | ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| AR|| [[Araria district|Araria]]|| [[Araria]]|| align=right | 2,806,200|| align=right | 2,829|| align=right | 992||http://araria.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| AR|| [[Arwal district|Arwal]]|| [[Arwal]]|| align=right | 700,843|| align=right | 638|| align=right | 1,098||http://arwal.bih.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| AU|| [[Aurangabad district, Bihar|Aurangabad]]|| [[Aurangabad, Bihar|Aurangabad]]|| align=right | 2,511,243|| align=right | 3,303|| align=right | 760||http://aurangabad.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| BA|| [[Banka district|Banka]]|| [[Banka, Bihar|Banka]]|| align=right | 2,029,339|| align=right | 3,018|| align=right | 672||http://banka.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| BE|| [[Begusarai district|Begusarai]]|| [[Begusarai]]|| align=right | 2,954,367|| align=right | 1,917|| align=right | 1,540||http://begusarai.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| BG|| [[Bhagalpur district|Bhagalpur]]|| [[Bhagalpur]]|| align=right | 3,032,226|| align=right | 2,569|| align=right | 1,180||http://bhagalpur.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| BJ||[[Bhojpur district, India|Bhojpur]]|| [[Arrah]]|| align=right | 2,720,155|| align=right | 2,473|| align=right | 1,136||http://bhojpur.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| BU|| [[Buxar district|Buxar]]|| [[Buxar]]|| align=right | 1,707,643|| align=right | 1,624|| align=right | 1,003||http://buxar.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| DA|| [[Darbhanga district|Darbhanga]]|| [[Darbhanga]]|| align=right | 3,921,971|| align=right | 2,278|| align=right | 1,721||http://darbhanga.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| EC|| [[East Champaran district|East Champaran]]|| [[Motihari]]|| align=right | 5,082,868|| align=right | 3,969|| align=right | 1,281||http://eastchamparan.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| GA|| [[Gaya district|Gaya]]|| [[Gaya, India|Gaya]]|| align=right | 4,379,383|| align=right | 4,978|| align=right | 880||http://gaya.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| GO|| [[Gopalganj district, India|Gopalganj]]|| [[Gopalganj (Bihar)|Gopalganj]]|| align=right | 2,558,037|| align=right | 2,033|| align=right | 1,258||http://gopalganj.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| JA|| [[Jamui district|Jamui]]|| [[Jamui]]|| align=right | 1,756,078|| align=right | 3,099|| align=right | 567||http://jamui.bih.nic.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110818201023/http://jamui.bih.nic.in/ |date=2011-08-18 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| JE|| [[Jehanabad district|Jehanabad]]|| [[Jehanabad]]|| align=right | 1,124,176|| align=right | 1,569|| align=right | 1,206||http://Jehanabad.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| KM|| [[Kaimur district|Kaimur]]|| [[Bhabua]]|| align=right | 1,626,900|| align=right | 3,363|| align=right | 488||http://kaimur.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| KT|| [[Katihar district|Katihar]]|| [[Katihar]]|| align=right | 3,068,149|| align=right | 3,056|| align=right | 1,004||http://katihar.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| KH|| [[Khagaria district|Khagaria]]|| [[Khagaria]]|| align=right | 1,657,599|| align=right | 1,486|| align=right | 1,115||http://khagaria.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| KI|| [[Kishanganj district|Kishanganj]]|| [[Kishanganj]]|| align=right | 1,690,948|| align=right | 1,884|| align=right | 898||http://kishanganj.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| LA|| [[Lakhisarai district|Lakhisarai]]|| [[Lakhisarai]]|| align=right | 1,000,717|| align=right | 1,229|| align=right | 815||http://lakhisarai.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| MP|| [[Madhepura district|Madhepura]]|| [[Madhepura]]|| align=right | 1,994,618|| align=right | 1,787|| align=right | 1,116||http://madhepura.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| MB|| [[Madhubani district|Madhubani]]|| [[Madhubani, India|Madhubani]]|| align=right | 4,476,044|| align=right | 3,501|| align=right | 1,279||http://madhubani.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| MG|| [[Munger district|Munger]]|| [[Munger]]|| align=right | 1,359,054|| align=right | 1,419|| align=right | 958||http://munger.bih.nic.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151219044930/http://www.munger.bih.nic.in/ |date=2015-12-19 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| MZ|| [[Muzaffarpur district|Muzaffarpur]]|| [[Muzaffarpur]]|| align=right | 4,778,610|| align=right | 3,173|| align=right | 1,506||http://muzaffarpur.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| NL|| [[Nalanda district|Nalanda]]|| [[Bihar Sharif]]|| align=right | 2,872,523|| align=right | 2,354|| align=right | 1,220||http://nalanda.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| NW|| [[Nawada district|Nawada]]|| [[Nawada]]|| align=right | 2,216,653|| align=right | 2,492|| align=right | 889||http://nawada.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| PA|| [[Patna district|Patna]]|| [[Patna]]|| align=right | 5,772,804|| align=right | 3,202|| align=right | 1,803||http://patna.bih.nic.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228012237/http://patna.bih.nic.in/ |date=2011-02-28 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| PU|| [[Purnia district|Purnia]]|| [[Purnia]]|| align=right | 3,273,127|| align=right | 3,228|| align=right | 1,014||http://purnea.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| RO|| [[Rohtas district|Rohtas]]|| [[Sasaram]]|| align=right | 2,962,593|| align=right | 3,850|| align=right | 763||http://rohtas.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| SH|| [[Saharsa district|Saharsa]]|| [[Saharsa]]|| align=right | 1,897,102|| align=right | 1,702|| align=right | 1,125||http://saharsa.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| SM|| [[Samastipur district|Samastipur]]|| [[Samastipur]]|| align=right | 4,254,782|| align=right | 2,905|| align=right | 1,465||http://samastipur.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| SR|| [[Saran district|Saran]]|| [[Chhapra]]|| align=right | 3,943,098|| align=right | 2,641|| align=right | 1,493||http://saran.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| SP|| [[Sheikhpura district|Sheikhpura]]|| [[Sheikhpura]]|| align=right | 634,927|| align=right | 689|| align=right | 922||http://sheikhpura.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| SO|| [[Sheohar district|Sheohar]]|| [[Sheohar]]|| align=right | 656,916|| align=right | 443|| align=right | 1,882||http://sheohar.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| ST|| [[Sitamarhi district|Sitamarhi]]|| [[Sitamarhi]]|| align=right | 3,419,622|| align=right | 2,199|| align=right | 1,491||http://sitamarhi.bih.nic.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120223201942/http://sitamarhi.bih.nic.in/Documents/maps/mapofsitamarhi.htm |date=2012-02-23 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| SW|| [[Siwan district|Siwan]]|| [[Siwan, Bihar|Siwan]]|| align=right | 3,318,176|| align=right | 2,219|| align=right | 1,495||http://siwan.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| SU|| [[Supaul district|Supaul]]|| [[Supaul]]|| align=right | 2,228,397|| align=right | 2,410|| align=right | 919||http://supaul.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| VA|| [[Vaishali district|Vaishali]]|| [[Hajipur]]|| align=right | 3,495,021|| align=right | 2,036|| align=right | 1,717||http://vaishali.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| WC|| [[West Champaran district|West Champaran]]|| [[Bettiah]]|| align=right |3,935,042|| align=right | 5,229|| align=right | 753||http://westchamparan.bih.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| CH|| [[Chandigarh district|Chandigarh]]|| [[Chandigarh]]|| align=right | 1,054,686|| align=right | 114|| align=right | 9,252
|- bgcolor=#F4F9FF
| ||[[Balod district|Balod]]|| [[Balod]]|| align=right | 826,165|| align=right | 3,527|| align=right | 234||http://balod.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| ||[[Baloda Bazar district|Baloda Bazar]]|| [[Baloda Bazar]]|| || || ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| ||[[Balrampur district, Chhattisgarh|Balrampur]]|| [[Balrampur, Chhattisgarh|Balrampur]] || align=right | 598,855|| align=right | 3,806|| align=right | 157||http://balrampur.info/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BA|| [[Bastar district|Bastar]]|| [[Jagdalpur]]|| align=right | 1,302,253|| align=right | 4,030|| align=right | 87||http://bastar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020406145058/http://bastar.nic.in/ |date=2002-04-06 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| ||[[Bemetara district|Bemetara]]|| [[Bemetara]]|| align=right | 197,035|| align=right | 2,855|| align=right | 69||http://bemetara.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BJ|| [[Bijapur district, Chhattisgarh|Bijapur]]|| [[Bijapur, Chhattisgarh|Bijapur]]|| align=right | 229,832|| align=right | 6,562|| align=right | 35||http://www.bijapur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514062653/http://www.bijapur.nic.in/ |date=2019-05-14 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BI|| [[Bilaspur district, Chhattisgarh|Bilaspur]]|| [[Bilaspur, Chhattisgarh|Bilaspur]]|| align=right | 1,961,922|| align=right | 5,818|| align=right | 337||http://bilaspur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DA|| [[Dantewada district|Dantewada]]|| [[Dantewada]]|| align=right | 532,791|| align=right | 3,411|| align=right | 59||http://dantewada.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DH|| [[Dhamtari district|Dhamtari]]|| [[Dhamtari]]|| align=right | 799,199|| align=right | 2,029|| align=right | 394||http://dhamtari.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DU|| [[Durg district|Durg]]|| [[Durg]]|| align=right | 3,343,079|| align=right | 8,542|| align=right | 391||http://durg.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| ||[[Gariaband district|Gariaband]]|| [[Gariaband]]|| || || ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| JC|| [[Janjgir-Champa district|Janjgir-Champa]]|| [[Naila Janjgir]]|| align=right | 1,620,632|| align=right | 3,848|| align=right | 421||http://janjgirchampa.nic.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| JA|| [[Jashpur district|Jashpur]]|| [[Jashpur Nagar]]|| align=right | 852,043|| align=right | 5,825|| align=right | 146||http://jashpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KW|| [[Kabirdham district|Kabirdham]] (formerly Kawardha)|| [[Kawardha]]|| align=right | 584,667|| align=right | 4,237|| align=right | 195||http://kawardha.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KK|| [[Kanker district|Kanker]]|| [[Kanker]]|| align=right | 748,593|| align=right | 6,513|| align=right | 115||http://kanker.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| ||[[Kondagaon district|Kondagaon]]|| [[Kondagaon]]|| || || ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| KB|| [[Korba district|Korba]]|| [[Korba, Chhattisgarh|Korba]]|| align=right | 1,206,563|| align=right | 6,615|| align=right | 183||http://korba.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051211002149/http://korba.nic.in/ |date=2005-12-11 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| KJ|| [[Koriya district|Koriya]]|| [[Baikunthpur, Koriya|Baikunthpur]]|| align=right | 659,039|| align=right | 6,578|| align=right | 100||http://koriya.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060102213143/http://koriya.nic.in/ |date=2006-01-02 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| MA|| [[Mahasamund district|Mahasamund]]|| [[Mahasamund]]|| align=right | 1,032,275|| align=right | 4,779|| align=right | 216||http://mahasamund.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| ||[[Mungeli District|Mungeli]]|| [[Mungeli]]|| || || ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| NR|| [[Narayanpur district|Narayanpur]]|| [[Narayanpur town|Narayanpur]]|| align=right | 140,206|| align=right | 6,640|| align=right | 20||http://narayanpur.gov.in/|
|- bgcolor=#F4F9FF
| RG|| [[Raigarh district|Raigarh]]|| [[Raigarh]]|| align=right | 1,493,627|| align=right | 7,068|| align=right | 211||http://raigarh.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050307064830/http://raigarh.nic.in/ |date=2005-03-07 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| RP|| [[Raipur district|Raipur]]|| [[Raipur, Chhattisgarh|Raipur]]|| align=right | 4,062,160|| align=right | 13,083|| align=right | 310||http://raipur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RN|| [[Rajnandgaon district|Rajnandgaon]]|| [[Rajnandgaon]]|| align=right | 1,537,520|| align=right | 8,062|| align=right | 191||http://rajnandgaon.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SK|| [[Sukma district|Sukma]]|| [[Sukma]]|| align=right |249,000|| align=right| 5,636 || align=right | 49||http://dantewada.gov.in/Sukma.html/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SJ|| [[Surajpur district|Surajpur]]|| [[Surajpur]] || align=right | 660,280|| align=right | 6,787|| align=right | 150||http://surajpur.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SJ|| [[Surguja district|Surguja]]|| [[Surguja]] || align=right | 420,661|| align=right | 3,265|| align=right | 150||http://surguja.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DN || [[Dadra and Nagar Haveli]]|| [[Silvassa]]|| align=right | 342,853 || align=right | 704 || align=right | 698||
|- bgcolor=#F4F9FF
| DA || [[Daman district, India|Daman]]|| [[Daman, Daman and Diu|Daman]]|| align=right | 190,855 || align=right | 72 || align=right | 2,651||
|- bgcolor=#F4F9FF
| DI || [[Diu district|Diu]]|| [[Diu, India|Diu]]|| align=right | 52,056 || align=right | 40 || align=right | 1,301||
|- bgcolor=#F4F9FF
| NG || [[North Goa]]|| [[Panaji]]|| align=right | 817,761|| align=right | 1,736|| align=right | 471 ||http://northgoa.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111219223718/http://northgoa.nic.in/ |date=2011-12-19 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| SG|| [[South Goa]]|| [[Margao]]|| align=right | 639,962|| align=right | 1,966|| align=right | 326 ||http://southgoa.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| AH || [[Ahmedabad district|Ahmedabad]] || [[Ahmedabad]] || align=right | 7,208,200 || align=right | 8,707 || align=right | 890 ||http://ahmedabad.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040510233723/http://www.ahmedabad.gujarat.gov.in/ |date=2004-05-10 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| AM || [[Amreli district|Amreli]] || [[Amreli]] || align=right | 1,513,614 || align=right | 6,760 || align=right | 205 ||http://amreli.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040318143126/http://www.amreli.gujarat.gov.in/ |date=2004-03-18 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| AN || [[Anand district|Anand]] || [[Anand, Gujarat|Anand]] || align=right | 2,090,276 || align=right | 2,942 || align=right | 711 ||http://anand.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090506053212/http://www.anand.gujarat.gov.in/ |date=2009-05-06 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| AR || [[Aravalli district|Aravalli]] || [[Modasa]] ||align=right | 1,051,746 || align=right | 3,217 ||align=right | 327 ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| BK || [[Banaskantha district|Banaskantha]] || [[Palanpur]] || align=right | 3,116,045 || align=right | 12,703|| align=right | 290 ||http://banaskantha.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520081946/http://banaskantha.gujarat.gov.in/ |date=2009-05-20 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BR || [[Bharuch district|Bharuch]] || [[Bharuch]] || align=right | 1,550,822 || align=right | 6,524 || align=right | 238 ||http://bharuch.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410030430/http://bharuch.gujarat.gov.in/ |date=2009-04-10 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BV || [[Bhavnagar district|Bhavnagar]] || [[Bhavnagar]] || align=right | 2,877,961 || align=right | 11,155 || align=right | 288 ||http://bhavnagar.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427204858/http://bhavnagar.gujarat.gov.in/ |date=2009-04-27 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| || [[Botad District|Botad]] || [[Botad]] ||align="right"| 656,005 ||align="right"|2,564 ||align="right"|256 ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| || [[Chhota Udaipur district|Chhota Udaipur]] || [[Chhota Udaipur]] ||align="right"|1,071,831 ||align="right"|3,237 ||align="right"| 331||
|- bgcolor=#F4F9FF
| DA || [[Dahod district|Dahod]] || [[Dahod]] || align=right | 2,126,558 || align=right | 3,642 || align=right | 582 ||http://dahod.gujarat.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DG || [[Dang District, India|Dang]] || [[Ahwa]] || align=right | 226,769 || align=right | 1,764 || align=right | 129 ||http://dangs.gujarat.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| || [[Devbhoomi Dwarka district|Devbhoomi Dwarka]] || [[Khambhalia]] ||align="right"|752,484 ||align="right"| 5,684||align="right"|132 ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| GA || [[Gandhinagar district|Gandhinagar]] || [[Gandhinagar]] || align=right | 1,387,478 || align=right | 649 || align=right | 660 ||http://gandhinagar.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608093434/http://gandhinagar.gujarat.gov.in/ |date=2020-06-08 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| || [[Gir Somnath district|Gir Somnath]] || [[Veraval]] || align = "right" |1,217,477 || align = "right" |3,754 || align = "right" | 324 ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| JA || [[Jamnagar district|Jamnagar]] || [[Jamnagar]] || align=right | 2,159,130 || align=right | 14,125 || align=right | 153 ||http://jamnagar.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200419235354/http://jamnagar.gujarat.gov.in/ |date=2020-04-19 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| JU || [[Junagadh district|Junagadh]] || [[Junagadh]] || align=right | 2,742,291 || align=right | 8,839 || align=right | 310 ||http://junagadh.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608093445/http://junagadh.gujarat.gov.in/ |date=2020-06-08 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| KH || [[Kheda district|Kheda]] || [[Nadiad]] || align=right | 2,298,934 || align=right | 4,215 || align=right | 541 ||http://kheda.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108211549/http://kheda.gujarat.gov.in/ |date=2020-11-08 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| KA || [[Kutch district|Kutch]] || [[Bhuj]] || align=right | 2,090,313 || align=right | 45,652 || align=right | 46 ||http://kutch.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101004708/http://kutch.gujarat.gov.in/ |date=2020-11-01 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| MH || [[Mahisagar district|Mahisagar]] || [[Lunavada]] || align = "right" | 994,624 || align = "right" |2,500 || align = "right " |398 ||http://mahisagar.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150517114425/http://mahisagar.gujarat.gov.in/ |date=2015-05-17 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| MA || [[Mehsana district|Mehsana]] || [[Mehsana]] || align=right | 2,027,727 || align=right | 4,386 || align=right | 462 ||http://mehsana.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200420143952/http://mehsana.gujarat.gov.in/ |date=2020-04-20 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| || [[Morbi district|Morbi]] || [[Morbi]] ||align="right"|960,329 ||align="right"|4,871 ||align="right"|197 ||http://morbi.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608093510/http://morbi.gujarat.gov.in/ |date=2020-06-08 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| NR || [[Narmada district|Narmada]] || [[Rajpipla]] || align=right | 590,379 || align=right | 2,749 || align=right | 214 ||http://narmada.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201025194843/http://narmada.gujarat.gov.in/ |date=2020-10-25 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| NV || [[Navsari district|Navsari]] || [[Navsari]] || align=right | 1,330,711 || align=right | 2,211 || align=right | 602 ||http://navsari.gujarat.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PM || [[Panchmahal district|Panchmahal]] || [[Godhra]] || align=right | 2,388,267 || align=right | 5,219 || align=right | 458 ||http://panchmahals.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100811070417/http://panchmahals.gujarat.gov.in/ |date=2010-08-11 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| PA || [[Patan district|Patan]] || [[Patan, Gujarat|Patan]] || align=right | 1,342,746 || align=right | 5,738 || align=right | 234 ||http://patan.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608093528/http://patan.gujarat.gov.in/ |date=2020-06-08 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| PO || [[Porbandar district|Porbandar]] || [[Porbandar]] || align=right | 586,062 || align=right | 2,294 || align=right | 255 ||http://porbandar.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201103042254/http://porbandar.gujarat.gov.in/ |date=2020-11-03 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| RA || [[Rajkot district|Rajkot]] || [[Rajkot]] || align=right | 3,157,676 || align=right | 11,203 || align=right | 282||http://rajkot.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101124450/http://rajkot.gujarat.gov.in/ |date=2020-11-01 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| SK || [[Sabarkantha district|Sabarkantha]] || [[Himatnagar]] || align=right | 2,427,346 || align=right | 7,390 || align=right | 328 ||http://sabarkantha.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913162613/http://sabarkantha.gujarat.gov.in/ |date=2011-09-13 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| ST || [[Surat district|Surat]] || [[Surat]] || align=right | 4,996,391 || align=right | 4,327 || align=right | 653||http://surat.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608093545/http://surat.gujarat.gov.in/ |date=2020-06-08 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| SN || [[Surendranagar district|Surendranagar]] || [[Surendranagar city|Surendranagar]] || align=right | 1,755,873 || align=right | 10,489 || align=right | 167 ||http://surendranagar.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201109203040/http://surendranagar.gujarat.gov.in/ |date=2020-11-09 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| TA || [[Tapi district|Tapi]] || [[Vyara]] || align=right | 806,489 || align=right | 3,435 || align=right | 249|| http://tapidp.gujarat.gov.in/Tapi/english/index.htm
|- bgcolor=#F4F9FF
| VD || [[Vadodara district|Vadodara]] || [[Vadodara]] || align=right | 3,639,775 || align=right | 7,794 || align=right | 467||http://vadodara.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608093559/http://vadodara.gujarat.gov.in/ |date=2020-06-08 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| VL || [[Valsad district|Valsad]] || [[Valsad]] || align=right | 1,703,068 || align=right | 3,034 || align=right | 561 ||http://valsad.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608093604/http://valsad.gujarat.gov.in/ |date=2020-06-08 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| AM|| [[Ambala district|Ambala]]|| [[Ambala]]|| align=right | 1,136,784|| align=right | 1,569|| align=right | 722||http://ambala.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012221438/http://ambala.nic.in/ |date=2007-10-12 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BH|| [[Bhiwani district|Bhiwani]]|| [[Bhiwani]]|| align=right | 1,629,109|| align=right | 5,140|| align=right | 341||http://bhiwani.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721163314/http://bhiwani.nic.in/ |date=2011-07-21 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| FR|| [[Faridabad district|Faridabad]]|| [[Faridabad]]|| align=right | 1,798,954|| align=right | 783|| align=right | 2,298||http://faridabad.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| FT|| [[Fatehabad district|Fatehabad]]|| [[Fatehabad, Haryana|Fatehabad]]|| align=right | 941,522|| align=right | 2,538|| align=right | 371||http://fatehabad.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GU|| [[Gurgaon district|Gurgaon]]|| [[Gurgaon]]|| align=right | 1,514,085|| align=right | 2,760|| align=right | 1,241||http://gurgaon.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080602231540/http://gurgaon.nic.in/ |date=2008-06-02 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| HI|| [[Hisar (district)|Hissar]]|| [[Hisar (city)|Hissar]]|| align=right | 1,742,815|| align=right | 3,788|| align=right | 438||http://hisar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| JH|| [[Jhajjar district|Jhajjar]]|| [[Jhajjar]]|| align=right | 956,907|| align=right | 1,868|| align=right | 522||http://jhajjar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| JI|| [[Jind district|Jind]]|| [[Jind]]|| align=right | 1,332,042|| align=right | 2,702|| align=right | 493||http://jind.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KT|| [[Kaithal district|Kaithal]]|| [[Kaithal]]|| align=right | 1,072,861|| align=right | 2,799|| align=right | 467||http://kaithal.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KR|| [[Karnal district|Karnal]]|| [[Karnal]]|| align=right | 1,506,323|| align=right | 2,471|| align=right | 598||http://karnal.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415152944/http://karnal.nic.in/ |date=2009-04-15 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| KU|| [[Kurukshetra district|Kurukshetra]]|| [[Kurukshetra]]|| align=right | 964,231|| align=right | 1,530|| align=right | 630||http://kurukshetra.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MA|| [[Mahendragarh district|Mahendragarh]]|| [[Narnaul]]|| align=right | 921,680|| align=right | 1,900|| align=right | 485||http://mahendragarh.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MW|| [[Mewat district|Mewat]]|| [[Nuh (city)|Nuh]]|| align=right | 1,089,406|| align=right | 1,765 || align=right | 729 ||http://mewat.nic.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| PW || [[Palwal district|Palwal]]|| [[Palwal]]|| align=right | 1,040,493|| align=right | 1,367|| align=right | 761||http://palwal.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PK|| [[Panchkula district|Panchkula]]|| [[Panchkula]]|| align=right | 558,890|| align=right | 816|| align=right | 622||http://panchkula.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PP|| [[Panipat district|Panipat]]|| [[Panipat]]|| align=right | 1,202,811|| align=right | 1,250|| align=right | 949||http://panipat.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RE|| [[Rewari district|Rewari]]|| [[Rewari]]|| align=right | 896,129|| align=right | 1,559|| align=right | 562||http://rewari.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070703082821/http://rewari.nic.in/ |date=2007-07-03 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| RO|| [[Rohtak district|Rohtak]]|| [[Rohtak]]|| align=right | 1,058,683|| align=right | 1,668|| align=right | 607||http://rohtak.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090209215206/http://rohtak.nic.in/ |date=2009-02-09 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| SI|| [[Sirsa district|Sirsa]]|| [[Sirsa, Haryana|Sirsa]]|| align=right | 1,295,114|| align=right | 4,276|| align=right | 303||http://sirsa.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180421232326/http://sirsa.nic.in/ |date=2018-04-21 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| SNP|| [[Sonipat district|Sonipat]]|| [[Sonipat]]|| align=right | 1,480,080|| align=right | 2,260|| align=right | 697||http://sonepat.gov.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| YN|| [[Yamuna Nagar district|Yamuna Nagar]]|| [[Yamuna Nagar]]|| align=right | 1,214,162|| align=right | 1,756|| align=right | 687 ||http://yamunanagar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BI|| [[Bilaspur district, Himachal Pradesh|Bilaspur]]|| [[Bilaspur, Himachal Pradesh|Bilaspur]]|| align=right | 382,056|| align=right | 1,167|| align=right | 327||http://hpbilaspur.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CH|| [[Chamba district|Chamba]]|| [[Chamba, Himachal Pradesh|Chamba]]|| align=right | 518,844|| align=right | 6,528|| align=right | 80||http://hpchamba.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| HA|| [[Hamirpur district, Himachal Pradesh|Hamirpur]]|| [[Hamirpur, Himachal Pradesh|Hamirpur]]|| align=right | 454,293|| align=right | 1,118|| align=right | 406||http://hphamirpur.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KA|| [[Kangra district|Kangra]]|| [[Dharamshala, Himachal Pradesh|Dharamshala]]|| align=right | 1,507,223|| align=right | 5,739|| align=right | 263||http://hpkangra.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KI|| [[Kinnaur district|Kinnaur]]|| [[Reckong Peo]]|| align=right | 84,298|| align=right | 6,401|| align=right | 13||http://hpkinnaur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KU|| [[Kullu district|Kullu]]|| [[Kullu]]|| align=right | 437,474|| align=right | 5,503|| align=right | 79||http://hpkullu.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| LS|| [[Lahaul and Spiti district|Lahaul and Spiti]]|| [[Keylong]]|| align=right | 31,528|| align=right | 13,835|| align=right | 2||http://hplahaulspiti.gov.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| MA|| [[Mandi district|Mandi]]|| [[Mandi district|Mandi]]|| align=right | 999,518|| align=right | 3,950|| align=right | 253||http://hpmandi.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SH|| [[Shimla district|Shimla]]|| [[Shimla]]|| align=right | 813,384|| align=right | 5,131|| align=right | 159||http://hpshimla.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SI|| [[Sirmaur district|Sirmaur]]|| [[Nahan]]|| align=right | 530,164|| align=right | 2,825|| align=right | 188||http://hpsirmaur.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SO|| [[Solan district|Solan]]|| [[Solan]]|| align=right | 576,670|| align=right | 1,936|| align=right | 298||http://hpsolan.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| UNA|| [[Una district|Una]]|| [[Una, Himachal Pradesh|Una]]|| align=right | 521,057|| align=right | 1,540|| align=right | 328||http://hpuna.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| AN|| [[Anantnag district|Anantnag]]|| [[Anantnag]]|| align=right | 1,070,144 || align=right | 2853 || align=right | 375 ||http://anantnag.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
|BPR ||[[Bandipora district|Bandipora]]||[[Bandipore]]|| align=right | 385,099 || align=right | 3,010|| align=right | 128||http://bandipore.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BR|| [[Baramulla district|Baramulla]]|| [[Baramulla]]|| align=right | 1,015,503 || align=right | 3329 || align=right | 305||http://baramulla.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BD|| [[Badgam district|Badgam]]|| [[Badgam]]|| align=right | 735,753 || align=right | 1406 || align=right | 537 || http://budgam.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DO|| [[Doda district|Doda]]|| [[Doda]]|| align=right | 409,576 || align=right | 11,691|| align=right | 79||http://doda.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GB||[[Ganderbal district|Ganderbal]] || [[Ganderbal]] || align=right | 297,003 || align=right | 258|| align=right | 1,151||http://ganderbal.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| JA|| [[Jammu district|Jammu]]|| [[Jammu]]|| align=right | 1,526,406|| align=right | 3,097|| align=right | 596||http://jammu.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KR|| [[Kargil district|Kargil]] || [[Kargil town|Kargil]]|| align=right | 143,388 || align=right | 14,036|| align=right | 10 ||http://kargil.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KT|| [[Kathua district|Kathua]]|| [[Kathua]]|| align=right | 615,711 || align=right | 2,651|| align=right | 232||http://kathua.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KW|| [[Kishtwar district|Kishtwar]] ||[[Kishtwar]]|| align=right | 231,037 || align=right | 1848|| align=right | 125||http://kishtwar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KG|| [[Kulgam district|Kulgam]]|| [[Kulgam]] || align=right | 422,786 || align=right | 457|| align=right | 925||http://kulgam.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KU|| [[Kupwara district|Kupwara]]|| [[Kupwara]] || align=right | 875,564|| align=right | 2,379|| align=right | 368||http://kupwara.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| LE|| [[Leh district|Leh]]|| [[Leh]]|| align=right | 147,104 || align=right | 45,110|| align=right | 3||http://leh.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PO|| [[Poonch district, India|Poonch]]|| [[Poonch]]|| align=right | 476,820 || align=right | 1,674|| align=right | 285||http://poonch.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PU|| [[Pulwama district|Pulwama]]|| [[Pulwama]]|| align=right | 570,060 || align=right | 1,398|| align=right | 598||http://pulwama.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RA|| [[Rajauri district|Rajouri]]|| [[Rajouri]]|| align=right | 619,266 || align=right | 2,630|| align=right | 235||http://rajouri.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RB|| [[Ramban district|Ramban]]|| [[Ramban (Jammu and Kashmir)|Ramban]]|| align=right | 283,313 || align=right | 1,330 || align=right | 213||http://ramban.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RS|| [[Reasi district|Reasi]] || [[Reasi]] || align=right | 314,714 || align=right | 1710 || align=right | 184 || http://reasi.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SB|| [[Samba district|Samba]]|| [[Samba, Jammu|Samba]]|| align=right | 318,611|| align=right | 913 || align=right | 318||http://samba.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
|SH|| [[Shopian district|Shopian]] || [[Shupiyan]] || align=right | 265,960 || align=right | 312 || align=right | 852 ||http://shopian.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SR|| [[Srinagar district|Srinagar]]|| [[Srinagar]]|| align=right | 1,269,751 || align=right | 2,228|| align=right | 703||http://srinagar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| UD|| [[Udhampur district|Udhampur]]|| [[Udhampur]]|| align=right | 555,357 || align=right | 4,550|| align=right | 211||http://udhampur.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BO|| [[Bokaro district|Bokaro]]|| [[Bokaro Steel City|Bokaro]]|| align=right | 2,061,918 || align=right | 2,861|| align=right | 716 || http://bokaro.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CH|| [[Chatra district|Chatra]]|| [[Chatra]]|| align=right | 1,042,304 || align=right | 3,700|| align=right | 275 || http://chatra.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DE|| [[Deoghar district|Deoghar]]|| [[Deoghar]]|| align=right | 1,491,879|| align=right | 2,479|| align=right | 602 ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| DH|| [[Dhanbad district|Dhanbad]]|| [[Dhanbad]]|| align=right | 2,682,662|| align=right | 2,075|| align=right | 1,284 || http://dhanbad.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DU|| [[Dumka district|Dumka]]|| [[Dumka]]|| align=right | 1,321,096 || align=right | 4,404 || align=right | 300 || http://dumka.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| ES|| [[East Singhbhum district|East Singhbhum]]|| [[Jamshedpur]]|| align=right | 2,291,032 || align=right | 3,533|| align=right | 648 || http://jamshedpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GA|| [[Garhwa district|Garhwa]]|| [[Garhwa]]|| align=right | 1,322,387 || align=right | 4,064|| align=right | 327 || http://garhwa.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GI|| [[Giridih district|Giridih]]|| [[Giridih]]|| align=right | 2,445,203|| align=right | 4,887|| align=right | 497 || http://giridih.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GO|| [[Godda district|Godda]]|| [[Godda]]|| align=right | 1,311,382|| align=right | 2,110|| align=right | 622 || http://godda.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GU|| [[Gumla district|Gumla]]|| [[Gumla]]|| align=right | 1,025,656 || align=right | 5327|| align=right | 193 || http://gumla.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| HA|| [[Hazaribagh district|Hazaribag]]|| [[Hazaribagh|Hazaribag]]|| align=right | 1,734,005 || align=right | 4,302 || align=right | 403 ||http://hazaribag.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| JA || [[Jamtara district|Jamtara]]|| [[Jamtara]]|| align=right | 790,207 || align=right | 1,802 || align=right | 439 || http://jamtara.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KH|| [[Khunti district|Khunti]]|| [[Khunti]]|| align=right | 530,299 || align=right | 2,467 || align=right | 215 || http://khunti.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KO|| [[Koderma district|Koderma]]|| [[Koderma]]|| align=right | 717,169 || align=right | 1,312|| align=right | 427 || http://koderma.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| LA|| [[Latehar district|Latehar]]|| [[Latehar]]|| align=right | 725,673 || align=right | 3,630 || align=right | 200 || http://latehar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| LO|| [[Lohardaga district|Lohardaga]]|| [[Lohardaga]]|| align=right | 461,738|| align=right | 1,494|| align=right | 310 || http://lohardaga.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PK|| [[Pakur district|Pakur]]|| [[Pakur]]|| align=right | 899,200 || align=right | 1,805|| align=right | 498 || http://pakur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PL|| [[Palamu district|Palamu]]|| [[Daltonganj]]|| align=right | 1,936,319 || align=right | 5,082|| align=right | 381 || http://palamu.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RM|| [[Ramgarh district|Ramgarh]]|| [[Ramgarh, Jharkhand|Ramgarh]]|| align=right | 949,159 || align=right | 1,212|| align=right | 684 || http://ramgarh.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RA|| [[Ranchi district|Ranchi]]|| [[Ranchi]]|| align=right | 2,912,022|| align=right | 7,974|| align=right | 557 || http://ranchi.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SA|| [[Sahebganj district|Sahibganj]]|| [[Sahebganj]]|| align=right | 1,150,038 || align=right | 1,599|| align=right | 719 || http://sahibganj.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SK|| [[Seraikela Kharsawan district|Seraikela Kharsawan]]|| [[Seraikela]] || align=right | 1,063,458|| align=right | 2,725|| align=right | 390 || http://seraikela.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SI || [[Simdega district|Simdega]]|| [[Simdega]]|| align=right | 599,813 || align=right | 3,750 || align=right | 160 || http://simdega.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| WS|| [[West Singhbhum district|West Singhbhum]]|| [[Chaibasa]]|| align=right | 1,501,619|| align=right | 7,186 || align=right | 209 || http://chaibasa.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BK|| [[Bagalkot district|Bagalkot]]|| [[Bagalkot]]|| align=right | 1,890,826 || align=right | 6,583|| align=right | 288 ||http://www.bagalkot.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190810072308/http://www.bagalkot.nic.in/ |date=2019-08-10 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BL|| [[Bellary district|Bellary]]|| [[Bellary]]|| align=right | 2,532,383 || align=right | 8,439|| align=right | 300 ||http://www.bellary.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190810072307/http://www.bellary.nic.in/ |date=2019-08-10 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BG|| [[Belgaum district|Belgaum]]|| [[Belgaum]]|| align=right | 4,778,439 || align=right | 13,415|| align=right | 356 ||http://www.belgaum.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630210052/http://www.belgaum.nic.in/ |date=2015-06-30 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BR|| [[Bangalore Rural district|Bangalore Rural]]|| [[Bangalore]]|| align=right | 987,257|| align=right | 2,239 || align=right | 441 ||http://www.bangalorerural.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331110239/http://www.bangalorerural.nic.in/ |date=2019-03-31 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BN|| [[Bangalore Urban district|Bangalore Urban]]|| [[Bangalore]]|| align=right | 9,588,910|| align=right | 2,190|| align=right | 4,378||http://bangaloreurban.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BD|| [[Bidar district|Bidar]]|| [[Bidar]]|| align=right | 1,700,018 || align=right | 5,448|| align=right | 312 ||http://www.bidar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CJ|| [[Chamarajanagar district|Chamarajnagar]]|| [[Chamarajanagar]]|| align=right | 1,020,962|| align=right | 5,102|| align=right | 200 ||http://chamrajnagar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CK|| [[Chikkaballapur district|Chikkaballapur]] || [[Chikkaballapur]] || align=right | 1,254,377 || align=right | 4,208 || align=right | 298||http://www.chikballapur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190310100553/http://www.chikballapur.nic.in/ |date=2019-03-10 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| CK|| [[Chikkamagaluru district|Chikkamagaluru]]|| [[Chikmagalur]]|| align=right | 1,137,753 || align=right | 7,201|| align=right | 158|| http://chickmagalur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CT|| [[Chitradurga district|Chitradurga]]|| [[Chitradurga]]|| align=right | 1,660,378 || align=right | 8,437|| align=right | 197 ||http://www.chitradurga.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190315120849/http://www.chitradurga.nic.in/ |date=2019-03-15 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| DK|| [[Dakshina Kannada]]|| [[Mangalore]]|| align=right | 2,083,625 || align=right | 4,559|| align=right | 457 ||http://www.dk.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190315220959/http://www.dk.nic.in/ |date=2019-03-15 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| DA|| [[Davanagere district|Davanagere]]|| [[Davangere]]|| align=right | 1,946,905 || align=right | 5,926|| align=right | 329 ||http://www.davanagere.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180517105317/http://davanagere.nic.in/ |date=2018-05-17 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| DH|| [[Dharwad district|Dharwad]]|| [[Dharwad]]|| align=right | 1,846,993 || align=right | 4,265|| align=right | 434 ||http://www.dharwad.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GA|| [[Gadag district|Gadag]]|| [[Gadag-Betageri]]|| align=right | 1,065,235 || align=right | 4,651|| align=right | 229||http://gadag.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| HS|| [[Hassan district|Hassan]]|| [[Hassan, Karnataka|Hassan]]|| align=right | 1,776,221 || align=right | 6,814|| align=right | 261 ||http://www.hassan.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| HV|| [[Haveri district|Haveri]]|| [[Haveri]]|| align=right | 1,598,506 || align=right | 4,825|| align=right | 331 ||http://haveri.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GU|| [[Gulbarga district|Gulbarga]]|| [[Gulbarga]]|| align=right | 2,564,892 || align=right | 10,990 || align=right | 233 ||http://www.gulbarga.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190910164747/http://www.gulbarga.nic.in/ |date=2019-09-10 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| KD|| [[Kodagu district|Kodagu]]|| [[Madikeri]]|| align=right | 554,762 || align=right | 4,102|| align=right | 135 ||http://www.kodagu.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190315175025/http://www.kodagu.nic.in/ |date=2019-03-15 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| KL|| [[Kolar district|Kolar]]|| [[Kolar]]|| align=right | 1,540,231 || align=right | 4,012 || align=right | 384 ||http://kolar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KP|| [[Koppal district|Koppal]]|| [[Koppal]]|| align=right | 1,391,292 || align=right | 5,565 || align=right | 250 ||http://www.koppal.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MA|| [[Mandya district|Mandya]]|| [[Mandya]]|| align=right | 1,808,680 || align=right | 4,961|| align=right | 365 ||http://www.mandya.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190312035834/http://www.mandya.nic.in/ |date=2019-03-12 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| MY|| [[Mysore district|Mysore]]|| [[Mysore]]|| align=right | 2,994,744|| align=right | 6,854|| align=right | 437 ||http://www.mysore.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190810052646/http://www.mysore.nic.in/ |date=2019-08-10 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| RA|| [[Raichur district|Raichur]]|| [[Raichur]]|| align=right | 1,924,773 || align=right | 6,839|| align=right | 228 ||http://www.raichur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RM|| [[Ramanagara district|Ramanagara]] || [[Ramanagara]] || align=right | 1,082,739 || align=right | 3,573 || align=right | 303 || http://www.ramanagaracity.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721161719/http://www.ramanagaracity.gov.in/ |date=2011-07-21 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| SH|| [[Shimoga district|Shimoga]]|| [[Shimoga]]|| align=right | 1,755,512 || align=right | 8,495|| align=right | 207 ||http://www.shimoga.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513041244/http://shimoga.nic.in/ |date=2012-05-13 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| TU|| [[Tumkur district|Tumkur]]|| [[Tumkur]]|| align=right | 2,681,449 || align=right | 10,598|| align=right | 253 ||http://www.tumkur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190320013636/http://www.tumkur.nic.in/ |date=2019-03-20 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| UD|| [[Udupi district|Udupi]]|| [[Udupi]]|| align=right | 1,177,908 || align=right | 3,879|| align=right | 304 || http://udupi.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| UK|| [[Uttara Kannada]]|| [[Karwar]]|| align=right | 1,353,299|| align=right | 10,291|| align=right | 132||http://uttarakannada.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BJ|| [[Bijapur district, Karnataka|Vijayapura]]|| [[Bijapur, Karnataka|Vijayapura]]|| align=right | 2,175,102 || align=right | 10,517|| align=right | 207 ||http://www.bijapur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514062653/http://www.bijapur.nic.in/ |date=2019-05-14 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| YG|| [[Yadgir district|Yadgir]] || [[Yadgir]] || align=right | 1,172,985 || align=right | 5,225 || align=right | 224 ||http://www.yadgir.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| AL|| [[Alappuzha district|Alappuzha]]|| [[Alappuzha]]||align=right| 2,121,943 ||align=right| 1,414 ||align=right| 1,501 ||http://www.alappuzha.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180525195417/http://alappuzha.nic.in/ |date=2018-05-25 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| ER|| [[Ernakulam district|Ernakulam]]|| [[Ernakulam]]||align=right| 3,279,860 ||align=right| 2,951 ||align=right| 1,069 || http://ernakulam.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| ID|| [[Idukki district|Idukki]]|| [[Painavu]]||align=right| 1,107,453 ||align=right| 4,479 ||align=right| 254 || http://idukki.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KN|| [[Kannur district|Kannur]]|| [[Kannur]]||align=right| 2,525,637 ||align=right| 2,966 ||align=right| 852 || http://kannur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KS|| [[Kasaragod district|Kasaragod]]|| [[Kasaragod]]||align=right| 1,302,600 ||align=right| 1,992 ||align=right| 654 ||http://kasargod.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KL|| [[Kollam district|Kollam]]|| [[Kollam]]||align=right| 2,629,703 ||align=right| 2,498 ||align=right| 1,056 || http://kollam.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KT|| [[Kottayam district|Kottayam]]|| [[Kottayam]]||align=right| 1,979,384 ||align=right| 2,203 ||align=right| 896 || http://kottayam.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KZ|| [[Kozhikode district|Kozhikode]]|| [[Kozhikode]]||align=right| 3,089,543 ||align=right| 2,345||align=right| 1,318 ||http://kozhikode.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MA|| [[Malappuram district|Malappuram]]|| [[Malappuram]]||align=right| 4,110,956 ||align=right| 3,550||align=right| 1,058 ||http://malappuram.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PL|| [[Palakkad district|Palakkad]]|| [[Palakkad]]||align=right| 2,810,892 ||align=right| 4,480||align=right| 627 ||http://palakkad.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PT|| [[Pathanamthitta]]|| [[Pathanamthitta]]||align=right| 1,195,537 ||align=right| 2,462 ||align=right| 453 ||http://pathanamthitta.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| TS|| [[Thrissur district|Thrissur]]|| [[Thrissur]]||align=right| 3,110,327 ||align=right| 3,032||align=right| 1,026 ||http://thrissur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| TV|| [[Thiruvananthapuram]]|| [[Thiruvananthapuram]]||align=right| 3,307,284 ||align=right| 2,192||align=right| 1,509 ||http://www.trivandrum.gov.in// {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180315003725/http://www.trivandrum.gov.in// |date=2018-03-15 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| WA|| [[Wayanad district|Wayanad]]|| [[Kalpetta]]||align=right| 816,558 ||align=right| 2,131 ||align=right| 383 || http://wayanad.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| LD || [[Lakshadweep]]|| [[Kavaratti]]|| align=right | 64,429 || align=right | 32 || align=right | 2,013 |||http://www.lakshadweep.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180520000022/http://www.lakshadweep.gov.in/ |date=2018-05-20 }}
|-bgcolor=#F4F9FF
| AG|| [[Agar Malwa district|Agar Malwa]]|| [[Agar, India|Agar]]|| || || ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| AL|| [[Alirajpur district|Alirajpur]]|| [[Alirajpur]]|| align=right | 728,677 || align=right | 3,182 || align=right | 229 |||http://alirajpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| AP|| [[Anuppur district|Anuppur]]|| [[Anuppur]]|| align=right | 749,521 || align=right | 3,747 || align=right | 200 || http://anuppur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| AS|| [[Ashok Nagar district|Ashok Nagar]]|| [[Ashok Nagar]]|| align=right | 844,979 || align=right | 4,674 || align=right | 181 ||| http://ashoknagar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BL|| [[Balaghat district|Balaghat]]|| [[Balaghat]]|| align=right | 1,701,156 || align=right | 9,229|| align=right | 184 || http://balaghat.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BR|| [[Barwani district|Barwani]]|| [[Barwani]]|| align=right | 1,385,659 || align=right | 5,432|| align=right | 256 || http://barwani.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BE|| [[Betul district|Betul]]|| [[Betul, Madhya Pradesh|Betul]]|| align=right | 1,575,247 || align=right | 10,043|| align=right | 157 || http://betul.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BD|| [[Bhind district|Bhind]]|| [[Bhind]]|| align=right | 1,703,562 || align=right | 4,459|| align=right | 382 || http://bhind.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BP|| [[Bhopal district|Bhopal]]|| [[Bhopal]]|| align=right | 2,368,145 || align=right | 2,772|| align=right | 854 || http://bhopal.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BU || [[Burhanpur district|Burhanpur]]|| [[Burhanpur, Madhya Pradesh|Burhanpur]]|| align=right | 756,993 || align=right | 3,427 || align=right | 221 || http://burhanpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CT|| [[Chhatarpur district|Chhatarpur]]|| [[Chhatarpur]]|| align=right | 1,762,857 || align=right | 8,687|| align=right | 203 || http://chhatarpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CN|| [[Chhindwara district|Chhindwara]]|| [[Chhindwara]]|| align=right | 2,090,306 || align=right | 11,815|| align=right | 177 || http://chhindwara.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DM|| [[Damoh district|Damoh]]|| [[Damoh]]|| align=right | 1,263,703 || align=right | 7,306 || align=right | 173 || http://damoh.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DT|| [[Datia district|Datia]]|| [[Datia]]|| align=right | 786,375 || align=right | 2,694 || align=right | 292 || http://datia.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DE|| [[Dewas district|Dewas]]|| [[Dewas]]|| align=right | 1,563,107 || align=right | 7,020 || align=right | 223 || http://dewas.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DH|| [[Dhar district|Dhar]]|| [[Dhar]]|| align=right | 2,184,672 || align=right | 8,153 || align=right | 268 || http://dhar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DI|| [[Dindori district|Dindori]]|| [[Dindori, Madhya Pradesh|Dindori]]|| align=right | 704,218 || align=right | 7,427 || align=right | 94 || http://dindori.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GU|| [[Guna district|Guna]]|| [[Guna, India|Guna]]|| align=right | 1,240,938 || align=right | 6,485 || align=right | 194 || http://guna.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GW|| [[Gwalior district|Gwalior]]|| [[Gwalior]]|| align=right | 2,030,543 || align=right | 5,465 || align=right | 445 || http://gwalior.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| HA|| [[Harda district|Harda]]|| [[Harda]]|| align=right | 570,302 || align=right | 3,339 || align=right | 171 || http://harda.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| HO|| [[Hoshangabad district|Hoshangabad]]|| [[Hoshangabad]]|| align=right | 1,240,975 || align=right | 6,698 || align=right | 185 || http://hoshangabad.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| IN|| [[Indore district|Indore]]|| [[Indore]]|| align=right | 3,272,335 || align=right | 3,898 || align=right | 839 || http://www.indore.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724145904/http://www.indore.nic.in/ |date=2019-07-24 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| JA|| [[Jabalpur district|Jabalpur]]|| [[Jabalpur]]|| align=right | 2,460,714 || align=right | 5,210 || align=right | 472 || http://jabalpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| JH|| [[Jhabua district|Jhabua]]|| [[Jhabua]]|| align=right | 1,024,091 || align=right | 6,782 || align=right | 285 || http://jhabua.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KA|| [[Katni district|Katni]]|| [[Katni]]|| align=right | 1,291,684 || align=right | 4,947 || align=right | 261 || http://katni.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| EN|| [[Khandwa district|Khandwa]] (East Nimar)|| [[Khandwa]]|| align=right | 1,309,443 || align=right | 7,349 || align=right | 178 || http://khandwa.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| WN|| [[Khargone district|Khargone]] (West Nimar)|| [[Khargone]]|| align=right | 1,872,413 || align=right | 8,010 || align=right | 233 || http://khargone.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| ML|| [[Mandla district|Mandla]]|| [[Mandla]]|| align=right | 1,053,522 || align=right | 5,805 || align=right | 182 || http://mandla.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MS|| [[Mandsaur district|Mandsaur]]|| [[Mandsaur]]|| align=right | 1,339,832 || align=right | 5,530 || align=right | 242 || http://mandsaur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MO|| [[Morena district|Morena]]|| [[Morena, India|Morena]]|| align=right | 1,965,137 || align=right | 4,991 || align=right | 394 || http://morena.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| NA|| [[Narsinghpur district|Narsinghpur]]|| [[Narsinghpur]]|| align=right | 1,092,141 || align=right | 5,133 || align=right | 213 || http://narsinghpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| NE|| [[Neemuch district|Neemuch]]|| [[Neemuch]]|| align=right | 825,958 || align=right | 4,267 || align=right | 194 || http://neemuch.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PA|| [[Panna district|Panna]]|| [[Panna, India|Panna]]|| align=right | 1,016,028 || align=right | 7,135 || align=right | 142 || http://panna.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RS|| [[Raisen district|Raisen]]|| [[Raisen]]|| align=right | 1,331,699 || align=right | 8,466 || align=right | 157 || http://raisen.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RG|| [[Rajgarh district|Rajgarh]]|| [[Rajgarh, Madhya Pradesh|Rajgarh]]|| align=right | 1,546,541 || align=right | 6,143 || align=right | 251 || http://rajgarh.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RL|| [[Ratlam district|Ratlam]]|| [[Ratlam]]|| align=right | 1,454,483 || align=right | 4,861 || align=right | 299 || http://ratlam.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RE|| [[Rewa district|Rewa]]|| [[Rewa, India|Rewa]]|| align=right | 2,363,744 || align=right | 6,314 || align=right | 374 || http://rewa.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SG|| [[Sagar district|Sagar]]|| [[Sagar, Madhya Pradesh|Sagar]]|| align=right | 2,378,295 || align=right | 10,252 || align=right | 272 || http://sagar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| ST|| [[Satna district|Satna]]|| [[Satna]]|| align=right | 2,228,619 || align=right | 7,502 || align=right | 297 || http://satna.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SR|| [[Sehore district|Sehore]]|| [[Sehore]]|| align=right | 1,311,008 || align=right | 6,578 || align=right | 199 || http://sehore.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SO|| [[Seoni district|Seoni]]|| [[Seoni]]|| align=right | 1,378,876 || align=right | 8,758 || align=right | 157 || http://seoni.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SH|| [[Shahdol district|Shahdol]]|| [[Shahdol]]|| align=right | 1,064,989 || align=right | 6,205 || align=right | 172 || http://shahdol.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SJ|| [[Shajapur district|Shajapur]]|| [[Shajapur]]|| align=right | 1,512,353 || align=right | 6,196 || align=right | 244 || http://shajapur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SP|| [[Sheopur district|Sheopur]]|| [[Sheopur]]|| align=right | 687,952 || align=right | 6,585 || align=right | 104 || http://sheopur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SV|| [[Shivpuri district|Shivpuri]]|| [[Shivpuri]]|| align=right | 1,725,818 || align=right | 10,290 || align=right | 168 || http://shivpuri.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SI|| [[Sidhi district|Sidhi]]|| [[Sidhi]]|| align=right | 1,126,515 || align=right | 10,520 || align=right | 232 || http://sidhi.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SN|| [[Singrauli district|Singrauli]]|| [[Waidhan]]|| align=right | 1,178,132 || align=right | 5,672 || align=right | 208 || http://singrauli.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| TI|| [[Tikamgarh district|Tikamgarh]]|| [[Tikamgarh]]|| align=right | 1,444,920 || align=right | 5,055 || align=right | 286 || http://tikamgarh.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| UJ|| [[Ujjain district|Ujjain]]|| [[Ujjain]]|| align=right | 1,986,597 || align=right | 6,091 || align=right | 356 || http://ujjain.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| UM|| [[Umaria district|Umaria]]|| [[Umaria]]|| align=right | 643,579 || align=right | 4,062 || align=right | 158 || http://umaria.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| VI|| [[Vidisha district|Vidisha]]|| [[Vidisha]]|| align=right | 1,458,212 || align=right | 7,362|| align=right | 198 || http://vidisha.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| AH|| [[Ahmednagar district|Ahmednagar]]|| [[Ahmednagar]]|| align=right | 4,543,083 || align=right | 17,048 || align=right | 266 || http://ahmednagar.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| AK|| [[Akola district|Akola]]|| [[Akola]]|| align=right | 1,818,617 || align=right | 5,429 || align=right | 321 || http://akola.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| AM|| [[Amravati district|Amravati]]|| [[Amravati]]|| align=right | 2,887,826 || align=right | 12,235 || align=right | 237 || http://amravati.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| AU|| [[Aurangabad district, Maharashtra|Aurangabad]]|| [[Aurangabad, Maharashtra|Aurangabad]]|| align=right | 3,695,928 || align=right | 10,107 || align=right | 365 || http://aurangabad.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BI|| [[Beed district|Beed]]|| [[Beed]]|| align=right | 2,585,962 || align=right | 10,693 || align=right | 242 || http://beed.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BH|| [[Bhandara district|Bhandara]]|| [[Bhandara]]|| align=right | 1,198,810 || align=right | 3,890 || align=right | 293 || http://bhandara.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BU|| [[Buldhana district|Buldhana]]|| [[Buldhana]]|| align=right | 2,588,039 || align=right | 9,661 || align=right | 268 || http://buldhana.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CH|| [[Chandrapur district|Chandrapur]]|| [[Chandrapur]]|| align=right | 2,194,262 || align=right | 11,443 || align=right | 192 || http://chanda.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DH|| [[Dhule district|Dhule]]|| [[Dhule]]|| align=right | 2,048,781 || align=right | 8,095 || align=right | 285 || http://dhule.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GA|| [[Gadchiroli district|Gadchiroli]]|| [[Gadchiroli]]|| align=right | 1,071,795 || align=right | 14,412 || align=right | 74 || http://gadchiroli.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GO|| [[Gondia district|Gondia]]|| [[Gondia]]|| align=right | 1,322,331 || align=right | 5,431 || align=right | 253 || http://gondia.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| HI|| [[Hingoli district|Hingoli]]|| [[Hingoli]]|| align=right | 1,178,973 || align=right | 4,526 || align=right | 244 || http://hingoli.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| JG|| [[Jalgaon district|Jalgaon]]|| [[Jalgaon]]|| align=right | 4,224,442 || align=right | 11,765 || align=right | 359 || http://jalgaon.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| JN|| [[Jalna district|Jalna]]|| [[Jalna, Maharashtra|Jalna]]|| align=right | 1,958,483 || align=right | 7,718 || align=right | 255 || http://jalna.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KO|| [[Kolhapur district|Kolhapur]]|| [[Kolhapur]]|| align=right | 3,874,015 || align=right | 7,685 || align=right | 504 || http://kolhapur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| LA|| [[Latur district|Latur]]|| [[Latur]]|| align=right | 2,455,543 || align=right | 7,157|| align=right | 343 || http://latur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MC|| [[Mumbai City]]|| —|| align=right | 3,145,966 || align=right | 69 || align=right | 20,038 || http://mumbaicity.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MU|| [[Mumbai Suburban district|Mumbai suburban]]|| [[Bandra]] (East)|| align=right | 9,332,481 || align=right | 369 || align=right | 20,925 || http://mumbaisuburban.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| ND|| [[Nanded district|Nanded]]|| [[Nanded]]|| align=right | 3,356,566 || align=right | 10,528 || align=right | 319 || http://nanded.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| NB|| [[Nandurbar district|Nandurbar]]|| [[Nandurbar]]|| align=right | 1,646,177 || align=right | 5,055 || align=right | 276 || http://nandurbar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| NG|| [[Nagpur district|Nagpur]]|| [[Nagpur]]|| align=right | 4,653,171 || align=right | 9,892 || align=right | 470 || http://nagpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| NS|| [[Nashik district|Nashik]]|| [[Nashik]]|| align=right | 6,109,052 || align=right | 15,539 || align=right | 393 || http://nashik.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| OS|| [[Osmanabad district|Osmanabad]]|| [[Osmanabad]]|| align=right | 1,660,311 || align=right | 7,569 || align=right | 219 || http://osmanabad.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| - || [[Palghar district|Palghar]]|| [[Palghar]]|| align=right | - || align=right | - || align=right | - || -
|- bgcolor=#F4F9FF
| PA|| [[Parbhani district|Parbhani]]|| [[Parbhani]]|| align=right | 1,835,982 || align=right | 6,511 || align=right | 295 || http://parbhani.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PU|| [[Pune district|Pune]]|| [[Pune]]|| align=right | 9,426,959|| align=right | 15,643 || align=right | 603 || http://pune.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RG|| [[Raigad district|Raigad]]|| [[Alibag]]|| align=right | 2,635,394 || align=right | 7,152 || align=right | 368 || http://raigad.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RT|| [[Ratnagiri district|Ratnagiri]]|| [[Ratnagiri]]|| align=right | 1,612,672 || align=right | 8,208 || align=right | 196 || http://ratnagiri.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SN|| [[Sangli district|Sangli]]|| [[Sangli]]|| align=right | 2,820,575 || align=right | 8,572 || align=right | 329 || http://sangli.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| ST|| [[Satara district|Satara]]|| [[Satara (city)|Satara]]|| align=right | 3,003,922 || align=right | 10,475 || align=right | 287 || http://satara.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201113130255/http://satara.gov.in/ |date=2020-11-13 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| SI|| [[Sindhudurg district|Sindhudurg]]|| [[Oros]]|| align=right | 848,868 || align=right | 5,207 || align=right | 163 || http://sindhudurg.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SO|| [[Solapur district|Solapur]]|| [[Solapur]]|| align=right | 4,315,527 || align=right | 14,895 || align=right | 290 || http://solapur.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| TH|| [[Thane district|Thane]]|| [[Thane]]|| align=right | 11,060,148 || align=right | 9,558 || align=right | 1,157 || http://thane.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| WR|| [[Wardha district|Wardha]]|| [[Wardha]]|| align=right | 1,296,157 || align=right | 6,309 || align=right | 205 || http://wardha.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| WS|| [[Washim district|Washim]]|| [[Washim]]|| align=right | 1,196,714 || align=right | 5,155 || align=right | 244 || http://washim.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| YA|| [[Yavatmal district|Yavatmal]]|| [[Yavatmal]]|| align=right | 2,775,457 || align=right | 13,582 || align=right | 204 || http://yavatmal.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BI|| [[Bishnupur district|Bishnupur]]|| [[Bishnupur, Manipur|Bishnupur]]|| align=right | 240,363 || align=right | 496 || align=right | 485 ||http://ukhrul.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CC|| [[Churachandpur district|Churachandpur]]|| [[Churachandpur]]|| align=right | 271,274 || align=right | 4,574 || align=right | 59 ||http://churachandpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CD|| [[Chandel district|Chandel]]|| [[Chandel district|Chandel]]|| align=right | 144,028 || align=right | 3,317 || align=right | 43 ||http://chandel.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| EI|| [[Imphal East district|Imphal East]]|| [[Porompat]]|| align=right | 452,661 || align=right | 710 || align=right | 638 || http://imphaleast.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SE|| [[Senapati district|Senapati]]|| [[Senapati]]|| align=right | 354,972 || align=right | 3,269 || align=right | 109 ||http://Senapati.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| TA|| [[Tamenglong district|Tamenglong]]|| [[Tamenglong]]|| align=right | 140,143 || align=right | 4,391 || align=right | 32 ||http://tamenglong.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| TH|| [[Thoubal district|Thoubal]]|| [[Thoubal]]|| align=right | 420,517 || align=right | 514 || align=right | 818 ||http://thoubal.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| UK|| [[Ukhrul district|Ukhrul]]|| [[Ukhrul]]|| align=right | 183,115 || align=right | 4,547 || align=right | 40 ||http://ukhrul.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| WI|| [[Imphal West district|Imphal West]]|| [[Lamphelpat]]|| align=right | 514,683 || align=right | 519 || align=right | 992 || http://imphalwest.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| EG|| [[East Garo Hills]]|| [[Williamnagar]]|| align=right | 317,618 || align=right | 2,603 || align=right | 121 ||http://eastgarohills.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080615020254/http://eastgarohills.nic.in/ |date=2008-06-15 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| EK|| [[East Khasi Hills]]|| [[Shillong]]|| align=right | 824,059 || align=right | 2,752 || align=right | 292 ||http://eastkhasihills.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| || [[East Jaintia Hills]] || [[Khleihriat]]|| align=right | 122,436 || align=right | 2,115 || align=right | ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| || [[North Garo Hills]] || [[Resubelpara]]|| align=right | 118,325 || align=right | 1,113 || align=right | ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| RB|| [[Ri-Bhoi|Ri Bhoi]]|| [[Nongpoh]]|| align=right | 258,380 || align=right | 2,378 || align=right | 109 ||http://ribhoi.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SG|| [[South Garo Hills]]|| [[Baghmara, India|Baghmara]]|| align=right | 142,574 || align=right | 1,850 || align=right | 77 ||http://southgarohills.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| || [[South West Garo Hills]]|| [[Ampati]]|| align=right | || align=right | || align=right | ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| || [[South West Khasi Hills]]|| [[Mawkyrwat]]|| align=right | 110,152 || align=right | 1,341 || align=right | ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| WG|| [[West Jaintia Hills]]|| [[Jowai]]|| align=right | 270,352 || align=right | 1,693 || align=right | ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| WG|| [[West Garo Hills]]|| [[Tura, India|Tura]]|| align=right | 642,923 || align=right | 3,714 || align=right | 173 ||http://westgarohills.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| WK|| [[West Khasi Hills]]|| [[Nongstoin]]|| align=right | 385,601 || align=right | 5,247 || align=right | 73 ||http://westkhasihills.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| AI|| [[Aizawl district|Aizawl]]|| [[Aizawl]]|| align=right | 404,054 || align=right | 3,577 || align=right | 113 ||http://aizawl.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CH|| [[Champhai district|Champhai]]|| [[Champhai]]|| align=right | 125,370 || align=right | 3,168|| align=right | 39 ||http://champhai.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KO|| [[Kolasib district|Kolasib]]|| [[Kolasib]]|| align=right | 83,054 || align=right | 1,386 || align=right | 60 ||http://kolasib.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| LA|| [[Lawngtlai district|Lawngtlai]]|| [[Lawngtlai]]|| align=right | 117,444 || align=right | 2,519 || align=right | 46 ||http://lawngtlai.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| LU|| [[Lunglei district|Lunglei]]|| [[Lunglei]]|| align=right | 154,094 || align=right | 4,572 || align=right | 34 ||http://lunglei.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MA|| [[Mamit district|Mamit]]|| [[Mamit]]|| align=right | 85,757 || align=right | 2,967 || align=right | 28 ||http://mamit.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SA|| [[Saiha district|Saiha]]|| [[Saiha]]|| align=right | 56,366 || align=right | 1,414 || align=right | 40 ||http://saiha.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SE|| [[Serchhip district|Serchhip]]|| [[Serchhip]]|| align=right | 64,875 || align=right | 1,424 || align=right | 46 ||http://serchhip.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DI|| [[Dimapur district|Dimapur]]|| [[Dimapur]]|| align=right | 379,769 || align=right | 926 || align=right | 410 ||http://dimapur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KI|| [[Kiphire district|Kiphire]]|| [[Kiphire]]|| align=right | 74,033 || align=right | 1,255 || align=right | 66 || http://kiphire.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KO|| [[Kohima district|Kohima]]|| [[Kohima]]|| align=right | 270,063 || align=right | 1,041 || align=right | 213 ||http://kohima.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| LO || [[Longleng district|Longleng]]|| [[Longleng]]|| align=right | 50,593 || align=right | 885 || align=right | 89 ||http://kohima.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MK|| [[Mokokchung district|Mokokchung]]|| [[Mokokchung]]|| align=right | 193,171 || align=right | 1,615 || align=right | 120 ||http://mokokchung.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MN|| [[Mon district|Mon]]|| [[Mon, India|Mon]]|| align=right | 259,604|| align=right | 1,786 || align=right | 145 ||http://mon.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PE|| [[Peren district|Peren]]|| [[Peren]]|| align=right | 163,294 || align=right | 2,300 || align=right | 55 || http://peren-district.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PH|| [[Phek district|Phek]]|| [[Phek]]|| align=right | 163,294 || align=right | 2,026 || align=right | 81 ||http://phek.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| TU|| [[Tuensang district|Tuensang]]|| [[Tuensang]]|| align=right | 414,801|| align=right | 4,228 || align=right | 98||http://tuensang.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| WO|| [[Wokha district|Wokha]]|| [[Wokha]]|| align=right | 166,239 || align=right | 1,628 || align=right | 120 ||http://wokha.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| ZU|| [[Zunheboto district|Zunheboto]]|| [[Zunheboto]]|| align=right | 141,014 || align=right | 1,255 || align=right | 112 ||http://zunheboto.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
|- bgcolor=#F4F9FF
| AN|| [[Angul district|Angul]]|| [[Angul]]|| align=right | 1,271,703 || align=right | 6,347 || align=right | 199 ||http://angul.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BD|| [[Boudh district|Boudh]] (Bauda)|| [[Boudh]]|| align=right | 439,917 || align=right | 4,289 || align=right | 142 ||http://boudh.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BH|| [[Bhadrak district|Bhadrak]]|| [[Bhadrak]]|| align=right | 1,506,522 || align=right | 2,788 || align=right | 601 ||http://bhadrak.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| BL|| [[Balangir district|Balangir]] || [[Balangir]]|| align=right | 1,648,574 || align=right | 6,552 || align=right | 251 ||http://balangir.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| BR|| [[Bargarh district|Bargarh]] (Baragarh)|| [[Bargarh]]|| align=right | 1,478,833 || align=right | 5,832 || align=right | 253 ||http://bargarh.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| BW|| [[Balasore district|Balasore]] || [[Balasore]]|| align=right | 2,317,419 || align=right | 3,706 || align=right | 609 ||http://baleswar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CU|| [[Cuttack district|Cuttack]]|| [[Cuttack]]|| align=right | 2,618,708 || align=right | 3,915|| align=right | 666 ||http://cuttack.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| DE|| [[Debagarh district|Debagarh]] (Deogarh)|| [[Debagarh]]|| align=right | 312,164 || align=right | 2,781 || align=right | 106 ||http://deogarh.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| DH|| [[Dhenkanal district|Dhenkanal]]|| [[Dhenkanal, India|Dhenkanal]]|| align=right | 1,192,948 || align=right | 4,597 || align=right | 268 ||http://dhenkanal.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GN|| [[Ganjam]]|| [[Chhatrapur]]|| align=right | 3,520,151|| align=right | 8,033|| align=right | 429 || http://ganjam.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GP|| [[Gajapati district|Gajapati]]|| [[Paralakhemundi]]|| align=right | 575,880|| align=right | 3,056 || align=right | 133 ||http://gajapati.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| JH|| [[Jharsuguda district|Jharsuguda]]|| [[Jharsuguda]]|| align=right | 579,499|| align=right | 2,202 || align=right | 274 ||http://jharsuguda.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| JP|| [[Jajpur district|Jajpur]] || [[Panikoili]]|| align=right | 1,826,275|| align=right | 2,885 || align=right | 630 ||http://jajpur.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| JS|| [[Jagatsinghpur district|Jagatsinghpur]]|| [[Jagatsinghpur]]|| align=right | 1,136,604|| align=right | 1,759|| align=right | 681 ||http://www.jagatsinghpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KH|| [[Khordha district|Khordha]]|| [[Khordha]]|| align=right | 2,246,341 || align=right | 2,888 || align=right | 799 ||http://khordha.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| KJ|| [[Kendujhar district|Kendujhar]] (Keonjhar)|| [[Kendujhar]]|| align=right | 1,802,777 || align=right | 8,336 || align=right | 217 ||http://kendujhar.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| KL|| [[Kalahandi district|Kalahandi]]|| [[Bhawanipatna]]|| align=right | 1,573,054 || align=right | 8,197 || align=right | 199 || http://kalahandi.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KN|| [[Kandhamal district|Kandhamal]]|| [[Phulbani]]|| align=right | 731,952|| align=right | 6,004 || align=right | 91 || http://kandhamal.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KO|| [[Koraput district|Koraput]]|| [[Koraput]]|| align=right | 1,376,934 || align=right | 8,534 || align=right | 156 ||http://koraput.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| KP|| [[Kendrapara district|Kendrapara]]|| [[Kendrapara]]|| align=right | 1,439,891 || align=right | 2,546 || align=right | 545 ||http://kendrapara.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| ML|| [[Malkangiri district|Malkangiri]]|| [[Malkangiri]]|| align=right | 612,727 || align=right | 6,115 || align=right | 106 ||http://malkangiri.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| MY|| [[Mayurbhanj district|Mayurbhanj]]|| [[Baripada]]|| align=right | 2,513,895 || align=right | 10,418 || align=right | 241 || http://mayurbhanj.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| NB|| [[Nabarangpur district|Nabarangpur]]|| [[Nabarangpur]]|| align=right | 1,218,762 || align=right | 5,135 || align=right | 230 ||http://nabarangpur.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| NU|| [[Nuapada district|Nuapada]]|| [[Nuapada]]|| align=right | 606,490 || align=right | 3,408 || align=right | 157 ||http://www.nuapada.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| NY|| [[Nayagarh district|Nayagarh]]|| [[Nayagarh]]|| align=right | 962,215 || align=right | 3,954 || align=right | 247 ||http://www.nayagarh.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| PU|| [[Puri district|Puri]]|| [[Puri]]|| align=right | 1,697,983 || align=right | 3,055 || align=right | 488 ||http://puri.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RA|| [[Rayagada district|Rayagada]]|| [[Rayagada]]|| align=right | 961,959 || align=right | 7,585 || align=right | 136 ||http://rayagada.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SA|| [[Sambalpur district|Sambalpur]]|| [[Sambalpur]]|| align=right | 1,044,410 || align=right | 6,702 || align=right | 158 ||http://sambalpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SO|| [[Subarnapur district|Subarnapur]] (Sonepur)|| [[Sonepur, Orissa|Subarnapur]]|| align=right | 652,107 || align=right | 2,284 || align=right | 279 ||http://subarnapur.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| SU|| [[Sundargarh district|Sundargarh]] || [[Sundargarh]]|| align=right | 2,080,664 || align=right | 9,942 || align=right | 214 || http://sundergarh.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KA|| [[Karaikal district|Karaikal]]|| [[Karaikal]] || align=right | 200,314 || align=right | 160 || align=right | 1,252 ||http://Karaikal.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MA|| [[Mahe district|Mahe]]|| [[Mahé, India|Mahé]] || align=right | 41,934 || align=right | 9 || align=right | 4,659 ||http://mahe.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PO|| [[Pondicherry district|Pondicherry]]|| [[Pondicherry (city)|Pondicherry]] || align=right | 946,600 || align=right | 293 || align=right | 3,231 ||http://puducherry.nic.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| YA|| [[Yanam district|Yanam]]|| [[Yanam, Pondicherry|Yanam]] || align=right | 55,616 || align=right | 17 || align=right | 3,272 ||http://yanam.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050130000201/http://yanam.nic.in/ |date=2005-01-30 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| AM|| [[Amritsar district|Amritsar]]|| [[Amritsar]]|| align=right | 2,490,891 || align=right | 2,673 || align=right | 932 || http://amritsar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BNL|| [[Barnala district|Barnala]]|| [[Barnala]]|| align=right | 596,294 || align=right | 1,423 || align=right | 419 ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| BA|| [[Bathinda district|Bathinda]]|| [[Bathinda]]|| align=right | 1,388,859 || align=right | 3,355 || align=right | 414 || http://bathinda.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| FI|| [[Firozpur district|Firozpur]]|| [[Firozpur]]|| align=right | 2,026,831 || align=right | 5,334 || align=right | 380 || http://ferozepur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| FR|| [[Faridkot district|Faridkot]]|| [[Faridkot, Punjab|Faridkot]]|| align=right | 618,008 || align=right | 1,472 || align=right | 424 || http://faridkot.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| FT|| [[Fatehgarh Sahib district|Fatehgarh Sahib]]|| [[Fatehgarh Sahib]]|| align=right | 599,814 || align=right | 1,180 || align=right | 508 || http://fatehgarhsahib.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| FA|| [[Fazilka district|Fazilka]]<ref name="auto"/>|| [[Fazilka]]|| align=right | —|| align=right | - || align=right | —|| http://fazilka.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GU|| [[Gurdaspur district|Gurdaspur]]|| [[Gurdaspur]]|| align=right | 2,299,026 || align=right | 3,542 || align=right | 649 || http://gurdaspur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| HO|| [[Hoshiarpur district|Hoshiarpur]]|| [[Hoshiarpur]]|| align=right | 1,582,793 || align=right | 3,397 || align=right | 466 || http://hoshiarpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| JA|| [[Jalandhar district|Jalandhar]]|| [[Jalandhar]]|| align=right | 2,181,753 || align=right | 2,625 || align=right | 831 || http://jalandhar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KA|| [[Kapurthala district|Kapurthala]]|| [[Kapurthala]]|| align=right | 817,668 || align=right | 1,646 || align=right | 501 || http://kapurthala.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819073139/http://kapurthala.nic.in/ |date=2010-08-19 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| LU|| [[Ludhiana district|Ludhiana]]|| [[Ludhiana]]|| align=right | 3,487,882 || align=right | 3,744 || align=right | 975 || http://ludhiana.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MA|| [[Mansa district, India|Mansa]]|| [[Mansa, Punjab|Mansa]]|| align=right | 768,808 || align=right | 2,174 || align=right | 350 || http://mansa.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MO|| [[Moga district|Moga]]|| [[Moga, Punjab|Moga]]|| align=right | 992,289 || align=right | 2,235 || align=right | 444 || http://moga.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MU|| [[Sri Muktsar Sahib district|Sri Muktsar Sahib]]|| [[Sri Muktsar Sahib]]|| align=right | 902,702 || align=right | 2,596|| align=right | 348 || http://muktsar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PA|| [[Pathankot district|Pathankot]]|| [[Pathankot]]|| align=right | 1,998,464|| align=right | || align=right | 398|| http://Pathankot.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PA|| [[Patiala district|Patiala]]|| [[Patiala]]|| align=right | 2,892,282 || align=right | 3,175 || align=right | 596 || http://patiala.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RU|| [[Rupnagar district|Rupnagar]]|| [[Rupnagar]]|| align=right | 683,349 || align=right | 1,400 || align=right | 488 || http://rupnagar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SAS|| [[Sahibzada Ajit Singh Nagar district|Sahibzada Ajit Singh Nagar]]|| [[Ajitgarh]]|| align=right | 986,147 || align=right | 1,188 || align=right | 830 || http://www.sasnagar.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190810092358/http://www.sasnagar.gov.in/ |date=2019-08-10 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| SA|| [[Sangrur district|Sangrur]]|| [[Sangrur]]|| align=right | 1,654,408 || align=right | 3,685 || align=right | 449 || http://sangrur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
|PB || [[Shahid Bhagat Singh Nagar district|Shahid Bhagat Singh Nagar]]|| [[Nawanshahr]]|| align=right | 614,362 || align=right | 1,283 || align=right | 479 || http://nawanshahr.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| TT|| [[Tarn Taran district|Tarn Taran]]|| [[Tarn Taran Sahib]]|| align=right | 1,120,070 || align=right | 2,414 || align=right | 464 ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| AJ|| [[Ajmer district|Ajmer]]|| [[Ajmer]]|| align=right | 2,584,913 || align=right | 8,481 || align=right | 305 ||http://ajmer.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209203540/http://ajmer.nic.in/ |date=2015-02-09 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| AL|| [[Alwar district|Alwar]]|| [[Alwar]]|| align=right | 3,671,999 || align=right | 8,380 || align=right | 438 ||http://alwar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120803030422/http://alwar.nic.in/ |date=2012-08-03 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BI|| [[Bikaner district|Bikaner]]|| [[Bikaner]]|| align=right | 2,367,745 || align=right | 27,244 || align=right | 78 ||http://bikaner.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BM|| [[Barmer district|Barmer]]|| [[Barmer, Rajasthan|Barmer]]|| align=right | 2,604,453 || align=right | 28,387 || align=right | 92 ||http://barmer.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218154347/http://barmer.nic.in/ |date=2014-12-18 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BN|| [[Banswara district|Banswara]]|| [[Banswara]]|| align=right | 1,798,194 || align=right | 5,037 || align=right | 399 ||http://banswara.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112210213/http://banswara.nic.in/ |date=2015-01-12 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BP|| [[Bharatpur district|Bharatpur]]|| [[Bharatpur, India|Bharatpur]]|| align=right | 2,549,121 || align=right | 5,066 || align=right | 503 ||http://bharatpur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512184953/http://bharatpur.nic.in/ |date=2013-05-12 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BR|| [[Baran district|Baran]]|| [[Baran, Rajasthan|Baran]]|| align=right | 1,223,921 || align=right | 6,955 || align=right | 175 ||http://Baran.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425203918/http://baran.nic.in/ |date=2009-04-25 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BU|| [[Bundi district|Bundi]]|| [[Bundi]]|| align=right | 1,113,725 || align=right | 5,550 || align=right | 193 || http://bundi.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090501203724/http://bundi.nic.in/ |date=2009-05-01 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BW|| [[Bhilwara district|Bhilwara]]|| [[Bhilwara]]|| align=right | 2,410,459 || align=right | 10,455 || align=right | 230 ||http://bhilwara.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090508053201/http://bhilwara.nic.in/ |date=2009-05-08 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| CR|| [[Churu district|Churu]]|| [[Churu]]|| align=right | 2,041,172 || align=right | 16,830 || align=right | 148 ||http://churu.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206042050/http://churu.nic.in/ |date=2012-02-06 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| CT|| [[Chittorgarh district|Chittorgarh]]|| [[Chittorgarh]]|| align=right | 1,544,392 || align=right | 10,856 || align=right | 193 ||http://chittorgarh.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090409231429/http://chittorgarh.nic.in/ |date=2009-04-09 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| DA|| [[Dausa district|Dausa]]|| [[Dausa]]|| align=right | 1,637,226 || align=right | 3,429|| align=right | 476 ||http://dausa.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080131224345/http://dausa.nic.in/ |date=2008-01-31 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| DH|| [[Dholpur district|Dholpur]]|| [[Dholpur]]|| align=right | 1,207,293 || align=right | 3,084 || align=right | 398 ||http://dholpur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050829124718/http://dholpur.nic.in/ |date=2005-08-29 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| DU|| [[Dungarpur district|Dungapur]]|| [[Dungarpur]]|| align=right | 1,388,906 || align=right | 3,771 || align=right | 368||http://dungapur.nic.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| GA|| [[Ganganagar district|Ganganagar]]|| [[Ganganagar]]|| align=right | 1,969,520 || align=right | 10,990 || align=right | 179 ||http://ganganagar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119115934/http://ganganagar.nic.in/ |date=2012-01-19 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| HA|| [[Hanumangarh district|Hanumangarh]]|| [[Hanumangarh]]|| align=right | 1,779,650 || align=right | 9,670 || align=right | 184 ||http://hanumangarh.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429195052/http://hanumangarh.nic.in/ |date=2009-04-29 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| JJ|| [[Jhunjhunu district|Jhunjhunu]]|| [[Jhunjhunu]]|| align=right | 2,139,658 || align=right | 5,928 || align=right | 361 ||http://jhunjhunu.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120223160948/http://jhunjhunu.nic.in/ |date=2012-02-23 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| JL|| [[Jalore district|Jalore]]|| [[Jalore]]|| align=right | 1,830,151 || align=right | 10,640 || align=right | 172 ||http://jalore.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007100206/http://jalore.nic.in/ |date=2011-10-07 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| JO|| [[Jodhpur district|Jodhpur]]|| [[Jodhpur]]|| align=right | 3,685,681 || align=right | 22,850 || align=right | 161 ||http://jodhpur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130523045929/http://jodhpur.nic.in/ |date=2013-05-23 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| JP|| [[Jaipur district|Jaipur]]|| [[Jaipur]]|| align=right | 6,663,971 || align=right | 11,152 || align=right | 598 ||http://jaipur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051105100942/http://jaipur.nic.in/ |date=2005-11-05 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| JS|| [[Jaisalmer district|Jaisalmer]]|| [[Jaisalmer]]|| align=right | 672,008 || align=right | 38,401 || align=right | 17 ||http://jaisalmer.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090409231232/http://jaisalmer.nic.in/ |date=2009-04-09 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| JW|| [[Jhalawar district|Jhalawar]]|| [[Jhalawar]]|| align=right | 1,411,327 || align=right | 6,219 || align=right | 227 ||http://jhalawar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410052547/http://www.jhalawar.nic.in/ |date=2009-04-10 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| KA|| [[Karauli district|Karauli]]|| [[Karauli]]|| align=right | 1,458,459 || align=right | 5,530 || align=right | 264 ||http://karauli.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410052542/http://www.karauli.nic.in/ |date=2009-04-10 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| KO|| [[Kota district|Kota]]|| [[Kota, Rajasthan|Kota]]|| align=right | 1,950,491 || align=right | 5,446 || align=right | 374 ||http://kota.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504121015/http://kota.nic.in/ |date=2009-05-04 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| NA|| [[Nagaur district|Nagaur]]|| [[Nagaur]]|| align=right | 3,309,234 || align=right | 17,718 || align=right | 187 ||http://nagaur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203231308/http://nagaur.nic.in/ |date=2007-12-03 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| PA|| [[Pali district|Pali]]|| [[Pali, Rajasthan|Pali]]|| align=right | 2,038,533 || align=right | 12,387 || align=right | 165 ||http://pali.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112215332/http://pali.nic.in/ |date=2015-01-12 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| PG|| [[Pratapgarh district (Rajasthan)|Pratapgarh]]|| [[Pratapgarh, Rajasthan|Pratapgarh]]|| align=right | 868,231 || align=right | 4,112 || align=right | 211 ||http://pratapgarh.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RA|| [[Rajsamand district|Rajsamand]]|| [[Rajsamand]]|| align=right | 1,158,283 || align=right | 3,853 || align=right | 302 ||http://rajsamand.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205060304/http://rajsamand.nic.in/ |date=2007-02-05 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| SK|| [[Sikar district|Sikar]]|| [[Sikar]]|| align=right | 2,677,737 || align=right | 7,732|| align=right | 346 ||http://sikar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120223201444/http://sikar.nic.in/ |date=2012-02-23 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| SM|| [[Sawai Madhopur district|Sawai Madhopur]]|| [[Sawai Madhopur]]|| align=right | 1,338,114 || align=right | 4,500 || align=right | 257 ||http://sawaimadhopur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520123107/http://sawaimadhopur.nic.in/ |date=2013-05-20 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| SR|| [[Sirohi district|Sirohi]]|| [[Sirohi]]|| align=right | 1,037,185 || align=right | 5,136 || align=right | 202 ||http://sirohi.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130401082647/http://sirohi.nic.in/ |date=2013-04-01 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| TO|| [[Tonk district|Tonk]]|| [[Tonk, India|Tonk]]|| align=right | 1,421,711 || align=right | 7,194 || align=right | 198 ||http://tonk.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410052537/http://www.tonk.nic.in/ |date=2009-04-10 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| UD|| [[Udaipur district|Udaipur]]|| [[Udaipur]]|| align=right | 3,067,549 || align=right | 13,430 || align=right | 242 ||http://udaipur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| ES|| [[East Sikkim]]|| [[Gangtok]]|| align=right | 281,293 || align=right | 954 || align=right | 295 ||http://esikkim.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815205320/http://esikkim.gov.in/ |date=2013-08-15 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| NS|| [[North Sikkim]]|| [[Mangan, India|Mangan]]|| align=right | 43,354 || align=right | 4,226 || align=right | 10 ||http://nsikkim.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815205319/http://nsikkim.gov.in/ |date=2013-08-15 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| SS|| [[South Sikkim]]|| [[Namchi]]|| align=right | 146,742 || align=right | 750 || align=right | 196 ||http://ssikkim.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815205319/http://ssikkim.gov.in/ |date=2013-08-15 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| WS|| [[West Sikkim]]|| [[Geyzing]]|| align=right | 136,299 || align=right | 1,166 || align=right | 117 ||http://wsikkim.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815205319/http://wsikkim.gov.in/ |date=2013-08-15 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| AY|| [[Ariyalur district|Ariyalur]]|| [[Ariyalur]]|| align=right | 752,481 || align=right | 3,208 || align=right | 387 || http://municipality.tn.gov.in/Ariyalur/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091102195707/http://municipality.tn.gov.in/Ariyalur/ |date=2009-11-02 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| CH|| [[Chennai district|Chennai]]|| [[Chennai]] (Madras)|| align=right | 4,681,087 || align=right | 174 || align=right | 26,903 || http://www.chennai.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429011354/http://www.chennai.tn.nic.in/ |date=2011-04-29 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| CO|| [[Coimbatore district|Coimbatore]]|| [[Coimbatore]]|| align=right | 3,472,578 || align=right | 7,469 || align=right | 748 || http://www.coimbatore.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050830025750/http://www.coimbatore.tn.nic.in/ |date=2005-08-30 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| CU|| [[Cuddalore district|Cuddalore]]|| [[Cuddalore]]|| align=right | 2,600,880 || align=right | 3,999 || align=right | 702 || http://www.cuddalore.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060201235923/http://www.cuddalore.tn.nic.in/ |date=2006-02-01 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| DH|| [[Dharmapuri district|Dharmapuri]]|| [[Dharmapuri]]|| align=right | 1,502,900 || align=right | 4,532 || align=right | 332 || http://www.dharmapuri.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721174824/http://www.dharmapuri.tn.nic.in/ |date=2011-07-21 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| DI|| [[Dindigul district|Dindigul]]|| [[Dindigul]]|| align=right | 2,161,367 || align=right | 6,058 || align=right | 357 || http://www.dindigul.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225064813/http://www.dindigul.tn.nic.in/ |date=2018-12-25 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| ER|| [[Erode district|Erode]]|| [[Erode]]|| align=right | 2,259,608 || align=right | 5,714 || align=right | 397 || http://erode.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KC|| [[Kanchipuram district|Kanchipuram]]|| [[Kanchipuram]]|| align=right | 3,990,897 || align=right | 4,433 || align=right | 927 || http://www.kanchi.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170908064506/http://www.kanchi.tn.nic.in/ |date=2017-09-08 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| KK|| [[Kanyakumari district|Kanyakumari]]|| [[Nagercoil]]|| align=right | 2,863,178|| align=right | 1,685 || align=right | 1,106 || http://www.kanyakumari.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125193622/http://www.kanyakumari.tn.nic.in/ |date=2021-01-25 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| KA|| [[Karur district|Karur]]|| [[Karur]]|| align=right | 1,076,588 || align=right | 2,901 || align=right | 371 || http://karur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KR|| [[Krishnagiri district|Krishnagiri]]|| [[Krishnagiri]]|| align=right | 1,883,731 || align=right | 5,086 || align=right | 370 || http://krishnagiri.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MA|| [[Madurai district|Madurai]]|| [[Madurai]]|| align=right | 3,991,038 || align=right | 3,676 || align=right | 823 || http://www.madurai.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321120205/http://www.madurai.tn.nic.in/ |date=2019-03-21 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| NG|| [[Nagapattinam district|Nagapattinam]]|| [[Nagapattinam]]|| align=right | 1,614,069 || align=right | 2,716 || align=right | 668|| http://www.nagapattinam.tn.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| NI|| [[Nilgiris district|Nilgiris]]|| [[Ooty|Udagamandalam (Ootacamund/Ooty)]]|| align=right | 735,071 || align=right | 2,549 || align=right | 288 || http://nilgiris.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| NM|| [[Namakkal district|Namakkal]]|| [[Namakkal]]|| align=right | 1,721,179 || align=right | 3,429 || align=right | 506 || http://namakkal.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PE|| [[Perambalur district|Perambalur]]|| [[Perambalur]]|| align=right | 564,511 || align=right | 1,752 || align=right | 323 || http://www.perambalur.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060813070309/http://www.perambalur.tn.nic.in/ |date=2006-08-13 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| PU|| [[Pudukkottai district|Pudukkottai]]|| [[Pudukkottai]]|| align=right | 1,918,725 || align=right | 4,651 || align=right | 348 || http://pudukkottai.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RA|| [[Ramanathapuram district|Ramanathapuram]]|| [[Ramanathapuram]]|| align=right | 1,337,560 || align=right | 4,123 || align=right | 320 || http://ramanathapuram.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SA|| [[Salem district|Salem]]|| [[Salem, Tamil Nadu|Salem]]|| align=right | 3,480,008 || align=right | 5,245 || align=right | 663 || http://salem.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SI|| [[Sivaganga district|Sivaganga]]|| [[Sivaganga]]|| align=right | 1,341,250 || align=right | 4,086 || align=right | 324 || http://sivaganga.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| TP|| [[Tirupur district|Tirupur]]|| [[Tirupur]]|| align=right | 2,471,222 || align=right | 5,106 || align=right | 476 || http://tiruppurcorp.tn.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212230043/http://tiruppurcorp.tn.gov.in/ |date=2009-02-12 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| TC|| [[Tiruchirappalli district|Tiruchirappalli]]|| [[Tiruchirappalli]]|| align=right | 2,713,858 || align=right | 4,407 || align=right | 602|| http://tiruchirappalli.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| TH|| [[Theni district|Theni]]|| [[Theni]]|| align=right | 1,243,684 || align=right | 3,066 || align=right | 433 || http://www.theni.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060810180551/http://www.theni.tn.nic.in/ |date=2006-08-10 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| TI|| [[Tirunelveli district|Tirunelveli]]|| [[Tirunelveli]]|| align=right | 3,072,880 || align=right | 6,703 || align=right | 458 || http://www.nellai.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180704012421/http://www.nellai.tn.nic.in/ |date=2018-07-04 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| TJ|| [[Thanjavur district|Thanjavur]]|| [[Thanjavur]]|| align=right | 2,402,781 || align=right | 3,397 || align=right | 691 || http://thanjavur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| TK|| [[Thoothukudi district|Thoothukudi]]|| [[Thoothukudi]] (Tuticorin)|| align=right | 1,738,376 || align=right | 4,594 || align=right | 378 || http://thoothukudi.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| TL|| [[Tiruvallur district|Tiruvallur]]|| [[Tiruvallur]]|| align=right | 3,725,697 || align=right | 3,424 || align=right | 1,049 || http://www.tiruvallur.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716022602/http://www.tiruvallur.tn.nic.in/ |date=2011-07-16 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| TR|| [[Tiruvarur district|Tiruvarur]]|| [[Tiruvarur]]|| align=right | 1,268,094 || align=right | 2,377 || align=right | 533 || http://www.tiruvarur.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060113073936/http://www.tiruvarur.tn.nic.in/ |date=2006-01-13 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| TV|| [[Tiruvannamalai district|Tiruvannamalai]]|| [[Tiruvannaamalai]]|| align=right | 2,468,965 || align=right | 6,191 || align=right | 399|| http://www.tiruvannamalai.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110924193702/http://www.tiruvannamalai.tn.nic.in/ |date=2011-09-24 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| VE|| [[Vellore district|Vellore]]|| [[Vellore]]|| align=right | 3,928,106 || align=right | 6,077 || align=right | 646 || http://vellore.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| VL|| [[Viluppuram district|Viluppuram]]|| [[Viluppuram]]|| align=right | 3,463,284 || align=right | 7,190 || align=right | 462 || http://www.viluppuram.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060808053020/http://www.viluppuram.tn.nic.in/ |date=2006-08-08 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| VR|| [[Virudhunagar district|Virudhunagar]]|| [[Virudhunagar]]|| align=right | 1,943,309 || align=right | 3,446 || align=right | 454 || http://www.virudhunagar.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514153823/http://www.virudhunagar.tn.nic.in/ |date=2019-05-14 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| AD|| [[Adilabad district|Adilabad]]|| [[Adilabad]]|| align=right | 2,737,738|| align=right | 16,105|| align=right | 170|| http://adilabad.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| HY||[[Hyderabad district, India|Hyderabad]]|| [[Hyderabad, India|Hyderabad]]|| align=right | 4,010,238|| align=right | 217|| align=right | 18,480 ||http://hyderabad.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KA|| [[Karimnagar district|Karimnagar]]|| [[Karimnagar]]|| align=right | 3,811,738|| align=right | 11,823|| align=right | 322||http://karimnagar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KH|| [[Khammam district|Khammam]]|| [[Khammam]]|| align=right | 2,798,214|| align=right | 16,029|| align=right | 175||http://khammam.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MA|| [[Mahbubnagar district|Mahbubnagar]]|| [[Mahbubnagar]]|| align=right | 4,042,191|| align=right | 18,432|| align=right | 219||http://mahabubnagar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| ME|| [[Medak district|Medak]]|| [[Sangareddi]]|| align=right | 3,031,877|| align=right | 9,699|| align=right | 313||http://medak.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| NA|| [[Nalgonda district|Nalgonda]]|| [[Nalgonda]]|| align=right | 3,483,648|| align=right | 14,240|| align=right | 245||http://nalgonda.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| NI|| [[Nizamabad district|Nizamabad]]|| [[Nizamabad, Andhra Pradesh|Nizamabad]]|| align=right | 2,552,073|| align=right | 7,956|| align=right | 321||http://nizamabad.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RA|| [[Ranga Reddy district|Ranga Reddy]]|| [[Hyderabad, India|Hyderabad]]|| align=right | 5,296,396|| align=right | 7,493|| align=right | 707||http://rangareddy.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| WA|| [[Warangal district|Warangal]]|| [[Warangal]]|| align=right | 3,522,644|| align=right | 12,846|| align=right | 274||http://warangal.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DH|| [[Dhalai district|Dhalai]]|| [[Ambassa]]|| align=right | 377,988 || align=right | 2,400 || align=right | 157 ||http://dhalai.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GM|| [[Gomati district|Gomati]]|| [[Udaipur, Tripura]]|| align=right | 4,36,868 || align=right | 1522.8 || align=right | 287 ||http://gomati.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KH|| [[Khowai district|Khowai]]<ref name="auto1"/>|| [[Khowai]]|| align=right | 3,27,391 || align=right | 1005.67 || align=right | 326 ||http://khowai.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| NT|| [[North Tripura district|North Tripura]]|| [[Dharmanagar]]|| align=right | 4,15,946 || align=right | 1444.5 || align=right | 288 ||http://northtripura.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SP|| [[Sepahijala district|Sepahijala]]<ref name="auto2"/>|| [[Bishramganj]]|| align=right | 4,84,233 || align=right | 1044.78 || align=right | 463 ||http://sepahijala.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| ST|| [[South Tripura district|South Tripura]]|| [[Belonia, India|Belonia]]|| align=right | 4,33,737 || align=right | 1534.2 || align=right | 283 ||http://southtripura.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| UK|| [[Unakoti district|Unokoti]]<ref name="auto3"/>|| [[Kailashahar]]|| align=right | 2,77,335 || align=right | 591.93 || align=right | 469 ||http://unakoti.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| WT|| [[West Tripura district|West Tripura]]|| [[Agartala]]|| align=right | 9,17,534 || align=right | 942.55 || align=right | 973 ||http://westtripura.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| AG|| [[Agra district|Agra]]|| [[Agra]]|| align=right | 4,380,793 || align=right | 4,027 || align=right | 1,084 ||http://agra.nic.in/def.asp
|- bgcolor=#F4F9FF
| AL|| [[Aligarh district|Aligarh]]|| [[Aligarh, Uttar Pradesh|Aligarh]]|| align=right | 3,673,849 || align=right | 3,747 || align=right | 1,007 ||http://aligarh.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| AH|| [[Allahabad district|Allahabad]]|| [[Allahabad]]|| align=right | 5,959,798|| align=right | 5,481 || align=right | 1,087 ||http://allahabad.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| AN|| [[Ambedkar Nagar district|Ambedkar Nagar]]|| [[Akbarpur, Ambedkar Nagar|Akbarpur]]|| align=right | 2,398,709 || align=right | 2,372 || align=right | 1,021 ||http://ambedkarnagar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CS|| [[Amethi district|Amethi (Chhatrapati Shahuji Maharaj Nagar)]]<ref name="auto4"/> || [[Gauriganj]]|| || || ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| JP|| [[Amroha district|Amroha (Jyotiba Phule Nagar)]]|| [[Amroha]]|| align=right | 1,838,771 || align=right | 2,321 || align=right | 818 ||http://jpnagar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312173025/http://jpnagar.nic.in/ |date=2016-03-12 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| AU|| [[Auraiya district|Auraiya]]|| [[Auraiya]]|| align=right | 1,372,287 || align=right | 2,051 || align=right | 681 ||http://auraya.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070906234458/http://auraya.nic.in/ |date=2007-09-06 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| AZ|| [[Azamgarh district|Azamgarh]]|| [[Azamgarh]]|| align=right | 4,616,509 || align=right | 4,053 || align=right | 1,139 ||http://azamgarh.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BG|| [[Bagpat district|Bagpat]]|| [[Baghpat]]|| align=right | 1,302,156 || align=right | 1,345 || align=right | 986 ||http://bagpat.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BH|| [[Bahraich district|Bahraich]]|| [[Bahraich]]|| align=right | 2,384,239|| align=right | 4,926 || align=right | 415||http://behraich.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206030259/http://behraich.nic.in/ |date=2007-02-06 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BL|| [[Ballia district|Ballia]]|| [[Ballia]]|| align=right | 3,223,642 || align=right | 2,981 || align=right | 1,081 ||http://ballia.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BP|| [[Balrampur district|Balrampur]]|| [[Balrampur]]|| align=right | 2,149,066 || align=right | 3,349 || align=right | 642 ||http://balrampur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BN|| [[Banda district|Banda]]|| [[Banda, Uttar Pradesh|Banda]]|| align=right | 1,799,541 || align=right | 4,413 || align=right | 404 ||http://banda.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BB|| [[Barabanki district|Barabanki]]|| [[Barabanki city|Barabanki]]|| align=right | 3,257,983 || align=right | 3,825 || align=right | 739 ||http://barabanki.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BR|| [[Bareilly district|Bareilly]]|| [[Bareilly]]|| align=right | 4,465,344 || align=right | 4,120 || align=right | 1,084 ||http://bareilly.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BS|| [[Basti district|Basti]]|| [[Basti, Uttar Pradesh|Basti]]|| align=right | 2,461,056 || align=right | 2,687 || align=right | 916 ||http://basti.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BI|| [[Bijnor district|Bijnor]]|| [[Bijnor]]|| align=right | 3,683,896 || align=right | 4,561 || align=right | 808 ||http://bijnor.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| BD|| [[Budaun district|Budaun]]|| [[Budaun]]|| align=right | 3,712,738 || align=right | 5,168 || align=right | 718 ||http://badaun.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721163216/http://badaun.nic.in/ |date=2011-07-21 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BU|| [[Bulandshahr district|Bulandshahr]]|| [[Bulandshahr]]|| align=right | 3,498,507 || align=right | 3,719 || align=right | 788 ||http://bulandshahar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CD|| [[Chandauli district|Chandauli]]|| [[Chandauli]]|| align=right | 1,952,713 || align=right | 2,554 || align=right | 768 ||http://chandauli.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CT|| [[Chitrakoot district|Chitrakoot]]|| [[Chitrakoot Dham (Karwi)|Chitrakoot]]|| align=right | 990,626 || align=right | 3,202 || align=right | 315 ||http://chitrakoot.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DE|| [[Deoria district|Deoria]]|| [[Deoria, Uttar Pradesh|Deoria]]|| align=right | 3,098,637 || align=right | 2,535 || align=right | 1,220 ||http://deoria.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| ET|| [[Etah district|Etah]]|| [[Etah]]|| align=right | 1,761,152 || align=right | 2,456 || align=right | 717 ||http://etah.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| EW|| [[Etawah district|Etawah]]|| [[Etawah]]|| align=right | 1,579,160 || align=right | 2,287 || align=right | 683 ||http://etawah.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| FZ|| [[Faizabad district|Faizabad]]|| [[Faizabad]]|| align=right | 2,468,371 || align=right | 2,765 || align=right | 1,054 ||http://faizabad.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110903122813/http://faizabad.nic.in/ |date=2011-09-03 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| FR|| [[Farrukhabad district|Farrukhabad]]|| [[Fatehgarh]]|| align=right | 1,887,577 || align=right | 2,279 || align=right | 865 ||http://farrukhabad.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| FT|| [[Fatehpur district|Fatehpur]]|| [[Fatehpur, Uttar Pradesh|Fatehpur]] || align=right | 2,632,684 || align=right | 4,152 || align=right | 634 ||http://fatehpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| FI|| [[Firozabad district|Firozabad]]|| [[Firozabad]]|| align=right | 2,496,761 || align=right | 2,361 || align=right | 1,044 ||http://firozabad.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GB|| [[Gautam Buddh Nagar district|Gautam Buddh Nagar]]|| [[Noida]]|| align=right | 1,674,714 || align=right | 1,269 || align=right | 1,252 ||http://gbnagar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GZ|| [[Ghaziabad district, India|Ghaziabad]]|| [[Ghaziabad, Uttar Pradesh|Ghaziabad]]|| align=right | 4,661,452 || align=right | 1,175 || align=right | 3,967 ||http://ghaziabad.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GP|| [[Ghazipur district|Ghazipur]]|| [[Ghazipur]] || align=right | 3,622,727 || align=right | 3,377 || align=right | 1,072 ||http://ghazipur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GN|| [[Gonda district|Gonda]]|| [[Gonda district|Gonda]]|| align=right | 3,431,386 || align=right | 4,425 || align=right | 857 ||http://gonda.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| GR|| [[Gorakhpur district|Gorakhpur]]|| [[Gorakhpur]]|| align=right | 4,436,275 || align=right | 3,325 || align=right | 1,336||http://gorakhpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| HM|| [[Hamirpur district, Uttar Pradesh|Hamirpur]]|| [[Hamirpur, Uttar Pradesh|Hamirpur]]|| align=right | 1,104,021 || align=right | 4,325 || align=right | 268 ||http://hamirpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PN || [[Hapur district|Hapur (Panchsheel Nagar)]]|| [[Hapur]]|| align=right | 1,451,983|| || ||
|- bgcolor=#F4F9FF
| HR|| [[Hardoi district|Hardoi]]|| [[Hardoi]]|| align=right | 4,091,380 || align=right | 5,986 || align=right | 683 ||http://hardoi.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| HT|| [[Hathras district|Hathras (Mahamaya Nagar)]]|| [[Hathras]]|| align=right | 1,565,678 || align=right | 1,752 || align=right | 851 ||http://hathras.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| JL|| [[Jalaun district|Jalaun]]|| [[Orai]]|| align=right | 1,670,718 || align=right | 4,565 || align=right | 366 ||http://jalaun.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| JU|| [[Jaunpur district|Jaunpur]]|| [[Jaunpur, Uttar Pradesh|Jaunpur]]|| align=right | 4,476,072 || align=right | 4,038 || align=right | 1,108 || http://jaunpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| JH|| [[Jhansi district|Jhansi]]|| [[Jhansi]]|| align=right | 2,000,755 || align=right | 5,024 || align=right | 398 ||http://jhansi.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KJ|| [[Kannauj district|Kannauj]]|| [[Kannauj]]|| align=right | 1,658,005 || align=right | 1,993 || align=right | 792 ||http://kannauj.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KD|| [[Kanpur Dehat district|Kanpur Dehat (Ramabai Nagar)]]|| [[Akbarpur, Kanpur Dehat|Akbarpur (Mati)]]|| align=right | 1,795,092 || align=right | 3,021 || align=right | 594 ||http://kanpurdehat.nic.in//
|- bgcolor=#F4F9FF
| KN|| [[Kanpur Nagar district|Kanpur Nagar]]|| [[Kanpur]]|| align=right | 4,572,951 || align=right | 3,156 || align=right | 1,415 ||http://kanpurnagar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
|KR || [[Kasganj district|Kasganj (Kanshi Ram Nagar)]]|| [[Kasganj]]|| align=right | 1,438,156 || align=right | 1,955 || align=right | 736 || http://kanshiramnagar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150701184726/http://www.kanshiramnagar.nic.in/ |date=2015-07-01 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| KS|| [[Kaushambi district|Kaushambi]]|| [[Manjhanpur]]|| align=right | 1,596,909 || align=right | 1,837 || align=right | 897 ||http://kaushambhi.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160513183352/http://kaushambhi.nic.in/ |date=2016-05-13 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| KU|| [[Kushinagar district|Kushinagar]]|| [[Padrauna]]|| align=right | 3,560,830 || align=right | 2,909 || align=right | 1,226 ||http://kushinagar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| LK|| [[Lakhimpur Kheri District|Lakhimpur Kheri]]|| [[Lakhimpur, Uttar Pradesh|Lakhimpur]]|| align=right | 4,013,634 || align=right | 7,674 || align=right | 523 ||http://kheri.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| LA|| [[Lalitpur district, India|Lalitpur]]|| [[Lalitpur, India|Lalitpur]]|| align=right | 1,218,002 || align=right | 5,039 || align=right | 242 ||http://lalitpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| LU|| [[Lucknow district|Lucknow]]|| [[Lucknow]]|| align=right | 4,588,455 || align=right | 2,528 || align=right | 1,815 ||http://lucknow.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MG|| [[Maharajganj district|Maharajganj]]|| [[Mahrajganj, Uttar Pradesh|Maharajganj]]|| align=right | 2,665,292 || align=right | 2,953 || align=right | 903 ||http://maharajganj.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MH|| [[Mahoba district|Mahoba]]|| [[Mahoba]]|| align=right | 876,055 || align=right | 2,847 || align=right | 288 ||http://mahoba.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MP|| [[Mainpuri district|Mainpuri]]|| [[Mainpuri]]|| align=right | 1,847,194 || align=right | 2,760 || align=right | 670 ||http://mainpuri.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MT|| [[Mathura district|Mathura]]|| [[Mathura]]|| align=right | 2,541,894 || align=right | 3,333 || align=right | 761 ||http://mathura.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MB|| [[Mau district|Mau]]|| [[Mau]]|| align=right | 2,205,170 || align=right | 1,713 || align=right | 1,287 ||http://mau.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| ME|| [[Meerut district|Meerut]]|| [[Meerut]]|| align=right | 3,447,405 || align=right | 2,522 || align=right | 1,342 ||http://meerut.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MI|| [[Mirzapur district|Mirzapur]]|| [[Mirzapur]]|| align=right | 2,494,533 || align=right | 4,522 || align=right | 561 ||http://mirzapur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MO|| [[Moradabad district|Moradabad]]|| [[Moradabad]]|| align=right | 4,773,138 || align=right | 3,718 || align=right | 1,284 ||http://moradabad.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MU|| [[Muzaffarnagar district|Muzaffarnagar]]|| [[Muzaffarnagar]]|| align=right | 4,138,605 || align=right | 4,008 || align=right | 1,033 ||http://muzaffarnagar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PI|| [[Pilibhit district|Pilibhit]]|| [[Pilibhit]]|| align=right | 2,037,225 || align=right | 3,499 || align=right | 567 || http://www.pilibhit.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180504053550/http://www.pilibhit.nic.in/ |date=2018-05-04 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| PR|| [[Pratapgarh district, Uttar Pradesh|Pratapgarh]]|| [[Pratapgarh, Uttar Pradesh|Pratapgarh]]|| align=right | 3,173,752 || align=right | 3,717 || align=right | 854 || http://pratapgarh.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RB|| [[Raebareli district|Raebareli]]|| [[Raebareli]]|| align=right | 3,404,004 || align=right | 4,609 || align=right | 739 ||http://raebareli.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RA|| [[Rampur district|Rampur]]|| [[Rampur, Uttar Pradesh|Rampur]]|| align=right | 2,335,398 || align=right | 2,367 || align=right | 987 ||http://rampur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SA|| [[Saharanpur district|Saharanpur]]|| [[Saharanpur]]|| align=right | 3,464,228 || align=right | 3,689 || align=right | 939 ||http://saharanpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
|SM|| [[Sambhal district|Sambhal (Bheem Nagar)]]||[[Sambhal]]|| align=right | 2,217,020||-||-||-|http://moradabad.nic.in/sambhal/
|- bgcolor=#F4F9FF
|SK|| [[Sant Kabir Nagar district|Sant Kabir Nagar]]|| [[Khalilabad, India|Khalilabad]]|| align=right | 1,714,300 || align=right | 1,442|| align=right | 1,014 ||http://sknagar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SR|| [[Sant Ravidas Nagar district|Sant Ravidas Nagar]]|| [[Gyanpur]]|| align=right | 1,554,203 || align=right | 960 || align=right | 1,531 ||http://srdnagar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827201411/http://srdnagar.nic.in/ |date=2011-08-27 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| SJ|| [[Shahjahanpur district|Shahjahanpur]]|| [[Shahjahanpur]]|| align=right | 3,002,376 || align=right | 4,575 || align=right | 673 ||http://shahjahanpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SH || [[Shamli district|Shamli]]<ref name="auto5"/> || [[Shamli]]|| align=right | — || || — || http://nppshamli.in/statis.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180517001110/http://nppshamli.in/statis.aspx |date=2018-05-17 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| SV|| [[Shravasti district|Shravasti]]|| [[Sravasti|Shravasti]]|| align=right | 1,114,615 || align=right | 1,948 || align=right | 572 ||http://shravasti.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SN|| [[Siddharthnagar district|Siddharthnagar]]|| [[Navgarh]]|| align=right | 2,553,526 || align=right | 2,751 || align=right | 882 ||http://sidharthnagar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181023182139/http://sidharthnagar.nic.in/ |date=2018-10-23 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| SI|| [[Sitapur district|Sitapur]]|| [[Sitapur]]|| align=right | 4,474,446 || align=right | 5,743 || align=right | 779 ||http://sitapur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SO|| [[Sonbhadra district|Sonbhadra]]|| [[Robertsganj]]|| align=right | 1,862,612 || align=right | 6,788 || align=right | 274 ||http://sonbhadra.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| SU|| [[Sultanpur district|Sultanpur]]|| [[Sultanpur, Uttar Pradesh|Sultanpur]]|| align=right | 3,790,922 || align=right | 4,436 || align=right | 855 ||http://sultanpur.nic.in
|- bgcolor=#F4F9FF
| UN|| [[Unnao district|Unnao]]|| [[Unnao]]|| align=right | 3,110,595 || align=right | 4,561 || align=right | 682 ||http://unnao.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| VA|| [[Varanasi district|Varanasi]]|| [[Varanasi]]|| align=right | 3,682,194 || align=right | 1,535 || align=right | 2,399 ||http://varanasi.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| AL|| [[Almora district|Almora]]||[[Almora]] || align=right | 621,927 || align=right | 3,090 || align=right | 198 || http://almora.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BA|| [[Bageshwar district|Bageshwar]]|| [[Bageshwar]]|| align=right | 259,840 || align=right | 2,310 || align=right | 116 ||http://bageshwar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CL|| [[Chamoli district|Chamoli]]|| [[Chamoli Gopeshwar|Gopeshwar]]|| align=right | 391,114 || align=right | 7,692 || align=right | 49 ||http://chamoli.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| CP|| [[Champawat district|Champawat]]|| [[Champawat]]|| align=right | 259,315 || align=right | 1,781 || align=right | 147 ||http://champawat.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DD|| [[Dehradun district|Dehradun]]|| [[Dehradun]]|| align=right | 1,698,560 || align=right | 3,088 || align=right | 550 ||http://dehradun.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| HA|| [[Haridwar district|Haridwar]]|| [[Haridwar]]|| align=right | 1,927,029 || align=right | 2,360 || align=right | 817 ||http://haridwar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| NA|| [[Nainital district|Nainital]]|| [[Nainital]]|| align=right | 955,128 || align=right | 3,853 || align=right | 225 ||http://nainital.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PG|| [[Pauri Garhwal district|Pauri Garhwal]]|| [[Pauri]]|| align=right | 686,527 || align=right | 5,438 || align=right | 129 ||http://pauri.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PI|| [[Pithoragarh district|Pithoragarh]]|| [[Pithoragarh]]|| align=right | 485,993 || align=right | 7,110 || align=right | 69 ||http://pithoragarh.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| RP|| [[Rudraprayag district|Rudraprayag]]|| [[Rudraprayag]]|| align=right | 236,857 || align=right | 1,896 || align=right | 119 ||http://rudraprayag.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| TG|| [[Tehri Garhwal district|Tehri Garhwal]]|| [[Tehri|New Tehri]]|| align=right | 616,409 || align=right | 4,085 || align=right | 169 ||http://tehri.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| US|| [[Udham Singh Nagar district|Udham Singh Nagar]]|| [[Rudrapur]]|| align=right | 1,648,367 || align=right | 2,912 || align=right | 648 ||http://usnagar.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| UT|| [[Uttarkashi district|Uttarkashi]]|| [[Uttarkashi]]|| align=right | 329,686 || align=right | 7,951 || align=right | 41 ||http://uttarkashi.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| AD|| [[Alipurduar district|Alipurduar]]|| [[Alipurduar]]|| align=right | 1,700,000 || align=right | 3,383 || align=right | 400 ||http://alipurduarmunicipality.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213010208/http://alipurduarmunicipality.in/ |date=2015-02-13 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BN|| [[Bankura district|Bankura]]|| [[Bankura]]|| align=right | 3,596,292 || align=right | 6,882 || align=right | 523 ||http://bankura.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090428213307/http://www.bankura.nic.in/ |date=2009-04-28 }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| BR|| [[Bardhaman district|Bardhaman]]|| [[Bardhaman]]|| align=right | 7,723,663 || align=right | 7,024 || align=right | 1,100 ||http://bardhaman.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| BI|| [[Birbhum district|Birbhum]]|| [[Suri, Birbhum|Suri]]|| align=right | 3,502,387 || align=right | 4,545 || align=right | 771 ||http://birbhum.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KB|| [[Cooch Behar district|Cooch Behar]]|| [[Cooch Behar]]|| align=right | 2,822,780 || align=right | 3,387 || align=right | 833 ||http://coochbehar.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DD|| [[Dakshin Dinajpur district|Dakshin Dinajpur]]|| [[Balurghat]]|| align=right | 1,670,931 || align=right | 2,183 || align=right | 753 ||http://ddinajpur.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| DA|| [[Darjeeling district|Darjeeling]]|| [[Darjeeling]]|| align=right | 1,842,034 || align=right | 3,149 || align=right | 585 ||http://darjeeling.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| HG|| [[Hooghly district|Hooghly]]|| [[Hugli-Chuchura|Chinsurah]]|| align=right | 5,520,389 || align=right | 3,149 || align=right | 1,753 ||http://hooghly.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| HR|| [[Howrah district|Howrah]]|| [[Howrah]]|| align=right | 4,841,638 || align=right | 1,467 || align=right | 3,300 ||http://howrah.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| JA|| [[Jalpaiguri district|Jalpaiguri]]|| [[Jalpaiguri]]|| align=right | 3,869,675 || align=right | 6,227 || align=right | 621 ||http://jalpaiguri.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| KO|| [[Kolkata district|Kolkata]]|| [[Kolkata]]|| align=right | 4,486,679 || align=right | 185 || align=right | 24,252 ||http://kolkata.gov.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|- bgcolor=#F4F9FF
| MA|| [[Maldah district|Maldah]]|| [[English Bazar]]|| align=right | 3,997,970 || align=right | 3,733 || align=right | 1,071 ||http://malda.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| MSD|| [[Murshidabad district|Murshidabad]]|| [[Baharampur]]|| align=right | 7,102,430 || align=right | 5,324 || align=right | 1,334 ||http://murshidabad.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| NA|| [[Nadia district|Nadia]]|| [[Krishnanagar, Nadia|Krishnanagar]]|| align=right | 5,168,488 || align=right | 3,927 || align=right | 1,316 ||http://nadia.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PN|| [[North 24 Parganas district|North 24 Parganas]]|| [[Barasat]]|| align=right | 10,082,852 || align=right | 4,094 || align=right | 2,463 ||http://north24parganas.nic.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PM || [[Paschim Medinipur district|Paschim Medinipur]]|| [[Midnapore]]|| align=right | 5,094,238 || align=right | 9,345 || align=right | 1,076 || http://paschimmedinipur.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PR || [[Purba Medinipur district|Purba Medinipur]]|| [[Tamluk]]|| align=right | 4,417,377 || align=right | 4,736 || align=right | 923 || http://purbamedinipur.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PU|| [[Purulia district|Purulia]]|| [[Purulia]]|| align=right | 2,927,965 || align=right | 6,259 || align=right | 468 ||http://purulia.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| PS|| [[South 24 Parganas district|South 24 Parganas]]|| [[Alipore]]|| align=right | 8,153,176 || align=right | 9,960 || align=right | 819 ||http://s24pgs.gov.in/
|- bgcolor=#F4F9FF
| UD|| [[Uttar Dinajpur district|Uttar Dinajpur]]|| [[Raiganj]]|| align=right | 3,000,849 || align=right | 3,180 || align=right | 956 ||http://uttardinajpur.nic.in/
|}
==सन्दर्भ सामग्रीसभ==
{{Reflist|30em}}
== बाह्य जडीसभ ==
* [http://www.demographie.net/atlas2001 2001 maps]; provides maps of social, economic and demographic data of India in 2001
[[श्रेणी:भारतक जिलासभ]]
p5aassklo8cabm1k7nmszmmpwrapci6
प्रयोगकर्ता वार्ता:DreamRimmer
3
43387
278658
237679
2026-07-07T05:06:37Z
A09
9904
A09द्वारा [[प्रयोगकर्ता वार्ता:DreamRimmer]] पृष्ठ [[प्रयोगकर्ता वार्ता:MX]] पर स्थानान्तरित केलक: "[[Special:CentralAuth/DreamRimmer|DreamRimmer]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/MX|MX]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ
237679
wikitext
text/x-wiki
{{आकृति:स्वागतम|realName=|name=DreamRimmer}}
-- [[प्रयोगकर्ता:मैथिली विकिपिडिया स्वागतम|मैथिली विकिपिडिया स्वागतम]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:मैथिली विकिपिडिया स्वागतम|वार्ता]]) २१:२०, १९ मई २०२३ (+0545)
9dy5yudlwz6vv0n70wc2cgq89oe1blh
278660
278658
2026-07-07T10:43:56Z
Neriah
9969
Neriah द्वारा [[प्रयोगकर्ता वार्ता:DreamRimmer]] सँ पुनार्निर्देश हटाए [[प्रयोगकर्ता वार्ता:MX]] पर पुनर्निर्देश नै छोडि [[प्रयोगकर्ता वार्ता:MX]] के [[प्रयोगकर्ता वार्ता:DreamRimmer]] पर स्थानान्तरित केलक: "[[Special:CentralAuth/MX|MX]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/DreamRimmer|DreamRimmer]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ
237679
wikitext
text/x-wiki
{{आकृति:स्वागतम|realName=|name=DreamRimmer}}
-- [[प्रयोगकर्ता:मैथिली विकिपिडिया स्वागतम|मैथिली विकिपिडिया स्वागतम]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:मैथिली विकिपिडिया स्वागतम|वार्ता]]) २१:२०, १९ मई २०२३ (+0545)
9dy5yudlwz6vv0n70wc2cgq89oe1blh
प्रयोगकर्ता वार्ता:Vaniliyana von Halw
3
43795
278654
241967
2026-07-06T20:46:56Z
Mfield
16712
Mfieldद्वारा [[प्रयोगकर्ता वार्ता:Adamnewwikipedianaccount]] पृष्ठ [[प्रयोगकर्ता वार्ता:Vaniliyana von Halw]] पर स्थानान्तरित केलक: "[[Special:CentralAuth/Adamnewwikipedianaccount|Adamnewwikipedianaccount]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Vaniliyana von Halw|Vaniliyana von Halw]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ
241967
wikitext
text/x-wiki
{{आकृति:स्वागतम|realName=|name=Adamnewwikipedianaccount}}
-- [[प्रयोगकर्ता:मैथिली विकिपिडिया स्वागतम|मैथिली विकिपिडिया स्वागतम]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:मैथिली विकिपिडिया स्वागतम|वार्ता]]) १९:२०, ५ अगस्त २०२३ (+0545)
aufonwdtylgee1vgt0g4r24j06w30lp
व्याचेस्लाव चोर्नोविल
0
48957
278657
277677
2026-07-07T02:02:20Z
InternetArchiveBot
10060
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
278657
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox officeholder
| honorific_prefix = यूक्रेनक हीरो
| name = व्याचेस्लाव चोर्नोविल
| native_name = {{nobold|В'ячеслав Чорновіл}}
| image = НДУ 3 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg
| alt = कारिया सूट, नीयर शर्ट आ हरियर टाईमे चोर्नोविल।
| caption = १९९८ मे चोर्नोविल
| office = यूक्रेनक जन प्रतिनिधि
| term_start = २९ मार्च १९९८
| term_end = २५ मार्च १९९९
| constituency = यूक्रेनक जन आन्दोलन, नं॰ १
| term_start1 = १० मई १९९४
| term_end1 = २९ मार्च १९९८
| predecessor1 = ओलेक्ज़ेंडर शेवचेंको
| successor1 = ''निर्वाचन क्षेत्र समाप्त''
| constituency1 = तेरनोपिल ओब्लास्ट, नं॰ ३५७
| term_start2 = १५ मई १९९०
| term_end2 = १० मई १९९४
| predecessor2 = ''पद स्थापित''
| successor2 = ओलेक्ज़ेंडर शैंड्रिउक
| constituency2 =
| office3 = यूक्रेनक जन आन्दोलनक नेता
| term_start3 = दिसम्बर १९९२
| term_end3 = २५ मार्च १९९९{{ref label|Dispute|B}}
| predecessor3 = इवान ड्रेच
| successor3 = हेनादिय उदोवेंको
| office4 = ल्वीव ओब्लास्ट परिषदक अध्यक्ष
| term_start4 = अप्रैल १९९०
| term_end4 = अप्रैल १९९२
| predecessor4 = ''पद स्थापित''
| successor4 = मायकोला होरिन
| birth_date = {{जन्म तिथि|1937|12|24|df=yes}}
| birth_place = येर्की, कीव ओब्लास्ट, यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्य, सोवियत संघ
| death_cause = सड़क दुर्घटना{{ref label|Death|C}}
| death_date = {{मृत्यु तिथि |1999|3|25|df=yes}}
| death_place = बोरिस्पिलक लग, कीव ओब्लास्ट, यूक्रेन
| party = यूक्रेनक जन आन्दोलन (१९८९ सँ)
| other_party = कोम्सोमोल (१९५० कऽ दशकक अन्तसँ–१९६६)
| spouse = {{plainlist|
<br/>{{marriage|इरीना ब्रुनेवेट्स|1960|1962|end=div}}
<br/>{{marriage|ओलेना एंटोनिव|1963||end=div}}
<br/>{{marriage|एटेना पाश्को|1969}}
}}
| children = {{hlist|एंड्री चोर्नोविल|तरास चोर्नोविल}}
| alma_mater = तरास शेवचेंको राष्ट्रिय विश्वविद्यालय कीव
| awards = {{plainlist|
<br/>यूक्रेनक हीरो (२०००)
<br/>ऑर्डर ऑफ प्रिंस यारोस्लाव द वाइज (१९९७)
<br/>शेवचेंको राष्ट्रिय पुरस्कार (१९९६)
}}
| signature = Chornovil autograph.svg
| footnotes = A. {{note|PLPR||आनुपातिक प्रतिनिधित्व सिट।}}<br/>B. {{note|Dispute||''वास्तवमे'' (De facto) ८ सितम्बर १९८९ सँ।
१७ वा १९ फरबरी १९९९ सँ यूरी कोस्तेंकोक सङ्ग विवादित।}}<br/>C. {{note|Death||चोर्नोविलक मृत्युक परिस्थितिसभ विवादित अछि;
अधिक जानकारीक लेल § षड्यंत्रक सिद्धान्त आ जाँच देखी।}}
}}
'''व्याचेस्लाव मक्सिमोविच चोर्नोविल''' ({{lang-uk|В'ячеслав Максимович Чорновіл}}; २४ दिसम्बर १९३७ – २५ मार्च १९९९) एक प्रमुख यूक्रेनी सोवियत असन्तुष्ट, स्वतन्त्रता सेनानी आ दूरदर्शी राजनीतिज्ञ छलाह।
ओ यूक्रेनक राजनीतिक आ सामाजिक पुनर्जागरणक अग्रदूतसभमे गिनल जाइत छथि।
वर्ष १९८९ सँ लऽ कऽ अपन निधन धरि ओ यूक्रेनक जन आन्दोलनक नेता रहलाह, जे देशमे लोकतान्त्रिक परिवर्तन आ राष्ट्रिय स्वतन्त्रताक चेतनाकें सशक्त स्वर प्रदान केलक।
मानवाधिकारसभक रक्षाक प्रति हुनकर अटूट प्रतिबद्धता हुनका सोवियत शासनक विरोधक प्रमुख चेहरा बना देलक।
एकर परिणामस्वरूप हुनका कठोर दमनक सामना करऽ पड़ल आ ओ अपन जीवनक लगभग पन्द्रह वर्ष कारावास आ निर्वासनमे व्यतीत केलन्हि।
वर्ष १९९० सँ १९९९ धरि यूक्रेनक जन प्रतिनिधिक रूपमे कार्य करैवाला चोर्नोविल, यूक्रेनमे सार्वजनिक पद धारण करैवाला पहिल आ सबसँ प्रमुख कम्युनिस्ट-विरोधी नेतासभमे सँ एक छलाह।
ओ यूक्रेनक राष्ट्रपति पदक लेल दुई बेर चुनाव लड़लाह।
वर्ष १९९१ मे अपन पहिल प्रयासमे ओ [[लियोनिद क्रावचुक]] सँ हारि गेल छलाह, जखन कि १९९९ कऽ चुनाव अभियानक दौरान एक कार दुर्घटनामे विवादित परिस्थितिसभमे हुनकर निधन भऽ गेल।
चोर्नोविलक जन्म तत्कालीन [[सोवियत संघ]] कऽ अधीन मध्य यूक्रेनक येर्की गाममे भेल छल।
विश्वविद्यालयक दिनसँ ही कोम्सोमोलक सदस्य रहल चोर्नोविल, प्रति-सांस्कृतिक सिक्सटियर्स आन्दोलनसँ जुड़ि गेल छलाह।
साम्यवादक विरुद्ध आवाज उठाबक कारण अन्ततः हुनका कोम्सोमोल्सँ निष्कासित कऽ देल गेल।
१९६५-१९६६ कऽ सोवियत दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल बुद्धिजीवीसभक प्रति भेल दुर्व्यवहारक जाँच करैवाला हुनकर ''समिज्दात'' कार्यसभ हुनका पश्चिमी देशसभमे भारी प्रशंसा देलेलक, मुदा एकरे परिणामस्वरूप हुनका याकूतियामे तीन सालक कारावासक सजा सेहो सुनाएल गेल।
रिहाईक बाद, ओ पुनः ''समिज्दात'' कार्यसभमे सक्रिय भऽ गेलाह आ ओ ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ प्रकाशन शुरू केलन्हि, जकरा आधुनिक यूक्रेनी स्वतन्त्र प्रेसक अग्रदूत मानल जाइत अछि।
वर्ष १९७२ मे, बुद्धिजीवीसभक दमनक एक आन चक्रमे चोर्नोविलकें फेरसँ बन्दी बना लेल गेल, आ हुनका १९८५ धरि यूक्रेन घुरबाक अनुमति नहि देल गेल।
ओ अपन ई अधिकांश समय कारावासमे ही व्यतीत केलन्हि।
जेलमे रहबाक दौरान, हुनकर साथी असन्तुष्ट मिखाइल खेइफेट्स यूक्रेनी राजनीतिक कैदीसभक नेतृत्व करबाक कारण चोर्नोविलकें "ज़ेकोक (कैदीसभक) जनरल" कहिकऽ पुकारने छलाह, आ [[एमनेस्टी इंटरनेशनल]] सेहो हुनका 'अन्तरात्माक बन्दी' घोषित केने छल।
हुनकर रिहाई तखन सम्भव भऽ सकल जखन सोवियत सरकार ''पेरेस्त्रोइका'' नीतिक तहत अभिव्यक्तिक स्वतन्त्रता पर लागल प्रतिबन्धसभमे ढील देलक।
चोर्नोविल यूक्रेनमे कम्युनिस्ट शासनक खिलाफ राजनीतिक विपक्ष तैयार करबामे सक्रिय भूमिका निभौलन्हि, जकर परिणामस्वरूप यूक्रेनक जन आन्दोलन पार्टीक स्थापना भेल आ एक एहन लोकप्रिय क्रान्तिक जन्म भेल जे साम्यवादकें जड़िसँ उखाड़ि फेकलक।
ई क्रान्तिक बीच, चोर्नोविल यूक्रेनक संसदक सदस्यक रूपमे पदभार ग्रहण केलन्हि।
ओ १९९१ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावमे दुई मुख्य उम्मेदवारसभमे सँ एक छलाह, यद्यपि ओ पूर्व कम्युनिस्ट नेता [[लियोनिद क्रावचुक]] सँ पराजित भऽ गेल छलाह।
चोर्नोविल [[यूरोपीय संघ]] मे यूक्रेनक सदस्यताक पुरजोर समर्थन केलन्हि आ यूक्रेनी कुलीन वर्गसभक बढ़त प्रभुत्वक कड़ा विरोध केलन्हि।
अपन जीवनकालमे चोर्नोविल एक अत्यन्त विवादास्पद व्यक्ति मानल जाइत छलाह, आ हुनकर जीवनक अन्तिम महिनासभमे 'रूख' पार्टीक भीतर भारी गुटबाजी हावी रहल।
१९९९ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावक दौरान एक कार दुर्घटनामे हुनकर मृत्यु भऽ गेल, जतय ओ तत्कालीन राष्ट्रपति [[लियोनिद कुचमा]] कऽ प्रमुख प्रतिद्वन्द्वी छलाह।
हुनकर मृत्यु कयन षड्यंत्रक सिद्धान्तसभकें जन्म देलक आ वर्षो धरि एकर जाँच आ मुकदमा चलैत रहल, जे न तँ [[हत्या]] कऽ सम्भावनाक पूरी तरह सँ पुष्टि केलक आ न ही एकरा सिरासँ खारिज केलक।
ओ वर्तमान यूक्रेनमे एक बेसी लोकप्रिय ऐतिहासिक व्यक्ति छथि;
हुनका दुई बेर यूक्रेनक शीर्ष दस सबसँ लोकप्रिय व्यक्तिसभक सूचीमे स्थान देल गेल अछि आ हुनका देशक लोकतन्त्र, मानवाधिकार सक्रियता तथा यूरोप-समर्थक विचारधाराक प्रतीक मानल जाइत अछि।
== प्रारम्भिक जीवन आ शिक्षा ==
] मे चोर्नोविलक बचपनक घर]]
व्याचेस्लाव मक्सिमोविच चोर्नोविलक जन्म २४ दिसम्बर १९३७ कें तत्कालीन यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्यक येर्की गाममे शिक्षकसभक एक परिवारमे भेल छल।{{sfn|LIGA.net 2009}} हुनकर पिता, मक्सिम इओसिपोविच चोर्नोविल, कोसैक कुलीन वर्गक वंशज छलाह, जखन कि हुनकर माता कुलीन तेरेशचेंको परिवारसँ सम्बन्ध रखैत छलीह।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} 'ग्रेट पर्ज' कऽ दौरान जन्मल आ पलल-बढ़ल व्याचेस्लावक बचपन पर सोवियत दमनक गहीर छाप छल;
हुनकर काका, पेत्रो इओसिपोविच कें मृत्युदण्ड दऽ देल गेल छल, जखन कि हुनकर पिता यूक्रेनमे कानूनक नजरिसँ नुका कऽ एक भगोड़ाक जीवन जीबि रहल छलाह।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} [[द्वितीय विश्व युद्ध]] आ यूक्रेन पर जर्मन कब्ज़ाक दौरान चोर्नोविलक परिवार हुसाकोव गाममे रहल, जतय व्याचेस्लाव अपन स्कूली शिक्षा प्राप्त केलन्हि।
ओ बादमे अपन आत्मकथामे ई दावी केलन्हि जे सोवियत संघ द्वारा हुसाकोव पर दोबारा कब्ज़ा कएल जेबाक बाद, हुनकर परिवारकें गामसँ निकालि देल गेल छल।
एकर बाद ओ विल्खोवेट्समे रहऽ लगलाह आ ओतय सँ व्याचेस्लाव १९५५ मे स्वर्ण पदकक सङ्ग अपन माध्यमिक शिक्षा पूरी केलन्हि।{{sfn|Chornovil, autobiography}} हुनकर अशान्त बचपनकें देखैत, चोर्नोविलक माता-पिता हुनका यूक्रेनी राष्ट्रवादक बारेमे बताबय सँ परहेज केलन्हि।
एकर बदलामे हुनकर पालन-पोषण कम्युनिस्ट विचारधाराक शिक्षासभक सङ्ग कएल गेल{{sfn|Derevinskyi 2017a|p=1}} आ हुनका लोकसभक बीच मित्रता तथा सर्वहारा अन्तर्राष्ट्रियवाद जका आदर्श सिखाएल गेल।{{sfn|Matiash|2017|p=6}}
ओही वर्ष चोर्नोविल कीवक तरास शेवचेंको विश्वविद्यालयमे दाखिला लेलन्हि, जतय ओ पत्रकारिताक पढ़ाई कऽ रहल छलाह।
एही दौरान ओ सोवियत संघक कम्युनिस्ट पार्टी (CPSU) कऽ युवा शाखा, कोम्सोमोलमे सेहो शामिल भऽ गेलाह।
कीवक रूसी-भाषी आबादी द्वारा यूक्रेनी भाषा बाजयवालासभक प्रति देखाएल जाएवाला नकारात्मक प्रतिक्रिया हुनका भीतर सँ असन्तुष्ट कऽ देलक आ एक यूक्रेनीक रूपमे हुनकर चेतनाकें जागृत केलक।{{sfn|Ivanova|2024}} ओही समयक आन युवा सोवियत कार्यकर्तासभक भाँति, चोर्नोविल सेहो १९५६ मे सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ २०अम कांग्रेससँ अत्यधिक प्रभावित भेल छलाह, जाहिमे [[निकिता ख्रुश्चेव]][[जोसेफ स्टालिन]] कऽ शासनक कड़ा निन्दा करैत भाषण देने छलाह।{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=50}}
१९५७ मे हुनकर गैर-अनुरूपतावादी विचारसभ हुनका संकायक समाचार पत्रक सङ्ग विवादमे लऽ ठाढ़ केलक, जे "अमानक सोच" रखबाक लेल हुनकर निन्दा केलक।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} नतीजतन, हुनका अपन पढ़ाई बीचमे ही रोकऽ पड़ल आ [[डोनबास]] शहर ज़दानोवमे एक ब्लास्ट फर्नेसक निर्माण कार्यमे लगा देल गेल।{{sfn|Chornovil, autobiography}} ओतय ओ ''कीव कोम्सोमोलेट्स'' समाचार पत्रक लेल एक भ्रमणशील सम्पादकक रूपमे सेहो काज केलन्हि।
एक वर्ष पश्चात, ओ अपन पढ़ाई पर घुरि आयलाह आ १९६० मे सम्मानक सङ्ग स्नातकक उपाधि प्राप्त केलन्हि।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} हुनकर डिप्लोमा शोध प्रबन्ध १९अम आ २०अम सदीक शुरुआतक प्रमुख यूक्रेनी लेखक आ स्वतन्त्रता कार्यकर्ता बोरिस ह्रीन्चेंकोक कार्यसभ पर आधारित छल।{{sfn|LB.ua 2015}} ओही वर्ष, ओ अपन पहिल पत्नी, इरीना ब्रुनेवेट्स सँ विवाह कऽ लेलन्हि।
१९६२ मे हुनकर तलाकसँ पूर्व, हुनकर एक बेटा भेल, जकर नाम एंड्री छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}}
== पत्रकारिता आ पार्टीक करियर ==
स्नातक होयबाक बाद, जुलाई १९६० मे चोर्नोविल ल्वीव टेलीविज़न (वर्तमान - सुस्पिल्ने ल्वीव) मे एक सम्पादक बनि गेलाह।
ओ चैनलक युवा कार्यक्रमसभक लेल पटकथासभ लिखलन्हि।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=106}} ई अवधिमे, चोर्नोविल साहित्यिक आलोचना पर सेहो काज केलन्हि, जाहिमे मुख्य रूपसँ ह्रीन्चेंको, तरास शेवचेंको आ वलोडिमिर सामिलेंकोक कृतिसभ पर ध्यान केन्द्रित कएल गेल छल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} एहिमे सँ किछु रचनासभ टीवी पर सेहो प्रसारित भेल;
उदाहरणक लेल, १९६२ मे ओ मिखाइलो स्टेल्माख, वासिल चुमाक आ 'यंग म्यूज' समूह पर विशेष फीचर प्रसारित केलन्हि।{{sfn|Seko|2020|p=135}} सम्भवतः एही दौरान हुनकर मुलाकात ज़ेनोविय क्रासिव्स्की सँ भेल, जे ल्वीव विश्वविद्यालयमे टेलिविज़न पत्रकारिताक पढ़ाई कऽ रहल छलाह।
चोर्नोविलक ही तरह, क्रासिव्स्की सेहो बादमे असन्तुष्ट आन्दोलनक एक पैग नेता बनलाह।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=106}}
मई १९६३ मे चोर्नोविल ल्वीव टेलीविज़नक अपन नौकरी छोड़ि देलन्हि आ कीव घुरि आयलाह, जाहिसँ ओ अपन 'कैंडिडेट ऑफ साइंसेज' कऽ शोध प्रबन्ध पूरा कऽ सकथि।{{sfn|Derevinskyi 2017a|pp=1–2}} ओतय, ओ पासक विशहोरोदमे कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्टक निर्माणक लेल कोम्सोमोल सचिवक रूपमे कार्य केलन्हि।{{sfn|Shvydkyi|2013}} ओ कीव स्थित समाचार पत्रसभ ''यंग गार्ड'' आ ''सेकंड रीडिंग'' कऽ लेल एक सम्पादकक रूपमे सेहो एक सङ्ग काज केलन्हि,{{sfn|Chornovil, autobiography}} आ ओ 'आर्टिस्टिक यूथ्स क्लब' कऽ हिस्सा बनि गेलाह, जे प्रति-सांस्कृतिक सिक्सटियर्स आन्दोलनसँ जुड़ल बुद्धिजीवीसभक एक अनौपचारिक समूह छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=107}} जून १९६३ मे, चोर्नोविल अपन दोसर पत्नी, ओलेना एंटोनिव सँ विवाह केलन्हि, आ १९६४ मे हुनकर दोसर बेटा, तरासक जन्म भेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} चोर्नोविल १९६४ मे कीव शैक्षणिक संस्थानमे स्नातकोत्तर पाठ्यक्रमसभक लेल परीक्षा सेहो उत्तीर्ण कऽ लेलन्हि।
हालाँकि, हुनकर राजनीतिक गतिविधिसभक कारण हुनका 'डॉक्टर ऑफ साइंसेज' कऽ डिग्री हासिल करबाक अधिकारसँ वञ्चित कऽ देल गेल।{{sfn|Shvydkyi|2013}}
९ मार्च १९६४ कें, सोवियत संघ यूक्रेनक राष्ट्रिय कवि तरास शेवचेंकोक १५०अम वर्षगाँठ मनेलक।
शेवचेंको पर सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ आधिकारिक रुख, विशेष रूपसँ 'शेवचेंको दिवस' कऽ दौरान, दास-प्रथा विरोधी गतिविधिसभमे कविक भूमिका आ ज़ारिस्ट निरङ्कुशताक प्रति हुनकर कड़ा प्रतिरोध पर ज़ोर दैत छल।
कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्टक श्रमिकसभकें सम्बोधित करैत अपन भाषणमे, चोर्नोविल निर्धारित कम्युनिस्ट व्याख्यासभसँ हटि कऽ शेवचेंकोकें एक विशिष्ट रूपसँ यूक्रेनी नायकक रूपमे प्रस्तुत केलन्हि।
चोर्नोविल श्रोतासभसँ कविक मुख्य कार्यसभक संग्रह, ''कोबज़ार'' कें "अपन अपमानित आ तिरस्कृत मातृभूमिक लेल काँपैत भेल प्रेम" कऽ अभिव्यक्तिक रूपमे व्याख्यायित करबाक आग्रह केलन्हि।
ओ ई सेहो सुझाव देलन्हि जे शेवचेंकोक कार्यसभसँ ई सिद्ध होइत अछि जे "मनुष्य द्वारा मनुष्यक उत्पीड़न पर, मानवीय गरिमा आ अविच्छेद्य मानवाधिकारसभक अवमानना पर, स्वतन्त्र व मानवीय विचारसभक दमन पर, आ एक राष्ट्र द्वारा दोसर राष्ट्रक उत्पीड़न पर टिकल हर व्यवस्था, चाहे ओ कोनो भी नव आवरणमे किएक नहि नुका जाए [...] मानव स्वभावक घोर विरुद्ध अछि, आ एकरा नष्ट कएल जेबाक चाही।"{{sfn|Seko|2020|pp=123–125}} इतिहासकार यारोस्लाव सेको ई भाषणकें सिक्सटियर्स आन्दोलनक एक विशिष्ट उदाहरणक रूपमे देखैत छथि, यद्यपि हुनकर ई सेहो माननाय अछि जे ओही समय ''इंटरनेशनलिज्म आ रसिफिकेशन?'' कऽ लेखक इवान डज़िउबा, आ साथी असन्तुष्ट येवहेन स्वेर्स्टिउकक प्रभाव कतौ अधिक व्यापक छल।{{sfn|Seko|2020|pp=128–129}}
८ अगस्त १९६५ कें, शेषोरी गाममे शेवचेंकोक एक स्मारकक उद्घाटनक अवसर पर, चोर्नोविल घोर कम्युनिस्ट-विरोधी स्वरक सङ्ग एक प्रखर भाषण देलन्हि।
परिणामस्वरूप, हुनका हुनकर कोम्सोमोलक नौकरीसँ बर्खास्त कऽ देल गेल।
अपन बर्खास्तगीक बाद, चोर्नोविल अपन बेगुनाही साबित करबाक एक असफल प्रयासमे कोम्सोमोलक नेतृत्वकें कयन पत्र सेहो लिखलन्हि।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}}
== असन्तुष्ट आ मानवाधिकार कार्यकर्ता ==
=== १९६५–१९६६ कऽ दमन आ ओकर परिणाम ===
वर्ष १९६५ मे सिक्सटियर बुद्धिजीवीसभक सामूहिक गिरफ्तारिसभक एक नव सिलसिला शुरू भेल किएक तँ अपेक्षाकृत उदार मानल जाएवाला निकिता ख्रुश्चेवकें हटा कऽ लियोनिद ब्रेझनेवकें नियुक्त कऽ देल गेल छल।
ई गिरफ्तारिसभक विरोधमे, चोर्नोविल, डज़िउबा आ छात्र वासिल स्टस कीव सिनेमाक भीतर एक पैग प्रदर्शन केलन्हि, जे सर्गेई पारजानोवक फिल्म 'शैडोज़ ऑफ़ फॉरगॉटन एंसेस्टर्स' कऽ ४ सितम्बरक प्रीमियरकें बाधित कऽ देलक।
चोर्नोविल जोर सँ चिल्ला कऽ कहलन्हि: "जे भी ई अत्याचारक विरुद्ध अछि, ओ अपन स्थान पर ठाढ़ भऽ जाए!"
चोर्नोविल आ डज़िउबाक ई घटनाक संस्मरण काफी भिन्न रहल अछि।
डज़िउबा बादमे ई दावी केलन्हि जे हुनका याद नहि जे चोर्नोविल ओतय उपस्थित छलाह वा हुनका ओ घटनाक पूर्व जानकारी छल।
दोसर दिस, चोर्नोविल कहलन्हि जे ओ आ डज़िउबा स्वतन्त्र रूपसँ एही निष्कर्ष पर पहुँचल छलाह जे दमनक खिलाफ एक सार्वजनिक विरोध नितान्त आवश्यक छल, आ जखन डज़िउबाक भाषण दर्शकक शोरमे दबि गेल, तँ चोर्नोविल ओ वाक्य चिल्ला कऽ विरोधकें जारी राखलन्हि।
सेको डज़िउबाक अधिक सतर्क आ सूचनात्मक भाषणक तुलना चोर्नोविलक अधिक उग्र आ टकराववाला दृष्टिकोणसँ करैत छथि।{{sfn|Seko|2014|pp=128–130}}
ओही वर्ष ३० सितम्बर कें, चोर्नोविलक ल्वीव स्थित फ्लैटक सोवियत सुरक्षा एजेन्सी, के॰जी॰बी॰ द्वारा तलाशी लेल गेल।
ओतय सँ साहित्यक १९० अंश जब्त कएल गेल, जाहिमे 'गैलिसियन-वोलहिनियन क्रॉनिकल', 'बुक्स ऑफ द जेनेसिस ऑफ द यूक्रेनी पीपल', पांटेलीमोन कुलिश, वलोडिमिर एंटोनोविच, वलोडिमिर हनतियुक, दिमित्रो डोरोशेंको, इवान कृपियाकेविच आ वलोडिमिर विन्नीचेंकोक मोनोग्राफ व लेख, साथ ही पोलिश-लिथुआनियाई राष्ट्रमण्डल, प्रथम विश्व युद्ध आ यूक्रेनी स्वतन्त्रता संग्रामक इतिहाससँ जुड़ल पुस्तकसभ शामिल छल।
के॰जी॰बी॰ द्वारा हुनकर फ्लैट पर ३ अगस्त १९६७ आ १२ जनवरी १९७२ कें कएल गेल दुई आन छापेमारीमे सेहो साहित्यक जब्ती भेल, हालाँकि ई दुनू सितम्बर १९६५ कऽ छापेमारीक तुलनामे आकारमे बहुत छोट छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018b|p=119}}
ओही वर्ष किछु समय पश्चात, दमन जारी रहबाक कारण, चोर्नोविलकें सिक्सटियर्स मिखाइलो ओसादची, बोहदान होरिन आ मिखाइलो होरिन, तथा मायरोस्लावा ज़वारीचेवस्काक मुकदमासभमे साक्ष्य देबाक लेल बजाएल गेल।
चोर्नोविल स्पष्ट रूपसँ गवाही देबा सँ इनकार कऽ देलन्हि, जकर परिणामस्वरूप हुनका 'सेकंड रीडिंग' मे हुनकर सम्पादक पदसँ हटा देल गेल।
ओ ''समिज्दात'' कऽ दिस रुख केलन्हि आ मई १९६६ मे अपन रचना 'कोर्ट ऑफ लॉ ऑर ए रिटर्न ऑफ द टेरर?' प्रकाशित केलन्हि, जे सिक्सटियर्सकें देल गेल सजाक वैधता आ संवैधानिकता पर गम्भीर सवाल उठेलक।{{sfn|Derevinskyi|2007|p=38}} ८ जुलाई कें यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद १७९ कऽ तहत मुकदमासभमे गवाही देबा सँ इनकार करबाक हुनका पर आरोप लगाएल गेल, आ वेतनमे २०% कऽ कटौतीक सङ्ग हुनका तीन महिनाक कठोर श्रमक सजा सुनाएल गेल।
ई अवधिमे, ओ कार्पेथियन पर्वतमे यूक्रेनक विज्ञान अकादमीक अभियानसभमे एक तकनीशियनक रूपमे, 'कीवकनीहतोर्ह' कऽ लेल एक विज्ञापनदाताक रूपमे, आ प्रकृति संरक्षणक लेल ल्वीव क्षेत्रीय केन्द्रमे एक शिक्षकक रूपमे विभिन्न कार्य केलन्हि।{{sfn|Shvydkyi|2013}}
१९६७ मे चोर्नोविल ''समिज्दात'' कऽ अपन दोसर महत्वपूर्ण कृति प्रकाशित केलन्हि।
'वूम फ्रॉम विट: पोर्ट्रेट्स ऑफ ट्वेंटी "क्रिमिनल्स"' कऽ नामसँ विख्यात ई कृतिमे १९६५–१९६६ कऽ दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल लोकसभक जानकारी आ हुनकर गिरफ्तारीक दौरान सोवियत अधिकारीसभ द्वारा कएल गेल घोर कानून उल्लङ्घनसभक पूरा विवरण शामिल छल।
चोर्नोविल ई कृतिक प्रतिया यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टीक केन्द्रीय समिति, यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ के॰जी॰बी॰, यूक्रेनक राइटर्स यूनियन आ यूक्रेनक कलाकारसभक संघकें सेहो भेजलन्हि।
२१ अक्टुबर १९६७ कें संयुक्त राज्य अमेरिका द्वारा समर्थित 'रेडियो लिबर्टी' कऽ एक प्रसारणक दौरान एकरा पढ़ल गेल, आ वर्षक अन्त धरि एकरा व्यावसायिक रूपसँ मुद्रित सेहो कऽ देल गेल छल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} चोर्नोविलक ई ''समिज्दात'' १९६९ मे पश्चिमी देशसभमे 'द चोर्नोविल पेपर्स' शीर्षकक तहत प्रकाशित भेल, जे एहन समयमे ई दमनक दिस पूरी दुनियाक ध्यान आकर्षित केलक जखन वैश्विक जनचेतना मुख्य रूपसँ सिन्याव्स्की-डैनियल परीक्षण पर केन्द्रित छल।{{sfn|Bociurkiw|1970|p=343}} चोर्नोविलक ई साहसिक कार्य हुनका ओही समय यूक्रेनी कार्यकर्तासभक बीच अग्रणी हस्तीसभमे सँ एकक रूपमे स्थापित कऽ देलक।{{sfn|Matiash|2017|p=11}}
''वूम फ्रॉम विट'' कऽ अतिरिक्त, चोर्नोविल गिरफ्तारिसभक दौरान जाँचकर्तासभ द्वारा कएल गेल कानूनी उल्लङ्घनसभक सम्बन्धमे यूक्रेनी के॰जी॰बी॰ कऽ प्रमुख आ यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ अभियोजक जनरलकें औपचारिक शिकायता सेहो लिखलन्हि।
५ मई १९६७ कें, हुनका ल्वीव ओब्लास्टक उप अभियोजक जनरल ई॰ स्तारिकोवक कार्यालयमे तलब कएल गेल, जे हुनका यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद १८७-१ कऽ अस्तित्वसँ अवगत करेलन्हि।
ई कानून, जे सोवियत व्यवस्था वा सरकारक निन्दा करबा पर पूरी तरह रोक लगबैत छल, अस्तित्वमे तँ छल मुदा आधिकारिक पुस्तकसभमे दर्ज नहि छल।
तयँ केवल ओही बैठकक दौरान ही चोर्नोविलकें आधिकारिक तौर पर ई ज्ञात भऽ सकल जे ओ शायद किछु अवैध कार्य केने छलाह।
ओही समय धरि, के॰जी॰बी॰ कऽ नजरिसभमे हुनकर छवि एक उपद्रवीक बनि चुकल छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}}
=== याकूतियामे निर्वासन ===
''वूम फ्रॉम विट'' कऽ प्रकाशनक प्रत्युत्तरमे अगस्त १९६७ मे चोर्नोविलकें गिरफ्तार कऽ लेल गेल आ हुनका पर अनुच्छेद १८७-१ कऽ तहत आरोप तय कएल गेल।{{sfn|Melnykova-Kurhanova|2019|p=79}} हुनकर फ्लैटक एक आन तलाशी लेल गेल जकर परिणामस्वरूप ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ एक प्रतिक सङ्ग-सङ्ग वैलेन्टिन मोरोज़क ''समिज्दात'' पुस्तिका ''रिपोर्ट फ्रॉम द बेरिया रिज़र्व'' सेहो जब्त कऽ लेल गेल, जे हुनकर खिलाफ मानहानिक आरोपसभक मुख्य आधार बनल।
चोर्नोविल पूछताछक दौरान मौखिकक बदला अपन लिखित गवाही देबाक विकल्प चुनलन्हि, किएक तँ ओही समय मौखिक पूछताछक दौरान तर्कसभकें विकृत आ हेरफेर कएल जेबाक भारी जोखिम छल।
चोर्नोविल अपन बेगुनाही, साथ ही दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल आन सभ लोकक बेगुनाहीक पुरजोर तर्क दैत लिखलन्हि:{{sfn|Istorychna Pravda 2017}}
ओ ई सेहो स्पष्ट केलन्हि जे ई पूरी प्रक्रिया, आ हुनकर शिकायतसभ पर सोवियत अधिकारीसभक दिस सँ कोनो भी कार्रवाईक कमी, सोवियत प्रणालीमे हुनकर विश्वासकें काफी हद धरि समाप्त कऽ देने छल।
हालाँकि, ओ एही बात पर जोर देनाय जारी राखलन्हि जे सोवियत सरकारक प्रति हुनकर मनमे कोनो दुर्भावना नहि छल, बल्कि ओ ई आरोप लगौलन्हि जे हुनका किछु एहन भ्रष्ट अधिकारीसभ द्वारा निशाना बनाएल जा रहल छल जे अवैध रूपसँ हुनका देशक वास्तविक स्थितिक बारेमे उच्च पदस्थ अधिकारीसभकें सूचित करबा सँ रोकऽ चाहैत छलाह।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ई तर्कसभक बावजूद १३ नवम्बर १९६७ कें चोर्नोविलकें दोषी ठहराएल गेल आ हुनका तीन सालक कारावासक सजा सुनाएल गेल।{{sfn|Melnykova-Kurhanova|2019|p=79}} ई अवधिक दौरान, हुनका याकूत स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यक चप्पनदा गाममे राखल गेल छल।{{sfn|Matiash|2017|p=29}}
[[चित्र:Атена Пашко на Донбасі1.jpg|alt=कैप्शन देखी|thumb|[[एटेना पाश्को]], चोर्नोविलक तेसर आ अन्तिम पत्नी]]
१९६९ मे, चोर्नोविल साथी कार्यकर्ता एटेना पाश्को सँ विवाह केलन्हि, जिनकें सँ ओ एक आन असन्तुष्ट इवान स्वितलीचनीक घर पर पहिल बेर मिलल छलाह।
ओ दुनू याकूतियाक निउर्बा शहरमे औपचारिक रूपसँ विवाह सम्पन्न केलन्हि।{{sfn|Matiash|2017|p=29}}
=== गिरफ्तारिसभक बीचक जीवन (१९६९–१९७२) ===
१९६९ मे एक [[आम माफी]] कऽ तहत चोर्नोविलकें जेलसँ रिहा कऽ देल गेल छल।
रिहाईक बाद हुनका एक स्थिर नौकरी खोजबाक लेल भारी संघर्ष करऽ पड़ल;
ओ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टमे एक मौसम केन्द्र पर, ओडेसा ओब्लास्टक एक पुरातात्विक अभियानक दौरान एक उत्खननकर्ताक रूपमे, आ स्क्निलिव रेलवे स्टेशन पर एक सामान्य कर्मचारीक रूपमे विभिन्न कार्य केलन्हि।{{sfn|Matiash|2017|p=13}} सितम्बर १९६९ मे, ओ वैलेन्टिन मोरोज़ सँ सेहो मिललाह, जे एक आन प्रमुख असन्तुष्ट छलाह जिनकें १९६५-१९६६ कऽ दमनक दौरान कैद कएल गेल छल।
ओ दुनू जल्दी ही गहीर मित्रता कऽ लेलन्हि आ ओ अक्सर एक-दोसर सँ मिलैत-जुलैत रहैत छलाह, किएक तँ ओ दुनू असन्तुष्ट आन्दोलनकें मजबूत करबाक आ सरकारी दुर्व्यवहारसभक अधिक दृढ़तासँ सामना करबाक प्रयास कऽ रहल छलाह।
ई समयावधिक दौरान, चोर्नोविल, स्वितलीचनी आ स्वेर्स्टिउकक सङ्ग मिलकऽ, मोरोज़कें घोर गरीबीमे जेबा सँ रोकबाक लेल एक दान अभियानक सेहो सफल नेतृत्व केलन्हि।
ई अभियान ३,५०० सोवियत रूबल एकत्र केलक।{{sfn|Paska|2018|p=135}} ओ आन पूर्व-कैद असन्तुष्टसभ, जेना कि शिवतोस्लाव कारावन्स्की आ नीना स्ट्रोकाटाक लेल सेहो एहन ही दान अभियान आयोजित केने छलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=199}}
जनवरी १९७० मे चोर्नोविल ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ नामसँ एक नव ''समिज्दात'' अखबार शुरू केलन्हि।
ई अखबारमे आन ''समिज्दात'' प्रकाशनसभक सङ्ग-सङ्ग ओ महत्वपूर्ण जानकारीकें सेहो शामिल कएल गेल जकरा ओ महान रूसी अन्धराष्ट्रवाद आ यूक्रेन-विरोधी भावना मानैत छलाह।
एहिमे सोवियत सरकार आ पुलिस द्वारा कएल जा रहल मानवाधिकारसभक दुरुपयोगक विस्तृत विवरण देल गेल छल, जकरा चोर्नोविल सोवियत संघक संविधानक सर्वथा विपरीत मानैत छलाह, आ एहिमे यूक्रेनमे असन्तुष्ट आन्दोलनसँ सम्बन्धित आन जानकारी सेहो मौजूद छल।{{sfn|Shanovska|2019|pp=144–145}} चोर्नोविल ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ मुख्य सम्पादक छलाह, आ एकर तीन संस्थापकसभ व सम्पादकसभमे सँ एक छलाह।
''द यूक्रेनी हेराल्ड'' एक पैग पेशेवर कर्मचारीसभक दलकें बनाए रखने छल, जकर संवाददाता पूरे यूक्रेनमे मौजूद छलाह,{{sfn|Dubyk|Zaitsev|2019}} आ जीवनी लेखक वी॰ आई॰ मत्याश द्वारा ई अखबारकें यूक्रेनमे स्वतन्त्र प्रेंसक अग्रदूतक रूपमे वर्णित कएल गेल अछि।{{sfn|Matiash|2017|p=8}}
गिरफ्तारीक डरसँ, जुलाई १९७१ मे चोर्नोविल संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समितिकें एक विस्तृत पत्र लिखलन्हि, ई आशाक सङ्ग जे यदि ओ फेरसँ कैद भऽ गेलाह तँ अन्तर्राष्ट्रिय निकाय एकरा प्रकाशित करत।
ई पत्रमे, ओ सोवियत अधिकारीसभ द्वारा कएल गेल कानूनक उल्लङ्घनसभक ठोस उदाहरणसभकें रेखांकित केलन्हि, आ ई तर्क देलन्हि जे सोवियत राजनीतिक कैदीसभक पास अपन बचाव करबाक कोनो कानूनी अधिकार नहि छल आ ओ निरन्तर निगरानी, ब्लैकमेल आ धमकीसभक क्रूर अभियानक अधीन छलाह।
ओ जाँचकर्तासभक सङ्ग सहयोग करबाक कोनो भी सम्भावनाकें ई लिखैत सिरासँ खारिज कऽ देलन्हि: "हम उपर्युक्त सिद्धान्तसभक आगू झुकबाक बदला सलाखसभक पाछा मरब अधिक पसन्द करब।"{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=200}}
ई समय, चोर्नोविल मायखाइलो द्रागोमानोवक मान्यतासभक आधार पर उदार लोकतन्त्रमे सेहो अपन विश्वास अपनायलन्हि।
अक्टुबर १९७१ मे मोरोज़कें लिखल एक पत्रमे, चोर्नोविल टिप्पणी केलन्हि जे अराजकतावादी क्रान्तिकारीसभ पियरे-जोसेफ प्राउधोन आ मिखाइल बाकुनिनक अपन अध्ययनमे, ओ द्रागोमानोवक नीतीसभक लेल बिना शर्त समर्थनकें तँ अस्वीकार कऽ देने छलाह, मुदा हुनकर ई माननाय छल जे स्वशासन पर ई शुरुआती बुद्धिजीवीक विचार पूर्णतः समर्थन करबा योग्य छल।
एही दृष्टिकोण बादमे संघवादक लेल हुनकर मजबूत समर्थनकें आकार देलक।{{sfn|Seko|2021|pp=95–96}} ई दौरान, चोर्नोविल स्वयंकें एक समाजवादीक रूपमे वर्णित करनाय जारी राखलन्हि, आ एक बिना तिथिक पत्रमे ओ लिखलन्हि जे ओ "हमेशा समाजवादक मूल सिद्धान्तसभक दृढ़तासँ पालन केने छथि आ एहन करनाय जारी राखने छथि", जखन कि राजनीतिक स्वतन्त्रता पर प्रतिबन्धसभक लेल ओ सोवियत सरकारक घोर आलोचना केलन्हि।{{sfn|Bellezza|2019|p=119}}
कार्यकर्ता नीना स्ट्रोकाटाक गिरफ्तारीक पश्चात २१ दिसम्बर १९७१ कें चोर्नोविल 'नीना स्ट्रोकाटाक रक्षाक लेल नागरिक समिति' कऽ स्थापना केलन्हि।
ई समिति मानवाधिकार संगठनसभक गठनक प्रति हुनकर दृष्टिकोणमे एक पैग बदलावकें चिह्नित केलक;
ओ एहीसँ पहिने याचिका अभियानसभक पक्षमे हुनका अस्वीकार कऽ चुकल छलाह, किएक तँ ओ सोवियत संघक भीतर यूक्रेनक स्थितिक कठोर परिस्थितिसभक कारण एक संगठनक गठनकें लगभग असम्भव मानैत छलाह।
हालाँकि, हुनकर ई पुरान दृष्टिकोणक असन्तुष्टसभ आ यूक्रेनी जनता द्वारा बढ़त आलोचना भेल छल, जे ई याचिका अभियानसभकें बहुत धीमा आ महत्वपूर्ण परिणाम नहि देबयवाला मानैत छलाह।
ई नव समितिक जड़ि एंजेला डेविसक कानूनी रक्षाक लेल स्थापित सार्वजनिक समितिसभमे निहित छल, जे एक अमेरिकी नागरिक अधिकार कार्यकर्ता छलीह, जिनकर मामला सोवियत संघमे एही लेल लोकप्रिय छल किएक तँ ओ एक कम्युनिस्ट छलीह।
चोर्नोविलक माननाय छल जे संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समितिकें मामलाक जानकारी दऽ कऽ स्ट्रोकाटाकें मुक्त कएल जा सकैत अछि, आ एकर अतिरिक्त ओ दज़िउबा, स्ट्रोकाटाक करीबी दोस्त लियोनिद तिमचुक, मॉस्को स्थित कार्यकर्तासभ प्योत्र याकिर आ ल्यूडमिला अलेक्सेयेवा, आ लेखक इवान फ्रांकोक पोती ज़िनोविया फ्रांकोक प्रत्यक्ष समर्थनक सेहो अनुरोध केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2015|pp=21–22}}
दज़िउबा आ फ्रांको सहित कयन आन असन्तुष्टसभ ई समितिमे भाग लेबा सँ इनकार कऽ देलन्हि।
ई इनकारसभ चोर्नोविलकें काफी प्रभावित केलक, विशेष रूपसँ फ्रांकोक इनकार, जिनकर पारिवारिक सम्बन्धसभक बारेमे हुनकर ई माननाय छल जे ओ समितिकें सोवियत सरकारक हमलासभसँ सुरक्षित रखबामे मदद कऽ सकैत छलाह।{{sfn|Derevinskyi|2015|pp=21–22}} तिमचुक अन्ततः एहिमे शामिल भऽ गेलाह, आ वासिल स्टस सेहो आबि जुड़लाह।
ई समूह अपन बचाव कऽ तर्क सोवियत संविधान, [[मानवाधिकारसभक सार्वभौम घोषणा]] आ नागरिक आ राजनीतिक अधिकारसभ पर अन्तर्राष्ट्रिय नियम पर आधारित केलक।
समितिक प्रकाशनसभमे, सोवियत कार्यकर्तासभक इतिहासमे पहिल बेर, एकर सदस्यसभक पता स्पष्ट रूपसँ शामिल छल, जतय स्ट्रोकाटाक दिस सँ सामग्री प्रस्तुत कएल जेबाक छल।
ई यूक्रेनक इतिहासमे पहिल मानवाधिकार संगठन छल, मुदा अगिला ही वर्ष एकर सदस्यकें छोड़ि सभकें गिरफ्तार होयबाक बाद एकरा पूरी तरह नष्ट कऽ देल जाएत।{{sfn|Zaitsev|2006}}
=== रूसमे जीवन (१९७२–१९८५) ===
==== ''यूक्रेनी हेराल्ड'' परीक्षण ====
], जतय १९७२ कऽ गिरफ्तारीक बाद चोर्नोविलकें पूर्व-परीक्षण निरोधमे राखल गेल छल]]
यूक्रेनी बुद्धिजीवीसभ पर एक आन अत्यन्त व्यापक दमन जनवरी १९७२ मे शुरू भेल, जे बेल्जियम-यूक्रेनी यारोस्लाव दोबोशक गिरफ्तारीसँ भड़क गेल छल।
दोबोश यूक्रेनी राष्ट्रवादीसभक संगठनक एक सक्रिय सदस्य छलाह, जिनका सोवियत संघसँ ''समिज्दात'' कऽ तस्करी करबाक गुप्त काम सौंपल गेल छल।
चोर्नोविलकें ओलेना एंटोनिवक ल्वीव फ्लैटमे एक उत्सवक ठीक बाद १२ जनवरी कें गिरफ्तार कऽ लेल गेल छल।
हुनका पर यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद ६२ (सोवियत विरोधी आन्दोलन) आ १८७-१ (सोवियत संघक खिलाफ निन्दा) कऽ तहत गम्भीर आरोप लगाएल गेल छल।{{sfn|Tereshchuk|2022}} ई समारोह सोवियत सांस्कृतिक आ धार्मिक नीतिक मुखर विरोधक रूपमे आयोजित कएल गेल छल, आ एकर अतिरिक्त ई ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' आ राजनीतिक कैदीसभ तथा हुनकर बेसहारा परिवारसभक लेल धन उगाहबाक एक प्रयासक रूपमे सेहो काम केने छल।
ई २५० रूबल जुटाएल्क, जकर उपयोग दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल लोकसभक आर्थिक सहायताक लेल कएल गेल।
चोर्नोविलकें इरीना कालियनेट्स, इवान गेल, स्टेफानिया शबतुरा, मिखाइलो ओसादची आ यारोस्लाव दशकेविच कऽ सङ्ग ल्वीवक के॰जी॰बी॰ पूर्व-परीक्षण निरोध केन्द्रमे कैद कएल गेल छल।{{sfn|Hrytsiv|2017}}
चोर्नोविलक ई परीक्षण बन्द दरवाजासभक पाछा सम्पन्न भेल छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} अभियोजकसभ तर्क देलन्हि जे चोर्नोविल ही ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ सामग्रीक लेल पूरी तरह जिम्मेदार छलाह, जे आरोपसँ ओ स्पष्ट इनकार केलन्हि।{{sfn|Seko|2020|p=134}} जाँचक दौरान, आन असन्तुष्ट कार्यकर्तासभ समाचार पत्रमे चोर्नोविलक भूमिकासँ सबूत देबा सँ सेहो इनकार कऽ देलन्हि;
अन्ततः सरकार अपन तर्कसभक लेल ज़िनोविया फ्रांको जका आन व्यक्तिसभक अनुमानसभ पर भरोसा केलक।{{sfn|Derevinskyi 2017b}} चोर्नोविल सेहो साथी असन्तुष्टसभक खिलाफ कोनो भी प्रकारक सबूत देबा वा जाँचकर्तासभक सङ्ग सहयोग करबा सँ साफ इनकार कऽ देलन्हि।
पूछताछक दौरान, ओ अपन ई दृढ़ विश्वास व्यक्त केलन्हि जे ई परीक्षण पूरी तरह अवैध छल आ आन असन्तुष्टसभसँ असम्बन्धित छल{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} आ ओ आरोप लगौलन्हि जे अधिकारी अपन निपटानमे उपलब्ध सभ साधनसभक उपयोग करैत, हुनकर खिलाफ "एक नरसंहार" कऽ तैयारी कऽ रहल छलाह।{{sfn|Seko|2020|p=134}} ई परीक्षणक दौरान हुनका सँ सौ सँ भी अधिक बेर कड़ा पूछताछ कएल गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} अभियोजकसभ ब्लैकमेलक सेहो सहारा लेलन्हि, हुनकर रिश्तेदारसभकें गिरफ्तारी आ शारीरिक नुकसान पहुँचाबक धमकी देलन्हि, मुदा ई प्रयासक उल्टा ही असर भेल आ चोर्नोविल पूछताछमे सहयोग करबा सँ पूरी तरह इनकार कऽ देलन्हि।{{sfn|Bazhan|2018|p=35}}
चोर्नोविल द्वारा लेखन आ वर्तनीक कयन अलग-अलग परस्पर विरोधी रूपसभक उपयोग हुनकर बचाव कऽ एक महत्वपूर्ण हिस्सा बनौलक, आ ओ ई तर्क देबाक लेल एकर इस्तेमाल केलन्हि जे हुनका पाठक उचित भाषाई विश्लेषणक बिना ही दोषी ठहराएल गेल छल।{{sfn|Seko|2020|p=134}} चोर्नोविलक ई तर्कसभक बावजूद, के॰जी॰बी॰ एहन सबूतसभकें उजागर केलक जे चोर्नोविलकें समाचार पत्र शुरू करबा आ जाँचकें विफल करबाक स्पष्ट उद्देश्यसँ एकर तस्करीक समन्वय करबामे पूरी तरह फँसबैत छल;
मुदा ओ निर्णायक रूपसँ ई साबित करबामे विफल रहलाह जे चोर्नोविल ही एकर मुख्य सम्पादक छलाह।
चोर्नोविलक सेलमे गुप्त रूपसँ सुनबाक उपकरण लगाएल गेल छल, ताहि लेल सुरक्षा सेवाकें ई सेहो पता चलि गेल जे यदि हुनका यूक्रेनक बाहर निर्वासनमे भेजल जाइत अछि तँ हुनकर इरादा भूख हड़तालक घोषणा करबाक छल, आ ओ सोवियत संघ छोड़ि यूगोस्लाविया जेबाक अनुमति चाहैत छलाह।{{sfn|Bazhan|2018|p=35}}
चोर्नोविलक परीक्षणक समापन पर देल गेल सजा काफी विवादित रहल अछि;
[[एमनेस्टी इंटरनेशनल]] १९७७ मे कहने छल जे हुनका सात सालक कारावास आ पाँच सालक निर्वासनक कड़ा सजा सुनाएल गेल छल;{{sfn|Amnesty International 1977}} मार्च १९७३ मे ''द न्यूयॉर्क टाइम्स'' दावी केलक जे हुनका दुनूक बीच अन्तर कएल बिना सोझे बारह सालक कारावास आ निर्वासनक अधीन कएल गेल छल;{{sfn|The New York Times 1973}} २०१५ मे एनसाइक्लोपीडिया ऑफ यूक्रेन दावी केलक जे हुनका छह सालक कारावास आ तीन सालक आन्तरिक निर्वासनक अवधि भेटल छल,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} जकरा इतिहासकार बोहदान पास्का{{sfn|Paska|2018|p=141}} आ ओलेह बाज़ान सेहो समान रूपसँ स्वीकार केलन्हि।
बाज़ानक अनुसार, चोर्नोविलकें ८ अप्रैल १९७३ कें ल्वीव ओब्लास्ट कोर्ट द्वारा सजा सुनाएल गेल छल,{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} यद्यपि चोर्नोविल १९७४ मे याद केने छलाह जे हुनका १२ अप्रैल कें सजा सुनाएल गेल छल।{{sfn|Chornovil|1976|p=58}} चोर्नोविल अपन मामलाक सम्बन्धमे उच्च न्यायालयसभमे तीन अपीलसभ दायर केलन्हि;
पहिल दुई कें खारिज कऽ देल गेल, जखन कि तेसर कें आंशिक रूपसँ औपचारिक रूपसँ स्वीकार कऽ लेल गेल - हालाँकि चोर्नोविलक अन्तिम सजायमे कोनो बदलाव नहि कएल गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}}
==== मोर्दोवियामे कारावास (१९७२-१९७८) ====
अपन दोषसिद्धिक बाद, चोर्नोविलकें मोर्दोवियन स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यमे एक सुधारात्मक श्रम कॉलोनीमे भेज देल गेल।
१९७३ सँ १९७८ धरि हुनका विभिन्न रूपसँ दुई कठोर शिविरसभमे कैद राखल गेल छल;
ZhKh-385/17-अ आ ZhKh-385/3।{{sfn|Shvydkyi|2013}} अपन अमानवीय कारावासक बावजूद, चोर्नोविल सक्रिय रूपसँ कैदीसभक विरोध प्रदर्शनसभक नेतृत्व करनाय जारी राखलन्हि, जकर कारण लेखक आ असन्तुष्ट मिखाइल खेइफेट्स द्वारा हुनका "ज़ेकोक (कैदीसभक) जनरल" कऽ उपनाम देल गेल।
हुनका आन कैदीसभसँ पूरी तरह अलग कऽ देल गेल आ ओ नियमसभक पालन करबा सँ इनकार करबाक बाद हुनका कड़ा निगरानीमे राखल गेल जिनकर सभ कैदीसभकें पालन करनाय अनिवार्य छल।{{sfn|Kheifets|2018}} बी॰ एज़र्निकोव आ एल॰ कामिंस्की, दुई रिफ्यूसेनिक जिनकें चोर्नोविलक समान ही शिविरमे कैद कएल गेल छल, सेहो हुनका "सभ राजनीतिक कैदीसभक बीच महान अधिकार" रखैवाला एक प्रभावशाली व्यक्तिक रूपमे वर्णित केलन्हि, आ १९७५ मे सोवियत संघ छोड़बाक बाद वैश्विक समाजसँ हुनकर रिहाईक आग्रह करैत एक खुला पत्र सेहो लिखलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2021|pp=119–120}}
हुनकर कारावासक दौरान चोर्नोविलक गतिविधिसभ अन्तर्राष्ट्रिय ध्यान आकर्षित करनाय जारी राखलक।
हुनका मानवाधिकार समूह एमनेस्टी इंटरनेशनल द्वारा 'अन्तरात्माक बन्दी' कऽ रूपमे मान्यता देल गेल छल,{{sfn|Amnesty International 1977}} आ १९७५ मे अभिव्यक्तिक स्वतन्त्रताक लेल खतरावाला लेखकसभकें मान्यता देबयवाला निकोलस टोमालिन पत्रकारिता पुरस्कारसँ सेहो सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Chornovil|1976|p=57}} एही समयक आसपास, चोर्नोविल अपन लेखनकें जेलसँ बाहर तस्करी करनाय सेहो शुरू कऽ देने छलाह, आ सोवियत मानवाधिकारसभक हननकें प्रदर्शित करबाक साधनक रूपमे ई अवसरक भरपूर उपयोग केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2021|p=120}} ओ अमेरिकी राष्ट्रपति जेराल्ड फोर्डकें एक पत्र लिखिकऽ सोवियत संघमे मानवाधिकारसभक दिशामे बढ़ल भेल ध्यानक सङ्ग 'डिटेंटे' कऽ नीतिक मिलान करबाक आग्रह केलन्हि, ई आरोप लगवैत जे सोवियत अधिकारीसभ असन्तुष्ट आवाजसभकें बेरहमी सँ दबाबक साधनक रूपमे एकर इस्तेमाल केने छल।{{sfn|Chornovil|1975}} ओ आगू हुनका सँ जैक्सन-वैनिक संशोधनक पूर्ण समर्थन करबाक आग्रह केलन्हि, जे देशसँ प्रवासनक स्वतन्त्रताक अनुमतिक देबाक प्रयासमे सोवियत संघ पर प्रतिबन्ध लगा देलक।{{sfn|Fedunyshyn|2018|pp=201–202}} बोरिस पेंसनक सङ्ग मिलकऽ, ओ ''समिज्दात'' पुस्तिका "डेली लाइफ इन द मोर्दोवियन कैंप्स" लिखलन्हि, जकरा यरूशलेम लेल गेल आ रूसीमे प्रकाशित कएल गेल, एहीसँ पहिने जे अगिला वर्ष म्यूनिख स्थित ''सुचास्निस्ट'' पत्रिकामे एकर यूक्रेनीमे अनुवाद कएल गेल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}}
हेलसिंकी समझौता ३० जुलाई आ १ अगस्त १९७५ कऽ बीच हस्ताक्षरित कएल गेल छल।
हस्ताक्षरकर्ता देशसभमे सम्पूर्ण यूरोप, सोवियत संघ, संयुक्त राज्य अमेरिका आ क्यानाडा शामिल छल।{{sfn|Commission on Security and Cooperation in Europe 2019}} सोवियत संघमे, ई हेलसिंकी समझौताकें असन्तुष्टसभक लेल एक नव शुरुआतक रूपमे देखल गेल, जे पाबलन्हि जे हुनकर पास आब सोवियत मानवाधिकारसभक हननकें उजागर करबाक एक साधन छल।{{sfn|Marynovych|2021|p=86}} कीवमे एक असन्तुष्ट माइकोला रुडेंको ओ उद्देश्यक लेल ९ नवम्बर १९७५ कें यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) कऽ गठनक ऐतिहासिक घोषणा केलन्हि।{{sfn|Marynovych|2021|p=90}} चोर्नोविल समूहक स्थापनाक समय जेलमे छलाह आ १९७९ धरि ओ एहिमे शामिल नहि भेल छलाह।{{sfn|Marynovych|2021|p=102}}
मोरोज़ आ आन राजनीतिक कैदीसभक सङ्ग, चोर्नोविलक प्रतिरोध गतिविधिसभ UHG कऽ स्थापनाक बाद सेहो निर्बाध जारी रहल।
दुनू १२ जनवरी १९७७ कऽ भूख हड़तालमे भाग लेलन्हि, जाहिमे ओ अपन गैर-अनुरूपतावादी दृष्टिकोणसभक आधार पर उत्पीड़नकें पूरी तरह समाप्त करबाक आह्वान केलन्हि।
हालाँकि, ई समय, यूक्रेनी राजनीतिक कैदीसभक बीच एक पैग विभाजन बनि रहल छल जे की सोवियत जेल प्रणालीक सक्रिय रूपसँ विरोध करब नीक छल वा ओ जे आत्म-संरक्षणक पक्ष लैत छलाह।
के॰जी॰बी॰ कऽ प्रभावसँ, दुनू गुट खुलि कऽ आपसमे भिड़य लगलाह।
मोरोज़ आ शुमुकसँ अलग एक शिविरमे कैद चोर्नोविल ई संघर्षमे पक्ष लेबा सँ साफ इनकार कऽ देलन्हि आ एक मध्यस्थक रूपमे कार्य केलन्हि।
१९७७ कऽ शुरुआतमे, एक अस्पतालमे शुमुकक सङ्ग बैठकक दौरान, चोर्नोविल पूर्व पर मोरोज़क सङ्ग अपन संघर्षकें कृत्रिम रूपसँ तेज करबाक आरोप लगौलन्हि, आ क्यानाडाई परिवारक सदस्यसभकें शुमुकक पत्रसभक तुलना सोझे पुलिस शिकायतसभक समकक्ष केलन्हि।
जेलसँ रिहाईक बाद, चोर्नोविल शुमुक आ मोरोज़ दुनू पर हुनकर अहङ्कारी रवैयाक परिणामस्वरूप ई विवादक लेल समान रूपसँ जिम्मेदार होयबाक आरोप लगौलन्हि।{{sfn|Paska|2018|pp=141–142}}
==== याकूतिया वापसी (१९७८-१९८०) ====
चोर्नोविलकें जेलसँ रिहा कऽ देल गेल आ १९७८ कऽ शुरुआतमे हुनका फेरसँ चप्पनदा भेज देल गेल।
ओतय, ओ सोवियत संघक भीतर राजनीतिक कैदीसभक स्थिति आ मानवाधिकारसभक बारेमे अपन लेखन जारी राखलन्हि।{{sfn|Zakharov|2005}} ओ मोरोज़ आ शुमुकक बीच चलि रहल संघर्षमे सेहो शामिल होइत रहलाह;
मोरोज़क पत्नी रायसाकें लिखल एक पत्रमे, ओ शुमुकक सार्वजनिक "बहिष्कार" कऽ आह्वान केलन्हि, जखन कि ई तर्क देलन्हि जे मोरोज़ आब अनम्य भऽ रहल छलाह।
मोरोज़क नौ सालक लाम्ब कारावास हुनकर मानसिक आ भावनात्मक स्थितिकें गम्भीर रूपसँ प्रभावित केने छल;
चोर्नोविल हुनका आत्म-प्रशंसक आ संकीर्ण बतौलन्हि। अपन निर्वासनक दौरान, मोरोज़क सङ्ग चोर्नोविलक मित्रता सेहो समाप्त भऽ गेल किएक तँ पूर्व शुमुकक सङ्ग संघर्षक कारण बादवाला सँ स्वयंकें दूर करबाक कड़ा माँग केने छल।{{sfn|Paska|2018|p=142}}
अपन निर्वासनक दौरान, चोर्नोविल सोवियत अधिकारीसभकें पत्र भेजनाय जारी राखलन्हि।
सोवियत संघक अभियोजक जनर लकें लिखल १० अप्रैल १९७८ कऽ एक पत्रमे, ओ ई तथ्यक घोर आलोचना केलन्हि जे सोवियत संविधान द्वारा सैद्धान्तिक रूपसँ देल गेल व्यापक अधिकार वास्तविकतामे पूरी तरह अनुपस्थित छल, ई पुछैत जे "सोवियत कानून किएक मौजूद अछि?"।{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=202}} ओ "ओनली वन ईयर" नामक एक ''समिज्दात'' पैम्फलेट सेहो लिखलन्हि,{{sfn|Matiash|2017|p=13}} आ हुनका ओही वर्ष पीईएन इंटरनेशनलमे भर्ती कराएल गेल।{{sfn|Zakharov|2005}} ओही समय, ओ निउर्बामे एक खेतमे एक मजदूरक रूपमे काम कऽ रहल छलाह,{{sfn|Matiash|2017|p=13}} जतय हुनका अक्टुबर १९७९ मे भेजल गेल छल।
पहिने जका, चोर्नोविलक ''समिज्दात'' कार्यसभमे सँ अधिकांश मानवाधिकारसभक हनन आ अन्तरात्माक बन्दीसभ द्वारा सामना कएल जाएवाला स्थितिसभकें चित्रित करबाक महत्वपूर्ण काम केलक।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|pp=110–111}}
चोर्नोविल २२ मई १९७९ कें अपन निर्वासनसँ यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) मे शामिल भेल।{{sfn|Marynovych|2021|p=102}} नवम्बर १९७९ सँ मार्च १९८० धरि हुनका के॰जी॰बी॰ द्वारा निरन्तर निगरानीमे राखल गेल छल, जे ई दर्ज केलक जे ओ असन्तुष्टसभ मिखाइलो होरिन, ओक्साना मेश्को आ इवान सोकुलस्कीक सङ्ग सम्पर्क स्थापित केने छलाह।
ओ कयन आन व्यक्तिसभसँ सेहो सम्पर्क केलन्हि जे यूक्रेनक ओब्लास्टमे UHG कऽ अध्याय स्थापित करऽ चाहैत छलाह।
चोर्नोविलक अज्ञात, मेश्को, जे ओही समय UHG कऽ नेता छलाह, ओ सेहो भारी के॰जी॰बी॰ निगरानीमे आबि गेल छलाह, आ ओ अपन गिरफ्तारीकें रोकबाक लेल व्यक्तिसभकें प्रवेश देनाय बन्द कऽ देने छलाह।
एक प्रमुख UHG सदस्य ज़ेनोविय क्रासिव्स्की कैद आ निर्वासित असन्तुष्टसभसँ मिलबाक लेल पेट्रो रोज़ुमनीकें भेजलन्हि।
ओहिमे चोर्नोविल सेहो छलाह, जिनकें UHG कऽ प्रमुखक रूपमे मेश्कोकें बदलबाक लेल विशेष रूपसँ कहल गेल छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|pp=110–111}}
==== बलात्कारक प्रयासक लेल गलत सजा (१९८०-१९८५) ====
चोर्नोविलकें ८,{{sfn|Kryzhanovska|2022}} ९,{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} वा १५{{sfn|Shvydkyi|2013}} अप्रैल १९८० कें बलात्कारक प्रयासक घिनौना आरोपमे फेरसँ गिरफ्तार कऽ लेल गेल छल।
यूक्रेनी इतिहासलेखनमे ई आरोपसभकें अक्सर मनगढ़न्तक रूपमे वर्णित कएल जाइत अछि,{{sfn|Shvydkyi|2013}}{{sfn|Kryzhanovska|2022}}{{sfn|Matiash|2017|p=14}} आ ओहिना अमेरिकी पत्रिका ''[[टाइम (पत्रिका)|टाइम]]'' द्वारा सेहो एकरा सन्दर्भित कएल गेल छल।{{sfn|Blake|1980}} मायकोला होरबल, यारोस्लाव लेसियव आ योसिफ़ ज़िसेल्स सहित कयन आन प्रमुख असन्तुष्टसभकें ओही समय ई तरहक फर्जी आरोप भेटल छल।
UHG कऽ सदस्य मायरोस्लाव मैरिनोविच एक के॰जी॰बी॰ अधिकारीक हवाले सँ कहलन्हि जे "हम विशेष रूपसँ राजनीतिक आरोपसभ पर व्यक्तिसभकें गिरफ्तार कऽ कऽ आब कोनो नव शहीद नहि बनाएब।"{{sfn|Marynovych|2021|p=115}} चोर्नोविलक गिरफ्तारी, साथ ही यूक्रेन आ पूरे सोवियत संघक कयन आन असन्तुष्टसभक गिरफ्तारी, मैड्रिडमे यूरोपमे सुरक्षा आ सहयोग पर सम्मेलनक एक बैठकक ठीक बीच भेल, आ ''टाइम'' कहलक जे किछु पर्यवेक्षकसभक ई माननाय छल जे हेलसिंकी समझौताक प्रति सोवियत नाराजगी प्रदर्शित करबाक लेल ही ई गिरफ्तारिया कएल गेल छल।{{sfn|Blake|1980}}
अपन गिरफ्तारीक बाद, चोर्नोविल भूख हड़तालक घोषणा कऽ देलन्हि,{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} आ अपन तथा दोसरक गिरफ्तारीकें लेनिनवादी आदर्शसभक घोर विपरीत आ १९८० कऽ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकक अगुवाईमे असन्तोष कें दबाव प्रयासक रूपमे चित्रित केलन्हि।{{sfn|Chornovil|2007|p=673}} हुनका याकूतियाक तबागामे एक जेल शिविरमे लेल गेल, जतय हुनका उल्टी आ मलसँ सनल एक अत्यन्त गन्दा सेलमे राखल गेल छल।
एक समय पर, हुनका एक "मनोरंजन कक्ष" मे स्थानान्तरित कऽ देल गेल छल, जतय हुनकर पानी धरि कोनो पहुँच नहि छल।
अपन भूख हड़तालक परिणामस्वरूप शक्तिक भारी कमीक कारण, चोर्नोविल जेलक शौचालय धरि पहुँचबाक लेल चारो हाथ-पैरक बल रेंगैत छलाह, जे हुनकर सेल्सँ एक मंजिल नीचा आ जेलक यार्डक पार स्थित छल।
कयन बेर, ओ थकावटसँ बेहोश भऽ गेलाह, आ पहरेदारसभ द्वारा हुनका पर पानी डारि कऽ जगाएल गेल।
चोर्नोविलकें अपन ई विरोध तखन रोकऽ पड़ल जखन डाक्टरसभ कड़ा चेतावनी देलन्हि जे यदि ओ भोजनसँ इनकार करनाय जारी राखलन्हि तँ शिविरमे एक महामारीक दौरान अनुबंधित पेचिशक लेल हुनकर इलाज नहि कएल जाएत।
ई हड़तालक लेल, चोर्नोविलकें ५ सँ २१ नवम्बर १९८० धरि एकान्तवासमे राखल गेल छल।{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} हुनका मिर्नी शहरमे एक बन्द अदालत द्वारा दोषी पाबल गेल आ पाँच सालक जेलक सजा सुनाएल गेल।{{sfn|Shvydkyi|2013}}
चोर्नोविल जेलमे लिखनाय जारी राखलन्हि, जाहिमे सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ २६अम कांग्रेसकें लिखल गेल फरबरी १९८१ कऽ एक खुला पत्र शामिल अछि, जाहिमे ओ महासचिव लियोनिद ब्रेझनेव आ के॰जी॰बी॰ अध्यक्ष यूरी एंड्रोपोव पर UHG कऽ खिलाफ पैग पैमाना पर दमन करबाक सोझे आरोप लगौने छलाह।
ओ अपन पत्नीकें सेहो लिखलन्हि, आ कांग्रेसक प्रति असन्तुष्टसभक प्रतिक्रियासभमे "कोनो भी समझौता नहि" करबाक आग्रह केलन्हि।
ओ ९ अप्रैल १९८१ कें एक आन पत्र लिखलन्हि, ई बेर संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समिति, एमनेस्टी इंटरनेशनल, कमिटी फॉर द फ्री वर्ल्ड आ हेलसिंकी कमिटी फॉर ह्यूमन राइट्सकें, सोवियत संघक प्रति अपन कूटनीतिक नीतीसभकें तैयार करबामे UHG कऽ सोवियत उत्पीड़नक दिशामे अधिक ध्यान बढ़ाबक आग्रह केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2018|pp=202–203}} १९८३ मे चोर्नोविलकें रिहा कऽ देल गेल, मुदा हुनका यूक्रेन घुरबा सँ सख्त रोक देल गेल।
ओ पोक्रोव्स्क शहरमे ही रहलाह,{{sfn|Shvydkyi|2013}} एक फायर स्टोकरक रूपमे काम करैत।{{sfn|Matiash|2017|p=14}} अन्ततः १५ अप्रैल १९८५ कें{{sfn|Shvydkyi|2013}} नव महासचिव मिखाइल गोर्बाचेव चोर्नोविलकें ''पेरेस्त्रोइका'' कऽ हिस्साक रूपमे यूक्रेन घुरबाक अनुमति प्रदान केलन्हि।{{sfn|Ivanova|2024}}{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=50}} चोर्नोविल सोवियत सरकार द्वारा कुल १५ साल कैदमे बितेने छलाह।{{sfn|Ivanova|2024}}
=== यूक्रेन वापसी ===
जखन धरि चोर्नोविल यूक्रेन घुरलाह, तखन धरि देश नाटकीय रूपसँ बदलि चुकल छल।
यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टीक प्रथम सचिव पेट्रो शेलेस्ट, जे एक उदारवादी नेता छलाह, कें हटा देल गेल आ हुनकर स्थान कट्टरपन्थी वलोडिमिर शेर्बित्स्कीकें नियुक्त कऽ देल गेल, जे ब्रेझनेवक निप्रॉपेट्रोस माफियाक एक सदस्य छलाह।
शेर्बित्स्की रूसीकरण नीतीसभ आ यूक्रेनी संस्कृति पर नकेल कसबाकें नाटकीय रूपसँ बढ़ा देने छलाह।
आंशिक रूपसँ शेर्बित्स्कीक नीतीसभक परिणामस्वरूप, १९८२ मे ब्रेझनेवक मृत्युक समय धरि, जोसेफ स्टालिनक शासनक दौरान ब्रेझनेवक नेतृत्वमे यूक्रेनीमे बहुत कम किताबा प्रकाशित भेल छल।{{sfn|Kuzio|2010}} यूक्रेनी संस्कृतिमे ई भारी गिरावट कऽ सङ्ग-सङ्ग १९८६ कऽ [[चेर्नोबिल दुर्घटना]] कऽ प्रति सरकारक धीमा प्रतिक्रिया जनमतकें नराम्रो तरह सँ खराब कऽ देलक आ चोर्नोविलकें कम्युनिस्ट शासनक खिलाफ एक संयुक्त मोर्चा बनबै लेल प्रेरित केलक।{{sfn|Poberezhets|2013|p=115}}
गोर्बाचेवक सुधारसभक बावजूद, सोवियत सरकार चोर्नोविल आ आन असन्तुष्टसभक खिलाफ हस्तक्षेप करनाय जारी रखने छल।
१९८७ मे राज्य चोर्नोविलक खिलाफ एक मानहानि अभियान शुरू केलक, जकर आंशिक कारण शेर्बित्स्कीक रूसीकरणक प्रयाससभ पर आन्तरिक असन्तोष छल{{sfn|Bilyk|2019|pp=14–15}} आ आंशिक रूपसँ मॉस्कोक भारी दबाव छल।{{sfn|Danylenko|2019|pp=27-28}} ''द यूक्रेनी हेराल्ड'', जकरा अगस्त १९८७ मे फेरसँ लन्च कएल गेल छल आ जाहिमे प्रमुख विपक्षी-दिमागवाला बुद्धिजीवीसभक निबन्ध प्रकाशित कएल गेल छल,{{sfn|Kipiani|2002}} "विदेशी विध्वंसक सुरक्षा एजेन्सीसभ" द्वारा समर्थित होयबाक राज्य-समर्थित आरोपसभकें बहुत आकर्षित केलक।{{sfn|Kipiani|2011}} ओही समयक आसपास, चोर्नोविल ''द यूक्रेनी वीकली'' कें एक विस्तृत साक्षात्कार देलन्हि, जाहिमे ओ धर्म आ यूक्रेनी संस्कृतिक प्रति असन्तुष्ट आन्दोलनक दृष्टिकोणकें स्वतन्त्र रूपसँ स्पष्ट केलन्हि।
सरकार चोर्नोविल आ असन्तुष्ट आन्दोलनक छविकें धूमिल करबाक प्रयासमे टेलिविज़न पर बातचीतक किछु क्लिप प्रसारित केलक, मुदा ई प्रयासक उल्टा ही असर भेल।
मार्था कोलोमियट्स, ओ पत्रकार जे चोर्नोविलसँ बात केने छलीह, कें बादमे एक "अमेरिकी सबोटूर" कऽ रूपमे गिरफ्तार कएल गेल छल, मुदा तखन धरि ई साक्षात्कार पहिने ही व्यापक रूपसँ प्रचारित आ साझा कएल जा चुकल छल।{{sfn|Bila|2020}} दिसम्बरमे, शेर्बित्स्कीक कार्यालय एक प्रेस विज्ञप्ति जारी केलक जाहिमे विपक्षक, विशेष रूपसँ चोर्नोविलक के॰जी॰बी॰ निगरानी बढ़ाबक वादा कएल गेल छल, जे प्रिन्ट आ प्रसारण मीडिया दुनूसँ हमलासभक एक नव लहर देखलक।{{sfn|Danylenko|2019|pp=27-28}} ल्वीव स्थित ''फ्री यूक्रेन'' समाचार पत्रमे प्रकाशित एक राय-सम्पादकीयमे, चोर्नोविल ई उपायसभक कड़ा आलोचना केलन्हि आ कहलन्हि जे हुनकर आ मिखाइलो होरिनक सङ्ग कएल गेल व्यवहार १५ साल पहिने अलेक्सांद्र सोल्झेनित्सिनक व्यवहारक बिल्कुल बराबर छल।{{sfn|Chornovil|2011|pp=81–82}}
मानवाधिकार गतिविधिया हुनकर रिहाईक बाद चोर्नोविलक अथक प्रयाससभक लेल एक महत्वपूर्ण फोकस बनल रहल।
चोर्नोविल आ होरिन वासिल बारलादियानु, गेल, ज़ोरियन पोपादियुक, आ स्टीफन खमाराक सङ्ग आपराधिक संहितासँ सोवियत विरोधी आन्दोलनकें पूरी तरह हटायब आ सभ राजनीतिक कैदीसभक रिहाई आ पुनर्वासक वकालत करबामे शामिल भेल।{{sfn|Kharkiv Human Rights Protection Group 2006}} २४ फरबरी १९८७ कें, ओ मॉस्कोक के॰जी॰बी॰ मुख्यालय, लुब्यंका भवनक यात्रा केलन्हि, जतय ओ ई माँगसभकें मजबूतीसँ दोहरौलन्हि आ जब्त कएल गेल सम्पत्तिकें वापस करबाक आग्रह केलन्हि।
लुब्यंकामे रहैत, ओ घोषणा केलन्हि जे, रूसक ईसाईकरण (१९८८) कऽ १०००अम वर्षगाँठक आधिकारिक समारोहसभक जवाबमे, असन्तुष्ट आन्दोलन १९४६ कऽ ल्वीव धर्मसभाक फैसलाकें उलटाबक लेल एक अभियान शुरू करत जे यूक्रेनी ग्रीक कैथोलिक चर्चक रूसी रूढ़िवादी चर्चमे विलय कऽ देने छल।{{sfn|Danylenko|2019|p=26}} हालाँकि, सरकार हुनकर सभाक स्वतन्त्रतामे भारी हस्तक्षेप केलक - उदाहरणक लेल, चोर्नोविलकें ल्वीवमे एक "निवारक" साक्षात्कारक लेल बजा कऽ सोवियत संघक भीतर गैर-रूसी देशसभक अधिकारसभ पर एक नियोजित दिसम्बर १९८७ कऽ संगोष्ठीमे भाग लेबा सँ रोकि देल गेल छल, जतय हुनका "असामाजिक" गतिविधिसभमे शामिल होयबाक खिलाफ कड़ा चेतावनी देल गेल छलीह।{{sfn|Danylenko|2019|pp=26-27}}
११ मार्च १९८८ कें, चोर्नोविल औपचारिक रूपसँ होरिन आ क्रासिव्स्की द्वारा सह-हस्ताक्षरित एक पत्रमे यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) कें फेरसँ स्थापित केलन्हि, हालाँकि समूह पिछला वर्षक गर्मीमे ही अपन गतिविधि फेरसँ शुरू कऽ देने छल आ चोर्नोविलक ''हेराल्ड'' एकर प्रेस अङ्ग छल।{{sfn|Zakharov|2005}} ई समय धरि, लायंस सोसाइटी, ''स्पाद्शच्यना'', आ यूक्रेनी कल्टूरोलॉजिकल क्लब जका कयन स्वतन्त्र संगठन अस्तित्वमे छलाह।
असन्तुष्ट आन्दोलनक खण्डित प्रकृति चोर्नोविलकें अप्रैल १९८८ मे एक ही संरचनामे संगठनसभकें एक साथ लाबय लेल प्रेरित केलक।{{sfn|Krupnyk|2019|p=45}}
चोर्नोविल ७ जून १९८८ कें यूक्रेनी हेलसिंकी संघ (UHS) कऽ स्थापना केलन्हि।
ई सोवियत यूक्रेनमे पहिल स्वतन्त्र राजनीतिक पार्टी छल।{{sfn|Krupnyk|2019|pp=45-46}} चोर्नोविल पार्टीक मञ्चक सह-लेखक बनलाह आ ओकरा प्रस्तुत केलन्हि,{{sfn|Kobuta|2020|pp=36–37}} जे सोवियत राज्यसभक परिसंघीय ढाँचाक भीतर यूक्रेनी स्वतन्त्रताक आह्वान केलक।
घोषणापत्रमे ई तर्क देल गेल जे यूक्रेनी स्वतन्त्रतासँ यूक्रेनियन आ गैर-यूक्रेनियन दुनूकें समान रूपसँ लाभ हेतैक, मुदा परिसंघक बारेमे बिन्दु जोड़लक जाहिसँ UHS कें अलगाववादीक रूपमे प्रतिबन्धित होयबा सँ रोकल जा सकै।{{sfn|Krupnyk|2019|p=46}}
ई समयावधिक दौरान चोर्नोविलक गतिविधिया केवल यूक्रेन धरि ही सीमित नहि छल;
ओ आन असन्तुष्टसभक सङ्ग सेहो व्यापक सम्पर्क बनाए राखलन्हि, विशेष रूपसँ बाल्टिक राज्यसभ, आर्मेनिया आ जॉर्जियाक असन्तुष्टसभक सङ्ग।
यूक्रेनी के॰जी॰बी॰ कऽ ८ सितम्बर १९८८ कऽ एक आन्तरिक नोटिस गुर्गासभकें सूचित केलक जे अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक कैदीसभक संरक्षणक लेल समिति नामक एक संगठन मौजूद अछि।
ई समितिक स्थापना चोर्नोविल आ अर्मेनियाई असन्तुष्ट पिरुयर हेयरिकयान द्वारा जनवरी १९८८ मे कएल गेल छल, आ ई सोवियत विरोधी आन्दोलन कानूनकें निरस्त करब, जेल शिविरसभ आ मनोरोग अस्पतालसभकें बन्द करबाक प्रयाससभमे सक्रिय रूपसँ शामिल छल, आ यूक्रेन आ सोवियत संघक भीतर आन देशसभक राष्ट्रवादी आन्दोलनसभक बीच सहयोगकें मजबूत करबाक लेल पूरी तरह प्रतिबद्ध छल।{{sfn|Krupnyk|2019|pp=46-47}} २४-२५ सितम्बर कें, चोर्नोविल रीगामे असन्तुष्ट समूहसभक एक सम्मेलनमे UHS कऽ प्रतिनिधित्व केलन्हि।
चोर्नोविल सम्मेलनक समापन बयान लिखलन्हि, जाहिमे सभ "राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक आन्दोलनसभ" सँ एक संयुक्त मोर्चा बनबै आ बैनरक तहत विरोध करबाक पुरजोर आग्रह कएल गेल।{{sfn|Krupnyk|2019|p=47}}
==== क्रान्ति ====
पूरा १९८८ आ १९८९ मे मध्य आ पूर्वी यूरोपमे चलि रहल १९८९ कऽ क्रान्तिसभ चोर्नोविलकें बहुत दिलचस्पी देलक, विशेष रूपसँ अहिंसाक पालनमे।
हुनकर सफलता चोर्नोविलकें कम्युनिस्ट-विरोधीक पक्षमे मार्क्सवाद-लेनिनवादक लेल अपन सार्वजनिक समर्थनकें त्यागबा लेल प्रेरित केलक, जकर ओ १९६० कऽ दशकक मध्यसँ निजी तौर पर समर्थन केने छलाह, मुदा एक उदारवादीक रूपमे प्रकट होयबाक प्रयासमे एकरा सार्वजनिक रूपसँ बताबय सँ परहेज केने छलाह।{{sfn|Seko|2019|p=124}} आन यूक्रेनी बुद्धिजीवी सेहो कम्युनिस्ट-विरोधी समर्थन करनाय शुरू कऽ देलन्हि, आ राइटर्स यूनियन ऑफ यूक्रेन १९८८ कऽ अन्तमे एक लोकप्रिय मोर्चा विकसित करनाय शुरू केलक, एकरा स्थानीय सरकारमे अधिक सक्रिय होयबा आ आर्थिक चिन्तासभमे अधिक रुचि लेबाक लेल जनताकें प्रोत्साहित करबाक रूपमे न्यायोचित ठहराएल।{{sfn|Adamovych|2020|p=8}} चोर्नोविल सोवियत संघमे एक मानवाधिकार आन्दोलन, मेमोरियल, कें यूक्रेनमे फयलाबक सेहो समर्थन केलन्हि, आ मार्च १९८९ मे एकर स्थापना पर समूहक यूक्रेनी अध्याय कऽ प्रेसिडियमकें एक सकारात्मक पत्र लिखलन्हि।{{sfn|Chornovil|2009|pp=476–477}}
१८ जुलाई १९८९ कें, पूरे संघमे खनन हड़तालसभक लहर पूर्वी यूक्रेनक डोनबास क्षेत्रक माकिव्का शहरमे कोयला खनिकसभ धरि पहुँचि गेल।{{sfn|Lykhobova|Kuzina|2009|pp=155–156}}{{sfn|Safire|1989}} कर्मचारीसभ पहिने नीक काज करबाक स्थिति, नीक मजदूरी आ बढ़ल सामाजिक सुरक्षाक माँग केलन्हि।
हालाँकि, शुरुआतसँ ही, कयन डोनबास खनिक स्व-शासनक सम्भावित मार्गक रूपमे सहानुभूति कऽ सङ्ग यूक्रेनी स्वतन्त्रता आन्दोलनकें सेहो देखने छल।{{sfn|Walkowitz|1991}} चोर्नोविल अपन शुरुआती दिनसँ ही हड़तालसभक समर्थन केलन्हि, एक बयान जारी करैत कहलन्हि, आन बातसभक सङ्ग-सङ्ग, जे हड़ताल "पार्टी आ लोकसभक एकताक बारेमे पार्टीक लफ्फाजीक पर्दा फाड़ि देलक", जकर कम्युनिस्टसभ दावी केने छल जे ओतय विभिन्न "चरमपन्थीसभ" द्वारा हमला कएल जा रहल छल।{{sfn|Radio Liberty 2014}} दोसर दिस, शेर्बित्स्की खुश नहि छलाह आ सरकारी नियन्त्रणवाला मीडियामे हड़तालीसभकें बदनाम कऽ कऽ आ हड़ताल समितिसभक लेल सञ्चार काटि कऽ हुनका पर कड़ा नकेल कसलन्हि।{{sfn|Walkowitz|1991}} ई खनिकसभकें कट्टरपन्थी बना देलक, जे जल्दी ही शेर्बित्स्कीक इस्तीफाक आह्वान करनाय शुरू कऽ देलन्हि।{{sfn|Radio Liberty 2021}}
मार्च १९९० कऽ लेल निर्धारित सर्वोच्च सोवियतक चुनाव करीब अएबाक सङ्ग, चोर्नोविल अभियान मोडमे स्विच केलन्हि।
हुनकर घोषणापत्र "राज्यक दर्जा, लोकतन्त्र आ स्वशासन" आ गैर-जातीय यूक्रेनियनसभक सङ्ग सहयोगक आह्वान केलक।
चोर्नोविलक कार्यक्रमक आधारशिला बारह "भूमि" पर आधारित एक संघीय यूक्रेनक हुनकर विचार छल, जकरा मोट तौर पर यूक्रेनी जनवादी गणराज्यक गवर्नरेट आ डोनबास्क लेल एक अलग भूमि द्वारा परिभाषित कएल गेल छल।
क्रीमियाकें एक स्वतन्त्र राज्य वा यूक्रेनक स्वायत्त गणराज्यक रूपमे मौजूद होनाय छल।
विधायिकाकें एक द्विसदनीय केन्द्रीय राडाक रूपमे फेरसँ स्थापित कएल जेबाक छल, निचला सदनकें आनुपातिक प्रतिनिधित्व द्वारा चुनल जेबाक छल आ ऊपरी सदनकें भूमिसँ चुनल जेबाक छल।{{sfn|Chornovil|2009|pp=580–583}} चोर्नोविलक माननाय छल जे संघवाद यूक्रेन आ ओकर क्षेत्रसभकें सोवियत संघसँ स्वतन्त्र अर्थव्यवस्था, संस्कृति आ राजनीति विकसित करबाक अनुमति देत आ सोवियत शैलीक नौकरशाहीक स्थापनकें रोकत।{{sfn|Derevinskyi|2023|pp=54–55}} चोर्नोविल ई समय UHS कऽ भीतर स्वतन्त्रता-समर्थक पदसभकें अपनाबय पर जोर देबयवाला प्राथमिक व्यक्तिसभमे सँ एक छलाह, ई प्रस्ताव करैत जे पार्टीक कार्यक्रममे स्वतन्त्रताक प्रश्न प्रस्तावित कएल जाए।{{sfn|Derevinskyi|2023|p=335}}
८ सितम्बर १९८९ कें, यूक्रेनक जन आन्दोलन (रूख) कऽ स्थापना यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ राज्य भाषाक रूपमे यूक्रेनीक स्थापना, एक राष्ट्रिय आ सांस्कृतिक पुनरुद्धार, आ यूक्रेनी स्वशासनक साथ-साथ यूक्रेनक भीतर अल्पसंख्यकसभक लेल भाषाई अधिकारसभकें मजबूत करबाक वकालत करैवाला एक कार्यक्रमक सङ्ग कएल गेल छल।
ई पद राइटर्स यूनियनक लोकसभ पर आधारित छल, जे ओही वर्ष फरबरीमे ओकरा अपनायने छलाह।{{sfn|Adamovych|2020|pp=8–9}} पूरी तरह सँ "पेरेस्त्रोइकाक लेल यूक्रेनक जन आन्दोलन" कऽ रूपमे नामित, एकर पहिल नेता कवि इवान ड्रेच छलाह।
एकर बावजूद, हालाँकि, चोर्नोविल पार्टीक वास्तविक नेता छलाह आ इतिहासकार रोमन ह्रीत्स्किंवक अनुसार, एकर स्थापनाक आयोजन सेहो ओ ही केने छलाह।{{sfn|Popovych|2023}} चोर्नोविल कट्टरपन्थी आ स्वतन्त्रताक उदारवादी समर्थकसभकें फेरसँ जोड़ैत, 'रूख' कें यूक्रेनी राष्ट्रवादीसभक जन आन्दोलनमे बदलबाक माँग केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2023|p=10}}
संयोगसँ, खनिकसभक हड़ताल{{sfn|Radio Liberty 2021}} आ गोर्बाचेवक दबाव कऽ संयोजनक कारण शेर्बित्स्कीकें ओही महिना इस्तीफा देबा लेल मजबूर कएल गेल छल।{{sfn|Senkus|2007}}
चोर्नोविल १९१९ कऽ एकीकरण अधिनियमक वर्षगाँठ मनेबाक सङ्ग, २२ जनवरी १९९० कें ल्वीवसँ कीव धरि एक मानव शृङ्खला आयोजित करबामे महत्वपूर्ण भूमिका निभौलन्हि।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} लगभग तीस लाख लोकसभ शृङ्खलामे भाग लेलन्हि जे ओही समय धरि 'रूख' द्वारा कएल गेल सबसँ पैग विरोध प्रदर्शन छल।{{sfn|Poberezhets|2011|p=288}} चोर्नोविल एकीकरण अधिनियमक वर्षगाँठकें अवकाशक रूपमे मान्यता देबाक वकालत केलन्हि।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}}
== चोर्नोविल सत्तामे ==
{{Multiple image
| header = चोर्नोविलक आधिकारिक चित्र, [[यूक्रेनक संसद|संसद]]
| width = 100
| image1 = НДУ 1 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg
| caption1 = पहिल (१९९०–१९९४)
| image2 = НДУ 2 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg
| caption2 = दोसर (१९९४–१९९८)
| image3 = НДУ 3 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg
| caption3 = तेसर (१९९८–१९९९)
}}
सोवियत यूक्रेनक इतिहासमे पहिल बहुदलीय मतदान, सर्वोच्च सोवियत चुनाव, ४ मार्च १९९० कें आयोजित कएल गेल छल।
ई उच्च मतदान द्वारा चिह्नित कएल गेल छल, जाहिमे ८५% पंजीकृत मतदातासभ भाग लेलन्हि।
अधिकांश यूक्रेनमे, परिणाम कम्युनिस्टसभक लेल फायदेमंद छल, ९०% पहिने चुनल गेल प्रतिनिधि फेरसँ चुनल गेलाह आ ४५० प्रतिनिधिसभमे सँ ३७३ कम्युनिस्ट पार्टीक छलाह।
हालाँकि, सभ तीन गैलिशियन ओब्लास्टमे, डेमोक्रेटिक ब्लॉक, एक 'रूख' नेतृत्ववाला गठबन्धन{{sfn|Kozhanov|2020|p=44}} अधिकांश सिट जीतलक।
सुप्रीम सोवियतक उपाध्यक्षक रूपमे चुनल गेल इवान प्लियुश्च २०१० मे लिखने छलाह जे कम्युनिस्ट बहुमत संसदीय स्तर पर समान प्रभावकें कमान करबामे असमर्थ छल जेना कि डेमोक्रेटिक ब्लॉक छल।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=51–52}} चोर्नोविलकें ल्वीव शहरक शेवचेंकिव्स्की जिलासँ डेमोक्रेटिक ब्लॉकक उप-प्रतिनिधिक रूपमे पूर्ण बहुमतसँ चुनल गेल, जे सात आन उम्मेदवारसभक खिलाफ ६८.६०% भोट जीतलाह।{{sfn|1st Verkhovna Rada}} सुप्रीम सोवियतक भीतर, चोर्नोविल डेमोक्रेटिक ब्लॉकक कट्टरपन्थी विंगक नेतासभमे सँ छलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}}
चोर्नोविलकें अप्रैल १९९० मे ल्वीव ओब्लास्ट परिषदक अध्यक्ष सेहो चुनल गेल, जाहिसँ ओ ल्वीव ओब्लास्टक पहिल गैर-कम्युनिस्ट प्रमुख बनि गेलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} ओ जल्दी ही एक असन्तुष्टक रूपमे जीवनसँ राजनीतिमे स्वयंकें अनुकूलित कऽ लेलन्हि, दहिना दिस मुड़ैत आ स्पष्ट रूपसँ कम्युनिस्ट-विरोधी क्रान्तिक समर्थन करैवाला पहिल यूक्रेनी राजनेतासभमे सँ एक बनि गेलाह।{{sfn|Seko|2018|p=174}} आर्थिक क्षेत्रमे, ओ आवास बजार आ प्रकाश उद्योगक निजीकरण केलन्हि, आ सामूहिक खेतसभकें समाप्त कऽ कऽ आ किसानसभकें भूमि पुनर्वितरित कऽ कऽ भूमि सुधार शुरू केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} सामाजिक रूपसँ, ओ यूक्रेनक सांस्कृतिक आ राष्ट्रिय पुनरुद्धारक सक्रिय समर्थन केलन्हि; हुनकर सरकार द्वारा सोवियतक बदला यूक्रेनी प्रतीकक उपयोग कएल गेल, यूक्रेनी विद्रोही सेनाक सैनिकसभकें दिग्गजक रूपमे मान्यता देल गेल, धर्मसभा ल्वीव द्वारा लगाएल गेल यूक्रेनी ग्रीक कैथोलिक चर्च पर प्रतिबन्ध निरस्त कऽ देल गेल आ धार्मिक छुट्टीसभकें सार्वजनिक छुट्टीसभक रूपमे मान्यता देल गेल।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} व्लादिमीर लेनिनक मूर्तिसभकें पहिल बेर चोर्नोविलक सरकारक तहत ध्वस्त कएल गेल छल,{{sfn|Kobuta|2020|pp=37–38}} १ जुलाई १९९० कें चेर्वोनोग्रादमे मूर्तिकें गिरा देल गेल छल।
ई १९९० आ १९९१ कऽ दौरान गैलिसियामे लेनिन स्मारककें गिराबक लहर शुरू कऽ देलक।{{sfn|Gazeta.ua 2018}}
चोर्नोविलक नीतिया सोझे तौर पर यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ आ सोवियत संघक ओही समयक कानूनसभक विपरीत छल, आ यूक्रेनी आ संघ-व्यापी सरकार-समर्थक मीडियामे हुनकर सरकारक आलोचना कएल गेल छल।
एकर बावजूद, आन गैलिशियन ओब्लास्ट, जे 'रूख' कऽ नियन्त्रणमे आबि गेल छल, जल्दी ही सुधारसभकें आगू बढ़ाबयमे चोर्नोविलक उदाहरणक पालन केलक।{{sfn|Kobuta|2020|pp=38–39}} इतिहासकार स्टीफन कोबुटा तर्क देने छथि जे गैलिसिया द्वारा सोवियत कानूनसभक अस्वीकृति चोर्नोविलक संघीय विश्वाससभक अभिव्यक्ति छल।{{sfn|Kobuta|2020|p=39}} अपन लोकतान्त्रिक लाभकें बनाए रखबाक आ सोवियत राज्य संस्थानसभक मुकाबला करबाक लेल, गैलिशियन राष्ट्रिय डेमोक्रेट्स फरबरी १९९१ मे चोर्नोविलकें एकर प्रमुखक रूपमे नियुक्त कऽ कऽ गैलिशियन असेंबलीक गठन केलक।{{sfn|Muravskyi|2019|pp=139-140}}{{sfn|Semkiv|2014}}{{sfn|Adamovych|2018|p=3}}
सुप्रीम सोवियतक एक उप-प्रतिनिधिक रूपमे, चोर्नोविल सोवियत संघक भीतर यूक्रेनक सम्प्रभुताकें स्वतन्त्रताक अन्तिम उद्देश्यक सङ्ग-सङ्ग भूमि सुधार, पर्यावरण संरक्षण, अल्पसंख्यक आ धार्मिक अधिकारसभ, संघवाद आ सरकारक एकमात्र भाषाक रूपमे यूक्रेनीकें स्थापित करबाक लेल स्वयंकें समर्पित केलन्हि।{{sfn|Kobuta|2020|p=37}} हुनका सुप्रीम सोवियतक अध्यक्षक लेल डेमोक्रेटिक ब्लॉकक उम्मेदवारक रूपमे नामित कएल गेल छल, हालाँकि ओ नामाङ्कनकें अस्वीकार कऽ देलन्हि आ गठबन्धनक नेता, इहोर युखनोवस्कीक समर्थन केलन्हि।
अन्ततः, दुनूमे सँ कोनो नहि चुनल गेल, किएक तँ कम्युनिस्टसभ व्लादिमीर इवाश्कोक लेल मतदान केलन्हि।{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=52}} मतदानक दौरान, चोर्नोविल खुले तौर पर सोवियत संघसँ यूक्रेनक स्वतन्त्रताक आह्वान केलन्हि, ई तर्क दैत जे ओही समय यूक्रेनक सामना कऽ रहल "आर्थिक, पर्यावरणीय आ आध्यात्मिक तबाही" कें समाप्त करबाक ई एकमात्र सम्भव तरीका छल।{{sfn|Kobuta|2020|pp=37–38}}
चोर्नोविल संघवादक वकालत करनाय जारी राखलन्हि, मई १९९० कऽ एक प्रेस कॉन्फ्रेंसमे कहलन्हि जे "कीवन केन्द्रवाद" डोनबासमे रूसी राष्ट्रवाद आ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टमे रुसिन पहचानक उद्भवकें जन्म देत।{{sfn|Riabinin|2021|p=90}} ओही महिना, जेना ग्रामीण ग्रीक कैथोलिक आ रूढ़िवादी ईसाईसभक बीच संघर्ष छिड़ि गेल, ल्वीव ओब्लास्टक सरकार ई निर्धारित करबाक लेल गामसभमे जनमत संग्रह करेबाक प्रयोग केलक जे कोन सम्प्रदायकें चर्चसभक नियन्त्रण देल जाएत।
चोर्नोविल द्वारा लिखल गेल ई प्रस्ताव कऽ अनुसार, बहुसंख्यक सम्प्रदाय अल्पसंख्यकक आस्थासँ सम्बन्धित एक चर्चक निर्माणक जिम्मेदारी वहन करत।
ई प्रणाली क्षेत्रमे एक धार्मिक संघर्षकें उभरय सँ सफलतापूर्वक रोकलक।{{sfn|Yurash|2021|pp=134–135}}
१२ जून १९९० कें, रूस सोवियत संघक भीतर राज्य सम्प्रभुताक घोषणा केलक।
ई डेमोक्रेटिक ब्लॉक द्वारा यूक्रेनक राज्य सम्प्रभुताक घोषणा पर मतदान पर जोर देबाक प्रयाससभकें बढ़ावा देलक, जकरा कम्युनिस्ट प्रतिनिधिसभ अवरुद्ध कऽ देने छलाह।
घोषणा पर ५ जुलाईक बहसक दौरान, चोर्नोविल आ साथी गठबन्धन सदस्य मायखाइलो बतिह कम्युनिस्टसभ पर पार्टी द्वारा मतदान करबाक तरीका बताबक आरोप लगौलन्हि।
चोर्नोविल बादमे खुलासा केलन्हि जे कयन प्रतिनिधिसभकें एक स्वतन्त्र सेना वा कानूनी प्रणालीक स्थापना जका उपायसभकें खत्म करबाक लेल सम्प्रभुता पर मसौदा कानूनमे संशोधन करबाक निर्देश भेटल छल।
ई खुलासासँ कार्यवाहक सर्वोच्च सोवियत अध्यक्ष इवान प्लियुश्च एक जाँच शुरू केलन्हि, जे ई पता चलबाक बाद तेज भऽ गेल जे कयन प्रतिनिधिसभ निर्देशसभकें शब्दशः उद्धृत केने छलाह।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=57–59}}
चोर्नोविल आ एक अज्ञात कम्युनिस्ट उप-प्रतिनिधि तखन घोषणा पर मतदान शुरू करबाक प्रयास केलन्हि।
प्लियुश्च ई कहैत इनकार कऽ देलन्हि जे सोवियत संघक पीपुल्स डिपुटीजक सदस्य अखन धरि नहि घुरल छथि आ ताहि लेल कोरम असम्भव छल।
जवाबमे, चोर्नोविल सोवियत पीपुल्स डिपुटीजक तत्काल वापसीक माँग करबाक लेल कदम उठेलन्हि, जकरा तखन सम्प्रभुता-समर्थक कम्युनिस्टसभ द्वारा समर्थन देल गेल आ पैग अन्तरसँ पारित कएल गेल।
चारि दिन बाद, प्रतिनिधि घुरि आयलाह आ राज्य सम्प्रभुताक घोषणा पर बहस फेरसँ शुरू भऽ गेल।
घोषणा-विरोधी समूहक नेतृत्व स्टैनिस्लाव हुरेंको आ लियोनिद क्रावचुक केलन्हि, जे दावी केलन्हि जे सम्प्रभुताक मामला कीवक बदला मॉस्कोमे हल कएल जाएत।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=59–61}}
इवाश्को सोवियत संघक कम्युनिस्ट पार्टीक उप महासचिव बनबाक लेल ११ जुलाई कें अपन यूक्रेनी सरकारी पदसभसँ औपचारिक रूपसँ इस्तीफा दऽ देलन्हि।
ई कदम यूक्रेनी जनताक लेल एक सदमाक रूपमे आयल, किएक तँ सी॰पी॰एस॰यू॰ कें ढहबाक रूपमे मानल जाइत छल, आ पार्टीक सेवाक लेल यूक्रेनी पदसभसँ इवाश्कोक इस्तीफा यूक्रेनी आबादीक प्रति उदासीनताक प्रदर्शन केलक।
इवाश्कोक इस्तीफाक बाद, कम्युनिस्ट हतोत्साहित रहि गेलाह, जाहिसँ चोर्नोविलकें कार्यालयक माध्यमसँ घोषणाकें आगू बढ़ाबक अनुमति मिलल।
ई अन्ततः १६ जुलाई १९९० कें पारित कएल गेल छल, जे सोवियत सरकारक कानूनसभ पर यूक्रेनी कानूनसभकें प्राथमिकता दैत छल।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=61–63}} ई चोर्नोविलक लेल एक पैग जीत छल, जे जुलाई १९८९ सँ राज्य सम्प्रभुताक घोषणाक निजी तौर पर माँग केने छलाह।{{sfn|Kobuta|2020|p=37}}
१९९० कऽ शेष भागमे यूक्रेनी जनभावना सरकारक खिलाफ मुड़नाय जारी रहल।
छात्रसभक विरोधक एक शृङ्खला, जकरा क्रान्ति पर ग्रेनाइटक रूपमे जानल जाइत अछि, अक्टुबरमे शुरू भेल जखन छात्रसभक समूह दावी केलक जे सरकार डेमोक्रेटिक ब्लॉककें बहुमत हासिल करय सँ रोकबाक लेल परिणामसभमे हेरफेर केने छल।
छात्रसभ कीवमे अक्टुबर क्रान्ति स्क्वायर पर भूख हड़ताल शुरू कऽ देलक, आ बादमे कम्युनिस्ट प्रतिनिधिसभ द्वारा हुनकर मज़ाक उड़ाएल गेल।
ई असंवेदनशील रवैया लगभग सभ नरमपन्थीसभ आ राष्ट्रिय कम्युनिस्टसभकें लेखक ओल्स होन्चरक नेतृत्वक पालन करैत कम्युनिस्ट पार्टीकें छोड़बा लेल प्रेरित केलक।
ई व्यक्ति राष्ट्रिय-डेमोक्रेट्सक दिस दलबदल कऽ लेलन्हि, जाहिसँ शेष कम्युनिस्टसभकें आउर कमजोर कऽ देलक।{{sfn|Pipash|2021|p=82}}
जनवरीक घटनासभ, जाहिमे सोवियत सरकार लिथुआनियाकें स्वतन्त्र होयबा सँ रोकबाक प्रयासमे १६ जनवरी १९९१ कें सेना तैनात केलक, चोर्नोविलकें अस्थायी रूपसँ सोवियत सेनासँ अलग यूक्रेनी सेनाक स्थापनाक दिशामे अपन नीतीसभकें फेरसँ उन्मुख करबा लेल प्रेरित केलक।
एकरा प्राप्त करबाक लेल, ओ इहोर डेरकाच, मायकोला पोरोव्स्की, विटाली लाज़ोर्किन आ विलेन मार्टिरोसियनक सङ्ग मिलकऽ 'रूख' कऽ सैन्य कॉलेजियमक सह-स्थापना केलन्हि, जकरा यूक्रेनक सशस्त्र बलसभक निर्माण करबाक आ सोवियत सरकारक कार्रवाईमे यूक्रेनी सैनिकसभक उपयोगकें रोकबाक काम सौंपल गेल छल।{{sfn|Lazorkin|2020|p=74}} चोर्नोविल १६ फरबरी १९९१ कें गैलिशियन असेंबलीक दोसर बैठकमे गैलिशियन ओब्लास्टक एकीकरणक वकालत करनाय जारी राखलन्हि, विशेष रूपसँ शिक्षा आ अन्तर-ओब्लास्ट व्यापार धरि पहुँचकें विस्तार करबामे।{{sfn|Adamovych|2018|p=4}} चोर्नोविल मार्च १९९१ कऽ यूक्रेनी स्वतन्त्रता जनमत संग्रहक सेहो निरीक्षण केलन्हि, जाहिमे गैलिशियन ओब्लास्टक अधिकांश आबादी सोवियत संघसँ अलग होयबाक लेल मतदान केलक।{{sfn|Fedyk|2019|p=137}}
=== स्वतन्त्रताक घोषणा आ राष्ट्रपति चुनाव ===
सुप्रीम सोवियत ५ जुलाई १९९१ कें एक कानून पारित केलक जाहिमे राष्ट्रपतिक कार्यालय स्थापित कएल गेल, जकर धारककें चुनाव द्वारा निर्धारित कएल जाएत।{{sfn|Law on Ukrainian SSR presidential elections 1991}}
सोवियत संघक गोर्बाचेवक नेतृत्वक विरोध करैवाला कट्टरपन्थीसभ १९ अगस्त १९९१ कें तख्तापलट शुरू केलक।
तख्तापलटक समय, चोर्नोविल एक व्यापार यात्रा पर ज़ापोरिज़्ज़िया शहरमे छलाह।
ई जानिकऽ जे पुट्स भेल छल, ओ तुरन्त कीव घुरि आयलाह आ यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ सर्वोच्च सोवियतक आपातकालीन सत्रक आह्वान करनाय शुरू कऽ देलन्हि;
ओ ल्वीव ओब्लास्टमे कम्युनिस्ट पार्टीक गतिविधिसभ पर सेहो प्रतिबन्ध लगा देलन्हि।
सुप्रीम सोवियतमे, डेमोक्रेटिक ब्लॉकक प्रतिनिधिसभ यूक्रेनी स्वतन्त्रताक वकालत करनाय शुरू कऽ देलन्हि, ई तर्क दैत जे यूक्रेन यूरोप कऽ हिस्सा छल न कि सोवियत संघ कऽ।{{sfn|Bohatchuk|2020|p=225}} तख्तापलटक विफलताक बाद, सुप्रीम सोवियत २४ अगस्त १९९१ कें यूक्रेनक स्वतन्त्रताक घोषणाकें अपनायलक।{{sfn|Adamovych|2018|p=4}}
राष्ट्रपति चुनावक लेल अभियान आधिकारिक तौर पर १ सितम्बर १९९१ कें शुरू भेल।{{sfn|Zolotariova 2021a}} राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक शिविरमे तीन प्रमुख उम्मेदवार छलाह, जखन कि क्रावचुक राज्यक प्रमुखक रूपमे एक निक तरह सँ स्थापित व्यक्ति छलाह।{{sfn|Potichnyj|1991|p=135}} दौड़ जल्दी ही चोर्नोविल बनाम क्रावचुकक सङ्ग एक प्रभावी दुई-व्यक्ति अभियानमे संकुचित भऽ गेल, किएक तँ ओ राष्ट्रिय स्तर पर प्रतिस्पर्धा करबाक लेल आवश्यक संगठनक सङ्ग एकमात्र उम्मेदवार छलाह।
डेमोक्रेटिक ब्लॉकक युखनोव्स्कीक नेतृत्वक बावजूद, ओ बौद्धिक शहरी केन्द्रसभ आ पश्चिमी यूक्रेनक बाहर अलोकप्रिय छलाह, जखन कि लुक्यानेंको, एक पसन्दीदा स्वतन्त्रता-समर्थक व्यक्ति होयबाक बावजूद, एक संगठित अभियानक अभाव छल आ यूक्रेनक अधिकांश हिस्सासभमे अज्ञात छलाह।{{sfn|Potichnyj|1991|pp=137–138}}
चोर्नोविल यूक्रेनी स्वतन्त्रताक सन्देश फयलाबक लेल पूरे यूक्रेनक यात्रा केलन्हि, जाहिमे क्रीमिया जका कट्टर रूसी-समर्थक क्षेत्र सेहो शामिल छल।
दुनू भाषासभमे बाजिकऽ रूसोफोन आ यूक्रेनी-भाषाक दर्शक दुनू सँ अपील करैत, चोर्नोविल एक एहन कार्यक्रमक लेल तर्क देलन्हि जाहिमे ओ एक नियोजित अर्थव्यवस्थासँ मुक्त-बजार पूँजीवादमे एक वर्षक भीतर कयन आदेशसभ आ पश्चिमी निवेशकसभक ध्यान आकर्षित कऽ कऽ संक्रमण करताह,{{sfn|Dahlburg|1991}} साथ ही यूरोपीय आर्थिक समुदाय आ एक काल्पनिक अखिल-यूरोपीय सामूहिक सुरक्षा संगठनमे सदस्यता लेत।{{sfn|Derevinskyi|2016|p=34}} चोर्नोविल क्रावचुककें "एक धूर्त राजनीतिज्ञ" कऽ रूपमे निन्दा केलन्हि जे "[यूक्रेन] कें वापस [सोवियत संघ] मे लाबक कोशिश कऽ रहल छलाह," ई चेतावनी दैत जे ओ रूसक सङ्ग राजनीतिक आ आर्थिक सम्बन्धसभकें फेरसँ स्थापित करताह।{{sfn|Dahlburg|1991}}
[[चित्र:1991 Ukrainian presidential election.svg|alt=१९९१ कऽ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावक परिणामसभक एक रङ्गीन मानचित्र|thumb|[[१९९१ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनाव]] कऽ परिणाम।
चोर्नोविल द्वारा जीतल गेल ओब्लास्ट नीयर रङ्गमे देखाएल गेल अछि।]]
चोर्नोविल शुरूमे अपन विश्वाससभक खिलाफ दशकसभक सोवियत प्रचारक कारण अलोकप्रिय छलाह, जकरा क्रावचुक पहिने निर्देशित केने छलाह।{{sfn|Dahlburg|1991}} नेशनल-डेमोक्रेट्स द्वारा एकल उम्मेदवारकें नामित करबामे असमर्थता सेहो ई विश्वासमे योगदान देलक जे असन्तुष्ट जनचेतनामे शासन करबा लेल अयोग्य छलाह।{{sfn|Kulchynskyi|2023}} एकर बावजूद, चोर्नोविलक अभियान जनमत सर्वेक्षणमे गैलिसियाक बाहरक खाँईकें धीरे-धीरे बन्द करनाय शुरू कऽ देलक;
नवम्बर १९९१ कऽ एक पोल ओडेसामे क्रावचुकक २८% कऽ तुलनामे चोर्नोविलकें २२% भोटक सङ्ग देखेलक, जाहिमे अनिर्णीत मतदातासभक सङ्ख्या एक चौथाईसँ बढ़ि कऽ स्थानीय मतदातासभक एक तिहाई भऽ गेल।{{sfn|Dahlburg|1991}} उत्तर पश्चिमी यूक्रेन अक्टुबरसँ एक महत्वपूर्ण युद्धक मैदानक रूपमे काम केलक, किएक तँ सर्वेक्षण शुरूमे एक व्यावहारिक टाईक पूर्वानुमान लगौने छल आ बादमे चोर्नोविलकें तनी बढ़त देने छल।{{sfn|Potichnyj|1991|p=136}}
यूक्रेनियनसभ राष्ट्रपति चुनाव आ यूक्रेनक स्वतन्त्रताक पुष्टि करैवाला जनमत संग्रह दुनूमे १ दिसम्बर १९९१ कें मतदान केलक।
८४.१८% आबादी जनमत संग्रहमे भाग लेलक, जाहिमे ९०.३२% पक्षमे मतदान केलक।{{sfn|Potichnyj|1991|p=129}} क्रावचुक चुनावक ६१.५९% कऽ सङ्ग राष्ट्रपति चुनाव जीतलन्हि।
चोर्नोविल २३.२७% भोटक सङ्ग दूर दोसर स्थान पर रहलाह, एक रनऑफसँ बचैत।
उत्तर पश्चिमी ओब्लास्टमे चोर्नोविलक जीतक पूर्व भविष्यवाणिसभक विपरीत, ओ अन्ततः केवल गैलिसियामे जीत हासिल केलन्हि, हालाँकि ओ चेर्निवत्सी, चर्कासी, कीव, रिव्ने, वोलिन आ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टक सङ्ग-सङ्ग कीव शहरमे नीक प्रदर्शन केलन्हि।
चोर्नोविल चुनावक दिन हार स्वीकार कऽ लेलन्हि, कहलन्हि "चुनाव पूर्व अभियान हमरा पूरे यूक्रेनक यात्रा करबाक, लोकसभसँ मिलबाक आ पूर्वक राजनीतिकरण करबाक अवसर देलक।"{{sfn|Potichnyj|1991|pp=134–135}} ओ बादमे कहलन्हि जे १९९१ मे भेल संक्षिप्त अभियानक बदला अभियानक एक आउर छह महिना जीतक अनुमति देने होइत।{{sfn|Urban|1992|p=40}}
=== स्वतन्त्र यूक्रेन ===
==== पार्टी शासन ====
राष्ट्रपति चुनावक बाद, समूहक भविष्यकें लऽ कऽ 'रूख' कऽ भीतर दरारि आबि गेल।
ड्रेच आ मिखाइलो होरिनक नेतृत्वमे एक गुट संगठनकें भङ्ग करबाक आ क्रावचुकक राष्ट्र निर्माणक प्रयाससभक समर्थन करबाक माँग केलक, जखन कि चोर्नोविल आ हुनकर समर्थक चोर्नोविलक भविष्यक राष्ट्रपति महत्वाकांक्षासभक समर्थन करबाक लेल संगठनकें एक पार्टीमे सुधारबाक माँग केलन्हि।{{sfn|Potichnyj|1991|pp=138}} कयन सदस्य 'रूख' कऽ चोर्नोविलक समर्थनकें मात्र एक सिफारिश मानैत युखनोवस्की वा लुक्यानेंकोक पाछा अपन समर्थन देलन्हि, जाहिसँ अन्तर्दलीय तनाव आउर बढ़ि गेल।{{sfn|Malynovskyi|2019|p=72}}
२८ फरबरी १९९२ कें 'रूख' कऽ तेसर कांग्रेसमे, संगठनमे विभाजनकें संक्षेपमे टारि देल गेल छल।
दुनू गुटसभक बीच एक समझौताक रूपमे ड्रेच, होरिन आ चोर्नोविलकें 'रूख' कऽ सह-अध्यक्षसभक रूपमे चुनल गेल छल।{{sfn|Kulchytskyi|2020}} बहरहाल, यूक्रेनी रिपब्लिकन पार्टी आ यूक्रेनक डेमोक्रेटिक पार्टी, जे 'रूख' सँ बनल छल, क्रावचुकक सङ्ग सहयोग करबाक फैसला केलक।{{sfn|Haran|Sydorchuk|2010}} अन्ततः दिसम्बर १९९२ मे चारिम कांग्रेसमे चोर्नोविलक गुटक जीत भेल किएक तँ 'रूख' कें हुनकर नेतृत्वमे एक केन्द्र-दक्षिणपन्थी राजनीतिक दलक रूपमे पुनर्गठित कएल गेल छल।{{sfn|Kulchytskyi|2020}}
==== क्रीमियन मुद्दा ====
]
सोवियत संघक टुटबाक किछुए समय बाद, क्रीमियाक जातीय-रूसी आबादी यूक्रेनसँ अलग होयबाक आ रूसक सङ्ग एकीकरण करबाक माँग केलक।
५ मई १९९२ कें, क्रीमिया एकतरफा रूपसँ यूक्रेनसँ अपन स्वतन्त्रताक घोषणा केलक, जाहिसँ तनाव फैलि गेल।
यूक्रेनक झण्डाकें रूसक झण्डा सँ बदलि देल गेल, आ स्वदेशी क्रीमियन तातार आबादीक खिलाफ दमनक लहर शुरू भऽ गेल।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=50}} चोर्नोविल, जे अपन कारावासक बादसँ क्रीमियन तातारसभमे रुचि बनाए रखने छलाह,{{sfn|Finnin|2022|pp=147–148}} यूक्रेनक संसदसँ क्रीमियाक स्वतन्त्रताक घोषणाकें रद्द करबाक आ ओकर संसदक लेल नव चुनावसभक माँग करबाक आह्वान केलन्हि।
कयन वर्षो धरि चलल ई संकटक दौरान, ओ ई मुद्दा पर आक्रामक राजनेतासभमे सँ छलाह।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=50}}
१९९३ धरि, रूस क्रीमिया संकटमे कूदि पड़ल। रूसक सर्वोच्च सोवियतक उपाध्यक्ष वैलेंटाइन अगाफोनोव जनमत संग्रह द्वारा क्रीमियाक स्वतन्त्रताक पुष्टि होयबा पर ओकरा मान्यता देबाक सङ्कल्प लेलन्हि।
जूनमे, सेवस्तोपोल शहर सेहो रूसी संघमे शामिल होयबाक लेल आवेदन केलक।
अग्रणी रूसी-समर्थक कार्यकर्ता यूरी मेशकोव सोवियत काला सागर बेड़ासँ बनल एक सेनाक व्यवस्था केलन्हि आ समर्थकसभक सङ्ग पुलिस आ मीडिया भवनसभ पर नियन्त्रण कऽ लेलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=51}} एक समय पर, यूक्रेनी सरकार आर्थिक दबावसभकें कम करबाक लेल सोवियत संघसँ विरासतमे भेटल परमाणु शस्त्रागारकें बेचय पर विचार केलक,{{sfn|Schmemann|1992|p=10}} मुदा अलगाव कऽ खतरा आ मॉस्कोक व्यवहार यूक्रेनी आबादीकें ई लेनदेनक विरोध करबा लेल प्रेरित केलक।
चोर्नोविल ओ राजनेतासभमे सँ छलाह जे एक स्वतन्त्र परमाणु शस्त्रागार, वा वैकल्पिक रूपसँ नाटोक सदस्यताक समर्थन केलन्हि, जकरा ओ रूसी विस्तारवादक लेल एकमात्र सम्भावित निवारक कऽ रूपमे देखने छलाह यदि यूक्रेनकें परमाणु हथियार छोड़बाक आवश्यकता होइ।{{sfn|Blank|1994|pp=10, 15}} ओ स्वतन्त्र राज्यसभक राष्ट्रमण्डलमे यूक्रेनक भागीदारीक विरोध केलन्हि, हालाँकि १९९७ कऽ रूसी-यूक्रेनी मैत्री सन्धिक अनुसमर्थनक समर्थन केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2013|pp=358-359,493}}
चोर्नोविल जोर दऽ कऽ कहलन्हि जे तत्काल अवधिमे क्रीमियाकें लऽ कऽ युद्ध नहि हेतैक;
हुनकर माननाय छल जे आधा सालसँ एक सालक भीतर, क्रीमियाई अलगाववाद लोकप्रियता खो देत आ रूसी कार्य क्रीमियाई अलगाववादीसभक वित्तपोषण आ यूक्रेनक खिलाफ एक सूचना युद्ध अभियान धरि सीमित रहत।
ई दुनू भविष्यवाणिया अन्ततः सटीक साबित हेतैक। हालाँकि, हुनकर ई सेहो माननाय छल जे अलगाववादक खतरा अखन सेहो वास्तविक छल।
हुनकर माननाय छल जे एकर मुकाबला केवल एक एहन रणनीति सँ कएल जा सकैत अछि जे यूक्रेनक रूसीकृत क्षेत्रसभकें एकल अखिल-यूक्रेनी राजनीतिक, आर्थिक आ सामाजिक-सांस्कृतिक वातावरणक दिस धकेलै - जाहि पर कार्रवाई नहि कएल गेल छल।
चोर्नोविल क्रीमियन स्वायत्तताक विरोध केलन्हि जेना कि ई मौजूद छल, जकरा ओ कृत्रिम मानैत छलाह किएक तँ ई हाल ही मे प्रत्यावर्तित क्रीमियन तातार आबादी पर आधारित नहि छल बल्कि रूसिसभ पर आधारित छल जे पैग पैमाना पर द्वितीय विश्व युद्धक बाद पहुँचल छलाह;
ओ ई सेहो सोचलन्हि जे प्रायद्वीपक विशेष स्थिति केवल संघर्षकें रोकि देलक।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=51}}
==== अर्थव्यवस्थामे विचार ====
स्वतन्त्रताक पहिल वर्षसभमे तेजी सँ बिगड़ैत अर्थव्यवस्थामे ठीक करब एक अत्यन्त गम्भीर मुद्दा छल।
समस्या पूर्व सोवियत संघक भीतर बदलैत आर्थिक वास्तविकतासभक अनुकूल होयबामे सरकारक विफलता आ आयात कऽ प्रभुत्ववाला यूक्रेनक अर्थव्यवस्थासँ उपजल छल।
हाइपरइन्फ्लेशन शुरू भऽ गेल आ उत्पादकता खसि गेल। ई राजनीतिक आ आर्थिक संकट कयन प्रतिनिधिसभक बीच ई आशङ्का पैदा कऽ देलक जे यूक्रेन जल्दी ही अपन स्वतन्त्रता खो देत;{{sfn|Schmemann|1992|p=10}} एकर विपरीत, चोर्नोविलक माननाय छल जे यूक्रेनक सम्प्रभुता सुनिश्चित करबासँ राजनीतिक आ आर्थिक स्थितिसभमे सुधार हेतैक।
ओ क्रावचुकक विरोध करनाय जारी राखलन्हि, जिनकें सङ्ग ओ तीखी प्रतिद्वंद्विता बनाए रखैत छलाह।{{sfn|Schmemann|1992|p=19}}
स्वतन्त्र व्यापार संघ क्रावचुकक सरकार द्वारा श्रमिकसभक लाभ आ मुआवजाक गारण्टी देबा सँ इनकार करबासँ क्षुब्ध भऽ कऽ २ सितम्बर १९९२ कें व्यापक हड़तालसभ शुरू केलक।
१९८९-१९९१ कऽ हड़तालसभ जका हड़ताल करैवाला पैग पैमाना पर कोयला खनिक छलाह, मुदा पिछली हड़तालसभक विपरीत ओ व्यापक समर्थन हासिल करबामे विफल रहलाह, ई तथ्यकें लाफयेत्ते कॉलेजक प्रोफेसर स्टीफन क्रॉले ई कारण बतवैत छथि जे एकरा स्थानीय, डोनबास-आधारित हड़ताल समितिसभक बदला राष्ट्रव्यापी संघ द्वारा बजाएल गेल छल।
फरबरी १९९३ मे कोयला खनिकसभक सङ्ग कीवक सार्वजनिक परिवहन कर्मचारी सेहो शामिल भऽ गेलाह, एक एहन उपाय जे हड़तालिकें जनताक बीच गहिराई सँ अलोकप्रिय बना देलक।
पिछली हड़तालसभक विपरीत, 'रूख' हड़तालीसभक निन्दा केलक आ सरकारसँ "हड़तालक असली आयोजकसभकें दण्डित करबाक" आह्वान केलक।
चोर्नोविल विशेष रूपसँ स्थिरता सुनिश्चित करबाक लेल राजनीतिक गतिविधि, विशेष रूपसँ हड़तालसभकें कम करबाक तर्क देलन्हि।{{sfn|Crowley|1995|pp=54–55}}
==== १९९४ कऽ चुनावसभ ====
क्रावचुकक सरकार खनिकसभक गुस्साकें रोकबाक लेल १७ जून १९९३ कें सुप्रीम राडाकें भङ्ग कऽ देलक आ संसदीय आ राष्ट्रपति चुनावसभकें जल्दी बजौलक।{{sfn|Zolotariova 2021b}}{{sfn|Stoliarova|Chernova|2021}} चोर्नोविल शुरूमे संसदीय चुनावमे कीव सिट पर चुनाव लड़बाक फैसला केलन्हि, किएक तँ हुनका लगल जे ई हुनका एक राष्ट्रिय व्यक्तिक रूपमे स्थापित करत आ हुनका अपन वैचारिक दृष्टिकें फयलाबक लेल पूरे यूक्रेनक दौरा करबाक अवसर देत।
हुनकर करीबी सहयोगी आ दोस्त मिखाइलो बॉयच्यशिनकें 'रूख' द्वारा ल्वीवक शेवचेंकिव्स्की जिलाक लेल उम्मेदवारक रूपमे नामित कएल गेल छल।
ओही समय बॉयच्यशिन 'रूख' कऽ सचिवालयक अध्यक्ष छलाह, आ अधिक आर्थिक रूपसँ केन्द्रित नीतिक लेल पार्टीक मुख्य पैरोकारसभमे सँ एक छलाह।{{sfn|Olenin|2021}}
१४ वा १५ जनवरी १९९४ कें बॉयच्यशिन कीवमे 'रूख' कऽ चुनाव प्रचार मुख्यालयसँ निकललाह।
बादमे ओही शाम, सशस्त्र व्यक्तिसभ द्वारा हुनकर अपहरण कऽ लेल गेल{{sfn|Zdorovylo|2025}} वा दुई हथियारबन्द व्यक्ति अभियान मुख्यालय भवनमे दाखिल भेल आ बॉयच्यशिनक ठिकानक बारेमे जानऽ चाहलक।{{sfn|Olenin|2021}} ओ तखन सँ नहि देखल गेल छथि, आ मानल जाइत अछि जे हुनकर मृत्यु भऽ चुकल अछि।
बॉयच्यशिनक जबरन गायब होनाय यूक्रेनमे एक महत्वपूर्ण क्षण छल, पत्रकार एंड्री ओलेनिनक अनुसार ई राजनीति सँ प्रेरित गायब होयबा आ हत्यासभक शृङ्खलामे पहिल छल।
बॉयच्यशिनक गायब होयबाक बाद, 'रूख' सामाजिक नीति आ मानवाधिकारसभ पर ध्यान केन्द्रित करबाक पक्षमे एक आर्थिक कार्यक्रमकें काफी हद धरि छोड़ि देत।{{sfn|Olenin|2021}} बॉयच्यशिनक अपहरणक समय, चोर्नोविल दक्षिणी मायकोलाइव ओब्लास्टमे प्रचार कऽ रहल छलाह, आ बॉयच्यशिनक "गायब" होयबा सँ किछु समय पहिने दुनू फोन पर बात केने छलाह।
बॉयच्यशिनक गायब होयबाक चोर्नोविल पर महत्वपूर्ण प्रभाव पड़ल।
ओ बादमे कीवमे एक सिटक बदला ३५७अम चुनावी जिलामे चुनाव लड़बाक विकल्प चुनलन्हि, आ ओ १४ विरोधीसभक खिलाफ ६२.५% भोटक सङ्ग सफलतापूर्वक चुनल गेलाह{{sfn|2nd Verkhovna Rada}}।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}}
संसदीय चुनावक नतीजा राष्ट्रपति चुनावमे क्रावचुकक सम्भावनाक लेल खराब संकेत देलक: ७५% आबादी मतदान केलक, जे कम मतदान आ उदासीनताक उम्मीदसभसँ कतौ अधिक छल।
पूर्वी यूक्रेन, जे नव-पुनर्स्थापित कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ़ यूक्रेनक उम्मेदवारसभकें चुनलक, आ मध्य आ पश्चिमी यूक्रेनक बीच एक विभाजन विकसित भेल, जतय 'रूख' विशेष रूपसँ नीक प्रदर्शन केलक।
चुनावक बाद ''द न्यूयॉर्क टाइम्स'' कहलक जे पूर्व प्रधान मन्त्री लियोनिद कुचमा आ इवान प्लियुश्च कऽ सङ्ग-सङ्ग चोर्नोविलकें क्रावचुकक एक अपेक्षित प्रतियोगी मानल जाइत छल, जे क्रावचुकक सम्भावित विरोधीसभक रूपमे स्थापित होयबाक बाद महत्वपूर्ण अन्तरसँ जीत हासिल केने छलाह।
चुनावक बाद, क्रावचुक २५ मार्च १९९४ कऽ सम्बोधनमे तर्क देलन्हि जे जून १९९४ कऽ लेल निर्धारित राष्ट्रपति चुनावकें रद्द करबाक आवश्यकता हेतैक आ आर्थिक सुधारसभ आ संगठित अपराधसँ लड़बाक लेल आपातकालीन शक्तिया प्रदान करबाक लेल सुप्रीम राडामे याचिका दायर केलन्हि।{{sfn|Erlanger|1994}}
१२० प्रतिनिधि, जे पैग पैमाना पर राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक विपक्षसँ सम्बन्धित छलाह, क्रावचुककें चुनावसभकें रद्द करबा आ अधिक शक्तिया प्राप्त करबाक हुनकर प्रयाससभमे अपन समर्थन देलन्हि।
'रूख' ई औचित्यक तहत चुनावसभकें स्थगित करबाक क्रावचुकक आह्वानक अनिच्छा सँ समर्थन केलक जे चुनाव कानूनसभमे सुधारक बिना एहन नहि करबासँ राजनीतिक संकट पैदा हेतैक, हालाँकि चोर्नोविल हुनकर शक्तियसभक विस्तारक समर्थन करबा सँ इनकार कऽ देलन्हि आ तर्क देलन्हि जे ओ एकर इस्तेमाल पूर्व कम्युनिस्ट अधिकारीसभकें सशक्त बनाबय आ रूसकें परमाणु हथियार आ काला सागर बेड़ा दुनू सौंपबाक लेल सहमत होयबाक लेल करताह।
चोर्नोविल तर्क देलन्हि जे राष्ट्रपति शक्तियसभक विस्तार करबासँ "कुलीनतन्त्रक एक मूक तानाशाही" कऽ उदय हेतैक।
अन्ततः, कोनो भी प्रस्ताव पारित नहि भेल किएक तँ चुनावक बाद कम्युनिस्टसभ सर्वोच्च राडाक नेतृत्व पर नियन्त्रण कऽ लेलक आ चुनाव स्थगित करबा वा रद्द करबाक कोनो भी प्रयासकें अवरुद्ध कऽ देलक।{{sfn|Kuzio|1996|pp=120–121}}
संसदीय चुनावमे अपन चुनावी सफलताक बावजूद, चोर्नोविल १९९४ कऽ राष्ट्रपति चुनावमे नहि लड़बाक फैसला केलन्हि आ एकर बदला अर्थशास्त्री वलोडिमिर लानोवीक समर्थन केलन्हि,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} जिनकें आर्थिक संकटकें समाप्त करबाक लेल सुधारसभक प्रस्ताव देबाक बाद क्रावचुक द्वारा सरकारसँ हटा देल गेल छल।{{sfn|Erlanger|1994}} पत्रकार आ 'रूख' कऽ सहयोगी तारास ज़दोरोविलो दावी केने छथि जे ई सम्भव अछि जे ई निर्णय हुनकर जीवन आ 'रूख' कऽ भविष्यक डरसँ लेल गेल होइ;
ज़दोरोविलो कऽ अनुसार, चोर्नोविल जेलमे अपन समयक सम्पर्कसभक उपयोग यूक्रेनी माफियाक प्रमुख हस्तीसभसँ गुप्त रूपसँ मिलबाक लेल केलन्हि, जे जिम्मेदारीसँ इनकार केलक आ दावी केलक जे सरकार बॉयच्यशिनक अपहरणक आदेश देने छल।{{sfn|Zdorovylo|2025}} ई आरोपकें २०१३ मे 'रूख' कऽ प्रेस सचिव दिमित्रो पोनोमारचुक दोहरौने छलाह।{{sfn|Olenin|2021}} ज़दोरोविलो ई सेहो कहैत छथि जे क्रावचुकक सरकार चुनावक दौरान 'रूख' कऽ वित्तमे राजनीति सँ प्रेरित जाँच शुरू केलक आ चोर्नोविल आ पार्टीक उच्च-रैंकिंग सदस्य ओलेक्ज़ेंडर लवरिनोविच दुनू कें एक सुरक्षा एस्कॉर्टक तहत राखलक, जे हुनकर बातचीतक निगरानी केलक।{{sfn|Zdorovylo|2025}}
==== दोसर संसदीय कार्यकाल ====
लियोनिद कुचमा चुनावमे क्रावचुककें हरेलन्हि, आ यूक्रेनक दोसर राष्ट्रपति बनलाह।
स्वतन्त्र मीडिया पर कुचमाक बादक कार्रवाई चोर्नोविलकें हुनकर सरकारक प्रमुख आलोचकसभमे सँ एक बना देलक।{{sfn|Marusenko|1999}} यद्यपि कुचमाक जीतक परिणामस्वरूप सत्ता एक व्यक्तिसँ दोसर व्यक्तिमे स्थानान्तरित भऽ गेल, मुदा राजनीतिक स्थितिमे महत्वपूर्ण बदलाव नहि आयल;
देश पूर्व-कम्युनिस्ट ''नोमेनक्लातुरा'' द्वारा नियन्त्रित रहल, जकरा चोर्नोविल १९९६ मे "सत्ताक पार्टी" कऽ रूपमे सन्दर्भित करताह, आ हुनका सँ जुड़ल औद्योगिक कुलीन वर्गसभक एक उभरैत भेल वर्ग।
चोर्नोविल कुलीन वर्गसभक आलोचक छलाह, सैनिकसभ, डाक्टरसभ आ शिक्षकसभकें वेतनक भुगतान नहि करबा, संस्कृति आ विज्ञानक लेल कम धन आ टेलिविज़न प्रोग्रामिंगक खराब गुणवत्ताक लेल हुनका दोषी ठहरबैत छलाह।
ओ कुलीन वर्गसभ पर "गैर-यूक्रेनी यूक्रेन" कऽ भीतर एक निर्दलीय प्रणाली बनबै कऽ प्रयास करबाक आरोप लगौलन्हि, जाहिमे सत्ता एकर बदला एक महानगरीय वित्तीय अभिजात वर्गमे निहित होइत।{{sfn|Derevinskyi|2021|pp=20–21}}
स्वतन्त्र यूक्रेनक लेल संविधानक मसौदा तैयार करबा आ ओकर अनुसमर्थन करबाक प्रक्रिया १९९५ मे शुरू भेल।
चोर्नोविल, यूक्रेनक अधिकांश आन दक्षिणपन्थी आ मध्यमार्गी राजनेतासभक तरह, स्वयंकें कुचमाक सङ्ग गठबन्धनमे पाबलन्हि किएक तँ संसदीय वामपन्थीसभ भूमिक बिक्री आ खरीदकें रोकबा आ सोवियत युगक स्थानीय सरकारी निकायसभक संरक्षणक लेल संवैधानिक लेखसभ पर जोर देलक।
चोर्नोविल २५ मार्च १९९५ कें संकेत देलन्हि जे ओ कुचमाक प्रस्तावित संविधानक समर्थन केने छलाह, हालाँकि पत्रकार यूरी लुकानाव कहैत छथि जे ओ व्यक्त केलन्हि जे एकर अंगीकरण पर 'रूख' कें "एगारह गम्भीर आपत्तिया" छल।{{sfn|Lukanov|2023}}
कुचमाक प्रस्तावित संविधानकें ओलेक्ज़ेंडर मोरोज़ द्वारा एक अत्यधिक-केन्द्रीकृत राज्य बनाबक रूपमे वर्णित कएल गेल छल जाहिमे कार्यपालिकाक लेल मजबूत शक्तिया छल आ एक स्वतन्त्र न्यायपालिकाक अभाव छल।
ओ सबसँ पहिने कुचमाक संविधानकें ई कहैत खारिज कऽ देलन्हि जे मार्चमे "एहन अलोकतान्त्रिक संविधान यूरोपमे कतौ नहि अछि"।
हालाँकि, ओही वर्ष जूनमे, मोरोज़ "संवैधानिक आयोग" कऽ हिस्साक रूपमे कुचमा आ ३८ आन व्यक्तिसभक सङ्ग दोसर संवैधानिक मसौदा तैयार केलन्हि।
ई मसौदाकें बदलामे दाहिना आ मध्य द्वारा ओही कारणसँ खारिज कऽ देल गेल छल जे कारण मोरोज़ पहिल मसौदाकें खारिज केने छलाह।
२४ नवम्बर कें, चोर्नोविल ''चास-टाइम'' समाचार पत्रमे लिखलन्हि जे मसौदा "संसदीय विरोधी" छल आ मसौदा तैयार करैवालासभ पर सुप्रीम राडाकें बाधित करबाक प्रयास करबाक आरोप लगौलन्हि।{{sfn|Lukanov|2023}} अन्ततः २८ जून १९९६ कें एक संविधान अपनाएल गेल, हालाँकि निजी सम्पत्तिक अधिकार, एक एकात्मक राज्यक रूपमे यूक्रेनक पुष्टि आ आत्मनिर्णयक लेल यूक्रेनी लोकसभक अधिकार जका 'रूख' द्वारा समर्थित कयन प्रावधानसभकें नहि अपनाएल गेल।{{sfn|Lukanov|2023}}
संविधानक अलावा, चोर्नोविल १९९४ मे वासिल सिमोनेनको इंटरनेशनल ह्यूमन राइट्स फाउंडेशनक अध्यक्षक रूपमे काम करनाय शुरू केलन्हि।
ओही वर्ष हुनका यूरोप कऽ परिषदक संसदीय सभामे पहिल यूक्रेनी प्रतिनिधिसभमे सँ एकक रूपमे सेहो नियुक्त कएल गेल छल,{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=138}} आ यूक्रेनी रेड क्रॉस सोसाइटीक सङ्ग प्रथम चेचन युद्धक दौरान चेचन नागरिकसभकें ५० टन मानवीय सहायताक दानक आयोजन केलन्हि।{{sfn|Pustovhar|2024}} समाचार पत्र ''गाज़ेटा.यूए'' २०१७ मे लिखने छल जे पैट्रिआर्क वलोडिमिरक अन्तिम संस्कारक दौरान चोर्नोविल यूक्रेनी रूढ़िवादी चर्च - कीव पैट्रिआर्कटक समर्थकसभमे सँ छलाह, जिनकें सङ्ग हुनका कैद कएल गेल छल, किएक तँ प्रदर्शनकारीसभ हुनका सेंट सोफिया कैथेड्रलमे दफनेबाक प्रयास केने छल,{{sfn|Gazeta.ua 2017}} हालाँकि यूक्रेनी राष्ट्रिय स्मृति संस्थान इंगित करैत अछि जे एकर बदला ओ दफन जारी रखबाक माँग केने छलाह।{{sfn|Ukrainian Institute of National Memory}} चोर्नोविल अपन राष्ट्रपति पदक शुरुआती वर्षसभमे कयन मौकसभ पर कुचमाक सरकारी पदसभ पर राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक नेतासभक नियुक्तिक लेल प्रशंसा केलन्हि।{{sfn|Bondarenko|2002}} चोर्नोविल १४ सँ १६ सितम्बर १९९४ धरि ओडेसाक सेहो दौरा केलन्हि, जतय ओ 'रूख' कऽ राजनीति आ ऐतिहासिक भूमिका पर ओडेसा नेशनल पॉलिटेक्निक यूनिवर्सिटीमे एक सम्मेलनक मेजबानी केलन्हि।
ओडेसा पॉलिटेक्निकमे चोर्नोविलक भाषण लोकतान्त्रिक मानदण्डसभकें मजबूत करबा आ आर्थिक सुधारसभक माध्यमसँ एक मध्यम वर्गक निर्माणक वकालत केलक।
ओही समय, ओ उभरैत भेल कुलीनतन्त्रक अपन आलोचना जारी राखलन्हि।{{sfn|Honcharuk|2018|p=45}}
१९९७ मे, चोर्नोविल मोरोज़क सङ्ग अपन विवादकें बढ़ा देलन्हि, हुनकर भाषणसभकें "आदिम लोकलुभावनवाद" कऽ रूपमे निन्दा केलन्हि आ यूक्रेनमे राजनीतिक ध्रुवीकरणकें बढ़ाबक लेल हुनका दोषी ठहरौलन्हि।{{sfn|Suspilne 1997}} चोर्नोविल आन मध्य आ पूर्वी यूरोपीय राज्यसभक सङ्ग यूक्रेनी एकीकरणक वकालत सेहो तेजी सँ केलन्हि, बेलारूसी असन्तुष्ट ज़ियानोन पज़नियाकक सङ्ग एक "बाल्टिक-ब्लैक सी यूनियन", वा मिज़्मोरियाक स्थापनाक आह्वान केलन्हि।
ओ अतिरिक्त रूपसँ काला सागरक विसैन्यीकरण आ नाटोमे यूक्रेनी सदस्यताक वकालत केलन्हि।
अमेरिकी विदेश मन्त्री मेडेलीन अलब्राइट, पूर्व ब्रिटिश प्रधान मन्त्री मार्गरेट थैचर आ चेक राष्ट्रपति वाक्लाव हावेल जका पश्चिमी सहयोगीसभ कयन मौकसभ पर चोर्नोविलसँ मुलाकात केलन्हि, आ पश्चिमी नेतासभ द्वारा यूक्रेनक पैग पैमाना पर पूर्व कम्युनिस्ट नेतृत्वक तुलनामे हुनका तेजी सँ अधिक भरोसेमन्द वार्ताकारक रूपमे मानल जेबा लागल।{{sfn|Bila|2021}} चोर्नोविल एक समर्पित अटलांटिसवादी छलाह, आ ओ यूक्रेनक नाटो आ [[यूरोपीय संघ]] दुनूक सदस्य बनबाक वकालत केलन्हि।
ओ यूक्रेनकें यूरोपीय एकीकरणक लेल अभिन्न मानलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|p=118}}
मुट्ठी भरि आन राजनेतासभक सङ्ग, चोर्नोविल १९९७ मे चेचन गणराज्य इचकेरियाक राष्ट्रपतिक रूपमे असलान मस्खादोवक उद्घाटनमे भाग लेलन्हि।{{sfn|Ukraina Moloda 2011}} 'रूख' ओही वर्ष अक्टुबरमे औपचारिक रूपसँ कुचमाक शासनक विरोधमे स्वयंकें घोषित केलक।{{sfn|Gawdiak|2003|p=7}}
==== १९९८ कऽ चुनावसभ ====
चोर्नोविल फेरसँ १९९८ कऽ संसदीय चुनावमे 'रूख' कऽ नेतृत्व केलन्हि, ई बेर पार्टीक आनुपातिक प्रतिनिधित्व सूचीमे पहिल उम्मेदवारक रूपमे चलि रहल छलाह।{{sfn|3rd Verkhovna Rada}} चुनावक दौरान, 'रूख' संघवाद पर अपन रुख बदलि लेलक, चोर्नोविल तर्क देलन्हि जे यूक्रेनकें एक संघीय गणराज्य बनबाक लेल आह्वान "कबीला संघवाद" छल।{{sfn|Semkiv|2014}} चोर्नोविलक सङ्ग वलोडिमिर चेर्नियाक, विदेश मन्त्री हेनादिय उदोवेंको, ड्रेच आ पर्यावरण मन्त्री यूरी कोस्टेंको प्रमुख पार्टी-सूचीक उम्मेदवारसभक रूपमे, क्रीमियन तातार कार्यकर्ता मुस्तफा दज़ेमिलेवक सङ्ग शामिल भेल।
'रूख' चुनाव लड़बाक लेल कोनो आन दलक सङ्ग गठबन्धन नहि केलक, हालाँकि एकर उम्मेदवारसभमे गैर-सरकारी संगठनसभ जेना कि 'प्रोस्विता' आ 'यूक्रेनी महिला संघ' कऽ सदस्य शामिल छलाह।
पार्टी सामान्य रूपसँ वामपन्थक खिलाफ प्रचार केलक।{{sfn|Gawdiak|2003|p=7}} चोर्नोविल वामपन्थी आ दक्षिणपन्थी 'कांग्रेस ऑफ यूक्रेनी नेशनलिस्ट्स' कऽ खिलाफ गठबन्धन बनबै कऽ लेल सभ राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक दलसभक आह्वान केलन्हि, साथ ही कुचमा-समर्थक पीपुल्स डेमोक्रेटिक पार्टी आ 'सोशल डेमोक्रेटिक पार्टी ऑफ यूक्रेन (यूनाइटेड)' कऽ सङ्ग एक महागठबन्धनक सेहो तर्क देलन्हि।{{sfn|Ukraina Moloda 2011}} कोनो दल चोर्नोविलक गठबन्धनक अनुरोधसभ पर सहमति नहि देलक।{{sfn|Smiian|2017}}
यद्यपि ओ सुप्रीम राडामे दोसर सबसँ पैग पार्टी छलाह, परिणाम 'रूख' कऽ लेल सकारात्मक छल, जे १९९४ कऽ तुलनामे अपन सिटसभ दुगुनी कऽ लेलक।{{sfn|Bilyk|2019|p=39}} सामान्य रूपसँ दक्षिणपन्थीसभक लेल, हालाँकि, चुनाव निराशाजनक छल, किएक तँ केवल 'रूख' पार्टी-सूची प्रतिनिधित्वक लेल ४% कऽ सीमा पार केलक आ सामान्य रूपसँ दक्षिणपन्थीसभ २०-२५% सिटसभक अपन पारम्परिक परिणामसँ कम प्रदर्शन केलक।{{sfn|Birch|Wilson|1999|p=280}} 'रूख' चुनावक बाद अवैधक रूपमे चुनाव परिणामसभकें चुनौती देबाक अपन इरादाक घोषणा केलक।
यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टी फेरसँ सुप्रीम राडामे सबसँ पैग पार्टी बनि गेल, जाहिमे वामपन्थी दलसभ बहुमत बनौलक।
हालाँकि ओ नोट केलन्हि जे परिणाम दक्षिणपन्थीसभक लेल पिछला चुनाव जतबा खराब नहि छल,{{sfn|Gawdiak|2003|p=5}} चोर्नोविल अभियानसँ थकि चुकल छलाह आ लगातार थकल होयबाक सार्वजनिक छवि प्राप्त केलन्हि।{{sfn|Smiian|2017}} ओही समय, ओ 'चास-टाइम' आ नीतिक बीच प्रतिबद्धतासभकें सन्तुलित करबाक कारण प्रतिदिन पाँच घन्टासँ अधिक नहि सुतैत छलाह।
ल्वीव ओब्लास्टमे, हुनकर पारम्परिक समर्थन आधार आ पूरे यूक्रेनमे भेल निजीकरणक खिलाफ एक होल्डआउटमे, 'रूख' कऽ सरकारकें एग्रेरियन पार्टी द्वारा बदलि देल गेल छल, जकर तहत किकबैक, मनी लॉन्ड्रिंग आ व्यापारिक विवादसभक परिणामस्वरूप हिंसासँ जुड़ल राजनीतिक घोटाला आम भऽ गेल छल।{{sfn|Kushnir|2011}}
==== नवम कांग्रेस, १९९९ राष्ट्रपति चुनाव, 'रूख' मे विभाजन ====
१२ सँ १३ दिसम्बर १९९८ धरि आयोजित 'रूख' कऽ नवम कांग्रेसमे, चोर्नोविल १९९९ कऽ राष्ट्रपति चुनावक लेल पार्टीक रणनीतिक घोषणा केलन्हि।
"फॉरवर्ड्स, टू द ईस्ट" नामक, एहिमे पूर्वी आ दक्षिणी यूक्रेनक आबादी पर अधिक ध्यान केन्द्रित करबाक आह्वान कएल गेल छल, जखन कि यूक्रेनीक सङ्ग सह-आधिकारिक भाषाक रूपमे रूसीक स्थापनाक लेल अपन विरोध बनाए राखलक।{{sfn|Adamovych|2018|p=24}}
ओही कांग्रेसमे, चोर्नोविल १९९९ कऽ चुनावमे दोसर बेर राष्ट्रपति पदक चुनाव लड़बाक अपन इरादाक घोषणा केलन्हि।
चोर्नोविल आ हेनादिय उदोवेंको राष्ट्रपति पदक लेल नामांकित होयबावाला 'रूख' कऽ दुई प्राथमिक उम्मेदवार छलाह;
अन्तिम निर्णय बादक तारीखमे लेल जेबाक छल।{{sfn|Hai-Nyzhnyk|2012}} केन्द्र-दक्षिणपन्थी रिफॉर्म्स एंड ऑर्डर पार्टीक नेता विक्टर पिन्ज़ेनिकक अनुसार, ओ आ चोर्नोविल यूक्रेनक नेशनल बैंकक गवर्नर विक्टर युशचेंकोकें १९९९ मे राष्ट्रपति पदक लेल दौड़बा लेल मनाबक सेहो प्रयास केलन्हि।{{sfn|Espreso TV 2018}}
ई समय धरि, 'रूख' कऽ ओ सदस्यसभक बीच विभाजन तेजी सँ स्पष्ट भऽ रहल छल जे चोर्नोविलकें एक पुरान शख्सियत मानैत छलाह आ ओ जे हुनकर समर्थन करैत छलाह।
पार्टीक भीतर चोर्नोविलक विरोधीसभ हुनका अति-सत्तावादी, पार्टी नियमसभक अनादर करैवाला{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} आ कुचमाक बहुत करीब मानलन्हि;{{sfn|Ovsiienko|2022|p=146}} चोर्नोविलक समर्थक सेहो हुनकर विरोधीसभकें कुचमाक बहुत करीब मानलन्हि{{sfn|Ovsiienko|2022|p=146}} आ पैसावाला हितसभ द्वारा समर्थित मानलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=3}} यूक्रेनी इतिहासकार पावलो हाई-न्यज़्न्यक कहने छथि जे चोर्नोविल जनवरी १९९९ मे राष्ट्रपति पदक नामाङ्कनसँ अपन नाम वापस लऽ लेलन्हि{{sfn|Hai-Nyzhnyk|2012}} आ जेम्सटाउन फाउंडेशनक अनुसार ओ उदोवेंकोक समर्थन केलन्हि,{{sfn|Jamestown Foundation 1999}} हालाँकि चोर्नोविलक बेटा तारास एकर विरोध करैत कहने छथि जे ओ अपन मृत्यु धरि राष्ट्रपति पदक लेल प्रचार कऽ रहल छलाह।{{sfn|Khalupa|2004}}
ई विभाजन फरबरी १९९९ मे अपन चरम पर पहुँचि गेल।
यूरी कोस्टेंको 'रूख' कऽ एक दलक नेतृत्व करैत १७{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} वा १९ फरबरी{{sfn|Koshiw|1999}} कऽ संसदीय बैठकमे चोर्नोविलकें नेताक पदसँ हटाबक घोषणा केलन्हि, आ २७ फरबरी कें अपन समर्थकसभक बैठकमे स्वयंकें पार्टीक नेता घोषित केलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} चोर्नोविल २२ फरबरीक एक प्रेस कॉन्फ्रेंसमे जवाब देलन्हि जतय ओ हुनकर तुलना स्टेट कमेटी ऑन द स्टेट ऑफ़ इमरजेंसीसँ केलन्हि, जे १९९१ कऽ सोवियत तख्तापलटक नेतृत्व केने छल आ हुनका पर यूक्रेनी सरकारसँ प्रति महिना $४०,००० लेबाक, 'रूख' कार्यालयसँ ४,००० रिव्निया लेबाक आ 'रूख' पीपुल्स डिप्टी ओलेह इश्चेंकोसँ दस लाख डॉलरक रिश्वत लेबाक आरोप लगौलन्हि।
''कीव पोस्ट'' कऽ उप सम्पादक जारोस्लाव कोशिव २५ फरबरीक एक राय लेखमे लिखने छलाह जे कोस्टेंकोक दलबदलक बाद केवल १७ प्रतिनिधि ही चोर्नोविलक प्रति वफादार रहलाह।{{sfn|Koshiw|1999}}
'रूख' सँ जुड़ल कयन समाचार पत्र ई झगड़ासँ विभाजित भऽ गेल;
११ चोर्नोविलक समर्थन केलक, जखन कि पाँच कोस्टेंकोक समर्थन केलक।
''दज़ेरकालो त्ज़न्ह्या'' एक स्वतन्त्र रुख अपनायलक, मुदा सामान्य रूपसँ कुचमा आ राष्ट्रपति पदक उम्मेदवार येवहेन मार्चुकक सङ्ग विभाजनक लेल चोर्नोविलकें दोषी ठहरौलक।{{sfn|Ovsiienko|2022|p=145}} चोर्नोविल आ हुनकर अनुयायी विभाजनक बाद कोस्टेंकोक गुटक प्रति तिरस्कारपूर्ण छलाह;
लेस् तनयुक कहलन्हि जे "ई ओ लोक छथि जे अखन अपन मर्सिडीज पाबय आ अपन डाचा बनाबक लेल अधिक चिन्तित छथि", जखन कि चोर्नोविल कोस्टेंकोक अधिग्रहणक प्रयासकें "पार्टीक निजीकरण" बतौलन्हि आ कुचमा आ सरकारकें विभाजनकें व्यवस्थित करबाक लेल दोषी ठहरौलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=3}}
चोर्नोविलक मौतसँ जुड़ल २०१२ कऽ अदालती कार्यवाहीमे, उदोवेंको गवाही देलन्हि जे फरबरी १९९९ मे रूसी संघीय सुरक्षा सेवा (FSB) द्वारा नियोजित एक यूक्रेनी नागरिक व्याचेस्लाव बाबेन्को हुनका सँ सम्पर्क केने छलाह।
उदोवेंकोक अनुसार, बाबेन्को हुनका चेतावनी देने छलाह जे रूसी खुफिया एजेन्सीसभकें शामिल करैत चोर्नोविलक जीवन पर एक प्रयास हेतैक।
चोर्नोविल बाबेन्कोक चेतावनीकें डराबय-धमकाक प्रयास बता कऽ खारिज कऽ देलन्हि।
चोर्नोविलक मौतक जाँच करबाक काम सौंपल गेल आन्तरिक मामलासभक मन्त्रालयक एक कर्मचारी मायकोला स्टेपनेन्को बाबेन्कोकें एक एहन व्यक्तिक रूपमे उल्लेख केलन्हि जकरा चोर्नोविलक दैनिक दिनचर्या आ यात्रा योजनासभक पर्याप्त ज्ञान छल।{{sfn|Ukrainska Pravda 2012}}
चोर्नोविल २४ फरबरी कें 'रूख' कऽ संसदीय गुटक नाम बदलिकऽ "पीपुल्स मूवमेंट ऑफ यूक्रेन - 1" कऽ देलन्हि।
२८ फरबरी कें, कोस्टेंकोक समर्थक 'रूख' कऽ दशम कांग्रेसक रूपमे सन्दर्भित केलक, जकर दौरान ओ घोषणा केलन्हि जे चोर्नोविलकें आधिकारिक तौर पर नेताक पदसँ हटा देल गेल अछि आ पार्टीक विरोधक अवधिकें "समान भागीदारी" मे सँ एक द्वारा बदलि देल जाएत।
चोर्नोविलक अनुयायीसभक एक कांग्रेस, जकरा चोर्नोविल द्वारा नवम कांग्रेसक "दोसर चरण" कऽ रूपमे सन्दर्भित कएल गेल छल, ७ मार्च कें आयोजित कएल गेल छल आ एहिमे 'रूख' विधानसभाक ५२० प्रतिनिधि भाग लेने छलाह, जे पार्टीक क़ानूनक तहत दुई-तिहाई आवश्यकतासँ अधिक छल।{{sfn|Ovsiienko|2022|pp=147–148}}
== मृत्यु आ अन्तिम संस्कार ==
२४ मार्च १९९९ कें, चोर्नोविल किरोवोह्राद शहरमे एक अभियान कार्यक्रममे छलाह, वा तँ अपन लेल वा उदोवेंकोक लेल।{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1}} किरोवोह्रादमे रहैत, ओ एक साक्षात्कार देलन्हि जतय ओ ई विश्वास व्यक्त केलन्हि जे यूक्रेनक वित्तीय आ संगठित अपराध कुल एकरा नष्ट करबाक आ वित्तीय पूँजीक आउर संचयकें सुरक्षित करबाक प्रयासमे 'रूख' कें लक्षित केने छल।
ओ आगू दावी केलन्हि जे कुचमा केवल अपन विरोधीसभक हत्या कऽ कऽ वा हुनका एक-दोसरक खिलाफ कऽ कऽ ही जीत सकैत छलाह।
हुनकर आखिरी फोन कॉलक विवरण विवादित अछि; हुनकर बहिन वेलेंटीना कहने छथि जे ओ हुनका जन्मदिनक शुभकामना देलन्हि आ 'रूख' कऽ विभाजनकें "हमरासभक पाछा" बतौलन्हि,{{sfn|Fedunyshyn|2019|pp=138–139}} जखन कि कोस्टेंको आरोप लगौलन्हि जे ओ संकेत देलन्हि जे ओ अपन मन बदलि लेलन्हि अछि आ राष्ट्रपति पदक लेल उदोवेंकोक बदला हुनकर समर्थन करऽ चाहैत छथि।{{sfn|Perevozna|2007}}
२५ मार्च १९९९ कऽ मध्यरात्रिसँ ठीक पहिने,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} चोर्नोविल किरोवोह्रादसँ कीव घुरि रहल छलाह, हुनकर सङ्ग सहयोगी येवहेन पावलोव आ 'रूख' कऽ प्रेस सचिव दिमित्रो पोनोमारचुक छलाह।
बोरिस्पिलसँ पाँच किलोमीटर दूर, १४० किमी/घन्टाक गति सँ यात्रा करैत,{{sfn|Yasynskyi|2021}} चोर्नोविलक टोयोटा कोरोला अनाज लऽ जा रहल एक कामाज़ लॉरीसँ टकरा गेल, जे राजमार्ग पर एक मोड़ पर रुकि रहल छल।
चोर्नोविल आ पावलोव दुनूक मौके पर ही मौत भऽ गेल, जखन कि पोनोमारचुककें गम्भीर चोटसभक सङ्ग अस्पतालमे भर्ती कराएल गेल छल।{{sfn|Karatnycky|2024|p=45}}
चोर्नोविलक अन्तिम संस्कार २९ मार्च कें कीवक सिटी टीचर्स हाउसमे आयोजित कएल गेल छल,{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1}} जाहिमे एक जुलूस बैकोव कब्रिस्तानमे हुनका दफनेबा सँ पहिने सेंट वलोडिमिरक कैथेड्रलक यात्रा कऽ रहल छल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}}{{sfn|Woronowycz 1999b|p=4}} ''[[द गार्जियन]]'' बतौलक जे "दशौ हज़ार यूक्रेनियन" मौजूद छलाह;{{sfn|Marusenko|1999}} मिलिशिया १०,००० कऽ आँकड़ाक दावी केलक;
जखन कि ''द यूक्रेनी वीकली'' लिखलक जे लगभग ५०,००० लोक "ओ अन्तिम संस्कारमे शामिल भेल जकरा कयन लोक ई शहर [कीव] मे अखन धरिक सबसँ पैग अन्तिम संस्कार मानैत अछि"।
हुनका राज्य सम्मान गार्डक सङ्ग-सङ्ग एक सैन्य ऑर्केस्ट्रा सेहो देल गेल छल।
यूक्रेनक अधिकांश राजनीतिक अभिजात वर्ग अन्तिम संस्कारमे मौजूद छलाह, जाहिमे क्रावचुक, कुचमा, प्रधान मन्त्री वालेरी पुस्टोवोइटेंको, आ सुप्रीम राडाक अध्यक्ष ओलेक्ज़ेंडर टकाचेंको, साथ ही कयन पूर्व असन्तुष्ट आ कम्युनिस्ट पार्टी आ प्रोग्रेसिव सोशलिस्ट पार्टी ऑफ़ यूक्रेनक उल्लेखनीय अपवादसभक सङ्ग लगभग सभ राजनीतिक दलसभक नेता शामिल छलाह।{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1, 4}}
=== षड्यंत्रक सिद्धान्त आ जाँच ===
चोर्नोविलक मृत्युमे यूक्रेनी सरकारक भागीदारीक सन्देह लगभग तुरन्त उभरि आयल,{{sfn|archives.gov.ua}} जे चोर्नोविलक विवादास्पद प्रकृति आ आगामी राष्ट्रपति चुनावसँ भड़क गेल छल।
आन्तरिक मामलासभक मन्त्री यूरी क्रावचेंको चोर्नोविलक मृत्युक शामकें एक टेलिविज़न भाषणमे कहलन्हि जे चोर्नोविलक मृत्युक जाँचमे हत्या पर विचार नहि कएल जाएत।
हुनकर दफनसँ पहिने, टैन्युक आ क्रिश्चियन डेमोक्रेटिक पार्टीक डिप्टी विटाली ज़ुरावस्की दुनू आरोप लगौलन्हि जे चोर्नोविलक हत्या कऽ देल गेल छल, जखन कि पत्रकार सेरही नाबोका उल्लेख केलन्हि जे हुनकर मृत्युक परिस्थितिया सोवियत नेतासभक राजनीतिक विरोधीसभक आन सन्दिग्ध मौतसभक समान छल।{{sfn|Woronowycz 1999c|p=5}} लॉरी चालक पर शुरूमे लापरवाहीक आरोप लगाएल गेल छल,{{sfn|Karatnycky|2024|p=45}} मुदा एक महिनाक भीतर ओकरा आम माफी दऽ देल गेल,{{sfn|archives.gov.ua}} आ लॉरीक एक यात्रीक अस्पष्ट परिस्थितिसभमे मृत्यु भऽ गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} करतनीकी, कुचमाक १९९९ कऽ अभियानक एक अनाम सदस्यक हवाला दैत, नोट करैत छथि जे कुचमाक आन गैर-कम्युनिस्ट प्रतिद्वन्द्वी हुनकर खिलाफ गठबन्धन बनबामे विफल रहलाह, जकर कारण अन्ततः हुनकर जीत भेल;{{sfn|Karatnycky|2024|pp=46–47}} यूक्रेनी राजनीतिक वैज्ञानिक तारास कुज़ियो ओहिना चोर्नोविलक मृत्युक बाद कुचमा आ येवहेन मार्चुककें राष्ट्रपति पदक लेल एकमात्र गम्भीर गैर-वामपन्थी दावेदारसभक रूपमे वर्णित केलन्हि।{{sfn|Kuzio|2007|p=34}}
चोर्नोविलक मृत्युक जाँच करबाक पहिल प्रयास अप्रैल १९९९ मे एक सुप्रीम राडा आयोगक सङ्ग शुरू भेल।{{sfn|BBC News 1999}} २००४-२००५ कऽ ऑरेंज क्रान्तिक बाद, कुचमाक उत्तराधिकारी विक्टर युशचेंको घोषणा केलन्हि जे २३ अगस्त २००६ कें चोर्नोविलक एक प्रतिमाक उद्घाटन समारोहमे चोर्नोविलक मौतक परिस्थितिसभक जाँच फेरसँ शुरू कएल जाएत।{{sfn|BBC News Ukrainian 2006}} ६ सितम्बर २००६ कें, आन्तरिक मामलासभक मन्त्री यूरी लुट्सेंको घोषणा केलन्हि जे चोर्नोविलक हत्या कऽ देल गेल छल आ एकरा साबित करैवाला सबूत अभियोजक जनर लकें सौंपि देल गेल छल।{{sfn|Radio Ukraine 2006}}
अभियोजक जनरल ऑलेक्ज़ेंडर मेदवेदको मामलाक बारेमे लुट्सेंकोक बयानसभकें "हल्के ढंगसँ, अव्यवसायिक" बता कऽ आलोचना केलन्हि, आ आरोप लगौलन्हि जे जानकारी एक एहन व्यक्तिसँ आयल अछि जकरा धोखाधड़ीक लेल दोषी ठहराएल गेल अछि आ जकर लेल इंटरपोल नोटिस जारी कएल गेल छल।{{sfn|Yakhno|2006}} तखन सँ, चोर्नोविलक मृत्युक जाँचकें बेर-बेर बन्द कएल गेल अछि आ बिना ई निष्कर्ष निकालने फेरसँ खोलल गेल अछि जे चोर्नोविल एक हत्याक साजिशक शिकार छलाह वा एक साधारण कार दुर्घटनाक।
बोरिस्पिल डिस्ट्रिक्ट कोर्ट घोषणा केलक जे जनवरी २०१४ मे कोनो हत्याक साजिश मौजूद नहि छल आ मामला बन्द कऽ देलक, मुदा मार्च २०१५ धरि ई फेरसँ अभियोजक जनरलक कार्यालय द्वारा जाँचक विषय छल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} २०१९ धरि, मामला जाँचक अधीन रहल।{{sfn|Bellezza|2019|p=104}}
== विरासत ==
जीवनकालमे, चोर्नोविल एक अत्यन्त विवादास्पद व्यक्ति रहलाह। १९९१ कऽ चुनावमे हुनकर विरोधीसभमे सँ एक, वलोडिमिर ह्रीनीव १९९२ मे कहने छलाह जे मतदातासभकें चोर्नोविलक राष्ट्रवादी दृष्टिकोणक अविश्वास आ ई विश्वास जे ओ यहूदी-विरोधी आ रूसी-विरोधी छलाह, कऽ कारण क्रावचुकक समर्थन करबाक लेल लुभाएल गेल छल;
चोर्नोविल ई दावीसभकें खारिज केलन्हि, दावी केलन्हि जे "रोजमर्राक जीवनमे कोनो यहूदी-विरोध नहि अछि" आ ई देखैत जे ल्वीवक अधिकांश जातीय-रूसी आबादी यूक्रेनी स्वतन्त्रताक समर्थन केने छल।{{sfn|Clarity|1992}} UHS कऽ सह-नेतक रूपमे, चोर्नोविल आ पार्टीक आन नेतासभक अधिक कट्टरपन्थी कम्युनिस्ट-विरोधी दृष्टिकोण सेंट्रल यूरोपियन यूनिवर्सिटीक मारियाना कोलिनचॉकक अनुसार, पार्टीमे अतिवादक लेबल लऽ आयल।{{sfn|Kolinchak|2007|p=5}} दहिना दिस, अधिक कट्टरपन्थी राष्ट्रवादीसभ, जेना कि ज़ेनोविय क्रासिव्स्की, राजनीतिक आदर्शक रूपमे स्वतन्त्रताकें तुरन्त अपनाबक बदला, १९८० कऽ दशकक अन्तमे सोवियत राजनीतिक संरचनासभक भीतर काम करबाक लेल चोर्नोविल आ लुक्यानेंकोक आलोचना केलन्हि।{{sfn|Kuzio|1997|p=223}} 'रूख' कऽ भीतर, एक सत्तावादी नेताक रूपमे चोर्नोविलक धारणासभक कारण दुई विभाजन (१९९३ आ १९९९ मे) भेल।{{sfn|Parfionov|1999|p=77}}
''द गार्जियन'' कऽ एक पत्रकार पीटर मारुसेंको चोर्नोविलक अन्तिम संस्कारक रिपोर्टिंग करैत समय तर्क देलन्हि जे यूक्रेनी इतिहासमे हुनकर योगदानकें कयन यूक्रेनियनसभ द्वारा हुनकर मृत्युक बाद धरि मान्यता नहि देल गेल छल।{{sfn|Marusenko|1999}} २०१७ कऽ अपन पुस्तक ''द नियर एब्रॉड'' मे, प्रोफेसर ज़बिग्न्यू वोज्नोव्स्की चोर्नोविलकें २०अम सदीक शुरुआती आ मध्यक राष्ट्रवादी नेता स्टीफन बांदेराक विपरीत "यूक्रेनक अधिक समावेशी दृष्टि, स्पष्ट रूपसँ यूरोपीय समर्थक आ कानूनक शासन आ संसदीय लोकतन्त्रक प्रति प्रतिबद्धतासँ एकजुट" कऽ रूपमे वर्णित केलन्हि, आ कहलन्हि जे २०१३-२०१४ कऽ यूरोमैडन विरोध प्रदर्शनसभक दौरान चोर्नोविलक एक पैग पोस्टर मौजूद छल।{{sfn|Wojnowski|2017|pp=207–208}} वोज्नोव्स्की चोर्नोविलक "सुधारवादी देशभक्ति" कऽ विचारधाराकें परिभाषित केलन्हि अछि, जे यूक्रेनकें सुधारसभक पालन करबा आ मध्य यूरोपक सङ्ग ऐतिहासिक सम्बन्धसभकें बनाए रखबाक वकालत करैत अछि, जे कि यूरोमैडन आ ऑरेंज क्रान्तिक बाद यूक्रेनी समाजमे फैलि गेल।{{sfn|Wojnowski|2017|p=212}}
अधिक आलोचनात्मक रूपसँ, दार्शनिक आ लेखक पेट्रो क्रालियुक द्वारा २०१७ कऽ 'रेडियो लिबर्टी' लेखमे चोर्नोविल पर "रोमांटिसिज्म" कऽ बदला राजनीतिक वास्तविकतासभकें नज़रअन्दाज़ करबा आ नीतिक प्रति एक भोला रवैया रखबाक आरोप लगाएल गेल अछि।
विशेष रूपसँ, क्रालियुक १९९१ कऽ चुनावमे हारक बाद क्रावचुकक सङ्ग काम करबा सँ इनकार करबा आ संघवादमे चोर्नोविलक विश्वासकें रचनात्मक नहि मानैत छथि।{{sfn|Kraliuk|2017}}
एक यूक्रेनी राज्यकें फेरसँ स्थापित करबामे हुनकर महत्वक मान्यतामे, चोर्नोविलकें २००० मे मरणोपरान्त यूक्रेनक हीरोक उपाधिसँ सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Ukrainian Institute of National Memory 2017}} हुनका १९९६ मे हुनकर खोजी पत्रकारिता, विशेष रूपसँ हुनकर ''समिज्दात'' कऽ लेल शेवचेंको राष्ट्रिय पुरस्कारसँ सेहो सम्मानित कएल गेल छल,{{sfn|Hrytsenko}} आ १९९७ मे ऑर्डर ऑफ प्रिंस यारोस्लाव द वाइजसँ सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} हुनका दुई बेर सर्वकालिक दस सबसँ लोकप्रिय यूक्रेनियनसभमे स्थान देल गेल अछि।
२००८ कऽ ''वेलीकी उक्रेन्त्सी'' पोलमे, हुनका यूक्रेनक सातम् सबसँ लोकप्रिय व्यक्तिक रूपमे स्थान देल गेल छल, जाहिमे २.६३% सर्वेक्षणवाला व्यक्ति हुनका सर्वकालिक महान यूक्रेनीक रूपमे नामित केने छलाह।{{sfn|Inter 2008}} २०२२ कऽ "पीपुल्स टॉप" पोलमे, ओ नौम सबसँ लोकप्रिय यूक्रेनी छलाह, जाहिमे पिछला मतदानसँ संकेत भेटल छल जे हुनकर समर्थन २०१२ मे ३.५% सँ बढ़ि कऽ २०२२ मे ८.७% भऽ गेल छल।{{sfn|People's Top 2022}}
२००३ मे, यूक्रेनक नेशनल बैंक चोर्नोविलकें समर्पित २ रिव्नियाक नाममात्रक सङ्ग एक स्मारक सिक्का जारी केलक।{{sfn|National Bank of Ukraine}} २००९ मे, चोर्नोविलकें समर्पित एक यूक्रेनी स्टैम्प जारी कएल गेल छल।{{sfn|Ukrinform 2008}}
== सन्दर्भ सामग्रीसभ ==
{{notelist}}
{{reflist|colwidth=20em}}
=== पुस्तकें ===
{{refbegin}}
* {{Cite book |last=Adamovych |first=Serhii |title=Чорноволівські читання: Матеріали VI Всеукраїнської наукової конференції |date=14 March 2020 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=8–12 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 6th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Ставлення Народного Руху України до національних меншин напередодні здобуття державної незалежності |trans-chapter=Attitude of the People's Movement of Ukraine towards national minorities on the eve of the attainment of state independence|url=https://www.academia.edu/127917089/%D0%A7%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%96%D0%B2%D1%81%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_v%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%B0%D0%BB%D0%B8_VI_%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D1%97_%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%97_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D1%96%D1%97_%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2_14_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D1%8F_2020_%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4_%D0%92_%D0%A4_%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D0%B8_2020_150_%D1%81}}
* {{Cite book |last=Bazhan |first=Oleh |title=Чорновілські читання. Візія майбутнього України: Матеріали III і IV наукових конференцій, присвячених 80-й річниці з дня народження Вячеслава Чорновола |publisher=Beskydy |year=2018 |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv, Ternopil |pages=31–36 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: a Vision of Ukraine's Future: materials of the third and fourth scientific conferences celebrating the 80th birth anniversary of Viacheslav Chornovil |chapter=Вячеслав Чорновіл як об'єкт секретної справи КДБ «Блок» |trans-chapter=Viacheslav Chornovil as an object of the KGB's secret 'Bloc' case|url=https://shron2.chtyvo.org.ua/Zbirnyk_statei/Chornovolivski_chytannia_Viziia_maibutnoho_Ukrainy_Materialy_III_i_IV_naukovykh_konferentsii_prysvia.pdf}}
* {{Cite book |last=Bilyk |first=Yaroslav |title=Чорноволівські читання: Матеріали V Всеукраїнської наукової конференції |date=15 March 2019 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=14–18 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 5th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Мовна політика в діяльності лідерів НРУ |trans-chapter=Language politics in the activities of the leaders of the NRU}}
* {{Cite book |last=Chornovil |first=Viacheslav |title=Вячеслав Чорновіл. Твори в десяти томах. Том 5. публіцистика, документи, матеріали «Справи No.196» (1970–1984) |publisher=Smoloskyp |year=2007 |isbn=978-966-7332-87-7 |editor-last=Chornovil |editor-first=Valentyna |location=Kyiv |page=911 |language=uk |trans-title=Viacheslav Chornovil: Works in Ten Books. Book 5: Publications, Documents, and Materials of "Case No. 196" (1970–1984)}}
* {{Cite book |last=Chornovil |first=Viacheslav |title=Вячеслав Чорновіл. Твори в десяти томах. Том 6. Документи та матеріали (листопад 1985 – квітень 1990) |publisher=Smoloskyp |year=2009 |isbn=978-966-2164-07-7 |editor-last=Chornovil |editor-first=Valentyna |location=Kyiv |pages=1051 |language=uk |trans-title=Viacheslav Chornovil: Works in Ten Books. Book 6: Documents and Materials (November 1985–April 1990)}}
* {{Cite book |last=Chornovil |first=Viacheslav |title=Шлях до незалежності: суспільні настрої в Україні кін. 80-х рр. ХХ ст. Документи і матеріали. До 20-ї річниці незалежності України |publisher=[[Institute of History of Ukraine]] |year=2011 |isbn=978-966-02-5425-1 |editor-last=Smoliy |editor-first=Valeriy |editor-link=Valeriy Smoliy |location=Kyiv |pages=81–83 |language=uk |trans-title=Path to Independence: Public attitudes in late 1980s Ukraine: Documents and Materials: to the 20th anniversary of Ukrainian independence |chapter=Лист-відповідь В. Чорновола «Ось же вона, охоронна журналістика!» Любомирі Петрівні та Миколі Яковичу (авторам статті «Під маскою борців за гласність» / Вільна Україна, 20.12.1987 р.) |trans-chapter=V. Chornovil's letter response "Here it is, secure journalism!" to Lyubomira Petrivna and Mykola Yakovych (authors of the article "Under the Mask of Fighters for Glasnost" / Free Ukraine, 20.12.1987)}}
* {{Cite book |last=Danylenko |first=Viktor |title=Чорноволівські читання: Матеріали V Всеукраїнської наукової конференції |date=15 March 2019 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=25–30 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 5th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Політичний нагляд за діяльністю В. Чорновола в роки «перебудови» (друга половина 1980-х рр.) |trans-chapter=Political supervision of V. Chornovil's activities in the Perestroika years (second half of the 1980s)}}
* {{Cite book |last=Derevinskyi |first=Vasyl |url=https://irbis-nbuv.gov.ua/ulib/item/ukr0000015008 |title=В'ячеслав Чорновіл |publisher=Family Leisure Club |year=2017 |location=Kharkiv |pages=383 |language=uk |trans-title=Viacheslav Chornovil |ref={{sfnRef|Derevinskyi 2017a}}}}
* {{Cite book |last=Derevinskyi |first=Vasyl |title=Чорновілські читання. Візія майбутнього України: Матеріали III і IV наукових конференцій, присвячених 80-й річниці з дня народження Вячеслава Чорновола |publisher=Beskydy |year=2018 |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv, Ternopil |pages=47–55 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: a Vision of Ukraine's Future: materials of the third and fourth scientific conferences celebrating the 80th birth anniversary of Viacheslav Chornovil |chapter=Вячеслав Чорновіл та кримське питання |trans-chapter=Viacheslav Chornovil and the Crimean question|url=https://shron2.chtyvo.org.ua/Zbirnyk_statei/Chornovolivski_chytannia_Viziia_maibutnoho_Ukrainy_Materialy_III_i_IV_naukovykh_konferentsii_prysvia.pdf}}
* {{Cite book |last=Derevinskyi |first=Vasyl |title=Чорноволівські читання: Матеріали VII Всеукраїнської наукової конференції |date=27 March 2021 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=17–23 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 7th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Вячеслав Чорновіл: П'ятиріччя незалежності та неукраїнська Україна |trans-chapter=Viacheslav Chornovil: Five Years of Independence and a Non-Ukrainian Ukraine}}
* {{Cite book |last=Fedunyshyn |first=Liubomyra |title=Чорновілські читання. Візія майбутнього України: Матеріали III і IV наукових конференцій, присвячених 80-й річниці з дня народження Вячеслава Чорновола |publisher=Beskydy |year=2018 |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv, Ternopil |pages=197–203 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: a Vision of Ukraine's Future: materials of the third and fourth scientific conferences celebrating the 80th birth anniversary of Viacheslav Chornovil |chapter=Правозахисна діяльність В. Чорновола у 1960–1970-х рр. |trans-chapter=Human rights activities of V. Chornovil in the 1960s and 1970s|url=https://shron2.chtyvo.org.ua/Zbirnyk_statei/Chornovolivski_chytannia_Viziia_maibutnoho_Ukrainy_Materialy_III_i_IV_naukovykh_konferentsii_prysvia.pdf}}
* {{Cite book |last=Fedunyshyn |first=Liubomyra |title=Чорноволівські читання: Матеріали V Всеукраїнської наукової конференції |date=15 March 2019 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=137–142 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 5th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Вячеслав Чорновіл і Народний Рух України |trans-chapter=Viacheslav Chornovil and the People's Movement of Ukraine}}
* {{Cite book |last=Fedunyshyn |first=Liubomyra |title=Чорноволівські читання: Матеріали VII Всеукраїнської наукової конференції |date=27 March 2021 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=117–121 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 7th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Емоційно-психологічний світ Вячеслава Чорновола |trans-chapter=Viacheslav Chornovil's emotional and psychological world}}
* {{Cite book |last=Fedyk |first=Lidiia |title=Чорноволівські читання: Матеріали V Всеукраїнської наукової конференції |date=15 March 2019 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=132–136 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 5th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Особливості «вирішення національного питання» в УРСР крізь призму поглядів В. Чорновола |trans-chapter=Idiosyncracies of the "solution to the national question" in the Ukrainian SSR through the prism of V. Chornovil's views}}
* {{Cite book |last=Finnin |first=Rory |title=Blood of Others: Stalin's Crimean atrocity and the poetics of solidarity |publisher=[[University of Toronto Press]] |year=2022 |isbn=978-1-4875-3700-5 |location=Toronto |pages=334 |jstor=10.3138/j.ctv2p7j53j |lccn=2024391355}}
* {{Cite book |last=Hai-Nyzhnyk |first=Pavlo |author-link=Pavlo Hai-Nyzhnyk |title=Українська багатопартійність: політичні партії, виборчі блоки, лідери (кінець 1980-х – початок 2012 рр.). Енциклопедичний довідник |publisher=I. F. Kuras Institute of Political and Ethnonational Studies, National Academy of Sciences of Ukraine |year=2012 |location=Kyiv |pages=274–280 |language=uk |trans-title=Ukrainian Multi-Partisanship: Political Parties, Electoral Blocs, Leaders (Late 1980s–Early 2012): an Encyclopedic Overview |chapter=Народний Рух України |trans-chapter=People's Movement of Ukraine |chapter-url=https://hai-nyzhnyk.in.ua/doc/2012doc..n2.php}}
* {{Cite book |last=Honcharuk |first=Hryhorii |title=Чорновілські читання. Візія майбутнього України: Матеріали III і IV наукових конференцій, присвячених 80-й річниці з дня народження Вячеслава Чорновола |publisher=Beskydy |year=2018 |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv, Ternopil |pages=45–46 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: a Vision of Ukraine's Future: materials of the third and fourth scientific conferences celebrating the 80th birth anniversary of Viacheslav Chornovil |chapter=Вячеслав Чорновіл в Одесі |trans-chapter=Viacheslav Chornovil in Odesa|url=https://shron2.chtyvo.org.ua/Zbirnyk_statei/Chornovolivski_chytannia_Viziia_maibutnoho_Ukrainy_Materialy_III_i_IV_naukovykh_konferentsii_prysvia.pdf}}
* {{Cite book |last=Karatnycky |first=Adrian |title=Battleground Ukraine: From Independence to the War with Russia |publisher=[[Yale University Press]] |year=2024 |isbn=978-0-300-26946-8 |location=New Haven and London |pages=346 |lccn=2023949848}}
* {{Cite book |last=Wojnowski |first=Zbigniew |title=The Near Abroad: Socialist Eastern Europe and Soviet Patriotism in Ukraine, 1956–1985 |publisher=[[University of Toronto Press]] |year=2017 |isbn=9781442631069 |location=Toronto, Buffalo, London |pages=317 |doi=10.3138/9781442631069}}
* {{Cite book |last=Kobuta |first=Stepan |title=Чорноволівські читання: Матеріали VI Всеукраїнської наукової конференції |date=14 March 2020 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=36–40 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 6th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Майбутній державно-політичний устрій та система владних відносин в Україні у бачення В.Чорновола у 1988–1991 роках |trans-chapter=The future state-political organisation and system of governing relations in Ukraine in the vision of V. Chornovil, 1988–1991|url=https://www.academia.edu/127917089/%D0%A7%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%96%D0%B2%D1%81%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_v%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%B0%D0%BB%D0%B8_VI_%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D1%97_%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%97_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D1%96%D1%97_%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2_14_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D1%8F_2020_%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4_%D0%92_%D0%A4_%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D0%B8_2020_150_%D1%81}}
* {{Cite book |last=Kozhanov |first=Andrii |title=Чорноволівські читання: Матеріали VI Всеукраїнської наукової конференції |date=14 March 2020 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=41–45 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 6th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Нонконформізм і протестні настрої на Одещині (1960–1980 рр.) |trans-chapter=Non-conformism and protest moods in Odeshchyna (1960–1980)|url=https://www.academia.edu/127917089/%D0%A7%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%96%D0%B2%D1%81%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_v%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%B0%D0%BB%D0%B8_VI_%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D1%97_%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%97_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D1%96%D1%97_%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2_14_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D1%8F_2020_%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4_%D0%92_%D0%A4_%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D0%B8_2020_150_%D1%81}}
* {{Cite book |last1=Kozhanov |first1=Andrii |last2=Shypotilova |first2=Olena |title=Чорноволівські читання: Матеріали VII Всеукраїнської наукової конференції |date=27 March 2021 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=32–35 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 7th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Неформальна преса як форма діяльності українських націонал-демократичних сил на завершальному етапі «перебудови» |trans-chapter=Informal press as a form of activity of Ukrainian National-Democratic forces at the final stage of perestroika}}
* {{Cite book |last=Krupnyk |first=Liuba |title=Чорноволівські читання: Матеріали V Всеукраїнської наукової конференції |date=15 March 2019 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=43–49 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 5th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Роль Вячеслава Чорновола в ході Української національго-демократичної революції кінця 1980-х – 1991 років |trans-chapter=Viacheslav Chornovil's role during the Ukrainian National-Democratic revolution of the late 1980s–1991}}
* {{Cite book |last=Kulchytskyi |first=Stanislav |title=Чорноволівські читання: Матеріали V Всеукраїнської наукової конференції |date=15 March 2019 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=50–63 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 5th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Діяльність Вячеслава Чорновола під час суверенізації радянської України (1990) |trans-chapter=Viacheslav Chornovil's activities during the sovereigntisation of Soviet Ukraine (1990)}}
* {{Cite book |last=Lazorkin |first=Vitalii |author-link=Vitalii Lazorkin |title=Чорноволівські читання: Матеріали VI Всеукраїнської наукової конференції |date=14 March 2020 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=63–76 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 6th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Вячеслав Чорновіл. Деякі сторінки з історії творення збройних сил України |trans-chapter=Viacheslav Chornovil: Some pages on the history of the Armed Forces of Ukraine's establishment|url=https://www.academia.edu/127917089/%D0%A7%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%96%D0%B2%D1%81%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_v%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%B0%D0%BB%D0%B8_VI_%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D1%97_%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%97_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D1%96%D1%97_%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2_14_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D1%8F_2020_%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4_%D0%92_%D0%A4_%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D0%B8_2020_150_%D1%81}}
* {{Cite book |last=Malynovskyi |first=Valentyn |title=Чорноволівські читання: Матеріали V Всеукраїнської наукової конференції |date=15 March 2019 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=71–77 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 5th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Вплив ІІІ Всеукраїнських Зборів НРУ на подальший розвиток організації |trans-chapter=Influence of the Third All-Ukrainian Assembly of the NRU on further development of the organisation}}
* {{Cite book |last=Marples |first=David R. |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-349-10880-0 |title=Ukraine under Perestroika: Ecology, Economics and the Workers' Revolt |publisher=University of Alberta Press |year=1991 |isbn=9780888642295 |pages=243 |author-link=David R. Marples |doi=10.1007/978-1-349-10880-0 }}
* {{Cite book |last=Marynovych |first=Myroslav |author-link=Myroslav Marynovych |id={{Project MUSE|84843|type=book}} |title=The Universe behind Barbed Wire: Memoirs of a Ukrainian Soviet Dissident |publisher=University of Rochester Press |year=2021 |isbn=978-1-78744-832-2 |editor-last=Younger |editor-first=Katherine |location=Rochester |pages=453 |translator-last=Hayuk |translator-first=Zoya }}
* {{Cite book |last=Matiash |first=V. I. |title="Я вірую в свій народ!": До 80-річчя від дня народження В.М. Чорновола |publisher=Oles Honchar Poltava Regional Children's Library |year=2017 |location=Poltava |pages=41 |language=uk |trans-title="I Believe in my People!": to the 80th birth anniversary of Viacheslav Chornovil}}
* {{Cite book |last=Melnykova-Kurhanova |first=Olena |title=Чорноволівські читання: Матеріали V Всеукраїнської наукової конференції |date=15 March 2019 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=78–83 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 5th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Правозахисна публіцистика та діяльність Вячеслава Чорновола |trans-chapter=The human rights writing and activity of Vyacheslav Chornovil}}
* {{Cite book |last=Ostrovskyi |first=Valerii |title=Чорновілські читання. Візія майбутнього України: Матеріали III і IV наукових конференцій, присвячених 80-й річниці з дня народження Вячеслава Чорновола |publisher=Beskydy |year=2018 |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv, Ternopil |pages=105–117 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: a Vision of Ukraine's Future: materials of the third and fourth scientific conferences celebrating the 80th birth anniversary of Viacheslav Chornovil |chapter=Вячеслав Чорновіл і Зіновій Красівський: переплетіння доль і звершень |trans-chapter=Viacheslav Chornovil and Zinovii Krasivskyi: intertwined fates and achievements |ref={{sfnRef|Ostrovskyi 2018a}}|url=https://shron2.chtyvo.org.ua/Zbirnyk_statei/Chornovolivski_chytannia_Viziia_maibutnoho_Ukrainy_Materialy_III_i_IV_naukovykh_konferentsii_prysvia.pdf}}
* {{Cite book |last=Ostrovskyi |first=Valerii |title=Чорновілські читання. Візія майбутнього України: Матеріали III і IV наукових конференцій, присвячених 80-й річниці з дня народження Вячеслава Чорновола |publisher=Beskydy |year=2018 |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv, Ternopil |pages=118–127 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: a Vision of Ukraine's Future: materials of the third and fourth scientific conferences celebrating the 80th birth anniversary of Viacheslav Chornovil |chapter=Трактування історії України в епістолярній спадщині Вячеслава Чорновола |trans-chapter=Interpretations of the history of Ukraine in the epistolary heritage of Vyacheslav Chornovil |ref={{sfnRef|Ostrovskyi 2018b}}|url=https://shron2.chtyvo.org.ua/Zbirnyk_statei/Chornovolivski_chytannia_Viziia_maibutnoho_Ukrainy_Materialy_III_i_IV_naukovykh_konferentsii_prysvia.pdf}}
* {{Cite book |last=Parfionov |first=Aleksandr |url=https://books.google.com/books?id=810jAQAAIAAJ |title=Between Russia and the West: Foreign and Security Policy of Independent Ukraine |publisher=[[Peter Lang (publisher)|Peter Lang]] |year=1999 |isbn=9780820446295 |editor-last=Spillman |editor-first=Kurt R. |series=Studies in Contemporary History and Security Policy |volume=2 |pages=75–94 |chapter=Foreign and Security Policy Views of Relevant Ukrainian Political Forces |issn=1422-8327 |editor-last2=Wenger |editor-first2=Andreas |editor-last3=Müller |editor-first3=Derek}}
* {{Cite book |last=Paska |first=Bohdan |title=Чорновілські читання. Візія майбутнього України: Матеріали III і IV наукових конференцій, присвячених 80-й річниці з дня народження Вячеслава Чорновола |publisher=Beskydy |year=2018 |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv, Ternopil |pages=132–144 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: a Vision of Ukraine's Future: materials of the third and fourth scientific conferences celebrating the 80th birth anniversary of Viacheslav Chornovil |chapter=Взаємини Вячеслава Чорноволо та Валентина Мороза: від співпраці до конфронтації |trans-chapter=Relations between Vyacheslav Chornovil and Valentin Moroz: from cooperation to confrontation|url=https://shron2.chtyvo.org.ua/Zbirnyk_statei/Chornovolivski_chytannia_Viziia_maibutnoho_Ukrainy_Materialy_III_i_IV_naukovykh_konferentsii_prysvia.pdf}}
* {{Cite book |last=Pipash |first=Volodymyr |title=Чорноволівські читання: Матеріали VII Всеукраїнської наукової конференції |date=27 March 2021 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=79–140 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 7th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Націонал-комунізм та національно орієнтовані комуністи в Україні (60-ті – 80-ті рр. ХХ ст.) |trans-chapter=National communism and the national orientation of communists in Ukraine (1960s–1980s)}}
* {{Cite book |last=Riabinin |first=Yevhen |title=Чорноволівські читання: Матеріали VII Всеукраїнської наукової конференції |date=27 March 2021 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=89–92 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 7th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Ідеї В.Чорновола стосовно державно-територіального устрою України |trans-chapter=V. Chornovil's ideas regarding the state and territorial structure of Ukraine}}
* {{Cite book |last=Seko |first=Yaroslav |title=Другі Чорновілські читання. Матеріали наукової конференції, присвяченої 75-й річниці з дня народження В'ячеслава Чорновола |year=2014 |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Ternopil |pages=127–137 |language=uk |trans-title=Second Chornovil Readings: Materials of the Scientific Conference celebrating the 75th birth anniversary of Viacheslav Chornovil |chapter=В'ячеслав Чорновіл: на роздоріжжі шістдесятницта |trans-chapter=Viacheslav Chornovil: at the crossroads of the sixties}}
* {{Cite book |last=Seko |first=Yaroslav |title=Чорновілські читання. Візія майбутнього України: Матеріали III і IV наукових конференцій, присвячених 80-й річниці з дня народження Вячеслава Чорновола |publisher=Beskydy |year=2018 |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv, Ternopil |pages=174–184 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: a Vision of Ukraine's Future: materials of the third and fourth scientific conferences celebrating the 80th birth anniversary of Viacheslav Chornovil |chapter=Вячеслав Чорновіл і криза дисидентства у період перебудови|trans-chapter=Viacheslav Chornovil and the crisis of dissent in the perestroika period|url=https://shron2.chtyvo.org.ua/Zbirnyk_statei/Chornovolivski_chytannia_Viziia_maibutnoho_Ukrainy_Materialy_III_i_IV_naukovykh_konferentsii_prysvia.pdf}}
* {{Cite book |last=Seko |first=Yaroslav |title=Чорноволівські читання: Матеріали V Всеукраїнської наукової конференції |date=15 March 2019 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=124–131 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 5th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Концепція антикомунісичної революції Вячеслава Чорновола |trans-chapter=The Conception of Viacheslav Chornovil's Anticommunist Revolution}}
* {{Cite book |last=Seko |first=Yaroslav |title=Чорноволівські читання: Матеріали VI Всеукраїнської наукової конференції |date=14 March 2020 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=123–136 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 6th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Шевченкіана Вячеслава Чорновола |trans-chapter=The Shevchenkiana of Viacheslav Chornovil|url=https://www.academia.edu/127917089/%D0%A7%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%96%D0%B2%D1%81%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_v%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%B0%D0%BB%D0%B8_VI_%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D1%97_%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%97_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D1%96%D1%97_%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2_14_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D1%8F_2020_%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4_%D0%92_%D0%A4_%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D0%B8_2020_150_%D1%81}}
* {{Cite book |last=Seko |first=Yaroslav |title=Чорноволівські читання: Матеріали VII Всеукраїнської наукової конференції |date=27 March 2021 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=93–103 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 7th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Драгоманівський контекст ідеї федералізму Вячеслава Чорновола |trans-chapter=The Drahomanov context of Viacheslav Chornovil's ideas of federalism}}
* {{Cite book |last=Shanovska |first=Olena |title=Чорноволівські читання: Матеріали V Всеукраїнської наукової конференції |date=15 March 2019 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=143–146 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 5th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Еволюція світоглядних позицій В. Чорновола: від комуністичної прихильності до категоричного неприйняття радянської ідеології |trans-chapter=Evolution of the position of V. Chornovil's worldview: from communist participation to categorical rejection of Soviet ideology}}
* {{Cite book |last=Yurash |first=Andrii |title=Чорноволівські читання: Матеріали VII Всеукраїнської наукової конференції |date=27 March 2021 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=134–140 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 7th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Релігійні та етнонаціональні політики в сучасній Україні: плюралізм чи хаос? |trans-chapter=Religious and ethno-national politics in modern Ukraine: pluralism or chaos?}}
{{refend}}
=== जर्नल लेख ===
{{refbegin}}
* {{Cite journal|last=Adamovych|first=Serhii|date=2018|title=Vyacheslav Chornovil – intelektual, polityk, tvorets novitnoyi Ukrayinskoyi derzhavnosti|trans-title=Viacheslav Chornovil: an intellectual, a politician and the creator of modern Ukrainian statehood|url=http://lib.pnu.edu.ua:8080/handle/123456789/4255|journal=Beskedy|language=uk|pages=5|isbn=978-966-457-176-7|via=Precarpathian National University Repository|archive-date=15 March 2022|access-date=3 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20220315130315/http://lib.pnu.edu.ua:8080/handle/123456789/4255|url-status=live}}
* {{Cite journal|last=Bellezza|first=Simone A.|date=Winter 2019|title=The "Transnationalization" of Ukrainian Dissent: New York City Ukrainian Students and the Defense of Human Rights, 1968–80|url=https://muse.jhu.edu/pub/28/article/717541/pdf|journal=[[Kritika: Explorations in Russian and Eurasian History]]|volume=20|issue=1|pages=99–120|doi=10.1353/kri.2019.0005|via=Project MUSE|url-access=subscription}}
* {{Cite journal|last1=Birch|first1=Sarah|author-link1=Sarah Birch|last2=Wilson|first2=Andrew|author-link2=Andrew Wilson (historian)|date=1999|title=The Ukrainian parliamentary elections of 1998|url=https://www.academia.edu/8365169|journal=Electoral Studies|volume=18|issue=2|pages=276–282|doi=10.1016/S0261-3794(98)00050-X|via=Academia.edu}}
* {{Cite book|last=Blank|first=Stephen J.|date=1 July 1994|title=Proliferation and Nonproliferation in Ukraine: Implications for European and U.S. Security|chapter=Implications for European and U.S. Security|journal=[[Strategic Studies Institute]]|publisher=[[United States Army War College]]|pages=36|jstor=resrep11595}}
* {{Cite journal|last=Bociurkiw|first=Bohdan R.|author-link=Bohdan Bociurkiw|date=June 1970|title=The Chornovil Papers. by Vyacheslav Chornovil and Frederick C. Barghoorn: Dear Comrade: Pavel Litvinov and the Voices of Soviet Citizens in Dissent|journal=[[Slavic Review]]|volume=29|issue=2|pages=343–344|doi=10.2307/2493419|jstor=2493419}}
* {{Cite journal|last=Bohatchuk|first=S. S.|date=April 2020|title=V. Chornovil. "Velykyy lider velykoyi natsiyi"|trans-title=V. Chornovil: "The great leader of a great nation"|journal=Scientific Journal Virtus|language=uk|volume=43|pages=223–226}}
* {{Cite journal|last=Chornovil|first=Viacheslav|date=March 1976|title=My trial|journal=[[Index on Censorship]]|volume=5|issue=1|pages=57–69|doi=10.1080/03064227608532501}}
* {{Cite journal|last=Crowley|first=Stephen|date=March 1995|title=Between Class and Nation: Worker Politics in the New Ukraine|journal=Communist and Post-Communist Studies|publisher=[[University of California Press]]|volume=28|issue=1|pages=43–69|doi=10.1016/0967-067x(95)00005-f|jstor=45301918}}
* {{Cite journal|last=Derevinskyi|first=Vasyl|date=2007|title=Pratsi V. Chornovola - "Pravosuddya chy retsydyvy teroru?" ta "Lykho z rozumu" yak dzherelo do vyvchennya radyanskykh represiy 1965-1966 rr.|trans-title=Viacheslav Chornovil's works "Court of Law or a Return of the Terror?" and "Woe from Wit" as a source of study of the 1965–1966 Soviet repressions|url=https://ekmair.ukma.edu.ua/handle/123456789/14339|journal=Magisterium|language=uk|publisher=[[National University of Kyiv-Mohyla Academy]]|volume=28|pages=37–42}}
* {{Cite web|last=Derevinskyi|first=Vasyl|date=2013|title=Hromadsko-politychna ta derzhavotvorcha diyalnist Vyacheslava Chornovola|trans-title=Public, political and state-building activities of Vyacheslav Chornovil|language=Ukrainian|publisher=PhD diss., [[Kyiv National University of Construction and Architecture]]|url=https://enpuir.udu.edu.ua/entities/publication/6fa4d828-9786-41f8-b196-3e4e3a5389db}}
* {{Cite journal|last=Derevinskyi|first=Vasyl|date=2015|title=Ukrainian Human Rights Organization (1971–1972)|url=https://oaji.net/articles/2015/739-1426694509.pdf|journal=European Journal of Social and Human Sciences|volume=5|issue=1|pages=19–23|issn=1339-6773|eissn=1339-875X}}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Cite journal|last=Derevinskyi|first=Vasyl|date=2016|title=Zovnishnopolitychni priorytety V. Chornovola|trans-title=Foreign policy priorities of V. Chornovil|url=https://www.academia.edu/106480094|journal=Historical and Political Studies|volume=1|issue=5|pages=32–37|via=Academia.edu}}
* {{Cite journal|last=Derevinskyi|first=Vasyl|date=2023|title=Vyacheslav Chornovil i pytannya suverenitetu: vid ideyi do deklaratsiyi pro derzhavnyy suverenitet Ukrayiny|trans-title=Viacheslav Chornovil and the issue of sovereignty: from the idea to the declaration of state sovereignty of Ukraine|url=https://www.academia.edu/108849595|journal=History Pages|language=uk|issue=56|pages=328–340|doi=10.20535/2307-5244.56.2023.288789|doi-access=free}}
* {{Cite journal|last=Gawdiak|first=Natalie|date=April 2003|title=The 1998 Ukrainian Parliamentary Election|url=https://tile.loc.gov/storage-services/service/ll/llglrd/2019669442/2019669442.pdf|journal=The Law Library of Congress|publisher=[[Library of Congress]]|pages=10}}
* {{Cite journal|last=Kuzio|first=Taras|date=June 1996|author-link=Taras Kuzio|title=Kravchuk to Kuchma: The Ukrainian presidential elections of 1994|journal=The Journal of Communist Studies and Transition Politics|volume=12|issue=2|pages=117–144|doi=10.1080/13523279608415306|doi-access=free}}
* {{Cite journal|last=Kuzio|first=Taras|date=June 1997|title=Radical Nationalist Parties and Movements in Contemporary Ukraine Before and After Independence: The Right and Its Politics, 1989–1994|url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/abs/radical-nationalist-parties-and-movements-in-contemporary-ukraine-before-and-after-independence-the-right-and-its-politics-19891994/11EFDD3605247437554F3417BD152EA9|journal=Nationalities Papers|volume=25|issue=2|pages=211–242|doi=10.1080/00905999708408500|url-access=subscription}}
* {{Cite journal|last=Kuzio|first=Taras|date=2007|title=Oligarchs, Tapes and Oranges: 'Kuchmagate' to the Orange Revolution|journal=Journal of Communist Studies and Transition Politics|volume=23|issue=1|pages=30–56|doi=10.1080/13523270701194839|issn=1352-3279|eissn=1743-9116|doi-access=free}}
* {{Cite journal|last1=Lykhobova|first1=Zoia|last2=Kuzina|first2=Kseniia|date=April 2009|title=Lypnevi strayky 1989 roku v shakhtarskykh mistakh Donbasu|trans-title=The July strikes of 1989 in the mining cities of the Donbas|url=http://dspace.nbuv.gov.ua/handle/123456789/85577|journal=Ukraine in the 20th Century: Culture, Ideology, Politics|language=uk|volume=15|issue=1|pages=155–170|via=Scientific Electronic Library of Periodical Publications of the National Academy of Sciences of Ukraine|archive-date=30 August 2024|access-date=30 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240830052846/http://dspace.nbuv.gov.ua/handle/123456789/85577|url-status=dead}}
* {{Cite journal|last=Muravskyi|first=O. I.|title=Halytska asambleya (1991): vytoky, spekulyatsiyi, ukhvaly|trans-title=The Galician assembly (1991): origins, speculations, resolutions|date=2019|journal=Ukraine: Cultural Heritage, National Identity, Statehood|language=Ukrainian|issue=32|pages=139–148|url=http://jnas.nbuv.gov.ua/article/UJRN-0001098594}}
* {{Cite journal|last=Ovsiienko|first=Stanislav|date=2022|title=«Розкол» Народного Руху України в 1999 році: ретроспективний аналіз|trans-title=The "split" of the People's Movement of Ukraine in 1999: a retrospective analysis|url=https://dspace.onu.edu.ua/server/api/core/bitstreams/69428480-e899-46ba-a907-f0b1207499d3/content|journal=Dialog: Mediastudios|language=uk|issue=28|pages=143–159|doi=10.18524/2308-3255.2022.28.268495|via=Odesa University Electronic Archive Repository|doi-access=free}}
* {{Cite journal|last=Poberezhets|first=Hanna|date=2011|title=V. M. Chornovil: zhyttya, diyalnist ta tvorchist|trans-title=V. M. Chornovil: Life, work and art|url=https://dspace.mnau.edu.ua/jspui/handle/123456789/15380|journal=Scientific Journal of Mykolaiv National University|language=uk|volume=3|issue=31|pages=285–290|via=Mykolaiv National Academy of Sciences}}
* {{Cite journal|last=Poberezhets|first=Anna|date=2013|title=Uchast V. Chornovola ta Narodnoho Rukhu Ukrayiny v derzhavotvorchykh protsesakh 90-kh rr. XX st.|trans-title=Participation of V. Chornovil and the People's Movement of Ukraine in state-building processes in the 1990s|url=http://dspace.tnpu.edu.ua/handle/123456789/3975|journal=Scientific Notes of Ternopil Volodymyr Hnatiuk National Pedagogical University: History Series|language=uk|volume=1|issue=1|pages=114–118}}
* {{Cite journal|last=Potichnyj|first=Peter J.|author-link=Peter Potichnyj|date=June 1991|title=The Referendum and Presidential Elections in Ukraine|journal=[[Canadian Slavonic Papers]]|publisher=[[Taylor & Francis]]|volume=33|issue=2|pages=123–138|doi=10.1080/00085006.1991.11091956|jstor=40869291}}
* {{Cite journal|last=Urban|first=George|date=Spring 1992|title=The Awakening|journal=[[The National Interest]]|issue=27|pages=39–47|jstor=42896806}}
{{refend}}
=== समाचार लेख और अन्य संसाधन ===
{{refbegin}}
* {{cite web|title=Chornovil, Viacheslav Maksymovych|url=https://static.rada.gov.ua/zakon/new/NEWSAIT/DEPUTAT1/264.htm|website=Verkhovna Rada|access-date=27 February 2025|language=uk|ref={{sfnRef|1st Verkhovna Rada}}|archive-date=23 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250123191847/https://static.rada.gov.ua/zakon/new/NEWSAIT/DEPUTAT1/264.htm|url-status=live}}
* {{cite web|title=Chornovil, Viacheslav Maksymovych|url=http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/radan_gs09/d_ank_arh?kod=35102|website=Verkhovna Rada|access-date=22 December 2014|language=uk|archive-date=21 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130821122337/http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/radan_gs09/d_ank_arh?kod=35102|url-status=live|ref={{sfnRef|2nd Verkhovna Rada}}}}
* {{cite web|title=People's Deputy of Ukraine of the III convocation|url=http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/radan_gs09/d_ank_arh?kod=52703|website=Verkhovna Rada|access-date=22 December 2014|language=uk|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304070740/http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/radan_gs09/d_ank_arh?kod=52703|url-status=live|ref={{sfnRef|3rd Verkhovna Rada}}}}
* {{Cite web|title=Journalists and writers in prison|url=https://www.amnesty.org/fr/wp-content/uploads/2021/06/act730051977en.pdf|access-date=19 May 2024|website=[[Amnesty International]]|ref={{sfnRef|Amnesty International 1977}}}}
* {{Cite web|title=V. Chornovil: Fatal Car Accident, Ugly Story|url=http://www.archives.gov.ua/Sections/Ukraineomni/prechornovil.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303233412/http://www.archives.gov.ua/Sections/Ukraineomni/prechornovil.htm|archive-date=3 March 2016|website=Orange Revolution: Democracy Emerging in Ukraine|ref={{sfnRef|archives.gov.ua}}}}
* {{Cite news|date=9 April 1999|title=Ukraine probes politician's death|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/315859.stm|access-date=27 April 2025|work=[[BBC News]]|ref={{sfnRef|BBC News 1999}}}}
* {{Cite news|date=23 August 2006|title=Yushchenko vidkryv pamyatnyk Chornovolu i vidnovyv slidstvo|trans-title=Yushchenko opens monument to Chornovil and resumes investigation|url=https://www.bbc.com/ukrainian/domestic/story/2006/08/060823_chornovil_flag_oh|access-date=27 April 2025|work=[[BBC News Ukrainian]]|language=uk|ref={{sfnref|BBC News Ukrainian 2006}}}}
* {{Cite news|last=Bila|first=Andriana|date=24 December 2020|title=Dokumentalne kinodoslidzhennya. Chy mozhna mizh Chornovolom i Ukrayinoyu postavyty znak dorivnyuye?|trans-title=Documentary film study: Can one place an equal sign between Chornovil and Ukraine?|url=https://www.radiosvoboda.org/a/chornovil-dokumentalny-film/31015837.html|access-date=10 July 2024|work=Radio Free Europe/Radio Liberty|language=uk|archive-date=11 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240711023221/https://www.radiosvoboda.org/a/chornovil-dokumentalny-film/31015837.html|url-status=live}}
* {{Cite news|last=Bila|first=Andriana|date=22 August 2021|title=30 rokiv Nezalezhnosti Ukrayiny: vid vidnovlennya derzhavnosti do vtilennya idey Chornovola|trans-title=30 years of Ukraine's Independence: from the restoration of statehood to the implementation of Chornovil's ideas|url=https://www.radiosvoboda.org/a/vyacheslav-chornovil-film/31420418.html|access-date=23 April 2025|work=Radio Free Europe/Radio Liberty|language=uk}}
* {{Cite magazine |last=Blake |first=Patricia |date=1 December 1980 |title=SOVIET UNION: Killing the Spirit of Helsinki |url=https://time.com/archive/6858428/soviet-union-killing-the-spirit-of-helsinki/ |access-date=2 June 2024 |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |archive-date=2 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240602092401/https://time.com/archive/6858428/soviet-union-killing-the-spirit-of-helsinki/ |url-status=live}}
* {{Cite news|last=Bondarenko|first=Kost|date=14 October 2002|title=Desyatylittya pid znakom Kuchmy|trans-title=A decade under Kuchma|url=https://www.pravda.com.ua/news/2002/10/14/2991073/|access-date=23 April 2025|work=Ukrainska Pravda|language=uk}}
* {{Cite news|last=Chornovil|first=Viacheslav|date=8 November 1975|title=V. Chornovil's letter to President Ford|url=https://www.ukrweekly.com/archive/1975/The_Ukrainian_Weekly_1975-43.pdf|access-date=2 June 2024|work=[[The Ukrainian Weekly]]|pages=2|archive-date=14 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240514061259/https://www.ukrweekly.com/archive/1975/The_Ukrainian_Weekly_1975-43.pdf|url-status=live}}
* {{Cite web|last=Chornovil|first=Viacheslav|title=Vyacheslav Chornovil: Avtobiohrafiya|url=https://rukhpress.com.ua/002005/index.phtml|archive-url=https://web.archive.org/web/20120102123224/http://rukhpress.com.ua/002005/print.phtml|url-status=live|archive-date=2 January 2012|access-date=14 May 2024|website=Rukh Press|language=uk|ref={{sfnRef|Chornovil, autobiography}}}}
* {{Cite book|url=https://chronicle-of-current-events.com/wp-content/uploads/2013/10/no-63-july-1983.pdf|title=A Chronicle of Current Events: No. 63|publisher=Amnesty International Publications|year=1983|isbn=0-86210-059-3|location=London|pages=163–164|ref={{sfnRef|A Chronicle of Current Events 1983}}}}
* {{Cite news|last=Clarity|first=James F.|date=12 February 1992|title=Free Ukraine's Nationalism: Will Pride Become Prejudice?|url=https://www.nytimes.com/1992/02/12/world/free-ukraine-s-nationalism-will-pride-become-prejudice.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180116033206/https://www.nytimes.com/1992/02/12/world/free-ukraine-s-nationalism-will-pride-become-prejudice.html|archive-date=16 January 2018|access-date=3 November 2025|work=The New York Times}}
* {{Cite web|date=June 2019|title=The Helsinki Process: An Overview|url=https://www.csce.gov/sites/helsinkicommission.house.gov/files/The%20Helsinki%20Process%20Four%20Decade%20Overview.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815155808/https://www.csce.gov/sites/helsinkicommission.house.gov/files/The%20Helsinki%20Process%20Four%20Decade%20Overview.pdf|archive-date=15 August 2021|access-date=2 June 2024|website=[[Commission on Security and Cooperation in Europe]]|ref={{sfnRef|Commission on Security and Cooperation in Europe 2019}}}}
* {{Cite news|last=Dahlburg|first=John-Thor|date=21 November 1991|title=After Life as Dissident, Running for President of Ukraine Is Easy|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-11-21-mn-397-story.html|access-date=10 February 2025|work=[[The Los Angeles Times]]|archive-date=14 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240514061259/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-11-21-mn-397-story.html|url-status=live}}
* {{Cite news|last=Derevinskyi|first=Vasyl|date=5 March 2017|title=Kryminalna sprava "Ukrayinskoho visnyka"|trans-title=The criminal case of The Ukrainian Herald|url=https://tyzhden.ua/kryminalna-sprava-ukrainskoho-visnyka/|access-date=20 May 2024|work=[[The Ukrainian Week]]|language=uk|archive-date=26 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240526210852/https://tyzhden.ua/kryminalna-sprava-ukrainskoho-visnyka/|url-status=live|ref={{sfnRef|Derevinskyi 2017b}}}}
* {{Cite web|last1=Dubyk|first1=M. H.|last2=Zaitsev|first2=Yurii|date=2019|title=UKRAYiNSKYY VISNYK|trans-title=The Ukrainian Herald|url=http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Ukrainskyj_visnyk_1970_z|access-date=17 May 2024|website=Encyclopedia of History of Ukraine|language=uk|archive-date=18 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240518020252/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Ukrainskyj_visnyk_1970_z|url-status=live}}
* {{Cite news|last=Erlanger|first=Steven|author-link=Steven Erlanger|date=29 March 1994|title=Economic Protest Seen in Ukrainian Election|url=https://www.nytimes.com/1994/03/29/world/economic-protest-seen-in-ukrainian-election.html|url-access=registration|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240710123220/https://www.nytimes.com/1994/03/29/world/economic-protest-seen-in-ukrainian-election.html|archive-date=10 July 2024|access-date=27 February 2025|work=The New York Times}}
* {{Cite news|date=31 March 2018|title=Chornovil prosyv Yushchenka pity v prezydenty shche v 1999 rotsi, - Pynzenyk|trans-title="Chornovil asked Yushchenko to run for president in 1999" - Pynzenyk|url=https://espreso.tv/news/2018/03/31/chornovil_prosyv_yuschenka_pity_v_prezydenty_sche_1999_roku_pynzenyk|access-date=23 April 2025|work=[[Espreso TV]]|language=uk|ref={{sfnRef|Espreso TV 2018}}}}
* {{Cite news|date=24 December 2017|title=Lyudy zakhyshchaly Vyacheslava Chornovola vid militsiyi pislya mitynhiv|trans-title=People defended Viacheslav Chornovil from police after rallies|url=https://gazeta.ua/articles/history/_lyudi-zahischali-vyacheslava-cornovola-vid-miliciyi-pislya-mitingiv/811237|access-date=23 April 2025|work=Gazeta.ua|language=uk|ref={{sfnRef|Gazeta.ua 2017}}}}
* {{Cite news|date=8 December 2018|title=Pershyy Lenin vpav 1990 roku: yak skydaly idola komunizmu|trans-title=The first Lenin fell in 1990: how communism's idol was toppled|url=https://gazeta.ua/articles/politics/_pershij-lenin-vpav-1990-roku-yak-skidali-idola-komunizmu/873618|access-date=4 February 2025|work=[[Gazeta.ua]]|language=uk|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415161321/https://gazeta.ua/articles/politics/_pershij-lenin-vpav-1990-roku-yak-skidali-idola-komunizmu/873618|url-status=live|ref={{sfnRef|Gazeta.ua 2018}}}}
* {{Cite web|last1=Haran|first1=Oleksii|last2=Sydorchuk|first2=Oleksii|date=2010|title=Narodnyy rukh Ukrayiny|trans-title=People's Movement of Ukraine|url=http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&I21DBN=DOP&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Narodnyj_rukh|access-date=16 February 2025|website=[[Encyclopedia of History of Ukraine]]|publisher=Institute of History of Ukraine|publication-place=Kyiv|archive-date=14 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240514061321/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&I21DBN=DOP&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Narodnyj_rukh|url-status=live}}
* {{Cite web|last1=Harasymiw|first1=Bohdan|last2=Koshelivets|first2=Ivan|last3=Senkus|first3=Roman|date=2015|title=Chornovil, Viacheslav|url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CC%5CH%5CChornovilViacheslav.htm|access-date=14 May 2024|website=[[Encyclopedia of Ukraine]]|archive-date=10 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240510112338/https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CC%5CH%5CChornovilViacheslav.htm|url-status=live}}
* {{Cite web|last=Hrytsenko|first=Yu. A.|title=Do 85-richchya vid dnya narodzhennya V. M. Chornovola (1937–1999), ukrayinskoho politychnoho ta derzhavnoho diyacha, zhurnalista, publitsysta, literaturnoho krytyka|trans-title=To the 85th birthday of V. M. Chornovil (1937–1999), Ukrainian political and state figure, journalist, publicist and literary critic|url=https://nlu.org.ua/vustavki.php?id=1167|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231028000120/https://nlu.org.ua/vustavki.php?id=1167|archive-date=28 October 2023|access-date=6 June 2025|website=[[Yaroslav Mudryi National Library of Ukraine]]|language=uk}}
* {{Cite news|last=Hrytsiv|first=Mariia|date=12 January 2017|title=Areshtovana kolyada, abo Pohrom 12 sichnya 1972-ho|trans-title=The Arrested Koliada, or the 12 January 1972 pogrom|url=https://www.istpravda.com.ua/articles/2011/01/12/13866/|access-date=19 May 2024|work=Istorychna Pravda|language=uk|archive-date=15 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240515085629/https://www.istpravda.com.ua/articles/2011/01/12/13866/|url-status=live}}
* {{Cite news|date=19 May 2008|title=Yaroslav the Wise - the Greatest Ukrainian of all times|url=https://inter.ua/en/news/yaroslav-the-wise-the-greatest-ukrainian-of-all-times|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250509171933/https://inter.ua/en/news/yaroslav-the-wise-the-greatest-ukrainian-of-all-times|archive-date=9 May 2025|access-date=23 April 2025|work=[[Inter (TV channel)|Inter]]|ref={{sfnRef|Inter 2008}}}}
* {{Cite news|date=24 August 2017|title=Vyacheslav Chornovil. Neuhomonnыy u borotbi za Ukrayinu|trans-title=Viacheslav Chornovil: Restless in the fight for Ukraine|url=https://www.istpravda.com.ua/articles/2017/08/24/150177/|access-date=17 May 2024|work=[[Ukrainska Pravda|Istorychna Pravda]]|language=uk|ref={{sfnRef|Istorychna Pravda 2017}}|archive-date=18 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240518020252/https://www.istpravda.com.ua/articles/2017/08/24/150177/|url-status=live}}
* {{Cite news|last=Ivanova|first=Kateryna|date=25 March 2024|title=25 rokiv z dnya zahybeli Vyacheslava Chornovola. Shlyakh polityka ta obstavyny zahybeli|trans-title=25 years since the day of Viacheslav Chornovil's death: the politician's path and circumstances of his death|url=https://glavcom.ua/country/society/25-rokiv-z-dnja-zahibeli-vjacheslava-chornovola-shljakh-politika-ta-obstavini-zahibeli-992626.html|access-date=14 May 2024|work=Glavcom|language=uk|archive-date=14 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240514072928/https://glavcom.ua/country/society/25-rokiv-z-dnja-zahibeli-vjacheslava-chornovola-shljakh-politika-ta-obstavini-zahibeli-992626.html|url-status=live}}
* {{Cite web|date=17 September 1999|title=Udovenko and Kostenko: Rukh contenders|url=https://jamestown.org/program/udovenko-and-kostenko-rukh-contenders/|access-date=23 April 2025|website=[[Jamestown Foundation]]|ref={{sfnRef|Jamestown Foundation 1999}}}}
* {{Cite news|last=Khalupa|first=Iryna|date=24 March 2004|title=Vyacheslav Chornovil yak symvol politychnoho lidera: do pyatoyi richnytsi zahybeli|trans-title=Viacheslav Chornovil as the symbol of a political leader: the fifth anniversary of his death|url=https://www.radiosvoboda.org/a/914027.html|access-date=23 April 2025|work=Radio Free Europe/Radio Liberty|language=uk}}
* {{Cite web|date=3 November 2006|title=Ukrayinska initsiatyvna hrupa za zvilnennya vyazniv sumlinnya|trans-title=Ukrainian Initiative Group for Liberation of Prisoners of Conscience|url=https://museum.khpg.org/1162536782|access-date=10 July 2024|website=Kharkiv Human Rights Protection Group|language=uk|ref={{sfnRef|Kharkiv Human Rights Protection Group 2006}}}}
* {{Cite news |last=Kheifets |first=Mikhail |date=9 December 2018 |title=Vyacheslav Chornovil – zekivskyy heneral. Frahment knyhy "Ukrayinski syluety" |trans-title=Viacheslav Chornovil – General of the Zeks: Fragments from the book 'Ukrainian Silhouettes' |url=https://www.istpravda.com.ua/articles/2018/12/9/153389/ |access-date=2 June 2024 |work=Istorychna Pravda |language=uk |archive-date=2 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240602050942/https://www.istpravda.com.ua/articles/201
ofvc7jgih8ujy74xq3u67scdzb3jqur
प्रयोगकर्ता वार्ता:Adamnewwikipedianaccount
3
49141
278655
2026-07-06T20:46:56Z
Mfield
16712
Mfieldद्वारा [[प्रयोगकर्ता वार्ता:Adamnewwikipedianaccount]] पृष्ठ [[प्रयोगकर्ता वार्ता:Vaniliyana von Halw]] पर स्थानान्तरित केलक: "[[Special:CentralAuth/Adamnewwikipedianaccount|Adamnewwikipedianaccount]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Vaniliyana von Halw|Vaniliyana von Halw]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ
278655
wikitext
text/x-wiki
#पुनर्प्रेषित [[प्रयोगकर्ता वार्ता:Vaniliyana von Halw]]
7u2o97wtgx461awpfj86qzsbk1iqfua