Wikipedia mgwiki https://mg.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Fandraisana MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter Rakitra Manokana Dinika Mpikambana Dinika amin'ny mpikambana Wikipedia Dinika amin'ny Wikipedia Sary Dinika amin'ny sary MediaWiki Dinika amin'ny MediaWiki Endrika Dinika amin'ny endrika Fanoroana Dinika amin'ny fanoroana Sokajy Dinika amin'ny sokajy TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk Vahoaka 0 2257 1145687 1130848 2026-06-29T17:44:15Z Axellefi1 39722 /* Vahoaka sy fanjakana */ Fanapiana teny 1145687 wikitext text/x-wiki {{vangovango}} Ny '''vahoaka''' dia vondron'[[olona]] maro miara-monina. Ny vahoaka dia vondron’olona<ref>https://peuplesautochtones.wordpress.com/2021/08/23/les-premiers-habitants-de-madagascar-les-vahoaka-ntaolo/</ref> marobe miara-monina ao amin’ny [[tany]] iray, firenena iray, faritra iray, na fiarahamonina iray. Mety ho fantatra amin'ny fiteny iray, kolontsaina iray, na tantara iombonana ny vahoaka. Izy ireo no fototra iorenan’ny [[firenena]] sy ny fanjakana, satria avy amin’ny vahoaka no ipoiran’ny fahefana ara-politika sy ara-tsosialy. == Teny sy hevi-dalana == Amin'ny ankapobeny, ny teny hoe ''vahoaka'' dia azo ampifandray amin’ny hoe: * [[Olona]] (individu) * Firenena (nation) * Mponina (population) * Foko na karazana (ethnie) * Olom-pirenena (citoyens) Ny vahoaka dia matetika ampiasaina amin'ny fomba politika sy ara-tsosialy hanondroana ireo olona miara-mipetraka eo ambanin’ny fitondrana iray na rafitra iray. == Anjara sy lanjan’ny vahoaka == Manan-danja lehibe ny vahoaka eo amin'ny: * Fananganana sy fitondrana [[fanjakana]]: Ao amin'ny firenena demokratika dia avy amin’ny safidim-bahoaka no iaviana amin’ny fanendrena mpitondra. * Fampandrosoana ara-toekarena sy ara-tsosialy: Ny asan’ny vahoaka no miteraka vokatra sy harin-karena. * Fanehoan-kevitra sy kolontsaina: Mampita sy mitahiry ny [[lovantsofina]] sy ny fomban-drazana ny vahoaka amin’ny alalan’ny taranaka mifandimby. == Vahoaka sy fanjakana == Amin’ny [[lalàna]] sy ny rafitra ara-politika, ny vahoaka dia raisina ho loharanon’ny fahefana. Izany hoe, tsy misy ny fahefana raha tsy misy ny vahoaka ary ny vahoaka ny tokony hanana fahefana nohon'ny pitondra raha ny ara-politikano jerena. Ny fanararaotam-pahefana ataon'ny vahoaka dia mahatonga ny vahoaka hikomy ary hidina andalam-be. Ao amin’ny Lalàm-panorenan’ireo firenena maro, anisan'izany i Madagasikara izay tany tandalana, dia hita mazava ny andalana toy ny hoe:<blockquote>''“Avy amin’ny vahoaka ny fahefana rehetra.”''</blockquote> == Vahoaka sy fanehoan-kevitra == Manan-jo haneho hevitra, hanao fihetsiketsehana, na handray anjara amin’ny raharaham-pirenena ny vahoaka. Amin’izany dia miseho ny demokrasia mivantana sy ny fandraisana andraikitra sivily. == Ohatra amin'ny fanehoan-kevitra avy amin’ny vahoaka == * Fitokonana * Fihetsiketsehana an-dalambe * Fifidianana * Fanentanana ara-tsosialy amin'ny tambajotra == Jereo koa == * [[Firenena]] * [[Fanjakana]] * [[Demokrasia]] * [[Olom-pirenena]] == Jereo koa == * [[Semita]] * [[Iranianina (vahoaka)|Iraniana]] * [[Indô-iraniana (vahoaka)|Indô-iraniana]] * [[Nilôtika (vahoaka)|Nilôtika]] * [[Banto (vahoaka)|Banto]] * [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrôneziana]] * [[Hamita (vahoaka)|Hamita]] * [[Indô-ariana (vahoaka)|Indô-ariana]] 78pgbsez9j4uala7fk9xgzkzt0iqekp 1145692 1145687 2026-06-29T17:49:36Z Axellefi1 39722 /* Vahoaka sy fanehoan-kevitra */ Fanapiana teny 1145692 wikitext text/x-wiki {{vangovango}} Ny '''vahoaka''' dia vondron'[[olona]] maro miara-monina. Ny vahoaka dia vondron’olona<ref>https://peuplesautochtones.wordpress.com/2021/08/23/les-premiers-habitants-de-madagascar-les-vahoaka-ntaolo/</ref> marobe miara-monina ao amin’ny [[tany]] iray, firenena iray, faritra iray, na fiarahamonina iray. Mety ho fantatra amin'ny fiteny iray, kolontsaina iray, na tantara iombonana ny vahoaka. Izy ireo no fototra iorenan’ny [[firenena]] sy ny fanjakana, satria avy amin’ny vahoaka no ipoiran’ny fahefana ara-politika sy ara-tsosialy. == Teny sy hevi-dalana == Amin'ny ankapobeny, ny teny hoe ''vahoaka'' dia azo ampifandray amin’ny hoe: * [[Olona]] (individu) * Firenena (nation) * Mponina (population) * Foko na karazana (ethnie) * Olom-pirenena (citoyens) Ny vahoaka dia matetika ampiasaina amin'ny fomba politika sy ara-tsosialy hanondroana ireo olona miara-mipetraka eo ambanin’ny fitondrana iray na rafitra iray. == Anjara sy lanjan’ny vahoaka == Manan-danja lehibe ny vahoaka eo amin'ny: * Fananganana sy fitondrana [[fanjakana]]: Ao amin'ny firenena demokratika dia avy amin’ny safidim-bahoaka no iaviana amin’ny fanendrena mpitondra. * Fampandrosoana ara-toekarena sy ara-tsosialy: Ny asan’ny vahoaka no miteraka vokatra sy harin-karena. * Fanehoan-kevitra sy kolontsaina: Mampita sy mitahiry ny [[lovantsofina]] sy ny fomban-drazana ny vahoaka amin’ny alalan’ny taranaka mifandimby. == Vahoaka sy fanjakana == Amin’ny [[lalàna]] sy ny rafitra ara-politika, ny vahoaka dia raisina ho loharanon’ny fahefana. Izany hoe, tsy misy ny fahefana raha tsy misy ny vahoaka ary ny vahoaka ny tokony hanana fahefana nohon'ny pitondra raha ny ara-politikano jerena. Ny fanararaotam-pahefana ataon'ny vahoaka dia mahatonga ny vahoaka hikomy ary hidina andalam-be. Ao amin’ny Lalàm-panorenan’ireo firenena maro, anisan'izany i Madagasikara izay tany tandalana, dia hita mazava ny andalana toy ny hoe:<blockquote>''“Avy amin’ny vahoaka ny fahefana rehetra.”''</blockquote> == Vahoaka sy fanehoan-kevitra == Manan-jo haneho hevitra ny vahoaka satria izy no tena tompon'ny fahefana, ary amin'ny alalan'ny fihetsiketsehana, na fandraisana anjara amin’ny raharaham-pirenena ny fanehoana izany. Amin’izany dia miseho ny demokrasia mivantana sy ny fandraisana andraikitra sivily. Tokony tsy ho voasakana ny mpitandro filaminana izany raha manara-dalana. == Ohatra amin'ny fanehoan-kevitra avy amin’ny vahoaka == * Fitokonana * Fihetsiketsehana an-dalambe * Fifidianana * Fanentanana ara-tsosialy amin'ny tambajotra == Jereo koa == * [[Firenena]] * [[Fanjakana]] * [[Demokrasia]] * [[Olom-pirenena]] == Jereo koa == * [[Semita]] * [[Iranianina (vahoaka)|Iraniana]] * [[Indô-iraniana (vahoaka)|Indô-iraniana]] * [[Nilôtika (vahoaka)|Nilôtika]] * [[Banto (vahoaka)|Banto]] * [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrôneziana]] * [[Hamita (vahoaka)|Hamita]] * [[Indô-ariana (vahoaka)|Indô-ariana]] lv1yq2w0h6wie5hheyberzerkeweufa Lôndôna 0 8641 1145774 1141044 2026-06-29T23:22:35Z HarryWurst 36292 1145774 wikitext text/x-wiki [[Sary:London Skyline (125508655).jpeg|vignette|308x308px|I Lôndôna]] I '''Lôndôna''' dia tanàna, renivohitr' i {{Angletera}} sy ny {{Fanjakana Mitambatra}}, ao amin' ny tapany atsimo-atsinanan' ny Fanjakana Mitambatra sady tanàna ngeza indrindra any amin' ny Fanjakana Mitambatra. Nandritry ny taonjato maro dia izy no renivohitry ny [[Empira Britanika]], empira ngeza indrindra nisy teto an-tany. Efa roa arivo taona mahery io tanàna io no noforonin' ny Rômana. Raha ny isan' ny mponina no heverina dia efa betsaka ny tanàna lehibe ngeza noho izy. Amin' ny maha ivo ara-pôlitika azy dia renivohitry ny [[Commonwealth]] ny tanànan' i Lôndôna, hery ara-toekarena lehibe izy, noho ny maha ivontoerana ara-bola voalohany azy. [[Sary:London Skyline.jpg|thumb|220px|left|Ny ony Thames]][[File:Flag of the United Kingdom.svg|thumb|Sainan' ny [[Fanjakana Mitambatra]]|162x162px]]I Lôndôna Lehibe (''Greater London'') dia misy mponina miisa 7&nbsp;51&nbsp;400, ny mponina ao Lôndôna dia atao hoe Lôndônianina. Ilay tanàn-dehibe manotolo dia misy mponina 8&nbsp;278&nbsp;251. Araka ny fepetra isan-karazany dia mety eo anelanelan' ny 12 sy 14 tapitrisa any ho any isan' ny mponina iharan' ny fomba fiainana ao Lôndôna. Any [[Eorôpa]] dia i [[Môsikao|Môskva]] (any [[Rosia]]), i [[Paris]] (any [[Frantsa]]) sy [[Istanbul]] (any [[Torkia]]) ihany no manana lanja ara-demôgrafia mitovy aminy. Ny tanànan' i Lôndôna dia mihetsiketsika ary manana ny maha izy azy amin' ny lafiny [[kolontsaina]]. Manana anjara lehibe izy amin' ny taozavatra sy ny lamaody. Tanàna be [[Fizahàn-tany|mpizaha tany]] koa izy. 27 tapitrisa ny isan' ny mpizaha tany mandalo ao isan-taona, ary misy toerana efatra voasokajy ao anatin' ny haren-tsaina maneran-tany sady misy fanorenana mijoalajoala maromaro malaza eran-tany, toy ny Palace of Westminster, ny Tower Bridge, ny Tower of London, ny Westminster Abbey, ny Buckingham Palace, ny British Museum, ny National Gallery. == Jereo koa == {{commonscat|London}} [[Sokajy:London|*]] [[Sokajy:Tanàna ao Fanjakana Mitambatra‎]] [[Sokajy:Tanàna ao Angletera‎]] [[Sokajy:Renivohitra any Eoropa]] [[Sokajy:Londona]] 9xrhqz7kct9cm5fbc0mnv3brmgq5vzp Wikipedia amin' ny teny malagasy 0 9462 1145829 1141252 2026-06-30T07:31:51Z Thelezifor 15140 Nanitsy tsipelina 1145829 wikitext text/x-wiki [[Sary:Wikipedia-logo-v2-mg.svg|vignette|417x417px|Sary famantarana ny Wikipedia amin' ny teny malagasy]] Ny '''Wikipedia amin'ny teny malagasy''' (malagasy: ''Wikipedia Raki-pahalalana malalaka'') dia tetikasa iray an'ny [[Wikimedia Foundation]]. Ny kaodim-piteny ampiasainy dia "mg", ampiasaina ho an'ny [[fiteny malagasy]] amin'ny ankapobeny. Tamin'ny volana Aprily 2004 no niainga ny Wikipedia amin'ny teny [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]].[[Sary:Malagasy Wikipedia Mainpage.png|230px|right|thumb|Pejy fandraisan'ny Wikipedia amin'ny teny malagasy]] Tamin'ny 28 jolay 2025 dia misy lahatsoratra miisa 100&nbsp;616 ny Wikipedia amin'ny teny malagasy ary misy mpikambana miisa 36&nbsp;116, ahitana mpikambana mavitrika 63 sy mpandrindra 2. Izy irery ankehitriny no tetikasa Wikipedia soratana amin' ny [[fiteny baritô]]. Ny 12 martsa 2026 kosa dia 102 274 ny isan'ny lahatsoratra ato amin'ny Wikipedia amin'ny teny malagasy. Amin'ny ankapobeny (manakaiky ny efapolo tapitrisa) aty [[Madagasikara]] sy ireo nosy manodidina azy no toerana be mpiteny malagasy. Na dia izany aza raha oharina amin'ny fiteny hafa izay manana teny teratany ho [[fiteny ôfisialy]], vitsy ny mpitsidika avy eto Madagasikara mitsidika ny Wikipedia amin'ny fiteny malagasy<ref><small>{{Cite web |title=''Wikimedia traffic analysis report'' |url=http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryBreakdown.htm |access-date=2013-03-29 |archive-date=2011-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816084242/http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryBreakdown.htm |url-status=dead }}</small></ref>, ary vitsy ny mpitsidika ny Wikipedia amin'ny teny malagasy eto Madagasikara<ref>{{Cite web |title=kopian'ny arisiva |url=http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerLanguageBreakdown.htm |access-date=2013-03-29 |archive-date=2019-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106085127/https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerLanguageBreakdown.htm |url-status=dead }}</ref>. == Fiteny ampiasaina amin' ny votoatiny == Ny fiteny tena ampiasaina amin' ny fanoratana ny lahatsoratra amin' ny teny malagasy dia ny [[fiteny malagasy ôfisialy]]. Na dia izany aza tsy ny fiteny malagasy ôfisialy ihany no azo ampiasaina eto amin' ny Wikipedia amin' ny teny malagasy fa ekena avokoa ny [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] rehetra. Araka izany ny kaodim-piteny ampiasaina ho an'ny fiteny malagasy dia "mg" fa tsy "plt" (avy amin'ny voambolana vahiny hoe ''plateau''), izay natao hanondroana ny fiteny malagasy anivontany na ny faritra afovoan'i Madagasikara. == Fivoaran' ny isan' ny lahatsoratra == Tamin'ny volana Aogositra 2012, lasa Wikipedia amin' ny [[Fiteny aty Afrika|fiteny afrikanina]] lehibe indrindra ny Wikipedia amin' ny teny [[Fiteny malagasy|malagasy]] izay nahitana lahatsoratra 38&nbsp;000 sy mpikambana 4&nbsp;900. Ny Wikipedia amin' ny teny afrikanina manaraka azy dia ny [[Wikipedia amin' ny teny soahily]] sy ny [[Wikipedia amin' ny teny iôroba]] izay manana lahatsoratra niisa 30&nbsp;000 sy 24&nbsp;000. Telo volana sy tapany taty aoriana tamin' ny volana Desambra 2012, nihoatra ny 40&nbsp;000 ny isan' ny lahatsoratra, izay nahatonga ny Wikipedia amin'ny teny malagasy hahatratra voalohany indrindra lahatsoratra miisa efatra alina. Tamin' ny Jolay 2020, 90&nbsp;000 teo ho eo ny lahatsoratra nananan'ity Wikipedia amin'ny teny malagasy ity. Nahatratra ny isa 100&nbsp;000 ny Wikipedia amin' ny teny malagasy tamin' ny 7 Jona 2025 (laharana faha-61 maneran-tany). Tamin' ny 28 Jolay 2025 dia izy no Wikipedia amin' ny [[Fiteny aty Afrika|teny afrikana]] laharana faha-4 raha ny habetsaky ny lahatsoratra no heverina (lahatsoratra 100&nbsp;614), eo aorian' ny Wikipedia [[Wikipedia amin' ny teny arabo ejiptiana|amin' ny teny arabo ejiptiana]] (lahatsoratra 1&nbsp;628&nbsp;231), [[Wikipedia amin' ny teny afrikansa|amin' ny teny afrikansa]] (lahatsoratra 125&nbsp;505), [[Wikipedia amin' ny teny soahily|amin' ny teny soahily]] (lahatsoratra 100&nbsp;838), ary eo alohan' ny Wikipedia [[Wikipedia amin' ny teny haosa|amin' ny teny haosa]] (lahatsoratra 63&nbsp;489), [[Wikipedia amin' ny teny igbô|amin' ny teny igbô]] (lahatsoratra 43&nbsp;154), [[Wikipedia amin' ny teny iôroba|amin' ny teny iôroba]] (lahatsoratra 35&nbsp;508). Tamin' io daty io ihany dia izy no Wikipedia amin' ny [[fiteny aostrôneziana]] laharana faha-6 aorian' ny Wikipedia [[Wikipedia amin' ny teny seboanô|amin' ny teny seboanô]] (lahatsoratra 6&nbsp;116&nbsp;227), [[Wikipedia amin' ny teny oaray-oaray|amin' ny teny oaray-oaray]] (lahatsoratra 1&nbsp;266&nbsp;721), [[Wikipedia amin' ny teny indôneziana|amin' ny teny indôneziana]] (lahatsoratra 736&nbsp;652), [[Wikipedia amin' ny teny maley|amin' ny teny maley]] (lahatsoratra 430 606), ary [[Wikipedia amin' ny teny minangkabao|amin' ny teny minangkabao]] (lahatsoratra 228&nbsp;478). == Daty == * Aprily 2004 : Daty nanokafana ny Wikipedia amin' ny teny malagasy. * Oktobra 2005 : Famaranana ny lahatsoratra faha-100. * Aprily 2009 : 1&nbsp;000 ny isan' ny lahatsoratra. * Janoary 2010 : 2&nbsp;000 ny isan' ny lahatsoratra * 6 Mey 2011 : 10&nbsp;000 ny isan' ny lahatsoratra * Jolay 2020 dia efa nisy lahatsoratra 90&nbsp;000 teo ho eo. * Nahatratra ny isa 100&nbsp;000 ny Wikipedia amin' ny teny malagasy tamin' ny 7 Jona 2025. * 28 Jolay 2025, ny Wikipedia malagasy dia nanana lahatsoratra miisa 100&nbsp;614. * Androany {{CURRENTDAYNAME}} faha {{CURRENTDAY}} ny volana {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}, ny Wikipedia malagasy dia manana lahatsoratra miisa {{NUMBEROFARTICLES}}. == Fahalemeny sy vahaolana == === Fahalemen' ny Wikipedia amin' ny teny malagasy === Fahalemen' ny ''Wikipedia'' amin' ny teny malagasy ny tsy fahampian' ny mpandray anjara mahafeno fepetra. Misy fiantraikany mivantana amin' ny halalin' ny votoatim-pejy amin' ny ankapobeny sy amin' ny kalitao ary amin' ny lanjan' ny votoatiny izany. ==== Tsy fahampian' ny mpandray anjara ==== Na dia eo aza ny hamaroan' ny lahatsoratra (mihoatra ny 100&nbsp;000) dia tena vitsy ny mpikambana mpandray anjara mavitrika amin' ny famoronana sy amin' ny fanitarana lahatsoratra (am-polony vitsivitsy ihany ny mpandray anjara tsy tapaka sady vitsy ny mpitantana). Mametra ny famoronana, ny fikojakojana, ny famerenana mamaky ary ny fanatsarana ny lahatsoratra ity fahalemena ara-drafitra ity, ary manakana ny fisian' ny rafitra fanaraha-maso anatiny momba ny kalitaon' ny lahatsoratra. ==== Fiankinana tafahoatra amin' ny ''bot'' ==== Novokarina amin' ny fomba mandeha hoazy amin' ny alalan' ny ''bot'' (rôbô) ny ampahany lehibe amin' ny isan' ny lahatsoratra. Na dia mampiakatra ny isan' ny lahatsoratra amin' ny ankapobeny aza izany dia mamokatra lahatsoratra betsaka izay tena fohy sy tsy dia mitondra fahalalana firy. Manampy trotraka amin' ny fisian' ny hadisoana momba ny zava-misy resahina sy momba ny fiteny ary momba ny endriky ny lahatsoratra koa ity famoronana mandeha hoazy ity. ==== Tsy fitovian' ny kalitaon' ny lahatsoratra ==== Vitsy kokoa ny lahatsoratra manana votoatiny lalina, na manana loharano azo itokisana, na mirafitra ho tena lahatsora-draki-pahalalana. Miverimberina ny olana momba ny fampiasana ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]: rafi-pehezanteny tsy mazava, [[fandikan-teny]] ara-bakiteny avy amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] na avy amin' ny [[Fiteny anglisy|teny anglisy]], ary ny tsy fahampian' ny fampanaraham-penitra ny voambolana, indrindra eo amin' ny sehatry ny [[siansa]] sy ny [[teknika]]. ==== Fandrakofana ara-dohahevitra tsy mifandanja ==== Matetika ny lohahevitra mahafaobe na ankapobeny no betsaka kokoa noho ny lohahevitra momba an' i [[Madagasikara]] manokana. Vitsy ny lahatsoratra momba ny taranja fototra sasany ([[siansa]], [[fitsaboana]], [[lalàna]], [[toekarena]], [[teknôlôjia]]), ary mibahan-toerana ny lohahevitra momba ny [[tantara]] sy ny [[kolontsaina]] izay indraindray anaovana fitantarana sy filazàna tsotsotra. ==== Teritery ara-tsôsialy sy ara-teknika ==== Manakana ny fidirana an-tsehatry ny mpandray anjara vaovao ny fidirana voafetra amin' ny [[aterineto]] sy ny vidin' ny fahana ary ny fahalemen' ny kolontsain' ny fanoratana mahafeno fepetra ho raki-pahalalana amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Manampy trotraka izany ny tsy fahampian' ny loharanom-pahalalana akademika voasoratra amin' ny teny malagasy sy ny tsy fisian' ny fiaraha-miasa anaty rafitra amin' ny oniversite sy amin' ny sampam-pikarohana, ka manamafy ny sangodim-panina misy eo amin' ny fahavitsian' ny fahazarana mikirakira sy ny fandraisana anjara izany. ==== Fahalemen' ny fidirana amin' ny tontolon' ny fahalalana ==== Mbola tsy ampiasaina ho fanovozan-kevitra amin' ny fampianarana sy amin' ny fikarohana ny Wikipedia amin' ny teny malagasy. Mametra ny fahalianan' ny manampahaizana (mpampianatra, mpikaroka, matihanina), izay tena ilaina amin' ny fanatsarana ny kalitaon' ny votoatiny izany olana izany. === Vahaolana ho an' ny Wikipedia amin' ny teny malagasy === Ny hetsika mikendry ny hanentanana ny mpiteny malagasy teratany sy mpandray anjara mahafeno fepetra (toy ny ''WikiTeny''<ref><small>"[[metawiki:Event:WikiTeny_2025|Event:WikiTeny 2025]]", ''meta.wikimedia.org''</small></ref><ref><small>"[https://mg.globalvoices.org/2025/07/05/175102/ Atrikasa hampiroboroboana ny fizian'ny teny malagasy anjotra]", ''mg.globalvoices.org''</small></ref> na ''Wikimedia Madagascar''<ref><small>"[https://www.moov.mg/article/86885-wikimedia-madagascar-reconnue-officiellement-50-contributeurs-950-articles-enrichis Wikimedia Madagascar]", ''www.moov.mg''</small></ref><ref><small>"[https://www.moov.mg/article/86885-wikimedia-madagascar-reconnue-officiellement-50-contributeurs-950-articles-enrichis Wikimédia Madagascar reconnue officiellement : 50 contributeurs, 950 articles enrichis]", ''www.moov.mg''</small></ref>) dia fitaovana manan-danja, saingy voafetra ihany ny fiantraikan' izy ireo raha tsy misy ny fandraisana anjara mivelatra kokoa avy amin' ny tontolon' ny fanabeazana sy ny tontolo akademika. == Lohahevitra == Natao ho an' ny mpamaky miteny malagasy, izay ny maro anisa aminy dia [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ity rakipahalalana ity. Azo ampiasaina eo amin' ny fiarahamonina sy entina hameno ny banga eo amin' ny tahirinkevitra amin' ny teny malagasy ny lohahevitra raketiny, ary misy fiantraikany maharitra ho an' ny fanabeazana izany. Mirakitra lohahevitra be dia be ity rakipahalalana ity nefa ny firafitry ny angon-drakitra ao aminy dia mampiseho fa misy sokajin-dohahevitra sasany izay manjaka amin' ny famokarana votoaty. === Momba an' i Madagasikara sy ny Malagasy === ==== Zava-misy ao amin' ny firenena sy ny faritra ==== Ny lahatsoratra momba ny [[Tantaran' i Madagasikara|tantaran']] [[Tantaran' i Madagasikara|i Madagasikara]], ny andrim-panjakana, ny [[Faritra eto Madagasikara (fitantanana)|faritra]], ny [[tanàn-dehibe]] ary ny [[Fitsinjaràn' ny tanim-pirenen' i Madagasikara|fizaràna ara-pitantanana]] dia ampahany lehibe amin' ny votoatin' ity rakipahalalana ity. Betsaka ny fampahalalana misy amin' ny teny vahiny (ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] sy [[Fiteny anglisy|anglisy]] indrindraindrindra) izay tsy dia misy loatra amin' ny [[Fitsipiteny malagasy|teny malagasy]] [[Fitsipiteny malagasy|tsara rafitra]]. Anisan' ny lohahevitra manjaka amin' izany ireto: * ny [[fanjakà-mpanjaka]] talohan' ny [[fanjanahantany]] (oh: [[Fanjakan' Imerina]]); * ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany frantsay]] sy ny vanim-potoan' ny [[Tolom-bahoaka tamin' ny 1947|fitroarana malagasy tamin']] [[Tolom-bahoaka tamin' ny 1947|ny taona 1947]]; * ny olo-malaza ara-pôlitika (ohatra: [[Tsiranana Philibert|Philibert Tsiranana]]); * ny vohon' ny tany sy ny [[Lisitry ny korian-drano eto Madagasikara|renirano]] ary ny [[Lisitry ny nosy eto Madagasikara|nosy]] eto Madagasikara; * ny [[Faritany eto Madagasikara|faritany]], ny [[Faritra eto Madagasikara (fitantanana)|faritra]], ny [[Distrika eto Madagasikara|distrika]] ary ny [[Kaominina eto Madagasikara|kaominina]]; * ny [[Lisitry ny valan-javaboarim-pirenena eto Madagasikara|valan-javaboary]] ary ny [[Lisitry ny tahirin-javaboary eto Madagasikara|tahirin-javaboary]] eto [[Madagasikara]]. (ohatra: [[Valan-javaboarim-pirenena Andasibe-Mantadia|Andasibe-Mantadia]]); * ny olana ara-[[Tontolo iainana eto Madagasikara|tontolo iainana]] ([[fandripahana ala]], [[haintany]] any amin' ny [[faritra Androy]], sns.) ==== Zavaboary sy karazan-javamananaina ==== Malaza maneran-tany i Madagasikara noho ny karazan-javamananaina be dia be ao aminy. Mandray anjara amin' ny fampahafantarana ara-tsiansa amin' ny teny malagasy izany rehetra izany ny Wikipedia amin' ny teny malagasy. * ny [[Zavamaniry eto Madagasikara|karazan-javamaniry]] sy [[Biby eto Madagasikara|karazam-biby]] misy eto Madagasikara (ohatra: [[Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara|karazam-borona]], [[Lisitry ny biby mampinono eto Madagasikara|biby mampinono]], [[Amphibia eto Madagasikara|sahona sy ny mitovitovy aminy,]] [[Reptilia eto Madagasikara|biby mandady]], sns); * ny [[Faritra Arovana eto Madagasikara|faritra arovana]], trangan-javatra voajanahary (ohatra ny fiforonan' ny [[tsingy]]); * ny [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara|zavamaniry fanao fanafody]] sy [[Lisitry ny hazo fihinam-boa eto Madagasikara|zavamaniry fihinam-boa]] eto Madagasikara; * ny [[rohivoary]] (ohatra: ny ala maina any atsimo, ny [[ala honko]]). ==== Kolontsaina sy lova tsy azo tsapain-tanana ==== Misy koa ny andian-dahatsoratra maro atokana ho an' ny [[kolontsaina malagasy]]. Ny fisian' ny votoaty mifandraika amin' izany dia mamaly ny filàna fandraketana ny [[lova tsy azo tsapain-tanana]] sy ara-piteny amin' ny [[fitenim-pirenena]] malagasy, hampiroboroboana ny fitahirizana sy ny fampitana azy ireo amin' ny taranaka mifandimby. * ny [[lovantsofina am-bava]], ny [[ohabolana]], ny [[kabary]], ny [[zavakanto]], ny [[Mozika malagasy|mozika]] ary [[dihy]]; * ny kolontsaim-bahoaka, ny [[finoana]], ny fomba amam-panao, sns; * ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] sy ny [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] ao aminy; * ny [[Lisitry ny karazan-kira sy gadona ary dihy malagasy|mozika nentim-paharazana]] (oh: ny [[tsapiky]]); * ny rohim-pihavanana, ny fombafomba fandevenana (ohatra: [[fihavanana]], [[famadihana]]); ==== Andrim-panjakana sy fiainam-pirenena ==== An-dalam-pivoarana koa ny fandrakofana ny sehatra mahakasika ny [[andrim-panjakana]] sy ny fiainam-pirenena satria matetika izy ireo dia mitaky loharano ara-teknika bebe kokoa sy manara-penitra amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Izany dia atao mba ho fanamorana ny fahafahana mahazo vaovao amin' ny maha [[Zom-pirenena malagasy|olom-pirenena]]. * ny fandaminana ny [[Governemanta Malagasy|fitondram-panjakana]]; * ny andrim-panjakana (oh: [[Antenimierampirenena (Madagasikara)|Antenimierampirenena]], [[Antenimierandoholona (Madagasikara)|Antenimierandoholona]], sns); * ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]] sy [[fampianarana]], ny [[Fahasalamam-bahoaka ao Madagasikara|fahasalamam-bahoaka]], ny [[fotodrafitrasa]]. ==== Toekarena malagasy ==== Ny lohahevitra mahakasika ny [[Toekaren' i Madagasikara|toekarena malagasy]] dia manome vaovao momba ny hetsika ara-tsôsialy sy ara-toekarena misy eto [[Madagasikara]]. * ny [[Fambolena eto Madagasikara|fambolena]] ([[Fambolem-bary eto Madagasikara|fambolena vary]], [[Vanila|lavanila]], [[Jirofo (zavamaniry)|jirofo]]); * ny [[Fiompiana eto Madagasikara|fiompiana]] ([[Fiompiana omby eto Madagasikara|omby]], [[Akoho amam-borona eto Madagasikara|akoho amam-borona]] sns); * ny [[Jono eto Madagaskara|jono]] sy ny [[Fitrandrahana ala eto Madagasikara|fitrandrahana ala]]; * ny [[Asa tanana eto Madagasikara|asa tanana]] sy ny [[Indostria eto Madagasikara|indostria]]; * ny [[Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara|fitrandrahana harena an-kibon' ny tany]] (ohatra: [[nikela]], [[kôbalta]], [[eladrano]], [[volamena]], [[fasimainty]]). === Momba izao tontolo izao sy lohahevitra hafa === Ny Wikipedia amin' ny teny malagasy dia tsy voafetra amin' ny lohahevitra mifandraika amin' i Madagasikara na amin' ny vahoaka malagasy fotsiny. Mikendry ny fandrakofana ankapobeny izy io. Ny sehatra lehibe dia ahitana ireto lohahevitra manaraka ireto: ==== Siansa ==== An-dalam-pivoarana ny fandrakofana ny sehatry ny [[siansa]] fototra, satria matetika izany dia mitaky loharanom-pahalalana ara-teknika bebe kokoa sy fampanaraham-penitra ny voambolana marin-toerana amin' ny teny malagasy. Mampivelatra ny fahafaha-maneho hevitra ara-tsiansa mahaleo tena amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izany. * lahatsoratra momba ny [[biôlôjia]] ([[Reptilia|biby mandady sy mikisaka]], [[biby manana hazondamosina]], sns); * lahatsoratra momba ny [[fizika]] sy [[simia]] ([[haikintana]], [[fiota]], [[atôma]], [[môlekiola]], [[iôna]], sns); * lahatsoratra momba ny [[matematika]] ([[aljebra]], [[jeômetria]], sns); * lohahevitra momba ny [[Toekarena (taranja)|toekarena]] ([[seha-pihariana]], [[seha-pihariana voalohany]], [[seha-pihariana faharoa]], sns); * lohahevitra momba [[pôlitika]] ankehitriny ([[fitsinjaram-pahefana]], [[fanapariaham-pahefana]], [[federalisma]], sns). ==== Tantara maneran-tany ==== Manaraka ny firafitry ny rakipahalalana mahazatra ny fizaràna momba ny tantaran' izao tontolo izao amin' ny ankapobeny, ahitana lahatsoratra mamintina sy lahatsoratra manokana. Miovaova arakaraka ny vanim-potoana sy ny fahafahan' ny mpandray anjara ny fandrakofana. * ny [[sivilizasiôna]] tamin' ny [[Andro Taloha|Andro fahagola]] ([[Mesôpôtamia]], [[Ejipta tamin' ny Andro Taloha|Ejipta taloha]], Sina taloha); * ny [[Andro Taloha Klasika|Andro Taloha klasika]] ([[Empira Rômana]], [[Aleksandra Lehibe]], sns); * i Eorôpa tamin' ny [[Andro Antenatenany]] ([[feodalisma]], [[kroazada]], sns); * ny fanitaran-tany silamo (fanitaran-tany nataon' ny Arabo); * ny olo-malaza ara-pivavahana sy ara-pôlitika tamin' ny Andro Antenatenany. * ny [[Andro Vaovao]] ([[Revôlisiôna Frantsay]], [[Revôlisiôna Indostrialy|Revôlisiona Indostrialy]], [[fahitan-tany vaovao]], [[fanjanahantany]], sns); * ny [[Andro Ankehitriny]] ([[Ady Lehibe|ady lehibe]], [[Ady Lehibe Voalohany|Ady Lehibe I]], [[Ady Lehibe Faharoa|Ady Lehibe II]], [[Ady Mangatsiaka]], sns); * Misy ihany koa ny firesahana momba ny [[firenena]] môderina sy ny mpitarika pôlitika ary ny [[fikambanana iraisam-pirenena]]. ==== Jeôgrafia iraisam-pirenena ==== Ny jeôgrafia iraisam-pirenena ao amin' ny Wikipedia amin' ny teny malagasy dia manolotra sarintanin' izao tontolo izao: [[fanjakana]], [[firenena]], [[Kôntinenta|kôntinanta]], [[Tanàn-dehibe|tanàna]] lehibe, [[bikan-tany]], ary [[fikambanana iraisam-pirenena]]. Izy io dia manome fahafahana miditra amin' ny fanondroana toerana maneran-tany amin' ny teny malagasy: * fanjakana sy vondrona pôlitika: firenena manana [[fiandrianana]] ([[Frantsa]], [[Brezila]], [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]], sns), [[Faritra ara-pitantanana|faritra]] sy fizaràna madinika kokoa (fanjakana federe, [[faritany]], faritra mizaka tena); * [[Kôntinenta|kôntinanta]] sy faritra iraisam-pirenena: [[Afrika]], [[Azia]], [[Eorôpa]], [[Amerika]], faritra ara-kolontsaina lehibe; * tanàna lehibe sy metrôpôly ([[Paris]], [[Tokyo]], [[New York]], sns); * jeôgrafia ara-boanjanahary: endri-tany lehibe ([[Himalaya]], [[Andes]], sns), [[ony]] sy [[renirano]] ([[Nily]], [[Amazônia]], sns), [[tany efitra]] sy faritra ara-toetany ([[Sahara]], [[Sahely|Sahel]], sns); * fikambanana iraisam-pirenena sy sampana jeôpôlitika: [[Vondrona Eorôpeana]], [[Firenena Mikambana]] == Jereo koa == * [[Wikipedia]] * [[Wikimedia]] * [[Wikipedia amin' ny teny afrikansa]] * [[Wikipedia amin' ny teny zolo]] * [[Wikipedia amin' ny teny soahily]] * [[Wikipedia amin' ny teny arabo ejiptiana]] * [[Wikipedia amin' ny teny arabo marôkana]] * [[Wikipedia amin' ny teny iôroba]] == Rohy ivelany == * [http://mg.wikipedia.org Sehatra ofisialy] * [http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaMG.htm Statistika] {{Wayback|url=http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaMG.htm |date=20130311044147 }} == Loharano == [[sokajy:wikipedia]] {{ref}} ptljazff8z47k828oqlv8pkl41fq60x Adamantina 0 44467 1145798 954331 2026-06-30T02:17:24Z HarryWurst 36292 1145798 wikitext text/x-wiki {{coord|-21.685280|-51.072500}} {{infobox tanàna |anarana=Adamantina |velarantany= 411,781 |isam-ponina= 34.687 |firenena={{BRA}} |fanjakana = {{São Paulo}} |ben'ny tanàna = José Carlos Martins Tiveron |sary =Entrada de Adamantina.JPG |saina =Bandeira Adamantina.jpg }} [[File:SaoPaulo Municip Adamantina.svg|thumb|left| Adamantina]] I '''Adamantina''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i {{São Paulo}}, ao amin'i [[Mesoregione di Presidente Prudente|Presidente Prudente]], [[Microregione di Adamantina|Adamantina]]. == Jeografia == Ny velarantanin'ilay tanàna dia 411,781 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 34.687. {{commonscat}} [[Sokajy:Tanàna ao São Paulo]] hbfz5r39ry2qk0ywkllapwejteuu4u4 1145799 1145798 2026-06-30T02:18:41Z HarryWurst 36292 1145799 wikitext text/x-wiki {{coord|-21.685280|-51.072500}} {{infobox tanàna |anarana=Adamantina |velarantany= 411,781 |haavo = 401 |isam-ponina= 34.687 |firenena={{BRA}} |fanjakana = {{São Paulo}} |ben'ny tanàna = José Carlos Martins Tiveron |sary =Entrada de Adamantina.JPG |saina =Bandeira Adamantina.jpg }} [[File:SaoPaulo Municip Adamantina.svg|thumb|left| Adamantina]] I '''Adamantina''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i {{São Paulo}}, ao amin'i [[Mesoregione di Presidente Prudente|Presidente Prudente]], [[Microregione di Adamantina|Adamantina]]. == Jeografia == Ny velarantanin'ilay tanàna dia 411,781 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 34.687. {{commonscat}} [[Sokajy:Tanàna ao São Paulo]] 3eneb1118zuq7jw7pp60bbr9lonbjej Ampitana 0 44971 1145835 797301 2026-06-30T08:07:43Z Louisalphonse28 35968 Nampiditra sary 1145835 wikitext text/x-wiki {{infobox tanàna |anarana=Ampitana |faritany=Fianarantsoa |isam-ponina=10230 |firenena={{Madagasikara}} |sary=Kaominina ambanivohitra Ampitana.jpg}} '''Ampitana''' dia kaominina malagasy ao amin'ny [[distrikan'i Ambohimahasoa]], [[Faritanin'i Fianarantsoa]]. Ny isam-poniny dia 10230 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 20803 ary ny kaodin-distrika dia 208 == Vokatry ny fambolena == Ny anjaran'ny tantsaha mampiasa zezika simika dia 5-25%. Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia haricot. Ny zava-bolena lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia vary. Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia arachide. Ny isan'omby dia 1411. Ny isan'ny taona nisiam-pesitry ny vorona teo anelanelan'ny taona 1999-2001 dia 3. Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia patate douce. Ny entana lafo vidy indrindra dia vary. 60 isan-jaton'ny tanimbary no voatondraka amin'ny tohidrano na paompy. 95 ny mponina no miasa tany. 5 ny mponina no miasa amin'ny sampandraharaha. 2858 no isan'ny kisoa. == Ara-tsosialy == Ahitana fikambanan-tantsaha ao. Ahitana fikambanam-pampiasa rano ao. == Fotodrafitrasa == Ahitana tobim-pahasalamana ao. Andalovan'ny lalam-pirenena ilay kaominina. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Ahitana orinasa mampiasa olona latsaky ny folo. == Fitaterana == Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia tongotra. Ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia 1 ora. Ahitana lalana godorô ao amin'ny kaominina. Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 1 ora. Ny lalan-tany dia azo aleha mandavan-taona. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 7500 Fmg. Misy fikambanan'ny mpampiasa lalan-tany ao. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 7500 Fmg. == Fahasoavana == 5 isan-jaton'ny mponina no tena mahantra dia mahantra. 30 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 4 volana. 5 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena. 60 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Endri-javatra == Misy masoivohon'ny ministeran'ny fanabeazana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fanabeazana. == Olana == Ny isan'ny vono olona tanatin'ny taona 1999-2001 dia 2. Ao amin'ny atao hoe faritra mena ilay kaominina. Ny isan'ny vakitrano tanatin'ny taona 1999-2001 dia 10. 1 no isan'ireo mpamono olona tratra tanatin'ny taona 1999-2001. == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] kcev1ne58az345vi83r315be01qbzwl Andevoranto 0 56444 1145820 1086657 2026-06-30T04:08:26Z HarryWurst 36292 {{coord|18|57|16|S|49|6|34|E|}} 1145820 wikitext text/x-wiki {{coord|18|57|16|S|49|6|34|E|}} {{infobox tanàna |anarana=Andevoranto |faritany=[[Faritanin'i Toamasina|Toamasina]] |faritra = [[Atsinanana]] |isam-ponina= 10,723 |velarantany = 435 |firenena={{Madagasikara}} |sary=Andovoranto offloading the Nansen.jpg}} '''Andevoranto''' dia kaominina malagasy ao amin' ny [[distrikan'i Brickaville|distrikan' i Brickaville]], 1,5 km avaratry ny vavaran’ny [[Rianila]], atsimon’i [[Brickaville]]/[[Toamasina]] ao amin’ny [[faritra Atsinanana]] , [[Faritanin'i Toamasina|Faritanin' i Toaamasina]]. Ny isan ny mponiny dia 10.723 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2018. Ny kaodin-kaominina dia 30609 ary ny kaodin-distrika dia 306. Ny Eglizy Katôlika eto Madagasikara dia maniry ny hanangana toeram-pivahiniana masina any, ho fanomezam-boninahitra an' i [[Henri de Solages|Mgr Henri de Solages]], mpisava lalana amin' ny iraka kristiana taty Madagasikara, izay maty tao tamin' ny taona 1832, dimy volana monja taorian' ny nahatongavany teto. Hita tao ny sisa tavela tamin' i Mgr Solages, 100 taona taty aoriana, taorian' ny fikarohana ary napetraka tao amin' ny [[Katedraly Saint-Joseph - Toamasina]] [[:fr:Cathédrale_Saint-Joseph_de_Toamasina|(fr)]] tamin' ny fotoana nitsofan-drano ilay fiangonana tamin' ny taona 1934. == Vokatry ny fambolena == Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia [[fary]]. Ny zava-bolena lehibe indrindra amin' ny lafin' ny velaran-tany dia ny [[vary]]. Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia [[Laoranjy|voasary laorajy]]. Ny isan' ny omby dia 2&nbsp;000. Ny isan' ny taona nisian' ny pesitry ny vorona teo anelanelan' ny taona 1999-2001 dia 3. Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin' ny lafin' ny velaran-tany dia [[litisia]]. Ny entana lafo vidy indrindra dia litisia. Ny 5 isan-jaton' ny tanimbary no voatondraka amin' ny tohodrano na paompy. Ny 2 isan-jaton' ny mponina no manao [[asa tanana]]. Ny 70 isan-jaton' ny mponina no [[Fambolena|miasa tany]]. Ny 15 isan-jaton' ny mponina no miasa amin' ny [[Jono|fanjonoana]]. Ny 8 isan-jaton' ny mponina no miasa amin' ny [[fiompiana]]. Ny 5 isan-jaton' ny mponina no miasa amin' ny sampandraharaha. 250 ny isan' ny [[kisoa]]. == Ara-tsôsialy == Ahitana fikambanan-tantsaha ao. == Fotodrafitrasa == Misy seranam-piaramanidina ny eo akaikin' ilay tanàna. Tongan' ny lalam-paritra ilay tanàna. Ahitana tobim-pahasalamana ao. Misy tsena isan' andro any. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Ahitana seranana an-drenirano amin' ilay tanàna. Ahitana orinasa mampiasa olona latsaky ny folo. Ahitana kolejy ao amin' ilay tanàna. Misy biraom-paositra ao. == Fitaterana == Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia nyh [[lakana]]. Ny faharetan' ny dia mankany amin' ny renivohi-paritany dia 6 ora. Ny fotoam-pitaterana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny andro fahavaratra dia 6 ora. Ny saran-dalan' ny olona tokana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny andro fahavaratra dia 16&nbsp;000 Fmg. Ny saran-dalan' ny olona tokana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny maintany dia 16&nbsp;000 Fmg. == Fari-piainana == Ny 15 isan-jaton' ny mponina no tena mahantra dia mahantra. Ny 45 isan-jaton' ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan' ny vanim-potoana mety hahalanian' ny vokatry ny taon-dasa dia 3 volana. Ny 5 isan-jaton' ny mponina no atao hoe manan-karena. Ny 35 isan-jaton' ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Olana == Ny isan' ny vono olona tanatin' ny taona 1999-2001 dia 6. Tapaka in-2 ny lalana tao anatin' ny taona 1999-2001. Ny isan' ny vakitrano tanatin' ny taona 1999-2001 dia 45. Ahitana zandary ao amin' ilay kaominina. 1 no isan' ny mpamono olona tratra tanatin' ny taona 1999-2001. == Jereo koa == * [[Henri de Solages]] == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] [[Sokajy:Kaominina any Faritra Atsinanana]] 2xeir5cp6h0bx5l8yetivlrizfusrya Cafelândia (San Paolo) 0 67587 1145793 936389 2026-06-30T01:57:37Z HarryWurst 36292 Pejy fihodinana mankany [[Cafélândia (São Paulo)]] 1145793 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Cafélândia (São Paulo)]] {{infobox tanàna |anarana=Cafelândia (São Paulo) |velarantany= 919,860 |isam-ponina= 16.073 |firenena={{BRA}} }} I '''Cafelândia (São Paulo)''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i [[Image:Bandeira do Estado de São Paulo.sv, ao amin'i [[Mesoregione di Baur, [[Microregione di Lin. == Jeografia == {{...}} Ny velarantanin'ilay tanàna dia 919,860 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 16.073. d42r9sdh5q8glvb2bzviu82itqi94ll Cafelândia (Paraná) 0 67636 1145794 1121893 2026-06-30T02:01:41Z HarryWurst 36292 {{coord|24|37|4|S|53|19|12|W|}} 1145794 wikitext text/x-wiki {{coord|24|37|4|S|53|19|12|W|}} {{infobox tanàna |anarana=Cafelândia (Paraná) |velarantany= 271,724 |isam-ponina=18.120 |firenena={{BRA}} |fanjakana={{Paraná}} |ben'ny tanàna = Junior Motter <b>([[Partido Novo|Novo]], 2025–2028) |sary=Imagem Aérea de Cafelândia - PR - panoramio.jpg |saina =Bandeira de Cafelândia - PR.svg }} [[File:Parana Municip Cafelandia.svg|thumb|left|Cafelândia]] I '''Cafelândia (Paraná)''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i {{Paraná}}, ao amin'i [[Oeste Paranaense]], [[Microregione di Cascavel (Paraná)|Cascavel]]. == Jeografia == Ny velarantanin'ilay tanàna dia 271,724 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 18.120 (2018) {{commonscat}} {{reflist}} [[sokajy:Tanàna ao Paraná]] 1n28tswumqanlq118o7hmx2ndbp2gsp Taubaté 0 69322 1145807 1115159 2026-06-30T02:37:06Z HarryWurst 36292 1145807 wikitext text/x-wiki {{coord|-23.026390|-45.555280}} {{infobox tanàna |anarana=Taubaté |velarantany= 625,916 |isam-ponina= 322.397 |haavo =580 |firenena={{BRA}} |fanjakana= {{Sao Paulo}} |sary=CTI TAUBATÉ.jpg |saina =Bandeira de Taubaté.png |ben'ny tanàna = [[Sérgio Victor]] }} [[File:SaoPaulo Municip Taubate.svg|thumb|left|Taubaté]] I '''Taubaté''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i {{São Paulo}}, [[São José dos Campos]]. ==Jeografia== Ny velarantanin'ilay tanàna dia 625,916 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 322.397. 133 km ny halavirana mankany [[São Paulo]] renivohitra. Eo anelanelan'i [[São Paulo]] sy [[Rio de Janeiro]] no misy an'i Taubaté eo amin'ny lalambe [[BR-116]] ==Toekarena== Taubaté dia foibe indostrialy manan-danja misy orinasa [[Embraer]], [[Volkswagen]] do Brasil, Alstom, ary LG. {{commonscat}} [[sokajy:Tanàna ao São Paulo]] 4djb6wnsxy6g65vhhyyds2e5k9c01d5 Tremembé 0 69340 1145810 994632 2026-06-30T02:50:50Z HarryWurst 36292 1145810 wikitext text/x-wiki {{coord|-22.958330|-45.549440}} {{infobox tanàna |anarana=Tremembé |velarantany= 192 |haavo =560 |isam-ponina= 53.426 |firenena={{BRA}} |fanjakana ={{São Paulo}} |sary =Tremembe IgrejaMatriz.jpg | saina =Tremembe bandeira.png }} [[File:SaoPaulo Municip Tremembe.svg|thumb|left|Tremembe]] I '''Tremembé''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i {{São Paulo}}, ao amin'i [[Mesoregione di Vale do Paraíba Paulista|Vale do Paraíba Paulista]], [[Microregione di São José dos Campos|São José dos Campos]]. ==Jeografia== Ny velarantanin'ilay tanàna dia 192 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 53.426. {{commonscat}} [[sokajy:Tanàna ao São Paulo]] 0s6vpckrmf1gji9vwrsj1uygy2y3ok4 1145811 1145810 2026-06-30T02:53:43Z HarryWurst 36292 1145811 wikitext text/x-wiki {{coord|-22.958330|-45.549440}} {{infobox tanàna |anarana=Tremembé |velarantany= 192 |haavo =560 |isam-ponina= 53.426 |firenena={{BRA}} |fanjakana ={{São Paulo}} |sary =Tremembe IgrejaMatriz.jpg | saina =Tremembe bandeira.png }} [[File:SaoPaulo Municip Tremembe.svg|thumb|left|Tremembe]] I '''Tremembé''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i {{São Paulo}}, ao amin'i [[Mesoregione di Vale do Paraíba Paulista|Vale do Paraíba Paulista]], [[Microregione di São José dos Campos|São José dos Campos]]. ==Jeografia== Ny velarantanin'ilay tanàna dia 192 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 53.426. Kaominina manamorona ny sisintany: ||Pindamonhangaba]], ||Taubaté]], ||Monteiro Lobato]] sy ||Santo Antônio do Pinhal]] Lavitra ny renivohitr'i [[São Paulo]]: 133 km {{commonscat}} [[sokajy:Tanàna ao São Paulo]] 6w5cezx7vmp8857p5eviqac88se28ib 1145812 1145811 2026-06-30T02:54:14Z HarryWurst 36292 1145812 wikitext text/x-wiki {{coord|-22.958330|-45.549440}} {{infobox tanàna |anarana=Tremembé |velarantany= 192 |haavo =560 |isam-ponina= 53.426 |firenena={{BRA}} |fanjakana ={{São Paulo}} |sary =Tremembe IgrejaMatriz.jpg | saina =Tremembe bandeira.png }} [[File:SaoPaulo Municip Tremembe.svg|thumb|left|Tremembe]] I '''Tremembé''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i {{São Paulo}}, ao amin'i [[Mesoregione di Vale do Paraíba Paulista|Vale do Paraíba Paulista]], [[Microregione di São José dos Campos|São José dos Campos]]. ==Jeografia== Ny velarantanin'ilay tanàna dia 192 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 53.426. Kaominina manamorona ny sisintany: [[Pindamonhangaba]], [[Taubaté]], [[Monteiro Lobato]] sy [[Santo Antônio do Pinhal]] Lavitra ny renivohitr'i [[São Paulo]]: 133 km {{commonscat}} [[sokajy:Tanàna ao São Paulo]] 6hgybzweg6m7fzqd1h41g1nbyteq9zc 1145814 1145812 2026-06-30T03:00:19Z HarryWurst 36292 1145814 wikitext text/x-wiki {{coord|-22.958330|-45.549440}} {{infobox tanàna |anarana=Tremembé |velarantany= 192 |haavo =560 |isam-ponina= 53.426 |firenena={{BRA}} |fanjakana ={{São Paulo}} |sary =Tremembe IgrejaMatriz.jpg | saina =Tremembe bandeira.png }} [[File:SaoPaulo Municip Tremembe.svg|thumb|left|Tremembe]] I '''Tremembé''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i {{São Paulo}}, ao amin'i [[Mesoregione di Vale do Paraíba Paulista|Vale do Paraíba Paulista]], [[Microregione di São José dos Campos|São José dos Campos]]. ==Jeografia== Ny velarantanin'ilay tanàna dia 192 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 53.426. Kaominina manamorona ny sisintany: [[Pindamonhangaba]], [[Taubaté]], [[Monteiro Lobato]] sy [[Santo Antônio do Pinhal]] Lavitra ny renivohitr'i [[São Paulo]]: 133 km ==Renirano == * [[Rio Paraíba do Sul]] {{commonscat}} [[sokajy:Tanàna ao São Paulo]] 0pry7zyyyg4fx2ah8qodowdc6v0cx7k Alto Alegre (São Paulo) 0 69418 1145801 1092298 2026-06-30T02:21:26Z HarryWurst 36292 nanova ny anaran'i [[Alto Alegre (São Paolo)]] ho [[Alto Alegre (São Paulo)]] i HarryWurst 1092298 wikitext text/x-wiki {{infobox tanàna |anarana=Alto Alegre (São Paulo) |velarantany= 318,216 |isam-ponina= 4.157 |firenena={{BRA}} }} I '''Alto Alegre (São Paulo)''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i [[Sary:Bandeira do estado de São Paulo.svg|20px]] [[São Paulo|São Paulo]], ao amin'i [[Mesoregione di Araçatuba|Araçatuba]], [[Microregione di Birigüi|Birigüi]]. == Jeografia == {{...}} Ny velarantanin'ilay tanàna dia 318,216 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 4.157. [[Sokajy:Tanàna ao São Paulo]] 6cj7pk42o24hutdohgfp4o28p2a1jtb 1145805 1145801 2026-06-30T02:25:20Z HarryWurst 36292 1145805 wikitext text/x-wiki {{infobox tanàna |anarana=Alto Alegre (São Paulo) |velarantany= 318,21 |isam-ponina= 3.883 |firenena={{BRA}} |fanjakana = {{São Paulo}} |haavo = |sary =São Martinho d'Oeste - Rua.jpg |saina =Bandeira Alto Alegre.png }} [[File:SaoPaulo Municip AltoAlegre.svg|thumb|left| Alto Alegre]] I '''Alto Alegre (São Paulo)''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i [[Sary:Bandeira do estado de São Paulo.svg|20px]] [[São Paulo|São Paulo]], ao amin'i [[Mesoregione di Araçatuba|Araçatuba]], [[Microregione di Birigüi|Birigüi]]. == Jeografia == Ny velarantanin'ilay tanàna dia 318,21 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 3.883. {{commonscat}} [[Sokajy:Tanàna ao São Paulo]] hqlkbmpxt3o6gxivvguoac8q3zyi6gf 1145806 1145805 2026-06-30T02:26:14Z HarryWurst 36292 {{coord|21|35|10|S|50|10|0|W|}} 1145806 wikitext text/x-wiki {{coord|21|35|10|S|50|10|0|W|}} {{infobox tanàna |anarana=Alto Alegre (São Paulo) |velarantany= 318,21 |isam-ponina= 3.883 |firenena={{BRA}} |fanjakana = {{São Paulo}} |haavo = |sary =São Martinho d'Oeste - Rua.jpg |saina =Bandeira Alto Alegre.png }} [[File:SaoPaulo Municip AltoAlegre.svg|thumb|left| Alto Alegre]] I '''Alto Alegre (São Paulo)''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i [[Sary:Bandeira do estado de São Paulo.svg|20px]] [[São Paulo|São Paulo]], ao amin'i [[Mesoregione di Araçatuba|Araçatuba]], [[Microregione di Birigüi|Birigüi]]. == Jeografia == Ny velarantanin'ilay tanàna dia 318,21 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 3.883. {{commonscat}} [[Sokajy:Tanàna ao São Paulo]] 018w4f2qhyzb0lxwbbf8mrkuu4ucj7d Dinika:Alto Alegre (São Paulo) 1 69419 1145803 329671 2026-06-30T02:21:26Z HarryWurst 36292 nanova ny anaran'i [[Dinika:Alto Alegre (São Paolo)]] ho [[Dinika:Alto Alegre (São Paulo)]] i HarryWurst 329671 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 Cafelândia (São Paolo) 0 69430 1145796 994067 2026-06-30T02:09:38Z HarryWurst 36292 Pejy fihodinana mankany [[Cafélândia (São Paulo)]] 1145796 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Cafélândia (São Paulo)]] {{infobox tanàna |anarana=Cafelândia (São Paulo) |velarantany= 919,860 |isam-ponina= 16.073 |firenena={{BRA}} }} I '''Cafelândia (São Paulo)''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i [[Sary:Bandeira do estado de São Paulo.svg|20px]] [[São Paulo|São Paulo]], ao amin'i [[Mesoregione di Bauru|Bauru]], [[Microregione di Lins|Lins]]. == Jeografia == {{...}} Ny velarantanin'ilay tanàna dia 919,860 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 16.073. fx0scbqh0f084953oh7ujer1ucejwoo Monte Castelo (São Paolo) 0 69460 1145800 1130078 2026-06-30T02:20:00Z HarryWurst 36292 1145800 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Monte Castelo (São Paulo)]] {{coord|21|17|58|S|51|34|7|W|}} {{infobox tanàna |anarana=Monte Castelo (São Paulo) |velarantany= 233,161 |isam-ponina= 4.014 |firenena={{BRA}} |sary= |saina= }} I '''Monte Castelo (São Paulo)''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i [[sary:Bandeira do estado de São Paulo.svg|20px]] [[São Paulo|São Paulo]], ao amin'i [[Mesoregione di Presidente Prudente|Presidente Prudente]], [[Microregione di Dracena|Dracena]]. ==Jeografia== {{...}} Ny velarantanin'ilay tanàna dia 233,161 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 4.014. 6y9801p3b8m07stiy9lsok8ppa1u3h1 Kabary 0 164181 1145630 1145578 2026-06-29T12:15:54Z Rasoa Nirina 05 39723 Lanjan'ny Kabary 1145630 wikitext text/x-wiki Ny '''kabary''' dia lahateny atao amin' ny feo avo ka entina hampitana hafatra ary matetika ravahina amin' ny [[hainteny]] sy [[ohabolana]] sady atrehin' olona maro. Samy nanana ny fomba nitrandrahany ny kabary ny rehetra ka izay no mahatonga ny famaritana somary maro amin' izao fotoana izao ny atao hoe ''kabary'', fa saingy io no fototra ka miainga avy amin' io avokoa ny famaritana rehetra misy ankehitriny.<ref>https://www.studocu.com/row/document/universite-dantananarivo/cours-physiologie/ny-literatiora-malagasy/108946291</ref> == Ny lanjan'ny Kabary == • Fampitana ny soatoavina Malagasy • Fanajana ny zokiolona • Fanamafisana ny fihavanana • Fitahirizana ny teny sy ny kolotsaina == Ny ilana ny kabary == Maromaro ny antony ilana ny kabary, ka ohatra amin' izany ireto: * entina hanamarinana na hanazavana zavatra iray manan-danja; * entin'ny mpiteny maneho ny fahaizany miteny sy mitana ny sain'ny mpihaino, amin'ny alalan'ny teny tsara rindra sy [[ohabolana]] voafantina; * nentin'ny mpanjaka nampitana hafatra tamin'ny vahoaka. == Ny toetra tokony hananan' ny mpikabary == Ny mpikabary dia tokony hanana ireto toetra manaraka ireto: * mila fahasahiana; * mila fahaizana mandaha-teny; * mila avo feo; * mahafantatra ny fahendrena malagasy; * mahafehy ny [[ohabolana]] sy ny [[hainteny]] ary ohampitenenana. == Ny karazana kabary == Maro karazana ny kabary satria maro tokoa ny hafatra hampitaina. Anisan' ireny ny fampitana arahaba ambara amin' ny teny tsotra hoe kabary fiarahabana, ny firarian-tsoa isan-tsokajiny, ny [[kabary am-panambadiana]] izay ahafahana mahafehy ny kabary rehetra ny fahaizana azy (fangataham-bady, vodiondry,...), ny kabary an-karatsiana: [[Kabary famangiana |famangiana]], fisaorana am-pandevenana (am-bohitra, am-piangonana, ambony fasana), ny kabary am-pamadihana ary ny kabary fanaovam-beloma izay fampitana fanaovam-beloma. == Ohabolana momba ny kabary == * Teny diso tsy mba kabary, mihinam-bary aza misy latsaka. * Teny zato, kabary arivo, fa ny marina tokana ihany. * Aza manao kabary ambony vavahady. * Fisa-molotra sendra kabary, ka tojo ny sahaza azy. * Kabarin-dRainisalama: ny lasa momba ny lasa, ny sisa manaraka ihany. * Kabarin-t[[saka]]: vao miteny dia omeo. * Kamboty mihaino kabary: milaza tsy misy mpihaino, manontany tsy ilazan' ny olona. * Manao kabarin' [[Vonizongo|Ivonizongo]]: eo anatrehana tsy mahomby, eny anindran-tany vao miventy. * Nataonao ho very angaha aho no nariana tamin-kabary? * Ny [[zanak' omby]] tsy ampianarin-domano, ny andriana tsy ampianarin-kabary. * Tendrombohitra tsy ilaozan' [[ambiaty]], tanàna maro tsy ilaozan' adala, kabary be tsy ilaozan-diso. == Rohy ivelany == * [https://fr.scribd.com/document/528893667/Programme-2nde https://fr.scribd.com/document/528893667/]Programme-2nde * https://www.studocu.com/row/document/universite-dantananarivo/cours-physiologie/ny-literatiora-malagasy/108946291 == Jereo koa == * [[Hainteny]] * [[Ankamantatra]] * [[Angano]] * [[Kabary am-panambadiana]] * [[Kabary famangiana tera-bao]] * [[Kabary famangiana amin' ny fahoriana]] * [[Literatioran' i Madagasikara]] == Loharano == [[Sokajy:Kolontsaina malagasy]] <references /> [[Sokajy:Ny lanjan'ny Kabary]] t5ff1ap50xlz3q5ub2v5ubr1yul8uqh Andriamasinavalona 0 190708 1145666 1145386 2026-06-29T16:07:24Z Hephaestus-Mrz36 22223 /* Ireo natao sy nasondrotra ho Andriamasinavalona */ 1145666 wikitext text/x-wiki [[Sary:Fitomiandalana 2.png|vignette|363x363px|Fitomiandalana ao amin'ny Rovan'Antananarivo, renivohitry ny fanjakan' Andriamasinavalona|alt=]] '''Andriamasinavalona''' dia mpanjakan'Imerina tokony ho tamin'ny manodidina ny taona 1675. Ny mpanjaka [[Andriantsimitoviaminandriandehibe]] no rainy, ary Rafaravavy kosa no voalaza fa reniny. Andrianjakanavalondralambo na ihany koa hoe Ralambonandriantsimitovy hono no anarana niantsoina azy fony izy andriantompombodivona teny amin'ny vohitr'[[Alasora]] tamin'izany, ary izy dia nanoa an-d[[Razakatsitakatrandriana]] zokiny, izay nandimby an-drainy nanjaka tao Antananarivo. Avy amin'ny anarany no nipoiran'ny sokajin'[[andriana]] atao hoe [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]], izay ahitana ny taranany sy ireo havany. Tsy nanongana na ihany koa nandroaka an-jokiny teo amin’ny fitondrana izy, fa ny vahoaka, araka ny hevitra sy ny teti-kadin’Andriamampandry, [[Hova|hovalahy]] izay nanolontsaina azy, no antony nahatonga izany. Nisy roambinifolo (12) vavy ny vadin’Andriamasinavalona, vokatry ny famoriam-panjakana, ary niteraka sivy lahy sy vavy maromaro izy. Samy tiany hahazo anjara fitondrana kely tsirairay teo amin’ny fanjakana, na ny zanany naterany, na ny zanaky ny iray tampo aminy, ka nahatonga ny fanjakana «[[Menakely (tany)|Menakely]]» ho marobe. [[Andrianambonimena]], zanak'anabaviny tao [[Alasora]] no notendreny handimby azy ho eo amin'ny fanjakana. Anefa, i [[Andriantomponimerina]], zanany tao [[Ambohidratrimo]], no nitana babo azy fotoana maro mba hanereny azy hanome ny [[Fanjakan' Imerina|fanjakan’Imerina]] manontolo. Afaka ihany anefa izy ka niverina nody tao Antananarivo, izay renivohitry ny fanjakany. Niamboho sy nafenina tao Antananarivo izy tany amin'ny manodidina ny taona 1710 tany ho any, ary heverina ho naharitra zato (100) taona ny andro niainany. == Andriamasinavalona, mpanjakan'Imerina (1675-1710) == Andriamasinavalona no mpanjaka faha-sivy taorian’ny nanjakan-d[[Rangita]], ilay voalaza fa nanorina ny fanjakana merina voalohany. Izy dia zafiafin’[[Andrianjaka]], ilay mpanjaka nanorina an'Antananarivo (1610-1630), ary mazava ho azy fa izy dia anisan'ny razamben’[[Andrianampoinimerina]], mpanjakan'Avaradrano (1785-1810). Teraka ny tsinambolan’ny [[Alahamady]] toa an-d[[Ralambo]] razambeny izy; Andrianjakanavalondralambo na Ralambonandriantsimitovy no anarana nentiny fony izy tompom-bodivona tao [[Alasora]], nanoa an’[[Andrianjakatsitakatrandriana]] zokiny, izay nandimby an-drainy: i Andriantsimitoviaminandrianandehibe, mpanjaka tao Antananarivo. Rehefa nanjaka izy dia naka ny anarana hoe Andriamasinavalona (izay midika hoe: «andriana manana ny hasina, harena voatahiry sy navalona hataramin’ny ela»). Andriamasinavalona dia anisan’ny andriamanjaka nalaza teto Imerina, izay fakana tahaka satria nahay nifandray sy niahy ny soa ho an’ny vahoakany izy, ary tia ny zanany sy ireo havany, nanam-panahy ka mamy hoditra tamin’ny olon-drehetra ary tena nampihatra ilay fiteny hoe: «Ny fanahy no olona». Feno fahendrena izy tamin’ny fitondrana ny tany, ary nanana ny hatsaram-po teo amin’ny fifandraisana amin’ny vahoakany. Tsy [[lefona]] na ihany koa [[basy]] aman-[[tafondro]] no nentiny namory ny fanjakana merina, fa ny fahaizany nifandray tamin’ny mponina: Andriamanjaka nahay niara-nidinika amin’ny vahoakany ny ho soa teo amin’ny fanjakany, sy ny ratsy tokony ialana izy. === Ny nandraisany ny fanjakana === Taorian’ny nihambohon’ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe, dia Andrianjakatsitakatrandriana zokin'Andriamasinavalona no nandray ny fitondrana tao Antananarivo, araka ilay didy fandovam-panjakana hoe « Fanjakana arindra ». Ny zandriny kosa, Andrianjakanavalondralambo, dia nampanoavina teo Alasora aloha mandra-piandry ny anjarany. Noho ny fifehezana ratsy sy ny fahasatran’Andrianjakatsitakatrandriana anefa, dia nijaly sy nankahala azy ny vahoaka.Mba hamahana ity olana ity, dia nitsapa ny sain’ireo andriana mirahalahy i Andriamampandry, loholona hendry avy eny Dilambato. Rehefa nanontaniany ny amin’ny fony izy ireo, dia nilaza ho manana « fo tokana » ilay zokiny, izay midika fa mpitondra jadona, manapaka irery ary tsy miera amin’ny vahoaka. Ny zandriny kosa kosa dia nambara ho manana « fo roa na fo telo », izany hoe mpitondra vonona hifampidinika sy hiera amin’ny vahoaka amin’ny zavatra rehetra. Noho izany fahasamihafana izany, dia nifidy ny « fo roa » ny vahoaka ary nanapa-kevitra hanongana ilay mpanjaka ratsy fitondrana.Nandray tetikady maty paika i Andriamampandry sy ireo olon-kendry namany toa an’Andriamanalina mba handroahana ny mpanjaka. Tamin’ny alalan’ny ozona sy ny fampiasana sikidy tamin'izany fotoana izany no nitaomana an’Andrianjakatsitakatrandriana hiala tamin'ny toerany tao Antananarivo. Tetsy an-daniny, nifindra nankao an-tanàna kosa ilay zandriny mandra-pahatongany tao Anatirova. Teo no nahazoany ny hobin’ny vahoaka ary naka ny anarana vaovao hoe Andriamasinavalona. Nodorana ny tranon’ilay zokiny teo Andohalo, ka voatery niala tanteraka sy niankandrefana izy.Na dia nahazo ny fahefana feno aza Andriamasinavalona, dia nasehony ny hatsaram-panahiny sy ny fahendreny satria tsy nanenji-dresy izy fa nalahelo ny zokiny. Nandefa lehilahy fito lahy izy hanolotra basy, lefona, ary vola iray kitapo ho vatsy sy fiarovan-tena ho an’ny zokiny mianakavy. Nanohina ny fon’Andrianjakatsitakatrandriana izany fahalehibiazan’ny zandriny izany, ka nitodika nianatsinanana izy nivavaka sy nitso-drano an’Andriamasinavalona mba ho ela velona sy ho lava fitondrana, talohan’ny nandehanany niankandrefana ho any Antsakalavan’i Boina.Raha fintinina, dia hita tamin’ity tantara ity fa ny tetikadin’Andriamampandry sy ny safidin’ny vahoaka no nanongana ny mpanjaka fa tsy ny fitiavam-pahefana. Izany indrindra no nanamarika ny fomban’Andriamasinavalona izay nanjaka tam-pahendrena sy niera tamin’ny vahoakany hatrany. === Ny fanitarana ny fanjakana Merina === Kely velarana ihany ny faritry ny fanjakana nolovain’Andriamasinavalona tamin’Andriatsimitoviaminandriandehibe rainy, satria tsy nihoatra an’Andringitra ny tany avaratra-andrefana, Angavokely ny atsinanana, Alasora ny atsimo, ary ny henihenin’i Betsimitatatra ny andrefana. Mbola nizarazara ho fanjakana madinika maro nifandrafy ny tany Imerina tamin’izany fotoana izany, ary tsy nanana fahefana firy tamin’ireo tompomenakely nipetraka am-bodivona ny fanjakan’Antananarivo. Noho izany fifandrafiana izany, tsy nandry fehizay ny tany fa nanjaka ny ady an-trano, ny asan-jiolahy, ary ny fisamborana olona hatao andevo hamidy amin’ny Vazaha na ny Arabo. Nitaintaina lalandava ny fianakaviana, indrindra ny zaza amam-behivavy, noho ny tahotra ny ho voatafika tampoka.Naneho izany tsy fandriampahalemana izany ny tantaran’Andriampanarivofonamanjaka sy ny olona fito lahy natanjaka niaraka taminy, raha niainga avy any Ifanongoavana hanatona an’Andriamasinavalona tao Antananarivo izy ireo. Voatery nentin’izy ireo niaraka tamin’ny vatan-dehilahy ny vady aman-janany satria natahotra izy ireo sao baboin’ny fahavalo ho lasa any amin’ny Ontaiva na Bezanozano raha avela fotsiny eo an-tanàna. Roa andro be izao no nandehanan’izy ireo teny an-dalana, ary ny alina ihany no sahy nandroso fa sao nisy nisambotra rehefa antoandro. Noho izany fitadiavana fiarovan-tena lalandava izany, tsy afaka nanao asa famokarana firy ny mponina ka nananontanona foana ny mosary teo amin’ny firenena.Manoloana izany fahantrana sy tebiteby nahazo ny vahoaka izany, ny asa voalohany noraisin’Andriamasinavalona teo amin’ny fitondrana dia ny famerenana ny fandriampahalemana mba hahafahan’ny olona miaina sy miasa am-pilaminana. Ny tetikady hitany nahomby indrindra dia ny famoriana ireo mpanjaka sy fanjakana madinika rehetra manodidina an’Antananarivo mba ho eo ambany fifehezany sy ny fahefany tokana. Tamin’ny alalan’izany famaritana mazava ny sisin-tanin’ny fanjakany izany no nahafahany niaro ny vahoaka rehetra ary nametrahany lalàna tokana hitantana sy hanaraha-maso akaiky ny ambanilanitra. === Ny namoriana an'Imerina === ==== Andriamasinavalona, olon'ny fihavanana. ==== Tsy ny haneho hery na voninahitra tamin’ny alalan’ny ady sy ny fandatsahan-dra no tanjon’Andriamasinavalona, fa ny hitondra fiadanana sy fandriampahalemana ho an’ny fianakaviana merina rehetra. Mba hisorohana ny fahorian’ny vahoaka, dia teny mamy sy ny fandrindrana fihavanana tamin’ny alalan’ny fanambadiana politika no nentiny namory sy nampifanaraka ireo fanjakana madinika. Manaporofo izany ireo vadiny 12 lahy izay tsy haitraitra velively, fa tetikady maty paika nifanarahana tamin’ireo mpanjaka madinika. Nisy ny velirano sy ny fananganana orimbato ho mariky ny fifanekena: Andriamasinavalona no mpanjaka tokana arahina, fa ho tambiny kosa, ireo tompomenakely mpihavana aminy dia mitazona ny fananany ary ny taranany no handova ny fanjakana any aoriana. Ny nanombohany izany dia tany Amoronkay, tamin’ny alalan’Andriampanarivofonamanjaka, mpanjakan’Ifanongoavana, izay nanana fiahiana vahoaka mitovy taminy. Rehefa nahita ny fahendren’ny mpanjaka Andriampanarivo sy ny loholona fito lahy, dia nanapa-kevitra hampidina ny fanjakany ho eo ambany fahefan’Antananarivo. Ho valin’izany fitokisana izany, dia nomentsika ho vadiny i Ranavalontsimitoviaminandriana anabavin’ny mpanjaka, ary nampihavanina ho vinanto sy rafozana izy ireo. Noho izany fihavanana izany, nandry fehizay ny tany ka nahatonga an’i Bezanozano, Ontaiva, Ivakiniadina, ary Amoronkay nanaiky am-pilaminana. Afaka nandeha antoandro tam-pifaliana ny olona fa tsy natahotra intsony, ary faly tokoa Andriamasinavalona satria tontosa tsy nisy fitaovam-piadiana ny fampihavanana ny tany. Ny taranak’ireto mpivady ireto: dia i Andrianjakavololonandriana sy i Andriantsimitovifonamanjaka, no nifehy ireo faritra ireo taty aoriana ary nantsoina hoe « zanak’anabavin’Andriamasinavalona ». Izany tetikady izany koa no nampiasainy tamin’ireo faritra hafa rehetra teto Imerina mba ho tonga fianakaviana iray eo ambany fifehezany: * Any Atsimo (Itsinjoarivo): Nalainy ho vady i Ralanimboahangy, zanak’Andriandanitramantany. Nony maty ny rainy, dia izy no napetraka niandry fanjakana tao Ambohimanjaka (Andramasina), ary ny taranany no nifehy ny vodivona tao. * Any Avaratra sy Andrefana (Manohilahy): Nalainy ho vady i Ramananandrianjaka, zanak’Andriamasinteny. Ny zanak’izy ireo, Andriantomponimerina, no lasa mpanjaka voalohany tao Ambohidratrimo. * Tao Ambohitrabiby: Nalainy ho vady i Ranavalontsitakatrimerina, avy amin’ny Zanadralambo, ka ny zanany no nampanjakaina tao. * Tao Antananarivo: i Ramananimerina kosa no niteraka an’Andrianjakanavalomandimby izay nampanjakaina tao. * Ao Avaradrano: Mba hanamafisana ny fihavanana amin’ireo havan-drazana, izany hoe ireo Andrianteloray: Andriandranando, ary Andriantompokoindrindra, dia nampakariny ho vady Ratompondraondriana. Nisy ny fepetra nifanarahana tamin’ny fianakavian-drazazavavy fa hahazo fahatelon-tanana izy raha misy fisarahana, ary ny zanany no handova fanjakana. Izy no niteraka an’Andriantsimitoviaminandriandrazaka, izay nomena ny fitondrana tao Ambohimanga. Raha fintinina, tamin’ny alalan’ireo fanambadiana ara-politika sy velirano maro isan-karazany ireo no nahafahan’Andriamasinavalona nampandry ny tany sy namory an’Imerina manontolo tam-pahendrena, tsy nampiasa hery na basy aman-defona fa nifototra tamin’ny firaisankina sy ny fihavanana. ==== Ny famaritam-panjakana ==== Mba hametrahana fandriampahalemana sy hisorohana ny fifandirana eo amin’ny fanjakana roa tonta tamin'izany, dia nifanaraka Andriamasinavalona, mpanjakan’Imerina, sy Andriambahoaka, mpanjakan’Imamo, fa hovariana ny sisin-tany mampisaraka azy ireo. Ny fomba namaritana izany dia ny fiaingan’izy roalahy vao maneno akoho tokana amin’ny maraina, ka izay toerana ifanenana no atao faritra izarana ny fanjakana. Andriamasinavalona, izay nantsoina koa hoe Andriamatahobelirano, dia nitana marina ny teny nomeny ka niainga avy teto Antananarivo tamin’ny fotoana nifanarahana. Mifanohitra amin’izany, Andriambahoaka kosa dia nambosin’ny olony ka nivadika tamin’ny fifanekena; tsy niandry ny maraina izy fa niainga vao tapi-mandry ny olona mba hahazoana tany be.Teo amoron’ny renirano kely iray eo andrefan’Imerintsiatosika no nifanena izy roalahy, ka nihoraka ny mpanaraka an’Andriambahoaka satria nihevitra fa nahazo tany midadasika. Mba hanamafisana izany fizarana izany anefa, dia namono omby fotsy teo izy ireo ho orim-baton’ny fihavanana, ka io renirano io no nomena ny anarana hoe Iombifotsy. Na dia teo aza ny fivadiham-pifanekena, dia nifanaraka izy roalahy fa hifandray tsara ny vahoaka ary afaka mivezivezy malalaka toy ny tompony na any Imerina na any Imamo, ka nitsahatra ny ady.Na izany aza, nisy vokany ratsy teo amin’Andriambahoaka ny fivadiham-belirano nataony. Teny an-dalana nody dia niharan’ny hatsiaka, ny aretina, ary ny fahafatesana ny mpanaraka azy, izay ninoany fa todin’ny fianianana tsy netiny. Nenjehin’ny eritreriny mafy Andriambahoaka ka nandefa olona nitondra fanomezana lafo vidy hitady famelan-keloka, ary izy tenany mihitsy no nandeha nifona tamin’Andriamasinavalona taty aoriana. Nanitrikitrika anefa Andriamasinavalona fa Andriamanitra izay nanaovana ny fianianana no tompon’ny teny farany amin’izany. Ho fahatsiarovana izany fizarana izany, dia nampanaovin’Andriambahoaka hady taty aoriana ny zanany teo Ambatondramijay (Hadin’Andriampivovo) mba ho mari-pisarahana: ny miorika amin’ny Iombifotsy dia Imerina ary ny mivalana dia Imamo.Tamin’ny alalan’io fandaminana teo amin’ny Vakin’Iombifotsy io no nahafahana namory ny vahoaka Merina sy nametraka ny faritra fonenany izay nantsoina hoe Ankibonimerina. Nofaritana mazava ny sisin-tany manodidina izany: ny atsinanana dia ny Vakinifanongoavana sy ny moron’ny ala mainty, ny avaratra dia ny Vakin’Isahasarotra sy ny sisin’Antsihanaka, ny andrefana dia ny Vakin’Iombifotsy, ary ny atsimo dia ny Vakin’Irangaina sy Onive manamorona ny efitra atsimo. === Ady amin'ny mosary sy ny asa fampandrosoana === Tamin’ny andro nanjakan’Andriamasinavalona, dia nisy mosary lehibe sy mafy loatra nantsoina hoe « Tsimiofy » nianjady tamin’ny vahoaka Merina, vokatry ny rivotra sy orana nikija nandritra ny iray volana izay niverimberina isan-taona. Potika avokoa ny voly rehetra, na ny teny an-tanety na ny tany an-tanimbary, ka saika nandripaka ny vahoaka ary nampijaly hatramin’ny fianakavian’ny andriamanjaka ny tsy fahampian-kanina. Naniraka olona hitady vary hovidina ny mpanjaka saingy tsy nahita, raha tsy tany amin’Andriandrivotra tao Andraisisa. Noho ity farany nanome vary maimaim-poana sy nampiana hanina hafa ho an’ny mpanjaka, dia teraka ny fitenenana hoe « Hany vary Andraisisa ! », ary novalian’ny mpanjaka soa izy ka natao « menabe » fa tsy « menakely » intsony ny faritr’Andraisisa.Noho izany fahoriana izany, dia nataon’Andriamasinavalona ho vaindohan-draharaha ny handresy ny mosary, izay noheveriny ho hany rafin’ny fanjakany. Mba hanatrarana izany tanjona izany, dia nohamafisiny sy nampitomboiny ny fefiloha nanomboka teo Ankadimbahoaka ka hatrany andrefan’Ilanivato. Ity asa lehibe ity dia natao mba hanovana an’i Betsimitatatra ho tanimbary midadasika hiveloman’ny ambanilanitra, sady ho fanohizana ny asa rano lova napetraky ny razany izay nantsoiny hoe « Vahilava mora ladinina ».Mba hanamafisana hatrany izany fahombiazana izany sy hampiadana ny olona, dia nisy fepetra lehibe telo nampiharina mikasika ny toekarena sy ny fiarahamonina: * '''Ny Fampandrosoana ny Varotra''': Napetraka ny fisian'ny tsena isan-kerinandro teto Imerina, izay rafitra efa nisy talohan’ny andro nanjakan'Andrianampoinimerina mba ho toeram-pihaonana sy fifanakalozana, ary nampiasaina tamin’izany ny vola ariary (avy amin’ny real espaniola) sy ireo vakivakim-bola. * '''Ny Fandriampahalemana''': Nividy ny tafondro voalohany teto Imerina izy, nantsoina hoe « Befeo ». Tsy nentina nanafihana na nanao ady ity tafondro ity, fa natao ho marika fampitandremana fotsiny mba hanjakan’ny filaminana, ka raha misy manakorontana dia mipoaka izany. * '''Ny Lalàna mifehy ny Fanambadiana''': Tamin'izany fotoana izany dia nametraka ny fomba « fanolorana ny Vodiondry » ho mariky ny fanamafisana ny fanambadiana izy. Nanomboka teo, dia tsy hena vody ondry ara-bakiteny intsony no nomena fa nosoloina zavatra hafa sarobidy toy ny vola, tany, na firavaka. === Ny fiandrianana sy ny hasin'ny andriamanjaka === Mba hampitomboana ny hasina sy ny voninahitry ny andriamanjaka, dia nametraka lalàna hentitra momba ny fiandrianana ny mpanjaka Andriamasinavalona. Nalamina ny fiambenana ny mpanjaka ka natsangana ireo karazan’olona voatokana hitaiza sy hikarakara azy, toy ny Tsiarondahy sy ny Madiotanana, ary tsy nisy olona afaka nanatona ny andriamanjaka raha tsy nahazo alàlana. Fitsipika lehibe koa ny momba ny fiarahabana ho mariky ny fifanajana; ny tandapa sy ny Ambaniandro dia nampiasa ny teny hoe « Sarasara, Tompoko e ! », « Tsara và, Tompoko e ! », ary « Aza marofy ! » rehefa miarahaba ny mpanjaka, raha ny samy andriana kosa dia nampiasa ny « Tsara va tompoko ! », ka ny zandry na ny vehivavy foana no natsangana hiarahaba ny zoky na ny lehilahy. Ary ho mariky ny fahefana ny « Elo mena » izay natokana ho an’ny andriamanjaka irery ihany, indrindra rehefa mikabary na mandeha eny an-dalana.Ankoatra izany, nisy fanovana lehibe natao tamin’ny fotodrafitrasa masina sy ny fomban-drazana teto Imerina. Teo Andohalo no nananganana ny Vatomasina voalohany amin’ny alalan’ny voahangy mivady, volatsivaky, ary ran’omby volavita, mba ho toeram-pikabariana sy fanandratana mpanjaka. Io kianja sy vatomasina io dia hita koa tany amin’ireo vohitry ny Andriamasinavalona sy ny tompombodivona ho fanaovana sorona omby amin’ny andro Fandroana. Nampitomboina lanja ihany koa ny andro Fandroana amin’ny tsinambolan’ny Alahamady, izay andro firavoravoana nanamarihana ny nahaterahan’ny andriamanjaka, sady fotoana fanamafisam-pihavanana ho an’ny isan-tokatrano sy ny isam-batan’olona.Farany, nohavaozina ny Lapa Besakana ao Anatirova, izay lasa foiben’ny fiorenam-panjakana. Tao no nisehoan’ny tantaran’i Trimofoloalina, izay nahafoy tena hatao sorona velona ho an’ny mpanjaka; saingy tsy novonoina izy fa nosoloina ran’akoholahy mena ny sorona, ka nahatonga azy sy ny taranany ho nomena ny sata « Tsy maty manota ». Tao Besakana ihany koa no nisy ny « afo tsy maty » izay nambenana andro aman’alina. Noho izany rehetra izany, ny Zanakandriana voatendry hanjaka dia tsy maintsy nentina tao Besakana aloha, mijoro anilan’ny fatana afovoany mangatam-pitahiana amin’ny fomba antsoina hoe « Halampatan’ny Besakana », izay mari-pahefana ambony indrindra vao azo antsoina ho mpanjaka manan-kery. == Ny fandaminana ny fitondrana == === Ny ambaratongan'ny havan'andriamanjaka === Noho ny fitomboan’ny isan’ny havan’andriana tamin’ny andron’Andriamasinavalona, dia nanao fandaminana vaovao ny mpanjaka ka nampiditra ny sokajy Zazamarolahy sy Andriamasinavalona ho eo alohan’ny Andrianteloray sy ny Zanadralambo. Izany no niteraka ny fokon’andriana enina teto Imerina, izay nantsoina hoe « havan’andriamanjaka ». Rehefa nandeha ny fotoana, dia nisokajy telo ny fiantsoana azy ireo: ny andriana teraky ny trano Ifohiloha (Zanakandriana, Zazamarolahy, ary Andriamasinavalona), ny Andrianteloray (Andriantompokoindrindra, Andrianamboninolona, ary Andriandranando), ary ny havan’Andriana (Zanadralambo sy Zanadralambo amin’Andrianjaka). Ny sokajy ambony indrindra toy ny Zanakandriana dia natokana handova fahefana saingy nety niova izany sata izany rehefa miova ny mpanjaka niaviany, ary tamin’ny andron-dRadama I vao nampidirina ny teny hoe « Printsy ». Ireo foko lahiaivo kosa, toy ny Andriandranando sy ny Zanadralambo, dia nifantoka tamin’ny asa fampandrosoana ny fanjakana toy ny fefiloha sy ny famoliana landy.Mba hanavahana ny andriana amin’ny sarambabem-bahoaka, dia nahazo zo sy sata iombonana manokana ny taranak’i Rangita sy Rafohy. Teo amin’ny adidy amin’ny mpanjaka, dia voadona tsy hanao asa fitondrana entana, tsy hiambina andriana, tsy hitaona tany mena ho an’ny fasana, ary tsy ho gadraina amin’ny vy na hovonoina ho latsa-drà. Na dia nisy foko hafa toy ny Antehiroka, Zafimamy, ary Trimofoloalina nahazo zo mitovitovy amin’izany aza noho ny asa nataony, dia tsy natao hoe andriana izy ireo satria ny rà sy ny firazanana niandohana ihany no fototra maha andriana merina.Natao hentitra dia hentitra ihany koa ny lalàna mifehy ny fanambadiana mba hiarovana ny fahadiovan’ny firazanana sy hitazonana ny « lova tsy mifindra ». Ny tena andriana dia izay nateraky ny ray sy reny samy andriana, ary na i Andrianampoinimerina aza dia nanamafy taty aoriana fa tsy maintsy mivady amin’ny mitovy saranga aminy ny andriana, ny hova, ary ny mainty. Teo amin’ny fomba amam-panao, ny andriandahy dia tsy nandeha naka vehivavy mivantana fa nandefa solom-bady. Raha nanambady hovavavy ny andriandahy ambony, dia nahazo nanao izany saingy ny zanany kosa dia tsy nahazo nilevina amin’ny fasan’andriana manana tranomanara sady nahazo lova manokana nantsoina hoe « tolo-bohitra » fotsiny. Mifanohitra amin’izany, loza ho an’ny andriambavy ny manambady hovalahy satria heverina ho « mandrorona » na manary razana izany, ka amidin’ny fokonolona izy hividianana mangahazo masaka ho an’ny olona ho fanehoana henatra. Raha andriambavy avy amin’ny sokajy ambany kosa no alain’ny andriandahy ambony, dia nantsoina hoe « misandratra » izy satria ny taranany dia nahazo nandova ny anaran-drainy. === Ny rafitra fandaminana ny vahoaka === Mba hampandehanana tsara ny fitantanana ny fanjakana, dia nanao fizarana andraikitra sy adidy mazava ho an’ireo karazam-poko sy sokajim-bahoaka hafa rehetra Andriamasinavalona. Ny foko tsirairay dia nomeny anjara asa manokana nifandray tamin’ny fiaviany na ny fahaizany. Ny foko Talasora, ohatra, dia nantsoiny hoe « zokim-pirenena » satria tao Alasora no niandohan’ny razan’andriana rehetra, ka izy ireo no natokana ho mpanao soron’andriana sy mpandatsaka ny andriana miamboho. Ny Antehiroka kosa dia noraisiny ho toy ny « zanadahy » sy havany, ka nomeny adidy manokana amin’ny fahasatranana, izany hoe izy ireo no mpitsitsika sy mpanao ny hasina rehetra ho an’ny mpanjaka.Ny sarambabem-bahoaka maro an’isa kosa dia nantsoina amin’ny ankapobeny hoe Ambaniandro, Bemihisatra, Folovohitra, na Hova. Nisy fomba amam-panao kanto sy feno fifanajana teo amin’ny fifandraisan’ny mpanjaka sy ity vahoaka maro an’isa ity rehefa nanao kabary: raha ny andriana no miantso ny vahoaka dia manao hoe « Ianareo Ray aman-dReny ! », ary raha ny vahoaka kosa no mamaly na miantso ny andriana dia miantso azy hoe « Ianareo zanaka amam-para ! ». Ankoatra izany, teo ireo nantsoina hoe « Voaramasiaka », izay nahitana ny foko Manisotra sy Manendy ary ireo Mainty tompon-tany taloha. Ity sokajy ity no fangalana ny Angaralahy, ny Tsiarondahy, ary ny tandapa isan-karazany natao hikarakara sy hitaiza ny andriana, ary taty aoriana, tamin’ny andron-dRadama I, dia nivoatra ho miaramila matanjaka sy kinga izy ireo ka maro no lasa Manamboninahitra ambony manana voninahitra faha-16.Farany, teo ambanin’ireo sokajim-bahoaka rehetra ireo, dia nisy ny andevo na ny olona very zo. Lasa mpanompo izy ireny noho ny trosa na noho ny sazy nianjady taminy, ka noheverina ho toy ny fananana na fitaovana azo novidina teny an-tsena. Na izany aza, tsy dity mandrakizay izany sata izany satria afaka nandoa vola hanavotana ny tenany izy ireny, na navotan’ny havany, ka niverina ho amin’ny sokajy sy ny toerana nisy azy taloha, na iza izany, na iza. === Zara-taiza fa tsy andriana === Mba hitantanana tsara ny fanjakana efa nihamidadasika sy hisorohana ny fifandirana any amin’ireo faritra lavitra, Andriamasinavalona dia nampihatra rafitra fitsinjaram-pahefana fa tsy fizarana fanjakana velively. Ny tanjona dia ny hananana solontena mahefa hisolo tena ny mpanjaka haingana eo amin’ny raharaham-panjakana, toy ny fandraisana ny vodihena izay nety ho simba raha entina andro maromaro mankany Antananarivo. Noho izany, napetrany ny rafitra niteraka ny « Menabe » sy ny « Menakely ». Ny Menabe dia ny faritra sy ny vahoaka teo ambany fahefan’ny andriamanjaka mivantana izay nanana an’Antananarivo ho foibe, saingy taty aoriana dia nanjary natokana ho an’ireo zanakandriana handimby fanjakana tany Ambohimanga, Ambohidratrimo, ary Alasora ihany koa. Ny Menakely kosa dia faritra kely tao anatin’ny Menabe, natao hiveloman’ireo Tompombodivona avy amin’ny foko Andriamasinavalona, izay nodidiana sy nankinina tamin’ny vahoaka Merina mba hovonjena sy hotandremmana toy ny tsombotry.Na dia nanana vady 12 sy zanaka maro aza Andriamasinavalona, dia nitady mpanjaka tokana handova an’Imerina izy nefa tsy nety nandatsa-drà na namono ny zanany tahaka ny fanaon’ny mpanjaka sasany. Mba hisafidianana izay handimby tamin’ireo zanany sivy lahy, dia nanao fitsapan-toetra amin’ny alalan’ny fomba « misondro-mandry » izy, ka ny efa-dahy ihany no nivoaka ho tsara vintana. Rehefa nanontaniana ny sampy Kelimalaza sy Isoratra dia tsy nahazoana valiny mazava, ka nampiantso an’Andriamampandry ny mpanjaka rehefa avy nanao kabary tamin’ny vahoaka nanao hoe « loaka ny akany, fa firy ny atody? ». Andriamampandry kosa dia nanao fihetsika naneho hevitra lalina tamin’ny alalan’ny fandriatana sy fandosirana lamba tamin’ny fotaka, izay nazavain’ny mpanjaka fa ny triatra dia azo atambatra ary ny fotaka azo sasana.Taorian’izay, nikabary sy nizara ny vodivona ho an’ireo zanany efa-dahy Andriamasinavalona ho fitantanana fa tsy ho fanjakana mahaleotena: * Andriatsimitoviaminandriandrazaka no nomena an’Ambohimanga sy Ilafy; * Andrianjakanavalomandimby no nahazo an’Ambohitraina sy Imerinatsimo; * Andriantomponimerina no nomena an’Ambohidratrimo sy Marovatana; * Andrianavalonimerina no napetraka tao Ambohitrabiby. * Ny tenany kosa dia nijanona tao Antananarivo, ary notendreny ho mpandimby eo amin’ny farany hono izany Andrianambonimena zanak’anabaviny eo Alasora izany. Rehefa voarindra ny fandaharana ny Havan’Andriana enina toko, dia namory vahoaka tao Ambatovory ny mpanjaka ary namboly voantsianaranana (ampaly) ho marika fa tsy tokony hanaranana ny adala ny tany sy ny fanjakana. Na dia hita ho hendry teo ambany fahefan-drainy aza izy efa-dahy, Andriantomponimerina tao Ambohidratrimo dia efa naneho fihodinana tamin’ny alalan’ny fitanana babo ny rainy mba hanereny azy hanome an’Imerina manontolo, ka niteraka ozona ho azy. Indrisy anefa, vao nikipy fotsiny ny mason’Andriamasinavalona dia nivadika tamin’ny hafatra napetraka avokoa ireo zanany ka nanararaotra ny fahefany. === Andriamasinavalona lasa babo tao Ambohidratrimo === [[Sary:Ambohidratrimo.jpg|vignette|360x360px|Fasana miandalana ao amin'ny Rovan'Ambohidratrimo|lien=Special:FilePath/Fitomiandalana_Ambohidratrimo.jpg|ankavia]] Rehefa samy napetraka tamin’ny vodivona nisy azy avy izy efa-dahy zanany, dia fanaon’Andriamasinavalona ny nandeha nitety sy nitsidika azy ireo. Na izany aza, Andriantomponimerina, ilay napetraka hitondra an’Ambohidratrimo sy ny faritra Marovatana, dia efa naneho fihodinana sy ditra hatramin’ny ela. Nampanaoviny sanga kely ny vahoakany tao Marovatana, ka izay olona avy any ivelany mandalo ao nefa tsy misanga dia nosamboriny ary namidiny ho andevo. Na dia nitaraina tamin’ny mpanjaka aza ny vahoaka noho izany fomba hafahafa izany, dia nihomehy fotsiny Andriamasinavalona ary niteny tamin-janany mba hampitovy volo an’i Merina, saingy valinteny boraingina hoe « samy manana ny azy » no navalin’ity zanany naditra ity. Nisy fotoana aza hono saika raikitra ny ady tamin’izy mianaka, saingy nanao tetika mody maty Andriantomponimerina, ka nampijanona ny fanafihan’ny mpanjaka noho ny alahelo. Niainga ary i Andriamasinavalona lasa nankany Ambohidratrimo mba hamangy ny zanany izay noheveriny fa maty. Nony tonga tao anaty rova anefa izy, dia nohidian’Andriantomponimerina ny vavahady fito sosona, norobaina ny Merina nanaraka azy, ary natomboka ny fihazonana sy pibaboana an’Andriamasinavalona an-keriny nandritra ny fotoana ela loatra. Nandritra izany fotoana izany, matetika Andriantomponimerina no nanery an-drainy mba hanome azy an’Imerina manontolo ho takalon’ny fahafahany, saingy tsy nety nanaiky mihitsy ny mpanjaka. Nitady hevitra ihany koa ny vahoaka Merina satria natahotra sao vonoin’ity zanany ity ao am-bohitra ny andriamanjaka. Misy ny tantara milaza fa nitaky vola 7 000 ariary ny tao Ambohidratrimo mba hanavotana ny mpanjaka, izay niteraka ny anaran-toerana hoe Alatsinain’Ambazaha. Ny tantara hafa kosa dia manazava fa nisy tantsaha matanjaka avy any Antsahadinta sy Fenoarivo nanao tetika nitondra amalona matetika tao am-bohitra mandra-pahazoany ny fitokisan’ny mpiambina; nony taty aoriana, novokisany hena matavy ny mpiambina ka rehefa natory alina, dia nohadiny ny rova ary natohitohiny ny salaka nandrotsahana sy nitondrana an’Andriamasinavalona nivoaka ho afaka mandra-pahatonga tany Ilanivato. Misy koa ny fitantaran’i Raombana, avaram-pianarana tamin'izany, izay milaza fa ny zafikelin’ny mpanjaka, Andriantrimobemihisatra, zaza 12 taona zanak’Andriantomponimerina, no nalahelo mafy ny raibeny izay nitomany lava noho ny nampibaboana azy. Nahita ny tandapa sy mpiambina sondriana nilalao izy, ka nitarika moramora an’Andriamasinavalona nivoaka tamin’ny vavahady tsy nisy mpiambina mandra-pahatongany tany Andohatapenaka. Rehefa tafavoaka ny mpanjaka, dia faly dia faly ny vahoaka Merina, ary nisaotra sy nitso-drano ilay zafikeliny nanafaka an'Andriamasinavalona tany. Nataony ozona kosa Andriantomponimerina izay namitaka sy namatotra azy, ka tsy ela taty aoriana dia maty kenda tamin’ny taolana tokoa ity zanany ditra ity. Taorian’izay, dia ilay zafikeliny mpanafaka no notsofiny rano handimby toerana tao Ambohidratrimo (izay nantsoina hoe Imananety taloha) ary nomena ny anarana hoe Andriantrimobemihisatra. Ireo zava-niseho rehetra nandritra ny fitondran’Andriamasinavalona, dia maneho ny fahendreny sy ny hatsaram-pony ary ny fiahiany ny maha-olona. Tsy nampandatsa-dra izy, toy ny hita tamin’ny tantaran’i Trimofoloalina izay nosoloina ran’akoholahy ny rany, ary nampanjaka ny safidin’ny tsirairay ihany koa izy, toy ny tantaran-dRatsisaramba izay nifidy an’i Imalo ho vady ka niteraka ny fitenenana hoe « ny harena tsy mahaleo ny tarehy sy ny fanahy ». Noho izany voninahitra lehibe izany, nitombo laza tokoa ny vahoaka Merina tamin’izany andro izany, ary na dia kely sy bitika aza Imerina tamin’izany fotoana izany, dia efa nanana an’Andriamasinavalona ho kiady sy voninahiny, tahaka ireo mpanjaka lehibe niavaka tany ampitan-dranomasina tamin’ny taona 1700. == Ny Andriamasinavalona == [[Sary:Andriamasinavalona 2.png|alt=|vignette|264x264px|Famantarana ny fikambanan'ny « Taranak' Andriamasinavalona »]] === Iza no atao hoe Andriamasinavalona? === Misy ny adihevitra eo amin'ny fiarahamonina mikasika ny taranak'Andriamasinavalona. Mba hialana amin'ny ahiahy rehetra, ny tantara sy ny tetiarana dia mampiseho porofo mazava mifototra amin'ny vohitra fiaviana sy ny fizarana isam-poko. Raha ny fomban-drazana aloha no jerena, ny vohitry ny Zanak'Andriamasinavalona eto Imerina dia niavaka mandrakariva tamin'ny fananana hadivory, ny fasana miandalana eo am-povoan-tanàna, ny kianja misy vatomasina, ny fasana miloloha tranomanara, ary ny fananana hazon'andriana: amontana sy aviavy maniry izay mampiseho fa nisy Andriamasinavalona tompomenakely nonina teo. Indrisy anefa fa nanomboka tamin'ny vanim-potoanan'ny fanjanahan-tany dia simba sy lasa haolo ny ankamaroan'ireo vohitra manan-tantara ireo; voaroba ny fasana, novakina hatao làlana sy fasana hafa ny vatomasina, notapahina ho kitay ny amontana sy aviavy, ary voaota fady ny tranomanara satria nampidirana olona hafa razana, ka miandry ny tena taranaka hamelo-maso izany fomba sy tanatara izany indray isika ankehitriny. Raha ny dikan'ny teny hoe "Andriamasinavalona" indray no jerena, dia nisy fivoarana lehibe izany rehefa nandeha ny fotoana teo amin'ny tantaran'ny firenena. Tany am-piandohany, io anarana io dia natokana ho an'ireo taranaka rehetra avy amin'ny zanakin'ny mpanjaka Andriamasinavalona, izay nanoa, sy ny zanak'anabaviny ary ny zana-drahalahiny nahazo menakely sy nipetraka am-bodivona teto Imerina, izay nantsoina koa hoe Zanak'Andriamasinavalona. Taty aoriana anefa, tamin'ny andron'Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nifandimby nandray ny fitondrana, dia niitatra io famaritana io ka napetraka ho ao anatin'ny sokajy "Andriamasinavalona" koa ireo taranaky ny mpanjaka rehetra izay nanoa ny fanjakana sy ireo olona rehetra nahavita be teo amin'ny firenena, na dia tsy avy eto Imerina aza, ho mariky ny valisoa farany ambony mendrika azy ireo. Noho izany fivoarana ara-tantara izany, nanomboka tamin'ny taon-jato faha-sivy ambinʼny folo, ny foko atao hoe "Andriamasinavalona" dia niforona sy nisokajy ho vondrona telo lehibe vokatry ny fampifangaroana ireo taranaka mivantana sy ireo nahazo izany laharana izany ho mariky ny fankasitrahana avy amin'ny fanjakana. === Ny Andriamasinavalona === Ireto avy ireo izay nosokajiana ho laharan'ny Andriamasinavalona: * ny Zanak’Andriamasinavalona, dia ireo taranany mivantana; * ny taranaky ny mpanjaka izay tsy avy eto Ankibonimerina, nefa nanoa sy nanaiky ny Andriamanjaka teto Antananarivo ka natao ho laharan'ny « Andriamasinavalona »; * ny olon-tsotra na olona avy amin’ny foko hafa ivelan’Imerina, na vahiny avy any ivelan'i Madagasikara, nomem-pankasitrahana ka natao laharan’ny « Andriamasinavalona ». Na dia nisy aza izany fahasamihafana mazava izany teo amin'ny tantara, ny ankamaroan'ny mpanoratra sy mpikaroka tantara, na teratany na vahiny, dia nampifangaro ireto vondrona ireto satria tsy nisahirana na tsy nety nanamarika ny fihavahan'ny fizarazarany, na dia samy nanana ny fomban-drazany sy ny toerany teo amin'ny fiaraha-monina aza ny sokajy tsirairay. Ho fampisehoana izany fahasamihafana izany, ny Zanak’Andriamasinavalona mivantana dia tsy nihinan-kena ratsy mihitsy, fa ny sokajy faharoa kosa dia mety tsy nifady izany satria nanaraka ny fomba fanaony tany amin'ny toerana niaviany ivelan'Imerina ihany, ary ny sokajy fahatelo kosa, izay nahitana vazaha na silamo, dia tsy mahalala ny fisian’izany fady izany akory. Eo amin'ny tantaran'ny firenena, na dia mbola kely sy bitika aza Imerina ary tsy mbola fantatry ny tany ivelany, dia efa nanana an’Andriamasinavalona ho kiady sy voninahiny sahady, izay niavaka tokoa satria nanana zo sy sata manokana ambony noho ny an’ireo andriana hafa, satria saika nahazo vodivona sy menakely avokoa ary nahatandrina fatratra ny fomba amam-panao nentin-drazana nampiavaka azy teo amin'ny fiarahamonina. === Ny taranak’Andriamasinavalona === Avy amin’ireo zanany dimy lahy tsy nanjaka sy ireo zanany vavy nomena vodivona: * Andriamborosy sy Rafaralahimanjaka, zana-dRenilambo vadiny, ao Ambohidrapeto; * Andrianavalonisoraka, zanaky Rakalafotsy, vadiny, tao Isoraka (toa very tantara); * Andriakotofananina, zanaky Renikotofananina vadiny, ao Anosipatrana sy Anosibe (Amoronkay); * Ramatoanimerina, zana-dRamananandrianjaka, ao Ambohijanakandriana (Mamiomby); *Rasohanamanjaka na Rasohanana<ref>Rabarijaona (1938), « ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'' », Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.</ref>, tao Ambohimahamanina (araka ny lovan-tsofina avy any); * Ranavalontsimitoviaminandriana<ref name=":2">Thomas Rakotoarivelo (2003), « ''Ny ketsa mahafehy tena'' », Fanontana manokana - Antananarivo.</ref> ao Anosimanjaka, zana-dRamananandrianjaka; * Ny tera-dRalanimboahangy, vadiny, ao Andramasina; Ny tantaran'ny foko Andriamasinavalona dia mifamatotra amin'ny fizarana vohitra sy menakely ho an'ireo taranaka mivantana teto Imerina, izay niteraka rantsana maro samy manana ny fiaviany sy ny fombany avy. 1) Ny terak' i Renilambo no tompomenakely nifehy voalohany an' Ambohidrapeto, satria io vohitra io dia nomen’Andriamasinavalona hipetrahan’ireo zanany naterany tamin’ i Renilambo vadiny: dia Andriamborosy sy Rafaralahimanjaka. Tany amin’ny taona 1808 tany ho any anefa, dia nisy fivoarana ny rafitra teo an-toerana satria napetrak’Andrianampoinimerina teo Ambohidrapeto koa Ratavy zanany tamin-dRamanantenasoa. Nonina tao amin’ny lapa « Imarivolanitra » izy sy Ramiza zanany, ary nisaotra omby tamin’ny andro fandroana. Noho izany, nozarain’Andrianampoinimerina Ambohidrapeto ka ny iray ampahatelony (1/3) dia lasan'ny zanakandriana sy zazamarolahy tarana-dRatavy (ao Merimandroso, Vonelina, Marobiby, ary Ambohijafy), fa ny roa ampahatelony (2/3) kosa dia nijanona ho an’ny andriamasinavalona terak’ i Renilambo ihany, dia ny faritr'Ambohimidasy, Andohalafy, ary Andramahavola. Ao Ambohidrapeto avokoa no milevina i Renilambo sy ny zanany Ratavy sy Ramiza, ary satria misy lafin-kavan-dRanavalona II koa ao, dia izany no nandevenana ny printsy Ratsimamanga, anadahin-drenin'ny mpanjakavavy, teny an-toerana. 2) Ireo zanak’Andriankotofananina no tompomenakely tao Anosipatrana sy [[Ilanivato]] dia: Andriantsikoto, rain’Andriandambotsimanahy sy Andriamambafotsy ary Ratsirangaina. Taty aoriana dia napetrak’Andrianampoinimerina teo koa Rasendrasoa vadiny sy ireo iray tampo aminy ka nozaraina indray Anosipatrana: ny zanakandriana sy ny zazamarolahy nanana ny 1/3 ary ny andriamasinavalona ny 2/3. Ireo andriamasinavalona zanak’Andriakotofananina no milevina eo an-tampon’Anosipatrana sy Ilanivato. [[Rabobalahy]] zana-dRasalimo koa dia nanana fonenana teo Anosipatrana. Nanitatra ny menakeliny tany Anosibe (Amoronkay) koa iAndriankotofananina tamin’ny alàlan’ny fanambadiana, toy ny nataon-drainy ihany, ka ny zanany izay nandova azy tany tamin'izany dia ry Andriatsimanazy, Andriantomponiloharano, Andriantsiherifahasina, Andriamanohatany mirahalahy avy, izay niavian’ny andriamasinavalona avy ao Anosibe (Amoronkay), Soamonina, Ambatomanjaka, ary Ambohitraina, Fihasinana. Ny taranany dia nifandray sy nifanerasera hatrany tamin’ireo Andriamasinavalona avy ao Ambohitrandriamanitra sy Imerinarivo koa. Rabodonandrasana, zafiafin’Andriakotofananina, vadin’Andrianatody tao Imerinarivo, no reny niteraka an’Andriatsimianatra, izay rain-dRazafindrahety (na [[Ranavalona III|Ranavalona III)]] mirahavavy; 3) Ramatoanimerina na Rafotsiramifidilahy no zanakavavimatoan’Andriamasinavalona tamin'i Ramananandrianjaka vadiny, ary iray tampo amin’[[Andriantomponimerina]], ilay mpanjaka voalohany tao [[Ambohidratrimo]] sy rahavavin-dRanavalontsimitoviaminandriana tao [[Anosimanjaka]]. Nonina tao Ambohijanakandriana, Mamiomby (atsinanan’[[Andringitra]]) izy ary niteraka an’Andrianavalonandrianjaka sy Rakaloy ary Ravololona. * Naka menakely tao Imahatsinjo (andrefan’Ambatofisaorana) Andrianavalonandrianjaka ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe Imiantsoarivo, izay novaina anarana hoe Ambatofisaorana taty aoriana. Nanambady tamin’ny taranak’Andrianavalonimerina, ilay zanak'Andriamasinavalona noroahin'i Andriantsimitoviaminandriandrazaka hiala an’Ambohitrabiby, izy ka niteraka telo mianadahy dia Andriamiaramanjaka, Razakatsivolanina ary Renibodonimerina; * Andriamiaramanjaka nanjaka tao Ikaloy, nandova ny anabavin-drainy Rakaloy, dia nanambady an-dRanavalonandriambelomasina zanaka vavimatoan'[[Andriambelomasina]], mpanjaka tao [[Ambohimanga]], ary niteraka an-dRamboasalama (Andrianampoinimerina) sy Ralesoka. Rahefa maty izy dia nalevina ao Ambohijanakandriana (Mamiomby) fiaviany. 4) Razakatsivolanina indray dia nipetraka sy nanjaka tao Imiantsoarivo na Ambatofisaorana ary milevina ao ihany. Nifampiditra amin'ny fanambadiana tamin’ny zanak’Andrianavalonimerina ilay mpanjaka niongana ao Ambohitrabiby ny taranany ka izy no isan’ny niavian’ireo andriamasinavalona marobe amin’iny faritr' i Mandiavato iny; 5) Renibodonimerina kosa dia efa niteraka ireo zanany dia: i Andriamaheritsialaintany tao Amboatany, sy i Andrianamboamanjaka tao Imerimandroso, ary i Rabodonimerina, vadiben’[[Andrianampoinimerina]], izay izy vao nanambady an’Andriambelomasina ka niteraka an-dRafaravavinandriambelomasina; 6) Andriamaheritsialaintany moa dia olon-kendry sy mpitari-tafika mahay ka nomenan’Andrianampoinimerina zaodahiny menakely maro be ho valisoa izay nozarainy tamin’ireo zanany dia: Rambolamanana nahazo an’Antanamalaza, Rakaloanosy tao Ambalanirana ary Ramanitrahasina tao Fiakarana (Ivato); 7) Ravololona zanaka faravavin-dRamatoanimerina dia nijanona tao Ambohijanakandriana ihany: izy no niavian-dry Andriampinoana, Andriamonja, sy ireo andriamasinavalona avy ao Ambohijanakandriana (Mamiomby); 8) Rasohanamanjaka (na Rasohanana) dia zanakavavin'ny mpanjaka Andriamasinavalona ihany koa hoy ny lovan-tsofina avy eny Ambodirano. Napetrak'Andriamasinavalona ho andriantompombodivona tao Ambohimahamanina izy, izay mbola nitondra ny anarana hoe Ambohidahy tamin'izany fotoana izany. Notsatohina vatovavy teo Ambohidahy ho fahatsiarovana ny nahazoan-dRasohanana io tanàna io. Nanambady an'Andriandambozozoro avy eny Malaza sy Ivatobe avaratra izy ary niteraka an-dRabiby (Antalaho / Antanetibe), Andriamalama (Isoanangano), Ranosy (Androhibe), Andriamifonozozoro (Ivatobe), ary i [[Andriamangarira]] (Antsahadinta); 9) Ranavalontsimitoviaminandriana, izay zanaky ny mpanjaka Andriamasinavalona faravavy. Izy no niavian’ireo « [[Zanadranavalona]] »; 10) Ireo Zana-dRalanimboahangy, vadin’Andriamasinavalona avy ao Andramasina. Ny taranany kosa dia ireo Andriamasinavalona toy ireo terak’Andriantsolo mianadahy. === Ny taranaky ny zanak’anabavy sy ny zana-drahalahin’Andriamasinavalona=== Izy ireo dia ny terak' i: * Ranavalontsimitoviamianandriana, anabaviny tany Amoronkay sy Vakiniadiana; * Ravololonandriana, anabaviny, izay niteraka an'Andriambetandra tao Anosikely (Fenoarivo); * Ravololontsimitoviaminandriana, anabaviny, niteraka an'i Ravololondralambo, tao [[Ilafy]] sy i Andriambolanambo tao Namehana; * Ranavalomananambonintany, anabaviny, niteraka an’i Andrianambonimena, ilay natao handimby an'Andriamasinavalona, tao Alasora, sy i Rangorinimerina, (renin’Andriambelomasina, mpanjakan'Ambohimanga) tao Androhibe (Ambodirano); *Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja, niteraka an'Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo sy Andriandambozozoro tao Ivatobe avaratra sy Malaza (Ambodirano); * Andriamanitrinitany, rahalahiny, tao Ambohipoloalina. Ranavalontsimitoviaminandriana, ilay anabavin’Andriamasinavalona, dia nanambady an’Andriampanarivofonamanjaka, mpanjaka tao Ifanongoavana (Amoronkay sy Vakiniadiana). Niteraka marobe izy roa ka ny zanany roalahy izay voatanan’ny tantara ny anarany dia i Andrianjakavololonandriana, izay tompomenakely nifehy an'Ambohitrarivo, sy i Andriantsimitovifonamanjaka, izay tompomenakely nifehy an'[[Ambohitrandriamanitra]]. Izy ireo no zanak’anabavin’Andriamasinavalona, niavian’ireo andriamasinavalona ao Ambatovory, Andranomalaza, Sambaina amin’ny Vakiniadiana sy Ambohitrandriamanitra, Imerinarivo, sy Miadamanjaka, amin’ i [[Vakinisisaony]]. Toy izao ny [[tetiarana]] azo mikasika ny taranak’izy roalahy: 1) Andrianjakavololonandriana tao Ambohitrarivo, nampitondraina ny nentin’Avaradrano (Ivakiniadiana) dia niteraka an’ i: * Andrianifoinamanjaka (tao Ambatovory, Sambaina, ary Lohavohitra), izay vadin-dRafotsiraivoramavo (anabavin-drain’Andriamary, mpanjakan’Imamo andrefana) izay niteraka roalahy dia: 11) Andriandambozozoro (tao Sambaina) niteraka an’Andriandambonavalona sy Rabodosambaina; Andriandambonavalona dia niteraka an'i Razakatsihono tao Sambaina, sy Rasavolahy zokiny ary Rasavolahy zandriny. Naka menakely tany Marovatana ihany koa izy izay niavin-dRalambozozoro<ref>Thomas Rakotoarivelo (2005), « ''Ny tantaran'Andambozozoro (vohitr'Andriana ao Marovatana) - Andriandambozozoro sy ny taranany ''», Fanontana manokana - Antananarivo.</ref>, ary ny taranany dia mbola any ankehitriny. 12) Andrianjakafonamanjaka, tao Ambatovory, izay nanambady an'i Ranavalokoandriamanitra, zanakavavin’Andriambelomasina, mpanjakan' Ambohimanga, ary niteraka an’Andriantsiresy sy Andrianamboatsimaharivo. 2) Andriantsimitovifonamanjaka, tao Ambohitrandriamanitra (Amoronkay), nampitondraina ny nentin’ i Vakinisisaony, dia niteraka an’ i * Andriamiarinarivofonamanjaka, izay niteraka an’ i 21) Andrianantsantsa, izay niteraka roalahy dia: 211) Andriantomponamoronkay tao Ambohitrandriamanitra, izay niteraka indray an’Andriantaratasy sy Andriantsimitovy, raiben-dRazafinandriana vadin-dRamahatra, 212) Andriantsaratandra (Imerinarivo) niteraka an'Andrianatody (vadin-dRabodonandrasana, zafiafin’Andriakotofananina tao Anosibe) niteraka an’ i Andriatsimianatra, vadin-dRaketaka avy any Angivy-Ambohipiara, ray niteraka an-dRasendranoro sy Razafindrahety - [[Ranavalona III]], mpanjakan’ i Madagasikara farany; 22) Andriamparantsabe tao Mantasoa sy Ambohimahatakatra; 23) Andriamanitrandriana tao Miadamanjaka. I Andriamanitrinitany tao Ambohipoloalina, dia rahalahin’ny mpanjaka Andriamasinavalona, faralahy izy, izay nahazo menakely tao Ambohipoloalina ary niteraka an-dRatrimomiambonilahy izay rain’Andriamborosinandriana dimy mirahalahy. Andriamborosinandriana kosa dia nanambady an’i Andrianjaza, izay anabavin'Andriambelomasina, ka niteraka an’Andrianarabo, Andriantsoanandriana, sy Andriankotonavalona, izay samy lehilahy nitari-tafika nalaza tamin’ny andron’Andrianampoinimerina, nony izy nanafika sy naka an’Ivakinankaratra tamin'izany. Izy ireo dia natao [[zazamarolahy]] satria zanak’anabavin’Andriambelomasina, izany hoe voasokajy ho tera-dRangorinimerina. Ny taranak'ireo rahalahin’Andriamborosinandriana kosa dia nijanona ho andriamasinavalona ihany, dia ny taranak’Andriandambozafinandriana, Andriamitohinarivo, Andriamparamasina sy Andriamaria izany. === Ny taranaky ny mpanjaka ka nanoa teto Imerina === Izy ireo dia ny teraky: * Andrianavalonimerina, ilay zanak’Andriamasinvalona notendrena hanjaka tao Ambohirabiby, ka nilan’Andriatsimitoviaminandriana avy ao Ambohimanga ady, ka resy dia noroahiny hiala ny fanjakany sy ny vohitra nisy azy. Ny taranak’Andrianavalonimerina izany dia andriamasinavalona, ary izy ireo no niavian’ny andriana ao Ambohimandrosohasina, Ambatofisaorana, Kaloy sy Mandiavato; * Rafondrazaka, dia zanaka naterak’Andriatsimitoviaminandriandrazaka, mpanjaka tao Ambohimanga. Nampanoaviana anefa izy ka Andriambelomasina, zana-dRangorinimerina anabavin’ny mpanjaka no nandimby ny fanjakana. Ny Zana-dRafondrazaka kosa dia ireo andriamasinavalona ao Anosy avaratra''',''' niavian-dry Raombana sy Rahaniraka sy ny mpiray tampo aminy; * Ny taranak’Andrianavalonjafy, zafikelin’Andrianambonimena tao [[Alasora]] rehefa tsy lasa vadin’Andrianampoinimerina, dia nijanona ho zazamarolahy na andriamasinavalona avokoa; * Ny taran-dRamananandrianjaka (na Ravorombato), izay mpanjaka tao Ambohidratrimo (Marovatana). Ny zanany moa dia ny mpanjaka Rabehety izay noresen’Andrianampoinimerina. Ireo taranakin’ny mpanjaka tao Ambohidratrimo, rahefa resy Rabehety, dia niparitaka teny Marovatana, toy ny any Mamiomby: misy an'i Andranosoalaza (zazamarolahy taranak’Andriambelanonana), tao Miandrarivo ihany koa ny taranak’Andriantomponibemihisatra. Nisy zafikelin’Andriambelomasina mpanjakan’Ambohimanga (Razafinandriamanitra sy Rafaralahiranginga) tonga nanambady tao Ambohipiara ka izay no antony nisian’ny Zanakandriana sy ny zazamarolahy avy ao, niavain-dRanavalona III; fa ny sisa kosa dia andriamasinavalona ihany. Ireo taranaky ny mpanjaka rehetra resy sy nanoa an’Andrianampoinimerina avy ao Ambohitrabiby, Ambohidratrimo, Antananarivo, Alasora dia « andriamasinavalona » avokoa, rehefa tsy lasa zazamarolahy noho ny fanambadiana na noho ny toerana notanany. === Ny taranaky ny mpanjaka tsy avy eto Ankibonimerina, saingy nanoa === Ireo mpanjaka sy ny taranany, tsy avy eto Ankibonimerina nefa nanaiky mora foana ny fahefan’Andrianampoinimerina na nanampy azy koa tamin’ny famoriana fanjakana dia nomeny tombontsoa hipetraka amin’ny fanjakany taloha ihany fa toy ny Tompomenakely, ka izao ny didy napetrany: « …ary ireo andriana zanak’andriamanjaka nanaiky tany Imamo, tao Vonizongo, dia tsy azo atao Marolahy ireo, fa tsy tenan’Andriamanjaka aty Imerina ), ka mitondra menakely, ary naman’ny andriamasinavalona ». Torak’izany koa no nataony tamin’ireo andriana amin’ny Vakinankaratra. Ireto ireo Andriana nanjaka tsy avy eto Ankibonimerina nanaiky mora foana: * Andriamarimampihovohovo, tao Ambohitrondrana, Imamo andrefana: izy sy ny taranany dia natao zazamarolahy, nefa marolahy tsy tenan’ny andriana avy ety Imerina ka natao hoe: « Marolahin'Andriamary »; * Zanak’Andrianentoarivo 10 toko, avy any Vonizongo; * Andrianamboarinandriamanitra mirahalahy, Ambohibeloma, Imamo Atsinanana; * Andrianjomoina, avy any amin’ny ala atsinanana [[Bezanozano]]<nowiki/>;<nowiki/> * Andriamaroanaka, avy any Ambohitrandraina (Vakinankaratra), Andriamasindraibe, Antsirabe; * Andriamanalina, Manandona, Vakinakaratra; * Andrianonitomponitany, Betafo, Vakinankaratra; * Andriambongo sy Andriamanalimbehiantana, Menabeiarivo,Vakinankaratra; * Andrianantara, Fihasinana (Manandriana); * Rajoakarivony zanak'[[Andriamanalina III]], tao amin'ny Fanjakan'[[Isandra]]; (tantaran’ilay antsikely hoe « Mitambolanela »); * Andriambavizanaka, Alananindro, [[Ilalangina]]; nahazo tantara tamin’izy niakatra naaieky an’Andrianampoinimerina, ka nanaovany orimbato - hady atao hoe Ankadilalangina ao Ambohimanga; * Rarivoarindrano, avy any Ivohibato sy Tsienimparihy. Noho izy ireo tsy avy eto Ankibonimerina ary ny sasany aza dia tsy taranaka avy amin-[[Rangita]] sy [[Rafohy]] akory, dia maro tamin’izy ireo no tsy nanaraka na nanaja intsony ireo fomban-drazana nentin’ny zanak’Andriamasinavalona, fa nanaraka sy nanohy hatrany ny fomban-drazana fanaony teo an-toerana na teo amin’ny fanjakany. === Ireo natao ho laharan'ny Andriamasinavalona=== [[Andrianampoinimerina]], [[Radama I]]I, [[Ranavalona I]] sy ireo mpanjaka nadimby azy ireo dia nanondrotra ho isan’ny Andriamasinavalona, ireo sokajin’olona sasany nahavita be tamin’ny fanjakana, mba ho valim-pankasitrahana fara-tampony na dia tsy andriana ara-pirazanana avy eto Imerina aza, toy an-dry: * [[Ratsilikaina]] sy [[Andriamahazonoro]], Anakara-Anteimoro avy any [[Ivatomasina]] ([[Vohipeno|Vohipeno)]]; * Andriantsitaitra, andriana [[sakalava]] nonina tao Tangaina; * ny vazaha maro samihafa: toa an'i [[Jean Laborde]], sy i De Lastelle; * ny kiriolona (''créoles''), ny silamo/arabo, ny mpivarotra na mpandraharaha ho an’ny fanjakana ka notendrena ho tompon'andraikitra ambony tany anindrana dia natao isan’ny Andriamasinavalona. Noho izany, ity sokajy faha-3 ity dia tsy sokajy ara-pirazanana, fa azo heverina toy ny antoko fanomezana voninahitra ihany, laharana mitovy amin’ny « Andriamasinavalona ». Ireo voalaza ireo no loharano fiavian’ny atao hoe Andriamasinavalona. Mbola mizarazara isan-toko sy isam-pianakaviana izy ireo, ary niparitaka nanenika an’Imerina sy ny Nosy manontolo. Raha natao ny fanisana hakana vatan-dehilahy atao miaramila tamin’ny taona 1840, fony nanjaka Ranavalona I, dia efa nisy 45 ny isam-pianakaviana na isam-piaviana (isan-dreniny) teto Ankibonimerina, 10 tany Vonizongo ary faritra 5 no nisy ny andriamasinavalona tany Vakinankaratra. == Ny zo sy satan'ny Andriamasinavalona == Toy ny sokajin’andriana rehetra sy amin’ny maha-havan’Andriamanjaka azy, dia nanana zo izay efa fananan’ny andriana rehetra, ny Andriamasinavalona: * tsy mitaona tany mena, tsy manao hazo lava, * tsy miambina andriana, * tsy milanja andriana. Ny nampiavaka azy kosa, dia ny fananany fahefana teo amin’ny menakeliny. Ny Menakely moa araka ny fanazavana tery aloha dia fanjakana kely nahaleotena ihany tao anatin’ny [[Menabe (tany)|menabe]], fanjakana fehezin’ ny andriamanjaka mivantana. Ka ny Andriamasinavalona, amin’ny ankapobeny, no nanana menakely ary natao hoe Tompomenakely. Ny vahoaka amin’ny menakely no nanao ny fanompoana ho an’ny tompomenakely: ny tao-zavatra an-tsaha, niasa tanimbary sy manetsa; koa rahefa miasa ny olona dia omena sakafo, vary, amonoana omby…… Ny tompomenakely no mandray ny hetra rehetra ao amin’ny menakeliny: * ny vodihena, ny tongoamihonkona: isasahany amin’ny mpanjaka; * ny hetra isan-tsokajiny: ny isam-pangady, ny hajia, ny harenan’ny maty momba na maty meloka, ny harompotsy ….fa ny variraiventy isan’olo-miaina amin’ny fandroana kosa dia tsy ananany zo fa hasin’ny Andriamanjaka; * Amin’ny maha-tompomenakely azy dia nanana sy nomena fahefana maro izy; * Natao mpanozon-doha amin’ny fampinomana amin’ny tangena; * Manome alàlana raha misy hanikin-jaza na hamadika; * Mahavita ny fananganan-jaza sy ny fanarin-jaza ary ny fitsarana ny ady eo amin’ny menakeliny (afa tsy ny heloka 12 mahafaty, izay fahefan’ny Andriamanjaka irery ihany); * Izay fahefana nananany izay no nilazana azy hoe « Ketsa mahafehy tena » ka nomarihina tamin’ireto zo ireto; * Manana trano manara eo ambon’ny fasana ho mariky ny fiandrianana; * Manana kianja sy vatomasina eo amin’ny vohitra misy azy, famonoana omby volavita na ombimalaza amin’ny andro Fandroana; * Manao ny « saotra omby » (sorona) amin’ny andro fandroana; * Tsy avadika ny « Andriamasinavalona » (famadihan-drazana), satria efa fomba nolovaina tamin’ireo andriamanjaka razambeny; ny hafa sy ny bemihisatra no manao izany raha tiany; * Tsy homan-kena ratsy na hena lofo na hena poraka amin’ny fahafatesana na famadihan’olon-kafa; ny hasina sy ny fiandrianana dia tokony tsy ho lotoina amin’ny fikasihana izany; * Raha meloka ny Andriamasinavalona dia tsy azo gadraina vy fa fatorana landy, tsy tapahan-doha na alatsa-drà fa kendaina landy; * Azo baboina fananana ny Andriamasinavalona raha meloka, fa ny vady aman-janany kosa tsy verezin-jo na baboina atao andevo. Taty aoriana anefa, indrindra rahefa nihanaka ny fivavahana kristianina sy nihatra ny lalàna nataon’ny mpanjanatany nandrava ny fiandrianana dia maro tamin’ireo fomba ireo no tsy najaina sy tsy narahin’ny taranaka sasany ary very manontolo ireo zo nananany. == Ny foko Andriamasinavalona isan-tokony sy ny toerana misy azy ireo == Tamin’ny taona 1840<ref>Foiben'ny Arsivam-pirenena (1840), ''« Archive royale'' », MM1, NN21-21, PPI, Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.</ref>, izany hoe teo amin'ny manodidina ny 30 taona tao aorian’ny niambohon’Andrianampoinimerina, dia nanao fiantsoana ho miaramila nanerana an’Imerina enin-toko ny mpanjakavavy Ranavalona I ka anisan’ny voaantso tamin’izany ireo « zanak’Andriamasinavalona », ireo « zazamarolahy », ary izy mirahalahy avy « zanakandriana ». Nitarika ny fanisana tamin’izany i Rahaniraka, Folo Voninahitra, tandapa tamin'izany. Toy izao no isan’ireo andriandahy nantsoina tamin’ny: * « Izy mirahalahy avy »: 6 lahy (avaradrano: 2; Marovatana: 2; Sisaony: 1; Ambodirano: 1); * « Zazamarolahy »: 72 lahy (avaradrano: 36; Marovatana: 9; Sisaony: 4; Ambodirano: 23); * « Andriamasinavalona »: 1816 lahy amin’ny Imerina enin-toko. Ny antsasany tamin’ireo ihany anefa no natao miaramila dia ireo salama tsara, manan-karena: manana andevo, omby, ary vary; ny sisa tsy lany miaramila kosa dia ireo tsy anatin'izay ka natao « borizano », miandry tanàna. Dia toy izao ary, araka io fanisana io, ny isan’ny vatan-dehilahy « Andriamasinavalona » voaantso hanao miaramila isam-poko, isam-bohitra ary isan-toko. === Ny zanak’Andriamasinavalona === 1) Ao amin’Avaradrano, nisy 413 lahy: 11) Teo amin’ny Voromahery ambonivohitra: dia nisy 89 lahy (Antananarivo, Ambohidrapeto (Itaosy), Ambatondratrimo, Tangaina, Anosipatrana (Ilanivato), ary Ankadimbahoaka). 12) Teo amin’ny Tsimahafotsy Tampombohitra: 121 lahy, tao Ambohimanga; Mioridrano (Andranovintana, Masoadro, Ankosy): * Zanak’Andriamanitrinitany (Ambohipoloalina); * Zanak’Andrianifonamanjaka (Ambohinome); * Zanak’Andrianizina (Analaroa, Ambohimangakely); * Tambato (Andreba, Soavinarivo, Ankazobe); * Mamolakazo, Imamo (Andranomasina, Vasiana, Tapiavola, Amboniazy, Antanetimboahangy). 13) Teo amin’ny Tsimiamboholahy: 85 lahy: 14) Tera-dRafondrazaka (Anosy avaratra); * Zanak’Andrianonihafa (Ambohinaorina, Ambohidrano); * Zafin’Andriampoanandriamanitra, Ambohitrambo, Imamo (Ambohitrantenaina, Andranovalona); * Zana-dRarontany, Valalafotsy Imamo (Hiasy, Ambohitromby, Mandrosoa, Miadamanjaka, Belanitra). 15) Teo amin’ny Mandiavato: 118 lahy: * Zanadratompondraondriana sy ny Zanadravololona (Ambatomalaza, Ambohipananina, Kianjamalaza); * Zanak’Andrianifonamanjaka (Ambatovory); * Zanak’Andrianavalonimerina (Ambatofisaorana, Ambohimandrosohasina, Andranovelona); * Zanak’Andriatompondraondriana (Amboniriana). 2) Ao amin’ny Vakinisisaony, nisy 312 lahy: 21) Alasora (36 lahy): * Zanak’Andriandahimbolamena sy Ratomponivololona, ary ny zanak'Andriamiaramanjaka (Soavina, Ambalanirana, Ambohijanaka, Ambohitrandriananahary, Anosindrapanana, ary Ankady). 22) Zanamihoatra: 88 lahy: * Zanak’Andriantsitakatrandriana sy Andriandambozafinimerina (Soavina, Beravina, Anosinandriana, Tanjombato, ary Ampanga). 23) Vakinampasina: 102 lahy: * Zanak’Andriakotofananina (Ambohitraina, Soamonina, Anosibe, Fihasinana, Ambatomanjaka..); * Zanak’Andrianifonamanjaka (Ambohitrandriamanitra, Andranomalaza,); * Zanak’Andrianatsantsa (Merinarivo, Ambohidrano, Mangarano, Mahatsara); * Zanak’Andriamparantsabe (Mantasoa); * Terak’Andriamanitrandriana (Miadamanjaka, Lazaina, Ankadivory, Ambohitrinifolo…) 24) Ampahadimy: 86 lahy; * Zana-dRalanimboahangy, Zanak’Andrianonive sy Rafanompoanandriana ary Andriampanazavanimerina sy iry Rafanomponjozoro (Antsobolo, Andramasina, Soavinarivo, Manjaka, Iharanandriana, Rakalavao, Ambohibemanjaka, Ambohitromby, Ambohitraina). 3) Ao amin’ny Marovatana, nisy 197 lahy: * Zana-dRanavalona (Anosimanjaka, Fiakarana, Tsarazaza); * Zanak’Andriatomponibemihisatra (Miandrarivo, Beravina); * Zanak’Andriatsieranolona (Masinandriana, Andranomanjaka); * Zanak’Andriandambozozoro (Andambozozoro, Mieridaza, Besaiky..); * Zanak’Andriamanitra Ampanjakana (Ambohidrano, Maridaza, Ambohitraina,Tsarahasina); * Zanak’Andriampanarivo (Ambohitrinilahy, Ambohitsimihafa); * Zana-dRamatoa (Mamiomby, Androvakely, Sambaina, Ambohitsoa, Maroharona..). 4) Ao amin’ Ambodirano, nisy 261 lahy: * Zana-dRangorinimerina (Ankeribe, Tsirangaina, Ionive, Masinandriana, Soavina, Ambohidava, Vinany, Merinarivo); * Zanak’Andriamanjakatokana (Tsarazaza, Ambohinaorina, Marianina, Tsimatahodaza, Ambohitrinilahy, Manankasina, Anosivato, Meritsiafindra, ary Manjaka); * Zanak’Andrianamboarinandriamanitra (Mangasoavina, Merikanjaka, Antsahadinta, Ambatomalaza, Soavinandriana); * Zanak’Andriambahoaka (Amoronikitsamby, Faravohitra, Ambohidrainandriana, Soalazaina, ary Poliny); * Zanak’Andriandambotsimanahy (Ambohitraina); * Zanak’Andriandambozozoro (Malaza, Ivatobe, Ambodiafontsy, Androhibe, Ambatomanoto, Ambatomanody, Ambohimahamanina, Antanetibe, Ambatobe); * Zanak’Andrianjakatrimo (Ivatobe, Ambohimahitsy, Androhibe, ary Ambohitrivoimanga). * Zanak’Andriamanantsahala (Miantsoarivo); === Ny Andriamasinavalona, zanak’Andrianentoarivo === 5) Amin’ ny Vonizongo (424 lahy): * Zanak’Andriantomponiandriana (52) (Tsilanimboninahitra); * Zanak’Andriamitananiteny (33) (Volaniray); * Zanak’Andrianamelanandriana: 52 (Mangany); * Zanak’Andrianampitahotra: 64 (Famailahy); * Zanak’Andriatsimaitoarivo: 67 (Varamaina); * Zanahariantany: 70 (Vonitsiazonafo); * Zanaharifitoanjana:17 (Tsaravoninahitra); * Zanak’Andriampomanjaka: 27 (Madiokororoka); * Zanak’Andriamahamaninarivo: 23 (Sakafolahy); * Zanak’Andriampanomponolona 19 (Voninahitrinitany). === Ny Andriamasinavalona any Vakinankaratra === * Ny amin’ny Menabe: 45 (Ambohimasina, Ambohipolo, Soavina, Ambohitsimanova, ...); * Ny amin’ny Loharano: 25 (Ambohiponana, Ivohimalaza, Inano, Ambohimitsinjo, ...); * Ny amin’ny Manandriana: 74 (Ambohimahazo, Manandriana, Ambohinamboarina, Tsarafidy, ...); * Ny amin’ny Fisakana: 21 (Ambohimanarivo, Mady ...); * Ny Iarivo: 44 (Betafo, Masinandraina, Soavina,…). Natao io fanisana io tamin’ny taona 1840, noraiketina an-tsoratra ka voatahiry ao amin’ny arsivam-pirenenan’i Madagasikara. Io fanisana io no nanome ny isan’ny vatan-dehilahy Andriamasinavalona, tokony handeha hanao miaramila, izany hoe iray na roa isam-pianakaviana; maro be koa angamba no nandositra sy niafina ka tsy fantatra. Raha atao ara-keviny, ny isan’ny Andriamasinavalona rehetra (antitra, tanora, vehivavy, ankizy) dia tokony ho 4 na 5 heny mihoatra noho io isa io, izany hoe 8 000 olona any ho any, tamin’izany fotoana izany. Voalaza an-tsipirihiny ny anaran’izay nantsoina ka tonga, ny anaran’ny rainy, ny fonenany, ary ny fananany. == Ny vohitry ny Andriamasinavalona eto Imerina == Maro amin’ireo vohitra nisy ny Andriamasinavalona teto Imerina no efa nilaozana na simba, ka mahatonga ny tantaran'izy ireo ho saika ho adino ankehitriny. Ezahana avoaka amin'ny alalan'ny lovantsofina sy ny soratra ny tantaran'ireo toerana ireo mba tsy ho very tadidy, na eo aza ny tsiny sy ny fahabangana. Manampy amin'ny fikarohana ny lisitry ny vohitra, ny tantaran'ny mpanjaka, na ny fomban-drazana ny manam-pahaizana. === Voromahery === ==== Anosipatrana (Ilanivato) ==== Ao anatin'ny faritry « Voromahery », izay mandrakotra an'Antananarivo sy ny manodidina azy mivantana, dia misy vohitra manan-tantara maro, saingy ny malaza indrindra amin'izany aloha dia Anosipatrana (Ilanivato). Efa hatramin'ny andron'ny mpanjaka Andriamasinavalona no nahalaza an'Anosipatrana satria napetrany hanana vodivona sy menakely teo ilay zanany lahy atao hoe Andriankotofananina. Ity andriandahy ity no loharano niavian'ireo Andriamasinavalona rehetra ao Anosipatrana, Ilanivato, ary Anosibe (Amoronkay). Taty aoriana, tamin'ny andron'ny mpanjaka Andrianampoinimerina, dia nametrahan'ity mpanjaka ity honenan-dRasendrasoa vadiny sy ireo iray tampo aminy koa teo Anosipatrana. Izany no nampisy ny fifampitazanana sy ny fizarana fananana teo amin'ny Andriamasinavalona sy ny Zanakandriana, ka ny fizarana matetika dia nilefitra tamin'ny fomba mitelo: ny iray ampahatelony (1/3) ho an'ny Zanakandriana sy Zazamarolahy, ary ny roa ampahatelony (2/3) kosa dia an'ny Andriamasinavalona. Rehefa nandeha ny fotoana, dia nahazo toerana honenana teo koa Rabobalahy, zana-dRasalimo vadin'ny mpanjaka Radama I, ary mbola misy taranany sasany ao mandraka ankehitriny. Raha ny momba an'Ilanivato manokana indray, Andriandambotsimanahy, izay zanak'Andriankotofananina, no naka vodivona voalohany teo ary nanjary loharano niavian'ireo Andriamasinavalona teo an-toerana. Anisan'ireo taranaka nalaza nivoaka avy teo ry Andriambola zanany, Andrianabo, Ranaivo-Rahanetra, ary ry Rahasivola sy Ratarivola izay nanambady an'i Razafianaka, anadahin'ny mpanjaka Ranavalona I. Taty aoriana ela dia nisy mpitandrina malaza antsoina hoe Rambelo ihany koa teo amin'izany tanàna izany. Misy hevitra telo lehibe ambaran'ny tantara ho niavian'ny anarana hoe « Ilanivato ». Ny voalohany dia lafiny ara-jeografia: ny tendron'ilay nosy lavalava iorenan'ny tanàna dia misy vatolampy hita tsara eo amin'ny doha avaratra amin'Ilanivato, saingy ny ilany atsimo-andrefana misy ny famonoambiby dia tsy mba misy vatolampy be loatra; vokatr'izany, ny ilany iray misy vato fa ny ilany iray kosa tsy misy. Ny hevitra faharoa kosa dia ara-mponina, satria nisy nilaza fa nisaraka roa ny mponina andriana na hova teo nony efa kelikely; ny sasany nijanona teo ihany fa ny ilany kosa lasa lavitra nifindra tany amin'ilay vohitra kely atao hoe Ivato, any atsimon'Ambositra, ka niteraka ilay fitenenana hoe: ''« Ny ilan'ny foko dia eo ary ny ilany kosa any Ivato »''. Ny hevitra fahatelo kosa dia mifamatotra amin'ny tantaran'ny mpanjaka Andriambalohery tao Antananarivo, izay nesorina tsy hanjaka noho izy ratsy hoditra na boka, ka napetraka teny Anosipatrana-Ilanivato. Tsy tafapetraka teo anefa izy fa lasa nianatsimo nankany Ivato, ka niteraka alahelo ho an'ireo havany nifandray tamin'ireo toerana roa ireo. Manoloana ireo fitantarana samihafa ireo, dia anjaran'ny taranaka ankehitriny ny mikaroka lalina ny tena marina sy manamafy izany araka ny fisehoan'ny tantara sy ny fomba amam-panao mbola arahina mandraka androany. === Avaradrano === ==== Ambatofisaorana ==== Vohitry ny Andriamasinavalona efa hatramin'ny ela Ambatofisaorana, ary mbola honenan'ny taranaka mandraka ankehitriny, na dia vitsy mpahalala ivelan'izy ireo aza izany toerana izany. Ity vohitra ity dia miorina ao avaratr'Isadabe, amin'iny lalan-tsara miala avy eo Talatan'i Volonondry mianavaratra mahazo an'Ambatomanoina sy mandalo an'Ambohitrolomahitsy iny. Araka ny lovantsofina mbola tadidy tsara, "Imiantsoarivo" no anaran'Ambatofisaorana taloha, ary ny andrian-dehibe atao hoe Andrianavalonandrianjaka no nanorina azy. Ity mpanorina ity dia zafikelin'ny mpanjaka Andriamasinavalona, zanak'i Ramatoanimerina (vavimatoan'ny mpanjaka) izay nonina tao Mamiomby, atsinanan'Andringitra. Nanana anabavy natao hoe Rakaloy izy, ary samy naka vohitra natao vodivona izy mianadahy rehefa lehibe, ka ny anabaviny dia niorina teo Ikaloy izay nitondra ny anarany, ary izy kosa niorina teo Imahatsinjo. Talohan'ny hipetrahany tao an-toerana anefa, dia nivavaka aloha Andrianavalonandrianjaka nangataka fambara tamin'Andriamanitra Andriananahary mba ho maro dia maro ny vahoaka honina eo. Vao tapitra ny teniny, dia nisy alika mainty niserana teo alohany, ka noraisiny ho valim-paniriana izany ary niteraka fankalazana lehibe sy ny nanomezany ny anarana hoe Imiantsoarivo. Niteraka telo mianadahy Andrianavalonandrianjaka, ka ny voalohany dia Andriamiaramanjaka, izay nanjaka nandova ny anabavin-drainy tao Ikaloy, sady ray niteraka an-dRamboasalama (Andrianampoinimerina) sy Ralesoka anabaviny. Ny faharoa kosa dia Razakatsivolanina, izay tompom-bodivona tao Imiantsoarivo ary milevina ao am-bohitra ao ihany, ao amin'ilay fasana atao hoe « Andranolava ». Izy no loharano niavian'ireo Andriamasinavalona avy ao Ambatofisaorana satria niteraka dimy lahy izy, dia Andrianavalona, Andriandio, Rainandriamanitrahasina, Rainandriankotovao, ary Ingezalahy. Ny niovan'ny anaran'ny tanàna ho Ambatofisaorana kosa dia mifamatotra amin'ny tantaran'ny mpanjaka Andrianampoinimerina. Tamin'ny andro nampandriany tany tamin'iny faritry Mandiavato miantsinana-avaratra iny, dia niakatra nitaingina ilay vatolampy avobe eo ambony atsinanan'ny tanàna ny mpanjaka. Noho ny hamaroan'ny fahana sy ny hasina naterin'ny olona ho azy teo, dia faly loatra izy ka nitsangana niedinedina sy nivandravandra tamin'ny maso mihiratra be nijery ny vahoaka, toy ny ombilahy hiantoraka hiady. Izany fihetsiny izany, hono, no naha-olona azy voalohany indrindra tamin'ny anaram-bositra hoe « Ombalahibemaso ». Avy eo dia nisaotra ny vahoakan'Imiantsoarivo ny mpanjaka teo ambon'ilay vatolampy, ka nanomboka teo no nanovany ny anaran'ny tanàna ho « Ambatofisaorana ». ==== Sambaina ==== Ny vohitry Sambaina hotantaraina eto dia ilay vohitra kely miorina eo andrefan'i Manjakandriana, izay andalovan'ny lalam-pirenena faha-2, sady eo atsinanan'i Nandihizana sy ny lalamby mampitohy an'Antananarivo sy Toamasina. Fony nanjaka ny mpanjaka Andriamasinavalona, dia Andriampanarivofonamanjaka zaodahiny (vadin-dRanavalontsimitoviaminandriana) no tompomenakely lehibe nifehy tamin'iny faritra atsinanana manamorina ny ala rehetra iny, hatrany avaratr'Ambatovory (toko Avaradrano) ka hatrany atsimon'Ambohitrandriamanitra (Vakinisisaony). Niteraka maro izy, ka ny roa lahy nandova fanjakana dia Andrianjakavololonandriana tao Avaradrano sy Andriatsimitovifonamanjaka tao amin'ny Vakinisisaony. Andrianjakavololonandriana, izay nonina tao Ambohitrarivo sy nanjaka tamin'ny ilany atsimo amin'ny toko Avaradrano (Ivakiniadiana ankehitriny), no niteraka an'Andrianifonamanjaka. Ity farany indray dia nanambady an'i Rafotsiraivoramavo ka avy eo dia niteraka roa lahy: Andriandambozozoro sy Andrianjakafonamanjaka. Andrianjakafonamanjaka dia napetraka tao Ambatovory ary nanambady an'i Ranavalokoandriamanitra, zanakavavin'ny Mpanjaka Andriambelomasina avy ao Ambohimanga; lasa vinanton'ny andriamanjaka izy ka ny taranany dia natao ho isan'ny « zazamarolahy ». Andriandambozozoro kosa indray no nanjaka tao Sambaina, ary niteraka an'Andriandambonavalona sy Rabodosambaina. Tsy nipetraka ela teo Sambaina anefa Andriandambozozoro fa nifindra nankany Marovatana (tao Andambozozoro), saingy ny taranany kosa dia mbola manana lafin-kavana sy fianankaviana maro ao Lohavohitra (Sambaina) ihany. Andriandambonavalona, ilay zanak'Andriandambozozoro nijanona tao Sambaina, dia niteraka maro ka ny vavimatoa dia Razakatsihono, izay nitondra fanjakana, ary ny zanany lahy dia ry Rasavolahy zokiny sy Rasavolahy zandriny. Ranavalonjafy, zanakavavin'i Rasavolahy zandriny, no nanangana ho zanaka an'Andrianangaly (Dokotera 12 Voninahitra), izay isan'ny nianatra ho mpitsabo voalohany tamin'ny Dr. Davidson sady ray niteraka an'i Dr. Andrianaly. I Dr. Andrianaly (1840-1886) no dokotera malagasy voalohany nahavita fianarana tany Edimburg, Ekaosy, ary rehefa tafaverina izy dia nampakariny ho vady i Rasendranoro, rahavavin'ny Mmpanjakavavy Ranavalona III, tamin'ny 14 Aprily 1881. Noho ny fiampangana azy ho nandronjin-doha an'i Rasendranoro, izay heloka mahafaty, dia tsy novonoina izy fa nalefa sesitany tany Ambohimandroso-Tsienimparihy-Betsileo, talohan'ny niverenany taty Antananarivo ho mpitsabo miaramila sy nitsabo tao an-tranony ao Ambatovinaky mandra-pahafatiny tampoka tamin'ny 23 Jolay 1886. Izy sy ny rainy Dr. Andrianangaly dia samy milevina any Sambaina. Ny tantaran'i Razakatsihono tao Sambaina kosa, izay voasoratra ao amin'ny Bokin'i P. Callet fa tsy ao amin'ny tantaram-pianakaviana, dia mampiseho ny herim-pony teo anatrehan'ny mpanjaka Andrianampoinimerina. Koa satria nataon'ny rainy ho "vavy lahy" hitondra fanjakana ao Sambaina izy, dia nividy vanja 3 barika sy basy isan-karazany (basy fangolodoha 10, angalisa 3, bevarahina 1, tsifidianana 1, ary marovy 2) izy ho an'Andrianampoinimerina. Nony naterina tany amin'ny mpanjaka izany ho toky avy aminy na dia vehivavy aza izy, dia gaga sy faly ny mpanjaka nahita ny fahasahiany teo amin'izany faritra vavatany tany atsinanana izany. Ho valin'izany, dia nomen'Andrianampoinimerina azy ny ampahadimin'ny tany (1/5) ao Sambaina, ary ny efa-toko (4/5) kosa ho an'Andriamifonamanjaka rehetra, niaraka tamin'ny fianianana fa tsy hovonoin'ny taranany mpanjaka mandrakizay izany fifanekena izany noho izy vehivavy nahavory tany sy fanjakana. ==== Ambohitrano Andrefana ==== Ny tantaran'i Namehana dia mifamatotra mivantana amin'ny taranaky ny mpanjaka Andriamasinavalona sy ny lapan'Ambohimanga. I Andriambolanambo, izay zanak'anabavin'Andriamasinavalona, no andriantompombodivona voalohany tao Namehana. Nanambady an-dRamanitrandriatsimitovy (na Rasoherinareniny, vavimatoan-dRanavalontsimitoviaminandriana) izy tamin'izany fotoana izany, ka niteraka an-dRasoherimanantany. Ity andriambavy ity taty aoriana no lasa vadin'ny Mpanjaka Andriambelomasina tao Ambohimanga. Talohan'ny nampakaran'ny mpanjaka azy anefa, dia efa nanambady an'Andrianonihafa i Rasoherina. Nony nalain'Andriambelomasina ho vady ny vadiny, dia nionona tamin'ny alahelo Andrianonihafa ka nanao teny tso-drano manao hoe: ''« …Raha alainao, mahatrarantitra anao ! »''. Taorian'izay fisarahana izany, dia tsy tamana intsony tao Namehana Andrianonihafa, indrindra koa nisy olana ara-toerana noho ny hamaron'ny voalavo sy ny bibilava tompon-drano tao amin'izany tanàna izany. Nanapa-kevitra ny hifindra nankeny Ambohidrano izy, izay vohitra any atsinanan'Ambatofotsy eo amin'ny faritry ny Zanadralambo. Tany Ambohidrano no niterahany ilay zanany lahy atao hoe Andriantokanamantany, izay nanjary andriana loharano niavian'ireo Andriamasinavalona sasany ao amin'io faritra io mandraka androany. Na izany aza, misy lovantsofina hafa milaza fa tao Mahatsinjo, avaratr'Ambatofotsy, no tena nitoeran'Andrianonihafa fa ny menakeliny kosa no tao Ambohidrano. Niteraka olana teo amin'ny fipetrahana izany ka nandraisana fanapahan-kevitra avy amin'ny mpanjaka Andriambelomasina. Nitsikera izany fandaminana izany ny mpanjaka nanao hoe: ''« Aiza no ianareo andriamasinavalona indray no hibaby ny menakely fa aoka ianareo hiantsinana eo Ambohidrano ary izy hiakandrefana eo Mahatsinjo ! »''. Io didim-panjakana io no nahatonga ny fasan'Andriantokanamantany ho miorina ao Mahatsinjo ihany taty aoriana. Mba ho fanonerana sy fanampiana ny fiveloman'izy ireo, dia natolotra ho menakelin'Ambohidrano koa ny tany Antanantsara, any avaratr'Ambohimanga, ho fanampin'ilay tany ao Mahatsinjo. ==== Ambohitrano Atsinanana ==== Vohitra eo avaratra andrefan’i Fiaferana, izay vohitry ny taranak'Andrianamboninolona, i Ambohidrano. Nisy maromaro ireo zafikely sy zafiafin’Andriamasinavalona no nomeny vodivona tany amin’iny faritra iny dia Andriantompombe tao Ambihidalôna, Rampianala tao Ambatomalaza, Ramarohasina tao Ambohitrakely, ary Ramambahasina nifidy an’Ambohidrano. Taranaka avy amin-dRamambahasina ilay andriandahy nalaza tao natao hoe Andriamasina. Ny raharaha isan’ny nampalaza ny andriamasinavalona avy ao Ambohidrano atsinanana dia ny mitsara « manozon-doha amin’ny fampinomana [[tangena]] » tamin'izany. Ny loharano ao Ambohidrano no fisotron’ny Andriamanjaka aty Antananarivo, nohon’ny hatsarany fa madio, mamy, mangatsiatsiaka. Misy zohy eo ambany atsimon’ny vohitra, fieren’ny kristianina tamin’ny « Tany maizina ». === Vakinisisaony === Maro be ny vohitra malaza nonenan’ny zanak’Andriamasinavalona tao Vakinisisaony satria ankoatra ireo vodivona nisy ny taranaky Ranavalontsimitoviaminandriana anabaviny, izay vadin’Andriampanarivofonamanjaka, dia tao koa: ny taranak’Andriankotofananina; ny taranak’Andrianavalonarivo sy Andriandahimbolamena; ary ny tera-dRalanimboahangy, vadin'Andriamasinavalona tany amin'iny faritra iny. Ka ho tsongaintsika amin’ireo Ambohimahatakatra. ==== Ambohimahatakatra (Mantasoa) ==== Ambohimahatakatra<ref>Claudie Razafintsalama (2013) , ''« Ambohimahatakatra-Mantasoa'' » , Fanontana manokana - Antananarivo.</ref>, dia vohitra tranainy sady manan-tantara lehibe, miorina eo atsimon’ny tanànan’i Mantasoa, ka ny renirano Varahina no mampisaraka azy roa tonta. Ity vohitra ity dia mbola rakotra ala tranainy sy anirian’ny ahitra ary zavamaniry maitso lava milenodenoka mandraka ankehitriny, ka mahatonga azy ho toerana tsara indrindra ho an'ny fitsangatsanganana sy fakan-drivotra. Na dia nanana ny lazany hatry ny ela fony Andriamasinavalona nanjaka aza ity toerana ity, dia saika ho haolo izy taty aoriana noho ny nitsanganan'i Tsimanampiovana–Mantasoa teo akaikiny, ka ny fasana tranainy sy ny trano vitsivitsin’ny taranaka sendra mandalo sisa no mijoro eo. Ao no misy ny fasan-dRasoherina reniny (na Ramanitrandriatsimitovy), izay renin-dRasoherimanantany vadin’ny mpanjaka Andriambelomasina ao Ambohimanga. Ity andriambavy ity no loharano niavian’ireo andriamanjaka rehetra nanjaka teto Imerina taorian-dRadama I, nifanaraka tamin'ny tenin'Andrianampoinimerina nampihatra ny didy nataon-draibeny manao hoe: ''« …Fa avy amin’ny tera-dRasoherina ihany no hangalana izay hanjaka amin’ity tany ity … »''. Raha zohina ny tantaran'ity tanàna ity, ny anarany dia mampatsiahy ilay vohitra voalohany any avaratra atao hoe Ambohitsitakatra, izay naorin’ny foko merina vao tonga teto ampovoantany notarihin’Andriatsitakatra, rehefa niala tany amin’ny tany hoe « Nusantaria » any ampitan-dranomasina atsinanana. Taona maro taty aoriana, ny taranak'izy ireo nanjakan'Andrianamponga dia nanorina an'Ifanongoavana. Tany amin’ny taona 1500 tany ho any, Rangita zanakavavin-dRafandramanenitra (taranak’Andrianamponga I) no nanorina ny fanjakana entin’ny andriana, ka nataony hoe Imerimanjaka ny renivohiny. Rangitamanjakatrimovavy no loharano niavian’ny andriana merina rehetra. Nony nodimandry izy, dia Rafohy zanany vavy no nandimby azy, ary ny zanany lahy Andrianamponga II kosa nanoa ka nalefa honina tany Ifanongoavana mba hampandrendrika vy sy hanao fiadiana ary fiasana amin’ny vy, fahaizana nolovaina tamin’ireo razambe avy any Nosantaria. Izany fiadiana vita amin'ny vy izany no nentin'Andriamanelo nandresy ny Vazimba sy nanitarany ny fanjakany. Andrianamponga II dia nanjaka toy ny tompomenakely tany Ifanongoavana, ary ny fanjakany dia nolovain’ny taranany nandritry ny 200 taona, ka Andriampanarivofonamanjaka no nalaza sy farany tao tany amin’ny taona 1700 tany ho any. Rehefa maty Andrianamponga, dia nalevina ao Ambohimahatakatra izy, na dia misy fasana fahatsiarovana azy koa aza any Alasora. Nony nanjaka ny mpanjaka Andriamasinavalona, nahare ny lazany sy ny hatsaram-panahiny Andriampanarivofonamanjaka, ka tonga nanoa amin’ny nahim-pony sy nanolotra ny fanjakany tany Amoronkay. Ho mariky ny fifaliana noho ny fihandronan'ny fanjakany, dia navelan'Andriamasinavalona hanjaka teo amin’ny menakeliny ihany Andriampanarivo sady nomeny an-dRanavalontsimitoviaminandriana anabaviny ho vadiny, ka ny zanak’izy ireo no handova ny fanjakany. Niteraka maro izy mivady, ka ny roa lahy dia nanjaka: Andrianjakavololonandriana tao Ambohitrarivo (avaratry ny renirano Varahina, Ivakiniadina ankehitriny) sy Andriatsimitovifonamanjaka tao Ambohitrandriamanitra (Amoronkay) (ilany atsimon’ny renirano Varahina). Rehefa voazara roa ny fanjakana, dia napetrak'Andriampanarivofonamanjaka teo amin'io vohitra kely amoron'ny rano Varahina io Ranavalontsimitoviaminandriana vadiny mba hanaramaso an’izy roalahy zanany, satria io toerana io dia « mahatakatra » ny any avaratra misy an’Andrianjakavololonandriana sady « mahatakatra » manara-maso ny atsimo misy an’Andriatsimitovifonamanjaka. Izany indrindra no nahazoan’ilay vohitra ny anarana hoe « Ambohimahatakatra ». Io toerana io koa dia fivezivezen’ny olona mianatsimo na mianavaratra, ka be androvolahy maditra mpanao barofo sy mpanao fe hariva mety hanakorontam-panjakana, ka nilana andriana nifehy sy niandry, izay antony nampitoerana ny vadin’Andriampanarivofonamanjaka teo mba hotsidihin'ny mpanjaka matetika koa. Ao anatin'ny lovantsofina, misy ny resaka momba ny fisian'ny Ranavalontsimitoviaminandriana roa: ny voalohany dia ilay anabavin’Andriamasinavalona vadin’Andriampanarivofonamanjaka taty Amoronkay-Vakinisisaony, ary ny faharoa dia ilay zanaka faravavin’Andriamasinavalona nipetraka tao Anosimanjaka-Marovatana. Samy voalaza fa reniben’izy telo mirahavavy vadin’ny mpanjaka telolahy izy roa ireo, dia Ramorabe (vadin’Andriamananimerina tao Ambohidratrimo), Rasahala (vadin’Andriampoinimerina tao Antananarivo), ary Rasoherina na Rasoherimanantany (vadin’Andriambelomasina). Ireto farany dia zanakavavin-dRasoherina reniny, ilay milevina ao Ambohimahatakatra, ary samy lazaina fa loharano niavian’ny Andriamanjaka teto Imerina. Ho fehiny, ilay Andriatsimitovifonamanjaka tao Ambohitrandriamanitra izany dia nanana zafikely telo lahy izay nizara ny fanjakany: Andrianantsantsa (tompomenakely tao Ambohitrandriamanitra sady loharano niavian’ireo andriana tao Imerinarivo, fiavin-drain-dRanavalona III), Andriamparantsabe (tao amoron’i Varahina, loharanon’ny andriana amin’i Mantasoa (Ambohimahatakatra)), ary Andriamanitrandriana (loharanon’ny andriana amin’i Miadamanjaka sy Lazaina). Raha bangoina izany, ny andriamasinavalona avy ao Ambohimahatakatra sy ny manodidina rehetra dia taranak'Andriampanarivofonamanjaka sy Ranavalontsimitoviaminandriana, ary nantsoina hoe « zanak’anabavin’Andriamasinavalona ». Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina, ny andriana Razakamanana hono no tompomenakely tao Ambohimahatakatra sy nanorina ny tananan'i Masombahiny. Niteraka mianadahy izy, ka ny vavy atao hoe Ratompoarisoa dia nanambady andriamasinavalona iray any Marianina (vohitra eo andrefana atsimon’Anosimanjaka) ka niteraka an-dRalaiarivony sy Raobelina; ary ity Raobelina ity no fantatra fa nitondra farany tao Ambohimahatakatra. ==== Andramasina ==== Ralanimboahangy, zanakavavimatoan’Andriandanitramantany, mpanjaka nifehy an'i Vohitrarivo (Tsinjoarivo) tamin'izany, dia isan’ny 12 vavy vadin’Andriamasinavalona no nanorina azy. Nasain’Andriamasinavalona nianavaratra Ralanimboahangy fa lavitra loatra Tsinjoarivo. « Tsy tamana aho, hoy Ralanimboahangy, raha tsy tanàna mitovy hatsaran-tarehy amin’ny Tsinjoarivo no hipetrahako ! ». Andramasina no voafidy fa misy fitoviana amin’ i Tsinjoarivo. Efa nisy azimba nonina teo talohan’ny nanorenan-dRalanimboahangy ny tena tanàna ary Ankadimbazimba no anarany talohan’ny nanovana azy hoe Andramasina. Ralanimboahangy anefa toa tsy nipetraka firy teo fa teny Ambohimanjaka-Ambatobe, tendrombohitra avo ambony avaratr’Andramasina, no nonina sy milevina, fa ny taranany no nidina teo ambany atsimo, amoron’ny rano Sisaony. Nanana zafikely vavy atao hoe Rangory i Ralanimboahangy nandeha nanambady an’Andrianjafindramioro, mpanjaka tao Antongona. Niteraka mianadahy izy mivady dia Andriantsolo sy Ratsiavanga. Nifanaraka izy roa talohan’ny hivadiana fa ny zaza ampy indray mihira dia ho an’Andramasina fa tsy ho an’Antogona. Koa nony maoty izy mianadahy dia nentina tamim-piravoravoana tany [[Andramasina]], nilanonana sy namonoana omby teny an-dalana, ka iray volana vao tonga tany. Niova anarana koa Rangory reniny ka natao hoe Renindrasolo. Ity Andriantsolo ity dia tonga vadintany nalaza tamin’ny [[Vakinisisaony]] tamin’ny andron’Andrianampoina, ary lehiben’Atsimondrano. Nanana lapa roa Andriantsolo dia iray teo an-tampon’Ambohimanjaka natao hoe Tsarasaotra ary ny faharoa tao Andramasina nataony hoe Mandovahasina. Izy no nanao farihy teo amin’ilay lohalokely ao Ambohimanjaka. Ramanjaka no zanany nandova azy. Nanome an’ i Tsinjoarivo ho toeram-pitsangatsanganan-d[[Ranavalona I]] izy; nefa novonoin’ity izy taty aoriana fa nampangaina ho nitady hamosavy ny Andriamanjaka : Mpanome amalona amin’ny saron’ankarona ho an-dRanavalona i Ramanjaka, nefa indray mandeha dia nosoloin’ny iraka mpitondra fanomezana teny an-dàlana lohan-tsaka ny amalona izay hono no nampisafoaka ny andriambavy ka nampamonoiny Ramanjaka. Razafimandimby 14 voninahtra, zana-dRamanjaka no nandimby azy, nalaza fa isan’ny namono nanankenda ho faty an-d[[Radama II]] ho toy ny valifaty angamba. Misy fitenenana hatry ny ela manao hoe: « Ny adin’ny valo-reny, andrianan’Andramasina, dia tsy manam-piafarana ! ». === Marovatana === Betsaka ny vohitra fonenan’ny andriamasinavalona any amin'ny faritr'iMarovatana: ao Andranosoalaza, any ambodin’Andringitra, eo am-pita avaratra atsinanan’Ampananina, misy ny taranak’Andriambelanonana, zana-dRamorabe; ao Miandrarivo, atsimon’ i Mahitsy, misy ny taranak’Andritomponibemihisatra, zana-dRamorabe; ary ao Antanjondroa, misy ny zana-dRamananadrianjaka sy Rabezaka, Andriantany, Manjakazafy, Ambohipiara, Andambozozoro, ary Fiakarana. ==== Anosimanjaka ==== [[Sary:Zanadranavalona.jpg|vignette|330x330px|Fasan' i Ranavalotsimitoviaminandriana|alt=|ankavia]] Anosimanjaka dia vohitra miorina toy ny nosin-drano eo afovoan’ny tanimbarin’ny Betsimitatatra, ao andrefan’Ambohitrimanjaka ary atsinanan’Ampangabe no misy azy. Ity toerana ity arak'izany dia mifamatotra mivantana tokoa, amin'ny tantaran'i Ranavalontsimitoviaminandriana, ilay zanaka faravavin'Andriamasinavalona. Tsy azo afangaro mihitsy anefa izy io amin’ilay andriambavy mitovy anarana aminy, izay anabavin’Andriamasinavalona ary milevina any Ambohitraina. Ity andriambavy ity no nifidy honina sy ho tompom-bodivona teo Aminampanga, toerana izay novonjena novaina anarana ho Anosimanjaka taty aoriana. Ny mampalaza an'ity vohitra ity dia i Ranavalontsimitoviaminandriana ihany, izay antsoina am-pitiavana hoe "Inenibe". Inoan’ny ankamaroan’ny olona ho manana hasina manokana izy, noho ireo tantara somary mifono angano milaza ny fifindrany monina niala avy eny Alasora ka nitetezany ny rano hatreo Anosimanjaka teo ambony ravitatamo, ary koa noho ireo fahagagana fanasitranana sy fiarovana niseho tamin’ireo olona mangatam-pitahiana aminy. Izy dia isan'ny loharano niavian’ireo andriamanjaka rehetra teto Imerina. Raha zohina ny taranany, Ranavalontsimitovy dia zanak’Andriamasinavalona sy Ramananandrianjaka. Ny iray tampo aminy dia Andriantomponimerina (ilay mpanjaka naditra voalohany tao Ambohidratrimo) sy Ramatoanimerina (na Rafotsimifidilahy) izay nitoetra teny Ambohijanakandriana–Mamioby, niavian’Andriamiaramanjaka, izay rain’Andrianampoinimerina. Niteraka sivy mianadahy i Ranavalontsimitoviaminandriana, ka ny dimy lahy tamin' izy ireo izany no nanjary loharano niavian’ireo Andriamasinavalona ao Anosimanjaka izay antsoina hoe "Zanadranavalona". Ny efa-bavy kosa dia nanana anjara toerana lehibe tamin'ny fanitarana ny fianakavian'ny mpanjaka: # Ratomponimerimanjaka: vadin’Andriantrimobemihisatra, mpanjakan’Ambohidratrimo. # Ramanitrandriatsimitovy (na Rasoherina reniny): nanambady an’Andriambolanambo tao Namehana izy, ary niteraka an-dRamorabe (vadin’Andriamananimerina, mpanjakan’Ambohidratrimo, ary nipoiran'ny andriana rehetra avy eny) sy Rasoherina (vadin’Andriambelomasina mpanjakan’Ambohimanga, niavian’ny andriamanjaka nanjaka teto Imerina rehetra. # Rapapangosasakinivorona: nonina tao Ambohimitsimbina izy, izay niteraka an’i Rasahalarazaka, vadin’Andriampoinimerina mpanjakan’Antananarivo, loharano niavin’ny andriamanjaka tao toa an’Andrianambotsimarofy. # Razakanavalondralambo: izay niavian’ny Andriamasinavalona ao Fikarana (Ivato), izay isan’ny Zanadranavalona ihany koa. Ankoatra ny faka ara-tantaran'ny mpanjaka, ny mampalaza indrindra an’Anosimanjaka mandraka androany dia ny fankalazan’ireo Zanadranavalona isan-taona ny andro fandroana amin’ny tsinambolan’ny Alahamady. Io fombafomba io dia tanterahina am-panajana lehibe sy manaraka ny fomba taloha, araka ilay hafatra sarobidy napetrak’i Nenibe ho an'ny taranany. === Ambodirano === {| align="center" |[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]] |} ==== Antsahadinta ==== [[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|281x281px|Tranomasin'Andriamangarira ao amin'ny rovan'Antsahadinta|alt=]] Antsahadinta dia anisan'ireo vohitra malaza eny Ambodirano (Imerinatsimo). Ao atsimo-andrefan’Antananarivo no misy azy, ary mbola rakotra ala izay voakarakaran’ireo taranaka hatramizao ka lasa toeram-pitsantsangana mahafinaritra, izay hahitana tranom-bakoka. Araky ny tantara dia izany [[Andriamangarira]]<ref>Lucien Paul Raharison (2012), ''Thèse de Doctorat'': [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing « ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990 ''»], Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&hl=fr&sa=X&redir_esc=y ISBN 9781698427225])</ref> izany, rahalahan-drain’Andriambelomasina, no mpanjaka, andriantompombodivona nanorina voalohany an'Antsahadinta, nampanao ny hadivory 7 sosona manodidina sy nandrara ny fikapana ny hazo ka nahavoatahiry ny ala manodidina ny vohitra. Hoy ny tononkira: <blockquote>«'' Mananjara samy vohitra Antsahadinta. Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany ! ''»</blockquote> [[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|266x266px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanjaka|alt=]] Avy tamin’ny taranaky ny mpanjaka Andriamangarira<ref>Thomas Rakotoarivelo (2016), « ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany'' »'','' Fanontana manokana - Antananarivo.</ref> tao Antsahadinta no fangalan’ny mpanjakan’Antananarivo vady ka nataon’Andrianamboatsimarofy ho toeram-pamaharana izy satria nisy ny havany. Andriamaromanompo, izay zanak’Andrianamboatsimarofy, dia nanao toeran-droa fonenany: dia tao Antsahadinta izay nisy ny renibeny sy ny havany, sy tao Isoananjakana (Anosizato). <br /> Hoy i Lebel<ref>Jean Claude Hebert (1804), « ''Les tribulations de Lebel'' « ''Negociant - voyageur'' » ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803)'' », ''In'' « ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'' », ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''</ref>, mpividy andevo, raha tonga taty Imerina izy tamin’ny taona 1803, nitantara: <blockquote>«''…Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan’ireo havany dia: ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan’Ambohidratrimo, izay afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao na Ravaonimerina, izay vadin’Andriatomponimerina, sy i Razafinamboa….''»</blockquote> Volana vitsivitsy tato aoriana (Aogositra 1803) maty Reniamboa, vadiben-dRamaromanompo; noararaotin’Andrianampoinimerina izany hanafihana an’Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianakaviany fa mafy fiarovana hono io vohitra io sady misy ny havany maro be. Nataon’Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka. Afaka nandositra indray Rabehety sy ireo havany akaiky, ary lasa nankany an-drefana any [[Imamo]] izy, fa azo sambo-belona tao kosa i Ramaromanompo sy i Ravaonimerina, anabaviny, izay nalahelo mafy ny vadiny lasa nandositra; dia nalain’Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Ny taranak’Andriamangarira sy ny havan-dRamaromanompo kosa dia noroahiny hiala ny vohitra. Napetrak'Andrianampoinimerina hiandry fanjakana tao Antsahadinta i Rabodozafimanjaka, isan’ny roambifolo vavy vadiny, zanak’Andriantsira, avy eny Alasora ka tao izy sy i Rakarabo zanany tamin’Andrianampoinimerina no nijaka sy nisaotra omby amin’ny andro Fandroana. Nanomboka hatramin’izay dia i Rabodozafimanjaka sy ny taranany no nipetraka tao ary milevina ao. Fasana fotsiny sisa ho an’ny mpanjaka Andriamangarira; ao ihany koa ny fasan-dRatsimisotry Zazamarolahy sy ny taranany, ao ihany koa ny an’ireo taranak'Andrianjakatrimo sasany, izay ao anatin'ny sokajy Andriamasinavalona; ary ery andrefan’ny tanàna ery kosa no misy ny fasana nametrahana an’Andrianamboatsimarofy, izay mpanjaka resy tao Antananarivo sy ny an-dRatsimihara. <br /> {| align="center" |+Vakoka tranainy ao Ambodirano Imerinatsimo |[[File:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|thumb|Fasan-dakan'ny mpanjaka ao amin'ny Rovan'Antsahadinta|300x300px]] |[[File:Ivatobe avaratra.jpg|thumb|Fasana tranainy (ankavia) ambony vatolampy ao Ivatobe avaratra|320x320px]] |} === Vakinankaratra === Ny andriamanjaka sy ny taranany izay nanjaka tany amin'ny faritr'i Vakinankaratra, izay nantsoina koa hoe Fanjakan'Andrantsay fahiny, araka ny anaran'ilay renirano mandalo ao, dia andriana avy any Imerina ihany ny fiaviany. Izany indrindra no antony lehibe nampidirin'ny mpanjaka Andrianampoinimerina an'Andrantsay ho isan'ny faritra merina taty aoriana, satria ankoatra ireo mponina tompontany dia vahoaka merina avokoa ny ankamaroan'ny mponina nifindra nonina tany. Ny loharano niavian'ireto mpanjaka tany Andrantsay ireto dia i Andrianony (na Andrianonifonamanjakatany) sy ireo anabaviny roa vavy, dia Ramanjaka sy Ramanalina. Havana akaiky na iray tampo amin'Andriampanarivofonamanjaka avy ao Ifanongoavana mihitsy izy ireo, satria samy taranaka avy amin'Andrianamponga II, izay anadahin'ny mpanjakavavy Rafohy sady zanak'i Rangita Trimovavavy. Nifanila vodirindrina ny fanjakan'izy roa tonta tany am-boalohany: ny tao Ifanongoavana tany atsimo, ary ny tao Vatodrangy (Ambohidranadrambo) tany atsinanan'Ambohimahatakatra, izay faritra lasa difotry ny rano taty aoriana rehefa natsangana ny tohadrano tao Mantasoa. Fony nanjaka i Andriamasinavalona taty Antananarivo, dia niakatra hanoa sy nanaiky ny heriny hono i Andriampanarivofonamanjaka. I Andrianonifonamanjaka mianadahy kosa anefa dia tsy nahatoky loatra an'ity mpanjaka ity ka nanda ny hanoa, ary naleony nilaozana ny fanjakany izay lasa teo ambany fahefan'Andriampanarivo taty aoriana, mba hifindra monina nianatsimo. Niara-niainga tamin'izy ireo tamin'izany fifindra-monina izany ny filohan'ny vahoakany sasany toy ny hova sy ny menakely, ny angaralahy, ary ireo mpanompo. Nanaraka ny moron'ala atsinanana ny dian'izy ireo satria mbola tany efitra tsy nisy olona nanelingelina izany toerana izany. Nivezivezy ela be nitady tany hotonenana izy ireo: tonga hatrany Kiriiroka any Fisakana, niverina nianavaratra taty amoron'ny renirano Onive, nandalo an'i Vontovorona, ary farany vao tody tany amin'ny faritry ny renirano Andrantsay sy Betafo. Teo amin'izany tany izany dia efa nisy ny Vazimba nantsoina hoe Radobay. Nalain'i Andrianony ho sakaiza ity Vazimba ity saingy nofitahiny sy novonoiny taty aoriana mba halana avokoa ny ody sy ny sampiny, ka nahazoana mora foana izany faritany izany mba hanjakany am-piadanana. Nony efa niorina tsara ny fanjakana vaovao, dia nanapa-kevitra ny hifampizara ny tany izy telo mianadahy. Noho ny hatezerana sy ny alahelo vokatry ny namonoana ampitaka ny osiny ho mariky ny fizarana, dia nandao ny toerana i Ramanalina vavy ka nirintona nankany Fisakana. I Andrianony sy Ramanjaka sisa no nifampizara ny fanjakana tao Amboavoa: i Ramanjaka dia nifidy ny ilany atsinanana izay nanalokaloka tany mandrimandry ka tao Ambohitradrainarivo sy Betafo izy no nonina, fa i Andrianony kosa nahazo ny ilany andrefana izay somary mafampana sy akaiky ny Sakalava, ka nanorim-ponenana tao Fiva (Fivavahana). Zato taona mahery kely taty aoriana, rehefa nidina nanamatatra sy naka an'i Vakinankaratra ny Mpanjaka Andrianampoinimerina, dia Andrianonitomponitany tao Betafo sy Andriamasindraibe tao Vohimalaza (izay samy taranaka avy amin-dRamanjaka) no novantaniny voalohany. Noho izy roa lahy ireo tsy nanohitra fa nanaiky ny hanoa avy hatrany, dia tsy nesorin'Andrianampoinimerina tamin'ny fitondrana izy ireo fa nataony ho isan'ny laharan'ny Andriamasinavalona miaraka amin'ny taranany rehetra. Etsy an-daniny, i Andriamanalinibetsileo izay taranak'i Andrianony kosa dia nitsangana nanohitra sy namaky ady tamin'Andrianampoinimerina. Nony resy tamin'ny ady izy rehefa nandeha ny fotoana, dia novonoina ary nofoanana tanteraka ny vohitra nisy azy. Ny zanany roa lahy, Andriambongo sy Andriamanalimbehiantana, anefa dia nanaiky mangina ary namadika an-drainy mihitsy aza; vokatr'izany dia nomen'Andrianampoinimerina tany sy fanjakana ihany izy ireo, ary i Andriambongo aza dia natao vadin-dRamasindrazana ka niteraka an'i Ramboasalama, ilay zaza saika hampanjakain'ny mpanjakavavy Ranavalona I rahavavin-dreniny mba handimby azy. Taty aoriana, i Andriantsileondrafy izay zanak'Andrianonitomponitany tao Betafo no natao ho lehiben'ny andriana amin'i Vakinankaratra manontolo. Ireto manaraka ireto no nanjary tompomenakely lehibe tao Vakinankaratra tamin'izany, ao avaratry ny renirano Mania: Andrianonitomponitany tao Betafo, Andriamanalina tao Manandona, Andriamasindraibe tao Antsirabe, Andriambongo mirahalahy tao Imenabe Iarivo, ary Andriamaroanaka tao Ambohitrandraina. Tsiahivina fa i Ranavalona, anabavin'Andriandahimbolamena (tompomenakely tao Ambohijanaka (Vakinisisaony)), dia nanambady an'i Andriamanalina mpanjakan'i Manandona (Ambohiponana, zanak'Andriamasindraibe) izay isan'ny mpanan-karena nanefoefo indrindra tany Vakinankaratra, ary izany indrindra no nampisy ny fihavanana akaiky teo amin'ny andrianan'Ambohijanaka sy ny any Manandona. Rehefa resy, azo sy nanaiky lembenana i Vakinankaratra, dia nampiana an'ireo fanjakana rehetra tamin'ny vakin'i Mania sy vakin'i Matsiatra hatrany Tsienimparihy any ny fanjakana merina. Ireo mpanjaka izay nanaiky lembenana tamin'Andrianampoinimerina dia nijanona teo amin'ny fitondrany ihany saingy nampitoviana fitondrana tahaka ny menakely, fa ireo nitsangana nanohitra kosa dia nalaina ny fanjakany ho lasa « Menabe » fehezin'Antananarivo mivantana na natambatra tamin'ny fanjakana iray ao Vakinankaratra. Teo amin'ireo tany ireo, ny fanjakan'i Fisakana notarihin-dRarivoekembahoaka dia niala tamin'ny fanjakany noho izy nifidy ny hanohitra izy tamin'izany andro izany, ka resy, fa i Manandriana (fanjakan'Andrianatara), Isandra (fanjakan'Rajoakarivony), ary Ilalangina (fanjakan'Andriambavizanaka), ary Itsienimparihy (fanjakan'Rarivoarindrano) kosa dia nijanona tamin'ny toerany avokoa noho izy ireo nifidy ny hanoa. Midadasika tokoa ny faritr'i Vakinankaratra satria ny farany avaratra dia Rangaina (Antanifotsy), ny atsimo Tsienimparihy (Ambalavao), ny atsinanana ny ala midadasika, ary ny andrefana ny fanjakan'ny Sakalava Menabe. Voazara roa lehibe ny faritra: ny Andafiatsimonimatsiatra (Tsienimparihy, Ilalangina, Isandra) sy ny Andafiavaratrimatsiatra (Manandriana hatreo Ivato no mianatsimo), miaraka amin'Ambohitsimanova atsinanana sy andrefana izay nifampisaraka teo Ambohijafy, saingy i Betafo ihany no foiben'i Vakinankaratra manontolo. Rehefa vita ny fandaminana an'i Vakinankaratra manontolo, dia nitodi-doha nianavaratra hody ny tafika mpanjaka. Nony tonga teo Ambohipeno (tendrombohitra atsimo-atsinanan'i Ambatolampy ankehitriny, eo amoron'i Onive), dia nitodika tamin'ireo zana-dRangorinimerina fito lahy ny mpanjaka Andrianampoinimerina; ho valisoa amin'ny nifikiran'izy ireo sy ny tetika ary ny ady nataony nahazoana an'i Vakinankaratra, dia nomeny azy ireo ho menakely ifampizarany ny tany eo anelanelan'i Vakinankaratra, Ambodirano, ary Vakinisisaony, hatreo Ihazolava mianatsimo ka hatrany Rangaina (Antanifotsy), izay toerana mbola ipetrahan'ny taranany mandraka ankehitriny. ==== Betafo ==== [[Sary:Andrianonitomponitany.jpg|vignette|377x377px|Fasan'Andrianonitomponitany, mpanjakan'Andratsay|alt=|ankavia]] Renivohitry ny toko Vakinankaratara izy. Ny anarany hono, dia avy amin’ny hoe Be-eto-afo (Be setrok’afo) satria tanàna be trano madinika midonan-tsetroka izy fehizay, fa nisy vahoaka (menakely sy andevo) mpiandry ny Vohiambo (fasan’andriana) izay ilevenan’Andrianonitomponitany sy ny taranany; nantsoina ihany koa hoe « Itsaravavaka » ny fasany, araka ny firarian’Andrianampoina izay nanenina mafy tamin’ny nampamonoana azy tsy ara-drariny ka nanao hoe: « Mba ataovy tsara vavaka re izaho sy ny taranako, ry Andrianonitomponitany ô ! Fa aza manody izany voafitaka ! ». Ambohitsimanova izany dia tanàna kely eo avaratry ny farihy Tatamarina. Tamin’ny Merina « lavasofina » naka an’ i Vakinankaratra tamin'izany, dia tsy mba nanohitra i Betafo; ka teo amin’io toerana io no nanao [[velirano]] ny andaniny roa: [[Andrianampoinimerina|Andrianampoina]] nanome toky fa tsy hanova ny fitondrana ary tsy hanetry razana; teo andaniny indray Andriantsileondrafy, zanak’Andrianonitomponitany, nisahàto fa hanoa an’Andrianampoina ka tsy hanova izany izy sy ny taranany. Tonga toerana fisehoan’ny andriana teo sy fivorian’ny ambanilanitra amakiana ny kabarin’ny mpanjaka, ary lasa toerana fanaovan-dalonana. Itatamarina dia ilay farihy ao atsimon-tanàna, laza manokan’ i Betafo. Natahorana izy tany aloha fa rehefa hisy hiamboho hono ireo andriandahy lehibe ao Betafo dia mivadika maloto toy ny misy taim-boraka ny rano ka dia Andranomilalahy no natao anarany fony izy mbola [[kamory]] kely. Andrianonitomponitany no nanamboatra azy ho tonga farihy lehibe niaraka tamin’ireo hady fito sosona ka sady lasa fatsakana izy raha misy [[fahirano]] no manda fiarovana avy eo atsimon-tanàna. === Vonizongo === Ny faritr'i Vonizongo dia manomboka eo amin'ny renirano Moriandro, mandalo ny tanànan'i Mahitsy miankandrefana-avaratra, ary miitatra hatrany Andriba. Izany andriandahy atao hoe Andriamisavalambo I izany no mpanjaka voalohany tany, ary niara-belona tamin'ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka izy. Nalaza ho nahery nandeha dia mampitolagaga ity mpanjaka ity, ka tanàna roa nifanalavitra be no tratrany indray andro, ary samy isaorany omby amin'ny andro Fandroana. Na izany aza, ratsy fitondra vahoaka loatra izy ka nanjary halan'ny olona tanteraka. Ankoatra izany, izy no voalaza fa nahita ny tangena voalohany teo amin'ny tantara, ary nanorina ny fampinomana tamin'io poizina io ho fitaovana fitsarana; izay resy sy maty tamin'izany dia nobaboina avokoa ny fananany rehetra. Noho izany herisetra izany, dia nangidy hoditra tamin'ny vahoaka Andriamisavalambo. Mba hamaranana izany fitondrana jadona izany, dia niainga Andrianentoarivo niaraka tamin'ny loholona 10 lahy, vatan-dehilahy 40, vahoaka sasany, ary Ravonizongo teo Lohavohitra mba hanafika an'Andriamisavalambo. Resy tao Andriba Andriamisavalambo ary novonoina tao Ambohitromby taty aoriana. Vokatr'izany, lasan'Andrianentoarivo ny fanjakany manontolo ary nantsoina hoe Maromadinika ny vahoakany. Ny tantaran'ny fahazoan'i Andrianentoarivo ny tany ao Lohavohitra kosa dia mifandray amin'ny fanamboarana fefiloha tety Antananarivo. Raha nijery ny heniheny be teo andrefan'Antananarivo ny mpanjaka Andrianjaka, dia niloa-bava nanao hoe: ''« Tsy avelako tsy ho vary io any am-parany any ! »''. Dia nampihady an'Ankadimbahoaka ny mpanjaka, izay hadi-tany voalohany nampanaoviny ny vahoaka ho fefiloha. Samy nandraharaha sy niasa teo avokoa ny Ambaniandro sy ny havan'andriana tamin'izany, anisan'izany Andriantompokoindrindra sy Andrianjaka. Tamin'izay fotoana izay, nisy tetika maty paika nifanaovan'ireo andriandahy, ka hoy Andriantompokoindrindra tamin'Andrianentoarivo: ''« Aza maka ny misy tany fa ny misy vato alaina »''. Rehefa avy eo, nokapohin'Andriantompokoindrindra i Andrianentoarivo sady nitenenany mafy hoe: ''« Ity tsy mba mahavita ny anjarany ! »''. Nitomany Andrianentoarivo namaly hoe: ''« Vato ka ataoko ahoana ! »''. Kanjo hevitra iraisan'izy roa lahy izany mba hanomezan'Andrianjaka an'i Lohavohitra ho an'Andrianentoarivo ho valin'ny fahasahiranany. Indray andro, tafahoana teny Andringitra Andrianjaka sy Andrianentoarivo ary ny vahoaka, ka nangataka Andrianentoarivo nanao hoe: ''« Aoka mba honenako ity Lohavohitra ! »''. Namaly Andrianjaka hoe: ''« Honeno ! »''. Rehefa nanontany momba ny vodihena i Andrianentoarivo fandrao misy hadino ka mahadiso, dia hoy Andrianjaka: ''« Izay hanin'ialahy koa haninona, ny ahy atero ! »''. Dia nandeha Andrianentoarivo nankany Lohavohitra, ary taty aoriana dia niverina nitsidika an'Antananarivo indray izy nangataka an'i Babay. Gaga Andrianjaka ka nanao hoe: ''« Lohavohitra lasan'ialahy ! Ka dia alain'ialahy indray Babay ! »'', saingy namaly i Andrianentoarivo hoe: ''« Ka fanjakanao ihany anie, tany ampandriko ho anao ! »''. Nifanao orimbato teny Andringitra izy roa lahy ho fanamafisana izany fifanekena izany. Rehefa nitoetra teo Lohavohitra Andrianentoarivo, dia nampanaiky an'i Vonizongo manontolo. Niteraka roa lahy izy, dia Andriamosanja sy Andriampimanjaka, izay nizara an'i Vonizongo ho roa (atsimo sy avaratra), ary ny taranany no nanjary tompom-bodivona tamin'iny faritra avaratra-andrefan'Imerina iny. Aman-jato taonany taty aoriana, tamin'ny andron'Andrianampoinimerina nampandry tany tany Marovatana (Ambohidratrimo), dia tonga tamin'ny nahim-pony ny iraka avy amin'ireo terak'Andrianentoarivo tany Vonizongo. Nilaza tamin'ny mpanjaka izy ireo nanao hoe: ''« Avy manaiky ho zanakao izahay, fa mandre ny teninao hoe hampiadana ny vahoaka…! »''. Faly loatra ny mpanjaka ka ho valin'ny faneken'izy ireo, dia tsy nesoriny fa napetrany tamin'ny vodivona nisy azy tsirairay avy izy ireo. Ireo zanak'Andrianentoarivo dia nataony ho isan'ny Andriamasinavalona ary nomeny elomena isan-dahy. Nozarain'Andrianampoinimerina ho folo araka ny isany i Vonizongo, ka Andriantsimidodò sy Andriantsoba no natao ho isan'ny filohany tamin'izany fotoana izany. ==== Ambohimirimo ==== Betsaka ny vohitra nisy ny terak'Andrianentoarivo ao Vonizongo, saingy vitsy no nahazoana tantara firy satria ny sasany efa lasa haolo na niova anarana taty aoriana. Ny hany nahazoana tantara dia Ambohimirimo, izay ao amin'ny zarantanin'i Tsaravoninahitra. Ambohimirimo (na Mananjara ankehitriny) dia ilay vohitra mifono ala matevina tazana ery andafy andrefana atsimon'i Mahitsy (miala amin'ny Lalam-pirenena faha-4), ampitan'ny renirano Moriandro. I Andriandambofontany, izay nitondra an'i Tsaravoninahitra, no andriana nandimby fanjakana tao Ambohimirimo tamin'ny andro nanjakan'Andrianampoinimerina tamin'izany fotoana izany; izy sy ny razany toa an'i Andriampitsaikarivo, Raoniambato, ary Raoniambatomandimby rainy no milevina ao amin'io vohitra io. Taty aoriana, napetrak'Andrianampoinimerina teny Rasoamananoro zanany, izay renin'i Ramasy. Nony niamboho anerana ny mpanjaka Radama I taty aoriana, dia natolotry ny mpanjakavavy Ranavalona I ho an-dRamboasalama (zanak'anabaviny) ny vohitry Ambohimirimo, ka izy no andriana tompombodivona tao hatramin'ny nahafatesany. Andriantasy mianadahy, zanak'i Ramboasalama, dia manana fasana ao ilevenan'ny taranany ihany koa. Nisy rova sy lapa tsara tarehy dia tsara tao fahizay, izay voahodidina amontana sy aviavy maitso vaitra, ka nahatonga ny ntaolo hanao fitenenana hoe: ''« Mananjara izay monina ao »''. Izany indrindra no niavian'ny anaran'ilay vohitra ankehitriny hoe « Mananjara ». === Imamo === Ny tantaran'ny faritr'i Imamo dia manana ny lanjany manokana teo amin'ny tantaran'ny fanjakana merina, satria tsy natao isan-toko manokana izy taty aoriana fa natambatra manontolo tamin'Ankibonimerina efa-toko, ka nampiray tanteraka an'Imerina sy Imamo. Ny mpanjaka lehibe voalohany fantatra tany Imamo dia Andriambahoaka rainy, ary Manazary no renivohitry ny fanjakany tamin'izany fotoana izany. Andriambahoaka II (na Andriambahoakafovoanitany), izay zanany lahy sady niara-belona tamin'ny Mpanjaka Andriamasinavalona, no nandimby azy teo amin'ny fitondrana. Izy no nanorina ny renivohitra vaovao tao Amboniazy, nosy kely iray miorina eo atsinanan’ny farihin’Itasy, toerana misy ny fasana ilevenany mandraka ankehitriny. Rehefa niamboho anefa ity mpanjaka ity, dia voazara roa lehibe ny faritr'Itasy: ny ilany Imamo Atsinanana (Ambohitrambo, Ambohibeloma, Arivonimamo, Ambatolevy) izay nanjakan’Andriampivoanandriamanitra zanany lahitokana, ary ny ilany Imamo Andrefana (Manazary, Ambohitrondrana) izay natolony ho an’Andriampanarifito zanak’anabaviny. Taty aoriana, Andriamarimampihovohovo (na Andriamary), izay zafiafin’Andriampanarifito, no nanjaka tao Ambohitrondrana. Tamin'ny andro nanafihan'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina farany an'Antananarivo, dia lasan-ko babo ny zanaka roa vavin'Andriamary, izay saika lasa ho vadin'Andriamboatsimarofy tao an-dapa tao Antananarivo. Soa ihany anefa fa navotan’Andrianampoinimerina izy roa vavy, ary nampanateriny tamim-panajana tany amin’ny rainy tany Ambohitrondrana. Faly tokoa Andriamary nahita ny fiverenan'ireo zanany voavotra, ka niaiky ny hatsaram-pon’ilay mpanjakan’Ambohimanga izy ary niantso ny vahoakany . Naniraka olona nankany amin’Andrianampoinimerina izy hilaza fa manolotra ny fanjakany ho azy. Taty aoriana, niakatra tany Ambohimanga Andriamary, nielo mena narahin’ny vahoaka maro, ka tsinjon’Andrianampoinimerina tery Mangabe izy. Rehefa nifanena teo antenatenany izy roa lahy, Andrianampoinimerina nilanja basy ary Andriamary kosa nielo mena, dia nifampiresaka tamim-pahatsorana ka nanao fampihavanana matanjaka. Ho valin'izany fanekena am-pon'Andriamary izany, dia nianiana Andrianampoinimerina fa tsy hovany amin'izay tany ipetrahany izy sy ny taranany mandrakizay doria, ary tsy hataony resy lanja noho ny sasany ny tany Mamo. Etsy an-daniny kosa, ny andriana tao Imamo Atsinanana, dia Andriampoetsakarivo sy Andriamarobasy, no nifidy ny hanondro basy sy hanohitra an’Andrianampoinimerina. Tsy nety nanoa izy ireo, saingy resy tamin'ny ady ka novonoina taty aoriana. Ny rahalahin'izy ireo kosa, dia Andrianamborinandriamanitra mirahalahy avy sy ny zanany, no tonga nanaiky lembenana tamin'Andrianampoinimerina, ka tsy novana sata ny toerana nisy azy. Rehefa azo tanteraka Imamo Atsinanana, dia nakambana ho isan'ny faritry Ambodirano sy Marovatana. Teo amin'ny lafiny sata kosa, ny taranak’Andriamary irery ihany no natao ho laharan'ny Zazamarolahy, fa ny andriana sisa rehetra tany Imamo kosa dia nijanona ho andriana amin'ny laharan'ny Andriamasinavalona. Mba hanamafisana izany fampihavanana izany, dia nifamatotra mafy ara-panambadiana Imerina sy Imamo taty aoriana ka nanjary fianakaviana iray ihany. Ny mpanjaka Radama I dia nanambady an’i Ravao sy Ramoma, izay samy zanak’Andriamary (i Ravao taty aoriana dia nisaorany ka nanambady an-dRamanetaka). Rabodosahondra, anabavin’i Radama I, kosa dia nampakarina ho vadin’i Ratefinanahary, zanak’anabavin’Andriamary. Ary Ratsiadala, izay anabavin’i Radama I ihany koa, no nanambady an-dRahanety zanak’Andriamarobasy. Farany, i Razaka Ratrimo, izay zanak’anabavin’Andriamary, no nanambady an’i Ramasindrazana, ka niteraka an-dRamoma mianadahy avy, izay tsy iza fa ilay nanjary ho lasa mpanjakavavy Ranavalona II. == Jereo koa == * [[Fanjakan' Imerina]] * [[Lisitry ny mpanjaka merina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] == Loharano == <references /> [[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] kqlp85mte8tgwi1bwdvji3fz8duawat 1145667 1145666 2026-06-29T16:07:45Z Hephaestus-Mrz36 22223 /* Ny taranaky ny mpanjaka tsy avy eto Ankibonimerina, saingy nanoa */ 1145667 wikitext text/x-wiki [[Sary:Fitomiandalana 2.png|vignette|363x363px|Fitomiandalana ao amin'ny Rovan'Antananarivo, renivohitry ny fanjakan' Andriamasinavalona|alt=]] '''Andriamasinavalona''' dia mpanjakan'Imerina tokony ho tamin'ny manodidina ny taona 1675. Ny mpanjaka [[Andriantsimitoviaminandriandehibe]] no rainy, ary Rafaravavy kosa no voalaza fa reniny. Andrianjakanavalondralambo na ihany koa hoe Ralambonandriantsimitovy hono no anarana niantsoina azy fony izy andriantompombodivona teny amin'ny vohitr'[[Alasora]] tamin'izany, ary izy dia nanoa an-d[[Razakatsitakatrandriana]] zokiny, izay nandimby an-drainy nanjaka tao Antananarivo. Avy amin'ny anarany no nipoiran'ny sokajin'[[andriana]] atao hoe [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]], izay ahitana ny taranany sy ireo havany. Tsy nanongana na ihany koa nandroaka an-jokiny teo amin’ny fitondrana izy, fa ny vahoaka, araka ny hevitra sy ny teti-kadin’Andriamampandry, [[Hova|hovalahy]] izay nanolontsaina azy, no antony nahatonga izany. Nisy roambinifolo (12) vavy ny vadin’Andriamasinavalona, vokatry ny famoriam-panjakana, ary niteraka sivy lahy sy vavy maromaro izy. Samy tiany hahazo anjara fitondrana kely tsirairay teo amin’ny fanjakana, na ny zanany naterany, na ny zanaky ny iray tampo aminy, ka nahatonga ny fanjakana «[[Menakely (tany)|Menakely]]» ho marobe. [[Andrianambonimena]], zanak'anabaviny tao [[Alasora]] no notendreny handimby azy ho eo amin'ny fanjakana. Anefa, i [[Andriantomponimerina]], zanany tao [[Ambohidratrimo]], no nitana babo azy fotoana maro mba hanereny azy hanome ny [[Fanjakan' Imerina|fanjakan’Imerina]] manontolo. Afaka ihany anefa izy ka niverina nody tao Antananarivo, izay renivohitry ny fanjakany. Niamboho sy nafenina tao Antananarivo izy tany amin'ny manodidina ny taona 1710 tany ho any, ary heverina ho naharitra zato (100) taona ny andro niainany. == Andriamasinavalona, mpanjakan'Imerina (1675-1710) == Andriamasinavalona no mpanjaka faha-sivy taorian’ny nanjakan-d[[Rangita]], ilay voalaza fa nanorina ny fanjakana merina voalohany. Izy dia zafiafin’[[Andrianjaka]], ilay mpanjaka nanorina an'Antananarivo (1610-1630), ary mazava ho azy fa izy dia anisan'ny razamben’[[Andrianampoinimerina]], mpanjakan'Avaradrano (1785-1810). Teraka ny tsinambolan’ny [[Alahamady]] toa an-d[[Ralambo]] razambeny izy; Andrianjakanavalondralambo na Ralambonandriantsimitovy no anarana nentiny fony izy tompom-bodivona tao [[Alasora]], nanoa an’[[Andrianjakatsitakatrandriana]] zokiny, izay nandimby an-drainy: i Andriantsimitoviaminandrianandehibe, mpanjaka tao Antananarivo. Rehefa nanjaka izy dia naka ny anarana hoe Andriamasinavalona (izay midika hoe: «andriana manana ny hasina, harena voatahiry sy navalona hataramin’ny ela»). Andriamasinavalona dia anisan’ny andriamanjaka nalaza teto Imerina, izay fakana tahaka satria nahay nifandray sy niahy ny soa ho an’ny vahoakany izy, ary tia ny zanany sy ireo havany, nanam-panahy ka mamy hoditra tamin’ny olon-drehetra ary tena nampihatra ilay fiteny hoe: «Ny fanahy no olona». Feno fahendrena izy tamin’ny fitondrana ny tany, ary nanana ny hatsaram-po teo amin’ny fifandraisana amin’ny vahoakany. Tsy [[lefona]] na ihany koa [[basy]] aman-[[tafondro]] no nentiny namory ny fanjakana merina, fa ny fahaizany nifandray tamin’ny mponina: Andriamanjaka nahay niara-nidinika amin’ny vahoakany ny ho soa teo amin’ny fanjakany, sy ny ratsy tokony ialana izy. === Ny nandraisany ny fanjakana === Taorian’ny nihambohon’ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe, dia Andrianjakatsitakatrandriana zokin'Andriamasinavalona no nandray ny fitondrana tao Antananarivo, araka ilay didy fandovam-panjakana hoe « Fanjakana arindra ». Ny zandriny kosa, Andrianjakanavalondralambo, dia nampanoavina teo Alasora aloha mandra-piandry ny anjarany. Noho ny fifehezana ratsy sy ny fahasatran’Andrianjakatsitakatrandriana anefa, dia nijaly sy nankahala azy ny vahoaka.Mba hamahana ity olana ity, dia nitsapa ny sain’ireo andriana mirahalahy i Andriamampandry, loholona hendry avy eny Dilambato. Rehefa nanontaniany ny amin’ny fony izy ireo, dia nilaza ho manana « fo tokana » ilay zokiny, izay midika fa mpitondra jadona, manapaka irery ary tsy miera amin’ny vahoaka. Ny zandriny kosa kosa dia nambara ho manana « fo roa na fo telo », izany hoe mpitondra vonona hifampidinika sy hiera amin’ny vahoaka amin’ny zavatra rehetra. Noho izany fahasamihafana izany, dia nifidy ny « fo roa » ny vahoaka ary nanapa-kevitra hanongana ilay mpanjaka ratsy fitondrana.Nandray tetikady maty paika i Andriamampandry sy ireo olon-kendry namany toa an’Andriamanalina mba handroahana ny mpanjaka. Tamin’ny alalan’ny ozona sy ny fampiasana sikidy tamin'izany fotoana izany no nitaomana an’Andrianjakatsitakatrandriana hiala tamin'ny toerany tao Antananarivo. Tetsy an-daniny, nifindra nankao an-tanàna kosa ilay zandriny mandra-pahatongany tao Anatirova. Teo no nahazoany ny hobin’ny vahoaka ary naka ny anarana vaovao hoe Andriamasinavalona. Nodorana ny tranon’ilay zokiny teo Andohalo, ka voatery niala tanteraka sy niankandrefana izy.Na dia nahazo ny fahefana feno aza Andriamasinavalona, dia nasehony ny hatsaram-panahiny sy ny fahendreny satria tsy nanenji-dresy izy fa nalahelo ny zokiny. Nandefa lehilahy fito lahy izy hanolotra basy, lefona, ary vola iray kitapo ho vatsy sy fiarovan-tena ho an’ny zokiny mianakavy. Nanohina ny fon’Andrianjakatsitakatrandriana izany fahalehibiazan’ny zandriny izany, ka nitodika nianatsinanana izy nivavaka sy nitso-drano an’Andriamasinavalona mba ho ela velona sy ho lava fitondrana, talohan’ny nandehanany niankandrefana ho any Antsakalavan’i Boina.Raha fintinina, dia hita tamin’ity tantara ity fa ny tetikadin’Andriamampandry sy ny safidin’ny vahoaka no nanongana ny mpanjaka fa tsy ny fitiavam-pahefana. Izany indrindra no nanamarika ny fomban’Andriamasinavalona izay nanjaka tam-pahendrena sy niera tamin’ny vahoakany hatrany. === Ny fanitarana ny fanjakana Merina === Kely velarana ihany ny faritry ny fanjakana nolovain’Andriamasinavalona tamin’Andriatsimitoviaminandriandehibe rainy, satria tsy nihoatra an’Andringitra ny tany avaratra-andrefana, Angavokely ny atsinanana, Alasora ny atsimo, ary ny henihenin’i Betsimitatatra ny andrefana. Mbola nizarazara ho fanjakana madinika maro nifandrafy ny tany Imerina tamin’izany fotoana izany, ary tsy nanana fahefana firy tamin’ireo tompomenakely nipetraka am-bodivona ny fanjakan’Antananarivo. Noho izany fifandrafiana izany, tsy nandry fehizay ny tany fa nanjaka ny ady an-trano, ny asan-jiolahy, ary ny fisamborana olona hatao andevo hamidy amin’ny Vazaha na ny Arabo. Nitaintaina lalandava ny fianakaviana, indrindra ny zaza amam-behivavy, noho ny tahotra ny ho voatafika tampoka.Naneho izany tsy fandriampahalemana izany ny tantaran’Andriampanarivofonamanjaka sy ny olona fito lahy natanjaka niaraka taminy, raha niainga avy any Ifanongoavana hanatona an’Andriamasinavalona tao Antananarivo izy ireo. Voatery nentin’izy ireo niaraka tamin’ny vatan-dehilahy ny vady aman-janany satria natahotra izy ireo sao baboin’ny fahavalo ho lasa any amin’ny Ontaiva na Bezanozano raha avela fotsiny eo an-tanàna. Roa andro be izao no nandehanan’izy ireo teny an-dalana, ary ny alina ihany no sahy nandroso fa sao nisy nisambotra rehefa antoandro. Noho izany fitadiavana fiarovan-tena lalandava izany, tsy afaka nanao asa famokarana firy ny mponina ka nananontanona foana ny mosary teo amin’ny firenena.Manoloana izany fahantrana sy tebiteby nahazo ny vahoaka izany, ny asa voalohany noraisin’Andriamasinavalona teo amin’ny fitondrana dia ny famerenana ny fandriampahalemana mba hahafahan’ny olona miaina sy miasa am-pilaminana. Ny tetikady hitany nahomby indrindra dia ny famoriana ireo mpanjaka sy fanjakana madinika rehetra manodidina an’Antananarivo mba ho eo ambany fifehezany sy ny fahefany tokana. Tamin’ny alalan’izany famaritana mazava ny sisin-tanin’ny fanjakany izany no nahafahany niaro ny vahoaka rehetra ary nametrahany lalàna tokana hitantana sy hanaraha-maso akaiky ny ambanilanitra. === Ny namoriana an'Imerina === ==== Andriamasinavalona, olon'ny fihavanana. ==== Tsy ny haneho hery na voninahitra tamin’ny alalan’ny ady sy ny fandatsahan-dra no tanjon’Andriamasinavalona, fa ny hitondra fiadanana sy fandriampahalemana ho an’ny fianakaviana merina rehetra. Mba hisorohana ny fahorian’ny vahoaka, dia teny mamy sy ny fandrindrana fihavanana tamin’ny alalan’ny fanambadiana politika no nentiny namory sy nampifanaraka ireo fanjakana madinika. Manaporofo izany ireo vadiny 12 lahy izay tsy haitraitra velively, fa tetikady maty paika nifanarahana tamin’ireo mpanjaka madinika. Nisy ny velirano sy ny fananganana orimbato ho mariky ny fifanekena: Andriamasinavalona no mpanjaka tokana arahina, fa ho tambiny kosa, ireo tompomenakely mpihavana aminy dia mitazona ny fananany ary ny taranany no handova ny fanjakana any aoriana. Ny nanombohany izany dia tany Amoronkay, tamin’ny alalan’Andriampanarivofonamanjaka, mpanjakan’Ifanongoavana, izay nanana fiahiana vahoaka mitovy taminy. Rehefa nahita ny fahendren’ny mpanjaka Andriampanarivo sy ny loholona fito lahy, dia nanapa-kevitra hampidina ny fanjakany ho eo ambany fahefan’Antananarivo. Ho valin’izany fitokisana izany, dia nomentsika ho vadiny i Ranavalontsimitoviaminandriana anabavin’ny mpanjaka, ary nampihavanina ho vinanto sy rafozana izy ireo. Noho izany fihavanana izany, nandry fehizay ny tany ka nahatonga an’i Bezanozano, Ontaiva, Ivakiniadina, ary Amoronkay nanaiky am-pilaminana. Afaka nandeha antoandro tam-pifaliana ny olona fa tsy natahotra intsony, ary faly tokoa Andriamasinavalona satria tontosa tsy nisy fitaovam-piadiana ny fampihavanana ny tany. Ny taranak’ireto mpivady ireto: dia i Andrianjakavololonandriana sy i Andriantsimitovifonamanjaka, no nifehy ireo faritra ireo taty aoriana ary nantsoina hoe « zanak’anabavin’Andriamasinavalona ». Izany tetikady izany koa no nampiasainy tamin’ireo faritra hafa rehetra teto Imerina mba ho tonga fianakaviana iray eo ambany fifehezany: * Any Atsimo (Itsinjoarivo): Nalainy ho vady i Ralanimboahangy, zanak’Andriandanitramantany. Nony maty ny rainy, dia izy no napetraka niandry fanjakana tao Ambohimanjaka (Andramasina), ary ny taranany no nifehy ny vodivona tao. * Any Avaratra sy Andrefana (Manohilahy): Nalainy ho vady i Ramananandrianjaka, zanak’Andriamasinteny. Ny zanak’izy ireo, Andriantomponimerina, no lasa mpanjaka voalohany tao Ambohidratrimo. * Tao Ambohitrabiby: Nalainy ho vady i Ranavalontsitakatrimerina, avy amin’ny Zanadralambo, ka ny zanany no nampanjakaina tao. * Tao Antananarivo: i Ramananimerina kosa no niteraka an’Andrianjakanavalomandimby izay nampanjakaina tao. * Ao Avaradrano: Mba hanamafisana ny fihavanana amin’ireo havan-drazana, izany hoe ireo Andrianteloray: Andriandranando, ary Andriantompokoindrindra, dia nampakariny ho vady Ratompondraondriana. Nisy ny fepetra nifanarahana tamin’ny fianakavian-drazazavavy fa hahazo fahatelon-tanana izy raha misy fisarahana, ary ny zanany no handova fanjakana. Izy no niteraka an’Andriantsimitoviaminandriandrazaka, izay nomena ny fitondrana tao Ambohimanga. Raha fintinina, tamin’ny alalan’ireo fanambadiana ara-politika sy velirano maro isan-karazany ireo no nahafahan’Andriamasinavalona nampandry ny tany sy namory an’Imerina manontolo tam-pahendrena, tsy nampiasa hery na basy aman-defona fa nifototra tamin’ny firaisankina sy ny fihavanana. ==== Ny famaritam-panjakana ==== Mba hametrahana fandriampahalemana sy hisorohana ny fifandirana eo amin’ny fanjakana roa tonta tamin'izany, dia nifanaraka Andriamasinavalona, mpanjakan’Imerina, sy Andriambahoaka, mpanjakan’Imamo, fa hovariana ny sisin-tany mampisaraka azy ireo. Ny fomba namaritana izany dia ny fiaingan’izy roalahy vao maneno akoho tokana amin’ny maraina, ka izay toerana ifanenana no atao faritra izarana ny fanjakana. Andriamasinavalona, izay nantsoina koa hoe Andriamatahobelirano, dia nitana marina ny teny nomeny ka niainga avy teto Antananarivo tamin’ny fotoana nifanarahana. Mifanohitra amin’izany, Andriambahoaka kosa dia nambosin’ny olony ka nivadika tamin’ny fifanekena; tsy niandry ny maraina izy fa niainga vao tapi-mandry ny olona mba hahazoana tany be.Teo amoron’ny renirano kely iray eo andrefan’Imerintsiatosika no nifanena izy roalahy, ka nihoraka ny mpanaraka an’Andriambahoaka satria nihevitra fa nahazo tany midadasika. Mba hanamafisana izany fizarana izany anefa, dia namono omby fotsy teo izy ireo ho orim-baton’ny fihavanana, ka io renirano io no nomena ny anarana hoe Iombifotsy. Na dia teo aza ny fivadiham-pifanekena, dia nifanaraka izy roalahy fa hifandray tsara ny vahoaka ary afaka mivezivezy malalaka toy ny tompony na any Imerina na any Imamo, ka nitsahatra ny ady.Na izany aza, nisy vokany ratsy teo amin’Andriambahoaka ny fivadiham-belirano nataony. Teny an-dalana nody dia niharan’ny hatsiaka, ny aretina, ary ny fahafatesana ny mpanaraka azy, izay ninoany fa todin’ny fianianana tsy netiny. Nenjehin’ny eritreriny mafy Andriambahoaka ka nandefa olona nitondra fanomezana lafo vidy hitady famelan-keloka, ary izy tenany mihitsy no nandeha nifona tamin’Andriamasinavalona taty aoriana. Nanitrikitrika anefa Andriamasinavalona fa Andriamanitra izay nanaovana ny fianianana no tompon’ny teny farany amin’izany. Ho fahatsiarovana izany fizarana izany, dia nampanaovin’Andriambahoaka hady taty aoriana ny zanany teo Ambatondramijay (Hadin’Andriampivovo) mba ho mari-pisarahana: ny miorika amin’ny Iombifotsy dia Imerina ary ny mivalana dia Imamo.Tamin’ny alalan’io fandaminana teo amin’ny Vakin’Iombifotsy io no nahafahana namory ny vahoaka Merina sy nametraka ny faritra fonenany izay nantsoina hoe Ankibonimerina. Nofaritana mazava ny sisin-tany manodidina izany: ny atsinanana dia ny Vakinifanongoavana sy ny moron’ny ala mainty, ny avaratra dia ny Vakin’Isahasarotra sy ny sisin’Antsihanaka, ny andrefana dia ny Vakin’Iombifotsy, ary ny atsimo dia ny Vakin’Irangaina sy Onive manamorona ny efitra atsimo. === Ady amin'ny mosary sy ny asa fampandrosoana === Tamin’ny andro nanjakan’Andriamasinavalona, dia nisy mosary lehibe sy mafy loatra nantsoina hoe « Tsimiofy » nianjady tamin’ny vahoaka Merina, vokatry ny rivotra sy orana nikija nandritra ny iray volana izay niverimberina isan-taona. Potika avokoa ny voly rehetra, na ny teny an-tanety na ny tany an-tanimbary, ka saika nandripaka ny vahoaka ary nampijaly hatramin’ny fianakavian’ny andriamanjaka ny tsy fahampian-kanina. Naniraka olona hitady vary hovidina ny mpanjaka saingy tsy nahita, raha tsy tany amin’Andriandrivotra tao Andraisisa. Noho ity farany nanome vary maimaim-poana sy nampiana hanina hafa ho an’ny mpanjaka, dia teraka ny fitenenana hoe « Hany vary Andraisisa ! », ary novalian’ny mpanjaka soa izy ka natao « menabe » fa tsy « menakely » intsony ny faritr’Andraisisa.Noho izany fahoriana izany, dia nataon’Andriamasinavalona ho vaindohan-draharaha ny handresy ny mosary, izay noheveriny ho hany rafin’ny fanjakany. Mba hanatrarana izany tanjona izany, dia nohamafisiny sy nampitomboiny ny fefiloha nanomboka teo Ankadimbahoaka ka hatrany andrefan’Ilanivato. Ity asa lehibe ity dia natao mba hanovana an’i Betsimitatatra ho tanimbary midadasika hiveloman’ny ambanilanitra, sady ho fanohizana ny asa rano lova napetraky ny razany izay nantsoiny hoe « Vahilava mora ladinina ».Mba hanamafisana hatrany izany fahombiazana izany sy hampiadana ny olona, dia nisy fepetra lehibe telo nampiharina mikasika ny toekarena sy ny fiarahamonina: * '''Ny Fampandrosoana ny Varotra''': Napetraka ny fisian'ny tsena isan-kerinandro teto Imerina, izay rafitra efa nisy talohan’ny andro nanjakan'Andrianampoinimerina mba ho toeram-pihaonana sy fifanakalozana, ary nampiasaina tamin’izany ny vola ariary (avy amin’ny real espaniola) sy ireo vakivakim-bola. * '''Ny Fandriampahalemana''': Nividy ny tafondro voalohany teto Imerina izy, nantsoina hoe « Befeo ». Tsy nentina nanafihana na nanao ady ity tafondro ity, fa natao ho marika fampitandremana fotsiny mba hanjakan’ny filaminana, ka raha misy manakorontana dia mipoaka izany. * '''Ny Lalàna mifehy ny Fanambadiana''': Tamin'izany fotoana izany dia nametraka ny fomba « fanolorana ny Vodiondry » ho mariky ny fanamafisana ny fanambadiana izy. Nanomboka teo, dia tsy hena vody ondry ara-bakiteny intsony no nomena fa nosoloina zavatra hafa sarobidy toy ny vola, tany, na firavaka. === Ny fiandrianana sy ny hasin'ny andriamanjaka === Mba hampitomboana ny hasina sy ny voninahitry ny andriamanjaka, dia nametraka lalàna hentitra momba ny fiandrianana ny mpanjaka Andriamasinavalona. Nalamina ny fiambenana ny mpanjaka ka natsangana ireo karazan’olona voatokana hitaiza sy hikarakara azy, toy ny Tsiarondahy sy ny Madiotanana, ary tsy nisy olona afaka nanatona ny andriamanjaka raha tsy nahazo alàlana. Fitsipika lehibe koa ny momba ny fiarahabana ho mariky ny fifanajana; ny tandapa sy ny Ambaniandro dia nampiasa ny teny hoe « Sarasara, Tompoko e ! », « Tsara và, Tompoko e ! », ary « Aza marofy ! » rehefa miarahaba ny mpanjaka, raha ny samy andriana kosa dia nampiasa ny « Tsara va tompoko ! », ka ny zandry na ny vehivavy foana no natsangana hiarahaba ny zoky na ny lehilahy. Ary ho mariky ny fahefana ny « Elo mena » izay natokana ho an’ny andriamanjaka irery ihany, indrindra rehefa mikabary na mandeha eny an-dalana.Ankoatra izany, nisy fanovana lehibe natao tamin’ny fotodrafitrasa masina sy ny fomban-drazana teto Imerina. Teo Andohalo no nananganana ny Vatomasina voalohany amin’ny alalan’ny voahangy mivady, volatsivaky, ary ran’omby volavita, mba ho toeram-pikabariana sy fanandratana mpanjaka. Io kianja sy vatomasina io dia hita koa tany amin’ireo vohitry ny Andriamasinavalona sy ny tompombodivona ho fanaovana sorona omby amin’ny andro Fandroana. Nampitomboina lanja ihany koa ny andro Fandroana amin’ny tsinambolan’ny Alahamady, izay andro firavoravoana nanamarihana ny nahaterahan’ny andriamanjaka, sady fotoana fanamafisam-pihavanana ho an’ny isan-tokatrano sy ny isam-batan’olona.Farany, nohavaozina ny Lapa Besakana ao Anatirova, izay lasa foiben’ny fiorenam-panjakana. Tao no nisehoan’ny tantaran’i Trimofoloalina, izay nahafoy tena hatao sorona velona ho an’ny mpanjaka; saingy tsy novonoina izy fa nosoloina ran’akoholahy mena ny sorona, ka nahatonga azy sy ny taranany ho nomena ny sata « Tsy maty manota ». Tao Besakana ihany koa no nisy ny « afo tsy maty » izay nambenana andro aman’alina. Noho izany rehetra izany, ny Zanakandriana voatendry hanjaka dia tsy maintsy nentina tao Besakana aloha, mijoro anilan’ny fatana afovoany mangatam-pitahiana amin’ny fomba antsoina hoe « Halampatan’ny Besakana », izay mari-pahefana ambony indrindra vao azo antsoina ho mpanjaka manan-kery. == Ny fandaminana ny fitondrana == === Ny ambaratongan'ny havan'andriamanjaka === Noho ny fitomboan’ny isan’ny havan’andriana tamin’ny andron’Andriamasinavalona, dia nanao fandaminana vaovao ny mpanjaka ka nampiditra ny sokajy Zazamarolahy sy Andriamasinavalona ho eo alohan’ny Andrianteloray sy ny Zanadralambo. Izany no niteraka ny fokon’andriana enina teto Imerina, izay nantsoina hoe « havan’andriamanjaka ». Rehefa nandeha ny fotoana, dia nisokajy telo ny fiantsoana azy ireo: ny andriana teraky ny trano Ifohiloha (Zanakandriana, Zazamarolahy, ary Andriamasinavalona), ny Andrianteloray (Andriantompokoindrindra, Andrianamboninolona, ary Andriandranando), ary ny havan’Andriana (Zanadralambo sy Zanadralambo amin’Andrianjaka). Ny sokajy ambony indrindra toy ny Zanakandriana dia natokana handova fahefana saingy nety niova izany sata izany rehefa miova ny mpanjaka niaviany, ary tamin’ny andron-dRadama I vao nampidirina ny teny hoe « Printsy ». Ireo foko lahiaivo kosa, toy ny Andriandranando sy ny Zanadralambo, dia nifantoka tamin’ny asa fampandrosoana ny fanjakana toy ny fefiloha sy ny famoliana landy.Mba hanavahana ny andriana amin’ny sarambabem-bahoaka, dia nahazo zo sy sata iombonana manokana ny taranak’i Rangita sy Rafohy. Teo amin’ny adidy amin’ny mpanjaka, dia voadona tsy hanao asa fitondrana entana, tsy hiambina andriana, tsy hitaona tany mena ho an’ny fasana, ary tsy ho gadraina amin’ny vy na hovonoina ho latsa-drà. Na dia nisy foko hafa toy ny Antehiroka, Zafimamy, ary Trimofoloalina nahazo zo mitovitovy amin’izany aza noho ny asa nataony, dia tsy natao hoe andriana izy ireo satria ny rà sy ny firazanana niandohana ihany no fototra maha andriana merina.Natao hentitra dia hentitra ihany koa ny lalàna mifehy ny fanambadiana mba hiarovana ny fahadiovan’ny firazanana sy hitazonana ny « lova tsy mifindra ». Ny tena andriana dia izay nateraky ny ray sy reny samy andriana, ary na i Andrianampoinimerina aza dia nanamafy taty aoriana fa tsy maintsy mivady amin’ny mitovy saranga aminy ny andriana, ny hova, ary ny mainty. Teo amin’ny fomba amam-panao, ny andriandahy dia tsy nandeha naka vehivavy mivantana fa nandefa solom-bady. Raha nanambady hovavavy ny andriandahy ambony, dia nahazo nanao izany saingy ny zanany kosa dia tsy nahazo nilevina amin’ny fasan’andriana manana tranomanara sady nahazo lova manokana nantsoina hoe « tolo-bohitra » fotsiny. Mifanohitra amin’izany, loza ho an’ny andriambavy ny manambady hovalahy satria heverina ho « mandrorona » na manary razana izany, ka amidin’ny fokonolona izy hividianana mangahazo masaka ho an’ny olona ho fanehoana henatra. Raha andriambavy avy amin’ny sokajy ambany kosa no alain’ny andriandahy ambony, dia nantsoina hoe « misandratra » izy satria ny taranany dia nahazo nandova ny anaran-drainy. === Ny rafitra fandaminana ny vahoaka === Mba hampandehanana tsara ny fitantanana ny fanjakana, dia nanao fizarana andraikitra sy adidy mazava ho an’ireo karazam-poko sy sokajim-bahoaka hafa rehetra Andriamasinavalona. Ny foko tsirairay dia nomeny anjara asa manokana nifandray tamin’ny fiaviany na ny fahaizany. Ny foko Talasora, ohatra, dia nantsoiny hoe « zokim-pirenena » satria tao Alasora no niandohan’ny razan’andriana rehetra, ka izy ireo no natokana ho mpanao soron’andriana sy mpandatsaka ny andriana miamboho. Ny Antehiroka kosa dia noraisiny ho toy ny « zanadahy » sy havany, ka nomeny adidy manokana amin’ny fahasatranana, izany hoe izy ireo no mpitsitsika sy mpanao ny hasina rehetra ho an’ny mpanjaka.Ny sarambabem-bahoaka maro an’isa kosa dia nantsoina amin’ny ankapobeny hoe Ambaniandro, Bemihisatra, Folovohitra, na Hova. Nisy fomba amam-panao kanto sy feno fifanajana teo amin’ny fifandraisan’ny mpanjaka sy ity vahoaka maro an’isa ity rehefa nanao kabary: raha ny andriana no miantso ny vahoaka dia manao hoe « Ianareo Ray aman-dReny ! », ary raha ny vahoaka kosa no mamaly na miantso ny andriana dia miantso azy hoe « Ianareo zanaka amam-para ! ». Ankoatra izany, teo ireo nantsoina hoe « Voaramasiaka », izay nahitana ny foko Manisotra sy Manendy ary ireo Mainty tompon-tany taloha. Ity sokajy ity no fangalana ny Angaralahy, ny Tsiarondahy, ary ny tandapa isan-karazany natao hikarakara sy hitaiza ny andriana, ary taty aoriana, tamin’ny andron-dRadama I, dia nivoatra ho miaramila matanjaka sy kinga izy ireo ka maro no lasa Manamboninahitra ambony manana voninahitra faha-16.Farany, teo ambanin’ireo sokajim-bahoaka rehetra ireo, dia nisy ny andevo na ny olona very zo. Lasa mpanompo izy ireny noho ny trosa na noho ny sazy nianjady taminy, ka noheverina ho toy ny fananana na fitaovana azo novidina teny an-tsena. Na izany aza, tsy dity mandrakizay izany sata izany satria afaka nandoa vola hanavotana ny tenany izy ireny, na navotan’ny havany, ka niverina ho amin’ny sokajy sy ny toerana nisy azy taloha, na iza izany, na iza. === Zara-taiza fa tsy andriana === Mba hitantanana tsara ny fanjakana efa nihamidadasika sy hisorohana ny fifandirana any amin’ireo faritra lavitra, Andriamasinavalona dia nampihatra rafitra fitsinjaram-pahefana fa tsy fizarana fanjakana velively. Ny tanjona dia ny hananana solontena mahefa hisolo tena ny mpanjaka haingana eo amin’ny raharaham-panjakana, toy ny fandraisana ny vodihena izay nety ho simba raha entina andro maromaro mankany Antananarivo. Noho izany, napetrany ny rafitra niteraka ny « Menabe » sy ny « Menakely ». Ny Menabe dia ny faritra sy ny vahoaka teo ambany fahefan’ny andriamanjaka mivantana izay nanana an’Antananarivo ho foibe, saingy taty aoriana dia nanjary natokana ho an’ireo zanakandriana handimby fanjakana tany Ambohimanga, Ambohidratrimo, ary Alasora ihany koa. Ny Menakely kosa dia faritra kely tao anatin’ny Menabe, natao hiveloman’ireo Tompombodivona avy amin’ny foko Andriamasinavalona, izay nodidiana sy nankinina tamin’ny vahoaka Merina mba hovonjena sy hotandremmana toy ny tsombotry.Na dia nanana vady 12 sy zanaka maro aza Andriamasinavalona, dia nitady mpanjaka tokana handova an’Imerina izy nefa tsy nety nandatsa-drà na namono ny zanany tahaka ny fanaon’ny mpanjaka sasany. Mba hisafidianana izay handimby tamin’ireo zanany sivy lahy, dia nanao fitsapan-toetra amin’ny alalan’ny fomba « misondro-mandry » izy, ka ny efa-dahy ihany no nivoaka ho tsara vintana. Rehefa nanontaniana ny sampy Kelimalaza sy Isoratra dia tsy nahazoana valiny mazava, ka nampiantso an’Andriamampandry ny mpanjaka rehefa avy nanao kabary tamin’ny vahoaka nanao hoe « loaka ny akany, fa firy ny atody? ». Andriamampandry kosa dia nanao fihetsika naneho hevitra lalina tamin’ny alalan’ny fandriatana sy fandosirana lamba tamin’ny fotaka, izay nazavain’ny mpanjaka fa ny triatra dia azo atambatra ary ny fotaka azo sasana.Taorian’izay, nikabary sy nizara ny vodivona ho an’ireo zanany efa-dahy Andriamasinavalona ho fitantanana fa tsy ho fanjakana mahaleotena: * Andriatsimitoviaminandriandrazaka no nomena an’Ambohimanga sy Ilafy; * Andrianjakanavalomandimby no nahazo an’Ambohitraina sy Imerinatsimo; * Andriantomponimerina no nomena an’Ambohidratrimo sy Marovatana; * Andrianavalonimerina no napetraka tao Ambohitrabiby. * Ny tenany kosa dia nijanona tao Antananarivo, ary notendreny ho mpandimby eo amin’ny farany hono izany Andrianambonimena zanak’anabaviny eo Alasora izany. Rehefa voarindra ny fandaharana ny Havan’Andriana enina toko, dia namory vahoaka tao Ambatovory ny mpanjaka ary namboly voantsianaranana (ampaly) ho marika fa tsy tokony hanaranana ny adala ny tany sy ny fanjakana. Na dia hita ho hendry teo ambany fahefan-drainy aza izy efa-dahy, Andriantomponimerina tao Ambohidratrimo dia efa naneho fihodinana tamin’ny alalan’ny fitanana babo ny rainy mba hanereny azy hanome an’Imerina manontolo, ka niteraka ozona ho azy. Indrisy anefa, vao nikipy fotsiny ny mason’Andriamasinavalona dia nivadika tamin’ny hafatra napetraka avokoa ireo zanany ka nanararaotra ny fahefany. === Andriamasinavalona lasa babo tao Ambohidratrimo === [[Sary:Ambohidratrimo.jpg|vignette|360x360px|Fasana miandalana ao amin'ny Rovan'Ambohidratrimo|lien=Special:FilePath/Fitomiandalana_Ambohidratrimo.jpg|ankavia]] Rehefa samy napetraka tamin’ny vodivona nisy azy avy izy efa-dahy zanany, dia fanaon’Andriamasinavalona ny nandeha nitety sy nitsidika azy ireo. Na izany aza, Andriantomponimerina, ilay napetraka hitondra an’Ambohidratrimo sy ny faritra Marovatana, dia efa naneho fihodinana sy ditra hatramin’ny ela. Nampanaoviny sanga kely ny vahoakany tao Marovatana, ka izay olona avy any ivelany mandalo ao nefa tsy misanga dia nosamboriny ary namidiny ho andevo. Na dia nitaraina tamin’ny mpanjaka aza ny vahoaka noho izany fomba hafahafa izany, dia nihomehy fotsiny Andriamasinavalona ary niteny tamin-janany mba hampitovy volo an’i Merina, saingy valinteny boraingina hoe « samy manana ny azy » no navalin’ity zanany naditra ity. Nisy fotoana aza hono saika raikitra ny ady tamin’izy mianaka, saingy nanao tetika mody maty Andriantomponimerina, ka nampijanona ny fanafihan’ny mpanjaka noho ny alahelo. Niainga ary i Andriamasinavalona lasa nankany Ambohidratrimo mba hamangy ny zanany izay noheveriny fa maty. Nony tonga tao anaty rova anefa izy, dia nohidian’Andriantomponimerina ny vavahady fito sosona, norobaina ny Merina nanaraka azy, ary natomboka ny fihazonana sy pibaboana an’Andriamasinavalona an-keriny nandritra ny fotoana ela loatra. Nandritra izany fotoana izany, matetika Andriantomponimerina no nanery an-drainy mba hanome azy an’Imerina manontolo ho takalon’ny fahafahany, saingy tsy nety nanaiky mihitsy ny mpanjaka. Nitady hevitra ihany koa ny vahoaka Merina satria natahotra sao vonoin’ity zanany ity ao am-bohitra ny andriamanjaka. Misy ny tantara milaza fa nitaky vola 7 000 ariary ny tao Ambohidratrimo mba hanavotana ny mpanjaka, izay niteraka ny anaran-toerana hoe Alatsinain’Ambazaha. Ny tantara hafa kosa dia manazava fa nisy tantsaha matanjaka avy any Antsahadinta sy Fenoarivo nanao tetika nitondra amalona matetika tao am-bohitra mandra-pahazoany ny fitokisan’ny mpiambina; nony taty aoriana, novokisany hena matavy ny mpiambina ka rehefa natory alina, dia nohadiny ny rova ary natohitohiny ny salaka nandrotsahana sy nitondrana an’Andriamasinavalona nivoaka ho afaka mandra-pahatonga tany Ilanivato. Misy koa ny fitantaran’i Raombana, avaram-pianarana tamin'izany, izay milaza fa ny zafikelin’ny mpanjaka, Andriantrimobemihisatra, zaza 12 taona zanak’Andriantomponimerina, no nalahelo mafy ny raibeny izay nitomany lava noho ny nampibaboana azy. Nahita ny tandapa sy mpiambina sondriana nilalao izy, ka nitarika moramora an’Andriamasinavalona nivoaka tamin’ny vavahady tsy nisy mpiambina mandra-pahatongany tany Andohatapenaka. Rehefa tafavoaka ny mpanjaka, dia faly dia faly ny vahoaka Merina, ary nisaotra sy nitso-drano ilay zafikeliny nanafaka an'Andriamasinavalona tany. Nataony ozona kosa Andriantomponimerina izay namitaka sy namatotra azy, ka tsy ela taty aoriana dia maty kenda tamin’ny taolana tokoa ity zanany ditra ity. Taorian’izay, dia ilay zafikeliny mpanafaka no notsofiny rano handimby toerana tao Ambohidratrimo (izay nantsoina hoe Imananety taloha) ary nomena ny anarana hoe Andriantrimobemihisatra. Ireo zava-niseho rehetra nandritra ny fitondran’Andriamasinavalona, dia maneho ny fahendreny sy ny hatsaram-pony ary ny fiahiany ny maha-olona. Tsy nampandatsa-dra izy, toy ny hita tamin’ny tantaran’i Trimofoloalina izay nosoloina ran’akoholahy ny rany, ary nampanjaka ny safidin’ny tsirairay ihany koa izy, toy ny tantaran-dRatsisaramba izay nifidy an’i Imalo ho vady ka niteraka ny fitenenana hoe « ny harena tsy mahaleo ny tarehy sy ny fanahy ». Noho izany voninahitra lehibe izany, nitombo laza tokoa ny vahoaka Merina tamin’izany andro izany, ary na dia kely sy bitika aza Imerina tamin’izany fotoana izany, dia efa nanana an’Andriamasinavalona ho kiady sy voninahiny, tahaka ireo mpanjaka lehibe niavaka tany ampitan-dranomasina tamin’ny taona 1700. == Ny Andriamasinavalona == [[Sary:Andriamasinavalona 2.png|alt=|vignette|264x264px|Famantarana ny fikambanan'ny « Taranak' Andriamasinavalona »]] === Iza no atao hoe Andriamasinavalona? === Misy ny adihevitra eo amin'ny fiarahamonina mikasika ny taranak'Andriamasinavalona. Mba hialana amin'ny ahiahy rehetra, ny tantara sy ny tetiarana dia mampiseho porofo mazava mifototra amin'ny vohitra fiaviana sy ny fizarana isam-poko. Raha ny fomban-drazana aloha no jerena, ny vohitry ny Zanak'Andriamasinavalona eto Imerina dia niavaka mandrakariva tamin'ny fananana hadivory, ny fasana miandalana eo am-povoan-tanàna, ny kianja misy vatomasina, ny fasana miloloha tranomanara, ary ny fananana hazon'andriana: amontana sy aviavy maniry izay mampiseho fa nisy Andriamasinavalona tompomenakely nonina teo. Indrisy anefa fa nanomboka tamin'ny vanim-potoanan'ny fanjanahan-tany dia simba sy lasa haolo ny ankamaroan'ireo vohitra manan-tantara ireo; voaroba ny fasana, novakina hatao làlana sy fasana hafa ny vatomasina, notapahina ho kitay ny amontana sy aviavy, ary voaota fady ny tranomanara satria nampidirana olona hafa razana, ka miandry ny tena taranaka hamelo-maso izany fomba sy tanatara izany indray isika ankehitriny. Raha ny dikan'ny teny hoe "Andriamasinavalona" indray no jerena, dia nisy fivoarana lehibe izany rehefa nandeha ny fotoana teo amin'ny tantaran'ny firenena. Tany am-piandohany, io anarana io dia natokana ho an'ireo taranaka rehetra avy amin'ny zanakin'ny mpanjaka Andriamasinavalona, izay nanoa, sy ny zanak'anabaviny ary ny zana-drahalahiny nahazo menakely sy nipetraka am-bodivona teto Imerina, izay nantsoina koa hoe Zanak'Andriamasinavalona. Taty aoriana anefa, tamin'ny andron'Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nifandimby nandray ny fitondrana, dia niitatra io famaritana io ka napetraka ho ao anatin'ny sokajy "Andriamasinavalona" koa ireo taranaky ny mpanjaka rehetra izay nanoa ny fanjakana sy ireo olona rehetra nahavita be teo amin'ny firenena, na dia tsy avy eto Imerina aza, ho mariky ny valisoa farany ambony mendrika azy ireo. Noho izany fivoarana ara-tantara izany, nanomboka tamin'ny taon-jato faha-sivy ambinʼny folo, ny foko atao hoe "Andriamasinavalona" dia niforona sy nisokajy ho vondrona telo lehibe vokatry ny fampifangaroana ireo taranaka mivantana sy ireo nahazo izany laharana izany ho mariky ny fankasitrahana avy amin'ny fanjakana. === Ny Andriamasinavalona === Ireto avy ireo izay nosokajiana ho laharan'ny Andriamasinavalona: * ny Zanak’Andriamasinavalona, dia ireo taranany mivantana; * ny taranaky ny mpanjaka izay tsy avy eto Ankibonimerina, nefa nanoa sy nanaiky ny Andriamanjaka teto Antananarivo ka natao ho laharan'ny « Andriamasinavalona »; * ny olon-tsotra na olona avy amin’ny foko hafa ivelan’Imerina, na vahiny avy any ivelan'i Madagasikara, nomem-pankasitrahana ka natao laharan’ny « Andriamasinavalona ». Na dia nisy aza izany fahasamihafana mazava izany teo amin'ny tantara, ny ankamaroan'ny mpanoratra sy mpikaroka tantara, na teratany na vahiny, dia nampifangaro ireto vondrona ireto satria tsy nisahirana na tsy nety nanamarika ny fihavahan'ny fizarazarany, na dia samy nanana ny fomban-drazany sy ny toerany teo amin'ny fiaraha-monina aza ny sokajy tsirairay. Ho fampisehoana izany fahasamihafana izany, ny Zanak’Andriamasinavalona mivantana dia tsy nihinan-kena ratsy mihitsy, fa ny sokajy faharoa kosa dia mety tsy nifady izany satria nanaraka ny fomba fanaony tany amin'ny toerana niaviany ivelan'Imerina ihany, ary ny sokajy fahatelo kosa, izay nahitana vazaha na silamo, dia tsy mahalala ny fisian’izany fady izany akory. Eo amin'ny tantaran'ny firenena, na dia mbola kely sy bitika aza Imerina ary tsy mbola fantatry ny tany ivelany, dia efa nanana an’Andriamasinavalona ho kiady sy voninahiny sahady, izay niavaka tokoa satria nanana zo sy sata manokana ambony noho ny an’ireo andriana hafa, satria saika nahazo vodivona sy menakely avokoa ary nahatandrina fatratra ny fomba amam-panao nentin-drazana nampiavaka azy teo amin'ny fiarahamonina. === Ny taranak’Andriamasinavalona === Avy amin’ireo zanany dimy lahy tsy nanjaka sy ireo zanany vavy nomena vodivona: * Andriamborosy sy Rafaralahimanjaka, zana-dRenilambo vadiny, ao Ambohidrapeto; * Andrianavalonisoraka, zanaky Rakalafotsy, vadiny, tao Isoraka (toa very tantara); * Andriakotofananina, zanaky Renikotofananina vadiny, ao Anosipatrana sy Anosibe (Amoronkay); * Ramatoanimerina, zana-dRamananandrianjaka, ao Ambohijanakandriana (Mamiomby); *Rasohanamanjaka na Rasohanana<ref>Rabarijaona (1938), « ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'' », Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.</ref>, tao Ambohimahamanina (araka ny lovan-tsofina avy any); * Ranavalontsimitoviaminandriana<ref name=":2">Thomas Rakotoarivelo (2003), « ''Ny ketsa mahafehy tena'' », Fanontana manokana - Antananarivo.</ref> ao Anosimanjaka, zana-dRamananandrianjaka; * Ny tera-dRalanimboahangy, vadiny, ao Andramasina; Ny tantaran'ny foko Andriamasinavalona dia mifamatotra amin'ny fizarana vohitra sy menakely ho an'ireo taranaka mivantana teto Imerina, izay niteraka rantsana maro samy manana ny fiaviany sy ny fombany avy. 1) Ny terak' i Renilambo no tompomenakely nifehy voalohany an' Ambohidrapeto, satria io vohitra io dia nomen’Andriamasinavalona hipetrahan’ireo zanany naterany tamin’ i Renilambo vadiny: dia Andriamborosy sy Rafaralahimanjaka. Tany amin’ny taona 1808 tany ho any anefa, dia nisy fivoarana ny rafitra teo an-toerana satria napetrak’Andrianampoinimerina teo Ambohidrapeto koa Ratavy zanany tamin-dRamanantenasoa. Nonina tao amin’ny lapa « Imarivolanitra » izy sy Ramiza zanany, ary nisaotra omby tamin’ny andro fandroana. Noho izany, nozarain’Andrianampoinimerina Ambohidrapeto ka ny iray ampahatelony (1/3) dia lasan'ny zanakandriana sy zazamarolahy tarana-dRatavy (ao Merimandroso, Vonelina, Marobiby, ary Ambohijafy), fa ny roa ampahatelony (2/3) kosa dia nijanona ho an’ny andriamasinavalona terak’ i Renilambo ihany, dia ny faritr'Ambohimidasy, Andohalafy, ary Andramahavola. Ao Ambohidrapeto avokoa no milevina i Renilambo sy ny zanany Ratavy sy Ramiza, ary satria misy lafin-kavan-dRanavalona II koa ao, dia izany no nandevenana ny printsy Ratsimamanga, anadahin-drenin'ny mpanjakavavy, teny an-toerana. 2) Ireo zanak’Andriankotofananina no tompomenakely tao Anosipatrana sy [[Ilanivato]] dia: Andriantsikoto, rain’Andriandambotsimanahy sy Andriamambafotsy ary Ratsirangaina. Taty aoriana dia napetrak’Andrianampoinimerina teo koa Rasendrasoa vadiny sy ireo iray tampo aminy ka nozaraina indray Anosipatrana: ny zanakandriana sy ny zazamarolahy nanana ny 1/3 ary ny andriamasinavalona ny 2/3. Ireo andriamasinavalona zanak’Andriakotofananina no milevina eo an-tampon’Anosipatrana sy Ilanivato. [[Rabobalahy]] zana-dRasalimo koa dia nanana fonenana teo Anosipatrana. Nanitatra ny menakeliny tany Anosibe (Amoronkay) koa iAndriankotofananina tamin’ny alàlan’ny fanambadiana, toy ny nataon-drainy ihany, ka ny zanany izay nandova azy tany tamin'izany dia ry Andriatsimanazy, Andriantomponiloharano, Andriantsiherifahasina, Andriamanohatany mirahalahy avy, izay niavian’ny andriamasinavalona avy ao Anosibe (Amoronkay), Soamonina, Ambatomanjaka, ary Ambohitraina, Fihasinana. Ny taranany dia nifandray sy nifanerasera hatrany tamin’ireo Andriamasinavalona avy ao Ambohitrandriamanitra sy Imerinarivo koa. Rabodonandrasana, zafiafin’Andriakotofananina, vadin’Andrianatody tao Imerinarivo, no reny niteraka an’Andriatsimianatra, izay rain-dRazafindrahety (na [[Ranavalona III|Ranavalona III)]] mirahavavy; 3) Ramatoanimerina na Rafotsiramifidilahy no zanakavavimatoan’Andriamasinavalona tamin'i Ramananandrianjaka vadiny, ary iray tampo amin’[[Andriantomponimerina]], ilay mpanjaka voalohany tao [[Ambohidratrimo]] sy rahavavin-dRanavalontsimitoviaminandriana tao [[Anosimanjaka]]. Nonina tao Ambohijanakandriana, Mamiomby (atsinanan’[[Andringitra]]) izy ary niteraka an’Andrianavalonandrianjaka sy Rakaloy ary Ravololona. * Naka menakely tao Imahatsinjo (andrefan’Ambatofisaorana) Andrianavalonandrianjaka ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe Imiantsoarivo, izay novaina anarana hoe Ambatofisaorana taty aoriana. Nanambady tamin’ny taranak’Andrianavalonimerina, ilay zanak'Andriamasinavalona noroahin'i Andriantsimitoviaminandriandrazaka hiala an’Ambohitrabiby, izy ka niteraka telo mianadahy dia Andriamiaramanjaka, Razakatsivolanina ary Renibodonimerina; * Andriamiaramanjaka nanjaka tao Ikaloy, nandova ny anabavin-drainy Rakaloy, dia nanambady an-dRanavalonandriambelomasina zanaka vavimatoan'[[Andriambelomasina]], mpanjaka tao [[Ambohimanga]], ary niteraka an-dRamboasalama (Andrianampoinimerina) sy Ralesoka. Rahefa maty izy dia nalevina ao Ambohijanakandriana (Mamiomby) fiaviany. 4) Razakatsivolanina indray dia nipetraka sy nanjaka tao Imiantsoarivo na Ambatofisaorana ary milevina ao ihany. Nifampiditra amin'ny fanambadiana tamin’ny zanak’Andrianavalonimerina ilay mpanjaka niongana ao Ambohitrabiby ny taranany ka izy no isan’ny niavian’ireo andriamasinavalona marobe amin’iny faritr' i Mandiavato iny; 5) Renibodonimerina kosa dia efa niteraka ireo zanany dia: i Andriamaheritsialaintany tao Amboatany, sy i Andrianamboamanjaka tao Imerimandroso, ary i Rabodonimerina, vadiben’[[Andrianampoinimerina]], izay izy vao nanambady an’Andriambelomasina ka niteraka an-dRafaravavinandriambelomasina; 6) Andriamaheritsialaintany moa dia olon-kendry sy mpitari-tafika mahay ka nomenan’Andrianampoinimerina zaodahiny menakely maro be ho valisoa izay nozarainy tamin’ireo zanany dia: Rambolamanana nahazo an’Antanamalaza, Rakaloanosy tao Ambalanirana ary Ramanitrahasina tao Fiakarana (Ivato); 7) Ravololona zanaka faravavin-dRamatoanimerina dia nijanona tao Ambohijanakandriana ihany: izy no niavian-dry Andriampinoana, Andriamonja, sy ireo andriamasinavalona avy ao Ambohijanakandriana (Mamiomby); 8) Rasohanamanjaka (na Rasohanana) dia zanakavavin'ny mpanjaka Andriamasinavalona ihany koa hoy ny lovan-tsofina avy eny Ambodirano. Napetrak'Andriamasinavalona ho andriantompombodivona tao Ambohimahamanina izy, izay mbola nitondra ny anarana hoe Ambohidahy tamin'izany fotoana izany. Notsatohina vatovavy teo Ambohidahy ho fahatsiarovana ny nahazoan-dRasohanana io tanàna io. Nanambady an'Andriandambozozoro avy eny Malaza sy Ivatobe avaratra izy ary niteraka an-dRabiby (Antalaho / Antanetibe), Andriamalama (Isoanangano), Ranosy (Androhibe), Andriamifonozozoro (Ivatobe), ary i [[Andriamangarira]] (Antsahadinta); 9) Ranavalontsimitoviaminandriana, izay zanaky ny mpanjaka Andriamasinavalona faravavy. Izy no niavian’ireo « [[Zanadranavalona]] »; 10) Ireo Zana-dRalanimboahangy, vadin’Andriamasinavalona avy ao Andramasina. Ny taranany kosa dia ireo Andriamasinavalona toy ireo terak’Andriantsolo mianadahy. === Ny taranaky ny zanak’anabavy sy ny zana-drahalahin’Andriamasinavalona=== Izy ireo dia ny terak' i: * Ranavalontsimitoviamianandriana, anabaviny tany Amoronkay sy Vakiniadiana; * Ravololonandriana, anabaviny, izay niteraka an'Andriambetandra tao Anosikely (Fenoarivo); * Ravololontsimitoviaminandriana, anabaviny, niteraka an'i Ravololondralambo, tao [[Ilafy]] sy i Andriambolanambo tao Namehana; * Ranavalomananambonintany, anabaviny, niteraka an’i Andrianambonimena, ilay natao handimby an'Andriamasinavalona, tao Alasora, sy i Rangorinimerina, (renin’Andriambelomasina, mpanjakan'Ambohimanga) tao Androhibe (Ambodirano); *Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja, niteraka an'Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo sy Andriandambozozoro tao Ivatobe avaratra sy Malaza (Ambodirano); * Andriamanitrinitany, rahalahiny, tao Ambohipoloalina. Ranavalontsimitoviaminandriana, ilay anabavin’Andriamasinavalona, dia nanambady an’Andriampanarivofonamanjaka, mpanjaka tao Ifanongoavana (Amoronkay sy Vakiniadiana). Niteraka marobe izy roa ka ny zanany roalahy izay voatanan’ny tantara ny anarany dia i Andrianjakavololonandriana, izay tompomenakely nifehy an'Ambohitrarivo, sy i Andriantsimitovifonamanjaka, izay tompomenakely nifehy an'[[Ambohitrandriamanitra]]. Izy ireo no zanak’anabavin’Andriamasinavalona, niavian’ireo andriamasinavalona ao Ambatovory, Andranomalaza, Sambaina amin’ny Vakiniadiana sy Ambohitrandriamanitra, Imerinarivo, sy Miadamanjaka, amin’ i [[Vakinisisaony]]. Toy izao ny [[tetiarana]] azo mikasika ny taranak’izy roalahy: 1) Andrianjakavololonandriana tao Ambohitrarivo, nampitondraina ny nentin’Avaradrano (Ivakiniadiana) dia niteraka an’ i: * Andrianifoinamanjaka (tao Ambatovory, Sambaina, ary Lohavohitra), izay vadin-dRafotsiraivoramavo (anabavin-drain’Andriamary, mpanjakan’Imamo andrefana) izay niteraka roalahy dia: 11) Andriandambozozoro (tao Sambaina) niteraka an’Andriandambonavalona sy Rabodosambaina; Andriandambonavalona dia niteraka an'i Razakatsihono tao Sambaina, sy Rasavolahy zokiny ary Rasavolahy zandriny. Naka menakely tany Marovatana ihany koa izy izay niavin-dRalambozozoro<ref>Thomas Rakotoarivelo (2005), « ''Ny tantaran'Andambozozoro (vohitr'Andriana ao Marovatana) - Andriandambozozoro sy ny taranany ''», Fanontana manokana - Antananarivo.</ref>, ary ny taranany dia mbola any ankehitriny. 12) Andrianjakafonamanjaka, tao Ambatovory, izay nanambady an'i Ranavalokoandriamanitra, zanakavavin’Andriambelomasina, mpanjakan' Ambohimanga, ary niteraka an’Andriantsiresy sy Andrianamboatsimaharivo. 2) Andriantsimitovifonamanjaka, tao Ambohitrandriamanitra (Amoronkay), nampitondraina ny nentin’ i Vakinisisaony, dia niteraka an’ i * Andriamiarinarivofonamanjaka, izay niteraka an’ i 21) Andrianantsantsa, izay niteraka roalahy dia: 211) Andriantomponamoronkay tao Ambohitrandriamanitra, izay niteraka indray an’Andriantaratasy sy Andriantsimitovy, raiben-dRazafinandriana vadin-dRamahatra, 212) Andriantsaratandra (Imerinarivo) niteraka an'Andrianatody (vadin-dRabodonandrasana, zafiafin’Andriakotofananina tao Anosibe) niteraka an’ i Andriatsimianatra, vadin-dRaketaka avy any Angivy-Ambohipiara, ray niteraka an-dRasendranoro sy Razafindrahety - [[Ranavalona III]], mpanjakan’ i Madagasikara farany; 22) Andriamparantsabe tao Mantasoa sy Ambohimahatakatra; 23) Andriamanitrandriana tao Miadamanjaka. I Andriamanitrinitany tao Ambohipoloalina, dia rahalahin’ny mpanjaka Andriamasinavalona, faralahy izy, izay nahazo menakely tao Ambohipoloalina ary niteraka an-dRatrimomiambonilahy izay rain’Andriamborosinandriana dimy mirahalahy. Andriamborosinandriana kosa dia nanambady an’i Andrianjaza, izay anabavin'Andriambelomasina, ka niteraka an’Andrianarabo, Andriantsoanandriana, sy Andriankotonavalona, izay samy lehilahy nitari-tafika nalaza tamin’ny andron’Andrianampoinimerina, nony izy nanafika sy naka an’Ivakinankaratra tamin'izany. Izy ireo dia natao [[zazamarolahy]] satria zanak’anabavin’Andriambelomasina, izany hoe voasokajy ho tera-dRangorinimerina. Ny taranak'ireo rahalahin’Andriamborosinandriana kosa dia nijanona ho andriamasinavalona ihany, dia ny taranak’Andriandambozafinandriana, Andriamitohinarivo, Andriamparamasina sy Andriamaria izany. === Ny taranaky ny mpanjaka ka nanoa teto Imerina === Izy ireo dia ny teraky: * Andrianavalonimerina, ilay zanak’Andriamasinvalona notendrena hanjaka tao Ambohirabiby, ka nilan’Andriatsimitoviaminandriana avy ao Ambohimanga ady, ka resy dia noroahiny hiala ny fanjakany sy ny vohitra nisy azy. Ny taranak’Andrianavalonimerina izany dia andriamasinavalona, ary izy ireo no niavian’ny andriana ao Ambohimandrosohasina, Ambatofisaorana, Kaloy sy Mandiavato; * Rafondrazaka, dia zanaka naterak’Andriatsimitoviaminandriandrazaka, mpanjaka tao Ambohimanga. Nampanoaviana anefa izy ka Andriambelomasina, zana-dRangorinimerina anabavin’ny mpanjaka no nandimby ny fanjakana. Ny Zana-dRafondrazaka kosa dia ireo andriamasinavalona ao Anosy avaratra''',''' niavian-dry Raombana sy Rahaniraka sy ny mpiray tampo aminy; * Ny taranak’Andrianavalonjafy, zafikelin’Andrianambonimena tao [[Alasora]] rehefa tsy lasa vadin’Andrianampoinimerina, dia nijanona ho zazamarolahy na andriamasinavalona avokoa; * Ny taran-dRamananandrianjaka (na Ravorombato), izay mpanjaka tao Ambohidratrimo (Marovatana). Ny zanany moa dia ny mpanjaka Rabehety izay noresen’Andrianampoinimerina. Ireo taranakin’ny mpanjaka tao Ambohidratrimo, rahefa resy Rabehety, dia niparitaka teny Marovatana, toy ny any Mamiomby: misy an'i Andranosoalaza (zazamarolahy taranak’Andriambelanonana), tao Miandrarivo ihany koa ny taranak’Andriantomponibemihisatra. Nisy zafikelin’Andriambelomasina mpanjakan’Ambohimanga (Razafinandriamanitra sy Rafaralahiranginga) tonga nanambady tao Ambohipiara ka izay no antony nisian’ny Zanakandriana sy ny zazamarolahy avy ao, niavain-dRanavalona III; fa ny sisa kosa dia andriamasinavalona ihany. Ireo taranaky ny mpanjaka rehetra resy sy nanoa an’Andrianampoinimerina avy ao Ambohitrabiby, Ambohidratrimo, Antananarivo, Alasora dia « andriamasinavalona » avokoa, rehefa tsy lasa zazamarolahy noho ny fanambadiana na noho ny toerana notanany. === Ny taranaky ny mpanjaka tsy avy ao Ankibonimerina, saingy nanoa === Ireo mpanjaka sy ny taranany, tsy avy eto Ankibonimerina nefa nanaiky mora foana ny fahefan’Andrianampoinimerina na nanampy azy koa tamin’ny famoriana fanjakana dia nomeny tombontsoa hipetraka amin’ny fanjakany taloha ihany fa toy ny Tompomenakely, ka izao ny didy napetrany: « …ary ireo andriana zanak’andriamanjaka nanaiky tany Imamo, tao Vonizongo, dia tsy azo atao Marolahy ireo, fa tsy tenan’Andriamanjaka aty Imerina ), ka mitondra menakely, ary naman’ny andriamasinavalona ». Torak’izany koa no nataony tamin’ireo andriana amin’ny Vakinankaratra. Ireto ireo Andriana nanjaka tsy avy eto Ankibonimerina nanaiky mora foana: * Andriamarimampihovohovo, tao Ambohitrondrana, Imamo andrefana: izy sy ny taranany dia natao zazamarolahy, nefa marolahy tsy tenan’ny andriana avy ety Imerina ka natao hoe: « Marolahin'Andriamary »; * Zanak’Andrianentoarivo 10 toko, avy any Vonizongo; * Andrianamboarinandriamanitra mirahalahy, Ambohibeloma, Imamo Atsinanana; * Andrianjomoina, avy any amin’ny ala atsinanana [[Bezanozano]]<nowiki/>;<nowiki/> * Andriamaroanaka, avy any Ambohitrandraina (Vakinankaratra), Andriamasindraibe, Antsirabe; * Andriamanalina, Manandona, Vakinakaratra; * Andrianonitomponitany, Betafo, Vakinankaratra; * Andriambongo sy Andriamanalimbehiantana, Menabeiarivo,Vakinankaratra; * Andrianantara, Fihasinana (Manandriana); * Rajoakarivony zanak'[[Andriamanalina III]], tao amin'ny Fanjakan'[[Isandra]]; (tantaran’ilay antsikely hoe « Mitambolanela »); * Andriambavizanaka, Alananindro, [[Ilalangina]]; nahazo tantara tamin’izy niakatra naaieky an’Andrianampoinimerina, ka nanaovany orimbato - hady atao hoe Ankadilalangina ao Ambohimanga; * Rarivoarindrano, avy any Ivohibato sy Tsienimparihy. Noho izy ireo tsy avy eto Ankibonimerina ary ny sasany aza dia tsy taranaka avy amin-[[Rangita]] sy [[Rafohy]] akory, dia maro tamin’izy ireo no tsy nanaraka na nanaja intsony ireo fomban-drazana nentin’ny zanak’Andriamasinavalona, fa nanaraka sy nanohy hatrany ny fomban-drazana fanaony teo an-toerana na teo amin’ny fanjakany. === Ireo natao ho laharan'ny Andriamasinavalona=== [[Andrianampoinimerina]], [[Radama I]]I, [[Ranavalona I]] sy ireo mpanjaka nadimby azy ireo dia nanondrotra ho isan’ny Andriamasinavalona, ireo sokajin’olona sasany nahavita be tamin’ny fanjakana, mba ho valim-pankasitrahana fara-tampony na dia tsy andriana ara-pirazanana avy eto Imerina aza, toy an-dry: * [[Ratsilikaina]] sy [[Andriamahazonoro]], Anakara-Anteimoro avy any [[Ivatomasina]] ([[Vohipeno|Vohipeno)]]; * Andriantsitaitra, andriana [[sakalava]] nonina tao Tangaina; * ny vazaha maro samihafa: toa an'i [[Jean Laborde]], sy i De Lastelle; * ny kiriolona (''créoles''), ny silamo/arabo, ny mpivarotra na mpandraharaha ho an’ny fanjakana ka notendrena ho tompon'andraikitra ambony tany anindrana dia natao isan’ny Andriamasinavalona. Noho izany, ity sokajy faha-3 ity dia tsy sokajy ara-pirazanana, fa azo heverina toy ny antoko fanomezana voninahitra ihany, laharana mitovy amin’ny « Andriamasinavalona ». Ireo voalaza ireo no loharano fiavian’ny atao hoe Andriamasinavalona. Mbola mizarazara isan-toko sy isam-pianakaviana izy ireo, ary niparitaka nanenika an’Imerina sy ny Nosy manontolo. Raha natao ny fanisana hakana vatan-dehilahy atao miaramila tamin’ny taona 1840, fony nanjaka Ranavalona I, dia efa nisy 45 ny isam-pianakaviana na isam-piaviana (isan-dreniny) teto Ankibonimerina, 10 tany Vonizongo ary faritra 5 no nisy ny andriamasinavalona tany Vakinankaratra. == Ny zo sy satan'ny Andriamasinavalona == Toy ny sokajin’andriana rehetra sy amin’ny maha-havan’Andriamanjaka azy, dia nanana zo izay efa fananan’ny andriana rehetra, ny Andriamasinavalona: * tsy mitaona tany mena, tsy manao hazo lava, * tsy miambina andriana, * tsy milanja andriana. Ny nampiavaka azy kosa, dia ny fananany fahefana teo amin’ny menakeliny. Ny Menakely moa araka ny fanazavana tery aloha dia fanjakana kely nahaleotena ihany tao anatin’ny [[Menabe (tany)|menabe]], fanjakana fehezin’ ny andriamanjaka mivantana. Ka ny Andriamasinavalona, amin’ny ankapobeny, no nanana menakely ary natao hoe Tompomenakely. Ny vahoaka amin’ny menakely no nanao ny fanompoana ho an’ny tompomenakely: ny tao-zavatra an-tsaha, niasa tanimbary sy manetsa; koa rahefa miasa ny olona dia omena sakafo, vary, amonoana omby…… Ny tompomenakely no mandray ny hetra rehetra ao amin’ny menakeliny: * ny vodihena, ny tongoamihonkona: isasahany amin’ny mpanjaka; * ny hetra isan-tsokajiny: ny isam-pangady, ny hajia, ny harenan’ny maty momba na maty meloka, ny harompotsy ….fa ny variraiventy isan’olo-miaina amin’ny fandroana kosa dia tsy ananany zo fa hasin’ny Andriamanjaka; * Amin’ny maha-tompomenakely azy dia nanana sy nomena fahefana maro izy; * Natao mpanozon-doha amin’ny fampinomana amin’ny tangena; * Manome alàlana raha misy hanikin-jaza na hamadika; * Mahavita ny fananganan-jaza sy ny fanarin-jaza ary ny fitsarana ny ady eo amin’ny menakeliny (afa tsy ny heloka 12 mahafaty, izay fahefan’ny Andriamanjaka irery ihany); * Izay fahefana nananany izay no nilazana azy hoe « Ketsa mahafehy tena » ka nomarihina tamin’ireto zo ireto; * Manana trano manara eo ambon’ny fasana ho mariky ny fiandrianana; * Manana kianja sy vatomasina eo amin’ny vohitra misy azy, famonoana omby volavita na ombimalaza amin’ny andro Fandroana; * Manao ny « saotra omby » (sorona) amin’ny andro fandroana; * Tsy avadika ny « Andriamasinavalona » (famadihan-drazana), satria efa fomba nolovaina tamin’ireo andriamanjaka razambeny; ny hafa sy ny bemihisatra no manao izany raha tiany; * Tsy homan-kena ratsy na hena lofo na hena poraka amin’ny fahafatesana na famadihan’olon-kafa; ny hasina sy ny fiandrianana dia tokony tsy ho lotoina amin’ny fikasihana izany; * Raha meloka ny Andriamasinavalona dia tsy azo gadraina vy fa fatorana landy, tsy tapahan-doha na alatsa-drà fa kendaina landy; * Azo baboina fananana ny Andriamasinavalona raha meloka, fa ny vady aman-janany kosa tsy verezin-jo na baboina atao andevo. Taty aoriana anefa, indrindra rahefa nihanaka ny fivavahana kristianina sy nihatra ny lalàna nataon’ny mpanjanatany nandrava ny fiandrianana dia maro tamin’ireo fomba ireo no tsy najaina sy tsy narahin’ny taranaka sasany ary very manontolo ireo zo nananany. == Ny foko Andriamasinavalona isan-tokony sy ny toerana misy azy ireo == Tamin’ny taona 1840<ref>Foiben'ny Arsivam-pirenena (1840), ''« Archive royale'' », MM1, NN21-21, PPI, Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.</ref>, izany hoe teo amin'ny manodidina ny 30 taona tao aorian’ny niambohon’Andrianampoinimerina, dia nanao fiantsoana ho miaramila nanerana an’Imerina enin-toko ny mpanjakavavy Ranavalona I ka anisan’ny voaantso tamin’izany ireo « zanak’Andriamasinavalona », ireo « zazamarolahy », ary izy mirahalahy avy « zanakandriana ». Nitarika ny fanisana tamin’izany i Rahaniraka, Folo Voninahitra, tandapa tamin'izany. Toy izao no isan’ireo andriandahy nantsoina tamin’ny: * « Izy mirahalahy avy »: 6 lahy (avaradrano: 2; Marovatana: 2; Sisaony: 1; Ambodirano: 1); * « Zazamarolahy »: 72 lahy (avaradrano: 36; Marovatana: 9; Sisaony: 4; Ambodirano: 23); * « Andriamasinavalona »: 1816 lahy amin’ny Imerina enin-toko. Ny antsasany tamin’ireo ihany anefa no natao miaramila dia ireo salama tsara, manan-karena: manana andevo, omby, ary vary; ny sisa tsy lany miaramila kosa dia ireo tsy anatin'izay ka natao « borizano », miandry tanàna. Dia toy izao ary, araka io fanisana io, ny isan’ny vatan-dehilahy « Andriamasinavalona » voaantso hanao miaramila isam-poko, isam-bohitra ary isan-toko. === Ny zanak’Andriamasinavalona === 1) Ao amin’Avaradrano, nisy 413 lahy: 11) Teo amin’ny Voromahery ambonivohitra: dia nisy 89 lahy (Antananarivo, Ambohidrapeto (Itaosy), Ambatondratrimo, Tangaina, Anosipatrana (Ilanivato), ary Ankadimbahoaka). 12) Teo amin’ny Tsimahafotsy Tampombohitra: 121 lahy, tao Ambohimanga; Mioridrano (Andranovintana, Masoadro, Ankosy): * Zanak’Andriamanitrinitany (Ambohipoloalina); * Zanak’Andrianifonamanjaka (Ambohinome); * Zanak’Andrianizina (Analaroa, Ambohimangakely); * Tambato (Andreba, Soavinarivo, Ankazobe); * Mamolakazo, Imamo (Andranomasina, Vasiana, Tapiavola, Amboniazy, Antanetimboahangy). 13) Teo amin’ny Tsimiamboholahy: 85 lahy: 14) Tera-dRafondrazaka (Anosy avaratra); * Zanak’Andrianonihafa (Ambohinaorina, Ambohidrano); * Zafin’Andriampoanandriamanitra, Ambohitrambo, Imamo (Ambohitrantenaina, Andranovalona); * Zana-dRarontany, Valalafotsy Imamo (Hiasy, Ambohitromby, Mandrosoa, Miadamanjaka, Belanitra). 15) Teo amin’ny Mandiavato: 118 lahy: * Zanadratompondraondriana sy ny Zanadravololona (Ambatomalaza, Ambohipananina, Kianjamalaza); * Zanak’Andrianifonamanjaka (Ambatovory); * Zanak’Andrianavalonimerina (Ambatofisaorana, Ambohimandrosohasina, Andranovelona); * Zanak’Andriatompondraondriana (Amboniriana). 2) Ao amin’ny Vakinisisaony, nisy 312 lahy: 21) Alasora (36 lahy): * Zanak’Andriandahimbolamena sy Ratomponivololona, ary ny zanak'Andriamiaramanjaka (Soavina, Ambalanirana, Ambohijanaka, Ambohitrandriananahary, Anosindrapanana, ary Ankady). 22) Zanamihoatra: 88 lahy: * Zanak’Andriantsitakatrandriana sy Andriandambozafinimerina (Soavina, Beravina, Anosinandriana, Tanjombato, ary Ampanga). 23) Vakinampasina: 102 lahy: * Zanak’Andriakotofananina (Ambohitraina, Soamonina, Anosibe, Fihasinana, Ambatomanjaka..); * Zanak’Andrianifonamanjaka (Ambohitrandriamanitra, Andranomalaza,); * Zanak’Andrianatsantsa (Merinarivo, Ambohidrano, Mangarano, Mahatsara); * Zanak’Andriamparantsabe (Mantasoa); * Terak’Andriamanitrandriana (Miadamanjaka, Lazaina, Ankadivory, Ambohitrinifolo…) 24) Ampahadimy: 86 lahy; * Zana-dRalanimboahangy, Zanak’Andrianonive sy Rafanompoanandriana ary Andriampanazavanimerina sy iry Rafanomponjozoro (Antsobolo, Andramasina, Soavinarivo, Manjaka, Iharanandriana, Rakalavao, Ambohibemanjaka, Ambohitromby, Ambohitraina). 3) Ao amin’ny Marovatana, nisy 197 lahy: * Zana-dRanavalona (Anosimanjaka, Fiakarana, Tsarazaza); * Zanak’Andriatomponibemihisatra (Miandrarivo, Beravina); * Zanak’Andriatsieranolona (Masinandriana, Andranomanjaka); * Zanak’Andriandambozozoro (Andambozozoro, Mieridaza, Besaiky..); * Zanak’Andriamanitra Ampanjakana (Ambohidrano, Maridaza, Ambohitraina,Tsarahasina); * Zanak’Andriampanarivo (Ambohitrinilahy, Ambohitsimihafa); * Zana-dRamatoa (Mamiomby, Androvakely, Sambaina, Ambohitsoa, Maroharona..). 4) Ao amin’ Ambodirano, nisy 261 lahy: * Zana-dRangorinimerina (Ankeribe, Tsirangaina, Ionive, Masinandriana, Soavina, Ambohidava, Vinany, Merinarivo); * Zanak’Andriamanjakatokana (Tsarazaza, Ambohinaorina, Marianina, Tsimatahodaza, Ambohitrinilahy, Manankasina, Anosivato, Meritsiafindra, ary Manjaka); * Zanak’Andrianamboarinandriamanitra (Mangasoavina, Merikanjaka, Antsahadinta, Ambatomalaza, Soavinandriana); * Zanak’Andriambahoaka (Amoronikitsamby, Faravohitra, Ambohidrainandriana, Soalazaina, ary Poliny); * Zanak’Andriandambotsimanahy (Ambohitraina); * Zanak’Andriandambozozoro (Malaza, Ivatobe, Ambodiafontsy, Androhibe, Ambatomanoto, Ambatomanody, Ambohimahamanina, Antanetibe, Ambatobe); * Zanak’Andrianjakatrimo (Ivatobe, Ambohimahitsy, Androhibe, ary Ambohitrivoimanga). * Zanak’Andriamanantsahala (Miantsoarivo); === Ny Andriamasinavalona, zanak’Andrianentoarivo === 5) Amin’ ny Vonizongo (424 lahy): * Zanak’Andriantomponiandriana (52) (Tsilanimboninahitra); * Zanak’Andriamitananiteny (33) (Volaniray); * Zanak’Andrianamelanandriana: 52 (Mangany); * Zanak’Andrianampitahotra: 64 (Famailahy); * Zanak’Andriatsimaitoarivo: 67 (Varamaina); * Zanahariantany: 70 (Vonitsiazonafo); * Zanaharifitoanjana:17 (Tsaravoninahitra); * Zanak’Andriampomanjaka: 27 (Madiokororoka); * Zanak’Andriamahamaninarivo: 23 (Sakafolahy); * Zanak’Andriampanomponolona 19 (Voninahitrinitany). === Ny Andriamasinavalona any Vakinankaratra === * Ny amin’ny Menabe: 45 (Ambohimasina, Ambohipolo, Soavina, Ambohitsimanova, ...); * Ny amin’ny Loharano: 25 (Ambohiponana, Ivohimalaza, Inano, Ambohimitsinjo, ...); * Ny amin’ny Manandriana: 74 (Ambohimahazo, Manandriana, Ambohinamboarina, Tsarafidy, ...); * Ny amin’ny Fisakana: 21 (Ambohimanarivo, Mady ...); * Ny Iarivo: 44 (Betafo, Masinandraina, Soavina,…). Natao io fanisana io tamin’ny taona 1840, noraiketina an-tsoratra ka voatahiry ao amin’ny arsivam-pirenenan’i Madagasikara. Io fanisana io no nanome ny isan’ny vatan-dehilahy Andriamasinavalona, tokony handeha hanao miaramila, izany hoe iray na roa isam-pianakaviana; maro be koa angamba no nandositra sy niafina ka tsy fantatra. Raha atao ara-keviny, ny isan’ny Andriamasinavalona rehetra (antitra, tanora, vehivavy, ankizy) dia tokony ho 4 na 5 heny mihoatra noho io isa io, izany hoe 8 000 olona any ho any, tamin’izany fotoana izany. Voalaza an-tsipirihiny ny anaran’izay nantsoina ka tonga, ny anaran’ny rainy, ny fonenany, ary ny fananany. == Ny vohitry ny Andriamasinavalona eto Imerina == Maro amin’ireo vohitra nisy ny Andriamasinavalona teto Imerina no efa nilaozana na simba, ka mahatonga ny tantaran'izy ireo ho saika ho adino ankehitriny. Ezahana avoaka amin'ny alalan'ny lovantsofina sy ny soratra ny tantaran'ireo toerana ireo mba tsy ho very tadidy, na eo aza ny tsiny sy ny fahabangana. Manampy amin'ny fikarohana ny lisitry ny vohitra, ny tantaran'ny mpanjaka, na ny fomban-drazana ny manam-pahaizana. === Voromahery === ==== Anosipatrana (Ilanivato) ==== Ao anatin'ny faritry « Voromahery », izay mandrakotra an'Antananarivo sy ny manodidina azy mivantana, dia misy vohitra manan-tantara maro, saingy ny malaza indrindra amin'izany aloha dia Anosipatrana (Ilanivato). Efa hatramin'ny andron'ny mpanjaka Andriamasinavalona no nahalaza an'Anosipatrana satria napetrany hanana vodivona sy menakely teo ilay zanany lahy atao hoe Andriankotofananina. Ity andriandahy ity no loharano niavian'ireo Andriamasinavalona rehetra ao Anosipatrana, Ilanivato, ary Anosibe (Amoronkay). Taty aoriana, tamin'ny andron'ny mpanjaka Andrianampoinimerina, dia nametrahan'ity mpanjaka ity honenan-dRasendrasoa vadiny sy ireo iray tampo aminy koa teo Anosipatrana. Izany no nampisy ny fifampitazanana sy ny fizarana fananana teo amin'ny Andriamasinavalona sy ny Zanakandriana, ka ny fizarana matetika dia nilefitra tamin'ny fomba mitelo: ny iray ampahatelony (1/3) ho an'ny Zanakandriana sy Zazamarolahy, ary ny roa ampahatelony (2/3) kosa dia an'ny Andriamasinavalona. Rehefa nandeha ny fotoana, dia nahazo toerana honenana teo koa Rabobalahy, zana-dRasalimo vadin'ny mpanjaka Radama I, ary mbola misy taranany sasany ao mandraka ankehitriny. Raha ny momba an'Ilanivato manokana indray, Andriandambotsimanahy, izay zanak'Andriankotofananina, no naka vodivona voalohany teo ary nanjary loharano niavian'ireo Andriamasinavalona teo an-toerana. Anisan'ireo taranaka nalaza nivoaka avy teo ry Andriambola zanany, Andrianabo, Ranaivo-Rahanetra, ary ry Rahasivola sy Ratarivola izay nanambady an'i Razafianaka, anadahin'ny mpanjaka Ranavalona I. Taty aoriana ela dia nisy mpitandrina malaza antsoina hoe Rambelo ihany koa teo amin'izany tanàna izany. Misy hevitra telo lehibe ambaran'ny tantara ho niavian'ny anarana hoe « Ilanivato ». Ny voalohany dia lafiny ara-jeografia: ny tendron'ilay nosy lavalava iorenan'ny tanàna dia misy vatolampy hita tsara eo amin'ny doha avaratra amin'Ilanivato, saingy ny ilany atsimo-andrefana misy ny famonoambiby dia tsy mba misy vatolampy be loatra; vokatr'izany, ny ilany iray misy vato fa ny ilany iray kosa tsy misy. Ny hevitra faharoa kosa dia ara-mponina, satria nisy nilaza fa nisaraka roa ny mponina andriana na hova teo nony efa kelikely; ny sasany nijanona teo ihany fa ny ilany kosa lasa lavitra nifindra tany amin'ilay vohitra kely atao hoe Ivato, any atsimon'Ambositra, ka niteraka ilay fitenenana hoe: ''« Ny ilan'ny foko dia eo ary ny ilany kosa any Ivato »''. Ny hevitra fahatelo kosa dia mifamatotra amin'ny tantaran'ny mpanjaka Andriambalohery tao Antananarivo, izay nesorina tsy hanjaka noho izy ratsy hoditra na boka, ka napetraka teny Anosipatrana-Ilanivato. Tsy tafapetraka teo anefa izy fa lasa nianatsimo nankany Ivato, ka niteraka alahelo ho an'ireo havany nifandray tamin'ireo toerana roa ireo. Manoloana ireo fitantarana samihafa ireo, dia anjaran'ny taranaka ankehitriny ny mikaroka lalina ny tena marina sy manamafy izany araka ny fisehoan'ny tantara sy ny fomba amam-panao mbola arahina mandraka androany. === Avaradrano === ==== Ambatofisaorana ==== Vohitry ny Andriamasinavalona efa hatramin'ny ela Ambatofisaorana, ary mbola honenan'ny taranaka mandraka ankehitriny, na dia vitsy mpahalala ivelan'izy ireo aza izany toerana izany. Ity vohitra ity dia miorina ao avaratr'Isadabe, amin'iny lalan-tsara miala avy eo Talatan'i Volonondry mianavaratra mahazo an'Ambatomanoina sy mandalo an'Ambohitrolomahitsy iny. Araka ny lovantsofina mbola tadidy tsara, "Imiantsoarivo" no anaran'Ambatofisaorana taloha, ary ny andrian-dehibe atao hoe Andrianavalonandrianjaka no nanorina azy. Ity mpanorina ity dia zafikelin'ny mpanjaka Andriamasinavalona, zanak'i Ramatoanimerina (vavimatoan'ny mpanjaka) izay nonina tao Mamiomby, atsinanan'Andringitra. Nanana anabavy natao hoe Rakaloy izy, ary samy naka vohitra natao vodivona izy mianadahy rehefa lehibe, ka ny anabaviny dia niorina teo Ikaloy izay nitondra ny anarany, ary izy kosa niorina teo Imahatsinjo. Talohan'ny hipetrahany tao an-toerana anefa, dia nivavaka aloha Andrianavalonandrianjaka nangataka fambara tamin'Andriamanitra Andriananahary mba ho maro dia maro ny vahoaka honina eo. Vao tapitra ny teniny, dia nisy alika mainty niserana teo alohany, ka noraisiny ho valim-paniriana izany ary niteraka fankalazana lehibe sy ny nanomezany ny anarana hoe Imiantsoarivo. Niteraka telo mianadahy Andrianavalonandrianjaka, ka ny voalohany dia Andriamiaramanjaka, izay nanjaka nandova ny anabavin-drainy tao Ikaloy, sady ray niteraka an-dRamboasalama (Andrianampoinimerina) sy Ralesoka anabaviny. Ny faharoa kosa dia Razakatsivolanina, izay tompom-bodivona tao Imiantsoarivo ary milevina ao am-bohitra ao ihany, ao amin'ilay fasana atao hoe « Andranolava ». Izy no loharano niavian'ireo Andriamasinavalona avy ao Ambatofisaorana satria niteraka dimy lahy izy, dia Andrianavalona, Andriandio, Rainandriamanitrahasina, Rainandriankotovao, ary Ingezalahy. Ny niovan'ny anaran'ny tanàna ho Ambatofisaorana kosa dia mifamatotra amin'ny tantaran'ny mpanjaka Andrianampoinimerina. Tamin'ny andro nampandriany tany tamin'iny faritry Mandiavato miantsinana-avaratra iny, dia niakatra nitaingina ilay vatolampy avobe eo ambony atsinanan'ny tanàna ny mpanjaka. Noho ny hamaroan'ny fahana sy ny hasina naterin'ny olona ho azy teo, dia faly loatra izy ka nitsangana niedinedina sy nivandravandra tamin'ny maso mihiratra be nijery ny vahoaka, toy ny ombilahy hiantoraka hiady. Izany fihetsiny izany, hono, no naha-olona azy voalohany indrindra tamin'ny anaram-bositra hoe « Ombalahibemaso ». Avy eo dia nisaotra ny vahoakan'Imiantsoarivo ny mpanjaka teo ambon'ilay vatolampy, ka nanomboka teo no nanovany ny anaran'ny tanàna ho « Ambatofisaorana ». ==== Sambaina ==== Ny vohitry Sambaina hotantaraina eto dia ilay vohitra kely miorina eo andrefan'i Manjakandriana, izay andalovan'ny lalam-pirenena faha-2, sady eo atsinanan'i Nandihizana sy ny lalamby mampitohy an'Antananarivo sy Toamasina. Fony nanjaka ny mpanjaka Andriamasinavalona, dia Andriampanarivofonamanjaka zaodahiny (vadin-dRanavalontsimitoviaminandriana) no tompomenakely lehibe nifehy tamin'iny faritra atsinanana manamorina ny ala rehetra iny, hatrany avaratr'Ambatovory (toko Avaradrano) ka hatrany atsimon'Ambohitrandriamanitra (Vakinisisaony). Niteraka maro izy, ka ny roa lahy nandova fanjakana dia Andrianjakavololonandriana tao Avaradrano sy Andriatsimitovifonamanjaka tao amin'ny Vakinisisaony. Andrianjakavololonandriana, izay nonina tao Ambohitrarivo sy nanjaka tamin'ny ilany atsimo amin'ny toko Avaradrano (Ivakiniadiana ankehitriny), no niteraka an'Andrianifonamanjaka. Ity farany indray dia nanambady an'i Rafotsiraivoramavo ka avy eo dia niteraka roa lahy: Andriandambozozoro sy Andrianjakafonamanjaka. Andrianjakafonamanjaka dia napetraka tao Ambatovory ary nanambady an'i Ranavalokoandriamanitra, zanakavavin'ny Mpanjaka Andriambelomasina avy ao Ambohimanga; lasa vinanton'ny andriamanjaka izy ka ny taranany dia natao ho isan'ny « zazamarolahy ». Andriandambozozoro kosa indray no nanjaka tao Sambaina, ary niteraka an'Andriandambonavalona sy Rabodosambaina. Tsy nipetraka ela teo Sambaina anefa Andriandambozozoro fa nifindra nankany Marovatana (tao Andambozozoro), saingy ny taranany kosa dia mbola manana lafin-kavana sy fianankaviana maro ao Lohavohitra (Sambaina) ihany. Andriandambonavalona, ilay zanak'Andriandambozozoro nijanona tao Sambaina, dia niteraka maro ka ny vavimatoa dia Razakatsihono, izay nitondra fanjakana, ary ny zanany lahy dia ry Rasavolahy zokiny sy Rasavolahy zandriny. Ranavalonjafy, zanakavavin'i Rasavolahy zandriny, no nanangana ho zanaka an'Andrianangaly (Dokotera 12 Voninahitra), izay isan'ny nianatra ho mpitsabo voalohany tamin'ny Dr. Davidson sady ray niteraka an'i Dr. Andrianaly. I Dr. Andrianaly (1840-1886) no dokotera malagasy voalohany nahavita fianarana tany Edimburg, Ekaosy, ary rehefa tafaverina izy dia nampakariny ho vady i Rasendranoro, rahavavin'ny Mmpanjakavavy Ranavalona III, tamin'ny 14 Aprily 1881. Noho ny fiampangana azy ho nandronjin-doha an'i Rasendranoro, izay heloka mahafaty, dia tsy novonoina izy fa nalefa sesitany tany Ambohimandroso-Tsienimparihy-Betsileo, talohan'ny niverenany taty Antananarivo ho mpitsabo miaramila sy nitsabo tao an-tranony ao Ambatovinaky mandra-pahafatiny tampoka tamin'ny 23 Jolay 1886. Izy sy ny rainy Dr. Andrianangaly dia samy milevina any Sambaina. Ny tantaran'i Razakatsihono tao Sambaina kosa, izay voasoratra ao amin'ny Bokin'i P. Callet fa tsy ao amin'ny tantaram-pianakaviana, dia mampiseho ny herim-pony teo anatrehan'ny mpanjaka Andrianampoinimerina. Koa satria nataon'ny rainy ho "vavy lahy" hitondra fanjakana ao Sambaina izy, dia nividy vanja 3 barika sy basy isan-karazany (basy fangolodoha 10, angalisa 3, bevarahina 1, tsifidianana 1, ary marovy 2) izy ho an'Andrianampoinimerina. Nony naterina tany amin'ny mpanjaka izany ho toky avy aminy na dia vehivavy aza izy, dia gaga sy faly ny mpanjaka nahita ny fahasahiany teo amin'izany faritra vavatany tany atsinanana izany. Ho valin'izany, dia nomen'Andrianampoinimerina azy ny ampahadimin'ny tany (1/5) ao Sambaina, ary ny efa-toko (4/5) kosa ho an'Andriamifonamanjaka rehetra, niaraka tamin'ny fianianana fa tsy hovonoin'ny taranany mpanjaka mandrakizay izany fifanekena izany noho izy vehivavy nahavory tany sy fanjakana. ==== Ambohitrano Andrefana ==== Ny tantaran'i Namehana dia mifamatotra mivantana amin'ny taranaky ny mpanjaka Andriamasinavalona sy ny lapan'Ambohimanga. I Andriambolanambo, izay zanak'anabavin'Andriamasinavalona, no andriantompombodivona voalohany tao Namehana. Nanambady an-dRamanitrandriatsimitovy (na Rasoherinareniny, vavimatoan-dRanavalontsimitoviaminandriana) izy tamin'izany fotoana izany, ka niteraka an-dRasoherimanantany. Ity andriambavy ity taty aoriana no lasa vadin'ny Mpanjaka Andriambelomasina tao Ambohimanga. Talohan'ny nampakaran'ny mpanjaka azy anefa, dia efa nanambady an'Andrianonihafa i Rasoherina. Nony nalain'Andriambelomasina ho vady ny vadiny, dia nionona tamin'ny alahelo Andrianonihafa ka nanao teny tso-drano manao hoe: ''« …Raha alainao, mahatrarantitra anao ! »''. Taorian'izay fisarahana izany, dia tsy tamana intsony tao Namehana Andrianonihafa, indrindra koa nisy olana ara-toerana noho ny hamaron'ny voalavo sy ny bibilava tompon-drano tao amin'izany tanàna izany. Nanapa-kevitra ny hifindra nankeny Ambohidrano izy, izay vohitra any atsinanan'Ambatofotsy eo amin'ny faritry ny Zanadralambo. Tany Ambohidrano no niterahany ilay zanany lahy atao hoe Andriantokanamantany, izay nanjary andriana loharano niavian'ireo Andriamasinavalona sasany ao amin'io faritra io mandraka androany. Na izany aza, misy lovantsofina hafa milaza fa tao Mahatsinjo, avaratr'Ambatofotsy, no tena nitoeran'Andrianonihafa fa ny menakeliny kosa no tao Ambohidrano. Niteraka olana teo amin'ny fipetrahana izany ka nandraisana fanapahan-kevitra avy amin'ny mpanjaka Andriambelomasina. Nitsikera izany fandaminana izany ny mpanjaka nanao hoe: ''« Aiza no ianareo andriamasinavalona indray no hibaby ny menakely fa aoka ianareo hiantsinana eo Ambohidrano ary izy hiakandrefana eo Mahatsinjo ! »''. Io didim-panjakana io no nahatonga ny fasan'Andriantokanamantany ho miorina ao Mahatsinjo ihany taty aoriana. Mba ho fanonerana sy fanampiana ny fiveloman'izy ireo, dia natolotra ho menakelin'Ambohidrano koa ny tany Antanantsara, any avaratr'Ambohimanga, ho fanampin'ilay tany ao Mahatsinjo. ==== Ambohitrano Atsinanana ==== Vohitra eo avaratra andrefan’i Fiaferana, izay vohitry ny taranak'Andrianamboninolona, i Ambohidrano. Nisy maromaro ireo zafikely sy zafiafin’Andriamasinavalona no nomeny vodivona tany amin’iny faritra iny dia Andriantompombe tao Ambihidalôna, Rampianala tao Ambatomalaza, Ramarohasina tao Ambohitrakely, ary Ramambahasina nifidy an’Ambohidrano. Taranaka avy amin-dRamambahasina ilay andriandahy nalaza tao natao hoe Andriamasina. Ny raharaha isan’ny nampalaza ny andriamasinavalona avy ao Ambohidrano atsinanana dia ny mitsara « manozon-doha amin’ny fampinomana [[tangena]] » tamin'izany. Ny loharano ao Ambohidrano no fisotron’ny Andriamanjaka aty Antananarivo, nohon’ny hatsarany fa madio, mamy, mangatsiatsiaka. Misy zohy eo ambany atsimon’ny vohitra, fieren’ny kristianina tamin’ny « Tany maizina ». === Vakinisisaony === Maro be ny vohitra malaza nonenan’ny zanak’Andriamasinavalona tao Vakinisisaony satria ankoatra ireo vodivona nisy ny taranaky Ranavalontsimitoviaminandriana anabaviny, izay vadin’Andriampanarivofonamanjaka, dia tao koa: ny taranak’Andriankotofananina; ny taranak’Andrianavalonarivo sy Andriandahimbolamena; ary ny tera-dRalanimboahangy, vadin'Andriamasinavalona tany amin'iny faritra iny. Ka ho tsongaintsika amin’ireo Ambohimahatakatra. ==== Ambohimahatakatra (Mantasoa) ==== Ambohimahatakatra<ref>Claudie Razafintsalama (2013) , ''« Ambohimahatakatra-Mantasoa'' » , Fanontana manokana - Antananarivo.</ref>, dia vohitra tranainy sady manan-tantara lehibe, miorina eo atsimon’ny tanànan’i Mantasoa, ka ny renirano Varahina no mampisaraka azy roa tonta. Ity vohitra ity dia mbola rakotra ala tranainy sy anirian’ny ahitra ary zavamaniry maitso lava milenodenoka mandraka ankehitriny, ka mahatonga azy ho toerana tsara indrindra ho an'ny fitsangatsanganana sy fakan-drivotra. Na dia nanana ny lazany hatry ny ela fony Andriamasinavalona nanjaka aza ity toerana ity, dia saika ho haolo izy taty aoriana noho ny nitsanganan'i Tsimanampiovana–Mantasoa teo akaikiny, ka ny fasana tranainy sy ny trano vitsivitsin’ny taranaka sendra mandalo sisa no mijoro eo. Ao no misy ny fasan-dRasoherina reniny (na Ramanitrandriatsimitovy), izay renin-dRasoherimanantany vadin’ny mpanjaka Andriambelomasina ao Ambohimanga. Ity andriambavy ity no loharano niavian’ireo andriamanjaka rehetra nanjaka teto Imerina taorian-dRadama I, nifanaraka tamin'ny tenin'Andrianampoinimerina nampihatra ny didy nataon-draibeny manao hoe: ''« …Fa avy amin’ny tera-dRasoherina ihany no hangalana izay hanjaka amin’ity tany ity … »''. Raha zohina ny tantaran'ity tanàna ity, ny anarany dia mampatsiahy ilay vohitra voalohany any avaratra atao hoe Ambohitsitakatra, izay naorin’ny foko merina vao tonga teto ampovoantany notarihin’Andriatsitakatra, rehefa niala tany amin’ny tany hoe « Nusantaria » any ampitan-dranomasina atsinanana. Taona maro taty aoriana, ny taranak'izy ireo nanjakan'Andrianamponga dia nanorina an'Ifanongoavana. Tany amin’ny taona 1500 tany ho any, Rangita zanakavavin-dRafandramanenitra (taranak’Andrianamponga I) no nanorina ny fanjakana entin’ny andriana, ka nataony hoe Imerimanjaka ny renivohiny. Rangitamanjakatrimovavy no loharano niavian’ny andriana merina rehetra. Nony nodimandry izy, dia Rafohy zanany vavy no nandimby azy, ary ny zanany lahy Andrianamponga II kosa nanoa ka nalefa honina tany Ifanongoavana mba hampandrendrika vy sy hanao fiadiana ary fiasana amin’ny vy, fahaizana nolovaina tamin’ireo razambe avy any Nosantaria. Izany fiadiana vita amin'ny vy izany no nentin'Andriamanelo nandresy ny Vazimba sy nanitarany ny fanjakany. Andrianamponga II dia nanjaka toy ny tompomenakely tany Ifanongoavana, ary ny fanjakany dia nolovain’ny taranany nandritry ny 200 taona, ka Andriampanarivofonamanjaka no nalaza sy farany tao tany amin’ny taona 1700 tany ho any. Rehefa maty Andrianamponga, dia nalevina ao Ambohimahatakatra izy, na dia misy fasana fahatsiarovana azy koa aza any Alasora. Nony nanjaka ny mpanjaka Andriamasinavalona, nahare ny lazany sy ny hatsaram-panahiny Andriampanarivofonamanjaka, ka tonga nanoa amin’ny nahim-pony sy nanolotra ny fanjakany tany Amoronkay. Ho mariky ny fifaliana noho ny fihandronan'ny fanjakany, dia navelan'Andriamasinavalona hanjaka teo amin’ny menakeliny ihany Andriampanarivo sady nomeny an-dRanavalontsimitoviaminandriana anabaviny ho vadiny, ka ny zanak’izy ireo no handova ny fanjakany. Niteraka maro izy mivady, ka ny roa lahy dia nanjaka: Andrianjakavololonandriana tao Ambohitrarivo (avaratry ny renirano Varahina, Ivakiniadina ankehitriny) sy Andriatsimitovifonamanjaka tao Ambohitrandriamanitra (Amoronkay) (ilany atsimon’ny renirano Varahina). Rehefa voazara roa ny fanjakana, dia napetrak'Andriampanarivofonamanjaka teo amin'io vohitra kely amoron'ny rano Varahina io Ranavalontsimitoviaminandriana vadiny mba hanaramaso an’izy roalahy zanany, satria io toerana io dia « mahatakatra » ny any avaratra misy an’Andrianjakavololonandriana sady « mahatakatra » manara-maso ny atsimo misy an’Andriatsimitovifonamanjaka. Izany indrindra no nahazoan’ilay vohitra ny anarana hoe « Ambohimahatakatra ». Io toerana io koa dia fivezivezen’ny olona mianatsimo na mianavaratra, ka be androvolahy maditra mpanao barofo sy mpanao fe hariva mety hanakorontam-panjakana, ka nilana andriana nifehy sy niandry, izay antony nampitoerana ny vadin’Andriampanarivofonamanjaka teo mba hotsidihin'ny mpanjaka matetika koa. Ao anatin'ny lovantsofina, misy ny resaka momba ny fisian'ny Ranavalontsimitoviaminandriana roa: ny voalohany dia ilay anabavin’Andriamasinavalona vadin’Andriampanarivofonamanjaka taty Amoronkay-Vakinisisaony, ary ny faharoa dia ilay zanaka faravavin’Andriamasinavalona nipetraka tao Anosimanjaka-Marovatana. Samy voalaza fa reniben’izy telo mirahavavy vadin’ny mpanjaka telolahy izy roa ireo, dia Ramorabe (vadin’Andriamananimerina tao Ambohidratrimo), Rasahala (vadin’Andriampoinimerina tao Antananarivo), ary Rasoherina na Rasoherimanantany (vadin’Andriambelomasina). Ireto farany dia zanakavavin-dRasoherina reniny, ilay milevina ao Ambohimahatakatra, ary samy lazaina fa loharano niavian’ny Andriamanjaka teto Imerina. Ho fehiny, ilay Andriatsimitovifonamanjaka tao Ambohitrandriamanitra izany dia nanana zafikely telo lahy izay nizara ny fanjakany: Andrianantsantsa (tompomenakely tao Ambohitrandriamanitra sady loharano niavian’ireo andriana tao Imerinarivo, fiavin-drain-dRanavalona III), Andriamparantsabe (tao amoron’i Varahina, loharanon’ny andriana amin’i Mantasoa (Ambohimahatakatra)), ary Andriamanitrandriana (loharanon’ny andriana amin’i Miadamanjaka sy Lazaina). Raha bangoina izany, ny andriamasinavalona avy ao Ambohimahatakatra sy ny manodidina rehetra dia taranak'Andriampanarivofonamanjaka sy Ranavalontsimitoviaminandriana, ary nantsoina hoe « zanak’anabavin’Andriamasinavalona ». Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina, ny andriana Razakamanana hono no tompomenakely tao Ambohimahatakatra sy nanorina ny tananan'i Masombahiny. Niteraka mianadahy izy, ka ny vavy atao hoe Ratompoarisoa dia nanambady andriamasinavalona iray any Marianina (vohitra eo andrefana atsimon’Anosimanjaka) ka niteraka an-dRalaiarivony sy Raobelina; ary ity Raobelina ity no fantatra fa nitondra farany tao Ambohimahatakatra. ==== Andramasina ==== Ralanimboahangy, zanakavavimatoan’Andriandanitramantany, mpanjaka nifehy an'i Vohitrarivo (Tsinjoarivo) tamin'izany, dia isan’ny 12 vavy vadin’Andriamasinavalona no nanorina azy. Nasain’Andriamasinavalona nianavaratra Ralanimboahangy fa lavitra loatra Tsinjoarivo. « Tsy tamana aho, hoy Ralanimboahangy, raha tsy tanàna mitovy hatsaran-tarehy amin’ny Tsinjoarivo no hipetrahako ! ». Andramasina no voafidy fa misy fitoviana amin’ i Tsinjoarivo. Efa nisy azimba nonina teo talohan’ny nanorenan-dRalanimboahangy ny tena tanàna ary Ankadimbazimba no anarany talohan’ny nanovana azy hoe Andramasina. Ralanimboahangy anefa toa tsy nipetraka firy teo fa teny Ambohimanjaka-Ambatobe, tendrombohitra avo ambony avaratr’Andramasina, no nonina sy milevina, fa ny taranany no nidina teo ambany atsimo, amoron’ny rano Sisaony. Nanana zafikely vavy atao hoe Rangory i Ralanimboahangy nandeha nanambady an’Andrianjafindramioro, mpanjaka tao Antongona. Niteraka mianadahy izy mivady dia Andriantsolo sy Ratsiavanga. Nifanaraka izy roa talohan’ny hivadiana fa ny zaza ampy indray mihira dia ho an’Andramasina fa tsy ho an’Antogona. Koa nony maoty izy mianadahy dia nentina tamim-piravoravoana tany [[Andramasina]], nilanonana sy namonoana omby teny an-dalana, ka iray volana vao tonga tany. Niova anarana koa Rangory reniny ka natao hoe Renindrasolo. Ity Andriantsolo ity dia tonga vadintany nalaza tamin’ny [[Vakinisisaony]] tamin’ny andron’Andrianampoina, ary lehiben’Atsimondrano. Nanana lapa roa Andriantsolo dia iray teo an-tampon’Ambohimanjaka natao hoe Tsarasaotra ary ny faharoa tao Andramasina nataony hoe Mandovahasina. Izy no nanao farihy teo amin’ilay lohalokely ao Ambohimanjaka. Ramanjaka no zanany nandova azy. Nanome an’ i Tsinjoarivo ho toeram-pitsangatsanganan-d[[Ranavalona I]] izy; nefa novonoin’ity izy taty aoriana fa nampangaina ho nitady hamosavy ny Andriamanjaka : Mpanome amalona amin’ny saron’ankarona ho an-dRanavalona i Ramanjaka, nefa indray mandeha dia nosoloin’ny iraka mpitondra fanomezana teny an-dàlana lohan-tsaka ny amalona izay hono no nampisafoaka ny andriambavy ka nampamonoiny Ramanjaka. Razafimandimby 14 voninahtra, zana-dRamanjaka no nandimby azy, nalaza fa isan’ny namono nanankenda ho faty an-d[[Radama II]] ho toy ny valifaty angamba. Misy fitenenana hatry ny ela manao hoe: « Ny adin’ny valo-reny, andrianan’Andramasina, dia tsy manam-piafarana ! ». === Marovatana === Betsaka ny vohitra fonenan’ny andriamasinavalona any amin'ny faritr'iMarovatana: ao Andranosoalaza, any ambodin’Andringitra, eo am-pita avaratra atsinanan’Ampananina, misy ny taranak’Andriambelanonana, zana-dRamorabe; ao Miandrarivo, atsimon’ i Mahitsy, misy ny taranak’Andritomponibemihisatra, zana-dRamorabe; ary ao Antanjondroa, misy ny zana-dRamananadrianjaka sy Rabezaka, Andriantany, Manjakazafy, Ambohipiara, Andambozozoro, ary Fiakarana. ==== Anosimanjaka ==== [[Sary:Zanadranavalona.jpg|vignette|330x330px|Fasan' i Ranavalotsimitoviaminandriana|alt=|ankavia]] Anosimanjaka dia vohitra miorina toy ny nosin-drano eo afovoan’ny tanimbarin’ny Betsimitatatra, ao andrefan’Ambohitrimanjaka ary atsinanan’Ampangabe no misy azy. Ity toerana ity arak'izany dia mifamatotra mivantana tokoa, amin'ny tantaran'i Ranavalontsimitoviaminandriana, ilay zanaka faravavin'Andriamasinavalona. Tsy azo afangaro mihitsy anefa izy io amin’ilay andriambavy mitovy anarana aminy, izay anabavin’Andriamasinavalona ary milevina any Ambohitraina. Ity andriambavy ity no nifidy honina sy ho tompom-bodivona teo Aminampanga, toerana izay novonjena novaina anarana ho Anosimanjaka taty aoriana. Ny mampalaza an'ity vohitra ity dia i Ranavalontsimitoviaminandriana ihany, izay antsoina am-pitiavana hoe "Inenibe". Inoan’ny ankamaroan’ny olona ho manana hasina manokana izy, noho ireo tantara somary mifono angano milaza ny fifindrany monina niala avy eny Alasora ka nitetezany ny rano hatreo Anosimanjaka teo ambony ravitatamo, ary koa noho ireo fahagagana fanasitranana sy fiarovana niseho tamin’ireo olona mangatam-pitahiana aminy. Izy dia isan'ny loharano niavian’ireo andriamanjaka rehetra teto Imerina. Raha zohina ny taranany, Ranavalontsimitovy dia zanak’Andriamasinavalona sy Ramananandrianjaka. Ny iray tampo aminy dia Andriantomponimerina (ilay mpanjaka naditra voalohany tao Ambohidratrimo) sy Ramatoanimerina (na Rafotsimifidilahy) izay nitoetra teny Ambohijanakandriana–Mamioby, niavian’Andriamiaramanjaka, izay rain’Andrianampoinimerina. Niteraka sivy mianadahy i Ranavalontsimitoviaminandriana, ka ny dimy lahy tamin' izy ireo izany no nanjary loharano niavian’ireo Andriamasinavalona ao Anosimanjaka izay antsoina hoe "Zanadranavalona". Ny efa-bavy kosa dia nanana anjara toerana lehibe tamin'ny fanitarana ny fianakavian'ny mpanjaka: # Ratomponimerimanjaka: vadin’Andriantrimobemihisatra, mpanjakan’Ambohidratrimo. # Ramanitrandriatsimitovy (na Rasoherina reniny): nanambady an’Andriambolanambo tao Namehana izy, ary niteraka an-dRamorabe (vadin’Andriamananimerina, mpanjakan’Ambohidratrimo, ary nipoiran'ny andriana rehetra avy eny) sy Rasoherina (vadin’Andriambelomasina mpanjakan’Ambohimanga, niavian’ny andriamanjaka nanjaka teto Imerina rehetra. # Rapapangosasakinivorona: nonina tao Ambohimitsimbina izy, izay niteraka an’i Rasahalarazaka, vadin’Andriampoinimerina mpanjakan’Antananarivo, loharano niavin’ny andriamanjaka tao toa an’Andrianambotsimarofy. # Razakanavalondralambo: izay niavian’ny Andriamasinavalona ao Fikarana (Ivato), izay isan’ny Zanadranavalona ihany koa. Ankoatra ny faka ara-tantaran'ny mpanjaka, ny mampalaza indrindra an’Anosimanjaka mandraka androany dia ny fankalazan’ireo Zanadranavalona isan-taona ny andro fandroana amin’ny tsinambolan’ny Alahamady. Io fombafomba io dia tanterahina am-panajana lehibe sy manaraka ny fomba taloha, araka ilay hafatra sarobidy napetrak’i Nenibe ho an'ny taranany. === Ambodirano === {| align="center" |[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]] |} ==== Antsahadinta ==== [[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|281x281px|Tranomasin'Andriamangarira ao amin'ny rovan'Antsahadinta|alt=]] Antsahadinta dia anisan'ireo vohitra malaza eny Ambodirano (Imerinatsimo). Ao atsimo-andrefan’Antananarivo no misy azy, ary mbola rakotra ala izay voakarakaran’ireo taranaka hatramizao ka lasa toeram-pitsantsangana mahafinaritra, izay hahitana tranom-bakoka. Araky ny tantara dia izany [[Andriamangarira]]<ref>Lucien Paul Raharison (2012), ''Thèse de Doctorat'': [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing « ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990 ''»], Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&hl=fr&sa=X&redir_esc=y ISBN 9781698427225])</ref> izany, rahalahan-drain’Andriambelomasina, no mpanjaka, andriantompombodivona nanorina voalohany an'Antsahadinta, nampanao ny hadivory 7 sosona manodidina sy nandrara ny fikapana ny hazo ka nahavoatahiry ny ala manodidina ny vohitra. Hoy ny tononkira: <blockquote>«'' Mananjara samy vohitra Antsahadinta. Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany ! ''»</blockquote> [[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|266x266px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanjaka|alt=]] Avy tamin’ny taranaky ny mpanjaka Andriamangarira<ref>Thomas Rakotoarivelo (2016), « ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany'' »'','' Fanontana manokana - Antananarivo.</ref> tao Antsahadinta no fangalan’ny mpanjakan’Antananarivo vady ka nataon’Andrianamboatsimarofy ho toeram-pamaharana izy satria nisy ny havany. Andriamaromanompo, izay zanak’Andrianamboatsimarofy, dia nanao toeran-droa fonenany: dia tao Antsahadinta izay nisy ny renibeny sy ny havany, sy tao Isoananjakana (Anosizato). <br /> Hoy i Lebel<ref>Jean Claude Hebert (1804), « ''Les tribulations de Lebel'' « ''Negociant - voyageur'' » ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803)'' », ''In'' « ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'' », ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''</ref>, mpividy andevo, raha tonga taty Imerina izy tamin’ny taona 1803, nitantara: <blockquote>«''…Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan’ireo havany dia: ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan’Ambohidratrimo, izay afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao na Ravaonimerina, izay vadin’Andriatomponimerina, sy i Razafinamboa….''»</blockquote> Volana vitsivitsy tato aoriana (Aogositra 1803) maty Reniamboa, vadiben-dRamaromanompo; noararaotin’Andrianampoinimerina izany hanafihana an’Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianakaviany fa mafy fiarovana hono io vohitra io sady misy ny havany maro be. Nataon’Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka. Afaka nandositra indray Rabehety sy ireo havany akaiky, ary lasa nankany an-drefana any [[Imamo]] izy, fa azo sambo-belona tao kosa i Ramaromanompo sy i Ravaonimerina, anabaviny, izay nalahelo mafy ny vadiny lasa nandositra; dia nalain’Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Ny taranak’Andriamangarira sy ny havan-dRamaromanompo kosa dia noroahiny hiala ny vohitra. Napetrak'Andrianampoinimerina hiandry fanjakana tao Antsahadinta i Rabodozafimanjaka, isan’ny roambifolo vavy vadiny, zanak’Andriantsira, avy eny Alasora ka tao izy sy i Rakarabo zanany tamin’Andrianampoinimerina no nijaka sy nisaotra omby amin’ny andro Fandroana. Nanomboka hatramin’izay dia i Rabodozafimanjaka sy ny taranany no nipetraka tao ary milevina ao. Fasana fotsiny sisa ho an’ny mpanjaka Andriamangarira; ao ihany koa ny fasan-dRatsimisotry Zazamarolahy sy ny taranany, ao ihany koa ny an’ireo taranak'Andrianjakatrimo sasany, izay ao anatin'ny sokajy Andriamasinavalona; ary ery andrefan’ny tanàna ery kosa no misy ny fasana nametrahana an’Andrianamboatsimarofy, izay mpanjaka resy tao Antananarivo sy ny an-dRatsimihara. <br /> {| align="center" |+Vakoka tranainy ao Ambodirano Imerinatsimo |[[File:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|thumb|Fasan-dakan'ny mpanjaka ao amin'ny Rovan'Antsahadinta|300x300px]] |[[File:Ivatobe avaratra.jpg|thumb|Fasana tranainy (ankavia) ambony vatolampy ao Ivatobe avaratra|320x320px]] |} === Vakinankaratra === Ny andriamanjaka sy ny taranany izay nanjaka tany amin'ny faritr'i Vakinankaratra, izay nantsoina koa hoe Fanjakan'Andrantsay fahiny, araka ny anaran'ilay renirano mandalo ao, dia andriana avy any Imerina ihany ny fiaviany. Izany indrindra no antony lehibe nampidirin'ny mpanjaka Andrianampoinimerina an'Andrantsay ho isan'ny faritra merina taty aoriana, satria ankoatra ireo mponina tompontany dia vahoaka merina avokoa ny ankamaroan'ny mponina nifindra nonina tany. Ny loharano niavian'ireto mpanjaka tany Andrantsay ireto dia i Andrianony (na Andrianonifonamanjakatany) sy ireo anabaviny roa vavy, dia Ramanjaka sy Ramanalina. Havana akaiky na iray tampo amin'Andriampanarivofonamanjaka avy ao Ifanongoavana mihitsy izy ireo, satria samy taranaka avy amin'Andrianamponga II, izay anadahin'ny mpanjakavavy Rafohy sady zanak'i Rangita Trimovavavy. Nifanila vodirindrina ny fanjakan'izy roa tonta tany am-boalohany: ny tao Ifanongoavana tany atsimo, ary ny tao Vatodrangy (Ambohidranadrambo) tany atsinanan'Ambohimahatakatra, izay faritra lasa difotry ny rano taty aoriana rehefa natsangana ny tohadrano tao Mantasoa. Fony nanjaka i Andriamasinavalona taty Antananarivo, dia niakatra hanoa sy nanaiky ny heriny hono i Andriampanarivofonamanjaka. I Andrianonifonamanjaka mianadahy kosa anefa dia tsy nahatoky loatra an'ity mpanjaka ity ka nanda ny hanoa, ary naleony nilaozana ny fanjakany izay lasa teo ambany fahefan'Andriampanarivo taty aoriana, mba hifindra monina nianatsimo. Niara-niainga tamin'izy ireo tamin'izany fifindra-monina izany ny filohan'ny vahoakany sasany toy ny hova sy ny menakely, ny angaralahy, ary ireo mpanompo. Nanaraka ny moron'ala atsinanana ny dian'izy ireo satria mbola tany efitra tsy nisy olona nanelingelina izany toerana izany. Nivezivezy ela be nitady tany hotonenana izy ireo: tonga hatrany Kiriiroka any Fisakana, niverina nianavaratra taty amoron'ny renirano Onive, nandalo an'i Vontovorona, ary farany vao tody tany amin'ny faritry ny renirano Andrantsay sy Betafo. Teo amin'izany tany izany dia efa nisy ny Vazimba nantsoina hoe Radobay. Nalain'i Andrianony ho sakaiza ity Vazimba ity saingy nofitahiny sy novonoiny taty aoriana mba halana avokoa ny ody sy ny sampiny, ka nahazoana mora foana izany faritany izany mba hanjakany am-piadanana. Nony efa niorina tsara ny fanjakana vaovao, dia nanapa-kevitra ny hifampizara ny tany izy telo mianadahy. Noho ny hatezerana sy ny alahelo vokatry ny namonoana ampitaka ny osiny ho mariky ny fizarana, dia nandao ny toerana i Ramanalina vavy ka nirintona nankany Fisakana. I Andrianony sy Ramanjaka sisa no nifampizara ny fanjakana tao Amboavoa: i Ramanjaka dia nifidy ny ilany atsinanana izay nanalokaloka tany mandrimandry ka tao Ambohitradrainarivo sy Betafo izy no nonina, fa i Andrianony kosa nahazo ny ilany andrefana izay somary mafampana sy akaiky ny Sakalava, ka nanorim-ponenana tao Fiva (Fivavahana). Zato taona mahery kely taty aoriana, rehefa nidina nanamatatra sy naka an'i Vakinankaratra ny Mpanjaka Andrianampoinimerina, dia Andrianonitomponitany tao Betafo sy Andriamasindraibe tao Vohimalaza (izay samy taranaka avy amin-dRamanjaka) no novantaniny voalohany. Noho izy roa lahy ireo tsy nanohitra fa nanaiky ny hanoa avy hatrany, dia tsy nesorin'Andrianampoinimerina tamin'ny fitondrana izy ireo fa nataony ho isan'ny laharan'ny Andriamasinavalona miaraka amin'ny taranany rehetra. Etsy an-daniny, i Andriamanalinibetsileo izay taranak'i Andrianony kosa dia nitsangana nanohitra sy namaky ady tamin'Andrianampoinimerina. Nony resy tamin'ny ady izy rehefa nandeha ny fotoana, dia novonoina ary nofoanana tanteraka ny vohitra nisy azy. Ny zanany roa lahy, Andriambongo sy Andriamanalimbehiantana, anefa dia nanaiky mangina ary namadika an-drainy mihitsy aza; vokatr'izany dia nomen'Andrianampoinimerina tany sy fanjakana ihany izy ireo, ary i Andriambongo aza dia natao vadin-dRamasindrazana ka niteraka an'i Ramboasalama, ilay zaza saika hampanjakain'ny mpanjakavavy Ranavalona I rahavavin-dreniny mba handimby azy. Taty aoriana, i Andriantsileondrafy izay zanak'Andrianonitomponitany tao Betafo no natao ho lehiben'ny andriana amin'i Vakinankaratra manontolo. Ireto manaraka ireto no nanjary tompomenakely lehibe tao Vakinankaratra tamin'izany, ao avaratry ny renirano Mania: Andrianonitomponitany tao Betafo, Andriamanalina tao Manandona, Andriamasindraibe tao Antsirabe, Andriambongo mirahalahy tao Imenabe Iarivo, ary Andriamaroanaka tao Ambohitrandraina. Tsiahivina fa i Ranavalona, anabavin'Andriandahimbolamena (tompomenakely tao Ambohijanaka (Vakinisisaony)), dia nanambady an'i Andriamanalina mpanjakan'i Manandona (Ambohiponana, zanak'Andriamasindraibe) izay isan'ny mpanan-karena nanefoefo indrindra tany Vakinankaratra, ary izany indrindra no nampisy ny fihavanana akaiky teo amin'ny andrianan'Ambohijanaka sy ny any Manandona. Rehefa resy, azo sy nanaiky lembenana i Vakinankaratra, dia nampiana an'ireo fanjakana rehetra tamin'ny vakin'i Mania sy vakin'i Matsiatra hatrany Tsienimparihy any ny fanjakana merina. Ireo mpanjaka izay nanaiky lembenana tamin'Andrianampoinimerina dia nijanona teo amin'ny fitondrany ihany saingy nampitoviana fitondrana tahaka ny menakely, fa ireo nitsangana nanohitra kosa dia nalaina ny fanjakany ho lasa « Menabe » fehezin'Antananarivo mivantana na natambatra tamin'ny fanjakana iray ao Vakinankaratra. Teo amin'ireo tany ireo, ny fanjakan'i Fisakana notarihin-dRarivoekembahoaka dia niala tamin'ny fanjakany noho izy nifidy ny hanohitra izy tamin'izany andro izany, ka resy, fa i Manandriana (fanjakan'Andrianatara), Isandra (fanjakan'Rajoakarivony), ary Ilalangina (fanjakan'Andriambavizanaka), ary Itsienimparihy (fanjakan'Rarivoarindrano) kosa dia nijanona tamin'ny toerany avokoa noho izy ireo nifidy ny hanoa. Midadasika tokoa ny faritr'i Vakinankaratra satria ny farany avaratra dia Rangaina (Antanifotsy), ny atsimo Tsienimparihy (Ambalavao), ny atsinanana ny ala midadasika, ary ny andrefana ny fanjakan'ny Sakalava Menabe. Voazara roa lehibe ny faritra: ny Andafiatsimonimatsiatra (Tsienimparihy, Ilalangina, Isandra) sy ny Andafiavaratrimatsiatra (Manandriana hatreo Ivato no mianatsimo), miaraka amin'Ambohitsimanova atsinanana sy andrefana izay nifampisaraka teo Ambohijafy, saingy i Betafo ihany no foiben'i Vakinankaratra manontolo. Rehefa vita ny fandaminana an'i Vakinankaratra manontolo, dia nitodi-doha nianavaratra hody ny tafika mpanjaka. Nony tonga teo Ambohipeno (tendrombohitra atsimo-atsinanan'i Ambatolampy ankehitriny, eo amoron'i Onive), dia nitodika tamin'ireo zana-dRangorinimerina fito lahy ny mpanjaka Andrianampoinimerina; ho valisoa amin'ny nifikiran'izy ireo sy ny tetika ary ny ady nataony nahazoana an'i Vakinankaratra, dia nomeny azy ireo ho menakely ifampizarany ny tany eo anelanelan'i Vakinankaratra, Ambodirano, ary Vakinisisaony, hatreo Ihazolava mianatsimo ka hatrany Rangaina (Antanifotsy), izay toerana mbola ipetrahan'ny taranany mandraka ankehitriny. ==== Betafo ==== [[Sary:Andrianonitomponitany.jpg|vignette|377x377px|Fasan'Andrianonitomponitany, mpanjakan'Andratsay|alt=|ankavia]] Renivohitry ny toko Vakinankaratara izy. Ny anarany hono, dia avy amin’ny hoe Be-eto-afo (Be setrok’afo) satria tanàna be trano madinika midonan-tsetroka izy fehizay, fa nisy vahoaka (menakely sy andevo) mpiandry ny Vohiambo (fasan’andriana) izay ilevenan’Andrianonitomponitany sy ny taranany; nantsoina ihany koa hoe « Itsaravavaka » ny fasany, araka ny firarian’Andrianampoina izay nanenina mafy tamin’ny nampamonoana azy tsy ara-drariny ka nanao hoe: « Mba ataovy tsara vavaka re izaho sy ny taranako, ry Andrianonitomponitany ô ! Fa aza manody izany voafitaka ! ». Ambohitsimanova izany dia tanàna kely eo avaratry ny farihy Tatamarina. Tamin’ny Merina « lavasofina » naka an’ i Vakinankaratra tamin'izany, dia tsy mba nanohitra i Betafo; ka teo amin’io toerana io no nanao [[velirano]] ny andaniny roa: [[Andrianampoinimerina|Andrianampoina]] nanome toky fa tsy hanova ny fitondrana ary tsy hanetry razana; teo andaniny indray Andriantsileondrafy, zanak’Andrianonitomponitany, nisahàto fa hanoa an’Andrianampoina ka tsy hanova izany izy sy ny taranany. Tonga toerana fisehoan’ny andriana teo sy fivorian’ny ambanilanitra amakiana ny kabarin’ny mpanjaka, ary lasa toerana fanaovan-dalonana. Itatamarina dia ilay farihy ao atsimon-tanàna, laza manokan’ i Betafo. Natahorana izy tany aloha fa rehefa hisy hiamboho hono ireo andriandahy lehibe ao Betafo dia mivadika maloto toy ny misy taim-boraka ny rano ka dia Andranomilalahy no natao anarany fony izy mbola [[kamory]] kely. Andrianonitomponitany no nanamboatra azy ho tonga farihy lehibe niaraka tamin’ireo hady fito sosona ka sady lasa fatsakana izy raha misy [[fahirano]] no manda fiarovana avy eo atsimon-tanàna. === Vonizongo === Ny faritr'i Vonizongo dia manomboka eo amin'ny renirano Moriandro, mandalo ny tanànan'i Mahitsy miankandrefana-avaratra, ary miitatra hatrany Andriba. Izany andriandahy atao hoe Andriamisavalambo I izany no mpanjaka voalohany tany, ary niara-belona tamin'ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka izy. Nalaza ho nahery nandeha dia mampitolagaga ity mpanjaka ity, ka tanàna roa nifanalavitra be no tratrany indray andro, ary samy isaorany omby amin'ny andro Fandroana. Na izany aza, ratsy fitondra vahoaka loatra izy ka nanjary halan'ny olona tanteraka. Ankoatra izany, izy no voalaza fa nahita ny tangena voalohany teo amin'ny tantara, ary nanorina ny fampinomana tamin'io poizina io ho fitaovana fitsarana; izay resy sy maty tamin'izany dia nobaboina avokoa ny fananany rehetra. Noho izany herisetra izany, dia nangidy hoditra tamin'ny vahoaka Andriamisavalambo. Mba hamaranana izany fitondrana jadona izany, dia niainga Andrianentoarivo niaraka tamin'ny loholona 10 lahy, vatan-dehilahy 40, vahoaka sasany, ary Ravonizongo teo Lohavohitra mba hanafika an'Andriamisavalambo. Resy tao Andriba Andriamisavalambo ary novonoina tao Ambohitromby taty aoriana. Vokatr'izany, lasan'Andrianentoarivo ny fanjakany manontolo ary nantsoina hoe Maromadinika ny vahoakany. Ny tantaran'ny fahazoan'i Andrianentoarivo ny tany ao Lohavohitra kosa dia mifandray amin'ny fanamboarana fefiloha tety Antananarivo. Raha nijery ny heniheny be teo andrefan'Antananarivo ny mpanjaka Andrianjaka, dia niloa-bava nanao hoe: ''« Tsy avelako tsy ho vary io any am-parany any ! »''. Dia nampihady an'Ankadimbahoaka ny mpanjaka, izay hadi-tany voalohany nampanaoviny ny vahoaka ho fefiloha. Samy nandraharaha sy niasa teo avokoa ny Ambaniandro sy ny havan'andriana tamin'izany, anisan'izany Andriantompokoindrindra sy Andrianjaka. Tamin'izay fotoana izay, nisy tetika maty paika nifanaovan'ireo andriandahy, ka hoy Andriantompokoindrindra tamin'Andrianentoarivo: ''« Aza maka ny misy tany fa ny misy vato alaina »''. Rehefa avy eo, nokapohin'Andriantompokoindrindra i Andrianentoarivo sady nitenenany mafy hoe: ''« Ity tsy mba mahavita ny anjarany ! »''. Nitomany Andrianentoarivo namaly hoe: ''« Vato ka ataoko ahoana ! »''. Kanjo hevitra iraisan'izy roa lahy izany mba hanomezan'Andrianjaka an'i Lohavohitra ho an'Andrianentoarivo ho valin'ny fahasahiranany. Indray andro, tafahoana teny Andringitra Andrianjaka sy Andrianentoarivo ary ny vahoaka, ka nangataka Andrianentoarivo nanao hoe: ''« Aoka mba honenako ity Lohavohitra ! »''. Namaly Andrianjaka hoe: ''« Honeno ! »''. Rehefa nanontany momba ny vodihena i Andrianentoarivo fandrao misy hadino ka mahadiso, dia hoy Andrianjaka: ''« Izay hanin'ialahy koa haninona, ny ahy atero ! »''. Dia nandeha Andrianentoarivo nankany Lohavohitra, ary taty aoriana dia niverina nitsidika an'Antananarivo indray izy nangataka an'i Babay. Gaga Andrianjaka ka nanao hoe: ''« Lohavohitra lasan'ialahy ! Ka dia alain'ialahy indray Babay ! »'', saingy namaly i Andrianentoarivo hoe: ''« Ka fanjakanao ihany anie, tany ampandriko ho anao ! »''. Nifanao orimbato teny Andringitra izy roa lahy ho fanamafisana izany fifanekena izany. Rehefa nitoetra teo Lohavohitra Andrianentoarivo, dia nampanaiky an'i Vonizongo manontolo. Niteraka roa lahy izy, dia Andriamosanja sy Andriampimanjaka, izay nizara an'i Vonizongo ho roa (atsimo sy avaratra), ary ny taranany no nanjary tompom-bodivona tamin'iny faritra avaratra-andrefan'Imerina iny. Aman-jato taonany taty aoriana, tamin'ny andron'Andrianampoinimerina nampandry tany tany Marovatana (Ambohidratrimo), dia tonga tamin'ny nahim-pony ny iraka avy amin'ireo terak'Andrianentoarivo tany Vonizongo. Nilaza tamin'ny mpanjaka izy ireo nanao hoe: ''« Avy manaiky ho zanakao izahay, fa mandre ny teninao hoe hampiadana ny vahoaka…! »''. Faly loatra ny mpanjaka ka ho valin'ny faneken'izy ireo, dia tsy nesoriny fa napetrany tamin'ny vodivona nisy azy tsirairay avy izy ireo. Ireo zanak'Andrianentoarivo dia nataony ho isan'ny Andriamasinavalona ary nomeny elomena isan-dahy. Nozarain'Andrianampoinimerina ho folo araka ny isany i Vonizongo, ka Andriantsimidodò sy Andriantsoba no natao ho isan'ny filohany tamin'izany fotoana izany. ==== Ambohimirimo ==== Betsaka ny vohitra nisy ny terak'Andrianentoarivo ao Vonizongo, saingy vitsy no nahazoana tantara firy satria ny sasany efa lasa haolo na niova anarana taty aoriana. Ny hany nahazoana tantara dia Ambohimirimo, izay ao amin'ny zarantanin'i Tsaravoninahitra. Ambohimirimo (na Mananjara ankehitriny) dia ilay vohitra mifono ala matevina tazana ery andafy andrefana atsimon'i Mahitsy (miala amin'ny Lalam-pirenena faha-4), ampitan'ny renirano Moriandro. I Andriandambofontany, izay nitondra an'i Tsaravoninahitra, no andriana nandimby fanjakana tao Ambohimirimo tamin'ny andro nanjakan'Andrianampoinimerina tamin'izany fotoana izany; izy sy ny razany toa an'i Andriampitsaikarivo, Raoniambato, ary Raoniambatomandimby rainy no milevina ao amin'io vohitra io. Taty aoriana, napetrak'Andrianampoinimerina teny Rasoamananoro zanany, izay renin'i Ramasy. Nony niamboho anerana ny mpanjaka Radama I taty aoriana, dia natolotry ny mpanjakavavy Ranavalona I ho an-dRamboasalama (zanak'anabaviny) ny vohitry Ambohimirimo, ka izy no andriana tompombodivona tao hatramin'ny nahafatesany. Andriantasy mianadahy, zanak'i Ramboasalama, dia manana fasana ao ilevenan'ny taranany ihany koa. Nisy rova sy lapa tsara tarehy dia tsara tao fahizay, izay voahodidina amontana sy aviavy maitso vaitra, ka nahatonga ny ntaolo hanao fitenenana hoe: ''« Mananjara izay monina ao »''. Izany indrindra no niavian'ny anaran'ilay vohitra ankehitriny hoe « Mananjara ». === Imamo === Ny tantaran'ny faritr'i Imamo dia manana ny lanjany manokana teo amin'ny tantaran'ny fanjakana merina, satria tsy natao isan-toko manokana izy taty aoriana fa natambatra manontolo tamin'Ankibonimerina efa-toko, ka nampiray tanteraka an'Imerina sy Imamo. Ny mpanjaka lehibe voalohany fantatra tany Imamo dia Andriambahoaka rainy, ary Manazary no renivohitry ny fanjakany tamin'izany fotoana izany. Andriambahoaka II (na Andriambahoakafovoanitany), izay zanany lahy sady niara-belona tamin'ny Mpanjaka Andriamasinavalona, no nandimby azy teo amin'ny fitondrana. Izy no nanorina ny renivohitra vaovao tao Amboniazy, nosy kely iray miorina eo atsinanan’ny farihin’Itasy, toerana misy ny fasana ilevenany mandraka ankehitriny. Rehefa niamboho anefa ity mpanjaka ity, dia voazara roa lehibe ny faritr'Itasy: ny ilany Imamo Atsinanana (Ambohitrambo, Ambohibeloma, Arivonimamo, Ambatolevy) izay nanjakan’Andriampivoanandriamanitra zanany lahitokana, ary ny ilany Imamo Andrefana (Manazary, Ambohitrondrana) izay natolony ho an’Andriampanarifito zanak’anabaviny. Taty aoriana, Andriamarimampihovohovo (na Andriamary), izay zafiafin’Andriampanarifito, no nanjaka tao Ambohitrondrana. Tamin'ny andro nanafihan'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina farany an'Antananarivo, dia lasan-ko babo ny zanaka roa vavin'Andriamary, izay saika lasa ho vadin'Andriamboatsimarofy tao an-dapa tao Antananarivo. Soa ihany anefa fa navotan’Andrianampoinimerina izy roa vavy, ary nampanateriny tamim-panajana tany amin’ny rainy tany Ambohitrondrana. Faly tokoa Andriamary nahita ny fiverenan'ireo zanany voavotra, ka niaiky ny hatsaram-pon’ilay mpanjakan’Ambohimanga izy ary niantso ny vahoakany . Naniraka olona nankany amin’Andrianampoinimerina izy hilaza fa manolotra ny fanjakany ho azy. Taty aoriana, niakatra tany Ambohimanga Andriamary, nielo mena narahin’ny vahoaka maro, ka tsinjon’Andrianampoinimerina tery Mangabe izy. Rehefa nifanena teo antenatenany izy roa lahy, Andrianampoinimerina nilanja basy ary Andriamary kosa nielo mena, dia nifampiresaka tamim-pahatsorana ka nanao fampihavanana matanjaka. Ho valin'izany fanekena am-pon'Andriamary izany, dia nianiana Andrianampoinimerina fa tsy hovany amin'izay tany ipetrahany izy sy ny taranany mandrakizay doria, ary tsy hataony resy lanja noho ny sasany ny tany Mamo. Etsy an-daniny kosa, ny andriana tao Imamo Atsinanana, dia Andriampoetsakarivo sy Andriamarobasy, no nifidy ny hanondro basy sy hanohitra an’Andrianampoinimerina. Tsy nety nanoa izy ireo, saingy resy tamin'ny ady ka novonoina taty aoriana. Ny rahalahin'izy ireo kosa, dia Andrianamborinandriamanitra mirahalahy avy sy ny zanany, no tonga nanaiky lembenana tamin'Andrianampoinimerina, ka tsy novana sata ny toerana nisy azy. Rehefa azo tanteraka Imamo Atsinanana, dia nakambana ho isan'ny faritry Ambodirano sy Marovatana. Teo amin'ny lafiny sata kosa, ny taranak’Andriamary irery ihany no natao ho laharan'ny Zazamarolahy, fa ny andriana sisa rehetra tany Imamo kosa dia nijanona ho andriana amin'ny laharan'ny Andriamasinavalona. Mba hanamafisana izany fampihavanana izany, dia nifamatotra mafy ara-panambadiana Imerina sy Imamo taty aoriana ka nanjary fianakaviana iray ihany. Ny mpanjaka Radama I dia nanambady an’i Ravao sy Ramoma, izay samy zanak’Andriamary (i Ravao taty aoriana dia nisaorany ka nanambady an-dRamanetaka). Rabodosahondra, anabavin’i Radama I, kosa dia nampakarina ho vadin’i Ratefinanahary, zanak’anabavin’Andriamary. Ary Ratsiadala, izay anabavin’i Radama I ihany koa, no nanambady an-dRahanety zanak’Andriamarobasy. Farany, i Razaka Ratrimo, izay zanak’anabavin’Andriamary, no nanambady an’i Ramasindrazana, ka niteraka an-dRamoma mianadahy avy, izay tsy iza fa ilay nanjary ho lasa mpanjakavavy Ranavalona II. == Jereo koa == * [[Fanjakan' Imerina]] * [[Lisitry ny mpanjaka merina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] == Loharano == <references /> [[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] pp95qi61t278005ir1hdl40ybzxipxt 1145668 1145667 2026-06-29T16:08:16Z Hephaestus-Mrz36 22223 /* Ny taranaky ny mpanjaka ka nanoa teto Imerina */ 1145668 wikitext text/x-wiki [[Sary:Fitomiandalana 2.png|vignette|363x363px|Fitomiandalana ao amin'ny Rovan'Antananarivo, renivohitry ny fanjakan' Andriamasinavalona|alt=]] '''Andriamasinavalona''' dia mpanjakan'Imerina tokony ho tamin'ny manodidina ny taona 1675. Ny mpanjaka [[Andriantsimitoviaminandriandehibe]] no rainy, ary Rafaravavy kosa no voalaza fa reniny. Andrianjakanavalondralambo na ihany koa hoe Ralambonandriantsimitovy hono no anarana niantsoina azy fony izy andriantompombodivona teny amin'ny vohitr'[[Alasora]] tamin'izany, ary izy dia nanoa an-d[[Razakatsitakatrandriana]] zokiny, izay nandimby an-drainy nanjaka tao Antananarivo. Avy amin'ny anarany no nipoiran'ny sokajin'[[andriana]] atao hoe [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]], izay ahitana ny taranany sy ireo havany. Tsy nanongana na ihany koa nandroaka an-jokiny teo amin’ny fitondrana izy, fa ny vahoaka, araka ny hevitra sy ny teti-kadin’Andriamampandry, [[Hova|hovalahy]] izay nanolontsaina azy, no antony nahatonga izany. Nisy roambinifolo (12) vavy ny vadin’Andriamasinavalona, vokatry ny famoriam-panjakana, ary niteraka sivy lahy sy vavy maromaro izy. Samy tiany hahazo anjara fitondrana kely tsirairay teo amin’ny fanjakana, na ny zanany naterany, na ny zanaky ny iray tampo aminy, ka nahatonga ny fanjakana «[[Menakely (tany)|Menakely]]» ho marobe. [[Andrianambonimena]], zanak'anabaviny tao [[Alasora]] no notendreny handimby azy ho eo amin'ny fanjakana. Anefa, i [[Andriantomponimerina]], zanany tao [[Ambohidratrimo]], no nitana babo azy fotoana maro mba hanereny azy hanome ny [[Fanjakan' Imerina|fanjakan’Imerina]] manontolo. Afaka ihany anefa izy ka niverina nody tao Antananarivo, izay renivohitry ny fanjakany. Niamboho sy nafenina tao Antananarivo izy tany amin'ny manodidina ny taona 1710 tany ho any, ary heverina ho naharitra zato (100) taona ny andro niainany. == Andriamasinavalona, mpanjakan'Imerina (1675-1710) == Andriamasinavalona no mpanjaka faha-sivy taorian’ny nanjakan-d[[Rangita]], ilay voalaza fa nanorina ny fanjakana merina voalohany. Izy dia zafiafin’[[Andrianjaka]], ilay mpanjaka nanorina an'Antananarivo (1610-1630), ary mazava ho azy fa izy dia anisan'ny razamben’[[Andrianampoinimerina]], mpanjakan'Avaradrano (1785-1810). Teraka ny tsinambolan’ny [[Alahamady]] toa an-d[[Ralambo]] razambeny izy; Andrianjakanavalondralambo na Ralambonandriantsimitovy no anarana nentiny fony izy tompom-bodivona tao [[Alasora]], nanoa an’[[Andrianjakatsitakatrandriana]] zokiny, izay nandimby an-drainy: i Andriantsimitoviaminandrianandehibe, mpanjaka tao Antananarivo. Rehefa nanjaka izy dia naka ny anarana hoe Andriamasinavalona (izay midika hoe: «andriana manana ny hasina, harena voatahiry sy navalona hataramin’ny ela»). Andriamasinavalona dia anisan’ny andriamanjaka nalaza teto Imerina, izay fakana tahaka satria nahay nifandray sy niahy ny soa ho an’ny vahoakany izy, ary tia ny zanany sy ireo havany, nanam-panahy ka mamy hoditra tamin’ny olon-drehetra ary tena nampihatra ilay fiteny hoe: «Ny fanahy no olona». Feno fahendrena izy tamin’ny fitondrana ny tany, ary nanana ny hatsaram-po teo amin’ny fifandraisana amin’ny vahoakany. Tsy [[lefona]] na ihany koa [[basy]] aman-[[tafondro]] no nentiny namory ny fanjakana merina, fa ny fahaizany nifandray tamin’ny mponina: Andriamanjaka nahay niara-nidinika amin’ny vahoakany ny ho soa teo amin’ny fanjakany, sy ny ratsy tokony ialana izy. === Ny nandraisany ny fanjakana === Taorian’ny nihambohon’ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe, dia Andrianjakatsitakatrandriana zokin'Andriamasinavalona no nandray ny fitondrana tao Antananarivo, araka ilay didy fandovam-panjakana hoe « Fanjakana arindra ». Ny zandriny kosa, Andrianjakanavalondralambo, dia nampanoavina teo Alasora aloha mandra-piandry ny anjarany. Noho ny fifehezana ratsy sy ny fahasatran’Andrianjakatsitakatrandriana anefa, dia nijaly sy nankahala azy ny vahoaka.Mba hamahana ity olana ity, dia nitsapa ny sain’ireo andriana mirahalahy i Andriamampandry, loholona hendry avy eny Dilambato. Rehefa nanontaniany ny amin’ny fony izy ireo, dia nilaza ho manana « fo tokana » ilay zokiny, izay midika fa mpitondra jadona, manapaka irery ary tsy miera amin’ny vahoaka. Ny zandriny kosa kosa dia nambara ho manana « fo roa na fo telo », izany hoe mpitondra vonona hifampidinika sy hiera amin’ny vahoaka amin’ny zavatra rehetra. Noho izany fahasamihafana izany, dia nifidy ny « fo roa » ny vahoaka ary nanapa-kevitra hanongana ilay mpanjaka ratsy fitondrana.Nandray tetikady maty paika i Andriamampandry sy ireo olon-kendry namany toa an’Andriamanalina mba handroahana ny mpanjaka. Tamin’ny alalan’ny ozona sy ny fampiasana sikidy tamin'izany fotoana izany no nitaomana an’Andrianjakatsitakatrandriana hiala tamin'ny toerany tao Antananarivo. Tetsy an-daniny, nifindra nankao an-tanàna kosa ilay zandriny mandra-pahatongany tao Anatirova. Teo no nahazoany ny hobin’ny vahoaka ary naka ny anarana vaovao hoe Andriamasinavalona. Nodorana ny tranon’ilay zokiny teo Andohalo, ka voatery niala tanteraka sy niankandrefana izy.Na dia nahazo ny fahefana feno aza Andriamasinavalona, dia nasehony ny hatsaram-panahiny sy ny fahendreny satria tsy nanenji-dresy izy fa nalahelo ny zokiny. Nandefa lehilahy fito lahy izy hanolotra basy, lefona, ary vola iray kitapo ho vatsy sy fiarovan-tena ho an’ny zokiny mianakavy. Nanohina ny fon’Andrianjakatsitakatrandriana izany fahalehibiazan’ny zandriny izany, ka nitodika nianatsinanana izy nivavaka sy nitso-drano an’Andriamasinavalona mba ho ela velona sy ho lava fitondrana, talohan’ny nandehanany niankandrefana ho any Antsakalavan’i Boina.Raha fintinina, dia hita tamin’ity tantara ity fa ny tetikadin’Andriamampandry sy ny safidin’ny vahoaka no nanongana ny mpanjaka fa tsy ny fitiavam-pahefana. Izany indrindra no nanamarika ny fomban’Andriamasinavalona izay nanjaka tam-pahendrena sy niera tamin’ny vahoakany hatrany. === Ny fanitarana ny fanjakana Merina === Kely velarana ihany ny faritry ny fanjakana nolovain’Andriamasinavalona tamin’Andriatsimitoviaminandriandehibe rainy, satria tsy nihoatra an’Andringitra ny tany avaratra-andrefana, Angavokely ny atsinanana, Alasora ny atsimo, ary ny henihenin’i Betsimitatatra ny andrefana. Mbola nizarazara ho fanjakana madinika maro nifandrafy ny tany Imerina tamin’izany fotoana izany, ary tsy nanana fahefana firy tamin’ireo tompomenakely nipetraka am-bodivona ny fanjakan’Antananarivo. Noho izany fifandrafiana izany, tsy nandry fehizay ny tany fa nanjaka ny ady an-trano, ny asan-jiolahy, ary ny fisamborana olona hatao andevo hamidy amin’ny Vazaha na ny Arabo. Nitaintaina lalandava ny fianakaviana, indrindra ny zaza amam-behivavy, noho ny tahotra ny ho voatafika tampoka.Naneho izany tsy fandriampahalemana izany ny tantaran’Andriampanarivofonamanjaka sy ny olona fito lahy natanjaka niaraka taminy, raha niainga avy any Ifanongoavana hanatona an’Andriamasinavalona tao Antananarivo izy ireo. Voatery nentin’izy ireo niaraka tamin’ny vatan-dehilahy ny vady aman-janany satria natahotra izy ireo sao baboin’ny fahavalo ho lasa any amin’ny Ontaiva na Bezanozano raha avela fotsiny eo an-tanàna. Roa andro be izao no nandehanan’izy ireo teny an-dalana, ary ny alina ihany no sahy nandroso fa sao nisy nisambotra rehefa antoandro. Noho izany fitadiavana fiarovan-tena lalandava izany, tsy afaka nanao asa famokarana firy ny mponina ka nananontanona foana ny mosary teo amin’ny firenena.Manoloana izany fahantrana sy tebiteby nahazo ny vahoaka izany, ny asa voalohany noraisin’Andriamasinavalona teo amin’ny fitondrana dia ny famerenana ny fandriampahalemana mba hahafahan’ny olona miaina sy miasa am-pilaminana. Ny tetikady hitany nahomby indrindra dia ny famoriana ireo mpanjaka sy fanjakana madinika rehetra manodidina an’Antananarivo mba ho eo ambany fifehezany sy ny fahefany tokana. Tamin’ny alalan’izany famaritana mazava ny sisin-tanin’ny fanjakany izany no nahafahany niaro ny vahoaka rehetra ary nametrahany lalàna tokana hitantana sy hanaraha-maso akaiky ny ambanilanitra. === Ny namoriana an'Imerina === ==== Andriamasinavalona, olon'ny fihavanana. ==== Tsy ny haneho hery na voninahitra tamin’ny alalan’ny ady sy ny fandatsahan-dra no tanjon’Andriamasinavalona, fa ny hitondra fiadanana sy fandriampahalemana ho an’ny fianakaviana merina rehetra. Mba hisorohana ny fahorian’ny vahoaka, dia teny mamy sy ny fandrindrana fihavanana tamin’ny alalan’ny fanambadiana politika no nentiny namory sy nampifanaraka ireo fanjakana madinika. Manaporofo izany ireo vadiny 12 lahy izay tsy haitraitra velively, fa tetikady maty paika nifanarahana tamin’ireo mpanjaka madinika. Nisy ny velirano sy ny fananganana orimbato ho mariky ny fifanekena: Andriamasinavalona no mpanjaka tokana arahina, fa ho tambiny kosa, ireo tompomenakely mpihavana aminy dia mitazona ny fananany ary ny taranany no handova ny fanjakana any aoriana. Ny nanombohany izany dia tany Amoronkay, tamin’ny alalan’Andriampanarivofonamanjaka, mpanjakan’Ifanongoavana, izay nanana fiahiana vahoaka mitovy taminy. Rehefa nahita ny fahendren’ny mpanjaka Andriampanarivo sy ny loholona fito lahy, dia nanapa-kevitra hampidina ny fanjakany ho eo ambany fahefan’Antananarivo. Ho valin’izany fitokisana izany, dia nomentsika ho vadiny i Ranavalontsimitoviaminandriana anabavin’ny mpanjaka, ary nampihavanina ho vinanto sy rafozana izy ireo. Noho izany fihavanana izany, nandry fehizay ny tany ka nahatonga an’i Bezanozano, Ontaiva, Ivakiniadina, ary Amoronkay nanaiky am-pilaminana. Afaka nandeha antoandro tam-pifaliana ny olona fa tsy natahotra intsony, ary faly tokoa Andriamasinavalona satria tontosa tsy nisy fitaovam-piadiana ny fampihavanana ny tany. Ny taranak’ireto mpivady ireto: dia i Andrianjakavololonandriana sy i Andriantsimitovifonamanjaka, no nifehy ireo faritra ireo taty aoriana ary nantsoina hoe « zanak’anabavin’Andriamasinavalona ». Izany tetikady izany koa no nampiasainy tamin’ireo faritra hafa rehetra teto Imerina mba ho tonga fianakaviana iray eo ambany fifehezany: * Any Atsimo (Itsinjoarivo): Nalainy ho vady i Ralanimboahangy, zanak’Andriandanitramantany. Nony maty ny rainy, dia izy no napetraka niandry fanjakana tao Ambohimanjaka (Andramasina), ary ny taranany no nifehy ny vodivona tao. * Any Avaratra sy Andrefana (Manohilahy): Nalainy ho vady i Ramananandrianjaka, zanak’Andriamasinteny. Ny zanak’izy ireo, Andriantomponimerina, no lasa mpanjaka voalohany tao Ambohidratrimo. * Tao Ambohitrabiby: Nalainy ho vady i Ranavalontsitakatrimerina, avy amin’ny Zanadralambo, ka ny zanany no nampanjakaina tao. * Tao Antananarivo: i Ramananimerina kosa no niteraka an’Andrianjakanavalomandimby izay nampanjakaina tao. * Ao Avaradrano: Mba hanamafisana ny fihavanana amin’ireo havan-drazana, izany hoe ireo Andrianteloray: Andriandranando, ary Andriantompokoindrindra, dia nampakariny ho vady Ratompondraondriana. Nisy ny fepetra nifanarahana tamin’ny fianakavian-drazazavavy fa hahazo fahatelon-tanana izy raha misy fisarahana, ary ny zanany no handova fanjakana. Izy no niteraka an’Andriantsimitoviaminandriandrazaka, izay nomena ny fitondrana tao Ambohimanga. Raha fintinina, tamin’ny alalan’ireo fanambadiana ara-politika sy velirano maro isan-karazany ireo no nahafahan’Andriamasinavalona nampandry ny tany sy namory an’Imerina manontolo tam-pahendrena, tsy nampiasa hery na basy aman-defona fa nifototra tamin’ny firaisankina sy ny fihavanana. ==== Ny famaritam-panjakana ==== Mba hametrahana fandriampahalemana sy hisorohana ny fifandirana eo amin’ny fanjakana roa tonta tamin'izany, dia nifanaraka Andriamasinavalona, mpanjakan’Imerina, sy Andriambahoaka, mpanjakan’Imamo, fa hovariana ny sisin-tany mampisaraka azy ireo. Ny fomba namaritana izany dia ny fiaingan’izy roalahy vao maneno akoho tokana amin’ny maraina, ka izay toerana ifanenana no atao faritra izarana ny fanjakana. Andriamasinavalona, izay nantsoina koa hoe Andriamatahobelirano, dia nitana marina ny teny nomeny ka niainga avy teto Antananarivo tamin’ny fotoana nifanarahana. Mifanohitra amin’izany, Andriambahoaka kosa dia nambosin’ny olony ka nivadika tamin’ny fifanekena; tsy niandry ny maraina izy fa niainga vao tapi-mandry ny olona mba hahazoana tany be.Teo amoron’ny renirano kely iray eo andrefan’Imerintsiatosika no nifanena izy roalahy, ka nihoraka ny mpanaraka an’Andriambahoaka satria nihevitra fa nahazo tany midadasika. Mba hanamafisana izany fizarana izany anefa, dia namono omby fotsy teo izy ireo ho orim-baton’ny fihavanana, ka io renirano io no nomena ny anarana hoe Iombifotsy. Na dia teo aza ny fivadiham-pifanekena, dia nifanaraka izy roalahy fa hifandray tsara ny vahoaka ary afaka mivezivezy malalaka toy ny tompony na any Imerina na any Imamo, ka nitsahatra ny ady.Na izany aza, nisy vokany ratsy teo amin’Andriambahoaka ny fivadiham-belirano nataony. Teny an-dalana nody dia niharan’ny hatsiaka, ny aretina, ary ny fahafatesana ny mpanaraka azy, izay ninoany fa todin’ny fianianana tsy netiny. Nenjehin’ny eritreriny mafy Andriambahoaka ka nandefa olona nitondra fanomezana lafo vidy hitady famelan-keloka, ary izy tenany mihitsy no nandeha nifona tamin’Andriamasinavalona taty aoriana. Nanitrikitrika anefa Andriamasinavalona fa Andriamanitra izay nanaovana ny fianianana no tompon’ny teny farany amin’izany. Ho fahatsiarovana izany fizarana izany, dia nampanaovin’Andriambahoaka hady taty aoriana ny zanany teo Ambatondramijay (Hadin’Andriampivovo) mba ho mari-pisarahana: ny miorika amin’ny Iombifotsy dia Imerina ary ny mivalana dia Imamo.Tamin’ny alalan’io fandaminana teo amin’ny Vakin’Iombifotsy io no nahafahana namory ny vahoaka Merina sy nametraka ny faritra fonenany izay nantsoina hoe Ankibonimerina. Nofaritana mazava ny sisin-tany manodidina izany: ny atsinanana dia ny Vakinifanongoavana sy ny moron’ny ala mainty, ny avaratra dia ny Vakin’Isahasarotra sy ny sisin’Antsihanaka, ny andrefana dia ny Vakin’Iombifotsy, ary ny atsimo dia ny Vakin’Irangaina sy Onive manamorona ny efitra atsimo. === Ady amin'ny mosary sy ny asa fampandrosoana === Tamin’ny andro nanjakan’Andriamasinavalona, dia nisy mosary lehibe sy mafy loatra nantsoina hoe « Tsimiofy » nianjady tamin’ny vahoaka Merina, vokatry ny rivotra sy orana nikija nandritra ny iray volana izay niverimberina isan-taona. Potika avokoa ny voly rehetra, na ny teny an-tanety na ny tany an-tanimbary, ka saika nandripaka ny vahoaka ary nampijaly hatramin’ny fianakavian’ny andriamanjaka ny tsy fahampian-kanina. Naniraka olona hitady vary hovidina ny mpanjaka saingy tsy nahita, raha tsy tany amin’Andriandrivotra tao Andraisisa. Noho ity farany nanome vary maimaim-poana sy nampiana hanina hafa ho an’ny mpanjaka, dia teraka ny fitenenana hoe « Hany vary Andraisisa ! », ary novalian’ny mpanjaka soa izy ka natao « menabe » fa tsy « menakely » intsony ny faritr’Andraisisa.Noho izany fahoriana izany, dia nataon’Andriamasinavalona ho vaindohan-draharaha ny handresy ny mosary, izay noheveriny ho hany rafin’ny fanjakany. Mba hanatrarana izany tanjona izany, dia nohamafisiny sy nampitomboiny ny fefiloha nanomboka teo Ankadimbahoaka ka hatrany andrefan’Ilanivato. Ity asa lehibe ity dia natao mba hanovana an’i Betsimitatatra ho tanimbary midadasika hiveloman’ny ambanilanitra, sady ho fanohizana ny asa rano lova napetraky ny razany izay nantsoiny hoe « Vahilava mora ladinina ».Mba hanamafisana hatrany izany fahombiazana izany sy hampiadana ny olona, dia nisy fepetra lehibe telo nampiharina mikasika ny toekarena sy ny fiarahamonina: * '''Ny Fampandrosoana ny Varotra''': Napetraka ny fisian'ny tsena isan-kerinandro teto Imerina, izay rafitra efa nisy talohan’ny andro nanjakan'Andrianampoinimerina mba ho toeram-pihaonana sy fifanakalozana, ary nampiasaina tamin’izany ny vola ariary (avy amin’ny real espaniola) sy ireo vakivakim-bola. * '''Ny Fandriampahalemana''': Nividy ny tafondro voalohany teto Imerina izy, nantsoina hoe « Befeo ». Tsy nentina nanafihana na nanao ady ity tafondro ity, fa natao ho marika fampitandremana fotsiny mba hanjakan’ny filaminana, ka raha misy manakorontana dia mipoaka izany. * '''Ny Lalàna mifehy ny Fanambadiana''': Tamin'izany fotoana izany dia nametraka ny fomba « fanolorana ny Vodiondry » ho mariky ny fanamafisana ny fanambadiana izy. Nanomboka teo, dia tsy hena vody ondry ara-bakiteny intsony no nomena fa nosoloina zavatra hafa sarobidy toy ny vola, tany, na firavaka. === Ny fiandrianana sy ny hasin'ny andriamanjaka === Mba hampitomboana ny hasina sy ny voninahitry ny andriamanjaka, dia nametraka lalàna hentitra momba ny fiandrianana ny mpanjaka Andriamasinavalona. Nalamina ny fiambenana ny mpanjaka ka natsangana ireo karazan’olona voatokana hitaiza sy hikarakara azy, toy ny Tsiarondahy sy ny Madiotanana, ary tsy nisy olona afaka nanatona ny andriamanjaka raha tsy nahazo alàlana. Fitsipika lehibe koa ny momba ny fiarahabana ho mariky ny fifanajana; ny tandapa sy ny Ambaniandro dia nampiasa ny teny hoe « Sarasara, Tompoko e ! », « Tsara và, Tompoko e ! », ary « Aza marofy ! » rehefa miarahaba ny mpanjaka, raha ny samy andriana kosa dia nampiasa ny « Tsara va tompoko ! », ka ny zandry na ny vehivavy foana no natsangana hiarahaba ny zoky na ny lehilahy. Ary ho mariky ny fahefana ny « Elo mena » izay natokana ho an’ny andriamanjaka irery ihany, indrindra rehefa mikabary na mandeha eny an-dalana.Ankoatra izany, nisy fanovana lehibe natao tamin’ny fotodrafitrasa masina sy ny fomban-drazana teto Imerina. Teo Andohalo no nananganana ny Vatomasina voalohany amin’ny alalan’ny voahangy mivady, volatsivaky, ary ran’omby volavita, mba ho toeram-pikabariana sy fanandratana mpanjaka. Io kianja sy vatomasina io dia hita koa tany amin’ireo vohitry ny Andriamasinavalona sy ny tompombodivona ho fanaovana sorona omby amin’ny andro Fandroana. Nampitomboina lanja ihany koa ny andro Fandroana amin’ny tsinambolan’ny Alahamady, izay andro firavoravoana nanamarihana ny nahaterahan’ny andriamanjaka, sady fotoana fanamafisam-pihavanana ho an’ny isan-tokatrano sy ny isam-batan’olona.Farany, nohavaozina ny Lapa Besakana ao Anatirova, izay lasa foiben’ny fiorenam-panjakana. Tao no nisehoan’ny tantaran’i Trimofoloalina, izay nahafoy tena hatao sorona velona ho an’ny mpanjaka; saingy tsy novonoina izy fa nosoloina ran’akoholahy mena ny sorona, ka nahatonga azy sy ny taranany ho nomena ny sata « Tsy maty manota ». Tao Besakana ihany koa no nisy ny « afo tsy maty » izay nambenana andro aman’alina. Noho izany rehetra izany, ny Zanakandriana voatendry hanjaka dia tsy maintsy nentina tao Besakana aloha, mijoro anilan’ny fatana afovoany mangatam-pitahiana amin’ny fomba antsoina hoe « Halampatan’ny Besakana », izay mari-pahefana ambony indrindra vao azo antsoina ho mpanjaka manan-kery. == Ny fandaminana ny fitondrana == === Ny ambaratongan'ny havan'andriamanjaka === Noho ny fitomboan’ny isan’ny havan’andriana tamin’ny andron’Andriamasinavalona, dia nanao fandaminana vaovao ny mpanjaka ka nampiditra ny sokajy Zazamarolahy sy Andriamasinavalona ho eo alohan’ny Andrianteloray sy ny Zanadralambo. Izany no niteraka ny fokon’andriana enina teto Imerina, izay nantsoina hoe « havan’andriamanjaka ». Rehefa nandeha ny fotoana, dia nisokajy telo ny fiantsoana azy ireo: ny andriana teraky ny trano Ifohiloha (Zanakandriana, Zazamarolahy, ary Andriamasinavalona), ny Andrianteloray (Andriantompokoindrindra, Andrianamboninolona, ary Andriandranando), ary ny havan’Andriana (Zanadralambo sy Zanadralambo amin’Andrianjaka). Ny sokajy ambony indrindra toy ny Zanakandriana dia natokana handova fahefana saingy nety niova izany sata izany rehefa miova ny mpanjaka niaviany, ary tamin’ny andron-dRadama I vao nampidirina ny teny hoe « Printsy ». Ireo foko lahiaivo kosa, toy ny Andriandranando sy ny Zanadralambo, dia nifantoka tamin’ny asa fampandrosoana ny fanjakana toy ny fefiloha sy ny famoliana landy.Mba hanavahana ny andriana amin’ny sarambabem-bahoaka, dia nahazo zo sy sata iombonana manokana ny taranak’i Rangita sy Rafohy. Teo amin’ny adidy amin’ny mpanjaka, dia voadona tsy hanao asa fitondrana entana, tsy hiambina andriana, tsy hitaona tany mena ho an’ny fasana, ary tsy ho gadraina amin’ny vy na hovonoina ho latsa-drà. Na dia nisy foko hafa toy ny Antehiroka, Zafimamy, ary Trimofoloalina nahazo zo mitovitovy amin’izany aza noho ny asa nataony, dia tsy natao hoe andriana izy ireo satria ny rà sy ny firazanana niandohana ihany no fototra maha andriana merina.Natao hentitra dia hentitra ihany koa ny lalàna mifehy ny fanambadiana mba hiarovana ny fahadiovan’ny firazanana sy hitazonana ny « lova tsy mifindra ». Ny tena andriana dia izay nateraky ny ray sy reny samy andriana, ary na i Andrianampoinimerina aza dia nanamafy taty aoriana fa tsy maintsy mivady amin’ny mitovy saranga aminy ny andriana, ny hova, ary ny mainty. Teo amin’ny fomba amam-panao, ny andriandahy dia tsy nandeha naka vehivavy mivantana fa nandefa solom-bady. Raha nanambady hovavavy ny andriandahy ambony, dia nahazo nanao izany saingy ny zanany kosa dia tsy nahazo nilevina amin’ny fasan’andriana manana tranomanara sady nahazo lova manokana nantsoina hoe « tolo-bohitra » fotsiny. Mifanohitra amin’izany, loza ho an’ny andriambavy ny manambady hovalahy satria heverina ho « mandrorona » na manary razana izany, ka amidin’ny fokonolona izy hividianana mangahazo masaka ho an’ny olona ho fanehoana henatra. Raha andriambavy avy amin’ny sokajy ambany kosa no alain’ny andriandahy ambony, dia nantsoina hoe « misandratra » izy satria ny taranany dia nahazo nandova ny anaran-drainy. === Ny rafitra fandaminana ny vahoaka === Mba hampandehanana tsara ny fitantanana ny fanjakana, dia nanao fizarana andraikitra sy adidy mazava ho an’ireo karazam-poko sy sokajim-bahoaka hafa rehetra Andriamasinavalona. Ny foko tsirairay dia nomeny anjara asa manokana nifandray tamin’ny fiaviany na ny fahaizany. Ny foko Talasora, ohatra, dia nantsoiny hoe « zokim-pirenena » satria tao Alasora no niandohan’ny razan’andriana rehetra, ka izy ireo no natokana ho mpanao soron’andriana sy mpandatsaka ny andriana miamboho. Ny Antehiroka kosa dia noraisiny ho toy ny « zanadahy » sy havany, ka nomeny adidy manokana amin’ny fahasatranana, izany hoe izy ireo no mpitsitsika sy mpanao ny hasina rehetra ho an’ny mpanjaka.Ny sarambabem-bahoaka maro an’isa kosa dia nantsoina amin’ny ankapobeny hoe Ambaniandro, Bemihisatra, Folovohitra, na Hova. Nisy fomba amam-panao kanto sy feno fifanajana teo amin’ny fifandraisan’ny mpanjaka sy ity vahoaka maro an’isa ity rehefa nanao kabary: raha ny andriana no miantso ny vahoaka dia manao hoe « Ianareo Ray aman-dReny ! », ary raha ny vahoaka kosa no mamaly na miantso ny andriana dia miantso azy hoe « Ianareo zanaka amam-para ! ». Ankoatra izany, teo ireo nantsoina hoe « Voaramasiaka », izay nahitana ny foko Manisotra sy Manendy ary ireo Mainty tompon-tany taloha. Ity sokajy ity no fangalana ny Angaralahy, ny Tsiarondahy, ary ny tandapa isan-karazany natao hikarakara sy hitaiza ny andriana, ary taty aoriana, tamin’ny andron-dRadama I, dia nivoatra ho miaramila matanjaka sy kinga izy ireo ka maro no lasa Manamboninahitra ambony manana voninahitra faha-16.Farany, teo ambanin’ireo sokajim-bahoaka rehetra ireo, dia nisy ny andevo na ny olona very zo. Lasa mpanompo izy ireny noho ny trosa na noho ny sazy nianjady taminy, ka noheverina ho toy ny fananana na fitaovana azo novidina teny an-tsena. Na izany aza, tsy dity mandrakizay izany sata izany satria afaka nandoa vola hanavotana ny tenany izy ireny, na navotan’ny havany, ka niverina ho amin’ny sokajy sy ny toerana nisy azy taloha, na iza izany, na iza. === Zara-taiza fa tsy andriana === Mba hitantanana tsara ny fanjakana efa nihamidadasika sy hisorohana ny fifandirana any amin’ireo faritra lavitra, Andriamasinavalona dia nampihatra rafitra fitsinjaram-pahefana fa tsy fizarana fanjakana velively. Ny tanjona dia ny hananana solontena mahefa hisolo tena ny mpanjaka haingana eo amin’ny raharaham-panjakana, toy ny fandraisana ny vodihena izay nety ho simba raha entina andro maromaro mankany Antananarivo. Noho izany, napetrany ny rafitra niteraka ny « Menabe » sy ny « Menakely ». Ny Menabe dia ny faritra sy ny vahoaka teo ambany fahefan’ny andriamanjaka mivantana izay nanana an’Antananarivo ho foibe, saingy taty aoriana dia nanjary natokana ho an’ireo zanakandriana handimby fanjakana tany Ambohimanga, Ambohidratrimo, ary Alasora ihany koa. Ny Menakely kosa dia faritra kely tao anatin’ny Menabe, natao hiveloman’ireo Tompombodivona avy amin’ny foko Andriamasinavalona, izay nodidiana sy nankinina tamin’ny vahoaka Merina mba hovonjena sy hotandremmana toy ny tsombotry.Na dia nanana vady 12 sy zanaka maro aza Andriamasinavalona, dia nitady mpanjaka tokana handova an’Imerina izy nefa tsy nety nandatsa-drà na namono ny zanany tahaka ny fanaon’ny mpanjaka sasany. Mba hisafidianana izay handimby tamin’ireo zanany sivy lahy, dia nanao fitsapan-toetra amin’ny alalan’ny fomba « misondro-mandry » izy, ka ny efa-dahy ihany no nivoaka ho tsara vintana. Rehefa nanontaniana ny sampy Kelimalaza sy Isoratra dia tsy nahazoana valiny mazava, ka nampiantso an’Andriamampandry ny mpanjaka rehefa avy nanao kabary tamin’ny vahoaka nanao hoe « loaka ny akany, fa firy ny atody? ». Andriamampandry kosa dia nanao fihetsika naneho hevitra lalina tamin’ny alalan’ny fandriatana sy fandosirana lamba tamin’ny fotaka, izay nazavain’ny mpanjaka fa ny triatra dia azo atambatra ary ny fotaka azo sasana.Taorian’izay, nikabary sy nizara ny vodivona ho an’ireo zanany efa-dahy Andriamasinavalona ho fitantanana fa tsy ho fanjakana mahaleotena: * Andriatsimitoviaminandriandrazaka no nomena an’Ambohimanga sy Ilafy; * Andrianjakanavalomandimby no nahazo an’Ambohitraina sy Imerinatsimo; * Andriantomponimerina no nomena an’Ambohidratrimo sy Marovatana; * Andrianavalonimerina no napetraka tao Ambohitrabiby. * Ny tenany kosa dia nijanona tao Antananarivo, ary notendreny ho mpandimby eo amin’ny farany hono izany Andrianambonimena zanak’anabaviny eo Alasora izany. Rehefa voarindra ny fandaharana ny Havan’Andriana enina toko, dia namory vahoaka tao Ambatovory ny mpanjaka ary namboly voantsianaranana (ampaly) ho marika fa tsy tokony hanaranana ny adala ny tany sy ny fanjakana. Na dia hita ho hendry teo ambany fahefan-drainy aza izy efa-dahy, Andriantomponimerina tao Ambohidratrimo dia efa naneho fihodinana tamin’ny alalan’ny fitanana babo ny rainy mba hanereny azy hanome an’Imerina manontolo, ka niteraka ozona ho azy. Indrisy anefa, vao nikipy fotsiny ny mason’Andriamasinavalona dia nivadika tamin’ny hafatra napetraka avokoa ireo zanany ka nanararaotra ny fahefany. === Andriamasinavalona lasa babo tao Ambohidratrimo === [[Sary:Ambohidratrimo.jpg|vignette|360x360px|Fasana miandalana ao amin'ny Rovan'Ambohidratrimo|lien=Special:FilePath/Fitomiandalana_Ambohidratrimo.jpg|ankavia]] Rehefa samy napetraka tamin’ny vodivona nisy azy avy izy efa-dahy zanany, dia fanaon’Andriamasinavalona ny nandeha nitety sy nitsidika azy ireo. Na izany aza, Andriantomponimerina, ilay napetraka hitondra an’Ambohidratrimo sy ny faritra Marovatana, dia efa naneho fihodinana sy ditra hatramin’ny ela. Nampanaoviny sanga kely ny vahoakany tao Marovatana, ka izay olona avy any ivelany mandalo ao nefa tsy misanga dia nosamboriny ary namidiny ho andevo. Na dia nitaraina tamin’ny mpanjaka aza ny vahoaka noho izany fomba hafahafa izany, dia nihomehy fotsiny Andriamasinavalona ary niteny tamin-janany mba hampitovy volo an’i Merina, saingy valinteny boraingina hoe « samy manana ny azy » no navalin’ity zanany naditra ity. Nisy fotoana aza hono saika raikitra ny ady tamin’izy mianaka, saingy nanao tetika mody maty Andriantomponimerina, ka nampijanona ny fanafihan’ny mpanjaka noho ny alahelo. Niainga ary i Andriamasinavalona lasa nankany Ambohidratrimo mba hamangy ny zanany izay noheveriny fa maty. Nony tonga tao anaty rova anefa izy, dia nohidian’Andriantomponimerina ny vavahady fito sosona, norobaina ny Merina nanaraka azy, ary natomboka ny fihazonana sy pibaboana an’Andriamasinavalona an-keriny nandritra ny fotoana ela loatra. Nandritra izany fotoana izany, matetika Andriantomponimerina no nanery an-drainy mba hanome azy an’Imerina manontolo ho takalon’ny fahafahany, saingy tsy nety nanaiky mihitsy ny mpanjaka. Nitady hevitra ihany koa ny vahoaka Merina satria natahotra sao vonoin’ity zanany ity ao am-bohitra ny andriamanjaka. Misy ny tantara milaza fa nitaky vola 7 000 ariary ny tao Ambohidratrimo mba hanavotana ny mpanjaka, izay niteraka ny anaran-toerana hoe Alatsinain’Ambazaha. Ny tantara hafa kosa dia manazava fa nisy tantsaha matanjaka avy any Antsahadinta sy Fenoarivo nanao tetika nitondra amalona matetika tao am-bohitra mandra-pahazoany ny fitokisan’ny mpiambina; nony taty aoriana, novokisany hena matavy ny mpiambina ka rehefa natory alina, dia nohadiny ny rova ary natohitohiny ny salaka nandrotsahana sy nitondrana an’Andriamasinavalona nivoaka ho afaka mandra-pahatonga tany Ilanivato. Misy koa ny fitantaran’i Raombana, avaram-pianarana tamin'izany, izay milaza fa ny zafikelin’ny mpanjaka, Andriantrimobemihisatra, zaza 12 taona zanak’Andriantomponimerina, no nalahelo mafy ny raibeny izay nitomany lava noho ny nampibaboana azy. Nahita ny tandapa sy mpiambina sondriana nilalao izy, ka nitarika moramora an’Andriamasinavalona nivoaka tamin’ny vavahady tsy nisy mpiambina mandra-pahatongany tany Andohatapenaka. Rehefa tafavoaka ny mpanjaka, dia faly dia faly ny vahoaka Merina, ary nisaotra sy nitso-drano ilay zafikeliny nanafaka an'Andriamasinavalona tany. Nataony ozona kosa Andriantomponimerina izay namitaka sy namatotra azy, ka tsy ela taty aoriana dia maty kenda tamin’ny taolana tokoa ity zanany ditra ity. Taorian’izay, dia ilay zafikeliny mpanafaka no notsofiny rano handimby toerana tao Ambohidratrimo (izay nantsoina hoe Imananety taloha) ary nomena ny anarana hoe Andriantrimobemihisatra. Ireo zava-niseho rehetra nandritra ny fitondran’Andriamasinavalona, dia maneho ny fahendreny sy ny hatsaram-pony ary ny fiahiany ny maha-olona. Tsy nampandatsa-dra izy, toy ny hita tamin’ny tantaran’i Trimofoloalina izay nosoloina ran’akoholahy ny rany, ary nampanjaka ny safidin’ny tsirairay ihany koa izy, toy ny tantaran-dRatsisaramba izay nifidy an’i Imalo ho vady ka niteraka ny fitenenana hoe « ny harena tsy mahaleo ny tarehy sy ny fanahy ». Noho izany voninahitra lehibe izany, nitombo laza tokoa ny vahoaka Merina tamin’izany andro izany, ary na dia kely sy bitika aza Imerina tamin’izany fotoana izany, dia efa nanana an’Andriamasinavalona ho kiady sy voninahiny, tahaka ireo mpanjaka lehibe niavaka tany ampitan-dranomasina tamin’ny taona 1700. == Ny Andriamasinavalona == [[Sary:Andriamasinavalona 2.png|alt=|vignette|264x264px|Famantarana ny fikambanan'ny « Taranak' Andriamasinavalona »]] === Iza no atao hoe Andriamasinavalona? === Misy ny adihevitra eo amin'ny fiarahamonina mikasika ny taranak'Andriamasinavalona. Mba hialana amin'ny ahiahy rehetra, ny tantara sy ny tetiarana dia mampiseho porofo mazava mifototra amin'ny vohitra fiaviana sy ny fizarana isam-poko. Raha ny fomban-drazana aloha no jerena, ny vohitry ny Zanak'Andriamasinavalona eto Imerina dia niavaka mandrakariva tamin'ny fananana hadivory, ny fasana miandalana eo am-povoan-tanàna, ny kianja misy vatomasina, ny fasana miloloha tranomanara, ary ny fananana hazon'andriana: amontana sy aviavy maniry izay mampiseho fa nisy Andriamasinavalona tompomenakely nonina teo. Indrisy anefa fa nanomboka tamin'ny vanim-potoanan'ny fanjanahan-tany dia simba sy lasa haolo ny ankamaroan'ireo vohitra manan-tantara ireo; voaroba ny fasana, novakina hatao làlana sy fasana hafa ny vatomasina, notapahina ho kitay ny amontana sy aviavy, ary voaota fady ny tranomanara satria nampidirana olona hafa razana, ka miandry ny tena taranaka hamelo-maso izany fomba sy tanatara izany indray isika ankehitriny. Raha ny dikan'ny teny hoe "Andriamasinavalona" indray no jerena, dia nisy fivoarana lehibe izany rehefa nandeha ny fotoana teo amin'ny tantaran'ny firenena. Tany am-piandohany, io anarana io dia natokana ho an'ireo taranaka rehetra avy amin'ny zanakin'ny mpanjaka Andriamasinavalona, izay nanoa, sy ny zanak'anabaviny ary ny zana-drahalahiny nahazo menakely sy nipetraka am-bodivona teto Imerina, izay nantsoina koa hoe Zanak'Andriamasinavalona. Taty aoriana anefa, tamin'ny andron'Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nifandimby nandray ny fitondrana, dia niitatra io famaritana io ka napetraka ho ao anatin'ny sokajy "Andriamasinavalona" koa ireo taranaky ny mpanjaka rehetra izay nanoa ny fanjakana sy ireo olona rehetra nahavita be teo amin'ny firenena, na dia tsy avy eto Imerina aza, ho mariky ny valisoa farany ambony mendrika azy ireo. Noho izany fivoarana ara-tantara izany, nanomboka tamin'ny taon-jato faha-sivy ambinʼny folo, ny foko atao hoe "Andriamasinavalona" dia niforona sy nisokajy ho vondrona telo lehibe vokatry ny fampifangaroana ireo taranaka mivantana sy ireo nahazo izany laharana izany ho mariky ny fankasitrahana avy amin'ny fanjakana. === Ny Andriamasinavalona === Ireto avy ireo izay nosokajiana ho laharan'ny Andriamasinavalona: * ny Zanak’Andriamasinavalona, dia ireo taranany mivantana; * ny taranaky ny mpanjaka izay tsy avy eto Ankibonimerina, nefa nanoa sy nanaiky ny Andriamanjaka teto Antananarivo ka natao ho laharan'ny « Andriamasinavalona »; * ny olon-tsotra na olona avy amin’ny foko hafa ivelan’Imerina, na vahiny avy any ivelan'i Madagasikara, nomem-pankasitrahana ka natao laharan’ny « Andriamasinavalona ». Na dia nisy aza izany fahasamihafana mazava izany teo amin'ny tantara, ny ankamaroan'ny mpanoratra sy mpikaroka tantara, na teratany na vahiny, dia nampifangaro ireto vondrona ireto satria tsy nisahirana na tsy nety nanamarika ny fihavahan'ny fizarazarany, na dia samy nanana ny fomban-drazany sy ny toerany teo amin'ny fiaraha-monina aza ny sokajy tsirairay. Ho fampisehoana izany fahasamihafana izany, ny Zanak’Andriamasinavalona mivantana dia tsy nihinan-kena ratsy mihitsy, fa ny sokajy faharoa kosa dia mety tsy nifady izany satria nanaraka ny fomba fanaony tany amin'ny toerana niaviany ivelan'Imerina ihany, ary ny sokajy fahatelo kosa, izay nahitana vazaha na silamo, dia tsy mahalala ny fisian’izany fady izany akory. Eo amin'ny tantaran'ny firenena, na dia mbola kely sy bitika aza Imerina ary tsy mbola fantatry ny tany ivelany, dia efa nanana an’Andriamasinavalona ho kiady sy voninahiny sahady, izay niavaka tokoa satria nanana zo sy sata manokana ambony noho ny an’ireo andriana hafa, satria saika nahazo vodivona sy menakely avokoa ary nahatandrina fatratra ny fomba amam-panao nentin-drazana nampiavaka azy teo amin'ny fiarahamonina. === Ny taranak’Andriamasinavalona === Avy amin’ireo zanany dimy lahy tsy nanjaka sy ireo zanany vavy nomena vodivona: * Andriamborosy sy Rafaralahimanjaka, zana-dRenilambo vadiny, ao Ambohidrapeto; * Andrianavalonisoraka, zanaky Rakalafotsy, vadiny, tao Isoraka (toa very tantara); * Andriakotofananina, zanaky Renikotofananina vadiny, ao Anosipatrana sy Anosibe (Amoronkay); * Ramatoanimerina, zana-dRamananandrianjaka, ao Ambohijanakandriana (Mamiomby); *Rasohanamanjaka na Rasohanana<ref>Rabarijaona (1938), « ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'' », Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.</ref>, tao Ambohimahamanina (araka ny lovan-tsofina avy any); * Ranavalontsimitoviaminandriana<ref name=":2">Thomas Rakotoarivelo (2003), « ''Ny ketsa mahafehy tena'' », Fanontana manokana - Antananarivo.</ref> ao Anosimanjaka, zana-dRamananandrianjaka; * Ny tera-dRalanimboahangy, vadiny, ao Andramasina; Ny tantaran'ny foko Andriamasinavalona dia mifamatotra amin'ny fizarana vohitra sy menakely ho an'ireo taranaka mivantana teto Imerina, izay niteraka rantsana maro samy manana ny fiaviany sy ny fombany avy. 1) Ny terak' i Renilambo no tompomenakely nifehy voalohany an' Ambohidrapeto, satria io vohitra io dia nomen’Andriamasinavalona hipetrahan’ireo zanany naterany tamin’ i Renilambo vadiny: dia Andriamborosy sy Rafaralahimanjaka. Tany amin’ny taona 1808 tany ho any anefa, dia nisy fivoarana ny rafitra teo an-toerana satria napetrak’Andrianampoinimerina teo Ambohidrapeto koa Ratavy zanany tamin-dRamanantenasoa. Nonina tao amin’ny lapa « Imarivolanitra » izy sy Ramiza zanany, ary nisaotra omby tamin’ny andro fandroana. Noho izany, nozarain’Andrianampoinimerina Ambohidrapeto ka ny iray ampahatelony (1/3) dia lasan'ny zanakandriana sy zazamarolahy tarana-dRatavy (ao Merimandroso, Vonelina, Marobiby, ary Ambohijafy), fa ny roa ampahatelony (2/3) kosa dia nijanona ho an’ny andriamasinavalona terak’ i Renilambo ihany, dia ny faritr'Ambohimidasy, Andohalafy, ary Andramahavola. Ao Ambohidrapeto avokoa no milevina i Renilambo sy ny zanany Ratavy sy Ramiza, ary satria misy lafin-kavan-dRanavalona II koa ao, dia izany no nandevenana ny printsy Ratsimamanga, anadahin-drenin'ny mpanjakavavy, teny an-toerana. 2) Ireo zanak’Andriankotofananina no tompomenakely tao Anosipatrana sy [[Ilanivato]] dia: Andriantsikoto, rain’Andriandambotsimanahy sy Andriamambafotsy ary Ratsirangaina. Taty aoriana dia napetrak’Andrianampoinimerina teo koa Rasendrasoa vadiny sy ireo iray tampo aminy ka nozaraina indray Anosipatrana: ny zanakandriana sy ny zazamarolahy nanana ny 1/3 ary ny andriamasinavalona ny 2/3. Ireo andriamasinavalona zanak’Andriakotofananina no milevina eo an-tampon’Anosipatrana sy Ilanivato. [[Rabobalahy]] zana-dRasalimo koa dia nanana fonenana teo Anosipatrana. Nanitatra ny menakeliny tany Anosibe (Amoronkay) koa iAndriankotofananina tamin’ny alàlan’ny fanambadiana, toy ny nataon-drainy ihany, ka ny zanany izay nandova azy tany tamin'izany dia ry Andriatsimanazy, Andriantomponiloharano, Andriantsiherifahasina, Andriamanohatany mirahalahy avy, izay niavian’ny andriamasinavalona avy ao Anosibe (Amoronkay), Soamonina, Ambatomanjaka, ary Ambohitraina, Fihasinana. Ny taranany dia nifandray sy nifanerasera hatrany tamin’ireo Andriamasinavalona avy ao Ambohitrandriamanitra sy Imerinarivo koa. Rabodonandrasana, zafiafin’Andriakotofananina, vadin’Andrianatody tao Imerinarivo, no reny niteraka an’Andriatsimianatra, izay rain-dRazafindrahety (na [[Ranavalona III|Ranavalona III)]] mirahavavy; 3) Ramatoanimerina na Rafotsiramifidilahy no zanakavavimatoan’Andriamasinavalona tamin'i Ramananandrianjaka vadiny, ary iray tampo amin’[[Andriantomponimerina]], ilay mpanjaka voalohany tao [[Ambohidratrimo]] sy rahavavin-dRanavalontsimitoviaminandriana tao [[Anosimanjaka]]. Nonina tao Ambohijanakandriana, Mamiomby (atsinanan’[[Andringitra]]) izy ary niteraka an’Andrianavalonandrianjaka sy Rakaloy ary Ravololona. * Naka menakely tao Imahatsinjo (andrefan’Ambatofisaorana) Andrianavalonandrianjaka ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe Imiantsoarivo, izay novaina anarana hoe Ambatofisaorana taty aoriana. Nanambady tamin’ny taranak’Andrianavalonimerina, ilay zanak'Andriamasinavalona noroahin'i Andriantsimitoviaminandriandrazaka hiala an’Ambohitrabiby, izy ka niteraka telo mianadahy dia Andriamiaramanjaka, Razakatsivolanina ary Renibodonimerina; * Andriamiaramanjaka nanjaka tao Ikaloy, nandova ny anabavin-drainy Rakaloy, dia nanambady an-dRanavalonandriambelomasina zanaka vavimatoan'[[Andriambelomasina]], mpanjaka tao [[Ambohimanga]], ary niteraka an-dRamboasalama (Andrianampoinimerina) sy Ralesoka. Rahefa maty izy dia nalevina ao Ambohijanakandriana (Mamiomby) fiaviany. 4) Razakatsivolanina indray dia nipetraka sy nanjaka tao Imiantsoarivo na Ambatofisaorana ary milevina ao ihany. Nifampiditra amin'ny fanambadiana tamin’ny zanak’Andrianavalonimerina ilay mpanjaka niongana ao Ambohitrabiby ny taranany ka izy no isan’ny niavian’ireo andriamasinavalona marobe amin’iny faritr' i Mandiavato iny; 5) Renibodonimerina kosa dia efa niteraka ireo zanany dia: i Andriamaheritsialaintany tao Amboatany, sy i Andrianamboamanjaka tao Imerimandroso, ary i Rabodonimerina, vadiben’[[Andrianampoinimerina]], izay izy vao nanambady an’Andriambelomasina ka niteraka an-dRafaravavinandriambelomasina; 6) Andriamaheritsialaintany moa dia olon-kendry sy mpitari-tafika mahay ka nomenan’Andrianampoinimerina zaodahiny menakely maro be ho valisoa izay nozarainy tamin’ireo zanany dia: Rambolamanana nahazo an’Antanamalaza, Rakaloanosy tao Ambalanirana ary Ramanitrahasina tao Fiakarana (Ivato); 7) Ravololona zanaka faravavin-dRamatoanimerina dia nijanona tao Ambohijanakandriana ihany: izy no niavian-dry Andriampinoana, Andriamonja, sy ireo andriamasinavalona avy ao Ambohijanakandriana (Mamiomby); 8) Rasohanamanjaka (na Rasohanana) dia zanakavavin'ny mpanjaka Andriamasinavalona ihany koa hoy ny lovan-tsofina avy eny Ambodirano. Napetrak'Andriamasinavalona ho andriantompombodivona tao Ambohimahamanina izy, izay mbola nitondra ny anarana hoe Ambohidahy tamin'izany fotoana izany. Notsatohina vatovavy teo Ambohidahy ho fahatsiarovana ny nahazoan-dRasohanana io tanàna io. Nanambady an'Andriandambozozoro avy eny Malaza sy Ivatobe avaratra izy ary niteraka an-dRabiby (Antalaho / Antanetibe), Andriamalama (Isoanangano), Ranosy (Androhibe), Andriamifonozozoro (Ivatobe), ary i [[Andriamangarira]] (Antsahadinta); 9) Ranavalontsimitoviaminandriana, izay zanaky ny mpanjaka Andriamasinavalona faravavy. Izy no niavian’ireo « [[Zanadranavalona]] »; 10) Ireo Zana-dRalanimboahangy, vadin’Andriamasinavalona avy ao Andramasina. Ny taranany kosa dia ireo Andriamasinavalona toy ireo terak’Andriantsolo mianadahy. === Ny taranaky ny zanak’anabavy sy ny zana-drahalahin’Andriamasinavalona=== Izy ireo dia ny terak' i: * Ranavalontsimitoviamianandriana, anabaviny tany Amoronkay sy Vakiniadiana; * Ravololonandriana, anabaviny, izay niteraka an'Andriambetandra tao Anosikely (Fenoarivo); * Ravololontsimitoviaminandriana, anabaviny, niteraka an'i Ravololondralambo, tao [[Ilafy]] sy i Andriambolanambo tao Namehana; * Ranavalomananambonintany, anabaviny, niteraka an’i Andrianambonimena, ilay natao handimby an'Andriamasinavalona, tao Alasora, sy i Rangorinimerina, (renin’Andriambelomasina, mpanjakan'Ambohimanga) tao Androhibe (Ambodirano); *Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja, niteraka an'Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo sy Andriandambozozoro tao Ivatobe avaratra sy Malaza (Ambodirano); * Andriamanitrinitany, rahalahiny, tao Ambohipoloalina. Ranavalontsimitoviaminandriana, ilay anabavin’Andriamasinavalona, dia nanambady an’Andriampanarivofonamanjaka, mpanjaka tao Ifanongoavana (Amoronkay sy Vakiniadiana). Niteraka marobe izy roa ka ny zanany roalahy izay voatanan’ny tantara ny anarany dia i Andrianjakavololonandriana, izay tompomenakely nifehy an'Ambohitrarivo, sy i Andriantsimitovifonamanjaka, izay tompomenakely nifehy an'[[Ambohitrandriamanitra]]. Izy ireo no zanak’anabavin’Andriamasinavalona, niavian’ireo andriamasinavalona ao Ambatovory, Andranomalaza, Sambaina amin’ny Vakiniadiana sy Ambohitrandriamanitra, Imerinarivo, sy Miadamanjaka, amin’ i [[Vakinisisaony]]. Toy izao ny [[tetiarana]] azo mikasika ny taranak’izy roalahy: 1) Andrianjakavololonandriana tao Ambohitrarivo, nampitondraina ny nentin’Avaradrano (Ivakiniadiana) dia niteraka an’ i: * Andrianifoinamanjaka (tao Ambatovory, Sambaina, ary Lohavohitra), izay vadin-dRafotsiraivoramavo (anabavin-drain’Andriamary, mpanjakan’Imamo andrefana) izay niteraka roalahy dia: 11) Andriandambozozoro (tao Sambaina) niteraka an’Andriandambonavalona sy Rabodosambaina; Andriandambonavalona dia niteraka an'i Razakatsihono tao Sambaina, sy Rasavolahy zokiny ary Rasavolahy zandriny. Naka menakely tany Marovatana ihany koa izy izay niavin-dRalambozozoro<ref>Thomas Rakotoarivelo (2005), « ''Ny tantaran'Andambozozoro (vohitr'Andriana ao Marovatana) - Andriandambozozoro sy ny taranany ''», Fanontana manokana - Antananarivo.</ref>, ary ny taranany dia mbola any ankehitriny. 12) Andrianjakafonamanjaka, tao Ambatovory, izay nanambady an'i Ranavalokoandriamanitra, zanakavavin’Andriambelomasina, mpanjakan' Ambohimanga, ary niteraka an’Andriantsiresy sy Andrianamboatsimaharivo. 2) Andriantsimitovifonamanjaka, tao Ambohitrandriamanitra (Amoronkay), nampitondraina ny nentin’ i Vakinisisaony, dia niteraka an’ i * Andriamiarinarivofonamanjaka, izay niteraka an’ i 21) Andrianantsantsa, izay niteraka roalahy dia: 211) Andriantomponamoronkay tao Ambohitrandriamanitra, izay niteraka indray an’Andriantaratasy sy Andriantsimitovy, raiben-dRazafinandriana vadin-dRamahatra, 212) Andriantsaratandra (Imerinarivo) niteraka an'Andrianatody (vadin-dRabodonandrasana, zafiafin’Andriakotofananina tao Anosibe) niteraka an’ i Andriatsimianatra, vadin-dRaketaka avy any Angivy-Ambohipiara, ray niteraka an-dRasendranoro sy Razafindrahety - [[Ranavalona III]], mpanjakan’ i Madagasikara farany; 22) Andriamparantsabe tao Mantasoa sy Ambohimahatakatra; 23) Andriamanitrandriana tao Miadamanjaka. I Andriamanitrinitany tao Ambohipoloalina, dia rahalahin’ny mpanjaka Andriamasinavalona, faralahy izy, izay nahazo menakely tao Ambohipoloalina ary niteraka an-dRatrimomiambonilahy izay rain’Andriamborosinandriana dimy mirahalahy. Andriamborosinandriana kosa dia nanambady an’i Andrianjaza, izay anabavin'Andriambelomasina, ka niteraka an’Andrianarabo, Andriantsoanandriana, sy Andriankotonavalona, izay samy lehilahy nitari-tafika nalaza tamin’ny andron’Andrianampoinimerina, nony izy nanafika sy naka an’Ivakinankaratra tamin'izany. Izy ireo dia natao [[zazamarolahy]] satria zanak’anabavin’Andriambelomasina, izany hoe voasokajy ho tera-dRangorinimerina. Ny taranak'ireo rahalahin’Andriamborosinandriana kosa dia nijanona ho andriamasinavalona ihany, dia ny taranak’Andriandambozafinandriana, Andriamitohinarivo, Andriamparamasina sy Andriamaria izany. === Ny taranaky ny mpanjaka ka nanoa tao Imerina === Izy ireo dia ny teraky: * Andrianavalonimerina, ilay zanak’Andriamasinvalona notendrena hanjaka tao Ambohirabiby, ka nilan’Andriatsimitoviaminandriana avy ao Ambohimanga ady, ka resy dia noroahiny hiala ny fanjakany sy ny vohitra nisy azy. Ny taranak’Andrianavalonimerina izany dia andriamasinavalona, ary izy ireo no niavian’ny andriana ao Ambohimandrosohasina, Ambatofisaorana, Kaloy sy Mandiavato; * Rafondrazaka, dia zanaka naterak’Andriatsimitoviaminandriandrazaka, mpanjaka tao Ambohimanga. Nampanoaviana anefa izy ka Andriambelomasina, zana-dRangorinimerina anabavin’ny mpanjaka no nandimby ny fanjakana. Ny Zana-dRafondrazaka kosa dia ireo andriamasinavalona ao Anosy avaratra''',''' niavian-dry Raombana sy Rahaniraka sy ny mpiray tampo aminy; * Ny taranak’Andrianavalonjafy, zafikelin’Andrianambonimena tao [[Alasora]] rehefa tsy lasa vadin’Andrianampoinimerina, dia nijanona ho zazamarolahy na andriamasinavalona avokoa; * Ny taran-dRamananandrianjaka (na Ravorombato), izay mpanjaka tao Ambohidratrimo (Marovatana). Ny zanany moa dia ny mpanjaka Rabehety izay noresen’Andrianampoinimerina. Ireo taranakin’ny mpanjaka tao Ambohidratrimo, rahefa resy Rabehety, dia niparitaka teny Marovatana, toy ny any Mamiomby: misy an'i Andranosoalaza (zazamarolahy taranak’Andriambelanonana), tao Miandrarivo ihany koa ny taranak’Andriantomponibemihisatra. Nisy zafikelin’Andriambelomasina mpanjakan’Ambohimanga (Razafinandriamanitra sy Rafaralahiranginga) tonga nanambady tao Ambohipiara ka izay no antony nisian’ny Zanakandriana sy ny zazamarolahy avy ao, niavain-dRanavalona III; fa ny sisa kosa dia andriamasinavalona ihany. Ireo taranaky ny mpanjaka rehetra resy sy nanoa an’Andrianampoinimerina avy ao Ambohitrabiby, Ambohidratrimo, Antananarivo, Alasora dia « andriamasinavalona » avokoa, rehefa tsy lasa zazamarolahy noho ny fanambadiana na noho ny toerana notanany. === Ny taranaky ny mpanjaka tsy avy ao Ankibonimerina, saingy nanoa === Ireo mpanjaka sy ny taranany, tsy avy eto Ankibonimerina nefa nanaiky mora foana ny fahefan’Andrianampoinimerina na nanampy azy koa tamin’ny famoriana fanjakana dia nomeny tombontsoa hipetraka amin’ny fanjakany taloha ihany fa toy ny Tompomenakely, ka izao ny didy napetrany: « …ary ireo andriana zanak’andriamanjaka nanaiky tany Imamo, tao Vonizongo, dia tsy azo atao Marolahy ireo, fa tsy tenan’Andriamanjaka aty Imerina ), ka mitondra menakely, ary naman’ny andriamasinavalona ». Torak’izany koa no nataony tamin’ireo andriana amin’ny Vakinankaratra. Ireto ireo Andriana nanjaka tsy avy eto Ankibonimerina nanaiky mora foana: * Andriamarimampihovohovo, tao Ambohitrondrana, Imamo andrefana: izy sy ny taranany dia natao zazamarolahy, nefa marolahy tsy tenan’ny andriana avy ety Imerina ka natao hoe: « Marolahin'Andriamary »; * Zanak’Andrianentoarivo 10 toko, avy any Vonizongo; * Andrianamboarinandriamanitra mirahalahy, Ambohibeloma, Imamo Atsinanana; * Andrianjomoina, avy any amin’ny ala atsinanana [[Bezanozano]]<nowiki/>;<nowiki/> * Andriamaroanaka, avy any Ambohitrandraina (Vakinankaratra), Andriamasindraibe, Antsirabe; * Andriamanalina, Manandona, Vakinakaratra; * Andrianonitomponitany, Betafo, Vakinankaratra; * Andriambongo sy Andriamanalimbehiantana, Menabeiarivo,Vakinankaratra; * Andrianantara, Fihasinana (Manandriana); * Rajoakarivony zanak'[[Andriamanalina III]], tao amin'ny Fanjakan'[[Isandra]]; (tantaran’ilay antsikely hoe « Mitambolanela »); * Andriambavizanaka, Alananindro, [[Ilalangina]]; nahazo tantara tamin’izy niakatra naaieky an’Andrianampoinimerina, ka nanaovany orimbato - hady atao hoe Ankadilalangina ao Ambohimanga; * Rarivoarindrano, avy any Ivohibato sy Tsienimparihy. Noho izy ireo tsy avy eto Ankibonimerina ary ny sasany aza dia tsy taranaka avy amin-[[Rangita]] sy [[Rafohy]] akory, dia maro tamin’izy ireo no tsy nanaraka na nanaja intsony ireo fomban-drazana nentin’ny zanak’Andriamasinavalona, fa nanaraka sy nanohy hatrany ny fomban-drazana fanaony teo an-toerana na teo amin’ny fanjakany. === Ireo natao ho laharan'ny Andriamasinavalona=== [[Andrianampoinimerina]], [[Radama I]]I, [[Ranavalona I]] sy ireo mpanjaka nadimby azy ireo dia nanondrotra ho isan’ny Andriamasinavalona, ireo sokajin’olona sasany nahavita be tamin’ny fanjakana, mba ho valim-pankasitrahana fara-tampony na dia tsy andriana ara-pirazanana avy eto Imerina aza, toy an-dry: * [[Ratsilikaina]] sy [[Andriamahazonoro]], Anakara-Anteimoro avy any [[Ivatomasina]] ([[Vohipeno|Vohipeno)]]; * Andriantsitaitra, andriana [[sakalava]] nonina tao Tangaina; * ny vazaha maro samihafa: toa an'i [[Jean Laborde]], sy i De Lastelle; * ny kiriolona (''créoles''), ny silamo/arabo, ny mpivarotra na mpandraharaha ho an’ny fanjakana ka notendrena ho tompon'andraikitra ambony tany anindrana dia natao isan’ny Andriamasinavalona. Noho izany, ity sokajy faha-3 ity dia tsy sokajy ara-pirazanana, fa azo heverina toy ny antoko fanomezana voninahitra ihany, laharana mitovy amin’ny « Andriamasinavalona ». Ireo voalaza ireo no loharano fiavian’ny atao hoe Andriamasinavalona. Mbola mizarazara isan-toko sy isam-pianakaviana izy ireo, ary niparitaka nanenika an’Imerina sy ny Nosy manontolo. Raha natao ny fanisana hakana vatan-dehilahy atao miaramila tamin’ny taona 1840, fony nanjaka Ranavalona I, dia efa nisy 45 ny isam-pianakaviana na isam-piaviana (isan-dreniny) teto Ankibonimerina, 10 tany Vonizongo ary faritra 5 no nisy ny andriamasinavalona tany Vakinankaratra. == Ny zo sy satan'ny Andriamasinavalona == Toy ny sokajin’andriana rehetra sy amin’ny maha-havan’Andriamanjaka azy, dia nanana zo izay efa fananan’ny andriana rehetra, ny Andriamasinavalona: * tsy mitaona tany mena, tsy manao hazo lava, * tsy miambina andriana, * tsy milanja andriana. Ny nampiavaka azy kosa, dia ny fananany fahefana teo amin’ny menakeliny. Ny Menakely moa araka ny fanazavana tery aloha dia fanjakana kely nahaleotena ihany tao anatin’ny [[Menabe (tany)|menabe]], fanjakana fehezin’ ny andriamanjaka mivantana. Ka ny Andriamasinavalona, amin’ny ankapobeny, no nanana menakely ary natao hoe Tompomenakely. Ny vahoaka amin’ny menakely no nanao ny fanompoana ho an’ny tompomenakely: ny tao-zavatra an-tsaha, niasa tanimbary sy manetsa; koa rahefa miasa ny olona dia omena sakafo, vary, amonoana omby…… Ny tompomenakely no mandray ny hetra rehetra ao amin’ny menakeliny: * ny vodihena, ny tongoamihonkona: isasahany amin’ny mpanjaka; * ny hetra isan-tsokajiny: ny isam-pangady, ny hajia, ny harenan’ny maty momba na maty meloka, ny harompotsy ….fa ny variraiventy isan’olo-miaina amin’ny fandroana kosa dia tsy ananany zo fa hasin’ny Andriamanjaka; * Amin’ny maha-tompomenakely azy dia nanana sy nomena fahefana maro izy; * Natao mpanozon-doha amin’ny fampinomana amin’ny tangena; * Manome alàlana raha misy hanikin-jaza na hamadika; * Mahavita ny fananganan-jaza sy ny fanarin-jaza ary ny fitsarana ny ady eo amin’ny menakeliny (afa tsy ny heloka 12 mahafaty, izay fahefan’ny Andriamanjaka irery ihany); * Izay fahefana nananany izay no nilazana azy hoe « Ketsa mahafehy tena » ka nomarihina tamin’ireto zo ireto; * Manana trano manara eo ambon’ny fasana ho mariky ny fiandrianana; * Manana kianja sy vatomasina eo amin’ny vohitra misy azy, famonoana omby volavita na ombimalaza amin’ny andro Fandroana; * Manao ny « saotra omby » (sorona) amin’ny andro fandroana; * Tsy avadika ny « Andriamasinavalona » (famadihan-drazana), satria efa fomba nolovaina tamin’ireo andriamanjaka razambeny; ny hafa sy ny bemihisatra no manao izany raha tiany; * Tsy homan-kena ratsy na hena lofo na hena poraka amin’ny fahafatesana na famadihan’olon-kafa; ny hasina sy ny fiandrianana dia tokony tsy ho lotoina amin’ny fikasihana izany; * Raha meloka ny Andriamasinavalona dia tsy azo gadraina vy fa fatorana landy, tsy tapahan-doha na alatsa-drà fa kendaina landy; * Azo baboina fananana ny Andriamasinavalona raha meloka, fa ny vady aman-janany kosa tsy verezin-jo na baboina atao andevo. Taty aoriana anefa, indrindra rahefa nihanaka ny fivavahana kristianina sy nihatra ny lalàna nataon’ny mpanjanatany nandrava ny fiandrianana dia maro tamin’ireo fomba ireo no tsy najaina sy tsy narahin’ny taranaka sasany ary very manontolo ireo zo nananany. == Ny foko Andriamasinavalona isan-tokony sy ny toerana misy azy ireo == Tamin’ny taona 1840<ref>Foiben'ny Arsivam-pirenena (1840), ''« Archive royale'' », MM1, NN21-21, PPI, Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.</ref>, izany hoe teo amin'ny manodidina ny 30 taona tao aorian’ny niambohon’Andrianampoinimerina, dia nanao fiantsoana ho miaramila nanerana an’Imerina enin-toko ny mpanjakavavy Ranavalona I ka anisan’ny voaantso tamin’izany ireo « zanak’Andriamasinavalona », ireo « zazamarolahy », ary izy mirahalahy avy « zanakandriana ». Nitarika ny fanisana tamin’izany i Rahaniraka, Folo Voninahitra, tandapa tamin'izany. Toy izao no isan’ireo andriandahy nantsoina tamin’ny: * « Izy mirahalahy avy »: 6 lahy (avaradrano: 2; Marovatana: 2; Sisaony: 1; Ambodirano: 1); * « Zazamarolahy »: 72 lahy (avaradrano: 36; Marovatana: 9; Sisaony: 4; Ambodirano: 23); * « Andriamasinavalona »: 1816 lahy amin’ny Imerina enin-toko. Ny antsasany tamin’ireo ihany anefa no natao miaramila dia ireo salama tsara, manan-karena: manana andevo, omby, ary vary; ny sisa tsy lany miaramila kosa dia ireo tsy anatin'izay ka natao « borizano », miandry tanàna. Dia toy izao ary, araka io fanisana io, ny isan’ny vatan-dehilahy « Andriamasinavalona » voaantso hanao miaramila isam-poko, isam-bohitra ary isan-toko. === Ny zanak’Andriamasinavalona === 1) Ao amin’Avaradrano, nisy 413 lahy: 11) Teo amin’ny Voromahery ambonivohitra: dia nisy 89 lahy (Antananarivo, Ambohidrapeto (Itaosy), Ambatondratrimo, Tangaina, Anosipatrana (Ilanivato), ary Ankadimbahoaka). 12) Teo amin’ny Tsimahafotsy Tampombohitra: 121 lahy, tao Ambohimanga; Mioridrano (Andranovintana, Masoadro, Ankosy): * Zanak’Andriamanitrinitany (Ambohipoloalina); * Zanak’Andrianifonamanjaka (Ambohinome); * Zanak’Andrianizina (Analaroa, Ambohimangakely); * Tambato (Andreba, Soavinarivo, Ankazobe); * Mamolakazo, Imamo (Andranomasina, Vasiana, Tapiavola, Amboniazy, Antanetimboahangy). 13) Teo amin’ny Tsimiamboholahy: 85 lahy: 14) Tera-dRafondrazaka (Anosy avaratra); * Zanak’Andrianonihafa (Ambohinaorina, Ambohidrano); * Zafin’Andriampoanandriamanitra, Ambohitrambo, Imamo (Ambohitrantenaina, Andranovalona); * Zana-dRarontany, Valalafotsy Imamo (Hiasy, Ambohitromby, Mandrosoa, Miadamanjaka, Belanitra). 15) Teo amin’ny Mandiavato: 118 lahy: * Zanadratompondraondriana sy ny Zanadravololona (Ambatomalaza, Ambohipananina, Kianjamalaza); * Zanak’Andrianifonamanjaka (Ambatovory); * Zanak’Andrianavalonimerina (Ambatofisaorana, Ambohimandrosohasina, Andranovelona); * Zanak’Andriatompondraondriana (Amboniriana). 2) Ao amin’ny Vakinisisaony, nisy 312 lahy: 21) Alasora (36 lahy): * Zanak’Andriandahimbolamena sy Ratomponivololona, ary ny zanak'Andriamiaramanjaka (Soavina, Ambalanirana, Ambohijanaka, Ambohitrandriananahary, Anosindrapanana, ary Ankady). 22) Zanamihoatra: 88 lahy: * Zanak’Andriantsitakatrandriana sy Andriandambozafinimerina (Soavina, Beravina, Anosinandriana, Tanjombato, ary Ampanga). 23) Vakinampasina: 102 lahy: * Zanak’Andriakotofananina (Ambohitraina, Soamonina, Anosibe, Fihasinana, Ambatomanjaka..); * Zanak’Andrianifonamanjaka (Ambohitrandriamanitra, Andranomalaza,); * Zanak’Andrianatsantsa (Merinarivo, Ambohidrano, Mangarano, Mahatsara); * Zanak’Andriamparantsabe (Mantasoa); * Terak’Andriamanitrandriana (Miadamanjaka, Lazaina, Ankadivory, Ambohitrinifolo…) 24) Ampahadimy: 86 lahy; * Zana-dRalanimboahangy, Zanak’Andrianonive sy Rafanompoanandriana ary Andriampanazavanimerina sy iry Rafanomponjozoro (Antsobolo, Andramasina, Soavinarivo, Manjaka, Iharanandriana, Rakalavao, Ambohibemanjaka, Ambohitromby, Ambohitraina). 3) Ao amin’ny Marovatana, nisy 197 lahy: * Zana-dRanavalona (Anosimanjaka, Fiakarana, Tsarazaza); * Zanak’Andriatomponibemihisatra (Miandrarivo, Beravina); * Zanak’Andriatsieranolona (Masinandriana, Andranomanjaka); * Zanak’Andriandambozozoro (Andambozozoro, Mieridaza, Besaiky..); * Zanak’Andriamanitra Ampanjakana (Ambohidrano, Maridaza, Ambohitraina,Tsarahasina); * Zanak’Andriampanarivo (Ambohitrinilahy, Ambohitsimihafa); * Zana-dRamatoa (Mamiomby, Androvakely, Sambaina, Ambohitsoa, Maroharona..). 4) Ao amin’ Ambodirano, nisy 261 lahy: * Zana-dRangorinimerina (Ankeribe, Tsirangaina, Ionive, Masinandriana, Soavina, Ambohidava, Vinany, Merinarivo); * Zanak’Andriamanjakatokana (Tsarazaza, Ambohinaorina, Marianina, Tsimatahodaza, Ambohitrinilahy, Manankasina, Anosivato, Meritsiafindra, ary Manjaka); * Zanak’Andrianamboarinandriamanitra (Mangasoavina, Merikanjaka, Antsahadinta, Ambatomalaza, Soavinandriana); * Zanak’Andriambahoaka (Amoronikitsamby, Faravohitra, Ambohidrainandriana, Soalazaina, ary Poliny); * Zanak’Andriandambotsimanahy (Ambohitraina); * Zanak’Andriandambozozoro (Malaza, Ivatobe, Ambodiafontsy, Androhibe, Ambatomanoto, Ambatomanody, Ambohimahamanina, Antanetibe, Ambatobe); * Zanak’Andrianjakatrimo (Ivatobe, Ambohimahitsy, Androhibe, ary Ambohitrivoimanga). * Zanak’Andriamanantsahala (Miantsoarivo); === Ny Andriamasinavalona, zanak’Andrianentoarivo === 5) Amin’ ny Vonizongo (424 lahy): * Zanak’Andriantomponiandriana (52) (Tsilanimboninahitra); * Zanak’Andriamitananiteny (33) (Volaniray); * Zanak’Andrianamelanandriana: 52 (Mangany); * Zanak’Andrianampitahotra: 64 (Famailahy); * Zanak’Andriatsimaitoarivo: 67 (Varamaina); * Zanahariantany: 70 (Vonitsiazonafo); * Zanaharifitoanjana:17 (Tsaravoninahitra); * Zanak’Andriampomanjaka: 27 (Madiokororoka); * Zanak’Andriamahamaninarivo: 23 (Sakafolahy); * Zanak’Andriampanomponolona 19 (Voninahitrinitany). === Ny Andriamasinavalona any Vakinankaratra === * Ny amin’ny Menabe: 45 (Ambohimasina, Ambohipolo, Soavina, Ambohitsimanova, ...); * Ny amin’ny Loharano: 25 (Ambohiponana, Ivohimalaza, Inano, Ambohimitsinjo, ...); * Ny amin’ny Manandriana: 74 (Ambohimahazo, Manandriana, Ambohinamboarina, Tsarafidy, ...); * Ny amin’ny Fisakana: 21 (Ambohimanarivo, Mady ...); * Ny Iarivo: 44 (Betafo, Masinandraina, Soavina,…). Natao io fanisana io tamin’ny taona 1840, noraiketina an-tsoratra ka voatahiry ao amin’ny arsivam-pirenenan’i Madagasikara. Io fanisana io no nanome ny isan’ny vatan-dehilahy Andriamasinavalona, tokony handeha hanao miaramila, izany hoe iray na roa isam-pianakaviana; maro be koa angamba no nandositra sy niafina ka tsy fantatra. Raha atao ara-keviny, ny isan’ny Andriamasinavalona rehetra (antitra, tanora, vehivavy, ankizy) dia tokony ho 4 na 5 heny mihoatra noho io isa io, izany hoe 8 000 olona any ho any, tamin’izany fotoana izany. Voalaza an-tsipirihiny ny anaran’izay nantsoina ka tonga, ny anaran’ny rainy, ny fonenany, ary ny fananany. == Ny vohitry ny Andriamasinavalona eto Imerina == Maro amin’ireo vohitra nisy ny Andriamasinavalona teto Imerina no efa nilaozana na simba, ka mahatonga ny tantaran'izy ireo ho saika ho adino ankehitriny. Ezahana avoaka amin'ny alalan'ny lovantsofina sy ny soratra ny tantaran'ireo toerana ireo mba tsy ho very tadidy, na eo aza ny tsiny sy ny fahabangana. Manampy amin'ny fikarohana ny lisitry ny vohitra, ny tantaran'ny mpanjaka, na ny fomban-drazana ny manam-pahaizana. === Voromahery === ==== Anosipatrana (Ilanivato) ==== Ao anatin'ny faritry « Voromahery », izay mandrakotra an'Antananarivo sy ny manodidina azy mivantana, dia misy vohitra manan-tantara maro, saingy ny malaza indrindra amin'izany aloha dia Anosipatrana (Ilanivato). Efa hatramin'ny andron'ny mpanjaka Andriamasinavalona no nahalaza an'Anosipatrana satria napetrany hanana vodivona sy menakely teo ilay zanany lahy atao hoe Andriankotofananina. Ity andriandahy ity no loharano niavian'ireo Andriamasinavalona rehetra ao Anosipatrana, Ilanivato, ary Anosibe (Amoronkay). Taty aoriana, tamin'ny andron'ny mpanjaka Andrianampoinimerina, dia nametrahan'ity mpanjaka ity honenan-dRasendrasoa vadiny sy ireo iray tampo aminy koa teo Anosipatrana. Izany no nampisy ny fifampitazanana sy ny fizarana fananana teo amin'ny Andriamasinavalona sy ny Zanakandriana, ka ny fizarana matetika dia nilefitra tamin'ny fomba mitelo: ny iray ampahatelony (1/3) ho an'ny Zanakandriana sy Zazamarolahy, ary ny roa ampahatelony (2/3) kosa dia an'ny Andriamasinavalona. Rehefa nandeha ny fotoana, dia nahazo toerana honenana teo koa Rabobalahy, zana-dRasalimo vadin'ny mpanjaka Radama I, ary mbola misy taranany sasany ao mandraka ankehitriny. Raha ny momba an'Ilanivato manokana indray, Andriandambotsimanahy, izay zanak'Andriankotofananina, no naka vodivona voalohany teo ary nanjary loharano niavian'ireo Andriamasinavalona teo an-toerana. Anisan'ireo taranaka nalaza nivoaka avy teo ry Andriambola zanany, Andrianabo, Ranaivo-Rahanetra, ary ry Rahasivola sy Ratarivola izay nanambady an'i Razafianaka, anadahin'ny mpanjaka Ranavalona I. Taty aoriana ela dia nisy mpitandrina malaza antsoina hoe Rambelo ihany koa teo amin'izany tanàna izany. Misy hevitra telo lehibe ambaran'ny tantara ho niavian'ny anarana hoe « Ilanivato ». Ny voalohany dia lafiny ara-jeografia: ny tendron'ilay nosy lavalava iorenan'ny tanàna dia misy vatolampy hita tsara eo amin'ny doha avaratra amin'Ilanivato, saingy ny ilany atsimo-andrefana misy ny famonoambiby dia tsy mba misy vatolampy be loatra; vokatr'izany, ny ilany iray misy vato fa ny ilany iray kosa tsy misy. Ny hevitra faharoa kosa dia ara-mponina, satria nisy nilaza fa nisaraka roa ny mponina andriana na hova teo nony efa kelikely; ny sasany nijanona teo ihany fa ny ilany kosa lasa lavitra nifindra tany amin'ilay vohitra kely atao hoe Ivato, any atsimon'Ambositra, ka niteraka ilay fitenenana hoe: ''« Ny ilan'ny foko dia eo ary ny ilany kosa any Ivato »''. Ny hevitra fahatelo kosa dia mifamatotra amin'ny tantaran'ny mpanjaka Andriambalohery tao Antananarivo, izay nesorina tsy hanjaka noho izy ratsy hoditra na boka, ka napetraka teny Anosipatrana-Ilanivato. Tsy tafapetraka teo anefa izy fa lasa nianatsimo nankany Ivato, ka niteraka alahelo ho an'ireo havany nifandray tamin'ireo toerana roa ireo. Manoloana ireo fitantarana samihafa ireo, dia anjaran'ny taranaka ankehitriny ny mikaroka lalina ny tena marina sy manamafy izany araka ny fisehoan'ny tantara sy ny fomba amam-panao mbola arahina mandraka androany. === Avaradrano === ==== Ambatofisaorana ==== Vohitry ny Andriamasinavalona efa hatramin'ny ela Ambatofisaorana, ary mbola honenan'ny taranaka mandraka ankehitriny, na dia vitsy mpahalala ivelan'izy ireo aza izany toerana izany. Ity vohitra ity dia miorina ao avaratr'Isadabe, amin'iny lalan-tsara miala avy eo Talatan'i Volonondry mianavaratra mahazo an'Ambatomanoina sy mandalo an'Ambohitrolomahitsy iny. Araka ny lovantsofina mbola tadidy tsara, "Imiantsoarivo" no anaran'Ambatofisaorana taloha, ary ny andrian-dehibe atao hoe Andrianavalonandrianjaka no nanorina azy. Ity mpanorina ity dia zafikelin'ny mpanjaka Andriamasinavalona, zanak'i Ramatoanimerina (vavimatoan'ny mpanjaka) izay nonina tao Mamiomby, atsinanan'Andringitra. Nanana anabavy natao hoe Rakaloy izy, ary samy naka vohitra natao vodivona izy mianadahy rehefa lehibe, ka ny anabaviny dia niorina teo Ikaloy izay nitondra ny anarany, ary izy kosa niorina teo Imahatsinjo. Talohan'ny hipetrahany tao an-toerana anefa, dia nivavaka aloha Andrianavalonandrianjaka nangataka fambara tamin'Andriamanitra Andriananahary mba ho maro dia maro ny vahoaka honina eo. Vao tapitra ny teniny, dia nisy alika mainty niserana teo alohany, ka noraisiny ho valim-paniriana izany ary niteraka fankalazana lehibe sy ny nanomezany ny anarana hoe Imiantsoarivo. Niteraka telo mianadahy Andrianavalonandrianjaka, ka ny voalohany dia Andriamiaramanjaka, izay nanjaka nandova ny anabavin-drainy tao Ikaloy, sady ray niteraka an-dRamboasalama (Andrianampoinimerina) sy Ralesoka anabaviny. Ny faharoa kosa dia Razakatsivolanina, izay tompom-bodivona tao Imiantsoarivo ary milevina ao am-bohitra ao ihany, ao amin'ilay fasana atao hoe « Andranolava ». Izy no loharano niavian'ireo Andriamasinavalona avy ao Ambatofisaorana satria niteraka dimy lahy izy, dia Andrianavalona, Andriandio, Rainandriamanitrahasina, Rainandriankotovao, ary Ingezalahy. Ny niovan'ny anaran'ny tanàna ho Ambatofisaorana kosa dia mifamatotra amin'ny tantaran'ny mpanjaka Andrianampoinimerina. Tamin'ny andro nampandriany tany tamin'iny faritry Mandiavato miantsinana-avaratra iny, dia niakatra nitaingina ilay vatolampy avobe eo ambony atsinanan'ny tanàna ny mpanjaka. Noho ny hamaroan'ny fahana sy ny hasina naterin'ny olona ho azy teo, dia faly loatra izy ka nitsangana niedinedina sy nivandravandra tamin'ny maso mihiratra be nijery ny vahoaka, toy ny ombilahy hiantoraka hiady. Izany fihetsiny izany, hono, no naha-olona azy voalohany indrindra tamin'ny anaram-bositra hoe « Ombalahibemaso ». Avy eo dia nisaotra ny vahoakan'Imiantsoarivo ny mpanjaka teo ambon'ilay vatolampy, ka nanomboka teo no nanovany ny anaran'ny tanàna ho « Ambatofisaorana ». ==== Sambaina ==== Ny vohitry Sambaina hotantaraina eto dia ilay vohitra kely miorina eo andrefan'i Manjakandriana, izay andalovan'ny lalam-pirenena faha-2, sady eo atsinanan'i Nandihizana sy ny lalamby mampitohy an'Antananarivo sy Toamasina. Fony nanjaka ny mpanjaka Andriamasinavalona, dia Andriampanarivofonamanjaka zaodahiny (vadin-dRanavalontsimitoviaminandriana) no tompomenakely lehibe nifehy tamin'iny faritra atsinanana manamorina ny ala rehetra iny, hatrany avaratr'Ambatovory (toko Avaradrano) ka hatrany atsimon'Ambohitrandriamanitra (Vakinisisaony). Niteraka maro izy, ka ny roa lahy nandova fanjakana dia Andrianjakavololonandriana tao Avaradrano sy Andriatsimitovifonamanjaka tao amin'ny Vakinisisaony. Andrianjakavololonandriana, izay nonina tao Ambohitrarivo sy nanjaka tamin'ny ilany atsimo amin'ny toko Avaradrano (Ivakiniadiana ankehitriny), no niteraka an'Andrianifonamanjaka. Ity farany indray dia nanambady an'i Rafotsiraivoramavo ka avy eo dia niteraka roa lahy: Andriandambozozoro sy Andrianjakafonamanjaka. Andrianjakafonamanjaka dia napetraka tao Ambatovory ary nanambady an'i Ranavalokoandriamanitra, zanakavavin'ny Mpanjaka Andriambelomasina avy ao Ambohimanga; lasa vinanton'ny andriamanjaka izy ka ny taranany dia natao ho isan'ny « zazamarolahy ». Andriandambozozoro kosa indray no nanjaka tao Sambaina, ary niteraka an'Andriandambonavalona sy Rabodosambaina. Tsy nipetraka ela teo Sambaina anefa Andriandambozozoro fa nifindra nankany Marovatana (tao Andambozozoro), saingy ny taranany kosa dia mbola manana lafin-kavana sy fianankaviana maro ao Lohavohitra (Sambaina) ihany. Andriandambonavalona, ilay zanak'Andriandambozozoro nijanona tao Sambaina, dia niteraka maro ka ny vavimatoa dia Razakatsihono, izay nitondra fanjakana, ary ny zanany lahy dia ry Rasavolahy zokiny sy Rasavolahy zandriny. Ranavalonjafy, zanakavavin'i Rasavolahy zandriny, no nanangana ho zanaka an'Andrianangaly (Dokotera 12 Voninahitra), izay isan'ny nianatra ho mpitsabo voalohany tamin'ny Dr. Davidson sady ray niteraka an'i Dr. Andrianaly. I Dr. Andrianaly (1840-1886) no dokotera malagasy voalohany nahavita fianarana tany Edimburg, Ekaosy, ary rehefa tafaverina izy dia nampakariny ho vady i Rasendranoro, rahavavin'ny Mmpanjakavavy Ranavalona III, tamin'ny 14 Aprily 1881. Noho ny fiampangana azy ho nandronjin-doha an'i Rasendranoro, izay heloka mahafaty, dia tsy novonoina izy fa nalefa sesitany tany Ambohimandroso-Tsienimparihy-Betsileo, talohan'ny niverenany taty Antananarivo ho mpitsabo miaramila sy nitsabo tao an-tranony ao Ambatovinaky mandra-pahafatiny tampoka tamin'ny 23 Jolay 1886. Izy sy ny rainy Dr. Andrianangaly dia samy milevina any Sambaina. Ny tantaran'i Razakatsihono tao Sambaina kosa, izay voasoratra ao amin'ny Bokin'i P. Callet fa tsy ao amin'ny tantaram-pianakaviana, dia mampiseho ny herim-pony teo anatrehan'ny mpanjaka Andrianampoinimerina. Koa satria nataon'ny rainy ho "vavy lahy" hitondra fanjakana ao Sambaina izy, dia nividy vanja 3 barika sy basy isan-karazany (basy fangolodoha 10, angalisa 3, bevarahina 1, tsifidianana 1, ary marovy 2) izy ho an'Andrianampoinimerina. Nony naterina tany amin'ny mpanjaka izany ho toky avy aminy na dia vehivavy aza izy, dia gaga sy faly ny mpanjaka nahita ny fahasahiany teo amin'izany faritra vavatany tany atsinanana izany. Ho valin'izany, dia nomen'Andrianampoinimerina azy ny ampahadimin'ny tany (1/5) ao Sambaina, ary ny efa-toko (4/5) kosa ho an'Andriamifonamanjaka rehetra, niaraka tamin'ny fianianana fa tsy hovonoin'ny taranany mpanjaka mandrakizay izany fifanekena izany noho izy vehivavy nahavory tany sy fanjakana. ==== Ambohitrano Andrefana ==== Ny tantaran'i Namehana dia mifamatotra mivantana amin'ny taranaky ny mpanjaka Andriamasinavalona sy ny lapan'Ambohimanga. I Andriambolanambo, izay zanak'anabavin'Andriamasinavalona, no andriantompombodivona voalohany tao Namehana. Nanambady an-dRamanitrandriatsimitovy (na Rasoherinareniny, vavimatoan-dRanavalontsimitoviaminandriana) izy tamin'izany fotoana izany, ka niteraka an-dRasoherimanantany. Ity andriambavy ity taty aoriana no lasa vadin'ny Mpanjaka Andriambelomasina tao Ambohimanga. Talohan'ny nampakaran'ny mpanjaka azy anefa, dia efa nanambady an'Andrianonihafa i Rasoherina. Nony nalain'Andriambelomasina ho vady ny vadiny, dia nionona tamin'ny alahelo Andrianonihafa ka nanao teny tso-drano manao hoe: ''« …Raha alainao, mahatrarantitra anao ! »''. Taorian'izay fisarahana izany, dia tsy tamana intsony tao Namehana Andrianonihafa, indrindra koa nisy olana ara-toerana noho ny hamaron'ny voalavo sy ny bibilava tompon-drano tao amin'izany tanàna izany. Nanapa-kevitra ny hifindra nankeny Ambohidrano izy, izay vohitra any atsinanan'Ambatofotsy eo amin'ny faritry ny Zanadralambo. Tany Ambohidrano no niterahany ilay zanany lahy atao hoe Andriantokanamantany, izay nanjary andriana loharano niavian'ireo Andriamasinavalona sasany ao amin'io faritra io mandraka androany. Na izany aza, misy lovantsofina hafa milaza fa tao Mahatsinjo, avaratr'Ambatofotsy, no tena nitoeran'Andrianonihafa fa ny menakeliny kosa no tao Ambohidrano. Niteraka olana teo amin'ny fipetrahana izany ka nandraisana fanapahan-kevitra avy amin'ny mpanjaka Andriambelomasina. Nitsikera izany fandaminana izany ny mpanjaka nanao hoe: ''« Aiza no ianareo andriamasinavalona indray no hibaby ny menakely fa aoka ianareo hiantsinana eo Ambohidrano ary izy hiakandrefana eo Mahatsinjo ! »''. Io didim-panjakana io no nahatonga ny fasan'Andriantokanamantany ho miorina ao Mahatsinjo ihany taty aoriana. Mba ho fanonerana sy fanampiana ny fiveloman'izy ireo, dia natolotra ho menakelin'Ambohidrano koa ny tany Antanantsara, any avaratr'Ambohimanga, ho fanampin'ilay tany ao Mahatsinjo. ==== Ambohitrano Atsinanana ==== Vohitra eo avaratra andrefan’i Fiaferana, izay vohitry ny taranak'Andrianamboninolona, i Ambohidrano. Nisy maromaro ireo zafikely sy zafiafin’Andriamasinavalona no nomeny vodivona tany amin’iny faritra iny dia Andriantompombe tao Ambihidalôna, Rampianala tao Ambatomalaza, Ramarohasina tao Ambohitrakely, ary Ramambahasina nifidy an’Ambohidrano. Taranaka avy amin-dRamambahasina ilay andriandahy nalaza tao natao hoe Andriamasina. Ny raharaha isan’ny nampalaza ny andriamasinavalona avy ao Ambohidrano atsinanana dia ny mitsara « manozon-doha amin’ny fampinomana [[tangena]] » tamin'izany. Ny loharano ao Ambohidrano no fisotron’ny Andriamanjaka aty Antananarivo, nohon’ny hatsarany fa madio, mamy, mangatsiatsiaka. Misy zohy eo ambany atsimon’ny vohitra, fieren’ny kristianina tamin’ny « Tany maizina ». === Vakinisisaony === Maro be ny vohitra malaza nonenan’ny zanak’Andriamasinavalona tao Vakinisisaony satria ankoatra ireo vodivona nisy ny taranaky Ranavalontsimitoviaminandriana anabaviny, izay vadin’Andriampanarivofonamanjaka, dia tao koa: ny taranak’Andriankotofananina; ny taranak’Andrianavalonarivo sy Andriandahimbolamena; ary ny tera-dRalanimboahangy, vadin'Andriamasinavalona tany amin'iny faritra iny. Ka ho tsongaintsika amin’ireo Ambohimahatakatra. ==== Ambohimahatakatra (Mantasoa) ==== Ambohimahatakatra<ref>Claudie Razafintsalama (2013) , ''« Ambohimahatakatra-Mantasoa'' » , Fanontana manokana - Antananarivo.</ref>, dia vohitra tranainy sady manan-tantara lehibe, miorina eo atsimon’ny tanànan’i Mantasoa, ka ny renirano Varahina no mampisaraka azy roa tonta. Ity vohitra ity dia mbola rakotra ala tranainy sy anirian’ny ahitra ary zavamaniry maitso lava milenodenoka mandraka ankehitriny, ka mahatonga azy ho toerana tsara indrindra ho an'ny fitsangatsanganana sy fakan-drivotra. Na dia nanana ny lazany hatry ny ela fony Andriamasinavalona nanjaka aza ity toerana ity, dia saika ho haolo izy taty aoriana noho ny nitsanganan'i Tsimanampiovana–Mantasoa teo akaikiny, ka ny fasana tranainy sy ny trano vitsivitsin’ny taranaka sendra mandalo sisa no mijoro eo. Ao no misy ny fasan-dRasoherina reniny (na Ramanitrandriatsimitovy), izay renin-dRasoherimanantany vadin’ny mpanjaka Andriambelomasina ao Ambohimanga. Ity andriambavy ity no loharano niavian’ireo andriamanjaka rehetra nanjaka teto Imerina taorian-dRadama I, nifanaraka tamin'ny tenin'Andrianampoinimerina nampihatra ny didy nataon-draibeny manao hoe: ''« …Fa avy amin’ny tera-dRasoherina ihany no hangalana izay hanjaka amin’ity tany ity … »''. Raha zohina ny tantaran'ity tanàna ity, ny anarany dia mampatsiahy ilay vohitra voalohany any avaratra atao hoe Ambohitsitakatra, izay naorin’ny foko merina vao tonga teto ampovoantany notarihin’Andriatsitakatra, rehefa niala tany amin’ny tany hoe « Nusantaria » any ampitan-dranomasina atsinanana. Taona maro taty aoriana, ny taranak'izy ireo nanjakan'Andrianamponga dia nanorina an'Ifanongoavana. Tany amin’ny taona 1500 tany ho any, Rangita zanakavavin-dRafandramanenitra (taranak’Andrianamponga I) no nanorina ny fanjakana entin’ny andriana, ka nataony hoe Imerimanjaka ny renivohiny. Rangitamanjakatrimovavy no loharano niavian’ny andriana merina rehetra. Nony nodimandry izy, dia Rafohy zanany vavy no nandimby azy, ary ny zanany lahy Andrianamponga II kosa nanoa ka nalefa honina tany Ifanongoavana mba hampandrendrika vy sy hanao fiadiana ary fiasana amin’ny vy, fahaizana nolovaina tamin’ireo razambe avy any Nosantaria. Izany fiadiana vita amin'ny vy izany no nentin'Andriamanelo nandresy ny Vazimba sy nanitarany ny fanjakany. Andrianamponga II dia nanjaka toy ny tompomenakely tany Ifanongoavana, ary ny fanjakany dia nolovain’ny taranany nandritry ny 200 taona, ka Andriampanarivofonamanjaka no nalaza sy farany tao tany amin’ny taona 1700 tany ho any. Rehefa maty Andrianamponga, dia nalevina ao Ambohimahatakatra izy, na dia misy fasana fahatsiarovana azy koa aza any Alasora. Nony nanjaka ny mpanjaka Andriamasinavalona, nahare ny lazany sy ny hatsaram-panahiny Andriampanarivofonamanjaka, ka tonga nanoa amin’ny nahim-pony sy nanolotra ny fanjakany tany Amoronkay. Ho mariky ny fifaliana noho ny fihandronan'ny fanjakany, dia navelan'Andriamasinavalona hanjaka teo amin’ny menakeliny ihany Andriampanarivo sady nomeny an-dRanavalontsimitoviaminandriana anabaviny ho vadiny, ka ny zanak’izy ireo no handova ny fanjakany. Niteraka maro izy mivady, ka ny roa lahy dia nanjaka: Andrianjakavololonandriana tao Ambohitrarivo (avaratry ny renirano Varahina, Ivakiniadina ankehitriny) sy Andriatsimitovifonamanjaka tao Ambohitrandriamanitra (Amoronkay) (ilany atsimon’ny renirano Varahina). Rehefa voazara roa ny fanjakana, dia napetrak'Andriampanarivofonamanjaka teo amin'io vohitra kely amoron'ny rano Varahina io Ranavalontsimitoviaminandriana vadiny mba hanaramaso an’izy roalahy zanany, satria io toerana io dia « mahatakatra » ny any avaratra misy an’Andrianjakavololonandriana sady « mahatakatra » manara-maso ny atsimo misy an’Andriatsimitovifonamanjaka. Izany indrindra no nahazoan’ilay vohitra ny anarana hoe « Ambohimahatakatra ». Io toerana io koa dia fivezivezen’ny olona mianatsimo na mianavaratra, ka be androvolahy maditra mpanao barofo sy mpanao fe hariva mety hanakorontam-panjakana, ka nilana andriana nifehy sy niandry, izay antony nampitoerana ny vadin’Andriampanarivofonamanjaka teo mba hotsidihin'ny mpanjaka matetika koa. Ao anatin'ny lovantsofina, misy ny resaka momba ny fisian'ny Ranavalontsimitoviaminandriana roa: ny voalohany dia ilay anabavin’Andriamasinavalona vadin’Andriampanarivofonamanjaka taty Amoronkay-Vakinisisaony, ary ny faharoa dia ilay zanaka faravavin’Andriamasinavalona nipetraka tao Anosimanjaka-Marovatana. Samy voalaza fa reniben’izy telo mirahavavy vadin’ny mpanjaka telolahy izy roa ireo, dia Ramorabe (vadin’Andriamananimerina tao Ambohidratrimo), Rasahala (vadin’Andriampoinimerina tao Antananarivo), ary Rasoherina na Rasoherimanantany (vadin’Andriambelomasina). Ireto farany dia zanakavavin-dRasoherina reniny, ilay milevina ao Ambohimahatakatra, ary samy lazaina fa loharano niavian’ny Andriamanjaka teto Imerina. Ho fehiny, ilay Andriatsimitovifonamanjaka tao Ambohitrandriamanitra izany dia nanana zafikely telo lahy izay nizara ny fanjakany: Andrianantsantsa (tompomenakely tao Ambohitrandriamanitra sady loharano niavian’ireo andriana tao Imerinarivo, fiavin-drain-dRanavalona III), Andriamparantsabe (tao amoron’i Varahina, loharanon’ny andriana amin’i Mantasoa (Ambohimahatakatra)), ary Andriamanitrandriana (loharanon’ny andriana amin’i Miadamanjaka sy Lazaina). Raha bangoina izany, ny andriamasinavalona avy ao Ambohimahatakatra sy ny manodidina rehetra dia taranak'Andriampanarivofonamanjaka sy Ranavalontsimitoviaminandriana, ary nantsoina hoe « zanak’anabavin’Andriamasinavalona ». Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina, ny andriana Razakamanana hono no tompomenakely tao Ambohimahatakatra sy nanorina ny tananan'i Masombahiny. Niteraka mianadahy izy, ka ny vavy atao hoe Ratompoarisoa dia nanambady andriamasinavalona iray any Marianina (vohitra eo andrefana atsimon’Anosimanjaka) ka niteraka an-dRalaiarivony sy Raobelina; ary ity Raobelina ity no fantatra fa nitondra farany tao Ambohimahatakatra. ==== Andramasina ==== Ralanimboahangy, zanakavavimatoan’Andriandanitramantany, mpanjaka nifehy an'i Vohitrarivo (Tsinjoarivo) tamin'izany, dia isan’ny 12 vavy vadin’Andriamasinavalona no nanorina azy. Nasain’Andriamasinavalona nianavaratra Ralanimboahangy fa lavitra loatra Tsinjoarivo. « Tsy tamana aho, hoy Ralanimboahangy, raha tsy tanàna mitovy hatsaran-tarehy amin’ny Tsinjoarivo no hipetrahako ! ». Andramasina no voafidy fa misy fitoviana amin’ i Tsinjoarivo. Efa nisy azimba nonina teo talohan’ny nanorenan-dRalanimboahangy ny tena tanàna ary Ankadimbazimba no anarany talohan’ny nanovana azy hoe Andramasina. Ralanimboahangy anefa toa tsy nipetraka firy teo fa teny Ambohimanjaka-Ambatobe, tendrombohitra avo ambony avaratr’Andramasina, no nonina sy milevina, fa ny taranany no nidina teo ambany atsimo, amoron’ny rano Sisaony. Nanana zafikely vavy atao hoe Rangory i Ralanimboahangy nandeha nanambady an’Andrianjafindramioro, mpanjaka tao Antongona. Niteraka mianadahy izy mivady dia Andriantsolo sy Ratsiavanga. Nifanaraka izy roa talohan’ny hivadiana fa ny zaza ampy indray mihira dia ho an’Andramasina fa tsy ho an’Antogona. Koa nony maoty izy mianadahy dia nentina tamim-piravoravoana tany [[Andramasina]], nilanonana sy namonoana omby teny an-dalana, ka iray volana vao tonga tany. Niova anarana koa Rangory reniny ka natao hoe Renindrasolo. Ity Andriantsolo ity dia tonga vadintany nalaza tamin’ny [[Vakinisisaony]] tamin’ny andron’Andrianampoina, ary lehiben’Atsimondrano. Nanana lapa roa Andriantsolo dia iray teo an-tampon’Ambohimanjaka natao hoe Tsarasaotra ary ny faharoa tao Andramasina nataony hoe Mandovahasina. Izy no nanao farihy teo amin’ilay lohalokely ao Ambohimanjaka. Ramanjaka no zanany nandova azy. Nanome an’ i Tsinjoarivo ho toeram-pitsangatsanganan-d[[Ranavalona I]] izy; nefa novonoin’ity izy taty aoriana fa nampangaina ho nitady hamosavy ny Andriamanjaka : Mpanome amalona amin’ny saron’ankarona ho an-dRanavalona i Ramanjaka, nefa indray mandeha dia nosoloin’ny iraka mpitondra fanomezana teny an-dàlana lohan-tsaka ny amalona izay hono no nampisafoaka ny andriambavy ka nampamonoiny Ramanjaka. Razafimandimby 14 voninahtra, zana-dRamanjaka no nandimby azy, nalaza fa isan’ny namono nanankenda ho faty an-d[[Radama II]] ho toy ny valifaty angamba. Misy fitenenana hatry ny ela manao hoe: « Ny adin’ny valo-reny, andrianan’Andramasina, dia tsy manam-piafarana ! ». === Marovatana === Betsaka ny vohitra fonenan’ny andriamasinavalona any amin'ny faritr'iMarovatana: ao Andranosoalaza, any ambodin’Andringitra, eo am-pita avaratra atsinanan’Ampananina, misy ny taranak’Andriambelanonana, zana-dRamorabe; ao Miandrarivo, atsimon’ i Mahitsy, misy ny taranak’Andritomponibemihisatra, zana-dRamorabe; ary ao Antanjondroa, misy ny zana-dRamananadrianjaka sy Rabezaka, Andriantany, Manjakazafy, Ambohipiara, Andambozozoro, ary Fiakarana. ==== Anosimanjaka ==== [[Sary:Zanadranavalona.jpg|vignette|330x330px|Fasan' i Ranavalotsimitoviaminandriana|alt=|ankavia]] Anosimanjaka dia vohitra miorina toy ny nosin-drano eo afovoan’ny tanimbarin’ny Betsimitatatra, ao andrefan’Ambohitrimanjaka ary atsinanan’Ampangabe no misy azy. Ity toerana ity arak'izany dia mifamatotra mivantana tokoa, amin'ny tantaran'i Ranavalontsimitoviaminandriana, ilay zanaka faravavin'Andriamasinavalona. Tsy azo afangaro mihitsy anefa izy io amin’ilay andriambavy mitovy anarana aminy, izay anabavin’Andriamasinavalona ary milevina any Ambohitraina. Ity andriambavy ity no nifidy honina sy ho tompom-bodivona teo Aminampanga, toerana izay novonjena novaina anarana ho Anosimanjaka taty aoriana. Ny mampalaza an'ity vohitra ity dia i Ranavalontsimitoviaminandriana ihany, izay antsoina am-pitiavana hoe "Inenibe". Inoan’ny ankamaroan’ny olona ho manana hasina manokana izy, noho ireo tantara somary mifono angano milaza ny fifindrany monina niala avy eny Alasora ka nitetezany ny rano hatreo Anosimanjaka teo ambony ravitatamo, ary koa noho ireo fahagagana fanasitranana sy fiarovana niseho tamin’ireo olona mangatam-pitahiana aminy. Izy dia isan'ny loharano niavian’ireo andriamanjaka rehetra teto Imerina. Raha zohina ny taranany, Ranavalontsimitovy dia zanak’Andriamasinavalona sy Ramananandrianjaka. Ny iray tampo aminy dia Andriantomponimerina (ilay mpanjaka naditra voalohany tao Ambohidratrimo) sy Ramatoanimerina (na Rafotsimifidilahy) izay nitoetra teny Ambohijanakandriana–Mamioby, niavian’Andriamiaramanjaka, izay rain’Andrianampoinimerina. Niteraka sivy mianadahy i Ranavalontsimitoviaminandriana, ka ny dimy lahy tamin' izy ireo izany no nanjary loharano niavian’ireo Andriamasinavalona ao Anosimanjaka izay antsoina hoe "Zanadranavalona". Ny efa-bavy kosa dia nanana anjara toerana lehibe tamin'ny fanitarana ny fianakavian'ny mpanjaka: # Ratomponimerimanjaka: vadin’Andriantrimobemihisatra, mpanjakan’Ambohidratrimo. # Ramanitrandriatsimitovy (na Rasoherina reniny): nanambady an’Andriambolanambo tao Namehana izy, ary niteraka an-dRamorabe (vadin’Andriamananimerina, mpanjakan’Ambohidratrimo, ary nipoiran'ny andriana rehetra avy eny) sy Rasoherina (vadin’Andriambelomasina mpanjakan’Ambohimanga, niavian’ny andriamanjaka nanjaka teto Imerina rehetra. # Rapapangosasakinivorona: nonina tao Ambohimitsimbina izy, izay niteraka an’i Rasahalarazaka, vadin’Andriampoinimerina mpanjakan’Antananarivo, loharano niavin’ny andriamanjaka tao toa an’Andrianambotsimarofy. # Razakanavalondralambo: izay niavian’ny Andriamasinavalona ao Fikarana (Ivato), izay isan’ny Zanadranavalona ihany koa. Ankoatra ny faka ara-tantaran'ny mpanjaka, ny mampalaza indrindra an’Anosimanjaka mandraka androany dia ny fankalazan’ireo Zanadranavalona isan-taona ny andro fandroana amin’ny tsinambolan’ny Alahamady. Io fombafomba io dia tanterahina am-panajana lehibe sy manaraka ny fomba taloha, araka ilay hafatra sarobidy napetrak’i Nenibe ho an'ny taranany. === Ambodirano === {| align="center" |[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]] |} ==== Antsahadinta ==== [[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|281x281px|Tranomasin'Andriamangarira ao amin'ny rovan'Antsahadinta|alt=]] Antsahadinta dia anisan'ireo vohitra malaza eny Ambodirano (Imerinatsimo). Ao atsimo-andrefan’Antananarivo no misy azy, ary mbola rakotra ala izay voakarakaran’ireo taranaka hatramizao ka lasa toeram-pitsantsangana mahafinaritra, izay hahitana tranom-bakoka. Araky ny tantara dia izany [[Andriamangarira]]<ref>Lucien Paul Raharison (2012), ''Thèse de Doctorat'': [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing « ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990 ''»], Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&hl=fr&sa=X&redir_esc=y ISBN 9781698427225])</ref> izany, rahalahan-drain’Andriambelomasina, no mpanjaka, andriantompombodivona nanorina voalohany an'Antsahadinta, nampanao ny hadivory 7 sosona manodidina sy nandrara ny fikapana ny hazo ka nahavoatahiry ny ala manodidina ny vohitra. Hoy ny tononkira: <blockquote>«'' Mananjara samy vohitra Antsahadinta. Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany ! ''»</blockquote> [[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|266x266px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanjaka|alt=]] Avy tamin’ny taranaky ny mpanjaka Andriamangarira<ref>Thomas Rakotoarivelo (2016), « ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany'' »'','' Fanontana manokana - Antananarivo.</ref> tao Antsahadinta no fangalan’ny mpanjakan’Antananarivo vady ka nataon’Andrianamboatsimarofy ho toeram-pamaharana izy satria nisy ny havany. Andriamaromanompo, izay zanak’Andrianamboatsimarofy, dia nanao toeran-droa fonenany: dia tao Antsahadinta izay nisy ny renibeny sy ny havany, sy tao Isoananjakana (Anosizato). <br /> Hoy i Lebel<ref>Jean Claude Hebert (1804), « ''Les tribulations de Lebel'' « ''Negociant - voyageur'' » ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803)'' », ''In'' « ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'' », ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''</ref>, mpividy andevo, raha tonga taty Imerina izy tamin’ny taona 1803, nitantara: <blockquote>«''…Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan’ireo havany dia: ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan’Ambohidratrimo, izay afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao na Ravaonimerina, izay vadin’Andriatomponimerina, sy i Razafinamboa….''»</blockquote> Volana vitsivitsy tato aoriana (Aogositra 1803) maty Reniamboa, vadiben-dRamaromanompo; noararaotin’Andrianampoinimerina izany hanafihana an’Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianakaviany fa mafy fiarovana hono io vohitra io sady misy ny havany maro be. Nataon’Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka. Afaka nandositra indray Rabehety sy ireo havany akaiky, ary lasa nankany an-drefana any [[Imamo]] izy, fa azo sambo-belona tao kosa i Ramaromanompo sy i Ravaonimerina, anabaviny, izay nalahelo mafy ny vadiny lasa nandositra; dia nalain’Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Ny taranak’Andriamangarira sy ny havan-dRamaromanompo kosa dia noroahiny hiala ny vohitra. Napetrak'Andrianampoinimerina hiandry fanjakana tao Antsahadinta i Rabodozafimanjaka, isan’ny roambifolo vavy vadiny, zanak’Andriantsira, avy eny Alasora ka tao izy sy i Rakarabo zanany tamin’Andrianampoinimerina no nijaka sy nisaotra omby amin’ny andro Fandroana. Nanomboka hatramin’izay dia i Rabodozafimanjaka sy ny taranany no nipetraka tao ary milevina ao. Fasana fotsiny sisa ho an’ny mpanjaka Andriamangarira; ao ihany koa ny fasan-dRatsimisotry Zazamarolahy sy ny taranany, ao ihany koa ny an’ireo taranak'Andrianjakatrimo sasany, izay ao anatin'ny sokajy Andriamasinavalona; ary ery andrefan’ny tanàna ery kosa no misy ny fasana nametrahana an’Andrianamboatsimarofy, izay mpanjaka resy tao Antananarivo sy ny an-dRatsimihara. <br /> {| align="center" |+Vakoka tranainy ao Ambodirano Imerinatsimo |[[File:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|thumb|Fasan-dakan'ny mpanjaka ao amin'ny Rovan'Antsahadinta|300x300px]] |[[File:Ivatobe avaratra.jpg|thumb|Fasana tranainy (ankavia) ambony vatolampy ao Ivatobe avaratra|320x320px]] |} === Vakinankaratra === Ny andriamanjaka sy ny taranany izay nanjaka tany amin'ny faritr'i Vakinankaratra, izay nantsoina koa hoe Fanjakan'Andrantsay fahiny, araka ny anaran'ilay renirano mandalo ao, dia andriana avy any Imerina ihany ny fiaviany. Izany indrindra no antony lehibe nampidirin'ny mpanjaka Andrianampoinimerina an'Andrantsay ho isan'ny faritra merina taty aoriana, satria ankoatra ireo mponina tompontany dia vahoaka merina avokoa ny ankamaroan'ny mponina nifindra nonina tany. Ny loharano niavian'ireto mpanjaka tany Andrantsay ireto dia i Andrianony (na Andrianonifonamanjakatany) sy ireo anabaviny roa vavy, dia Ramanjaka sy Ramanalina. Havana akaiky na iray tampo amin'Andriampanarivofonamanjaka avy ao Ifanongoavana mihitsy izy ireo, satria samy taranaka avy amin'Andrianamponga II, izay anadahin'ny mpanjakavavy Rafohy sady zanak'i Rangita Trimovavavy. Nifanila vodirindrina ny fanjakan'izy roa tonta tany am-boalohany: ny tao Ifanongoavana tany atsimo, ary ny tao Vatodrangy (Ambohidranadrambo) tany atsinanan'Ambohimahatakatra, izay faritra lasa difotry ny rano taty aoriana rehefa natsangana ny tohadrano tao Mantasoa. Fony nanjaka i Andriamasinavalona taty Antananarivo, dia niakatra hanoa sy nanaiky ny heriny hono i Andriampanarivofonamanjaka. I Andrianonifonamanjaka mianadahy kosa anefa dia tsy nahatoky loatra an'ity mpanjaka ity ka nanda ny hanoa, ary naleony nilaozana ny fanjakany izay lasa teo ambany fahefan'Andriampanarivo taty aoriana, mba hifindra monina nianatsimo. Niara-niainga tamin'izy ireo tamin'izany fifindra-monina izany ny filohan'ny vahoakany sasany toy ny hova sy ny menakely, ny angaralahy, ary ireo mpanompo. Nanaraka ny moron'ala atsinanana ny dian'izy ireo satria mbola tany efitra tsy nisy olona nanelingelina izany toerana izany. Nivezivezy ela be nitady tany hotonenana izy ireo: tonga hatrany Kiriiroka any Fisakana, niverina nianavaratra taty amoron'ny renirano Onive, nandalo an'i Vontovorona, ary farany vao tody tany amin'ny faritry ny renirano Andrantsay sy Betafo. Teo amin'izany tany izany dia efa nisy ny Vazimba nantsoina hoe Radobay. Nalain'i Andrianony ho sakaiza ity Vazimba ity saingy nofitahiny sy novonoiny taty aoriana mba halana avokoa ny ody sy ny sampiny, ka nahazoana mora foana izany faritany izany mba hanjakany am-piadanana. Nony efa niorina tsara ny fanjakana vaovao, dia nanapa-kevitra ny hifampizara ny tany izy telo mianadahy. Noho ny hatezerana sy ny alahelo vokatry ny namonoana ampitaka ny osiny ho mariky ny fizarana, dia nandao ny toerana i Ramanalina vavy ka nirintona nankany Fisakana. I Andrianony sy Ramanjaka sisa no nifampizara ny fanjakana tao Amboavoa: i Ramanjaka dia nifidy ny ilany atsinanana izay nanalokaloka tany mandrimandry ka tao Ambohitradrainarivo sy Betafo izy no nonina, fa i Andrianony kosa nahazo ny ilany andrefana izay somary mafampana sy akaiky ny Sakalava, ka nanorim-ponenana tao Fiva (Fivavahana). Zato taona mahery kely taty aoriana, rehefa nidina nanamatatra sy naka an'i Vakinankaratra ny Mpanjaka Andrianampoinimerina, dia Andrianonitomponitany tao Betafo sy Andriamasindraibe tao Vohimalaza (izay samy taranaka avy amin-dRamanjaka) no novantaniny voalohany. Noho izy roa lahy ireo tsy nanohitra fa nanaiky ny hanoa avy hatrany, dia tsy nesorin'Andrianampoinimerina tamin'ny fitondrana izy ireo fa nataony ho isan'ny laharan'ny Andriamasinavalona miaraka amin'ny taranany rehetra. Etsy an-daniny, i Andriamanalinibetsileo izay taranak'i Andrianony kosa dia nitsangana nanohitra sy namaky ady tamin'Andrianampoinimerina. Nony resy tamin'ny ady izy rehefa nandeha ny fotoana, dia novonoina ary nofoanana tanteraka ny vohitra nisy azy. Ny zanany roa lahy, Andriambongo sy Andriamanalimbehiantana, anefa dia nanaiky mangina ary namadika an-drainy mihitsy aza; vokatr'izany dia nomen'Andrianampoinimerina tany sy fanjakana ihany izy ireo, ary i Andriambongo aza dia natao vadin-dRamasindrazana ka niteraka an'i Ramboasalama, ilay zaza saika hampanjakain'ny mpanjakavavy Ranavalona I rahavavin-dreniny mba handimby azy. Taty aoriana, i Andriantsileondrafy izay zanak'Andrianonitomponitany tao Betafo no natao ho lehiben'ny andriana amin'i Vakinankaratra manontolo. Ireto manaraka ireto no nanjary tompomenakely lehibe tao Vakinankaratra tamin'izany, ao avaratry ny renirano Mania: Andrianonitomponitany tao Betafo, Andriamanalina tao Manandona, Andriamasindraibe tao Antsirabe, Andriambongo mirahalahy tao Imenabe Iarivo, ary Andriamaroanaka tao Ambohitrandraina. Tsiahivina fa i Ranavalona, anabavin'Andriandahimbolamena (tompomenakely tao Ambohijanaka (Vakinisisaony)), dia nanambady an'i Andriamanalina mpanjakan'i Manandona (Ambohiponana, zanak'Andriamasindraibe) izay isan'ny mpanan-karena nanefoefo indrindra tany Vakinankaratra, ary izany indrindra no nampisy ny fihavanana akaiky teo amin'ny andrianan'Ambohijanaka sy ny any Manandona. Rehefa resy, azo sy nanaiky lembenana i Vakinankaratra, dia nampiana an'ireo fanjakana rehetra tamin'ny vakin'i Mania sy vakin'i Matsiatra hatrany Tsienimparihy any ny fanjakana merina. Ireo mpanjaka izay nanaiky lembenana tamin'Andrianampoinimerina dia nijanona teo amin'ny fitondrany ihany saingy nampitoviana fitondrana tahaka ny menakely, fa ireo nitsangana nanohitra kosa dia nalaina ny fanjakany ho lasa « Menabe » fehezin'Antananarivo mivantana na natambatra tamin'ny fanjakana iray ao Vakinankaratra. Teo amin'ireo tany ireo, ny fanjakan'i Fisakana notarihin-dRarivoekembahoaka dia niala tamin'ny fanjakany noho izy nifidy ny hanohitra izy tamin'izany andro izany, ka resy, fa i Manandriana (fanjakan'Andrianatara), Isandra (fanjakan'Rajoakarivony), ary Ilalangina (fanjakan'Andriambavizanaka), ary Itsienimparihy (fanjakan'Rarivoarindrano) kosa dia nijanona tamin'ny toerany avokoa noho izy ireo nifidy ny hanoa. Midadasika tokoa ny faritr'i Vakinankaratra satria ny farany avaratra dia Rangaina (Antanifotsy), ny atsimo Tsienimparihy (Ambalavao), ny atsinanana ny ala midadasika, ary ny andrefana ny fanjakan'ny Sakalava Menabe. Voazara roa lehibe ny faritra: ny Andafiatsimonimatsiatra (Tsienimparihy, Ilalangina, Isandra) sy ny Andafiavaratrimatsiatra (Manandriana hatreo Ivato no mianatsimo), miaraka amin'Ambohitsimanova atsinanana sy andrefana izay nifampisaraka teo Ambohijafy, saingy i Betafo ihany no foiben'i Vakinankaratra manontolo. Rehefa vita ny fandaminana an'i Vakinankaratra manontolo, dia nitodi-doha nianavaratra hody ny tafika mpanjaka. Nony tonga teo Ambohipeno (tendrombohitra atsimo-atsinanan'i Ambatolampy ankehitriny, eo amoron'i Onive), dia nitodika tamin'ireo zana-dRangorinimerina fito lahy ny mpanjaka Andrianampoinimerina; ho valisoa amin'ny nifikiran'izy ireo sy ny tetika ary ny ady nataony nahazoana an'i Vakinankaratra, dia nomeny azy ireo ho menakely ifampizarany ny tany eo anelanelan'i Vakinankaratra, Ambodirano, ary Vakinisisaony, hatreo Ihazolava mianatsimo ka hatrany Rangaina (Antanifotsy), izay toerana mbola ipetrahan'ny taranany mandraka ankehitriny. ==== Betafo ==== [[Sary:Andrianonitomponitany.jpg|vignette|377x377px|Fasan'Andrianonitomponitany, mpanjakan'Andratsay|alt=|ankavia]] Renivohitry ny toko Vakinankaratara izy. Ny anarany hono, dia avy amin’ny hoe Be-eto-afo (Be setrok’afo) satria tanàna be trano madinika midonan-tsetroka izy fehizay, fa nisy vahoaka (menakely sy andevo) mpiandry ny Vohiambo (fasan’andriana) izay ilevenan’Andrianonitomponitany sy ny taranany; nantsoina ihany koa hoe « Itsaravavaka » ny fasany, araka ny firarian’Andrianampoina izay nanenina mafy tamin’ny nampamonoana azy tsy ara-drariny ka nanao hoe: « Mba ataovy tsara vavaka re izaho sy ny taranako, ry Andrianonitomponitany ô ! Fa aza manody izany voafitaka ! ». Ambohitsimanova izany dia tanàna kely eo avaratry ny farihy Tatamarina. Tamin’ny Merina « lavasofina » naka an’ i Vakinankaratra tamin'izany, dia tsy mba nanohitra i Betafo; ka teo amin’io toerana io no nanao [[velirano]] ny andaniny roa: [[Andrianampoinimerina|Andrianampoina]] nanome toky fa tsy hanova ny fitondrana ary tsy hanetry razana; teo andaniny indray Andriantsileondrafy, zanak’Andrianonitomponitany, nisahàto fa hanoa an’Andrianampoina ka tsy hanova izany izy sy ny taranany. Tonga toerana fisehoan’ny andriana teo sy fivorian’ny ambanilanitra amakiana ny kabarin’ny mpanjaka, ary lasa toerana fanaovan-dalonana. Itatamarina dia ilay farihy ao atsimon-tanàna, laza manokan’ i Betafo. Natahorana izy tany aloha fa rehefa hisy hiamboho hono ireo andriandahy lehibe ao Betafo dia mivadika maloto toy ny misy taim-boraka ny rano ka dia Andranomilalahy no natao anarany fony izy mbola [[kamory]] kely. Andrianonitomponitany no nanamboatra azy ho tonga farihy lehibe niaraka tamin’ireo hady fito sosona ka sady lasa fatsakana izy raha misy [[fahirano]] no manda fiarovana avy eo atsimon-tanàna. === Vonizongo === Ny faritr'i Vonizongo dia manomboka eo amin'ny renirano Moriandro, mandalo ny tanànan'i Mahitsy miankandrefana-avaratra, ary miitatra hatrany Andriba. Izany andriandahy atao hoe Andriamisavalambo I izany no mpanjaka voalohany tany, ary niara-belona tamin'ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka izy. Nalaza ho nahery nandeha dia mampitolagaga ity mpanjaka ity, ka tanàna roa nifanalavitra be no tratrany indray andro, ary samy isaorany omby amin'ny andro Fandroana. Na izany aza, ratsy fitondra vahoaka loatra izy ka nanjary halan'ny olona tanteraka. Ankoatra izany, izy no voalaza fa nahita ny tangena voalohany teo amin'ny tantara, ary nanorina ny fampinomana tamin'io poizina io ho fitaovana fitsarana; izay resy sy maty tamin'izany dia nobaboina avokoa ny fananany rehetra. Noho izany herisetra izany, dia nangidy hoditra tamin'ny vahoaka Andriamisavalambo. Mba hamaranana izany fitondrana jadona izany, dia niainga Andrianentoarivo niaraka tamin'ny loholona 10 lahy, vatan-dehilahy 40, vahoaka sasany, ary Ravonizongo teo Lohavohitra mba hanafika an'Andriamisavalambo. Resy tao Andriba Andriamisavalambo ary novonoina tao Ambohitromby taty aoriana. Vokatr'izany, lasan'Andrianentoarivo ny fanjakany manontolo ary nantsoina hoe Maromadinika ny vahoakany. Ny tantaran'ny fahazoan'i Andrianentoarivo ny tany ao Lohavohitra kosa dia mifandray amin'ny fanamboarana fefiloha tety Antananarivo. Raha nijery ny heniheny be teo andrefan'Antananarivo ny mpanjaka Andrianjaka, dia niloa-bava nanao hoe: ''« Tsy avelako tsy ho vary io any am-parany any ! »''. Dia nampihady an'Ankadimbahoaka ny mpanjaka, izay hadi-tany voalohany nampanaoviny ny vahoaka ho fefiloha. Samy nandraharaha sy niasa teo avokoa ny Ambaniandro sy ny havan'andriana tamin'izany, anisan'izany Andriantompokoindrindra sy Andrianjaka. Tamin'izay fotoana izay, nisy tetika maty paika nifanaovan'ireo andriandahy, ka hoy Andriantompokoindrindra tamin'Andrianentoarivo: ''« Aza maka ny misy tany fa ny misy vato alaina »''. Rehefa avy eo, nokapohin'Andriantompokoindrindra i Andrianentoarivo sady nitenenany mafy hoe: ''« Ity tsy mba mahavita ny anjarany ! »''. Nitomany Andrianentoarivo namaly hoe: ''« Vato ka ataoko ahoana ! »''. Kanjo hevitra iraisan'izy roa lahy izany mba hanomezan'Andrianjaka an'i Lohavohitra ho an'Andrianentoarivo ho valin'ny fahasahiranany. Indray andro, tafahoana teny Andringitra Andrianjaka sy Andrianentoarivo ary ny vahoaka, ka nangataka Andrianentoarivo nanao hoe: ''« Aoka mba honenako ity Lohavohitra ! »''. Namaly Andrianjaka hoe: ''« Honeno ! »''. Rehefa nanontany momba ny vodihena i Andrianentoarivo fandrao misy hadino ka mahadiso, dia hoy Andrianjaka: ''« Izay hanin'ialahy koa haninona, ny ahy atero ! »''. Dia nandeha Andrianentoarivo nankany Lohavohitra, ary taty aoriana dia niverina nitsidika an'Antananarivo indray izy nangataka an'i Babay. Gaga Andrianjaka ka nanao hoe: ''« Lohavohitra lasan'ialahy ! Ka dia alain'ialahy indray Babay ! »'', saingy namaly i Andrianentoarivo hoe: ''« Ka fanjakanao ihany anie, tany ampandriko ho anao ! »''. Nifanao orimbato teny Andringitra izy roa lahy ho fanamafisana izany fifanekena izany. Rehefa nitoetra teo Lohavohitra Andrianentoarivo, dia nampanaiky an'i Vonizongo manontolo. Niteraka roa lahy izy, dia Andriamosanja sy Andriampimanjaka, izay nizara an'i Vonizongo ho roa (atsimo sy avaratra), ary ny taranany no nanjary tompom-bodivona tamin'iny faritra avaratra-andrefan'Imerina iny. Aman-jato taonany taty aoriana, tamin'ny andron'Andrianampoinimerina nampandry tany tany Marovatana (Ambohidratrimo), dia tonga tamin'ny nahim-pony ny iraka avy amin'ireo terak'Andrianentoarivo tany Vonizongo. Nilaza tamin'ny mpanjaka izy ireo nanao hoe: ''« Avy manaiky ho zanakao izahay, fa mandre ny teninao hoe hampiadana ny vahoaka…! »''. Faly loatra ny mpanjaka ka ho valin'ny faneken'izy ireo, dia tsy nesoriny fa napetrany tamin'ny vodivona nisy azy tsirairay avy izy ireo. Ireo zanak'Andrianentoarivo dia nataony ho isan'ny Andriamasinavalona ary nomeny elomena isan-dahy. Nozarain'Andrianampoinimerina ho folo araka ny isany i Vonizongo, ka Andriantsimidodò sy Andriantsoba no natao ho isan'ny filohany tamin'izany fotoana izany. ==== Ambohimirimo ==== Betsaka ny vohitra nisy ny terak'Andrianentoarivo ao Vonizongo, saingy vitsy no nahazoana tantara firy satria ny sasany efa lasa haolo na niova anarana taty aoriana. Ny hany nahazoana tantara dia Ambohimirimo, izay ao amin'ny zarantanin'i Tsaravoninahitra. Ambohimirimo (na Mananjara ankehitriny) dia ilay vohitra mifono ala matevina tazana ery andafy andrefana atsimon'i Mahitsy (miala amin'ny Lalam-pirenena faha-4), ampitan'ny renirano Moriandro. I Andriandambofontany, izay nitondra an'i Tsaravoninahitra, no andriana nandimby fanjakana tao Ambohimirimo tamin'ny andro nanjakan'Andrianampoinimerina tamin'izany fotoana izany; izy sy ny razany toa an'i Andriampitsaikarivo, Raoniambato, ary Raoniambatomandimby rainy no milevina ao amin'io vohitra io. Taty aoriana, napetrak'Andrianampoinimerina teny Rasoamananoro zanany, izay renin'i Ramasy. Nony niamboho anerana ny mpanjaka Radama I taty aoriana, dia natolotry ny mpanjakavavy Ranavalona I ho an-dRamboasalama (zanak'anabaviny) ny vohitry Ambohimirimo, ka izy no andriana tompombodivona tao hatramin'ny nahafatesany. Andriantasy mianadahy, zanak'i Ramboasalama, dia manana fasana ao ilevenan'ny taranany ihany koa. Nisy rova sy lapa tsara tarehy dia tsara tao fahizay, izay voahodidina amontana sy aviavy maitso vaitra, ka nahatonga ny ntaolo hanao fitenenana hoe: ''« Mananjara izay monina ao »''. Izany indrindra no niavian'ny anaran'ilay vohitra ankehitriny hoe « Mananjara ». === Imamo === Ny tantaran'ny faritr'i Imamo dia manana ny lanjany manokana teo amin'ny tantaran'ny fanjakana merina, satria tsy natao isan-toko manokana izy taty aoriana fa natambatra manontolo tamin'Ankibonimerina efa-toko, ka nampiray tanteraka an'Imerina sy Imamo. Ny mpanjaka lehibe voalohany fantatra tany Imamo dia Andriambahoaka rainy, ary Manazary no renivohitry ny fanjakany tamin'izany fotoana izany. Andriambahoaka II (na Andriambahoakafovoanitany), izay zanany lahy sady niara-belona tamin'ny Mpanjaka Andriamasinavalona, no nandimby azy teo amin'ny fitondrana. Izy no nanorina ny renivohitra vaovao tao Amboniazy, nosy kely iray miorina eo atsinanan’ny farihin’Itasy, toerana misy ny fasana ilevenany mandraka ankehitriny. Rehefa niamboho anefa ity mpanjaka ity, dia voazara roa lehibe ny faritr'Itasy: ny ilany Imamo Atsinanana (Ambohitrambo, Ambohibeloma, Arivonimamo, Ambatolevy) izay nanjakan’Andriampivoanandriamanitra zanany lahitokana, ary ny ilany Imamo Andrefana (Manazary, Ambohitrondrana) izay natolony ho an’Andriampanarifito zanak’anabaviny. Taty aoriana, Andriamarimampihovohovo (na Andriamary), izay zafiafin’Andriampanarifito, no nanjaka tao Ambohitrondrana. Tamin'ny andro nanafihan'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina farany an'Antananarivo, dia lasan-ko babo ny zanaka roa vavin'Andriamary, izay saika lasa ho vadin'Andriamboatsimarofy tao an-dapa tao Antananarivo. Soa ihany anefa fa navotan’Andrianampoinimerina izy roa vavy, ary nampanateriny tamim-panajana tany amin’ny rainy tany Ambohitrondrana. Faly tokoa Andriamary nahita ny fiverenan'ireo zanany voavotra, ka niaiky ny hatsaram-pon’ilay mpanjakan’Ambohimanga izy ary niantso ny vahoakany . Naniraka olona nankany amin’Andrianampoinimerina izy hilaza fa manolotra ny fanjakany ho azy. Taty aoriana, niakatra tany Ambohimanga Andriamary, nielo mena narahin’ny vahoaka maro, ka tsinjon’Andrianampoinimerina tery Mangabe izy. Rehefa nifanena teo antenatenany izy roa lahy, Andrianampoinimerina nilanja basy ary Andriamary kosa nielo mena, dia nifampiresaka tamim-pahatsorana ka nanao fampihavanana matanjaka. Ho valin'izany fanekena am-pon'Andriamary izany, dia nianiana Andrianampoinimerina fa tsy hovany amin'izay tany ipetrahany izy sy ny taranany mandrakizay doria, ary tsy hataony resy lanja noho ny sasany ny tany Mamo. Etsy an-daniny kosa, ny andriana tao Imamo Atsinanana, dia Andriampoetsakarivo sy Andriamarobasy, no nifidy ny hanondro basy sy hanohitra an’Andrianampoinimerina. Tsy nety nanoa izy ireo, saingy resy tamin'ny ady ka novonoina taty aoriana. Ny rahalahin'izy ireo kosa, dia Andrianamborinandriamanitra mirahalahy avy sy ny zanany, no tonga nanaiky lembenana tamin'Andrianampoinimerina, ka tsy novana sata ny toerana nisy azy. Rehefa azo tanteraka Imamo Atsinanana, dia nakambana ho isan'ny faritry Ambodirano sy Marovatana. Teo amin'ny lafiny sata kosa, ny taranak’Andriamary irery ihany no natao ho laharan'ny Zazamarolahy, fa ny andriana sisa rehetra tany Imamo kosa dia nijanona ho andriana amin'ny laharan'ny Andriamasinavalona. Mba hanamafisana izany fampihavanana izany, dia nifamatotra mafy ara-panambadiana Imerina sy Imamo taty aoriana ka nanjary fianakaviana iray ihany. Ny mpanjaka Radama I dia nanambady an’i Ravao sy Ramoma, izay samy zanak’Andriamary (i Ravao taty aoriana dia nisaorany ka nanambady an-dRamanetaka). Rabodosahondra, anabavin’i Radama I, kosa dia nampakarina ho vadin’i Ratefinanahary, zanak’anabavin’Andriamary. Ary Ratsiadala, izay anabavin’i Radama I ihany koa, no nanambady an-dRahanety zanak’Andriamarobasy. Farany, i Razaka Ratrimo, izay zanak’anabavin’Andriamary, no nanambady an’i Ramasindrazana, ka niteraka an-dRamoma mianadahy avy, izay tsy iza fa ilay nanjary ho lasa mpanjakavavy Ranavalona II. == Jereo koa == * [[Fanjakan' Imerina]] * [[Lisitry ny mpanjaka merina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] == Loharano == <references /> [[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] dpcwe3qtjcwpid9ov3nuabzvxtqlhnw 1145672 1145668 2026-06-29T16:20:31Z Hephaestus-Mrz36 22223 /* Ny vohitry ny Andriamasinavalona eto Imerina */ 1145672 wikitext text/x-wiki [[Sary:Fitomiandalana 2.png|vignette|363x363px|Fitomiandalana ao amin'ny Rovan'Antananarivo, renivohitry ny fanjakan' Andriamasinavalona|alt=]] '''Andriamasinavalona''' dia mpanjakan'Imerina tokony ho tamin'ny manodidina ny taona 1675. Ny mpanjaka [[Andriantsimitoviaminandriandehibe]] no rainy, ary Rafaravavy kosa no voalaza fa reniny. Andrianjakanavalondralambo na ihany koa hoe Ralambonandriantsimitovy hono no anarana niantsoina azy fony izy andriantompombodivona teny amin'ny vohitr'[[Alasora]] tamin'izany, ary izy dia nanoa an-d[[Razakatsitakatrandriana]] zokiny, izay nandimby an-drainy nanjaka tao Antananarivo. Avy amin'ny anarany no nipoiran'ny sokajin'[[andriana]] atao hoe [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]], izay ahitana ny taranany sy ireo havany. Tsy nanongana na ihany koa nandroaka an-jokiny teo amin’ny fitondrana izy, fa ny vahoaka, araka ny hevitra sy ny teti-kadin’Andriamampandry, [[Hova|hovalahy]] izay nanolontsaina azy, no antony nahatonga izany. Nisy roambinifolo (12) vavy ny vadin’Andriamasinavalona, vokatry ny famoriam-panjakana, ary niteraka sivy lahy sy vavy maromaro izy. Samy tiany hahazo anjara fitondrana kely tsirairay teo amin’ny fanjakana, na ny zanany naterany, na ny zanaky ny iray tampo aminy, ka nahatonga ny fanjakana «[[Menakely (tany)|Menakely]]» ho marobe. [[Andrianambonimena]], zanak'anabaviny tao [[Alasora]] no notendreny handimby azy ho eo amin'ny fanjakana. Anefa, i [[Andriantomponimerina]], zanany tao [[Ambohidratrimo]], no nitana babo azy fotoana maro mba hanereny azy hanome ny [[Fanjakan' Imerina|fanjakan’Imerina]] manontolo. Afaka ihany anefa izy ka niverina nody tao Antananarivo, izay renivohitry ny fanjakany. Niamboho sy nafenina tao Antananarivo izy tany amin'ny manodidina ny taona 1710 tany ho any, ary heverina ho naharitra zato (100) taona ny andro niainany. == Andriamasinavalona, mpanjakan'Imerina (1675-1710) == Andriamasinavalona no mpanjaka faha-sivy taorian’ny nanjakan-d[[Rangita]], ilay voalaza fa nanorina ny fanjakana merina voalohany. Izy dia zafiafin’[[Andrianjaka]], ilay mpanjaka nanorina an'Antananarivo (1610-1630), ary mazava ho azy fa izy dia anisan'ny razamben’[[Andrianampoinimerina]], mpanjakan'Avaradrano (1785-1810). Teraka ny tsinambolan’ny [[Alahamady]] toa an-d[[Ralambo]] razambeny izy; Andrianjakanavalondralambo na Ralambonandriantsimitovy no anarana nentiny fony izy tompom-bodivona tao [[Alasora]], nanoa an’[[Andrianjakatsitakatrandriana]] zokiny, izay nandimby an-drainy: i Andriantsimitoviaminandrianandehibe, mpanjaka tao Antananarivo. Rehefa nanjaka izy dia naka ny anarana hoe Andriamasinavalona (izay midika hoe: «andriana manana ny hasina, harena voatahiry sy navalona hataramin’ny ela»). Andriamasinavalona dia anisan’ny andriamanjaka nalaza teto Imerina, izay fakana tahaka satria nahay nifandray sy niahy ny soa ho an’ny vahoakany izy, ary tia ny zanany sy ireo havany, nanam-panahy ka mamy hoditra tamin’ny olon-drehetra ary tena nampihatra ilay fiteny hoe: «Ny fanahy no olona». Feno fahendrena izy tamin’ny fitondrana ny tany, ary nanana ny hatsaram-po teo amin’ny fifandraisana amin’ny vahoakany. Tsy [[lefona]] na ihany koa [[basy]] aman-[[tafondro]] no nentiny namory ny fanjakana merina, fa ny fahaizany nifandray tamin’ny mponina: Andriamanjaka nahay niara-nidinika amin’ny vahoakany ny ho soa teo amin’ny fanjakany, sy ny ratsy tokony ialana izy. === Ny nandraisany ny fanjakana === Taorian’ny nihambohon’ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe, dia Andrianjakatsitakatrandriana zokin'Andriamasinavalona no nandray ny fitondrana tao Antananarivo, araka ilay didy fandovam-panjakana hoe « Fanjakana arindra ». Ny zandriny kosa, Andrianjakanavalondralambo, dia nampanoavina teo Alasora aloha mandra-piandry ny anjarany. Noho ny fifehezana ratsy sy ny fahasatran’Andrianjakatsitakatrandriana anefa, dia nijaly sy nankahala azy ny vahoaka.Mba hamahana ity olana ity, dia nitsapa ny sain’ireo andriana mirahalahy i Andriamampandry, loholona hendry avy eny Dilambato. Rehefa nanontaniany ny amin’ny fony izy ireo, dia nilaza ho manana « fo tokana » ilay zokiny, izay midika fa mpitondra jadona, manapaka irery ary tsy miera amin’ny vahoaka. Ny zandriny kosa kosa dia nambara ho manana « fo roa na fo telo », izany hoe mpitondra vonona hifampidinika sy hiera amin’ny vahoaka amin’ny zavatra rehetra. Noho izany fahasamihafana izany, dia nifidy ny « fo roa » ny vahoaka ary nanapa-kevitra hanongana ilay mpanjaka ratsy fitondrana.Nandray tetikady maty paika i Andriamampandry sy ireo olon-kendry namany toa an’Andriamanalina mba handroahana ny mpanjaka. Tamin’ny alalan’ny ozona sy ny fampiasana sikidy tamin'izany fotoana izany no nitaomana an’Andrianjakatsitakatrandriana hiala tamin'ny toerany tao Antananarivo. Tetsy an-daniny, nifindra nankao an-tanàna kosa ilay zandriny mandra-pahatongany tao Anatirova. Teo no nahazoany ny hobin’ny vahoaka ary naka ny anarana vaovao hoe Andriamasinavalona. Nodorana ny tranon’ilay zokiny teo Andohalo, ka voatery niala tanteraka sy niankandrefana izy.Na dia nahazo ny fahefana feno aza Andriamasinavalona, dia nasehony ny hatsaram-panahiny sy ny fahendreny satria tsy nanenji-dresy izy fa nalahelo ny zokiny. Nandefa lehilahy fito lahy izy hanolotra basy, lefona, ary vola iray kitapo ho vatsy sy fiarovan-tena ho an’ny zokiny mianakavy. Nanohina ny fon’Andrianjakatsitakatrandriana izany fahalehibiazan’ny zandriny izany, ka nitodika nianatsinanana izy nivavaka sy nitso-drano an’Andriamasinavalona mba ho ela velona sy ho lava fitondrana, talohan’ny nandehanany niankandrefana ho any Antsakalavan’i Boina.Raha fintinina, dia hita tamin’ity tantara ity fa ny tetikadin’Andriamampandry sy ny safidin’ny vahoaka no nanongana ny mpanjaka fa tsy ny fitiavam-pahefana. Izany indrindra no nanamarika ny fomban’Andriamasinavalona izay nanjaka tam-pahendrena sy niera tamin’ny vahoakany hatrany. === Ny fanitarana ny fanjakana Merina === Kely velarana ihany ny faritry ny fanjakana nolovain’Andriamasinavalona tamin’Andriatsimitoviaminandriandehibe rainy, satria tsy nihoatra an’Andringitra ny tany avaratra-andrefana, Angavokely ny atsinanana, Alasora ny atsimo, ary ny henihenin’i Betsimitatatra ny andrefana. Mbola nizarazara ho fanjakana madinika maro nifandrafy ny tany Imerina tamin’izany fotoana izany, ary tsy nanana fahefana firy tamin’ireo tompomenakely nipetraka am-bodivona ny fanjakan’Antananarivo. Noho izany fifandrafiana izany, tsy nandry fehizay ny tany fa nanjaka ny ady an-trano, ny asan-jiolahy, ary ny fisamborana olona hatao andevo hamidy amin’ny Vazaha na ny Arabo. Nitaintaina lalandava ny fianakaviana, indrindra ny zaza amam-behivavy, noho ny tahotra ny ho voatafika tampoka.Naneho izany tsy fandriampahalemana izany ny tantaran’Andriampanarivofonamanjaka sy ny olona fito lahy natanjaka niaraka taminy, raha niainga avy any Ifanongoavana hanatona an’Andriamasinavalona tao Antananarivo izy ireo. Voatery nentin’izy ireo niaraka tamin’ny vatan-dehilahy ny vady aman-janany satria natahotra izy ireo sao baboin’ny fahavalo ho lasa any amin’ny Ontaiva na Bezanozano raha avela fotsiny eo an-tanàna. Roa andro be izao no nandehanan’izy ireo teny an-dalana, ary ny alina ihany no sahy nandroso fa sao nisy nisambotra rehefa antoandro. Noho izany fitadiavana fiarovan-tena lalandava izany, tsy afaka nanao asa famokarana firy ny mponina ka nananontanona foana ny mosary teo amin’ny firenena.Manoloana izany fahantrana sy tebiteby nahazo ny vahoaka izany, ny asa voalohany noraisin’Andriamasinavalona teo amin’ny fitondrana dia ny famerenana ny fandriampahalemana mba hahafahan’ny olona miaina sy miasa am-pilaminana. Ny tetikady hitany nahomby indrindra dia ny famoriana ireo mpanjaka sy fanjakana madinika rehetra manodidina an’Antananarivo mba ho eo ambany fifehezany sy ny fahefany tokana. Tamin’ny alalan’izany famaritana mazava ny sisin-tanin’ny fanjakany izany no nahafahany niaro ny vahoaka rehetra ary nametrahany lalàna tokana hitantana sy hanaraha-maso akaiky ny ambanilanitra. === Ny namoriana an'Imerina === ==== Andriamasinavalona, olon'ny fihavanana. ==== Tsy ny haneho hery na voninahitra tamin’ny alalan’ny ady sy ny fandatsahan-dra no tanjon’Andriamasinavalona, fa ny hitondra fiadanana sy fandriampahalemana ho an’ny fianakaviana merina rehetra. Mba hisorohana ny fahorian’ny vahoaka, dia teny mamy sy ny fandrindrana fihavanana tamin’ny alalan’ny fanambadiana politika no nentiny namory sy nampifanaraka ireo fanjakana madinika. Manaporofo izany ireo vadiny 12 lahy izay tsy haitraitra velively, fa tetikady maty paika nifanarahana tamin’ireo mpanjaka madinika. Nisy ny velirano sy ny fananganana orimbato ho mariky ny fifanekena: Andriamasinavalona no mpanjaka tokana arahina, fa ho tambiny kosa, ireo tompomenakely mpihavana aminy dia mitazona ny fananany ary ny taranany no handova ny fanjakana any aoriana. Ny nanombohany izany dia tany Amoronkay, tamin’ny alalan’Andriampanarivofonamanjaka, mpanjakan’Ifanongoavana, izay nanana fiahiana vahoaka mitovy taminy. Rehefa nahita ny fahendren’ny mpanjaka Andriampanarivo sy ny loholona fito lahy, dia nanapa-kevitra hampidina ny fanjakany ho eo ambany fahefan’Antananarivo. Ho valin’izany fitokisana izany, dia nomentsika ho vadiny i Ranavalontsimitoviaminandriana anabavin’ny mpanjaka, ary nampihavanina ho vinanto sy rafozana izy ireo. Noho izany fihavanana izany, nandry fehizay ny tany ka nahatonga an’i Bezanozano, Ontaiva, Ivakiniadina, ary Amoronkay nanaiky am-pilaminana. Afaka nandeha antoandro tam-pifaliana ny olona fa tsy natahotra intsony, ary faly tokoa Andriamasinavalona satria tontosa tsy nisy fitaovam-piadiana ny fampihavanana ny tany. Ny taranak’ireto mpivady ireto: dia i Andrianjakavololonandriana sy i Andriantsimitovifonamanjaka, no nifehy ireo faritra ireo taty aoriana ary nantsoina hoe « zanak’anabavin’Andriamasinavalona ». Izany tetikady izany koa no nampiasainy tamin’ireo faritra hafa rehetra teto Imerina mba ho tonga fianakaviana iray eo ambany fifehezany: * Any Atsimo (Itsinjoarivo): Nalainy ho vady i Ralanimboahangy, zanak’Andriandanitramantany. Nony maty ny rainy, dia izy no napetraka niandry fanjakana tao Ambohimanjaka (Andramasina), ary ny taranany no nifehy ny vodivona tao. * Any Avaratra sy Andrefana (Manohilahy): Nalainy ho vady i Ramananandrianjaka, zanak’Andriamasinteny. Ny zanak’izy ireo, Andriantomponimerina, no lasa mpanjaka voalohany tao Ambohidratrimo. * Tao Ambohitrabiby: Nalainy ho vady i Ranavalontsitakatrimerina, avy amin’ny Zanadralambo, ka ny zanany no nampanjakaina tao. * Tao Antananarivo: i Ramananimerina kosa no niteraka an’Andrianjakanavalomandimby izay nampanjakaina tao. * Ao Avaradrano: Mba hanamafisana ny fihavanana amin’ireo havan-drazana, izany hoe ireo Andrianteloray: Andriandranando, ary Andriantompokoindrindra, dia nampakariny ho vady Ratompondraondriana. Nisy ny fepetra nifanarahana tamin’ny fianakavian-drazazavavy fa hahazo fahatelon-tanana izy raha misy fisarahana, ary ny zanany no handova fanjakana. Izy no niteraka an’Andriantsimitoviaminandriandrazaka, izay nomena ny fitondrana tao Ambohimanga. Raha fintinina, tamin’ny alalan’ireo fanambadiana ara-politika sy velirano maro isan-karazany ireo no nahafahan’Andriamasinavalona nampandry ny tany sy namory an’Imerina manontolo tam-pahendrena, tsy nampiasa hery na basy aman-defona fa nifototra tamin’ny firaisankina sy ny fihavanana. ==== Ny famaritam-panjakana ==== Mba hametrahana fandriampahalemana sy hisorohana ny fifandirana eo amin’ny fanjakana roa tonta tamin'izany, dia nifanaraka Andriamasinavalona, mpanjakan’Imerina, sy Andriambahoaka, mpanjakan’Imamo, fa hovariana ny sisin-tany mampisaraka azy ireo. Ny fomba namaritana izany dia ny fiaingan’izy roalahy vao maneno akoho tokana amin’ny maraina, ka izay toerana ifanenana no atao faritra izarana ny fanjakana. Andriamasinavalona, izay nantsoina koa hoe Andriamatahobelirano, dia nitana marina ny teny nomeny ka niainga avy teto Antananarivo tamin’ny fotoana nifanarahana. Mifanohitra amin’izany, Andriambahoaka kosa dia nambosin’ny olony ka nivadika tamin’ny fifanekena; tsy niandry ny maraina izy fa niainga vao tapi-mandry ny olona mba hahazoana tany be.Teo amoron’ny renirano kely iray eo andrefan’Imerintsiatosika no nifanena izy roalahy, ka nihoraka ny mpanaraka an’Andriambahoaka satria nihevitra fa nahazo tany midadasika. Mba hanamafisana izany fizarana izany anefa, dia namono omby fotsy teo izy ireo ho orim-baton’ny fihavanana, ka io renirano io no nomena ny anarana hoe Iombifotsy. Na dia teo aza ny fivadiham-pifanekena, dia nifanaraka izy roalahy fa hifandray tsara ny vahoaka ary afaka mivezivezy malalaka toy ny tompony na any Imerina na any Imamo, ka nitsahatra ny ady.Na izany aza, nisy vokany ratsy teo amin’Andriambahoaka ny fivadiham-belirano nataony. Teny an-dalana nody dia niharan’ny hatsiaka, ny aretina, ary ny fahafatesana ny mpanaraka azy, izay ninoany fa todin’ny fianianana tsy netiny. Nenjehin’ny eritreriny mafy Andriambahoaka ka nandefa olona nitondra fanomezana lafo vidy hitady famelan-keloka, ary izy tenany mihitsy no nandeha nifona tamin’Andriamasinavalona taty aoriana. Nanitrikitrika anefa Andriamasinavalona fa Andriamanitra izay nanaovana ny fianianana no tompon’ny teny farany amin’izany. Ho fahatsiarovana izany fizarana izany, dia nampanaovin’Andriambahoaka hady taty aoriana ny zanany teo Ambatondramijay (Hadin’Andriampivovo) mba ho mari-pisarahana: ny miorika amin’ny Iombifotsy dia Imerina ary ny mivalana dia Imamo.Tamin’ny alalan’io fandaminana teo amin’ny Vakin’Iombifotsy io no nahafahana namory ny vahoaka Merina sy nametraka ny faritra fonenany izay nantsoina hoe Ankibonimerina. Nofaritana mazava ny sisin-tany manodidina izany: ny atsinanana dia ny Vakinifanongoavana sy ny moron’ny ala mainty, ny avaratra dia ny Vakin’Isahasarotra sy ny sisin’Antsihanaka, ny andrefana dia ny Vakin’Iombifotsy, ary ny atsimo dia ny Vakin’Irangaina sy Onive manamorona ny efitra atsimo. === Ady amin'ny mosary sy ny asa fampandrosoana === Tamin’ny andro nanjakan’Andriamasinavalona, dia nisy mosary lehibe sy mafy loatra nantsoina hoe « Tsimiofy » nianjady tamin’ny vahoaka Merina, vokatry ny rivotra sy orana nikija nandritra ny iray volana izay niverimberina isan-taona. Potika avokoa ny voly rehetra, na ny teny an-tanety na ny tany an-tanimbary, ka saika nandripaka ny vahoaka ary nampijaly hatramin’ny fianakavian’ny andriamanjaka ny tsy fahampian-kanina. Naniraka olona hitady vary hovidina ny mpanjaka saingy tsy nahita, raha tsy tany amin’Andriandrivotra tao Andraisisa. Noho ity farany nanome vary maimaim-poana sy nampiana hanina hafa ho an’ny mpanjaka, dia teraka ny fitenenana hoe « Hany vary Andraisisa ! », ary novalian’ny mpanjaka soa izy ka natao « menabe » fa tsy « menakely » intsony ny faritr’Andraisisa.Noho izany fahoriana izany, dia nataon’Andriamasinavalona ho vaindohan-draharaha ny handresy ny mosary, izay noheveriny ho hany rafin’ny fanjakany. Mba hanatrarana izany tanjona izany, dia nohamafisiny sy nampitomboiny ny fefiloha nanomboka teo Ankadimbahoaka ka hatrany andrefan’Ilanivato. Ity asa lehibe ity dia natao mba hanovana an’i Betsimitatatra ho tanimbary midadasika hiveloman’ny ambanilanitra, sady ho fanohizana ny asa rano lova napetraky ny razany izay nantsoiny hoe « Vahilava mora ladinina ».Mba hanamafisana hatrany izany fahombiazana izany sy hampiadana ny olona, dia nisy fepetra lehibe telo nampiharina mikasika ny toekarena sy ny fiarahamonina: * '''Ny Fampandrosoana ny Varotra''': Napetraka ny fisian'ny tsena isan-kerinandro teto Imerina, izay rafitra efa nisy talohan’ny andro nanjakan'Andrianampoinimerina mba ho toeram-pihaonana sy fifanakalozana, ary nampiasaina tamin’izany ny vola ariary (avy amin’ny real espaniola) sy ireo vakivakim-bola. * '''Ny Fandriampahalemana''': Nividy ny tafondro voalohany teto Imerina izy, nantsoina hoe « Befeo ». Tsy nentina nanafihana na nanao ady ity tafondro ity, fa natao ho marika fampitandremana fotsiny mba hanjakan’ny filaminana, ka raha misy manakorontana dia mipoaka izany. * '''Ny Lalàna mifehy ny Fanambadiana''': Tamin'izany fotoana izany dia nametraka ny fomba « fanolorana ny Vodiondry » ho mariky ny fanamafisana ny fanambadiana izy. Nanomboka teo, dia tsy hena vody ondry ara-bakiteny intsony no nomena fa nosoloina zavatra hafa sarobidy toy ny vola, tany, na firavaka. === Ny fiandrianana sy ny hasin'ny andriamanjaka === Mba hampitomboana ny hasina sy ny voninahitry ny andriamanjaka, dia nametraka lalàna hentitra momba ny fiandrianana ny mpanjaka Andriamasinavalona. Nalamina ny fiambenana ny mpanjaka ka natsangana ireo karazan’olona voatokana hitaiza sy hikarakara azy, toy ny Tsiarondahy sy ny Madiotanana, ary tsy nisy olona afaka nanatona ny andriamanjaka raha tsy nahazo alàlana. Fitsipika lehibe koa ny momba ny fiarahabana ho mariky ny fifanajana; ny tandapa sy ny Ambaniandro dia nampiasa ny teny hoe « Sarasara, Tompoko e ! », « Tsara và, Tompoko e ! », ary « Aza marofy ! » rehefa miarahaba ny mpanjaka, raha ny samy andriana kosa dia nampiasa ny « Tsara va tompoko ! », ka ny zandry na ny vehivavy foana no natsangana hiarahaba ny zoky na ny lehilahy. Ary ho mariky ny fahefana ny « Elo mena » izay natokana ho an’ny andriamanjaka irery ihany, indrindra rehefa mikabary na mandeha eny an-dalana.Ankoatra izany, nisy fanovana lehibe natao tamin’ny fotodrafitrasa masina sy ny fomban-drazana teto Imerina. Teo Andohalo no nananganana ny Vatomasina voalohany amin’ny alalan’ny voahangy mivady, volatsivaky, ary ran’omby volavita, mba ho toeram-pikabariana sy fanandratana mpanjaka. Io kianja sy vatomasina io dia hita koa tany amin’ireo vohitry ny Andriamasinavalona sy ny tompombodivona ho fanaovana sorona omby amin’ny andro Fandroana. Nampitomboina lanja ihany koa ny andro Fandroana amin’ny tsinambolan’ny Alahamady, izay andro firavoravoana nanamarihana ny nahaterahan’ny andriamanjaka, sady fotoana fanamafisam-pihavanana ho an’ny isan-tokatrano sy ny isam-batan’olona.Farany, nohavaozina ny Lapa Besakana ao Anatirova, izay lasa foiben’ny fiorenam-panjakana. Tao no nisehoan’ny tantaran’i Trimofoloalina, izay nahafoy tena hatao sorona velona ho an’ny mpanjaka; saingy tsy novonoina izy fa nosoloina ran’akoholahy mena ny sorona, ka nahatonga azy sy ny taranany ho nomena ny sata « Tsy maty manota ». Tao Besakana ihany koa no nisy ny « afo tsy maty » izay nambenana andro aman’alina. Noho izany rehetra izany, ny Zanakandriana voatendry hanjaka dia tsy maintsy nentina tao Besakana aloha, mijoro anilan’ny fatana afovoany mangatam-pitahiana amin’ny fomba antsoina hoe « Halampatan’ny Besakana », izay mari-pahefana ambony indrindra vao azo antsoina ho mpanjaka manan-kery. == Ny fandaminana ny fitondrana == === Ny ambaratongan'ny havan'andriamanjaka === Noho ny fitomboan’ny isan’ny havan’andriana tamin’ny andron’Andriamasinavalona, dia nanao fandaminana vaovao ny mpanjaka ka nampiditra ny sokajy Zazamarolahy sy Andriamasinavalona ho eo alohan’ny Andrianteloray sy ny Zanadralambo. Izany no niteraka ny fokon’andriana enina teto Imerina, izay nantsoina hoe « havan’andriamanjaka ». Rehefa nandeha ny fotoana, dia nisokajy telo ny fiantsoana azy ireo: ny andriana teraky ny trano Ifohiloha (Zanakandriana, Zazamarolahy, ary Andriamasinavalona), ny Andrianteloray (Andriantompokoindrindra, Andrianamboninolona, ary Andriandranando), ary ny havan’Andriana (Zanadralambo sy Zanadralambo amin’Andrianjaka). Ny sokajy ambony indrindra toy ny Zanakandriana dia natokana handova fahefana saingy nety niova izany sata izany rehefa miova ny mpanjaka niaviany, ary tamin’ny andron-dRadama I vao nampidirina ny teny hoe « Printsy ». Ireo foko lahiaivo kosa, toy ny Andriandranando sy ny Zanadralambo, dia nifantoka tamin’ny asa fampandrosoana ny fanjakana toy ny fefiloha sy ny famoliana landy.Mba hanavahana ny andriana amin’ny sarambabem-bahoaka, dia nahazo zo sy sata iombonana manokana ny taranak’i Rangita sy Rafohy. Teo amin’ny adidy amin’ny mpanjaka, dia voadona tsy hanao asa fitondrana entana, tsy hiambina andriana, tsy hitaona tany mena ho an’ny fasana, ary tsy ho gadraina amin’ny vy na hovonoina ho latsa-drà. Na dia nisy foko hafa toy ny Antehiroka, Zafimamy, ary Trimofoloalina nahazo zo mitovitovy amin’izany aza noho ny asa nataony, dia tsy natao hoe andriana izy ireo satria ny rà sy ny firazanana niandohana ihany no fototra maha andriana merina.Natao hentitra dia hentitra ihany koa ny lalàna mifehy ny fanambadiana mba hiarovana ny fahadiovan’ny firazanana sy hitazonana ny « lova tsy mifindra ». Ny tena andriana dia izay nateraky ny ray sy reny samy andriana, ary na i Andrianampoinimerina aza dia nanamafy taty aoriana fa tsy maintsy mivady amin’ny mitovy saranga aminy ny andriana, ny hova, ary ny mainty. Teo amin’ny fomba amam-panao, ny andriandahy dia tsy nandeha naka vehivavy mivantana fa nandefa solom-bady. Raha nanambady hovavavy ny andriandahy ambony, dia nahazo nanao izany saingy ny zanany kosa dia tsy nahazo nilevina amin’ny fasan’andriana manana tranomanara sady nahazo lova manokana nantsoina hoe « tolo-bohitra » fotsiny. Mifanohitra amin’izany, loza ho an’ny andriambavy ny manambady hovalahy satria heverina ho « mandrorona » na manary razana izany, ka amidin’ny fokonolona izy hividianana mangahazo masaka ho an’ny olona ho fanehoana henatra. Raha andriambavy avy amin’ny sokajy ambany kosa no alain’ny andriandahy ambony, dia nantsoina hoe « misandratra » izy satria ny taranany dia nahazo nandova ny anaran-drainy. === Ny rafitra fandaminana ny vahoaka === Mba hampandehanana tsara ny fitantanana ny fanjakana, dia nanao fizarana andraikitra sy adidy mazava ho an’ireo karazam-poko sy sokajim-bahoaka hafa rehetra Andriamasinavalona. Ny foko tsirairay dia nomeny anjara asa manokana nifandray tamin’ny fiaviany na ny fahaizany. Ny foko Talasora, ohatra, dia nantsoiny hoe « zokim-pirenena » satria tao Alasora no niandohan’ny razan’andriana rehetra, ka izy ireo no natokana ho mpanao soron’andriana sy mpandatsaka ny andriana miamboho. Ny Antehiroka kosa dia noraisiny ho toy ny « zanadahy » sy havany, ka nomeny adidy manokana amin’ny fahasatranana, izany hoe izy ireo no mpitsitsika sy mpanao ny hasina rehetra ho an’ny mpanjaka.Ny sarambabem-bahoaka maro an’isa kosa dia nantsoina amin’ny ankapobeny hoe Ambaniandro, Bemihisatra, Folovohitra, na Hova. Nisy fomba amam-panao kanto sy feno fifanajana teo amin’ny fifandraisan’ny mpanjaka sy ity vahoaka maro an’isa ity rehefa nanao kabary: raha ny andriana no miantso ny vahoaka dia manao hoe « Ianareo Ray aman-dReny ! », ary raha ny vahoaka kosa no mamaly na miantso ny andriana dia miantso azy hoe « Ianareo zanaka amam-para ! ». Ankoatra izany, teo ireo nantsoina hoe « Voaramasiaka », izay nahitana ny foko Manisotra sy Manendy ary ireo Mainty tompon-tany taloha. Ity sokajy ity no fangalana ny Angaralahy, ny Tsiarondahy, ary ny tandapa isan-karazany natao hikarakara sy hitaiza ny andriana, ary taty aoriana, tamin’ny andron-dRadama I, dia nivoatra ho miaramila matanjaka sy kinga izy ireo ka maro no lasa Manamboninahitra ambony manana voninahitra faha-16.Farany, teo ambanin’ireo sokajim-bahoaka rehetra ireo, dia nisy ny andevo na ny olona very zo. Lasa mpanompo izy ireny noho ny trosa na noho ny sazy nianjady taminy, ka noheverina ho toy ny fananana na fitaovana azo novidina teny an-tsena. Na izany aza, tsy dity mandrakizay izany sata izany satria afaka nandoa vola hanavotana ny tenany izy ireny, na navotan’ny havany, ka niverina ho amin’ny sokajy sy ny toerana nisy azy taloha, na iza izany, na iza. === Zara-taiza fa tsy andriana === Mba hitantanana tsara ny fanjakana efa nihamidadasika sy hisorohana ny fifandirana any amin’ireo faritra lavitra, Andriamasinavalona dia nampihatra rafitra fitsinjaram-pahefana fa tsy fizarana fanjakana velively. Ny tanjona dia ny hananana solontena mahefa hisolo tena ny mpanjaka haingana eo amin’ny raharaham-panjakana, toy ny fandraisana ny vodihena izay nety ho simba raha entina andro maromaro mankany Antananarivo. Noho izany, napetrany ny rafitra niteraka ny « Menabe » sy ny « Menakely ». Ny Menabe dia ny faritra sy ny vahoaka teo ambany fahefan’ny andriamanjaka mivantana izay nanana an’Antananarivo ho foibe, saingy taty aoriana dia nanjary natokana ho an’ireo zanakandriana handimby fanjakana tany Ambohimanga, Ambohidratrimo, ary Alasora ihany koa. Ny Menakely kosa dia faritra kely tao anatin’ny Menabe, natao hiveloman’ireo Tompombodivona avy amin’ny foko Andriamasinavalona, izay nodidiana sy nankinina tamin’ny vahoaka Merina mba hovonjena sy hotandremmana toy ny tsombotry.Na dia nanana vady 12 sy zanaka maro aza Andriamasinavalona, dia nitady mpanjaka tokana handova an’Imerina izy nefa tsy nety nandatsa-drà na namono ny zanany tahaka ny fanaon’ny mpanjaka sasany. Mba hisafidianana izay handimby tamin’ireo zanany sivy lahy, dia nanao fitsapan-toetra amin’ny alalan’ny fomba « misondro-mandry » izy, ka ny efa-dahy ihany no nivoaka ho tsara vintana. Rehefa nanontaniana ny sampy Kelimalaza sy Isoratra dia tsy nahazoana valiny mazava, ka nampiantso an’Andriamampandry ny mpanjaka rehefa avy nanao kabary tamin’ny vahoaka nanao hoe « loaka ny akany, fa firy ny atody? ». Andriamampandry kosa dia nanao fihetsika naneho hevitra lalina tamin’ny alalan’ny fandriatana sy fandosirana lamba tamin’ny fotaka, izay nazavain’ny mpanjaka fa ny triatra dia azo atambatra ary ny fotaka azo sasana.Taorian’izay, nikabary sy nizara ny vodivona ho an’ireo zanany efa-dahy Andriamasinavalona ho fitantanana fa tsy ho fanjakana mahaleotena: * Andriatsimitoviaminandriandrazaka no nomena an’Ambohimanga sy Ilafy; * Andrianjakanavalomandimby no nahazo an’Ambohitraina sy Imerinatsimo; * Andriantomponimerina no nomena an’Ambohidratrimo sy Marovatana; * Andrianavalonimerina no napetraka tao Ambohitrabiby. * Ny tenany kosa dia nijanona tao Antananarivo, ary notendreny ho mpandimby eo amin’ny farany hono izany Andrianambonimena zanak’anabaviny eo Alasora izany. Rehefa voarindra ny fandaharana ny Havan’Andriana enina toko, dia namory vahoaka tao Ambatovory ny mpanjaka ary namboly voantsianaranana (ampaly) ho marika fa tsy tokony hanaranana ny adala ny tany sy ny fanjakana. Na dia hita ho hendry teo ambany fahefan-drainy aza izy efa-dahy, Andriantomponimerina tao Ambohidratrimo dia efa naneho fihodinana tamin’ny alalan’ny fitanana babo ny rainy mba hanereny azy hanome an’Imerina manontolo, ka niteraka ozona ho azy. Indrisy anefa, vao nikipy fotsiny ny mason’Andriamasinavalona dia nivadika tamin’ny hafatra napetraka avokoa ireo zanany ka nanararaotra ny fahefany. === Andriamasinavalona lasa babo tao Ambohidratrimo === [[Sary:Ambohidratrimo.jpg|vignette|360x360px|Fasana miandalana ao amin'ny Rovan'Ambohidratrimo|lien=Special:FilePath/Fitomiandalana_Ambohidratrimo.jpg|ankavia]] Rehefa samy napetraka tamin’ny vodivona nisy azy avy izy efa-dahy zanany, dia fanaon’Andriamasinavalona ny nandeha nitety sy nitsidika azy ireo. Na izany aza, Andriantomponimerina, ilay napetraka hitondra an’Ambohidratrimo sy ny faritra Marovatana, dia efa naneho fihodinana sy ditra hatramin’ny ela. Nampanaoviny sanga kely ny vahoakany tao Marovatana, ka izay olona avy any ivelany mandalo ao nefa tsy misanga dia nosamboriny ary namidiny ho andevo. Na dia nitaraina tamin’ny mpanjaka aza ny vahoaka noho izany fomba hafahafa izany, dia nihomehy fotsiny Andriamasinavalona ary niteny tamin-janany mba hampitovy volo an’i Merina, saingy valinteny boraingina hoe « samy manana ny azy » no navalin’ity zanany naditra ity. Nisy fotoana aza hono saika raikitra ny ady tamin’izy mianaka, saingy nanao tetika mody maty Andriantomponimerina, ka nampijanona ny fanafihan’ny mpanjaka noho ny alahelo. Niainga ary i Andriamasinavalona lasa nankany Ambohidratrimo mba hamangy ny zanany izay noheveriny fa maty. Nony tonga tao anaty rova anefa izy, dia nohidian’Andriantomponimerina ny vavahady fito sosona, norobaina ny Merina nanaraka azy, ary natomboka ny fihazonana sy pibaboana an’Andriamasinavalona an-keriny nandritra ny fotoana ela loatra. Nandritra izany fotoana izany, matetika Andriantomponimerina no nanery an-drainy mba hanome azy an’Imerina manontolo ho takalon’ny fahafahany, saingy tsy nety nanaiky mihitsy ny mpanjaka. Nitady hevitra ihany koa ny vahoaka Merina satria natahotra sao vonoin’ity zanany ity ao am-bohitra ny andriamanjaka. Misy ny tantara milaza fa nitaky vola 7 000 ariary ny tao Ambohidratrimo mba hanavotana ny mpanjaka, izay niteraka ny anaran-toerana hoe Alatsinain’Ambazaha. Ny tantara hafa kosa dia manazava fa nisy tantsaha matanjaka avy any Antsahadinta sy Fenoarivo nanao tetika nitondra amalona matetika tao am-bohitra mandra-pahazoany ny fitokisan’ny mpiambina; nony taty aoriana, novokisany hena matavy ny mpiambina ka rehefa natory alina, dia nohadiny ny rova ary natohitohiny ny salaka nandrotsahana sy nitondrana an’Andriamasinavalona nivoaka ho afaka mandra-pahatonga tany Ilanivato. Misy koa ny fitantaran’i Raombana, avaram-pianarana tamin'izany, izay milaza fa ny zafikelin’ny mpanjaka, Andriantrimobemihisatra, zaza 12 taona zanak’Andriantomponimerina, no nalahelo mafy ny raibeny izay nitomany lava noho ny nampibaboana azy. Nahita ny tandapa sy mpiambina sondriana nilalao izy, ka nitarika moramora an’Andriamasinavalona nivoaka tamin’ny vavahady tsy nisy mpiambina mandra-pahatongany tany Andohatapenaka. Rehefa tafavoaka ny mpanjaka, dia faly dia faly ny vahoaka Merina, ary nisaotra sy nitso-drano ilay zafikeliny nanafaka an'Andriamasinavalona tany. Nataony ozona kosa Andriantomponimerina izay namitaka sy namatotra azy, ka tsy ela taty aoriana dia maty kenda tamin’ny taolana tokoa ity zanany ditra ity. Taorian’izay, dia ilay zafikeliny mpanafaka no notsofiny rano handimby toerana tao Ambohidratrimo (izay nantsoina hoe Imananety taloha) ary nomena ny anarana hoe Andriantrimobemihisatra. Ireo zava-niseho rehetra nandritra ny fitondran’Andriamasinavalona, dia maneho ny fahendreny sy ny hatsaram-pony ary ny fiahiany ny maha-olona. Tsy nampandatsa-dra izy, toy ny hita tamin’ny tantaran’i Trimofoloalina izay nosoloina ran’akoholahy ny rany, ary nampanjaka ny safidin’ny tsirairay ihany koa izy, toy ny tantaran-dRatsisaramba izay nifidy an’i Imalo ho vady ka niteraka ny fitenenana hoe « ny harena tsy mahaleo ny tarehy sy ny fanahy ». Noho izany voninahitra lehibe izany, nitombo laza tokoa ny vahoaka Merina tamin’izany andro izany, ary na dia kely sy bitika aza Imerina tamin’izany fotoana izany, dia efa nanana an’Andriamasinavalona ho kiady sy voninahiny, tahaka ireo mpanjaka lehibe niavaka tany ampitan-dranomasina tamin’ny taona 1700. == Ny Andriamasinavalona == [[Sary:Andriamasinavalona 2.png|alt=|vignette|264x264px|Famantarana ny fikambanan'ny « Taranak' Andriamasinavalona »]] === Iza no atao hoe Andriamasinavalona? === Misy ny adihevitra eo amin'ny fiarahamonina mikasika ny taranak'Andriamasinavalona. Mba hialana amin'ny ahiahy rehetra, ny tantara sy ny tetiarana dia mampiseho porofo mazava mifototra amin'ny vohitra fiaviana sy ny fizarana isam-poko. Raha ny fomban-drazana aloha no jerena, ny vohitry ny Zanak'Andriamasinavalona eto Imerina dia niavaka mandrakariva tamin'ny fananana hadivory, ny fasana miandalana eo am-povoan-tanàna, ny kianja misy vatomasina, ny fasana miloloha tranomanara, ary ny fananana hazon'andriana: amontana sy aviavy maniry izay mampiseho fa nisy Andriamasinavalona tompomenakely nonina teo. Indrisy anefa fa nanomboka tamin'ny vanim-potoanan'ny fanjanahan-tany dia simba sy lasa haolo ny ankamaroan'ireo vohitra manan-tantara ireo; voaroba ny fasana, novakina hatao làlana sy fasana hafa ny vatomasina, notapahina ho kitay ny amontana sy aviavy, ary voaota fady ny tranomanara satria nampidirana olona hafa razana, ka miandry ny tena taranaka hamelo-maso izany fomba sy tanatara izany indray isika ankehitriny. Raha ny dikan'ny teny hoe "Andriamasinavalona" indray no jerena, dia nisy fivoarana lehibe izany rehefa nandeha ny fotoana teo amin'ny tantaran'ny firenena. Tany am-piandohany, io anarana io dia natokana ho an'ireo taranaka rehetra avy amin'ny zanakin'ny mpanjaka Andriamasinavalona, izay nanoa, sy ny zanak'anabaviny ary ny zana-drahalahiny nahazo menakely sy nipetraka am-bodivona teto Imerina, izay nantsoina koa hoe Zanak'Andriamasinavalona. Taty aoriana anefa, tamin'ny andron'Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nifandimby nandray ny fitondrana, dia niitatra io famaritana io ka napetraka ho ao anatin'ny sokajy "Andriamasinavalona" koa ireo taranaky ny mpanjaka rehetra izay nanoa ny fanjakana sy ireo olona rehetra nahavita be teo amin'ny firenena, na dia tsy avy eto Imerina aza, ho mariky ny valisoa farany ambony mendrika azy ireo. Noho izany fivoarana ara-tantara izany, nanomboka tamin'ny taon-jato faha-sivy ambinʼny folo, ny foko atao hoe "Andriamasinavalona" dia niforona sy nisokajy ho vondrona telo lehibe vokatry ny fampifangaroana ireo taranaka mivantana sy ireo nahazo izany laharana izany ho mariky ny fankasitrahana avy amin'ny fanjakana. === Ny Andriamasinavalona === Ireto avy ireo izay nosokajiana ho laharan'ny Andriamasinavalona: * ny Zanak’Andriamasinavalona, dia ireo taranany mivantana; * ny taranaky ny mpanjaka izay tsy avy eto Ankibonimerina, nefa nanoa sy nanaiky ny Andriamanjaka teto Antananarivo ka natao ho laharan'ny « Andriamasinavalona »; * ny olon-tsotra na olona avy amin’ny foko hafa ivelan’Imerina, na vahiny avy any ivelan'i Madagasikara, nomem-pankasitrahana ka natao laharan’ny « Andriamasinavalona ». Na dia nisy aza izany fahasamihafana mazava izany teo amin'ny tantara, ny ankamaroan'ny mpanoratra sy mpikaroka tantara, na teratany na vahiny, dia nampifangaro ireto vondrona ireto satria tsy nisahirana na tsy nety nanamarika ny fihavahan'ny fizarazarany, na dia samy nanana ny fomban-drazany sy ny toerany teo amin'ny fiaraha-monina aza ny sokajy tsirairay. Ho fampisehoana izany fahasamihafana izany, ny Zanak’Andriamasinavalona mivantana dia tsy nihinan-kena ratsy mihitsy, fa ny sokajy faharoa kosa dia mety tsy nifady izany satria nanaraka ny fomba fanaony tany amin'ny toerana niaviany ivelan'Imerina ihany, ary ny sokajy fahatelo kosa, izay nahitana vazaha na silamo, dia tsy mahalala ny fisian’izany fady izany akory. Eo amin'ny tantaran'ny firenena, na dia mbola kely sy bitika aza Imerina ary tsy mbola fantatry ny tany ivelany, dia efa nanana an’Andriamasinavalona ho kiady sy voninahiny sahady, izay niavaka tokoa satria nanana zo sy sata manokana ambony noho ny an’ireo andriana hafa, satria saika nahazo vodivona sy menakely avokoa ary nahatandrina fatratra ny fomba amam-panao nentin-drazana nampiavaka azy teo amin'ny fiarahamonina. === Ny taranak’Andriamasinavalona === Avy amin’ireo zanany dimy lahy tsy nanjaka sy ireo zanany vavy nomena vodivona: * Andriamborosy sy Rafaralahimanjaka, zana-dRenilambo vadiny, ao Ambohidrapeto; * Andrianavalonisoraka, zanaky Rakalafotsy, vadiny, tao Isoraka (toa very tantara); * Andriakotofananina, zanaky Renikotofananina vadiny, ao Anosipatrana sy Anosibe (Amoronkay); * Ramatoanimerina, zana-dRamananandrianjaka, ao Ambohijanakandriana (Mamiomby); *Rasohanamanjaka na Rasohanana<ref>Rabarijaona (1938), « ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'' », Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.</ref>, tao Ambohimahamanina (araka ny lovan-tsofina avy any); * Ranavalontsimitoviaminandriana<ref name=":2">Thomas Rakotoarivelo (2003), « ''Ny ketsa mahafehy tena'' », Fanontana manokana - Antananarivo.</ref> ao Anosimanjaka, zana-dRamananandrianjaka; * Ny tera-dRalanimboahangy, vadiny, ao Andramasina; Ny tantaran'ny foko Andriamasinavalona dia mifamatotra amin'ny fizarana vohitra sy menakely ho an'ireo taranaka mivantana teto Imerina, izay niteraka rantsana maro samy manana ny fiaviany sy ny fombany avy. 1) Ny terak' i Renilambo no tompomenakely nifehy voalohany an' Ambohidrapeto, satria io vohitra io dia nomen’Andriamasinavalona hipetrahan’ireo zanany naterany tamin’ i Renilambo vadiny: dia Andriamborosy sy Rafaralahimanjaka. Tany amin’ny taona 1808 tany ho any anefa, dia nisy fivoarana ny rafitra teo an-toerana satria napetrak’Andrianampoinimerina teo Ambohidrapeto koa Ratavy zanany tamin-dRamanantenasoa. Nonina tao amin’ny lapa « Imarivolanitra » izy sy Ramiza zanany, ary nisaotra omby tamin’ny andro fandroana. Noho izany, nozarain’Andrianampoinimerina Ambohidrapeto ka ny iray ampahatelony (1/3) dia lasan'ny zanakandriana sy zazamarolahy tarana-dRatavy (ao Merimandroso, Vonelina, Marobiby, ary Ambohijafy), fa ny roa ampahatelony (2/3) kosa dia nijanona ho an’ny andriamasinavalona terak’ i Renilambo ihany, dia ny faritr'Ambohimidasy, Andohalafy, ary Andramahavola. Ao Ambohidrapeto avokoa no milevina i Renilambo sy ny zanany Ratavy sy Ramiza, ary satria misy lafin-kavan-dRanavalona II koa ao, dia izany no nandevenana ny printsy Ratsimamanga, anadahin-drenin'ny mpanjakavavy, teny an-toerana. 2) Ireo zanak’Andriankotofananina no tompomenakely tao Anosipatrana sy [[Ilanivato]] dia: Andriantsikoto, rain’Andriandambotsimanahy sy Andriamambafotsy ary Ratsirangaina. Taty aoriana dia napetrak’Andrianampoinimerina teo koa Rasendrasoa vadiny sy ireo iray tampo aminy ka nozaraina indray Anosipatrana: ny zanakandriana sy ny zazamarolahy nanana ny 1/3 ary ny andriamasinavalona ny 2/3. Ireo andriamasinavalona zanak’Andriakotofananina no milevina eo an-tampon’Anosipatrana sy Ilanivato. [[Rabobalahy]] zana-dRasalimo koa dia nanana fonenana teo Anosipatrana. Nanitatra ny menakeliny tany Anosibe (Amoronkay) koa iAndriankotofananina tamin’ny alàlan’ny fanambadiana, toy ny nataon-drainy ihany, ka ny zanany izay nandova azy tany tamin'izany dia ry Andriatsimanazy, Andriantomponiloharano, Andriantsiherifahasina, Andriamanohatany mirahalahy avy, izay niavian’ny andriamasinavalona avy ao Anosibe (Amoronkay), Soamonina, Ambatomanjaka, ary Ambohitraina, Fihasinana. Ny taranany dia nifandray sy nifanerasera hatrany tamin’ireo Andriamasinavalona avy ao Ambohitrandriamanitra sy Imerinarivo koa. Rabodonandrasana, zafiafin’Andriakotofananina, vadin’Andrianatody tao Imerinarivo, no reny niteraka an’Andriatsimianatra, izay rain-dRazafindrahety (na [[Ranavalona III|Ranavalona III)]] mirahavavy; 3) Ramatoanimerina na Rafotsiramifidilahy no zanakavavimatoan’Andriamasinavalona tamin'i Ramananandrianjaka vadiny, ary iray tampo amin’[[Andriantomponimerina]], ilay mpanjaka voalohany tao [[Ambohidratrimo]] sy rahavavin-dRanavalontsimitoviaminandriana tao [[Anosimanjaka]]. Nonina tao Ambohijanakandriana, Mamiomby (atsinanan’[[Andringitra]]) izy ary niteraka an’Andrianavalonandrianjaka sy Rakaloy ary Ravololona. * Naka menakely tao Imahatsinjo (andrefan’Ambatofisaorana) Andrianavalonandrianjaka ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe Imiantsoarivo, izay novaina anarana hoe Ambatofisaorana taty aoriana. Nanambady tamin’ny taranak’Andrianavalonimerina, ilay zanak'Andriamasinavalona noroahin'i Andriantsimitoviaminandriandrazaka hiala an’Ambohitrabiby, izy ka niteraka telo mianadahy dia Andriamiaramanjaka, Razakatsivolanina ary Renibodonimerina; * Andriamiaramanjaka nanjaka tao Ikaloy, nandova ny anabavin-drainy Rakaloy, dia nanambady an-dRanavalonandriambelomasina zanaka vavimatoan'[[Andriambelomasina]], mpanjaka tao [[Ambohimanga]], ary niteraka an-dRamboasalama (Andrianampoinimerina) sy Ralesoka. Rahefa maty izy dia nalevina ao Ambohijanakandriana (Mamiomby) fiaviany. 4) Razakatsivolanina indray dia nipetraka sy nanjaka tao Imiantsoarivo na Ambatofisaorana ary milevina ao ihany. Nifampiditra amin'ny fanambadiana tamin’ny zanak’Andrianavalonimerina ilay mpanjaka niongana ao Ambohitrabiby ny taranany ka izy no isan’ny niavian’ireo andriamasinavalona marobe amin’iny faritr' i Mandiavato iny; 5) Renibodonimerina kosa dia efa niteraka ireo zanany dia: i Andriamaheritsialaintany tao Amboatany, sy i Andrianamboamanjaka tao Imerimandroso, ary i Rabodonimerina, vadiben’[[Andrianampoinimerina]], izay izy vao nanambady an’Andriambelomasina ka niteraka an-dRafaravavinandriambelomasina; 6) Andriamaheritsialaintany moa dia olon-kendry sy mpitari-tafika mahay ka nomenan’Andrianampoinimerina zaodahiny menakely maro be ho valisoa izay nozarainy tamin’ireo zanany dia: Rambolamanana nahazo an’Antanamalaza, Rakaloanosy tao Ambalanirana ary Ramanitrahasina tao Fiakarana (Ivato); 7) Ravololona zanaka faravavin-dRamatoanimerina dia nijanona tao Ambohijanakandriana ihany: izy no niavian-dry Andriampinoana, Andriamonja, sy ireo andriamasinavalona avy ao Ambohijanakandriana (Mamiomby); 8) Rasohanamanjaka (na Rasohanana) dia zanakavavin'ny mpanjaka Andriamasinavalona ihany koa hoy ny lovan-tsofina avy eny Ambodirano. Napetrak'Andriamasinavalona ho andriantompombodivona tao Ambohimahamanina izy, izay mbola nitondra ny anarana hoe Ambohidahy tamin'izany fotoana izany. Notsatohina vatovavy teo Ambohidahy ho fahatsiarovana ny nahazoan-dRasohanana io tanàna io. Nanambady an'Andriandambozozoro avy eny Malaza sy Ivatobe avaratra izy ary niteraka an-dRabiby (Antalaho / Antanetibe), Andriamalama (Isoanangano), Ranosy (Androhibe), Andriamifonozozoro (Ivatobe), ary i [[Andriamangarira]] (Antsahadinta); 9) Ranavalontsimitoviaminandriana, izay zanaky ny mpanjaka Andriamasinavalona faravavy. Izy no niavian’ireo « [[Zanadranavalona]] »; 10) Ireo Zana-dRalanimboahangy, vadin’Andriamasinavalona avy ao Andramasina. Ny taranany kosa dia ireo Andriamasinavalona toy ireo terak’Andriantsolo mianadahy. === Ny taranaky ny zanak’anabavy sy ny zana-drahalahin’Andriamasinavalona=== Izy ireo dia ny terak' i: * Ranavalontsimitoviamianandriana, anabaviny tany Amoronkay sy Vakiniadiana; * Ravololonandriana, anabaviny, izay niteraka an'Andriambetandra tao Anosikely (Fenoarivo); * Ravololontsimitoviaminandriana, anabaviny, niteraka an'i Ravololondralambo, tao [[Ilafy]] sy i Andriambolanambo tao Namehana; * Ranavalomananambonintany, anabaviny, niteraka an’i Andrianambonimena, ilay natao handimby an'Andriamasinavalona, tao Alasora, sy i Rangorinimerina, (renin’Andriambelomasina, mpanjakan'Ambohimanga) tao Androhibe (Ambodirano); *Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja, niteraka an'Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo sy Andriandambozozoro tao Ivatobe avaratra sy Malaza (Ambodirano); * Andriamanitrinitany, rahalahiny, tao Ambohipoloalina. Ranavalontsimitoviaminandriana, ilay anabavin’Andriamasinavalona, dia nanambady an’Andriampanarivofonamanjaka, mpanjaka tao Ifanongoavana (Amoronkay sy Vakiniadiana). Niteraka marobe izy roa ka ny zanany roalahy izay voatanan’ny tantara ny anarany dia i Andrianjakavololonandriana, izay tompomenakely nifehy an'Ambohitrarivo, sy i Andriantsimitovifonamanjaka, izay tompomenakely nifehy an'[[Ambohitrandriamanitra]]. Izy ireo no zanak’anabavin’Andriamasinavalona, niavian’ireo andriamasinavalona ao Ambatovory, Andranomalaza, Sambaina amin’ny Vakiniadiana sy Ambohitrandriamanitra, Imerinarivo, sy Miadamanjaka, amin’ i [[Vakinisisaony]]. Toy izao ny [[tetiarana]] azo mikasika ny taranak’izy roalahy: 1) Andrianjakavololonandriana tao Ambohitrarivo, nampitondraina ny nentin’Avaradrano (Ivakiniadiana) dia niteraka an’ i: * Andrianifoinamanjaka (tao Ambatovory, Sambaina, ary Lohavohitra), izay vadin-dRafotsiraivoramavo (anabavin-drain’Andriamary, mpanjakan’Imamo andrefana) izay niteraka roalahy dia: 11) Andriandambozozoro (tao Sambaina) niteraka an’Andriandambonavalona sy Rabodosambaina; Andriandambonavalona dia niteraka an'i Razakatsihono tao Sambaina, sy Rasavolahy zokiny ary Rasavolahy zandriny. Naka menakely tany Marovatana ihany koa izy izay niavin-dRalambozozoro<ref>Thomas Rakotoarivelo (2005), « ''Ny tantaran'Andambozozoro (vohitr'Andriana ao Marovatana) - Andriandambozozoro sy ny taranany ''», Fanontana manokana - Antananarivo.</ref>, ary ny taranany dia mbola any ankehitriny. 12) Andrianjakafonamanjaka, tao Ambatovory, izay nanambady an'i Ranavalokoandriamanitra, zanakavavin’Andriambelomasina, mpanjakan' Ambohimanga, ary niteraka an’Andriantsiresy sy Andrianamboatsimaharivo. 2) Andriantsimitovifonamanjaka, tao Ambohitrandriamanitra (Amoronkay), nampitondraina ny nentin’ i Vakinisisaony, dia niteraka an’ i * Andriamiarinarivofonamanjaka, izay niteraka an’ i 21) Andrianantsantsa, izay niteraka roalahy dia: 211) Andriantomponamoronkay tao Ambohitrandriamanitra, izay niteraka indray an’Andriantaratasy sy Andriantsimitovy, raiben-dRazafinandriana vadin-dRamahatra, 212) Andriantsaratandra (Imerinarivo) niteraka an'Andrianatody (vadin-dRabodonandrasana, zafiafin’Andriakotofananina tao Anosibe) niteraka an’ i Andriatsimianatra, vadin-dRaketaka avy any Angivy-Ambohipiara, ray niteraka an-dRasendranoro sy Razafindrahety - [[Ranavalona III]], mpanjakan’ i Madagasikara farany; 22) Andriamparantsabe tao Mantasoa sy Ambohimahatakatra; 23) Andriamanitrandriana tao Miadamanjaka. I Andriamanitrinitany tao Ambohipoloalina, dia rahalahin’ny mpanjaka Andriamasinavalona, faralahy izy, izay nahazo menakely tao Ambohipoloalina ary niteraka an-dRatrimomiambonilahy izay rain’Andriamborosinandriana dimy mirahalahy. Andriamborosinandriana kosa dia nanambady an’i Andrianjaza, izay anabavin'Andriambelomasina, ka niteraka an’Andrianarabo, Andriantsoanandriana, sy Andriankotonavalona, izay samy lehilahy nitari-tafika nalaza tamin’ny andron’Andrianampoinimerina, nony izy nanafika sy naka an’Ivakinankaratra tamin'izany. Izy ireo dia natao [[zazamarolahy]] satria zanak’anabavin’Andriambelomasina, izany hoe voasokajy ho tera-dRangorinimerina. Ny taranak'ireo rahalahin’Andriamborosinandriana kosa dia nijanona ho andriamasinavalona ihany, dia ny taranak’Andriandambozafinandriana, Andriamitohinarivo, Andriamparamasina sy Andriamaria izany. === Ny taranaky ny mpanjaka ka nanoa tao Imerina === Izy ireo dia ny teraky: * Andrianavalonimerina, ilay zanak’Andriamasinvalona notendrena hanjaka tao Ambohirabiby, ka nilan’Andriatsimitoviaminandriana avy ao Ambohimanga ady, ka resy dia noroahiny hiala ny fanjakany sy ny vohitra nisy azy. Ny taranak’Andrianavalonimerina izany dia andriamasinavalona, ary izy ireo no niavian’ny andriana ao Ambohimandrosohasina, Ambatofisaorana, Kaloy sy Mandiavato; * Rafondrazaka, dia zanaka naterak’Andriatsimitoviaminandriandrazaka, mpanjaka tao Ambohimanga. Nampanoaviana anefa izy ka Andriambelomasina, zana-dRangorinimerina anabavin’ny mpanjaka no nandimby ny fanjakana. Ny Zana-dRafondrazaka kosa dia ireo andriamasinavalona ao Anosy avaratra''',''' niavian-dry Raombana sy Rahaniraka sy ny mpiray tampo aminy; * Ny taranak’Andrianavalonjafy, zafikelin’Andrianambonimena tao [[Alasora]] rehefa tsy lasa vadin’Andrianampoinimerina, dia nijanona ho zazamarolahy na andriamasinavalona avokoa; * Ny taran-dRamananandrianjaka (na Ravorombato), izay mpanjaka tao Ambohidratrimo (Marovatana). Ny zanany moa dia ny mpanjaka Rabehety izay noresen’Andrianampoinimerina. Ireo taranakin’ny mpanjaka tao Ambohidratrimo, rahefa resy Rabehety, dia niparitaka teny Marovatana, toy ny any Mamiomby: misy an'i Andranosoalaza (zazamarolahy taranak’Andriambelanonana), tao Miandrarivo ihany koa ny taranak’Andriantomponibemihisatra. Nisy zafikelin’Andriambelomasina mpanjakan’Ambohimanga (Razafinandriamanitra sy Rafaralahiranginga) tonga nanambady tao Ambohipiara ka izay no antony nisian’ny Zanakandriana sy ny zazamarolahy avy ao, niavain-dRanavalona III; fa ny sisa kosa dia andriamasinavalona ihany. Ireo taranaky ny mpanjaka rehetra resy sy nanoa an’Andrianampoinimerina avy ao Ambohitrabiby, Ambohidratrimo, Antananarivo, Alasora dia « andriamasinavalona » avokoa, rehefa tsy lasa zazamarolahy noho ny fanambadiana na noho ny toerana notanany. === Ny taranaky ny mpanjaka tsy avy ao Ankibonimerina, saingy nanoa === Ireo mpanjaka sy ny taranany, tsy avy eto Ankibonimerina nefa nanaiky mora foana ny fahefan’Andrianampoinimerina na nanampy azy koa tamin’ny famoriana fanjakana dia nomeny tombontsoa hipetraka amin’ny fanjakany taloha ihany fa toy ny Tompomenakely, ka izao ny didy napetrany: « …ary ireo andriana zanak’andriamanjaka nanaiky tany Imamo, tao Vonizongo, dia tsy azo atao Marolahy ireo, fa tsy tenan’Andriamanjaka aty Imerina ), ka mitondra menakely, ary naman’ny andriamasinavalona ». Torak’izany koa no nataony tamin’ireo andriana amin’ny Vakinankaratra. Ireto ireo Andriana nanjaka tsy avy eto Ankibonimerina nanaiky mora foana: * Andriamarimampihovohovo, tao Ambohitrondrana, Imamo andrefana: izy sy ny taranany dia natao zazamarolahy, nefa marolahy tsy tenan’ny andriana avy ety Imerina ka natao hoe: « Marolahin'Andriamary »; * Zanak’Andrianentoarivo 10 toko, avy any Vonizongo; * Andrianamboarinandriamanitra mirahalahy, Ambohibeloma, Imamo Atsinanana; * Andrianjomoina, avy any amin’ny ala atsinanana [[Bezanozano]]<nowiki/>;<nowiki/> * Andriamaroanaka, avy any Ambohitrandraina (Vakinankaratra), Andriamasindraibe, Antsirabe; * Andriamanalina, Manandona, Vakinakaratra; * Andrianonitomponitany, Betafo, Vakinankaratra; * Andriambongo sy Andriamanalimbehiantana, Menabeiarivo,Vakinankaratra; * Andrianantara, Fihasinana (Manandriana); * Rajoakarivony zanak'[[Andriamanalina III]], tao amin'ny Fanjakan'[[Isandra]]; (tantaran’ilay antsikely hoe « Mitambolanela »); * Andriambavizanaka, Alananindro, [[Ilalangina]]; nahazo tantara tamin’izy niakatra naaieky an’Andrianampoinimerina, ka nanaovany orimbato - hady atao hoe Ankadilalangina ao Ambohimanga; * Rarivoarindrano, avy any Ivohibato sy Tsienimparihy. Noho izy ireo tsy avy eto Ankibonimerina ary ny sasany aza dia tsy taranaka avy amin-[[Rangita]] sy [[Rafohy]] akory, dia maro tamin’izy ireo no tsy nanaraka na nanaja intsony ireo fomban-drazana nentin’ny zanak’Andriamasinavalona, fa nanaraka sy nanohy hatrany ny fomban-drazana fanaony teo an-toerana na teo amin’ny fanjakany. === Ireo natao ho laharan'ny Andriamasinavalona=== [[Andrianampoinimerina]], [[Radama I]]I, [[Ranavalona I]] sy ireo mpanjaka nadimby azy ireo dia nanondrotra ho isan’ny Andriamasinavalona, ireo sokajin’olona sasany nahavita be tamin’ny fanjakana, mba ho valim-pankasitrahana fara-tampony na dia tsy andriana ara-pirazanana avy eto Imerina aza, toy an-dry: * [[Ratsilikaina]] sy [[Andriamahazonoro]], Anakara-Anteimoro avy any [[Ivatomasina]] ([[Vohipeno|Vohipeno)]]; * Andriantsitaitra, andriana [[sakalava]] nonina tao Tangaina; * ny vazaha maro samihafa: toa an'i [[Jean Laborde]], sy i De Lastelle; * ny kiriolona (''créoles''), ny silamo/arabo, ny mpivarotra na mpandraharaha ho an’ny fanjakana ka notendrena ho tompon'andraikitra ambony tany anindrana dia natao isan’ny Andriamasinavalona. Noho izany, ity sokajy faha-3 ity dia tsy sokajy ara-pirazanana, fa azo heverina toy ny antoko fanomezana voninahitra ihany, laharana mitovy amin’ny « Andriamasinavalona ». Ireo voalaza ireo no loharano fiavian’ny atao hoe Andriamasinavalona. Mbola mizarazara isan-toko sy isam-pianakaviana izy ireo, ary niparitaka nanenika an’Imerina sy ny Nosy manontolo. Raha natao ny fanisana hakana vatan-dehilahy atao miaramila tamin’ny taona 1840, fony nanjaka Ranavalona I, dia efa nisy 45 ny isam-pianakaviana na isam-piaviana (isan-dreniny) teto Ankibonimerina, 10 tany Vonizongo ary faritra 5 no nisy ny andriamasinavalona tany Vakinankaratra. == Ny zo sy satan'ny Andriamasinavalona == Toy ny sokajin’andriana rehetra sy amin’ny maha-havan’Andriamanjaka azy, dia nanana zo izay efa fananan’ny andriana rehetra, ny Andriamasinavalona: * tsy mitaona tany mena, tsy manao hazo lava, * tsy miambina andriana, * tsy milanja andriana. Ny nampiavaka azy kosa, dia ny fananany fahefana teo amin’ny menakeliny. Ny Menakely moa araka ny fanazavana tery aloha dia fanjakana kely nahaleotena ihany tao anatin’ny [[Menabe (tany)|menabe]], fanjakana fehezin’ ny andriamanjaka mivantana. Ka ny Andriamasinavalona, amin’ny ankapobeny, no nanana menakely ary natao hoe Tompomenakely. Ny vahoaka amin’ny menakely no nanao ny fanompoana ho an’ny tompomenakely: ny tao-zavatra an-tsaha, niasa tanimbary sy manetsa; koa rahefa miasa ny olona dia omena sakafo, vary, amonoana omby…… Ny tompomenakely no mandray ny hetra rehetra ao amin’ny menakeliny: * ny vodihena, ny tongoamihonkona: isasahany amin’ny mpanjaka; * ny hetra isan-tsokajiny: ny isam-pangady, ny hajia, ny harenan’ny maty momba na maty meloka, ny harompotsy ….fa ny variraiventy isan’olo-miaina amin’ny fandroana kosa dia tsy ananany zo fa hasin’ny Andriamanjaka; * Amin’ny maha-tompomenakely azy dia nanana sy nomena fahefana maro izy; * Natao mpanozon-doha amin’ny fampinomana amin’ny tangena; * Manome alàlana raha misy hanikin-jaza na hamadika; * Mahavita ny fananganan-jaza sy ny fanarin-jaza ary ny fitsarana ny ady eo amin’ny menakeliny (afa tsy ny heloka 12 mahafaty, izay fahefan’ny Andriamanjaka irery ihany); * Izay fahefana nananany izay no nilazana azy hoe « Ketsa mahafehy tena » ka nomarihina tamin’ireto zo ireto; * Manana trano manara eo ambon’ny fasana ho mariky ny fiandrianana; * Manana kianja sy vatomasina eo amin’ny vohitra misy azy, famonoana omby volavita na ombimalaza amin’ny andro Fandroana; * Manao ny « saotra omby » (sorona) amin’ny andro fandroana; * Tsy avadika ny « Andriamasinavalona » (famadihan-drazana), satria efa fomba nolovaina tamin’ireo andriamanjaka razambeny; ny hafa sy ny bemihisatra no manao izany raha tiany; * Tsy homan-kena ratsy na hena lofo na hena poraka amin’ny fahafatesana na famadihan’olon-kafa; ny hasina sy ny fiandrianana dia tokony tsy ho lotoina amin’ny fikasihana izany; * Raha meloka ny Andriamasinavalona dia tsy azo gadraina vy fa fatorana landy, tsy tapahan-doha na alatsa-drà fa kendaina landy; * Azo baboina fananana ny Andriamasinavalona raha meloka, fa ny vady aman-janany kosa tsy verezin-jo na baboina atao andevo. Taty aoriana anefa, indrindra rahefa nihanaka ny fivavahana kristianina sy nihatra ny lalàna nataon’ny mpanjanatany nandrava ny fiandrianana dia maro tamin’ireo fomba ireo no tsy najaina sy tsy narahin’ny taranaka sasany ary very manontolo ireo zo nananany. == Ny foko Andriamasinavalona isan-tokony sy ny toerana misy azy ireo == Tamin’ny taona 1840<ref>Foiben'ny Arsivam-pirenena (1840), ''« Archive royale'' », MM1, NN21-21, PPI, Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.</ref>, izany hoe teo amin'ny manodidina ny 30 taona tao aorian’ny niambohon’Andrianampoinimerina, dia nanao fiantsoana ho miaramila nanerana an’Imerina enin-toko ny mpanjakavavy Ranavalona I ka anisan’ny voaantso tamin’izany ireo « zanak’Andriamasinavalona », ireo « zazamarolahy », ary izy mirahalahy avy « zanakandriana ». Nitarika ny fanisana tamin’izany i Rahaniraka, Folo Voninahitra, tandapa tamin'izany. Toy izao no isan’ireo andriandahy nantsoina tamin’ny: * « Izy mirahalahy avy »: 6 lahy (avaradrano: 2; Marovatana: 2; Sisaony: 1; Ambodirano: 1); * « Zazamarolahy »: 72 lahy (avaradrano: 36; Marovatana: 9; Sisaony: 4; Ambodirano: 23); * « Andriamasinavalona »: 1816 lahy amin’ny Imerina enin-toko. Ny antsasany tamin’ireo ihany anefa no natao miaramila dia ireo salama tsara, manan-karena: manana andevo, omby, ary vary; ny sisa tsy lany miaramila kosa dia ireo tsy anatin'izay ka natao « borizano », miandry tanàna. Dia toy izao ary, araka io fanisana io, ny isan’ny vatan-dehilahy « Andriamasinavalona » voaantso hanao miaramila isam-poko, isam-bohitra ary isan-toko. === Ny zanak’Andriamasinavalona === 1) Ao amin’Avaradrano, nisy 413 lahy: 11) Teo amin’ny Voromahery ambonivohitra: dia nisy 89 lahy (Antananarivo, Ambohidrapeto (Itaosy), Ambatondratrimo, Tangaina, Anosipatrana (Ilanivato), ary Ankadimbahoaka). 12) Teo amin’ny Tsimahafotsy Tampombohitra: 121 lahy, tao Ambohimanga; Mioridrano (Andranovintana, Masoadro, Ankosy): * Zanak’Andriamanitrinitany (Ambohipoloalina); * Zanak’Andrianifonamanjaka (Ambohinome); * Zanak’Andrianizina (Analaroa, Ambohimangakely); * Tambato (Andreba, Soavinarivo, Ankazobe); * Mamolakazo, Imamo (Andranomasina, Vasiana, Tapiavola, Amboniazy, Antanetimboahangy). 13) Teo amin’ny Tsimiamboholahy: 85 lahy: 14) Tera-dRafondrazaka (Anosy avaratra); * Zanak’Andrianonihafa (Ambohinaorina, Ambohidrano); * Zafin’Andriampoanandriamanitra, Ambohitrambo, Imamo (Ambohitrantenaina, Andranovalona); * Zana-dRarontany, Valalafotsy Imamo (Hiasy, Ambohitromby, Mandrosoa, Miadamanjaka, Belanitra). 15) Teo amin’ny Mandiavato: 118 lahy: * Zanadratompondraondriana sy ny Zanadravololona (Ambatomalaza, Ambohipananina, Kianjamalaza); * Zanak’Andrianifonamanjaka (Ambatovory); * Zanak’Andrianavalonimerina (Ambatofisaorana, Ambohimandrosohasina, Andranovelona); * Zanak’Andriatompondraondriana (Amboniriana). 2) Ao amin’ny Vakinisisaony, nisy 312 lahy: 21) Alasora (36 lahy): * Zanak’Andriandahimbolamena sy Ratomponivololona, ary ny zanak'Andriamiaramanjaka (Soavina, Ambalanirana, Ambohijanaka, Ambohitrandriananahary, Anosindrapanana, ary Ankady). 22) Zanamihoatra: 88 lahy: * Zanak’Andriantsitakatrandriana sy Andriandambozafinimerina (Soavina, Beravina, Anosinandriana, Tanjombato, ary Ampanga). 23) Vakinampasina: 102 lahy: * Zanak’Andriakotofananina (Ambohitraina, Soamonina, Anosibe, Fihasinana, Ambatomanjaka..); * Zanak’Andrianifonamanjaka (Ambohitrandriamanitra, Andranomalaza,); * Zanak’Andrianatsantsa (Merinarivo, Ambohidrano, Mangarano, Mahatsara); * Zanak’Andriamparantsabe (Mantasoa); * Terak’Andriamanitrandriana (Miadamanjaka, Lazaina, Ankadivory, Ambohitrinifolo…) 24) Ampahadimy: 86 lahy; * Zana-dRalanimboahangy, Zanak’Andrianonive sy Rafanompoanandriana ary Andriampanazavanimerina sy iry Rafanomponjozoro (Antsobolo, Andramasina, Soavinarivo, Manjaka, Iharanandriana, Rakalavao, Ambohibemanjaka, Ambohitromby, Ambohitraina). 3) Ao amin’ny Marovatana, nisy 197 lahy: * Zana-dRanavalona (Anosimanjaka, Fiakarana, Tsarazaza); * Zanak’Andriatomponibemihisatra (Miandrarivo, Beravina); * Zanak’Andriatsieranolona (Masinandriana, Andranomanjaka); * Zanak’Andriandambozozoro (Andambozozoro, Mieridaza, Besaiky..); * Zanak’Andriamanitra Ampanjakana (Ambohidrano, Maridaza, Ambohitraina,Tsarahasina); * Zanak’Andriampanarivo (Ambohitrinilahy, Ambohitsimihafa); * Zana-dRamatoa (Mamiomby, Androvakely, Sambaina, Ambohitsoa, Maroharona..). 4) Ao amin’ Ambodirano, nisy 261 lahy: * Zana-dRangorinimerina (Ankeribe, Tsirangaina, Ionive, Masinandriana, Soavina, Ambohidava, Vinany, Merinarivo); * Zanak’Andriamanjakatokana (Tsarazaza, Ambohinaorina, Marianina, Tsimatahodaza, Ambohitrinilahy, Manankasina, Anosivato, Meritsiafindra, ary Manjaka); * Zanak’Andrianamboarinandriamanitra (Mangasoavina, Merikanjaka, Antsahadinta, Ambatomalaza, Soavinandriana); * Zanak’Andriambahoaka (Amoronikitsamby, Faravohitra, Ambohidrainandriana, Soalazaina, ary Poliny); * Zanak’Andriandambotsimanahy (Ambohitraina); * Zanak’Andriandambozozoro (Malaza, Ivatobe, Ambodiafontsy, Androhibe, Ambatomanoto, Ambatomanody, Ambohimahamanina, Antanetibe, Ambatobe); * Zanak’Andrianjakatrimo (Ivatobe, Ambohimahitsy, Androhibe, ary Ambohitrivoimanga). * Zanak’Andriamanantsahala (Miantsoarivo); === Ny Andriamasinavalona, zanak’Andrianentoarivo === 5) Amin’ ny Vonizongo (424 lahy): * Zanak’Andriantomponiandriana (52) (Tsilanimboninahitra); * Zanak’Andriamitananiteny (33) (Volaniray); * Zanak’Andrianamelanandriana: 52 (Mangany); * Zanak’Andrianampitahotra: 64 (Famailahy); * Zanak’Andriatsimaitoarivo: 67 (Varamaina); * Zanahariantany: 70 (Vonitsiazonafo); * Zanaharifitoanjana:17 (Tsaravoninahitra); * Zanak’Andriampomanjaka: 27 (Madiokororoka); * Zanak’Andriamahamaninarivo: 23 (Sakafolahy); * Zanak’Andriampanomponolona 19 (Voninahitrinitany). === Ny Andriamasinavalona any Vakinankaratra === * Ny amin’ny Menabe: 45 (Ambohimasina, Ambohipolo, Soavina, Ambohitsimanova, ...); * Ny amin’ny Loharano: 25 (Ambohiponana, Ivohimalaza, Inano, Ambohimitsinjo, ...); * Ny amin’ny Manandriana: 74 (Ambohimahazo, Manandriana, Ambohinamboarina, Tsarafidy, ...); * Ny amin’ny Fisakana: 21 (Ambohimanarivo, Mady ...); * Ny Iarivo: 44 (Betafo, Masinandraina, Soavina,…). Natao io fanisana io tamin’ny taona 1840, noraiketina an-tsoratra ka voatahiry ao amin’ny arsivam-pirenenan’i Madagasikara. Io fanisana io no nanome ny isan’ny vatan-dehilahy Andriamasinavalona, tokony handeha hanao miaramila, izany hoe iray na roa isam-pianakaviana; maro be koa angamba no nandositra sy niafina ka tsy fantatra. Raha atao ara-keviny, ny isan’ny Andriamasinavalona rehetra (antitra, tanora, vehivavy, ankizy) dia tokony ho 4 na 5 heny mihoatra noho io isa io, izany hoe 8 000 olona any ho any, tamin’izany fotoana izany. Voalaza an-tsipirihiny ny anaran’izay nantsoina ka tonga, ny anaran’ny rainy, ny fonenany, ary ny fananany. == Ny vohitry ny Andriamasinavalona ao Imerina == Maro amin’ireo vohitra nisy ny Andriamasinavalona teto Imerina no efa nilaozana na simba, ka mahatonga ny tantaran'izy ireo ho saika ho adino ankehitriny. Ezahana avoaka amin'ny alalan'ny lovantsofina sy ny soratra ny tantaran'ireo toerana ireo mba tsy ho very tadidy, na eo aza ny tsiny sy ny fahabangana. Manampy amin'ny fikarohana ny lisitry ny vohitra, ny tantaran'ny mpanjaka, na ny fomban-drazana ny manam-pahaizana. === Voromahery === ==== Anosipatrana (Ilanivato) ==== Ao anatin'ny faritry « Voromahery », izay mandrakotra an'Antananarivo sy ny manodidina azy mivantana, dia misy vohitra manan-tantara maro, saingy ny malaza indrindra amin'izany aloha dia Anosipatrana (Ilanivato). Efa hatramin'ny andron'ny mpanjaka Andriamasinavalona no nahalaza an'Anosipatrana satria napetrany hanana vodivona sy menakely teo ilay zanany lahy atao hoe Andriankotofananina. Ity andriandahy ity no loharano niavian'ireo Andriamasinavalona rehetra ao Anosipatrana, Ilanivato, ary Anosibe (Amoronkay). Taty aoriana, tamin'ny andron'ny mpanjaka Andrianampoinimerina, dia nametrahan'ity mpanjaka ity honenan-dRasendrasoa vadiny sy ireo iray tampo aminy koa teo Anosipatrana. Izany no nampisy ny fifampitazanana sy ny fizarana fananana teo amin'ny Andriamasinavalona sy ny Zanakandriana, ka ny fizarana matetika dia nilefitra tamin'ny fomba mitelo: ny iray ampahatelony (1/3) ho an'ny Zanakandriana sy Zazamarolahy, ary ny roa ampahatelony (2/3) kosa dia an'ny Andriamasinavalona. Rehefa nandeha ny fotoana, dia nahazo toerana honenana teo koa Rabobalahy, zana-dRasalimo vadin'ny mpanjaka Radama I, ary mbola misy taranany sasany ao mandraka ankehitriny. Raha ny momba an'Ilanivato manokana indray, Andriandambotsimanahy, izay zanak'Andriankotofananina, no naka vodivona voalohany teo ary nanjary loharano niavian'ireo Andriamasinavalona teo an-toerana. Anisan'ireo taranaka nalaza nivoaka avy teo ry Andriambola zanany, Andrianabo, Ranaivo-Rahanetra, ary ry Rahasivola sy Ratarivola izay nanambady an'i Razafianaka, anadahin'ny mpanjaka Ranavalona I. Taty aoriana ela dia nisy mpitandrina malaza antsoina hoe Rambelo ihany koa teo amin'izany tanàna izany. Misy hevitra telo lehibe ambaran'ny tantara ho niavian'ny anarana hoe « Ilanivato ». Ny voalohany dia lafiny ara-jeografia: ny tendron'ilay nosy lavalava iorenan'ny tanàna dia misy vatolampy hita tsara eo amin'ny doha avaratra amin'Ilanivato, saingy ny ilany atsimo-andrefana misy ny famonoambiby dia tsy mba misy vatolampy be loatra; vokatr'izany, ny ilany iray misy vato fa ny ilany iray kosa tsy misy. Ny hevitra faharoa kosa dia ara-mponina, satria nisy nilaza fa nisaraka roa ny mponina andriana na hova teo nony efa kelikely; ny sasany nijanona teo ihany fa ny ilany kosa lasa lavitra nifindra tany amin'ilay vohitra kely atao hoe Ivato, any atsimon'Ambositra, ka niteraka ilay fitenenana hoe: ''« Ny ilan'ny foko dia eo ary ny ilany kosa any Ivato »''. Ny hevitra fahatelo kosa dia mifamatotra amin'ny tantaran'ny mpanjaka Andriambalohery tao Antananarivo, izay nesorina tsy hanjaka noho izy ratsy hoditra na boka, ka napetraka teny Anosipatrana-Ilanivato. Tsy tafapetraka teo anefa izy fa lasa nianatsimo nankany Ivato, ka niteraka alahelo ho an'ireo havany nifandray tamin'ireo toerana roa ireo. Manoloana ireo fitantarana samihafa ireo, dia anjaran'ny taranaka ankehitriny ny mikaroka lalina ny tena marina sy manamafy izany araka ny fisehoan'ny tantara sy ny fomba amam-panao mbola arahina mandraka androany. === Avaradrano === ==== Ambatofisaorana ==== Vohitry ny Andriamasinavalona efa hatramin'ny ela Ambatofisaorana, ary mbola honenan'ny taranaka mandraka ankehitriny, na dia vitsy mpahalala ivelan'izy ireo aza izany toerana izany. Ity vohitra ity dia miorina ao avaratr'Isadabe, amin'iny lalan-tsara miala avy eo Talatan'i Volonondry mianavaratra mahazo an'Ambatomanoina sy mandalo an'Ambohitrolomahitsy iny. Araka ny lovantsofina mbola tadidy tsara, "Imiantsoarivo" no anaran'Ambatofisaorana taloha, ary ny andrian-dehibe atao hoe Andrianavalonandrianjaka no nanorina azy. Ity mpanorina ity dia zafikelin'ny mpanjaka Andriamasinavalona, zanak'i Ramatoanimerina (vavimatoan'ny mpanjaka) izay nonina tao Mamiomby, atsinanan'Andringitra. Nanana anabavy natao hoe Rakaloy izy, ary samy naka vohitra natao vodivona izy mianadahy rehefa lehibe, ka ny anabaviny dia niorina teo Ikaloy izay nitondra ny anarany, ary izy kosa niorina teo Imahatsinjo. Talohan'ny hipetrahany tao an-toerana anefa, dia nivavaka aloha Andrianavalonandrianjaka nangataka fambara tamin'Andriamanitra Andriananahary mba ho maro dia maro ny vahoaka honina eo. Vao tapitra ny teniny, dia nisy alika mainty niserana teo alohany, ka noraisiny ho valim-paniriana izany ary niteraka fankalazana lehibe sy ny nanomezany ny anarana hoe Imiantsoarivo. Niteraka telo mianadahy Andrianavalonandrianjaka, ka ny voalohany dia Andriamiaramanjaka, izay nanjaka nandova ny anabavin-drainy tao Ikaloy, sady ray niteraka an-dRamboasalama (Andrianampoinimerina) sy Ralesoka anabaviny. Ny faharoa kosa dia Razakatsivolanina, izay tompom-bodivona tao Imiantsoarivo ary milevina ao am-bohitra ao ihany, ao amin'ilay fasana atao hoe « Andranolava ». Izy no loharano niavian'ireo Andriamasinavalona avy ao Ambatofisaorana satria niteraka dimy lahy izy, dia Andrianavalona, Andriandio, Rainandriamanitrahasina, Rainandriankotovao, ary Ingezalahy. Ny niovan'ny anaran'ny tanàna ho Ambatofisaorana kosa dia mifamatotra amin'ny tantaran'ny mpanjaka Andrianampoinimerina. Tamin'ny andro nampandriany tany tamin'iny faritry Mandiavato miantsinana-avaratra iny, dia niakatra nitaingina ilay vatolampy avobe eo ambony atsinanan'ny tanàna ny mpanjaka. Noho ny hamaroan'ny fahana sy ny hasina naterin'ny olona ho azy teo, dia faly loatra izy ka nitsangana niedinedina sy nivandravandra tamin'ny maso mihiratra be nijery ny vahoaka, toy ny ombilahy hiantoraka hiady. Izany fihetsiny izany, hono, no naha-olona azy voalohany indrindra tamin'ny anaram-bositra hoe « Ombalahibemaso ». Avy eo dia nisaotra ny vahoakan'Imiantsoarivo ny mpanjaka teo ambon'ilay vatolampy, ka nanomboka teo no nanovany ny anaran'ny tanàna ho « Ambatofisaorana ». ==== Sambaina ==== Ny vohitry Sambaina hotantaraina eto dia ilay vohitra kely miorina eo andrefan'i Manjakandriana, izay andalovan'ny lalam-pirenena faha-2, sady eo atsinanan'i Nandihizana sy ny lalamby mampitohy an'Antananarivo sy Toamasina. Fony nanjaka ny mpanjaka Andriamasinavalona, dia Andriampanarivofonamanjaka zaodahiny (vadin-dRanavalontsimitoviaminandriana) no tompomenakely lehibe nifehy tamin'iny faritra atsinanana manamorina ny ala rehetra iny, hatrany avaratr'Ambatovory (toko Avaradrano) ka hatrany atsimon'Ambohitrandriamanitra (Vakinisisaony). Niteraka maro izy, ka ny roa lahy nandova fanjakana dia Andrianjakavololonandriana tao Avaradrano sy Andriatsimitovifonamanjaka tao amin'ny Vakinisisaony. Andrianjakavololonandriana, izay nonina tao Ambohitrarivo sy nanjaka tamin'ny ilany atsimo amin'ny toko Avaradrano (Ivakiniadiana ankehitriny), no niteraka an'Andrianifonamanjaka. Ity farany indray dia nanambady an'i Rafotsiraivoramavo ka avy eo dia niteraka roa lahy: Andriandambozozoro sy Andrianjakafonamanjaka. Andrianjakafonamanjaka dia napetraka tao Ambatovory ary nanambady an'i Ranavalokoandriamanitra, zanakavavin'ny Mpanjaka Andriambelomasina avy ao Ambohimanga; lasa vinanton'ny andriamanjaka izy ka ny taranany dia natao ho isan'ny « zazamarolahy ». Andriandambozozoro kosa indray no nanjaka tao Sambaina, ary niteraka an'Andriandambonavalona sy Rabodosambaina. Tsy nipetraka ela teo Sambaina anefa Andriandambozozoro fa nifindra nankany Marovatana (tao Andambozozoro), saingy ny taranany kosa dia mbola manana lafin-kavana sy fianankaviana maro ao Lohavohitra (Sambaina) ihany. Andriandambonavalona, ilay zanak'Andriandambozozoro nijanona tao Sambaina, dia niteraka maro ka ny vavimatoa dia Razakatsihono, izay nitondra fanjakana, ary ny zanany lahy dia ry Rasavolahy zokiny sy Rasavolahy zandriny. Ranavalonjafy, zanakavavin'i Rasavolahy zandriny, no nanangana ho zanaka an'Andrianangaly (Dokotera 12 Voninahitra), izay isan'ny nianatra ho mpitsabo voalohany tamin'ny Dr. Davidson sady ray niteraka an'i Dr. Andrianaly. I Dr. Andrianaly (1840-1886) no dokotera malagasy voalohany nahavita fianarana tany Edimburg, Ekaosy, ary rehefa tafaverina izy dia nampakariny ho vady i Rasendranoro, rahavavin'ny Mmpanjakavavy Ranavalona III, tamin'ny 14 Aprily 1881. Noho ny fiampangana azy ho nandronjin-doha an'i Rasendranoro, izay heloka mahafaty, dia tsy novonoina izy fa nalefa sesitany tany Ambohimandroso-Tsienimparihy-Betsileo, talohan'ny niverenany taty Antananarivo ho mpitsabo miaramila sy nitsabo tao an-tranony ao Ambatovinaky mandra-pahafatiny tampoka tamin'ny 23 Jolay 1886. Izy sy ny rainy Dr. Andrianangaly dia samy milevina any Sambaina. Ny tantaran'i Razakatsihono tao Sambaina kosa, izay voasoratra ao amin'ny Bokin'i P. Callet fa tsy ao amin'ny tantaram-pianakaviana, dia mampiseho ny herim-pony teo anatrehan'ny mpanjaka Andrianampoinimerina. Koa satria nataon'ny rainy ho "vavy lahy" hitondra fanjakana ao Sambaina izy, dia nividy vanja 3 barika sy basy isan-karazany (basy fangolodoha 10, angalisa 3, bevarahina 1, tsifidianana 1, ary marovy 2) izy ho an'Andrianampoinimerina. Nony naterina tany amin'ny mpanjaka izany ho toky avy aminy na dia vehivavy aza izy, dia gaga sy faly ny mpanjaka nahita ny fahasahiany teo amin'izany faritra vavatany tany atsinanana izany. Ho valin'izany, dia nomen'Andrianampoinimerina azy ny ampahadimin'ny tany (1/5) ao Sambaina, ary ny efa-toko (4/5) kosa ho an'Andriamifonamanjaka rehetra, niaraka tamin'ny fianianana fa tsy hovonoin'ny taranany mpanjaka mandrakizay izany fifanekena izany noho izy vehivavy nahavory tany sy fanjakana. ==== Ambohitrano Andrefana ==== Ny tantaran'i Namehana dia mifamatotra mivantana amin'ny taranaky ny mpanjaka Andriamasinavalona sy ny lapan'Ambohimanga. I Andriambolanambo, izay zanak'anabavin'Andriamasinavalona, no andriantompombodivona voalohany tao Namehana. Nanambady an-dRamanitrandriatsimitovy (na Rasoherinareniny, vavimatoan-dRanavalontsimitoviaminandriana) izy tamin'izany fotoana izany, ka niteraka an-dRasoherimanantany. Ity andriambavy ity taty aoriana no lasa vadin'ny Mpanjaka Andriambelomasina tao Ambohimanga. Talohan'ny nampakaran'ny mpanjaka azy anefa, dia efa nanambady an'Andrianonihafa i Rasoherina. Nony nalain'Andriambelomasina ho vady ny vadiny, dia nionona tamin'ny alahelo Andrianonihafa ka nanao teny tso-drano manao hoe: ''« …Raha alainao, mahatrarantitra anao ! »''. Taorian'izay fisarahana izany, dia tsy tamana intsony tao Namehana Andrianonihafa, indrindra koa nisy olana ara-toerana noho ny hamaron'ny voalavo sy ny bibilava tompon-drano tao amin'izany tanàna izany. Nanapa-kevitra ny hifindra nankeny Ambohidrano izy, izay vohitra any atsinanan'Ambatofotsy eo amin'ny faritry ny Zanadralambo. Tany Ambohidrano no niterahany ilay zanany lahy atao hoe Andriantokanamantany, izay nanjary andriana loharano niavian'ireo Andriamasinavalona sasany ao amin'io faritra io mandraka androany. Na izany aza, misy lovantsofina hafa milaza fa tao Mahatsinjo, avaratr'Ambatofotsy, no tena nitoeran'Andrianonihafa fa ny menakeliny kosa no tao Ambohidrano. Niteraka olana teo amin'ny fipetrahana izany ka nandraisana fanapahan-kevitra avy amin'ny mpanjaka Andriambelomasina. Nitsikera izany fandaminana izany ny mpanjaka nanao hoe: ''« Aiza no ianareo andriamasinavalona indray no hibaby ny menakely fa aoka ianareo hiantsinana eo Ambohidrano ary izy hiakandrefana eo Mahatsinjo ! »''. Io didim-panjakana io no nahatonga ny fasan'Andriantokanamantany ho miorina ao Mahatsinjo ihany taty aoriana. Mba ho fanonerana sy fanampiana ny fiveloman'izy ireo, dia natolotra ho menakelin'Ambohidrano koa ny tany Antanantsara, any avaratr'Ambohimanga, ho fanampin'ilay tany ao Mahatsinjo. ==== Ambohitrano Atsinanana ==== Vohitra eo avaratra andrefan’i Fiaferana, izay vohitry ny taranak'Andrianamboninolona, i Ambohidrano. Nisy maromaro ireo zafikely sy zafiafin’Andriamasinavalona no nomeny vodivona tany amin’iny faritra iny dia Andriantompombe tao Ambihidalôna, Rampianala tao Ambatomalaza, Ramarohasina tao Ambohitrakely, ary Ramambahasina nifidy an’Ambohidrano. Taranaka avy amin-dRamambahasina ilay andriandahy nalaza tao natao hoe Andriamasina. Ny raharaha isan’ny nampalaza ny andriamasinavalona avy ao Ambohidrano atsinanana dia ny mitsara « manozon-doha amin’ny fampinomana [[tangena]] » tamin'izany. Ny loharano ao Ambohidrano no fisotron’ny Andriamanjaka aty Antananarivo, nohon’ny hatsarany fa madio, mamy, mangatsiatsiaka. Misy zohy eo ambany atsimon’ny vohitra, fieren’ny kristianina tamin’ny « Tany maizina ». === Vakinisisaony === Maro be ny vohitra malaza nonenan’ny zanak’Andriamasinavalona tao Vakinisisaony satria ankoatra ireo vodivona nisy ny taranaky Ranavalontsimitoviaminandriana anabaviny, izay vadin’Andriampanarivofonamanjaka, dia tao koa: ny taranak’Andriankotofananina; ny taranak’Andrianavalonarivo sy Andriandahimbolamena; ary ny tera-dRalanimboahangy, vadin'Andriamasinavalona tany amin'iny faritra iny. Ka ho tsongaintsika amin’ireo Ambohimahatakatra. ==== Ambohimahatakatra (Mantasoa) ==== Ambohimahatakatra<ref>Claudie Razafintsalama (2013) , ''« Ambohimahatakatra-Mantasoa'' » , Fanontana manokana - Antananarivo.</ref>, dia vohitra tranainy sady manan-tantara lehibe, miorina eo atsimon’ny tanànan’i Mantasoa, ka ny renirano Varahina no mampisaraka azy roa tonta. Ity vohitra ity dia mbola rakotra ala tranainy sy anirian’ny ahitra ary zavamaniry maitso lava milenodenoka mandraka ankehitriny, ka mahatonga azy ho toerana tsara indrindra ho an'ny fitsangatsanganana sy fakan-drivotra. Na dia nanana ny lazany hatry ny ela fony Andriamasinavalona nanjaka aza ity toerana ity, dia saika ho haolo izy taty aoriana noho ny nitsanganan'i Tsimanampiovana–Mantasoa teo akaikiny, ka ny fasana tranainy sy ny trano vitsivitsin’ny taranaka sendra mandalo sisa no mijoro eo. Ao no misy ny fasan-dRasoherina reniny (na Ramanitrandriatsimitovy), izay renin-dRasoherimanantany vadin’ny mpanjaka Andriambelomasina ao Ambohimanga. Ity andriambavy ity no loharano niavian’ireo andriamanjaka rehetra nanjaka teto Imerina taorian-dRadama I, nifanaraka tamin'ny tenin'Andrianampoinimerina nampihatra ny didy nataon-draibeny manao hoe: ''« …Fa avy amin’ny tera-dRasoherina ihany no hangalana izay hanjaka amin’ity tany ity … »''. Raha zohina ny tantaran'ity tanàna ity, ny anarany dia mampatsiahy ilay vohitra voalohany any avaratra atao hoe Ambohitsitakatra, izay naorin’ny foko merina vao tonga teto ampovoantany notarihin’Andriatsitakatra, rehefa niala tany amin’ny tany hoe « Nusantaria » any ampitan-dranomasina atsinanana. Taona maro taty aoriana, ny taranak'izy ireo nanjakan'Andrianamponga dia nanorina an'Ifanongoavana. Tany amin’ny taona 1500 tany ho any, Rangita zanakavavin-dRafandramanenitra (taranak’Andrianamponga I) no nanorina ny fanjakana entin’ny andriana, ka nataony hoe Imerimanjaka ny renivohiny. Rangitamanjakatrimovavy no loharano niavian’ny andriana merina rehetra. Nony nodimandry izy, dia Rafohy zanany vavy no nandimby azy, ary ny zanany lahy Andrianamponga II kosa nanoa ka nalefa honina tany Ifanongoavana mba hampandrendrika vy sy hanao fiadiana ary fiasana amin’ny vy, fahaizana nolovaina tamin’ireo razambe avy any Nosantaria. Izany fiadiana vita amin'ny vy izany no nentin'Andriamanelo nandresy ny Vazimba sy nanitarany ny fanjakany. Andrianamponga II dia nanjaka toy ny tompomenakely tany Ifanongoavana, ary ny fanjakany dia nolovain’ny taranany nandritry ny 200 taona, ka Andriampanarivofonamanjaka no nalaza sy farany tao tany amin’ny taona 1700 tany ho any. Rehefa maty Andrianamponga, dia nalevina ao Ambohimahatakatra izy, na dia misy fasana fahatsiarovana azy koa aza any Alasora. Nony nanjaka ny mpanjaka Andriamasinavalona, nahare ny lazany sy ny hatsaram-panahiny Andriampanarivofonamanjaka, ka tonga nanoa amin’ny nahim-pony sy nanolotra ny fanjakany tany Amoronkay. Ho mariky ny fifaliana noho ny fihandronan'ny fanjakany, dia navelan'Andriamasinavalona hanjaka teo amin’ny menakeliny ihany Andriampanarivo sady nomeny an-dRanavalontsimitoviaminandriana anabaviny ho vadiny, ka ny zanak’izy ireo no handova ny fanjakany. Niteraka maro izy mivady, ka ny roa lahy dia nanjaka: Andrianjakavololonandriana tao Ambohitrarivo (avaratry ny renirano Varahina, Ivakiniadina ankehitriny) sy Andriatsimitovifonamanjaka tao Ambohitrandriamanitra (Amoronkay) (ilany atsimon’ny renirano Varahina). Rehefa voazara roa ny fanjakana, dia napetrak'Andriampanarivofonamanjaka teo amin'io vohitra kely amoron'ny rano Varahina io Ranavalontsimitoviaminandriana vadiny mba hanaramaso an’izy roalahy zanany, satria io toerana io dia « mahatakatra » ny any avaratra misy an’Andrianjakavololonandriana sady « mahatakatra » manara-maso ny atsimo misy an’Andriatsimitovifonamanjaka. Izany indrindra no nahazoan’ilay vohitra ny anarana hoe « Ambohimahatakatra ». Io toerana io koa dia fivezivezen’ny olona mianatsimo na mianavaratra, ka be androvolahy maditra mpanao barofo sy mpanao fe hariva mety hanakorontam-panjakana, ka nilana andriana nifehy sy niandry, izay antony nampitoerana ny vadin’Andriampanarivofonamanjaka teo mba hotsidihin'ny mpanjaka matetika koa. Ao anatin'ny lovantsofina, misy ny resaka momba ny fisian'ny Ranavalontsimitoviaminandriana roa: ny voalohany dia ilay anabavin’Andriamasinavalona vadin’Andriampanarivofonamanjaka taty Amoronkay-Vakinisisaony, ary ny faharoa dia ilay zanaka faravavin’Andriamasinavalona nipetraka tao Anosimanjaka-Marovatana. Samy voalaza fa reniben’izy telo mirahavavy vadin’ny mpanjaka telolahy izy roa ireo, dia Ramorabe (vadin’Andriamananimerina tao Ambohidratrimo), Rasahala (vadin’Andriampoinimerina tao Antananarivo), ary Rasoherina na Rasoherimanantany (vadin’Andriambelomasina). Ireto farany dia zanakavavin-dRasoherina reniny, ilay milevina ao Ambohimahatakatra, ary samy lazaina fa loharano niavian’ny Andriamanjaka teto Imerina. Ho fehiny, ilay Andriatsimitovifonamanjaka tao Ambohitrandriamanitra izany dia nanana zafikely telo lahy izay nizara ny fanjakany: Andrianantsantsa (tompomenakely tao Ambohitrandriamanitra sady loharano niavian’ireo andriana tao Imerinarivo, fiavin-drain-dRanavalona III), Andriamparantsabe (tao amoron’i Varahina, loharanon’ny andriana amin’i Mantasoa (Ambohimahatakatra)), ary Andriamanitrandriana (loharanon’ny andriana amin’i Miadamanjaka sy Lazaina). Raha bangoina izany, ny andriamasinavalona avy ao Ambohimahatakatra sy ny manodidina rehetra dia taranak'Andriampanarivofonamanjaka sy Ranavalontsimitoviaminandriana, ary nantsoina hoe « zanak’anabavin’Andriamasinavalona ». Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina, ny andriana Razakamanana hono no tompomenakely tao Ambohimahatakatra sy nanorina ny tananan'i Masombahiny. Niteraka mianadahy izy, ka ny vavy atao hoe Ratompoarisoa dia nanambady andriamasinavalona iray any Marianina (vohitra eo andrefana atsimon’Anosimanjaka) ka niteraka an-dRalaiarivony sy Raobelina; ary ity Raobelina ity no fantatra fa nitondra farany tao Ambohimahatakatra. ==== Andramasina ==== Ralanimboahangy, zanakavavimatoan’Andriandanitramantany, mpanjaka nifehy an'i Vohitrarivo (Tsinjoarivo) tamin'izany, dia isan’ny 12 vavy vadin’Andriamasinavalona no nanorina azy. Nasain’Andriamasinavalona nianavaratra Ralanimboahangy fa lavitra loatra Tsinjoarivo. « Tsy tamana aho, hoy Ralanimboahangy, raha tsy tanàna mitovy hatsaran-tarehy amin’ny Tsinjoarivo no hipetrahako ! ». Andramasina no voafidy fa misy fitoviana amin’ i Tsinjoarivo. Efa nisy azimba nonina teo talohan’ny nanorenan-dRalanimboahangy ny tena tanàna ary Ankadimbazimba no anarany talohan’ny nanovana azy hoe Andramasina. Ralanimboahangy anefa toa tsy nipetraka firy teo fa teny Ambohimanjaka-Ambatobe, tendrombohitra avo ambony avaratr’Andramasina, no nonina sy milevina, fa ny taranany no nidina teo ambany atsimo, amoron’ny rano Sisaony. Nanana zafikely vavy atao hoe Rangory i Ralanimboahangy nandeha nanambady an’Andrianjafindramioro, mpanjaka tao Antongona. Niteraka mianadahy izy mivady dia Andriantsolo sy Ratsiavanga. Nifanaraka izy roa talohan’ny hivadiana fa ny zaza ampy indray mihira dia ho an’Andramasina fa tsy ho an’Antogona. Koa nony maoty izy mianadahy dia nentina tamim-piravoravoana tany [[Andramasina]], nilanonana sy namonoana omby teny an-dalana, ka iray volana vao tonga tany. Niova anarana koa Rangory reniny ka natao hoe Renindrasolo. Ity Andriantsolo ity dia tonga vadintany nalaza tamin’ny [[Vakinisisaony]] tamin’ny andron’Andrianampoina, ary lehiben’Atsimondrano. Nanana lapa roa Andriantsolo dia iray teo an-tampon’Ambohimanjaka natao hoe Tsarasaotra ary ny faharoa tao Andramasina nataony hoe Mandovahasina. Izy no nanao farihy teo amin’ilay lohalokely ao Ambohimanjaka. Ramanjaka no zanany nandova azy. Nanome an’ i Tsinjoarivo ho toeram-pitsangatsanganan-d[[Ranavalona I]] izy; nefa novonoin’ity izy taty aoriana fa nampangaina ho nitady hamosavy ny Andriamanjaka : Mpanome amalona amin’ny saron’ankarona ho an-dRanavalona i Ramanjaka, nefa indray mandeha dia nosoloin’ny iraka mpitondra fanomezana teny an-dàlana lohan-tsaka ny amalona izay hono no nampisafoaka ny andriambavy ka nampamonoiny Ramanjaka. Razafimandimby 14 voninahtra, zana-dRamanjaka no nandimby azy, nalaza fa isan’ny namono nanankenda ho faty an-d[[Radama II]] ho toy ny valifaty angamba. Misy fitenenana hatry ny ela manao hoe: « Ny adin’ny valo-reny, andrianan’Andramasina, dia tsy manam-piafarana ! ». === Marovatana === Betsaka ny vohitra fonenan’ny andriamasinavalona any amin'ny faritr'iMarovatana: ao Andranosoalaza, any ambodin’Andringitra, eo am-pita avaratra atsinanan’Ampananina, misy ny taranak’Andriambelanonana, zana-dRamorabe; ao Miandrarivo, atsimon’ i Mahitsy, misy ny taranak’Andritomponibemihisatra, zana-dRamorabe; ary ao Antanjondroa, misy ny zana-dRamananadrianjaka sy Rabezaka, Andriantany, Manjakazafy, Ambohipiara, Andambozozoro, ary Fiakarana. ==== Anosimanjaka ==== [[Sary:Zanadranavalona.jpg|vignette|330x330px|Fasan' i Ranavalotsimitoviaminandriana|alt=|ankavia]] Anosimanjaka dia vohitra miorina toy ny nosin-drano eo afovoan’ny tanimbarin’ny Betsimitatatra, ao andrefan’Ambohitrimanjaka ary atsinanan’Ampangabe no misy azy. Ity toerana ity arak'izany dia mifamatotra mivantana tokoa, amin'ny tantaran'i Ranavalontsimitoviaminandriana, ilay zanaka faravavin'Andriamasinavalona. Tsy azo afangaro mihitsy anefa izy io amin’ilay andriambavy mitovy anarana aminy, izay anabavin’Andriamasinavalona ary milevina any Ambohitraina. Ity andriambavy ity no nifidy honina sy ho tompom-bodivona teo Aminampanga, toerana izay novonjena novaina anarana ho Anosimanjaka taty aoriana. Ny mampalaza an'ity vohitra ity dia i Ranavalontsimitoviaminandriana ihany, izay antsoina am-pitiavana hoe "Inenibe". Inoan’ny ankamaroan’ny olona ho manana hasina manokana izy, noho ireo tantara somary mifono angano milaza ny fifindrany monina niala avy eny Alasora ka nitetezany ny rano hatreo Anosimanjaka teo ambony ravitatamo, ary koa noho ireo fahagagana fanasitranana sy fiarovana niseho tamin’ireo olona mangatam-pitahiana aminy. Izy dia isan'ny loharano niavian’ireo andriamanjaka rehetra teto Imerina. Raha zohina ny taranany, Ranavalontsimitovy dia zanak’Andriamasinavalona sy Ramananandrianjaka. Ny iray tampo aminy dia Andriantomponimerina (ilay mpanjaka naditra voalohany tao Ambohidratrimo) sy Ramatoanimerina (na Rafotsimifidilahy) izay nitoetra teny Ambohijanakandriana–Mamioby, niavian’Andriamiaramanjaka, izay rain’Andrianampoinimerina. Niteraka sivy mianadahy i Ranavalontsimitoviaminandriana, ka ny dimy lahy tamin' izy ireo izany no nanjary loharano niavian’ireo Andriamasinavalona ao Anosimanjaka izay antsoina hoe "Zanadranavalona". Ny efa-bavy kosa dia nanana anjara toerana lehibe tamin'ny fanitarana ny fianakavian'ny mpanjaka: # Ratomponimerimanjaka: vadin’Andriantrimobemihisatra, mpanjakan’Ambohidratrimo. # Ramanitrandriatsimitovy (na Rasoherina reniny): nanambady an’Andriambolanambo tao Namehana izy, ary niteraka an-dRamorabe (vadin’Andriamananimerina, mpanjakan’Ambohidratrimo, ary nipoiran'ny andriana rehetra avy eny) sy Rasoherina (vadin’Andriambelomasina mpanjakan’Ambohimanga, niavian’ny andriamanjaka nanjaka teto Imerina rehetra. # Rapapangosasakinivorona: nonina tao Ambohimitsimbina izy, izay niteraka an’i Rasahalarazaka, vadin’Andriampoinimerina mpanjakan’Antananarivo, loharano niavin’ny andriamanjaka tao toa an’Andrianambotsimarofy. # Razakanavalondralambo: izay niavian’ny Andriamasinavalona ao Fikarana (Ivato), izay isan’ny Zanadranavalona ihany koa. Ankoatra ny faka ara-tantaran'ny mpanjaka, ny mampalaza indrindra an’Anosimanjaka mandraka androany dia ny fankalazan’ireo Zanadranavalona isan-taona ny andro fandroana amin’ny tsinambolan’ny Alahamady. Io fombafomba io dia tanterahina am-panajana lehibe sy manaraka ny fomba taloha, araka ilay hafatra sarobidy napetrak’i Nenibe ho an'ny taranany. === Ambodirano === {| align="center" |[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]] |} ==== Antsahadinta ==== [[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|281x281px|Tranomasin'Andriamangarira ao amin'ny rovan'Antsahadinta|alt=]] Antsahadinta dia anisan'ireo vohitra malaza eny Ambodirano (Imerinatsimo). Ao atsimo-andrefan’Antananarivo no misy azy, ary mbola rakotra ala izay voakarakaran’ireo taranaka hatramizao ka lasa toeram-pitsantsangana mahafinaritra, izay hahitana tranom-bakoka. Araky ny tantara dia izany [[Andriamangarira]]<ref>Lucien Paul Raharison (2012), ''Thèse de Doctorat'': [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing « ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990 ''»], Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&hl=fr&sa=X&redir_esc=y ISBN 9781698427225])</ref> izany, rahalahan-drain’Andriambelomasina, no mpanjaka, andriantompombodivona nanorina voalohany an'Antsahadinta, nampanao ny hadivory 7 sosona manodidina sy nandrara ny fikapana ny hazo ka nahavoatahiry ny ala manodidina ny vohitra. Hoy ny tononkira: <blockquote>«'' Mananjara samy vohitra Antsahadinta. Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany ! ''»</blockquote> [[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|266x266px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanjaka|alt=]] Avy tamin’ny taranaky ny mpanjaka Andriamangarira<ref>Thomas Rakotoarivelo (2016), « ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany'' »'','' Fanontana manokana - Antananarivo.</ref> tao Antsahadinta no fangalan’ny mpanjakan’Antananarivo vady ka nataon’Andrianamboatsimarofy ho toeram-pamaharana izy satria nisy ny havany. Andriamaromanompo, izay zanak’Andrianamboatsimarofy, dia nanao toeran-droa fonenany: dia tao Antsahadinta izay nisy ny renibeny sy ny havany, sy tao Isoananjakana (Anosizato). <br /> Hoy i Lebel<ref>Jean Claude Hebert (1804), « ''Les tribulations de Lebel'' « ''Negociant - voyageur'' » ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803)'' », ''In'' « ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'' », ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''</ref>, mpividy andevo, raha tonga taty Imerina izy tamin’ny taona 1803, nitantara: <blockquote>«''…Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan’ireo havany dia: ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan’Ambohidratrimo, izay afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao na Ravaonimerina, izay vadin’Andriatomponimerina, sy i Razafinamboa….''»</blockquote> Volana vitsivitsy tato aoriana (Aogositra 1803) maty Reniamboa, vadiben-dRamaromanompo; noararaotin’Andrianampoinimerina izany hanafihana an’Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianakaviany fa mafy fiarovana hono io vohitra io sady misy ny havany maro be. Nataon’Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka. Afaka nandositra indray Rabehety sy ireo havany akaiky, ary lasa nankany an-drefana any [[Imamo]] izy, fa azo sambo-belona tao kosa i Ramaromanompo sy i Ravaonimerina, anabaviny, izay nalahelo mafy ny vadiny lasa nandositra; dia nalain’Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Ny taranak’Andriamangarira sy ny havan-dRamaromanompo kosa dia noroahiny hiala ny vohitra. Napetrak'Andrianampoinimerina hiandry fanjakana tao Antsahadinta i Rabodozafimanjaka, isan’ny roambifolo vavy vadiny, zanak’Andriantsira, avy eny Alasora ka tao izy sy i Rakarabo zanany tamin’Andrianampoinimerina no nijaka sy nisaotra omby amin’ny andro Fandroana. Nanomboka hatramin’izay dia i Rabodozafimanjaka sy ny taranany no nipetraka tao ary milevina ao. Fasana fotsiny sisa ho an’ny mpanjaka Andriamangarira; ao ihany koa ny fasan-dRatsimisotry Zazamarolahy sy ny taranany, ao ihany koa ny an’ireo taranak'Andrianjakatrimo sasany, izay ao anatin'ny sokajy Andriamasinavalona; ary ery andrefan’ny tanàna ery kosa no misy ny fasana nametrahana an’Andrianamboatsimarofy, izay mpanjaka resy tao Antananarivo sy ny an-dRatsimihara. <br /> {| align="center" |+Vakoka tranainy ao Ambodirano Imerinatsimo |[[File:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|thumb|Fasan-dakan'ny mpanjaka ao amin'ny Rovan'Antsahadinta|300x300px]] |[[File:Ivatobe avaratra.jpg|thumb|Fasana tranainy (ankavia) ambony vatolampy ao Ivatobe avaratra|320x320px]] |} === Vakinankaratra === Ny andriamanjaka sy ny taranany izay nanjaka tany amin'ny faritr'i Vakinankaratra, izay nantsoina koa hoe Fanjakan'Andrantsay fahiny, araka ny anaran'ilay renirano mandalo ao, dia andriana avy any Imerina ihany ny fiaviany. Izany indrindra no antony lehibe nampidirin'ny mpanjaka Andrianampoinimerina an'Andrantsay ho isan'ny faritra merina taty aoriana, satria ankoatra ireo mponina tompontany dia vahoaka merina avokoa ny ankamaroan'ny mponina nifindra nonina tany. Ny loharano niavian'ireto mpanjaka tany Andrantsay ireto dia i Andrianony (na Andrianonifonamanjakatany) sy ireo anabaviny roa vavy, dia Ramanjaka sy Ramanalina. Havana akaiky na iray tampo amin'Andriampanarivofonamanjaka avy ao Ifanongoavana mihitsy izy ireo, satria samy taranaka avy amin'Andrianamponga II, izay anadahin'ny mpanjakavavy Rafohy sady zanak'i Rangita Trimovavavy. Nifanila vodirindrina ny fanjakan'izy roa tonta tany am-boalohany: ny tao Ifanongoavana tany atsimo, ary ny tao Vatodrangy (Ambohidranadrambo) tany atsinanan'Ambohimahatakatra, izay faritra lasa difotry ny rano taty aoriana rehefa natsangana ny tohadrano tao Mantasoa. Fony nanjaka i Andriamasinavalona taty Antananarivo, dia niakatra hanoa sy nanaiky ny heriny hono i Andriampanarivofonamanjaka. I Andrianonifonamanjaka mianadahy kosa anefa dia tsy nahatoky loatra an'ity mpanjaka ity ka nanda ny hanoa, ary naleony nilaozana ny fanjakany izay lasa teo ambany fahefan'Andriampanarivo taty aoriana, mba hifindra monina nianatsimo. Niara-niainga tamin'izy ireo tamin'izany fifindra-monina izany ny filohan'ny vahoakany sasany toy ny hova sy ny menakely, ny angaralahy, ary ireo mpanompo. Nanaraka ny moron'ala atsinanana ny dian'izy ireo satria mbola tany efitra tsy nisy olona nanelingelina izany toerana izany. Nivezivezy ela be nitady tany hotonenana izy ireo: tonga hatrany Kiriiroka any Fisakana, niverina nianavaratra taty amoron'ny renirano Onive, nandalo an'i Vontovorona, ary farany vao tody tany amin'ny faritry ny renirano Andrantsay sy Betafo. Teo amin'izany tany izany dia efa nisy ny Vazimba nantsoina hoe Radobay. Nalain'i Andrianony ho sakaiza ity Vazimba ity saingy nofitahiny sy novonoiny taty aoriana mba halana avokoa ny ody sy ny sampiny, ka nahazoana mora foana izany faritany izany mba hanjakany am-piadanana. Nony efa niorina tsara ny fanjakana vaovao, dia nanapa-kevitra ny hifampizara ny tany izy telo mianadahy. Noho ny hatezerana sy ny alahelo vokatry ny namonoana ampitaka ny osiny ho mariky ny fizarana, dia nandao ny toerana i Ramanalina vavy ka nirintona nankany Fisakana. I Andrianony sy Ramanjaka sisa no nifampizara ny fanjakana tao Amboavoa: i Ramanjaka dia nifidy ny ilany atsinanana izay nanalokaloka tany mandrimandry ka tao Ambohitradrainarivo sy Betafo izy no nonina, fa i Andrianony kosa nahazo ny ilany andrefana izay somary mafampana sy akaiky ny Sakalava, ka nanorim-ponenana tao Fiva (Fivavahana). Zato taona mahery kely taty aoriana, rehefa nidina nanamatatra sy naka an'i Vakinankaratra ny Mpanjaka Andrianampoinimerina, dia Andrianonitomponitany tao Betafo sy Andriamasindraibe tao Vohimalaza (izay samy taranaka avy amin-dRamanjaka) no novantaniny voalohany. Noho izy roa lahy ireo tsy nanohitra fa nanaiky ny hanoa avy hatrany, dia tsy nesorin'Andrianampoinimerina tamin'ny fitondrana izy ireo fa nataony ho isan'ny laharan'ny Andriamasinavalona miaraka amin'ny taranany rehetra. Etsy an-daniny, i Andriamanalinibetsileo izay taranak'i Andrianony kosa dia nitsangana nanohitra sy namaky ady tamin'Andrianampoinimerina. Nony resy tamin'ny ady izy rehefa nandeha ny fotoana, dia novonoina ary nofoanana tanteraka ny vohitra nisy azy. Ny zanany roa lahy, Andriambongo sy Andriamanalimbehiantana, anefa dia nanaiky mangina ary namadika an-drainy mihitsy aza; vokatr'izany dia nomen'Andrianampoinimerina tany sy fanjakana ihany izy ireo, ary i Andriambongo aza dia natao vadin-dRamasindrazana ka niteraka an'i Ramboasalama, ilay zaza saika hampanjakain'ny mpanjakavavy Ranavalona I rahavavin-dreniny mba handimby azy. Taty aoriana, i Andriantsileondrafy izay zanak'Andrianonitomponitany tao Betafo no natao ho lehiben'ny andriana amin'i Vakinankaratra manontolo. Ireto manaraka ireto no nanjary tompomenakely lehibe tao Vakinankaratra tamin'izany, ao avaratry ny renirano Mania: Andrianonitomponitany tao Betafo, Andriamanalina tao Manandona, Andriamasindraibe tao Antsirabe, Andriambongo mirahalahy tao Imenabe Iarivo, ary Andriamaroanaka tao Ambohitrandraina. Tsiahivina fa i Ranavalona, anabavin'Andriandahimbolamena (tompomenakely tao Ambohijanaka (Vakinisisaony)), dia nanambady an'i Andriamanalina mpanjakan'i Manandona (Ambohiponana, zanak'Andriamasindraibe) izay isan'ny mpanan-karena nanefoefo indrindra tany Vakinankaratra, ary izany indrindra no nampisy ny fihavanana akaiky teo amin'ny andrianan'Ambohijanaka sy ny any Manandona. Rehefa resy, azo sy nanaiky lembenana i Vakinankaratra, dia nampiana an'ireo fanjakana rehetra tamin'ny vakin'i Mania sy vakin'i Matsiatra hatrany Tsienimparihy any ny fanjakana merina. Ireo mpanjaka izay nanaiky lembenana tamin'Andrianampoinimerina dia nijanona teo amin'ny fitondrany ihany saingy nampitoviana fitondrana tahaka ny menakely, fa ireo nitsangana nanohitra kosa dia nalaina ny fanjakany ho lasa « Menabe » fehezin'Antananarivo mivantana na natambatra tamin'ny fanjakana iray ao Vakinankaratra. Teo amin'ireo tany ireo, ny fanjakan'i Fisakana notarihin-dRarivoekembahoaka dia niala tamin'ny fanjakany noho izy nifidy ny hanohitra izy tamin'izany andro izany, ka resy, fa i Manandriana (fanjakan'Andrianatara), Isandra (fanjakan'Rajoakarivony), ary Ilalangina (fanjakan'Andriambavizanaka), ary Itsienimparihy (fanjakan'Rarivoarindrano) kosa dia nijanona tamin'ny toerany avokoa noho izy ireo nifidy ny hanoa. Midadasika tokoa ny faritr'i Vakinankaratra satria ny farany avaratra dia Rangaina (Antanifotsy), ny atsimo Tsienimparihy (Ambalavao), ny atsinanana ny ala midadasika, ary ny andrefana ny fanjakan'ny Sakalava Menabe. Voazara roa lehibe ny faritra: ny Andafiatsimonimatsiatra (Tsienimparihy, Ilalangina, Isandra) sy ny Andafiavaratrimatsiatra (Manandriana hatreo Ivato no mianatsimo), miaraka amin'Ambohitsimanova atsinanana sy andrefana izay nifampisaraka teo Ambohijafy, saingy i Betafo ihany no foiben'i Vakinankaratra manontolo. Rehefa vita ny fandaminana an'i Vakinankaratra manontolo, dia nitodi-doha nianavaratra hody ny tafika mpanjaka. Nony tonga teo Ambohipeno (tendrombohitra atsimo-atsinanan'i Ambatolampy ankehitriny, eo amoron'i Onive), dia nitodika tamin'ireo zana-dRangorinimerina fito lahy ny mpanjaka Andrianampoinimerina; ho valisoa amin'ny nifikiran'izy ireo sy ny tetika ary ny ady nataony nahazoana an'i Vakinankaratra, dia nomeny azy ireo ho menakely ifampizarany ny tany eo anelanelan'i Vakinankaratra, Ambodirano, ary Vakinisisaony, hatreo Ihazolava mianatsimo ka hatrany Rangaina (Antanifotsy), izay toerana mbola ipetrahan'ny taranany mandraka ankehitriny. ==== Betafo ==== [[Sary:Andrianonitomponitany.jpg|vignette|377x377px|Fasan'Andrianonitomponitany, mpanjakan'Andratsay|alt=|ankavia]] Renivohitry ny toko Vakinankaratara izy. Ny anarany hono, dia avy amin’ny hoe Be-eto-afo (Be setrok’afo) satria tanàna be trano madinika midonan-tsetroka izy fehizay, fa nisy vahoaka (menakely sy andevo) mpiandry ny Vohiambo (fasan’andriana) izay ilevenan’Andrianonitomponitany sy ny taranany; nantsoina ihany koa hoe « Itsaravavaka » ny fasany, araka ny firarian’Andrianampoina izay nanenina mafy tamin’ny nampamonoana azy tsy ara-drariny ka nanao hoe: « Mba ataovy tsara vavaka re izaho sy ny taranako, ry Andrianonitomponitany ô ! Fa aza manody izany voafitaka ! ». Ambohitsimanova izany dia tanàna kely eo avaratry ny farihy Tatamarina. Tamin’ny Merina « lavasofina » naka an’ i Vakinankaratra tamin'izany, dia tsy mba nanohitra i Betafo; ka teo amin’io toerana io no nanao [[velirano]] ny andaniny roa: [[Andrianampoinimerina|Andrianampoina]] nanome toky fa tsy hanova ny fitondrana ary tsy hanetry razana; teo andaniny indray Andriantsileondrafy, zanak’Andrianonitomponitany, nisahàto fa hanoa an’Andrianampoina ka tsy hanova izany izy sy ny taranany. Tonga toerana fisehoan’ny andriana teo sy fivorian’ny ambanilanitra amakiana ny kabarin’ny mpanjaka, ary lasa toerana fanaovan-dalonana. Itatamarina dia ilay farihy ao atsimon-tanàna, laza manokan’ i Betafo. Natahorana izy tany aloha fa rehefa hisy hiamboho hono ireo andriandahy lehibe ao Betafo dia mivadika maloto toy ny misy taim-boraka ny rano ka dia Andranomilalahy no natao anarany fony izy mbola [[kamory]] kely. Andrianonitomponitany no nanamboatra azy ho tonga farihy lehibe niaraka tamin’ireo hady fito sosona ka sady lasa fatsakana izy raha misy [[fahirano]] no manda fiarovana avy eo atsimon-tanàna. === Vonizongo === Ny faritr'i Vonizongo dia manomboka eo amin'ny renirano Moriandro, mandalo ny tanànan'i Mahitsy miankandrefana-avaratra, ary miitatra hatrany Andriba. Izany andriandahy atao hoe Andriamisavalambo I izany no mpanjaka voalohany tany, ary niara-belona tamin'ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka izy. Nalaza ho nahery nandeha dia mampitolagaga ity mpanjaka ity, ka tanàna roa nifanalavitra be no tratrany indray andro, ary samy isaorany omby amin'ny andro Fandroana. Na izany aza, ratsy fitondra vahoaka loatra izy ka nanjary halan'ny olona tanteraka. Ankoatra izany, izy no voalaza fa nahita ny tangena voalohany teo amin'ny tantara, ary nanorina ny fampinomana tamin'io poizina io ho fitaovana fitsarana; izay resy sy maty tamin'izany dia nobaboina avokoa ny fananany rehetra. Noho izany herisetra izany, dia nangidy hoditra tamin'ny vahoaka Andriamisavalambo. Mba hamaranana izany fitondrana jadona izany, dia niainga Andrianentoarivo niaraka tamin'ny loholona 10 lahy, vatan-dehilahy 40, vahoaka sasany, ary Ravonizongo teo Lohavohitra mba hanafika an'Andriamisavalambo. Resy tao Andriba Andriamisavalambo ary novonoina tao Ambohitromby taty aoriana. Vokatr'izany, lasan'Andrianentoarivo ny fanjakany manontolo ary nantsoina hoe Maromadinika ny vahoakany. Ny tantaran'ny fahazoan'i Andrianentoarivo ny tany ao Lohavohitra kosa dia mifandray amin'ny fanamboarana fefiloha tety Antananarivo. Raha nijery ny heniheny be teo andrefan'Antananarivo ny mpanjaka Andrianjaka, dia niloa-bava nanao hoe: ''« Tsy avelako tsy ho vary io any am-parany any ! »''. Dia nampihady an'Ankadimbahoaka ny mpanjaka, izay hadi-tany voalohany nampanaoviny ny vahoaka ho fefiloha. Samy nandraharaha sy niasa teo avokoa ny Ambaniandro sy ny havan'andriana tamin'izany, anisan'izany Andriantompokoindrindra sy Andrianjaka. Tamin'izay fotoana izay, nisy tetika maty paika nifanaovan'ireo andriandahy, ka hoy Andriantompokoindrindra tamin'Andrianentoarivo: ''« Aza maka ny misy tany fa ny misy vato alaina »''. Rehefa avy eo, nokapohin'Andriantompokoindrindra i Andrianentoarivo sady nitenenany mafy hoe: ''« Ity tsy mba mahavita ny anjarany ! »''. Nitomany Andrianentoarivo namaly hoe: ''« Vato ka ataoko ahoana ! »''. Kanjo hevitra iraisan'izy roa lahy izany mba hanomezan'Andrianjaka an'i Lohavohitra ho an'Andrianentoarivo ho valin'ny fahasahiranany. Indray andro, tafahoana teny Andringitra Andrianjaka sy Andrianentoarivo ary ny vahoaka, ka nangataka Andrianentoarivo nanao hoe: ''« Aoka mba honenako ity Lohavohitra ! »''. Namaly Andrianjaka hoe: ''« Honeno ! »''. Rehefa nanontany momba ny vodihena i Andrianentoarivo fandrao misy hadino ka mahadiso, dia hoy Andrianjaka: ''« Izay hanin'ialahy koa haninona, ny ahy atero ! »''. Dia nandeha Andrianentoarivo nankany Lohavohitra, ary taty aoriana dia niverina nitsidika an'Antananarivo indray izy nangataka an'i Babay. Gaga Andrianjaka ka nanao hoe: ''« Lohavohitra lasan'ialahy ! Ka dia alain'ialahy indray Babay ! »'', saingy namaly i Andrianentoarivo hoe: ''« Ka fanjakanao ihany anie, tany ampandriko ho anao ! »''. Nifanao orimbato teny Andringitra izy roa lahy ho fanamafisana izany fifanekena izany. Rehefa nitoetra teo Lohavohitra Andrianentoarivo, dia nampanaiky an'i Vonizongo manontolo. Niteraka roa lahy izy, dia Andriamosanja sy Andriampimanjaka, izay nizara an'i Vonizongo ho roa (atsimo sy avaratra), ary ny taranany no nanjary tompom-bodivona tamin'iny faritra avaratra-andrefan'Imerina iny. Aman-jato taonany taty aoriana, tamin'ny andron'Andrianampoinimerina nampandry tany tany Marovatana (Ambohidratrimo), dia tonga tamin'ny nahim-pony ny iraka avy amin'ireo terak'Andrianentoarivo tany Vonizongo. Nilaza tamin'ny mpanjaka izy ireo nanao hoe: ''« Avy manaiky ho zanakao izahay, fa mandre ny teninao hoe hampiadana ny vahoaka…! »''. Faly loatra ny mpanjaka ka ho valin'ny faneken'izy ireo, dia tsy nesoriny fa napetrany tamin'ny vodivona nisy azy tsirairay avy izy ireo. Ireo zanak'Andrianentoarivo dia nataony ho isan'ny Andriamasinavalona ary nomeny elomena isan-dahy. Nozarain'Andrianampoinimerina ho folo araka ny isany i Vonizongo, ka Andriantsimidodò sy Andriantsoba no natao ho isan'ny filohany tamin'izany fotoana izany. ==== Ambohimirimo ==== Betsaka ny vohitra nisy ny terak'Andrianentoarivo ao Vonizongo, saingy vitsy no nahazoana tantara firy satria ny sasany efa lasa haolo na niova anarana taty aoriana. Ny hany nahazoana tantara dia Ambohimirimo, izay ao amin'ny zarantanin'i Tsaravoninahitra. Ambohimirimo (na Mananjara ankehitriny) dia ilay vohitra mifono ala matevina tazana ery andafy andrefana atsimon'i Mahitsy (miala amin'ny Lalam-pirenena faha-4), ampitan'ny renirano Moriandro. I Andriandambofontany, izay nitondra an'i Tsaravoninahitra, no andriana nandimby fanjakana tao Ambohimirimo tamin'ny andro nanjakan'Andrianampoinimerina tamin'izany fotoana izany; izy sy ny razany toa an'i Andriampitsaikarivo, Raoniambato, ary Raoniambatomandimby rainy no milevina ao amin'io vohitra io. Taty aoriana, napetrak'Andrianampoinimerina teny Rasoamananoro zanany, izay renin'i Ramasy. Nony niamboho anerana ny mpanjaka Radama I taty aoriana, dia natolotry ny mpanjakavavy Ranavalona I ho an-dRamboasalama (zanak'anabaviny) ny vohitry Ambohimirimo, ka izy no andriana tompombodivona tao hatramin'ny nahafatesany. Andriantasy mianadahy, zanak'i Ramboasalama, dia manana fasana ao ilevenan'ny taranany ihany koa. Nisy rova sy lapa tsara tarehy dia tsara tao fahizay, izay voahodidina amontana sy aviavy maitso vaitra, ka nahatonga ny ntaolo hanao fitenenana hoe: ''« Mananjara izay monina ao »''. Izany indrindra no niavian'ny anaran'ilay vohitra ankehitriny hoe « Mananjara ». === Imamo === Ny tantaran'ny faritr'i Imamo dia manana ny lanjany manokana teo amin'ny tantaran'ny fanjakana merina, satria tsy natao isan-toko manokana izy taty aoriana fa natambatra manontolo tamin'Ankibonimerina efa-toko, ka nampiray tanteraka an'Imerina sy Imamo. Ny mpanjaka lehibe voalohany fantatra tany Imamo dia Andriambahoaka rainy, ary Manazary no renivohitry ny fanjakany tamin'izany fotoana izany. Andriambahoaka II (na Andriambahoakafovoanitany), izay zanany lahy sady niara-belona tamin'ny Mpanjaka Andriamasinavalona, no nandimby azy teo amin'ny fitondrana. Izy no nanorina ny renivohitra vaovao tao Amboniazy, nosy kely iray miorina eo atsinanan’ny farihin’Itasy, toerana misy ny fasana ilevenany mandraka ankehitriny. Rehefa niamboho anefa ity mpanjaka ity, dia voazara roa lehibe ny faritr'Itasy: ny ilany Imamo Atsinanana (Ambohitrambo, Ambohibeloma, Arivonimamo, Ambatolevy) izay nanjakan’Andriampivoanandriamanitra zanany lahitokana, ary ny ilany Imamo Andrefana (Manazary, Ambohitrondrana) izay natolony ho an’Andriampanarifito zanak’anabaviny. Taty aoriana, Andriamarimampihovohovo (na Andriamary), izay zafiafin’Andriampanarifito, no nanjaka tao Ambohitrondrana. Tamin'ny andro nanafihan'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina farany an'Antananarivo, dia lasan-ko babo ny zanaka roa vavin'Andriamary, izay saika lasa ho vadin'Andriamboatsimarofy tao an-dapa tao Antananarivo. Soa ihany anefa fa navotan’Andrianampoinimerina izy roa vavy, ary nampanateriny tamim-panajana tany amin’ny rainy tany Ambohitrondrana. Faly tokoa Andriamary nahita ny fiverenan'ireo zanany voavotra, ka niaiky ny hatsaram-pon’ilay mpanjakan’Ambohimanga izy ary niantso ny vahoakany . Naniraka olona nankany amin’Andrianampoinimerina izy hilaza fa manolotra ny fanjakany ho azy. Taty aoriana, niakatra tany Ambohimanga Andriamary, nielo mena narahin’ny vahoaka maro, ka tsinjon’Andrianampoinimerina tery Mangabe izy. Rehefa nifanena teo antenatenany izy roa lahy, Andrianampoinimerina nilanja basy ary Andriamary kosa nielo mena, dia nifampiresaka tamim-pahatsorana ka nanao fampihavanana matanjaka. Ho valin'izany fanekena am-pon'Andriamary izany, dia nianiana Andrianampoinimerina fa tsy hovany amin'izay tany ipetrahany izy sy ny taranany mandrakizay doria, ary tsy hataony resy lanja noho ny sasany ny tany Mamo. Etsy an-daniny kosa, ny andriana tao Imamo Atsinanana, dia Andriampoetsakarivo sy Andriamarobasy, no nifidy ny hanondro basy sy hanohitra an’Andrianampoinimerina. Tsy nety nanoa izy ireo, saingy resy tamin'ny ady ka novonoina taty aoriana. Ny rahalahin'izy ireo kosa, dia Andrianamborinandriamanitra mirahalahy avy sy ny zanany, no tonga nanaiky lembenana tamin'Andrianampoinimerina, ka tsy novana sata ny toerana nisy azy. Rehefa azo tanteraka Imamo Atsinanana, dia nakambana ho isan'ny faritry Ambodirano sy Marovatana. Teo amin'ny lafiny sata kosa, ny taranak’Andriamary irery ihany no natao ho laharan'ny Zazamarolahy, fa ny andriana sisa rehetra tany Imamo kosa dia nijanona ho andriana amin'ny laharan'ny Andriamasinavalona. Mba hanamafisana izany fampihavanana izany, dia nifamatotra mafy ara-panambadiana Imerina sy Imamo taty aoriana ka nanjary fianakaviana iray ihany. Ny mpanjaka Radama I dia nanambady an’i Ravao sy Ramoma, izay samy zanak’Andriamary (i Ravao taty aoriana dia nisaorany ka nanambady an-dRamanetaka). Rabodosahondra, anabavin’i Radama I, kosa dia nampakarina ho vadin’i Ratefinanahary, zanak’anabavin’Andriamary. Ary Ratsiadala, izay anabavin’i Radama I ihany koa, no nanambady an-dRahanety zanak’Andriamarobasy. Farany, i Razaka Ratrimo, izay zanak’anabavin’Andriamary, no nanambady an’i Ramasindrazana, ka niteraka an-dRamoma mianadahy avy, izay tsy iza fa ilay nanjary ho lasa mpanjakavavy Ranavalona II. == Jereo koa == * [[Fanjakan' Imerina]] * [[Lisitry ny mpanjaka merina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] == Loharano == <references /> [[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] ok4rgf69t5dqkjn0a1tahda0i5z1xfl 1145675 1145672 2026-06-29T16:27:14Z Hephaestus-Mrz36 22223 /* Ny Andriamasinavalona */ 1145675 wikitext text/x-wiki [[Sary:Fitomiandalana 2.png|vignette|363x363px|Fitomiandalana ao amin'ny Rovan'Antananarivo, renivohitry ny fanjakan' Andriamasinavalona|alt=]] '''Andriamasinavalona''' dia mpanjakan'Imerina tokony ho tamin'ny manodidina ny taona 1675. Ny mpanjaka [[Andriantsimitoviaminandriandehibe]] no rainy, ary Rafaravavy kosa no voalaza fa reniny. Andrianjakanavalondralambo na ihany koa hoe Ralambonandriantsimitovy hono no anarana niantsoina azy fony izy andriantompombodivona teny amin'ny vohitr'[[Alasora]] tamin'izany, ary izy dia nanoa an-d[[Razakatsitakatrandriana]] zokiny, izay nandimby an-drainy nanjaka tao Antananarivo. Avy amin'ny anarany no nipoiran'ny sokajin'[[andriana]] atao hoe [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]], izay ahitana ny taranany sy ireo havany. Tsy nanongana na ihany koa nandroaka an-jokiny teo amin’ny fitondrana izy, fa ny vahoaka, araka ny hevitra sy ny teti-kadin’Andriamampandry, [[Hova|hovalahy]] izay nanolontsaina azy, no antony nahatonga izany. Nisy roambinifolo (12) vavy ny vadin’Andriamasinavalona, vokatry ny famoriam-panjakana, ary niteraka sivy lahy sy vavy maromaro izy. Samy tiany hahazo anjara fitondrana kely tsirairay teo amin’ny fanjakana, na ny zanany naterany, na ny zanaky ny iray tampo aminy, ka nahatonga ny fanjakana «[[Menakely (tany)|Menakely]]» ho marobe. [[Andrianambonimena]], zanak'anabaviny tao [[Alasora]] no notendreny handimby azy ho eo amin'ny fanjakana. Anefa, i [[Andriantomponimerina]], zanany tao [[Ambohidratrimo]], no nitana babo azy fotoana maro mba hanereny azy hanome ny [[Fanjakan' Imerina|fanjakan’Imerina]] manontolo. Afaka ihany anefa izy ka niverina nody tao Antananarivo, izay renivohitry ny fanjakany. Niamboho sy nafenina tao Antananarivo izy tany amin'ny manodidina ny taona 1710 tany ho any, ary heverina ho naharitra zato (100) taona ny andro niainany. == Andriamasinavalona, mpanjakan'Imerina (1675-1710) == Andriamasinavalona no mpanjaka faha-sivy taorian’ny nanjakan-d[[Rangita]], ilay voalaza fa nanorina ny fanjakana merina voalohany. Izy dia zafiafin’[[Andrianjaka]], ilay mpanjaka nanorina an'Antananarivo (1610-1630), ary mazava ho azy fa izy dia anisan'ny razamben’[[Andrianampoinimerina]], mpanjakan'Avaradrano (1785-1810). Teraka ny tsinambolan’ny [[Alahamady]] toa an-d[[Ralambo]] razambeny izy; Andrianjakanavalondralambo na Ralambonandriantsimitovy no anarana nentiny fony izy tompom-bodivona tao [[Alasora]], nanoa an’[[Andrianjakatsitakatrandriana]] zokiny, izay nandimby an-drainy: i Andriantsimitoviaminandrianandehibe, mpanjaka tao Antananarivo. Rehefa nanjaka izy dia naka ny anarana hoe Andriamasinavalona (izay midika hoe: «andriana manana ny hasina, harena voatahiry sy navalona hataramin’ny ela»). Andriamasinavalona dia anisan’ny andriamanjaka nalaza teto Imerina, izay fakana tahaka satria nahay nifandray sy niahy ny soa ho an’ny vahoakany izy, ary tia ny zanany sy ireo havany, nanam-panahy ka mamy hoditra tamin’ny olon-drehetra ary tena nampihatra ilay fiteny hoe: «Ny fanahy no olona». Feno fahendrena izy tamin’ny fitondrana ny tany, ary nanana ny hatsaram-po teo amin’ny fifandraisana amin’ny vahoakany. Tsy [[lefona]] na ihany koa [[basy]] aman-[[tafondro]] no nentiny namory ny fanjakana merina, fa ny fahaizany nifandray tamin’ny mponina: Andriamanjaka nahay niara-nidinika amin’ny vahoakany ny ho soa teo amin’ny fanjakany, sy ny ratsy tokony ialana izy. === Ny nandraisany ny fanjakana === Taorian’ny nihambohon’ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe, dia Andrianjakatsitakatrandriana zokin'Andriamasinavalona no nandray ny fitondrana tao Antananarivo, araka ilay didy fandovam-panjakana hoe « Fanjakana arindra ». Ny zandriny kosa, Andrianjakanavalondralambo, dia nampanoavina teo Alasora aloha mandra-piandry ny anjarany. Noho ny fifehezana ratsy sy ny fahasatran’Andrianjakatsitakatrandriana anefa, dia nijaly sy nankahala azy ny vahoaka.Mba hamahana ity olana ity, dia nitsapa ny sain’ireo andriana mirahalahy i Andriamampandry, loholona hendry avy eny Dilambato. Rehefa nanontaniany ny amin’ny fony izy ireo, dia nilaza ho manana « fo tokana » ilay zokiny, izay midika fa mpitondra jadona, manapaka irery ary tsy miera amin’ny vahoaka. Ny zandriny kosa kosa dia nambara ho manana « fo roa na fo telo », izany hoe mpitondra vonona hifampidinika sy hiera amin’ny vahoaka amin’ny zavatra rehetra. Noho izany fahasamihafana izany, dia nifidy ny « fo roa » ny vahoaka ary nanapa-kevitra hanongana ilay mpanjaka ratsy fitondrana.Nandray tetikady maty paika i Andriamampandry sy ireo olon-kendry namany toa an’Andriamanalina mba handroahana ny mpanjaka. Tamin’ny alalan’ny ozona sy ny fampiasana sikidy tamin'izany fotoana izany no nitaomana an’Andrianjakatsitakatrandriana hiala tamin'ny toerany tao Antananarivo. Tetsy an-daniny, nifindra nankao an-tanàna kosa ilay zandriny mandra-pahatongany tao Anatirova. Teo no nahazoany ny hobin’ny vahoaka ary naka ny anarana vaovao hoe Andriamasinavalona. Nodorana ny tranon’ilay zokiny teo Andohalo, ka voatery niala tanteraka sy niankandrefana izy.Na dia nahazo ny fahefana feno aza Andriamasinavalona, dia nasehony ny hatsaram-panahiny sy ny fahendreny satria tsy nanenji-dresy izy fa nalahelo ny zokiny. Nandefa lehilahy fito lahy izy hanolotra basy, lefona, ary vola iray kitapo ho vatsy sy fiarovan-tena ho an’ny zokiny mianakavy. Nanohina ny fon’Andrianjakatsitakatrandriana izany fahalehibiazan’ny zandriny izany, ka nitodika nianatsinanana izy nivavaka sy nitso-drano an’Andriamasinavalona mba ho ela velona sy ho lava fitondrana, talohan’ny nandehanany niankandrefana ho any Antsakalavan’i Boina.Raha fintinina, dia hita tamin’ity tantara ity fa ny tetikadin’Andriamampandry sy ny safidin’ny vahoaka no nanongana ny mpanjaka fa tsy ny fitiavam-pahefana. Izany indrindra no nanamarika ny fomban’Andriamasinavalona izay nanjaka tam-pahendrena sy niera tamin’ny vahoakany hatrany. === Ny fanitarana ny fanjakana Merina === Kely velarana ihany ny faritry ny fanjakana nolovain’Andriamasinavalona tamin’Andriatsimitoviaminandriandehibe rainy, satria tsy nihoatra an’Andringitra ny tany avaratra-andrefana, Angavokely ny atsinanana, Alasora ny atsimo, ary ny henihenin’i Betsimitatatra ny andrefana. Mbola nizarazara ho fanjakana madinika maro nifandrafy ny tany Imerina tamin’izany fotoana izany, ary tsy nanana fahefana firy tamin’ireo tompomenakely nipetraka am-bodivona ny fanjakan’Antananarivo. Noho izany fifandrafiana izany, tsy nandry fehizay ny tany fa nanjaka ny ady an-trano, ny asan-jiolahy, ary ny fisamborana olona hatao andevo hamidy amin’ny Vazaha na ny Arabo. Nitaintaina lalandava ny fianakaviana, indrindra ny zaza amam-behivavy, noho ny tahotra ny ho voatafika tampoka.Naneho izany tsy fandriampahalemana izany ny tantaran’Andriampanarivofonamanjaka sy ny olona fito lahy natanjaka niaraka taminy, raha niainga avy any Ifanongoavana hanatona an’Andriamasinavalona tao Antananarivo izy ireo. Voatery nentin’izy ireo niaraka tamin’ny vatan-dehilahy ny vady aman-janany satria natahotra izy ireo sao baboin’ny fahavalo ho lasa any amin’ny Ontaiva na Bezanozano raha avela fotsiny eo an-tanàna. Roa andro be izao no nandehanan’izy ireo teny an-dalana, ary ny alina ihany no sahy nandroso fa sao nisy nisambotra rehefa antoandro. Noho izany fitadiavana fiarovan-tena lalandava izany, tsy afaka nanao asa famokarana firy ny mponina ka nananontanona foana ny mosary teo amin’ny firenena.Manoloana izany fahantrana sy tebiteby nahazo ny vahoaka izany, ny asa voalohany noraisin’Andriamasinavalona teo amin’ny fitondrana dia ny famerenana ny fandriampahalemana mba hahafahan’ny olona miaina sy miasa am-pilaminana. Ny tetikady hitany nahomby indrindra dia ny famoriana ireo mpanjaka sy fanjakana madinika rehetra manodidina an’Antananarivo mba ho eo ambany fifehezany sy ny fahefany tokana. Tamin’ny alalan’izany famaritana mazava ny sisin-tanin’ny fanjakany izany no nahafahany niaro ny vahoaka rehetra ary nametrahany lalàna tokana hitantana sy hanaraha-maso akaiky ny ambanilanitra. === Ny namoriana an'Imerina === ==== Andriamasinavalona, olon'ny fihavanana. ==== Tsy ny haneho hery na voninahitra tamin’ny alalan’ny ady sy ny fandatsahan-dra no tanjon’Andriamasinavalona, fa ny hitondra fiadanana sy fandriampahalemana ho an’ny fianakaviana merina rehetra. Mba hisorohana ny fahorian’ny vahoaka, dia teny mamy sy ny fandrindrana fihavanana tamin’ny alalan’ny fanambadiana politika no nentiny namory sy nampifanaraka ireo fanjakana madinika. Manaporofo izany ireo vadiny 12 lahy izay tsy haitraitra velively, fa tetikady maty paika nifanarahana tamin’ireo mpanjaka madinika. Nisy ny velirano sy ny fananganana orimbato ho mariky ny fifanekena: Andriamasinavalona no mpanjaka tokana arahina, fa ho tambiny kosa, ireo tompomenakely mpihavana aminy dia mitazona ny fananany ary ny taranany no handova ny fanjakana any aoriana. Ny nanombohany izany dia tany Amoronkay, tamin’ny alalan’Andriampanarivofonamanjaka, mpanjakan’Ifanongoavana, izay nanana fiahiana vahoaka mitovy taminy. Rehefa nahita ny fahendren’ny mpanjaka Andriampanarivo sy ny loholona fito lahy, dia nanapa-kevitra hampidina ny fanjakany ho eo ambany fahefan’Antananarivo. Ho valin’izany fitokisana izany, dia nomentsika ho vadiny i Ranavalontsimitoviaminandriana anabavin’ny mpanjaka, ary nampihavanina ho vinanto sy rafozana izy ireo. Noho izany fihavanana izany, nandry fehizay ny tany ka nahatonga an’i Bezanozano, Ontaiva, Ivakiniadina, ary Amoronkay nanaiky am-pilaminana. Afaka nandeha antoandro tam-pifaliana ny olona fa tsy natahotra intsony, ary faly tokoa Andriamasinavalona satria tontosa tsy nisy fitaovam-piadiana ny fampihavanana ny tany. Ny taranak’ireto mpivady ireto: dia i Andrianjakavololonandriana sy i Andriantsimitovifonamanjaka, no nifehy ireo faritra ireo taty aoriana ary nantsoina hoe « zanak’anabavin’Andriamasinavalona ». Izany tetikady izany koa no nampiasainy tamin’ireo faritra hafa rehetra teto Imerina mba ho tonga fianakaviana iray eo ambany fifehezany: * Any Atsimo (Itsinjoarivo): Nalainy ho vady i Ralanimboahangy, zanak’Andriandanitramantany. Nony maty ny rainy, dia izy no napetraka niandry fanjakana tao Ambohimanjaka (Andramasina), ary ny taranany no nifehy ny vodivona tao. * Any Avaratra sy Andrefana (Manohilahy): Nalainy ho vady i Ramananandrianjaka, zanak’Andriamasinteny. Ny zanak’izy ireo, Andriantomponimerina, no lasa mpanjaka voalohany tao Ambohidratrimo. * Tao Ambohitrabiby: Nalainy ho vady i Ranavalontsitakatrimerina, avy amin’ny Zanadralambo, ka ny zanany no nampanjakaina tao. * Tao Antananarivo: i Ramananimerina kosa no niteraka an’Andrianjakanavalomandimby izay nampanjakaina tao. * Ao Avaradrano: Mba hanamafisana ny fihavanana amin’ireo havan-drazana, izany hoe ireo Andrianteloray: Andriandranando, ary Andriantompokoindrindra, dia nampakariny ho vady Ratompondraondriana. Nisy ny fepetra nifanarahana tamin’ny fianakavian-drazazavavy fa hahazo fahatelon-tanana izy raha misy fisarahana, ary ny zanany no handova fanjakana. Izy no niteraka an’Andriantsimitoviaminandriandrazaka, izay nomena ny fitondrana tao Ambohimanga. Raha fintinina, tamin’ny alalan’ireo fanambadiana ara-politika sy velirano maro isan-karazany ireo no nahafahan’Andriamasinavalona nampandry ny tany sy namory an’Imerina manontolo tam-pahendrena, tsy nampiasa hery na basy aman-defona fa nifototra tamin’ny firaisankina sy ny fihavanana. ==== Ny famaritam-panjakana ==== Mba hametrahana fandriampahalemana sy hisorohana ny fifandirana eo amin’ny fanjakana roa tonta tamin'izany, dia nifanaraka Andriamasinavalona, mpanjakan’Imerina, sy Andriambahoaka, mpanjakan’Imamo, fa hovariana ny sisin-tany mampisaraka azy ireo. Ny fomba namaritana izany dia ny fiaingan’izy roalahy vao maneno akoho tokana amin’ny maraina, ka izay toerana ifanenana no atao faritra izarana ny fanjakana. Andriamasinavalona, izay nantsoina koa hoe Andriamatahobelirano, dia nitana marina ny teny nomeny ka niainga avy teto Antananarivo tamin’ny fotoana nifanarahana. Mifanohitra amin’izany, Andriambahoaka kosa dia nambosin’ny olony ka nivadika tamin’ny fifanekena; tsy niandry ny maraina izy fa niainga vao tapi-mandry ny olona mba hahazoana tany be.Teo amoron’ny renirano kely iray eo andrefan’Imerintsiatosika no nifanena izy roalahy, ka nihoraka ny mpanaraka an’Andriambahoaka satria nihevitra fa nahazo tany midadasika. Mba hanamafisana izany fizarana izany anefa, dia namono omby fotsy teo izy ireo ho orim-baton’ny fihavanana, ka io renirano io no nomena ny anarana hoe Iombifotsy. Na dia teo aza ny fivadiham-pifanekena, dia nifanaraka izy roalahy fa hifandray tsara ny vahoaka ary afaka mivezivezy malalaka toy ny tompony na any Imerina na any Imamo, ka nitsahatra ny ady.Na izany aza, nisy vokany ratsy teo amin’Andriambahoaka ny fivadiham-belirano nataony. Teny an-dalana nody dia niharan’ny hatsiaka, ny aretina, ary ny fahafatesana ny mpanaraka azy, izay ninoany fa todin’ny fianianana tsy netiny. Nenjehin’ny eritreriny mafy Andriambahoaka ka nandefa olona nitondra fanomezana lafo vidy hitady famelan-keloka, ary izy tenany mihitsy no nandeha nifona tamin’Andriamasinavalona taty aoriana. Nanitrikitrika anefa Andriamasinavalona fa Andriamanitra izay nanaovana ny fianianana no tompon’ny teny farany amin’izany. Ho fahatsiarovana izany fizarana izany, dia nampanaovin’Andriambahoaka hady taty aoriana ny zanany teo Ambatondramijay (Hadin’Andriampivovo) mba ho mari-pisarahana: ny miorika amin’ny Iombifotsy dia Imerina ary ny mivalana dia Imamo.Tamin’ny alalan’io fandaminana teo amin’ny Vakin’Iombifotsy io no nahafahana namory ny vahoaka Merina sy nametraka ny faritra fonenany izay nantsoina hoe Ankibonimerina. Nofaritana mazava ny sisin-tany manodidina izany: ny atsinanana dia ny Vakinifanongoavana sy ny moron’ny ala mainty, ny avaratra dia ny Vakin’Isahasarotra sy ny sisin’Antsihanaka, ny andrefana dia ny Vakin’Iombifotsy, ary ny atsimo dia ny Vakin’Irangaina sy Onive manamorona ny efitra atsimo. === Ady amin'ny mosary sy ny asa fampandrosoana === Tamin’ny andro nanjakan’Andriamasinavalona, dia nisy mosary lehibe sy mafy loatra nantsoina hoe « Tsimiofy » nianjady tamin’ny vahoaka Merina, vokatry ny rivotra sy orana nikija nandritra ny iray volana izay niverimberina isan-taona. Potika avokoa ny voly rehetra, na ny teny an-tanety na ny tany an-tanimbary, ka saika nandripaka ny vahoaka ary nampijaly hatramin’ny fianakavian’ny andriamanjaka ny tsy fahampian-kanina. Naniraka olona hitady vary hovidina ny mpanjaka saingy tsy nahita, raha tsy tany amin’Andriandrivotra tao Andraisisa. Noho ity farany nanome vary maimaim-poana sy nampiana hanina hafa ho an’ny mpanjaka, dia teraka ny fitenenana hoe « Hany vary Andraisisa ! », ary novalian’ny mpanjaka soa izy ka natao « menabe » fa tsy « menakely » intsony ny faritr’Andraisisa.Noho izany fahoriana izany, dia nataon’Andriamasinavalona ho vaindohan-draharaha ny handresy ny mosary, izay noheveriny ho hany rafin’ny fanjakany. Mba hanatrarana izany tanjona izany, dia nohamafisiny sy nampitomboiny ny fefiloha nanomboka teo Ankadimbahoaka ka hatrany andrefan’Ilanivato. Ity asa lehibe ity dia natao mba hanovana an’i Betsimitatatra ho tanimbary midadasika hiveloman’ny ambanilanitra, sady ho fanohizana ny asa rano lova napetraky ny razany izay nantsoiny hoe « Vahilava mora ladinina ».Mba hanamafisana hatrany izany fahombiazana izany sy hampiadana ny olona, dia nisy fepetra lehibe telo nampiharina mikasika ny toekarena sy ny fiarahamonina: * '''Ny Fampandrosoana ny Varotra''': Napetraka ny fisian'ny tsena isan-kerinandro teto Imerina, izay rafitra efa nisy talohan’ny andro nanjakan'Andrianampoinimerina mba ho toeram-pihaonana sy fifanakalozana, ary nampiasaina tamin’izany ny vola ariary (avy amin’ny real espaniola) sy ireo vakivakim-bola. * '''Ny Fandriampahalemana''': Nividy ny tafondro voalohany teto Imerina izy, nantsoina hoe « Befeo ». Tsy nentina nanafihana na nanao ady ity tafondro ity, fa natao ho marika fampitandremana fotsiny mba hanjakan’ny filaminana, ka raha misy manakorontana dia mipoaka izany. * '''Ny Lalàna mifehy ny Fanambadiana''': Tamin'izany fotoana izany dia nametraka ny fomba « fanolorana ny Vodiondry » ho mariky ny fanamafisana ny fanambadiana izy. Nanomboka teo, dia tsy hena vody ondry ara-bakiteny intsony no nomena fa nosoloina zavatra hafa sarobidy toy ny vola, tany, na firavaka. === Ny fiandrianana sy ny hasin'ny andriamanjaka === Mba hampitomboana ny hasina sy ny voninahitry ny andriamanjaka, dia nametraka lalàna hentitra momba ny fiandrianana ny mpanjaka Andriamasinavalona. Nalamina ny fiambenana ny mpanjaka ka natsangana ireo karazan’olona voatokana hitaiza sy hikarakara azy, toy ny Tsiarondahy sy ny Madiotanana, ary tsy nisy olona afaka nanatona ny andriamanjaka raha tsy nahazo alàlana. Fitsipika lehibe koa ny momba ny fiarahabana ho mariky ny fifanajana; ny tandapa sy ny Ambaniandro dia nampiasa ny teny hoe « Sarasara, Tompoko e ! », « Tsara và, Tompoko e ! », ary « Aza marofy ! » rehefa miarahaba ny mpanjaka, raha ny samy andriana kosa dia nampiasa ny « Tsara va tompoko ! », ka ny zandry na ny vehivavy foana no natsangana hiarahaba ny zoky na ny lehilahy. Ary ho mariky ny fahefana ny « Elo mena » izay natokana ho an’ny andriamanjaka irery ihany, indrindra rehefa mikabary na mandeha eny an-dalana.Ankoatra izany, nisy fanovana lehibe natao tamin’ny fotodrafitrasa masina sy ny fomban-drazana teto Imerina. Teo Andohalo no nananganana ny Vatomasina voalohany amin’ny alalan’ny voahangy mivady, volatsivaky, ary ran’omby volavita, mba ho toeram-pikabariana sy fanandratana mpanjaka. Io kianja sy vatomasina io dia hita koa tany amin’ireo vohitry ny Andriamasinavalona sy ny tompombodivona ho fanaovana sorona omby amin’ny andro Fandroana. Nampitomboina lanja ihany koa ny andro Fandroana amin’ny tsinambolan’ny Alahamady, izay andro firavoravoana nanamarihana ny nahaterahan’ny andriamanjaka, sady fotoana fanamafisam-pihavanana ho an’ny isan-tokatrano sy ny isam-batan’olona.Farany, nohavaozina ny Lapa Besakana ao Anatirova, izay lasa foiben’ny fiorenam-panjakana. Tao no nisehoan’ny tantaran’i Trimofoloalina, izay nahafoy tena hatao sorona velona ho an’ny mpanjaka; saingy tsy novonoina izy fa nosoloina ran’akoholahy mena ny sorona, ka nahatonga azy sy ny taranany ho nomena ny sata « Tsy maty manota ». Tao Besakana ihany koa no nisy ny « afo tsy maty » izay nambenana andro aman’alina. Noho izany rehetra izany, ny Zanakandriana voatendry hanjaka dia tsy maintsy nentina tao Besakana aloha, mijoro anilan’ny fatana afovoany mangatam-pitahiana amin’ny fomba antsoina hoe « Halampatan’ny Besakana », izay mari-pahefana ambony indrindra vao azo antsoina ho mpanjaka manan-kery. == Ny fandaminana ny fitondrana == === Ny ambaratongan'ny havan'andriamanjaka === Noho ny fitomboan’ny isan’ny havan’andriana tamin’ny andron’Andriamasinavalona, dia nanao fandaminana vaovao ny mpanjaka ka nampiditra ny sokajy Zazamarolahy sy Andriamasinavalona ho eo alohan’ny Andrianteloray sy ny Zanadralambo. Izany no niteraka ny fokon’andriana enina teto Imerina, izay nantsoina hoe « havan’andriamanjaka ». Rehefa nandeha ny fotoana, dia nisokajy telo ny fiantsoana azy ireo: ny andriana teraky ny trano Ifohiloha (Zanakandriana, Zazamarolahy, ary Andriamasinavalona), ny Andrianteloray (Andriantompokoindrindra, Andrianamboninolona, ary Andriandranando), ary ny havan’Andriana (Zanadralambo sy Zanadralambo amin’Andrianjaka). Ny sokajy ambony indrindra toy ny Zanakandriana dia natokana handova fahefana saingy nety niova izany sata izany rehefa miova ny mpanjaka niaviany, ary tamin’ny andron-dRadama I vao nampidirina ny teny hoe « Printsy ». Ireo foko lahiaivo kosa, toy ny Andriandranando sy ny Zanadralambo, dia nifantoka tamin’ny asa fampandrosoana ny fanjakana toy ny fefiloha sy ny famoliana landy.Mba hanavahana ny andriana amin’ny sarambabem-bahoaka, dia nahazo zo sy sata iombonana manokana ny taranak’i Rangita sy Rafohy. Teo amin’ny adidy amin’ny mpanjaka, dia voadona tsy hanao asa fitondrana entana, tsy hiambina andriana, tsy hitaona tany mena ho an’ny fasana, ary tsy ho gadraina amin’ny vy na hovonoina ho latsa-drà. Na dia nisy foko hafa toy ny Antehiroka, Zafimamy, ary Trimofoloalina nahazo zo mitovitovy amin’izany aza noho ny asa nataony, dia tsy natao hoe andriana izy ireo satria ny rà sy ny firazanana niandohana ihany no fototra maha andriana merina.Natao hentitra dia hentitra ihany koa ny lalàna mifehy ny fanambadiana mba hiarovana ny fahadiovan’ny firazanana sy hitazonana ny « lova tsy mifindra ». Ny tena andriana dia izay nateraky ny ray sy reny samy andriana, ary na i Andrianampoinimerina aza dia nanamafy taty aoriana fa tsy maintsy mivady amin’ny mitovy saranga aminy ny andriana, ny hova, ary ny mainty. Teo amin’ny fomba amam-panao, ny andriandahy dia tsy nandeha naka vehivavy mivantana fa nandefa solom-bady. Raha nanambady hovavavy ny andriandahy ambony, dia nahazo nanao izany saingy ny zanany kosa dia tsy nahazo nilevina amin’ny fasan’andriana manana tranomanara sady nahazo lova manokana nantsoina hoe « tolo-bohitra » fotsiny. Mifanohitra amin’izany, loza ho an’ny andriambavy ny manambady hovalahy satria heverina ho « mandrorona » na manary razana izany, ka amidin’ny fokonolona izy hividianana mangahazo masaka ho an’ny olona ho fanehoana henatra. Raha andriambavy avy amin’ny sokajy ambany kosa no alain’ny andriandahy ambony, dia nantsoina hoe « misandratra » izy satria ny taranany dia nahazo nandova ny anaran-drainy. === Ny rafitra fandaminana ny vahoaka === Mba hampandehanana tsara ny fitantanana ny fanjakana, dia nanao fizarana andraikitra sy adidy mazava ho an’ireo karazam-poko sy sokajim-bahoaka hafa rehetra Andriamasinavalona. Ny foko tsirairay dia nomeny anjara asa manokana nifandray tamin’ny fiaviany na ny fahaizany. Ny foko Talasora, ohatra, dia nantsoiny hoe « zokim-pirenena » satria tao Alasora no niandohan’ny razan’andriana rehetra, ka izy ireo no natokana ho mpanao soron’andriana sy mpandatsaka ny andriana miamboho. Ny Antehiroka kosa dia noraisiny ho toy ny « zanadahy » sy havany, ka nomeny adidy manokana amin’ny fahasatranana, izany hoe izy ireo no mpitsitsika sy mpanao ny hasina rehetra ho an’ny mpanjaka.Ny sarambabem-bahoaka maro an’isa kosa dia nantsoina amin’ny ankapobeny hoe Ambaniandro, Bemihisatra, Folovohitra, na Hova. Nisy fomba amam-panao kanto sy feno fifanajana teo amin’ny fifandraisan’ny mpanjaka sy ity vahoaka maro an’isa ity rehefa nanao kabary: raha ny andriana no miantso ny vahoaka dia manao hoe « Ianareo Ray aman-dReny ! », ary raha ny vahoaka kosa no mamaly na miantso ny andriana dia miantso azy hoe « Ianareo zanaka amam-para ! ». Ankoatra izany, teo ireo nantsoina hoe « Voaramasiaka », izay nahitana ny foko Manisotra sy Manendy ary ireo Mainty tompon-tany taloha. Ity sokajy ity no fangalana ny Angaralahy, ny Tsiarondahy, ary ny tandapa isan-karazany natao hikarakara sy hitaiza ny andriana, ary taty aoriana, tamin’ny andron-dRadama I, dia nivoatra ho miaramila matanjaka sy kinga izy ireo ka maro no lasa Manamboninahitra ambony manana voninahitra faha-16.Farany, teo ambanin’ireo sokajim-bahoaka rehetra ireo, dia nisy ny andevo na ny olona very zo. Lasa mpanompo izy ireny noho ny trosa na noho ny sazy nianjady taminy, ka noheverina ho toy ny fananana na fitaovana azo novidina teny an-tsena. Na izany aza, tsy dity mandrakizay izany sata izany satria afaka nandoa vola hanavotana ny tenany izy ireny, na navotan’ny havany, ka niverina ho amin’ny sokajy sy ny toerana nisy azy taloha, na iza izany, na iza. === Zara-taiza fa tsy andriana === Mba hitantanana tsara ny fanjakana efa nihamidadasika sy hisorohana ny fifandirana any amin’ireo faritra lavitra, Andriamasinavalona dia nampihatra rafitra fitsinjaram-pahefana fa tsy fizarana fanjakana velively. Ny tanjona dia ny hananana solontena mahefa hisolo tena ny mpanjaka haingana eo amin’ny raharaham-panjakana, toy ny fandraisana ny vodihena izay nety ho simba raha entina andro maromaro mankany Antananarivo. Noho izany, napetrany ny rafitra niteraka ny « Menabe » sy ny « Menakely ». Ny Menabe dia ny faritra sy ny vahoaka teo ambany fahefan’ny andriamanjaka mivantana izay nanana an’Antananarivo ho foibe, saingy taty aoriana dia nanjary natokana ho an’ireo zanakandriana handimby fanjakana tany Ambohimanga, Ambohidratrimo, ary Alasora ihany koa. Ny Menakely kosa dia faritra kely tao anatin’ny Menabe, natao hiveloman’ireo Tompombodivona avy amin’ny foko Andriamasinavalona, izay nodidiana sy nankinina tamin’ny vahoaka Merina mba hovonjena sy hotandremmana toy ny tsombotry.Na dia nanana vady 12 sy zanaka maro aza Andriamasinavalona, dia nitady mpanjaka tokana handova an’Imerina izy nefa tsy nety nandatsa-drà na namono ny zanany tahaka ny fanaon’ny mpanjaka sasany. Mba hisafidianana izay handimby tamin’ireo zanany sivy lahy, dia nanao fitsapan-toetra amin’ny alalan’ny fomba « misondro-mandry » izy, ka ny efa-dahy ihany no nivoaka ho tsara vintana. Rehefa nanontaniana ny sampy Kelimalaza sy Isoratra dia tsy nahazoana valiny mazava, ka nampiantso an’Andriamampandry ny mpanjaka rehefa avy nanao kabary tamin’ny vahoaka nanao hoe « loaka ny akany, fa firy ny atody? ». Andriamampandry kosa dia nanao fihetsika naneho hevitra lalina tamin’ny alalan’ny fandriatana sy fandosirana lamba tamin’ny fotaka, izay nazavain’ny mpanjaka fa ny triatra dia azo atambatra ary ny fotaka azo sasana.Taorian’izay, nikabary sy nizara ny vodivona ho an’ireo zanany efa-dahy Andriamasinavalona ho fitantanana fa tsy ho fanjakana mahaleotena: * Andriatsimitoviaminandriandrazaka no nomena an’Ambohimanga sy Ilafy; * Andrianjakanavalomandimby no nahazo an’Ambohitraina sy Imerinatsimo; * Andriantomponimerina no nomena an’Ambohidratrimo sy Marovatana; * Andrianavalonimerina no napetraka tao Ambohitrabiby. * Ny tenany kosa dia nijanona tao Antananarivo, ary notendreny ho mpandimby eo amin’ny farany hono izany Andrianambonimena zanak’anabaviny eo Alasora izany. Rehefa voarindra ny fandaharana ny Havan’Andriana enina toko, dia namory vahoaka tao Ambatovory ny mpanjaka ary namboly voantsianaranana (ampaly) ho marika fa tsy tokony hanaranana ny adala ny tany sy ny fanjakana. Na dia hita ho hendry teo ambany fahefan-drainy aza izy efa-dahy, Andriantomponimerina tao Ambohidratrimo dia efa naneho fihodinana tamin’ny alalan’ny fitanana babo ny rainy mba hanereny azy hanome an’Imerina manontolo, ka niteraka ozona ho azy. Indrisy anefa, vao nikipy fotsiny ny mason’Andriamasinavalona dia nivadika tamin’ny hafatra napetraka avokoa ireo zanany ka nanararaotra ny fahefany. === Andriamasinavalona lasa babo tao Ambohidratrimo === [[Sary:Ambohidratrimo.jpg|vignette|360x360px|Fasana miandalana ao amin'ny Rovan'Ambohidratrimo|lien=Special:FilePath/Fitomiandalana_Ambohidratrimo.jpg|ankavia]] Rehefa samy napetraka tamin’ny vodivona nisy azy avy izy efa-dahy zanany, dia fanaon’Andriamasinavalona ny nandeha nitety sy nitsidika azy ireo. Na izany aza, Andriantomponimerina, ilay napetraka hitondra an’Ambohidratrimo sy ny faritra Marovatana, dia efa naneho fihodinana sy ditra hatramin’ny ela. Nampanaoviny sanga kely ny vahoakany tao Marovatana, ka izay olona avy any ivelany mandalo ao nefa tsy misanga dia nosamboriny ary namidiny ho andevo. Na dia nitaraina tamin’ny mpanjaka aza ny vahoaka noho izany fomba hafahafa izany, dia nihomehy fotsiny Andriamasinavalona ary niteny tamin-janany mba hampitovy volo an’i Merina, saingy valinteny boraingina hoe « samy manana ny azy » no navalin’ity zanany naditra ity. Nisy fotoana aza hono saika raikitra ny ady tamin’izy mianaka, saingy nanao tetika mody maty Andriantomponimerina, ka nampijanona ny fanafihan’ny mpanjaka noho ny alahelo. Niainga ary i Andriamasinavalona lasa nankany Ambohidratrimo mba hamangy ny zanany izay noheveriny fa maty. Nony tonga tao anaty rova anefa izy, dia nohidian’Andriantomponimerina ny vavahady fito sosona, norobaina ny Merina nanaraka azy, ary natomboka ny fihazonana sy pibaboana an’Andriamasinavalona an-keriny nandritra ny fotoana ela loatra. Nandritra izany fotoana izany, matetika Andriantomponimerina no nanery an-drainy mba hanome azy an’Imerina manontolo ho takalon’ny fahafahany, saingy tsy nety nanaiky mihitsy ny mpanjaka. Nitady hevitra ihany koa ny vahoaka Merina satria natahotra sao vonoin’ity zanany ity ao am-bohitra ny andriamanjaka. Misy ny tantara milaza fa nitaky vola 7 000 ariary ny tao Ambohidratrimo mba hanavotana ny mpanjaka, izay niteraka ny anaran-toerana hoe Alatsinain’Ambazaha. Ny tantara hafa kosa dia manazava fa nisy tantsaha matanjaka avy any Antsahadinta sy Fenoarivo nanao tetika nitondra amalona matetika tao am-bohitra mandra-pahazoany ny fitokisan’ny mpiambina; nony taty aoriana, novokisany hena matavy ny mpiambina ka rehefa natory alina, dia nohadiny ny rova ary natohitohiny ny salaka nandrotsahana sy nitondrana an’Andriamasinavalona nivoaka ho afaka mandra-pahatonga tany Ilanivato. Misy koa ny fitantaran’i Raombana, avaram-pianarana tamin'izany, izay milaza fa ny zafikelin’ny mpanjaka, Andriantrimobemihisatra, zaza 12 taona zanak’Andriantomponimerina, no nalahelo mafy ny raibeny izay nitomany lava noho ny nampibaboana azy. Nahita ny tandapa sy mpiambina sondriana nilalao izy, ka nitarika moramora an’Andriamasinavalona nivoaka tamin’ny vavahady tsy nisy mpiambina mandra-pahatongany tany Andohatapenaka. Rehefa tafavoaka ny mpanjaka, dia faly dia faly ny vahoaka Merina, ary nisaotra sy nitso-drano ilay zafikeliny nanafaka an'Andriamasinavalona tany. Nataony ozona kosa Andriantomponimerina izay namitaka sy namatotra azy, ka tsy ela taty aoriana dia maty kenda tamin’ny taolana tokoa ity zanany ditra ity. Taorian’izay, dia ilay zafikeliny mpanafaka no notsofiny rano handimby toerana tao Ambohidratrimo (izay nantsoina hoe Imananety taloha) ary nomena ny anarana hoe Andriantrimobemihisatra. Ireo zava-niseho rehetra nandritra ny fitondran’Andriamasinavalona, dia maneho ny fahendreny sy ny hatsaram-pony ary ny fiahiany ny maha-olona. Tsy nampandatsa-dra izy, toy ny hita tamin’ny tantaran’i Trimofoloalina izay nosoloina ran’akoholahy ny rany, ary nampanjaka ny safidin’ny tsirairay ihany koa izy, toy ny tantaran-dRatsisaramba izay nifidy an’i Imalo ho vady ka niteraka ny fitenenana hoe « ny harena tsy mahaleo ny tarehy sy ny fanahy ». Noho izany voninahitra lehibe izany, nitombo laza tokoa ny vahoaka Merina tamin’izany andro izany, ary na dia kely sy bitika aza Imerina tamin’izany fotoana izany, dia efa nanana an’Andriamasinavalona ho kiady sy voninahiny, tahaka ireo mpanjaka lehibe niavaka tany ampitan-dranomasina tamin’ny taona 1700. == Ny Andriamasinavalona == [[Sary:Andriamasinavalona 2.png|alt=|vignette|264x264px|Famantarana ny fikambanan'ny « Taranak' Andriamasinavalona »]] === Iza no atao hoe Andriamasinavalona? === Misy ny adihevitra eo amin'ny fiarahamonina mikasika ny taranak'Andriamasinavalona. Mba hialana amin'ny ahiahy rehetra, ny tantara sy ny tetiarana dia mampiseho porofo mazava mifototra amin'ny vohitra fiaviana sy ny fizarana isam-poko. Raha ny fomban-drazana aloha no jerena, ny vohitry ny Zanak'Andriamasinavalona eto Imerina dia niavaka mandrakariva tamin'ny fananana hadivory, ny fasana miandalana eo am-povoan-tanàna, ny kianja misy vatomasina, ny fasana miloloha tranomanara, ary ny fananana hazon'andriana: amontana sy aviavy maniry izay mampiseho fa nisy Andriamasinavalona tompomenakely nonina teo. Indrisy anefa fa nanomboka tamin'ny vanim-potoanan'ny fanjanahan-tany dia simba sy lasa haolo ny ankamaroan'ireo vohitra manan-tantara ireo; voaroba ny fasana, novakina hatao làlana sy fasana hafa ny vatomasina, notapahina ho kitay ny amontana sy aviavy, ary voaota fady ny tranomanara satria nampidirana olona hafa razana, ka miandry ny tena taranaka hamelo-maso izany fomba sy tanatara izany indray isika ankehitriny. Raha ny dikan'ny teny hoe "Andriamasinavalona" indray no jerena, dia nisy fivoarana lehibe izany rehefa nandeha ny fotoana teo amin'ny tantaran'ny firenena. Tany am-piandohany, io anarana io dia natokana ho an'ireo taranaka rehetra avy amin'ny zanakin'ny mpanjaka Andriamasinavalona, izay nanoa, sy ny zanak'anabaviny ary ny zana-drahalahiny nahazo menakely sy nipetraka am-bodivona teto Imerina, izay nantsoina koa hoe Zanak'Andriamasinavalona. Taty aoriana anefa, tamin'ny andron'Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nifandimby nandray ny fitondrana, dia niitatra io famaritana io ka napetraka ho ao anatin'ny sokajy "Andriamasinavalona" koa ireo taranaky ny mpanjaka rehetra izay nanoa ny fanjakana sy ireo olona rehetra nahavita be teo amin'ny firenena, na dia tsy avy eto Imerina aza, ho mariky ny valisoa farany ambony mendrika azy ireo. Noho izany fivoarana ara-tantara izany, nanomboka tamin'ny taon-jato faha-sivy ambinʼny folo, ny foko atao hoe "Andriamasinavalona" dia niforona sy nisokajy ho vondrona telo lehibe vokatry ny fampifangaroana ireo taranaka mivantana sy ireo nahazo izany laharana izany ho mariky ny fankasitrahana avy amin'ny fanjakana. === Ny Andriamasinavalona === Ireto avy ireo izay nosokajiana ho laharan'ny Andriamasinavalona<ref>Thomas Rakotoarivelo & Solonavalona Andriamihaja (2014), "''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)''", Fanotana manokana - Ny fikambanana "Taranak'Andriamasinavalona", Antananarivo.</ref>: * ny Zanak’Andriamasinavalona, dia ireo taranany mivantana; * ny taranaky ny mpanjaka izay tsy avy eto Ankibonimerina, nefa nanoa sy nanaiky ny Andriamanjaka teto Antananarivo ka natao ho laharan'ny « Andriamasinavalona »; * ny olon-tsotra na olona avy amin’ny foko hafa ivelan’Imerina, na vahiny avy any ivelan'i Madagasikara, nomem-pankasitrahana ka natao laharan’ny « Andriamasinavalona ». Na dia nisy aza izany fahasamihafana mazava izany teo amin'ny tantara, ny ankamaroan'ny mpanoratra sy mpikaroka tantara, na teratany na vahiny, dia nampifangaro ireto vondrona ireto satria tsy nisahirana na tsy nety nanamarika ny fihavahan'ny fizarazarany, na dia samy nanana ny fomban-drazany sy ny toerany teo amin'ny fiaraha-monina aza ny sokajy tsirairay. Ho fampisehoana izany fahasamihafana izany, ny Zanak’Andriamasinavalona mivantana dia tsy nihinan-kena ratsy mihitsy, fa ny sokajy faharoa kosa dia mety tsy nifady izany satria nanaraka ny fomba fanaony tany amin'ny toerana niaviany ivelan'Imerina ihany, ary ny sokajy fahatelo kosa, izay nahitana vazaha na silamo, dia tsy mahalala ny fisian’izany fady izany akory. Eo amin'ny tantaran'ny firenena, na dia mbola kely sy bitika aza Imerina ary tsy mbola fantatry ny tany ivelany, dia efa nanana an’Andriamasinavalona ho kiady sy voninahiny sahady, izay niavaka tokoa satria nanana zo sy sata manokana ambony noho ny an’ireo andriana hafa, satria saika nahazo vodivona sy menakely avokoa ary nahatandrina fatratra ny fomba amam-panao nentin-drazana nampiavaka azy teo amin'ny fiarahamonina. === Ny taranak’Andriamasinavalona === Avy amin’ireo zanany dimy lahy tsy nanjaka sy ireo zanany vavy nomena vodivona: * Andriamborosy sy Rafaralahimanjaka, zana-dRenilambo vadiny, ao Ambohidrapeto; * Andrianavalonisoraka, zanaky Rakalafotsy, vadiny, tao Isoraka (toa very tantara); * Andriakotofananina, zanaky Renikotofananina vadiny, ao Anosipatrana sy Anosibe (Amoronkay); * Ramatoanimerina, zana-dRamananandrianjaka, ao Ambohijanakandriana (Mamiomby); *Rasohanamanjaka na Rasohanana<ref>Rabarijaona (1938), « ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'' », Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.</ref>, tao Ambohimahamanina (araka ny lovan-tsofina avy any); * Ranavalontsimitoviaminandriana<ref name=":2">Thomas Rakotoarivelo (2003), « ''Ny ketsa mahafehy tena'' », Fanontana manokana - Antananarivo.</ref> ao Anosimanjaka, zana-dRamananandrianjaka; * Ny tera-dRalanimboahangy, vadiny, ao Andramasina; Ny tantaran'ny foko Andriamasinavalona dia mifamatotra amin'ny fizarana vohitra sy menakely ho an'ireo taranaka mivantana teto Imerina, izay niteraka rantsana maro samy manana ny fiaviany sy ny fombany avy. 1) Ny terak' i Renilambo no tompomenakely nifehy voalohany an' Ambohidrapeto, satria io vohitra io dia nomen’Andriamasinavalona hipetrahan’ireo zanany naterany tamin’ i Renilambo vadiny: dia Andriamborosy sy Rafaralahimanjaka. Tany amin’ny taona 1808 tany ho any anefa, dia nisy fivoarana ny rafitra teo an-toerana satria napetrak’Andrianampoinimerina teo Ambohidrapeto koa Ratavy zanany tamin-dRamanantenasoa. Nonina tao amin’ny lapa « Imarivolanitra » izy sy Ramiza zanany, ary nisaotra omby tamin’ny andro fandroana. Noho izany, nozarain’Andrianampoinimerina Ambohidrapeto ka ny iray ampahatelony (1/3) dia lasan'ny zanakandriana sy zazamarolahy tarana-dRatavy (ao Merimandroso, Vonelina, Marobiby, ary Ambohijafy), fa ny roa ampahatelony (2/3) kosa dia nijanona ho an’ny andriamasinavalona terak’ i Renilambo ihany, dia ny faritr'Ambohimidasy, Andohalafy, ary Andramahavola. Ao Ambohidrapeto avokoa no milevina i Renilambo sy ny zanany Ratavy sy Ramiza, ary satria misy lafin-kavan-dRanavalona II koa ao, dia izany no nandevenana ny printsy Ratsimamanga, anadahin-drenin'ny mpanjakavavy, teny an-toerana. 2) Ireo zanak’Andriankotofananina no tompomenakely tao Anosipatrana sy [[Ilanivato]] dia: Andriantsikoto, rain’Andriandambotsimanahy sy Andriamambafotsy ary Ratsirangaina. Taty aoriana dia napetrak’Andrianampoinimerina teo koa Rasendrasoa vadiny sy ireo iray tampo aminy ka nozaraina indray Anosipatrana: ny zanakandriana sy ny zazamarolahy nanana ny 1/3 ary ny andriamasinavalona ny 2/3. Ireo andriamasinavalona zanak’Andriakotofananina no milevina eo an-tampon’Anosipatrana sy Ilanivato. [[Rabobalahy]] zana-dRasalimo koa dia nanana fonenana teo Anosipatrana. Nanitatra ny menakeliny tany Anosibe (Amoronkay) koa iAndriankotofananina tamin’ny alàlan’ny fanambadiana, toy ny nataon-drainy ihany, ka ny zanany izay nandova azy tany tamin'izany dia ry Andriatsimanazy, Andriantomponiloharano, Andriantsiherifahasina, Andriamanohatany mirahalahy avy, izay niavian’ny andriamasinavalona avy ao Anosibe (Amoronkay), Soamonina, Ambatomanjaka, ary Ambohitraina, Fihasinana. Ny taranany dia nifandray sy nifanerasera hatrany tamin’ireo Andriamasinavalona avy ao Ambohitrandriamanitra sy Imerinarivo koa. Rabodonandrasana, zafiafin’Andriakotofananina, vadin’Andrianatody tao Imerinarivo, no reny niteraka an’Andriatsimianatra, izay rain-dRazafindrahety (na [[Ranavalona III|Ranavalona III)]] mirahavavy; 3) Ramatoanimerina na Rafotsiramifidilahy no zanakavavimatoan’Andriamasinavalona tamin'i Ramananandrianjaka vadiny, ary iray tampo amin’[[Andriantomponimerina]], ilay mpanjaka voalohany tao [[Ambohidratrimo]] sy rahavavin-dRanavalontsimitoviaminandriana tao [[Anosimanjaka]]. Nonina tao Ambohijanakandriana, Mamiomby (atsinanan’[[Andringitra]]) izy ary niteraka an’Andrianavalonandrianjaka sy Rakaloy ary Ravololona. * Naka menakely tao Imahatsinjo (andrefan’Ambatofisaorana) Andrianavalonandrianjaka ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe Imiantsoarivo, izay novaina anarana hoe Ambatofisaorana taty aoriana. Nanambady tamin’ny taranak’Andrianavalonimerina, ilay zanak'Andriamasinavalona noroahin'i Andriantsimitoviaminandriandrazaka hiala an’Ambohitrabiby, izy ka niteraka telo mianadahy dia Andriamiaramanjaka, Razakatsivolanina ary Renibodonimerina; * Andriamiaramanjaka nanjaka tao Ikaloy, nandova ny anabavin-drainy Rakaloy, dia nanambady an-dRanavalonandriambelomasina zanaka vavimatoan'[[Andriambelomasina]], mpanjaka tao [[Ambohimanga]], ary niteraka an-dRamboasalama (Andrianampoinimerina) sy Ralesoka. Rahefa maty izy dia nalevina ao Ambohijanakandriana (Mamiomby) fiaviany. 4) Razakatsivolanina indray dia nipetraka sy nanjaka tao Imiantsoarivo na Ambatofisaorana ary milevina ao ihany. Nifampiditra amin'ny fanambadiana tamin’ny zanak’Andrianavalonimerina ilay mpanjaka niongana ao Ambohitrabiby ny taranany ka izy no isan’ny niavian’ireo andriamasinavalona marobe amin’iny faritr' i Mandiavato iny; 5) Renibodonimerina kosa dia efa niteraka ireo zanany dia: i Andriamaheritsialaintany tao Amboatany, sy i Andrianamboamanjaka tao Imerimandroso, ary i Rabodonimerina, vadiben’[[Andrianampoinimerina]], izay izy vao nanambady an’Andriambelomasina ka niteraka an-dRafaravavinandriambelomasina; 6) Andriamaheritsialaintany moa dia olon-kendry sy mpitari-tafika mahay ka nomenan’Andrianampoinimerina zaodahiny menakely maro be ho valisoa izay nozarainy tamin’ireo zanany dia: Rambolamanana nahazo an’Antanamalaza, Rakaloanosy tao Ambalanirana ary Ramanitrahasina tao Fiakarana (Ivato); 7) Ravololona zanaka faravavin-dRamatoanimerina dia nijanona tao Ambohijanakandriana ihany: izy no niavian-dry Andriampinoana, Andriamonja, sy ireo andriamasinavalona avy ao Ambohijanakandriana (Mamiomby); 8) Rasohanamanjaka (na Rasohanana) dia zanakavavin'ny mpanjaka Andriamasinavalona ihany koa hoy ny lovan-tsofina avy eny Ambodirano. Napetrak'Andriamasinavalona ho andriantompombodivona tao Ambohimahamanina izy, izay mbola nitondra ny anarana hoe Ambohidahy tamin'izany fotoana izany. Notsatohina vatovavy teo Ambohidahy ho fahatsiarovana ny nahazoan-dRasohanana io tanàna io. Nanambady an'Andriandambozozoro avy eny Malaza sy Ivatobe avaratra izy ary niteraka an-dRabiby (Antalaho / Antanetibe), Andriamalama (Isoanangano), Ranosy (Androhibe), Andriamifonozozoro (Ivatobe), ary i [[Andriamangarira]] (Antsahadinta); 9) Ranavalontsimitoviaminandriana, izay zanaky ny mpanjaka Andriamasinavalona faravavy. Izy no niavian’ireo « [[Zanadranavalona]] »; 10) Ireo Zana-dRalanimboahangy, vadin’Andriamasinavalona avy ao Andramasina. Ny taranany kosa dia ireo Andriamasinavalona toy ireo terak’Andriantsolo mianadahy. === Ny taranaky ny zanak’anabavy sy ny zana-drahalahin’Andriamasinavalona=== Izy ireo dia ny terak' i: * Ranavalontsimitoviamianandriana, anabaviny tany Amoronkay sy Vakiniadiana; * Ravololonandriana, anabaviny, izay niteraka an'Andriambetandra tao Anosikely (Fenoarivo); * Ravololontsimitoviaminandriana, anabaviny, niteraka an'i Ravololondralambo, tao [[Ilafy]] sy i Andriambolanambo tao Namehana; * Ranavalomananambonintany, anabaviny, niteraka an’i Andrianambonimena, ilay natao handimby an'Andriamasinavalona, tao Alasora, sy i Rangorinimerina, (renin’Andriambelomasina, mpanjakan'Ambohimanga) tao Androhibe (Ambodirano); *Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja, niteraka an'Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo sy Andriandambozozoro tao Ivatobe avaratra sy Malaza (Ambodirano); * Andriamanitrinitany, rahalahiny, tao Ambohipoloalina. Ranavalontsimitoviaminandriana, ilay anabavin’Andriamasinavalona, dia nanambady an’Andriampanarivofonamanjaka, mpanjaka tao Ifanongoavana (Amoronkay sy Vakiniadiana). Niteraka marobe izy roa ka ny zanany roalahy izay voatanan’ny tantara ny anarany dia i Andrianjakavololonandriana, izay tompomenakely nifehy an'Ambohitrarivo, sy i Andriantsimitovifonamanjaka, izay tompomenakely nifehy an'[[Ambohitrandriamanitra]]. Izy ireo no zanak’anabavin’Andriamasinavalona, niavian’ireo andriamasinavalona ao Ambatovory, Andranomalaza, Sambaina amin’ny Vakiniadiana sy Ambohitrandriamanitra, Imerinarivo, sy Miadamanjaka, amin’ i [[Vakinisisaony]]. Toy izao ny [[tetiarana]] azo mikasika ny taranak’izy roalahy: 1) Andrianjakavololonandriana tao Ambohitrarivo, nampitondraina ny nentin’Avaradrano (Ivakiniadiana) dia niteraka an’ i: * Andrianifoinamanjaka (tao Ambatovory, Sambaina, ary Lohavohitra), izay vadin-dRafotsiraivoramavo (anabavin-drain’Andriamary, mpanjakan’Imamo andrefana) izay niteraka roalahy dia: 11) Andriandambozozoro (tao Sambaina) niteraka an’Andriandambonavalona sy Rabodosambaina; Andriandambonavalona dia niteraka an'i Razakatsihono tao Sambaina, sy Rasavolahy zokiny ary Rasavolahy zandriny. Naka menakely tany Marovatana ihany koa izy izay niavin-dRalambozozoro<ref>Thomas Rakotoarivelo (2005), « ''Ny tantaran'Andambozozoro (vohitr'Andriana ao Marovatana) - Andriandambozozoro sy ny taranany ''», Fanontana manokana - Antananarivo.</ref>, ary ny taranany dia mbola any ankehitriny. 12) Andrianjakafonamanjaka, tao Ambatovory, izay nanambady an'i Ranavalokoandriamanitra, zanakavavin’Andriambelomasina, mpanjakan' Ambohimanga, ary niteraka an’Andriantsiresy sy Andrianamboatsimaharivo. 2) Andriantsimitovifonamanjaka, tao Ambohitrandriamanitra (Amoronkay), nampitondraina ny nentin’ i Vakinisisaony, dia niteraka an’ i * Andriamiarinarivofonamanjaka, izay niteraka an’ i 21) Andrianantsantsa, izay niteraka roalahy dia: 211) Andriantomponamoronkay tao Ambohitrandriamanitra, izay niteraka indray an’Andriantaratasy sy Andriantsimitovy, raiben-dRazafinandriana vadin-dRamahatra, 212) Andriantsaratandra (Imerinarivo) niteraka an'Andrianatody (vadin-dRabodonandrasana, zafiafin’Andriakotofananina tao Anosibe) niteraka an’ i Andriatsimianatra, vadin-dRaketaka avy any Angivy-Ambohipiara, ray niteraka an-dRasendranoro sy Razafindrahety - [[Ranavalona III]], mpanjakan’ i Madagasikara farany; 22) Andriamparantsabe tao Mantasoa sy Ambohimahatakatra; 23) Andriamanitrandriana tao Miadamanjaka. I Andriamanitrinitany tao Ambohipoloalina, dia rahalahin’ny mpanjaka Andriamasinavalona, faralahy izy, izay nahazo menakely tao Ambohipoloalina ary niteraka an-dRatrimomiambonilahy izay rain’Andriamborosinandriana dimy mirahalahy. Andriamborosinandriana kosa dia nanambady an’i Andrianjaza, izay anabavin'Andriambelomasina, ka niteraka an’Andrianarabo, Andriantsoanandriana, sy Andriankotonavalona, izay samy lehilahy nitari-tafika nalaza tamin’ny andron’Andrianampoinimerina, nony izy nanafika sy naka an’Ivakinankaratra tamin'izany. Izy ireo dia natao [[zazamarolahy]] satria zanak’anabavin’Andriambelomasina, izany hoe voasokajy ho tera-dRangorinimerina. Ny taranak'ireo rahalahin’Andriamborosinandriana kosa dia nijanona ho andriamasinavalona ihany, dia ny taranak’Andriandambozafinandriana, Andriamitohinarivo, Andriamparamasina sy Andriamaria izany. === Ny taranaky ny mpanjaka ka nanoa tao Imerina === Izy ireo dia ny teraky: * Andrianavalonimerina, ilay zanak’Andriamasinvalona notendrena hanjaka tao Ambohirabiby, ka nilan’Andriatsimitoviaminandriana avy ao Ambohimanga ady, ka resy dia noroahiny hiala ny fanjakany sy ny vohitra nisy azy. Ny taranak’Andrianavalonimerina izany dia andriamasinavalona, ary izy ireo no niavian’ny andriana ao Ambohimandrosohasina, Ambatofisaorana, Kaloy sy Mandiavato; * Rafondrazaka, dia zanaka naterak’Andriatsimitoviaminandriandrazaka, mpanjaka tao Ambohimanga. Nampanoaviana anefa izy ka Andriambelomasina, zana-dRangorinimerina anabavin’ny mpanjaka no nandimby ny fanjakana. Ny Zana-dRafondrazaka kosa dia ireo andriamasinavalona ao Anosy avaratra''',''' niavian-dry Raombana sy Rahaniraka sy ny mpiray tampo aminy; * Ny taranak’Andrianavalonjafy, zafikelin’Andrianambonimena tao [[Alasora]] rehefa tsy lasa vadin’Andrianampoinimerina, dia nijanona ho zazamarolahy na andriamasinavalona avokoa; * Ny taran-dRamananandrianjaka (na Ravorombato), izay mpanjaka tao Ambohidratrimo (Marovatana). Ny zanany moa dia ny mpanjaka Rabehety izay noresen’Andrianampoinimerina. Ireo taranakin’ny mpanjaka tao Ambohidratrimo, rahefa resy Rabehety, dia niparitaka teny Marovatana, toy ny any Mamiomby: misy an'i Andranosoalaza (zazamarolahy taranak’Andriambelanonana), tao Miandrarivo ihany koa ny taranak’Andriantomponibemihisatra. Nisy zafikelin’Andriambelomasina mpanjakan’Ambohimanga (Razafinandriamanitra sy Rafaralahiranginga) tonga nanambady tao Ambohipiara ka izay no antony nisian’ny Zanakandriana sy ny zazamarolahy avy ao, niavain-dRanavalona III; fa ny sisa kosa dia andriamasinavalona ihany. Ireo taranaky ny mpanjaka rehetra resy sy nanoa an’Andrianampoinimerina avy ao Ambohitrabiby, Ambohidratrimo, Antananarivo, Alasora dia « andriamasinavalona » avokoa, rehefa tsy lasa zazamarolahy noho ny fanambadiana na noho ny toerana notanany. === Ny taranaky ny mpanjaka tsy avy ao Ankibonimerina, saingy nanoa === Ireo mpanjaka sy ny taranany, tsy avy eto Ankibonimerina nefa nanaiky mora foana ny fahefan’Andrianampoinimerina na nanampy azy koa tamin’ny famoriana fanjakana dia nomeny tombontsoa hipetraka amin’ny fanjakany taloha ihany fa toy ny Tompomenakely, ka izao ny didy napetrany: « …ary ireo andriana zanak’andriamanjaka nanaiky tany Imamo, tao Vonizongo, dia tsy azo atao Marolahy ireo, fa tsy tenan’Andriamanjaka aty Imerina ), ka mitondra menakely, ary naman’ny andriamasinavalona ». Torak’izany koa no nataony tamin’ireo andriana amin’ny Vakinankaratra. Ireto ireo Andriana nanjaka tsy avy eto Ankibonimerina nanaiky mora foana: * Andriamarimampihovohovo, tao Ambohitrondrana, Imamo andrefana: izy sy ny taranany dia natao zazamarolahy, nefa marolahy tsy tenan’ny andriana avy ety Imerina ka natao hoe: « Marolahin'Andriamary »; * Zanak’Andrianentoarivo 10 toko, avy any Vonizongo; * Andrianamboarinandriamanitra mirahalahy, Ambohibeloma, Imamo Atsinanana; * Andrianjomoina, avy any amin’ny ala atsinanana [[Bezanozano]]<nowiki/>;<nowiki/> * Andriamaroanaka, avy any Ambohitrandraina (Vakinankaratra), Andriamasindraibe, Antsirabe; * Andriamanalina, Manandona, Vakinakaratra; * Andrianonitomponitany, Betafo, Vakinankaratra; * Andriambongo sy Andriamanalimbehiantana, Menabeiarivo,Vakinankaratra; * Andrianantara, Fihasinana (Manandriana); * Rajoakarivony zanak'[[Andriamanalina III]], tao amin'ny Fanjakan'[[Isandra]]; (tantaran’ilay antsikely hoe « Mitambolanela »); * Andriambavizanaka, Alananindro, [[Ilalangina]]; nahazo tantara tamin’izy niakatra naaieky an’Andrianampoinimerina, ka nanaovany orimbato - hady atao hoe Ankadilalangina ao Ambohimanga; * Rarivoarindrano, avy any Ivohibato sy Tsienimparihy. Noho izy ireo tsy avy eto Ankibonimerina ary ny sasany aza dia tsy taranaka avy amin-[[Rangita]] sy [[Rafohy]] akory, dia maro tamin’izy ireo no tsy nanaraka na nanaja intsony ireo fomban-drazana nentin’ny zanak’Andriamasinavalona, fa nanaraka sy nanohy hatrany ny fomban-drazana fanaony teo an-toerana na teo amin’ny fanjakany. === Ireo natao ho laharan'ny Andriamasinavalona=== [[Andrianampoinimerina]], [[Radama I]]I, [[Ranavalona I]] sy ireo mpanjaka nadimby azy ireo dia nanondrotra ho isan’ny Andriamasinavalona, ireo sokajin’olona sasany nahavita be tamin’ny fanjakana, mba ho valim-pankasitrahana fara-tampony na dia tsy andriana ara-pirazanana avy eto Imerina aza, toy an-dry: * [[Ratsilikaina]] sy [[Andriamahazonoro]], Anakara-Anteimoro avy any [[Ivatomasina]] ([[Vohipeno|Vohipeno)]]; * Andriantsitaitra, andriana [[sakalava]] nonina tao Tangaina; * ny vazaha maro samihafa: toa an'i [[Jean Laborde]], sy i De Lastelle; * ny kiriolona (''créoles''), ny silamo/arabo, ny mpivarotra na mpandraharaha ho an’ny fanjakana ka notendrena ho tompon'andraikitra ambony tany anindrana dia natao isan’ny Andriamasinavalona. Noho izany, ity sokajy faha-3 ity dia tsy sokajy ara-pirazanana, fa azo heverina toy ny antoko fanomezana voninahitra ihany, laharana mitovy amin’ny « Andriamasinavalona ». Ireo voalaza ireo no loharano fiavian’ny atao hoe Andriamasinavalona. Mbola mizarazara isan-toko sy isam-pianakaviana izy ireo, ary niparitaka nanenika an’Imerina sy ny Nosy manontolo. Raha natao ny fanisana hakana vatan-dehilahy atao miaramila tamin’ny taona 1840, fony nanjaka Ranavalona I, dia efa nisy 45 ny isam-pianakaviana na isam-piaviana (isan-dreniny) teto Ankibonimerina, 10 tany Vonizongo ary faritra 5 no nisy ny andriamasinavalona tany Vakinankaratra. == Ny zo sy satan'ny Andriamasinavalona == Toy ny sokajin’andriana rehetra sy amin’ny maha-havan’Andriamanjaka azy, dia nanana zo izay efa fananan’ny andriana rehetra, ny Andriamasinavalona: * tsy mitaona tany mena, tsy manao hazo lava, * tsy miambina andriana, * tsy milanja andriana. Ny nampiavaka azy kosa, dia ny fananany fahefana teo amin’ny menakeliny. Ny Menakely moa araka ny fanazavana tery aloha dia fanjakana kely nahaleotena ihany tao anatin’ny [[Menabe (tany)|menabe]], fanjakana fehezin’ ny andriamanjaka mivantana. Ka ny Andriamasinavalona, amin’ny ankapobeny, no nanana menakely ary natao hoe Tompomenakely. Ny vahoaka amin’ny menakely no nanao ny fanompoana ho an’ny tompomenakely: ny tao-zavatra an-tsaha, niasa tanimbary sy manetsa; koa rahefa miasa ny olona dia omena sakafo, vary, amonoana omby…… Ny tompomenakely no mandray ny hetra rehetra ao amin’ny menakeliny: * ny vodihena, ny tongoamihonkona: isasahany amin’ny mpanjaka; * ny hetra isan-tsokajiny: ny isam-pangady, ny hajia, ny harenan’ny maty momba na maty meloka, ny harompotsy ….fa ny variraiventy isan’olo-miaina amin’ny fandroana kosa dia tsy ananany zo fa hasin’ny Andriamanjaka; * Amin’ny maha-tompomenakely azy dia nanana sy nomena fahefana maro izy; * Natao mpanozon-doha amin’ny fampinomana amin’ny tangena; * Manome alàlana raha misy hanikin-jaza na hamadika; * Mahavita ny fananganan-jaza sy ny fanarin-jaza ary ny fitsarana ny ady eo amin’ny menakeliny (afa tsy ny heloka 12 mahafaty, izay fahefan’ny Andriamanjaka irery ihany); * Izay fahefana nananany izay no nilazana azy hoe « Ketsa mahafehy tena » ka nomarihina tamin’ireto zo ireto; * Manana trano manara eo ambon’ny fasana ho mariky ny fiandrianana; * Manana kianja sy vatomasina eo amin’ny vohitra misy azy, famonoana omby volavita na ombimalaza amin’ny andro Fandroana; * Manao ny « saotra omby » (sorona) amin’ny andro fandroana; * Tsy avadika ny « Andriamasinavalona » (famadihan-drazana), satria efa fomba nolovaina tamin’ireo andriamanjaka razambeny; ny hafa sy ny bemihisatra no manao izany raha tiany; * Tsy homan-kena ratsy na hena lofo na hena poraka amin’ny fahafatesana na famadihan’olon-kafa; ny hasina sy ny fiandrianana dia tokony tsy ho lotoina amin’ny fikasihana izany; * Raha meloka ny Andriamasinavalona dia tsy azo gadraina vy fa fatorana landy, tsy tapahan-doha na alatsa-drà fa kendaina landy; * Azo baboina fananana ny Andriamasinavalona raha meloka, fa ny vady aman-janany kosa tsy verezin-jo na baboina atao andevo. Taty aoriana anefa, indrindra rahefa nihanaka ny fivavahana kristianina sy nihatra ny lalàna nataon’ny mpanjanatany nandrava ny fiandrianana dia maro tamin’ireo fomba ireo no tsy najaina sy tsy narahin’ny taranaka sasany ary very manontolo ireo zo nananany. == Ny foko Andriamasinavalona isan-tokony sy ny toerana misy azy ireo == Tamin’ny taona 1840<ref>Foiben'ny Arsivam-pirenena (1840), ''« Archive royale'' », MM1, NN21-21, PPI, Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.</ref>, izany hoe teo amin'ny manodidina ny 30 taona tao aorian’ny niambohon’Andrianampoinimerina, dia nanao fiantsoana ho miaramila nanerana an’Imerina enin-toko ny mpanjakavavy Ranavalona I ka anisan’ny voaantso tamin’izany ireo « zanak’Andriamasinavalona », ireo « zazamarolahy », ary izy mirahalahy avy « zanakandriana ». Nitarika ny fanisana tamin’izany i Rahaniraka, Folo Voninahitra, tandapa tamin'izany. Toy izao no isan’ireo andriandahy nantsoina tamin’ny: * « Izy mirahalahy avy »: 6 lahy (avaradrano: 2; Marovatana: 2; Sisaony: 1; Ambodirano: 1); * « Zazamarolahy »: 72 lahy (avaradrano: 36; Marovatana: 9; Sisaony: 4; Ambodirano: 23); * « Andriamasinavalona »: 1816 lahy amin’ny Imerina enin-toko. Ny antsasany tamin’ireo ihany anefa no natao miaramila dia ireo salama tsara, manan-karena: manana andevo, omby, ary vary; ny sisa tsy lany miaramila kosa dia ireo tsy anatin'izay ka natao « borizano », miandry tanàna. Dia toy izao ary, araka io fanisana io, ny isan’ny vatan-dehilahy « Andriamasinavalona » voaantso hanao miaramila isam-poko, isam-bohitra ary isan-toko. === Ny zanak’Andriamasinavalona === 1) Ao amin’Avaradrano, nisy 413 lahy: 11) Teo amin’ny Voromahery ambonivohitra: dia nisy 89 lahy (Antananarivo, Ambohidrapeto (Itaosy), Ambatondratrimo, Tangaina, Anosipatrana (Ilanivato), ary Ankadimbahoaka). 12) Teo amin’ny Tsimahafotsy Tampombohitra: 121 lahy, tao Ambohimanga; Mioridrano (Andranovintana, Masoadro, Ankosy): * Zanak’Andriamanitrinitany (Ambohipoloalina); * Zanak’Andrianifonamanjaka (Ambohinome); * Zanak’Andrianizina (Analaroa, Ambohimangakely); * Tambato (Andreba, Soavinarivo, Ankazobe); * Mamolakazo, Imamo (Andranomasina, Vasiana, Tapiavola, Amboniazy, Antanetimboahangy). 13) Teo amin’ny Tsimiamboholahy: 85 lahy: 14) Tera-dRafondrazaka (Anosy avaratra); * Zanak’Andrianonihafa (Ambohinaorina, Ambohidrano); * Zafin’Andriampoanandriamanitra, Ambohitrambo, Imamo (Ambohitrantenaina, Andranovalona); * Zana-dRarontany, Valalafotsy Imamo (Hiasy, Ambohitromby, Mandrosoa, Miadamanjaka, Belanitra). 15) Teo amin’ny Mandiavato: 118 lahy: * Zanadratompondraondriana sy ny Zanadravololona (Ambatomalaza, Ambohipananina, Kianjamalaza); * Zanak’Andrianifonamanjaka (Ambatovory); * Zanak’Andrianavalonimerina (Ambatofisaorana, Ambohimandrosohasina, Andranovelona); * Zanak’Andriatompondraondriana (Amboniriana). 2) Ao amin’ny Vakinisisaony, nisy 312 lahy: 21) Alasora (36 lahy): * Zanak’Andriandahimbolamena sy Ratomponivololona, ary ny zanak'Andriamiaramanjaka (Soavina, Ambalanirana, Ambohijanaka, Ambohitrandriananahary, Anosindrapanana, ary Ankady). 22) Zanamihoatra: 88 lahy: * Zanak’Andriantsitakatrandriana sy Andriandambozafinimerina (Soavina, Beravina, Anosinandriana, Tanjombato, ary Ampanga). 23) Vakinampasina: 102 lahy: * Zanak’Andriakotofananina (Ambohitraina, Soamonina, Anosibe, Fihasinana, Ambatomanjaka..); * Zanak’Andrianifonamanjaka (Ambohitrandriamanitra, Andranomalaza,); * Zanak’Andrianatsantsa (Merinarivo, Ambohidrano, Mangarano, Mahatsara); * Zanak’Andriamparantsabe (Mantasoa); * Terak’Andriamanitrandriana (Miadamanjaka, Lazaina, Ankadivory, Ambohitrinifolo…) 24) Ampahadimy: 86 lahy; * Zana-dRalanimboahangy, Zanak’Andrianonive sy Rafanompoanandriana ary Andriampanazavanimerina sy iry Rafanomponjozoro (Antsobolo, Andramasina, Soavinarivo, Manjaka, Iharanandriana, Rakalavao, Ambohibemanjaka, Ambohitromby, Ambohitraina). 3) Ao amin’ny Marovatana, nisy 197 lahy: * Zana-dRanavalona (Anosimanjaka, Fiakarana, Tsarazaza); * Zanak’Andriatomponibemihisatra (Miandrarivo, Beravina); * Zanak’Andriatsieranolona (Masinandriana, Andranomanjaka); * Zanak’Andriandambozozoro (Andambozozoro, Mieridaza, Besaiky..); * Zanak’Andriamanitra Ampanjakana (Ambohidrano, Maridaza, Ambohitraina,Tsarahasina); * Zanak’Andriampanarivo (Ambohitrinilahy, Ambohitsimihafa); * Zana-dRamatoa (Mamiomby, Androvakely, Sambaina, Ambohitsoa, Maroharona..). 4) Ao amin’ Ambodirano, nisy 261 lahy: * Zana-dRangorinimerina (Ankeribe, Tsirangaina, Ionive, Masinandriana, Soavina, Ambohidava, Vinany, Merinarivo); * Zanak’Andriamanjakatokana (Tsarazaza, Ambohinaorina, Marianina, Tsimatahodaza, Ambohitrinilahy, Manankasina, Anosivato, Meritsiafindra, ary Manjaka); * Zanak’Andrianamboarinandriamanitra (Mangasoavina, Merikanjaka, Antsahadinta, Ambatomalaza, Soavinandriana); * Zanak’Andriambahoaka (Amoronikitsamby, Faravohitra, Ambohidrainandriana, Soalazaina, ary Poliny); * Zanak’Andriandambotsimanahy (Ambohitraina); * Zanak’Andriandambozozoro (Malaza, Ivatobe, Ambodiafontsy, Androhibe, Ambatomanoto, Ambatomanody, Ambohimahamanina, Antanetibe, Ambatobe); * Zanak’Andrianjakatrimo (Ivatobe, Ambohimahitsy, Androhibe, ary Ambohitrivoimanga). * Zanak’Andriamanantsahala (Miantsoarivo); === Ny Andriamasinavalona, zanak’Andrianentoarivo === 5) Amin’ ny Vonizongo (424 lahy): * Zanak’Andriantomponiandriana (52) (Tsilanimboninahitra); * Zanak’Andriamitananiteny (33) (Volaniray); * Zanak’Andrianamelanandriana: 52 (Mangany); * Zanak’Andrianampitahotra: 64 (Famailahy); * Zanak’Andriatsimaitoarivo: 67 (Varamaina); * Zanahariantany: 70 (Vonitsiazonafo); * Zanaharifitoanjana:17 (Tsaravoninahitra); * Zanak’Andriampomanjaka: 27 (Madiokororoka); * Zanak’Andriamahamaninarivo: 23 (Sakafolahy); * Zanak’Andriampanomponolona 19 (Voninahitrinitany). === Ny Andriamasinavalona any Vakinankaratra === * Ny amin’ny Menabe: 45 (Ambohimasina, Ambohipolo, Soavina, Ambohitsimanova, ...); * Ny amin’ny Loharano: 25 (Ambohiponana, Ivohimalaza, Inano, Ambohimitsinjo, ...); * Ny amin’ny Manandriana: 74 (Ambohimahazo, Manandriana, Ambohinamboarina, Tsarafidy, ...); * Ny amin’ny Fisakana: 21 (Ambohimanarivo, Mady ...); * Ny Iarivo: 44 (Betafo, Masinandraina, Soavina,…). Natao io fanisana io tamin’ny taona 1840, noraiketina an-tsoratra ka voatahiry ao amin’ny arsivam-pirenenan’i Madagasikara. Io fanisana io no nanome ny isan’ny vatan-dehilahy Andriamasinavalona, tokony handeha hanao miaramila, izany hoe iray na roa isam-pianakaviana; maro be koa angamba no nandositra sy niafina ka tsy fantatra. Raha atao ara-keviny, ny isan’ny Andriamasinavalona rehetra (antitra, tanora, vehivavy, ankizy) dia tokony ho 4 na 5 heny mihoatra noho io isa io, izany hoe 8 000 olona any ho any, tamin’izany fotoana izany. Voalaza an-tsipirihiny ny anaran’izay nantsoina ka tonga, ny anaran’ny rainy, ny fonenany, ary ny fananany. == Ny vohitry ny Andriamasinavalona ao Imerina == Maro amin’ireo vohitra nisy ny Andriamasinavalona teto Imerina no efa nilaozana na simba, ka mahatonga ny tantaran'izy ireo ho saika ho adino ankehitriny. Ezahana avoaka amin'ny alalan'ny lovantsofina sy ny soratra ny tantaran'ireo toerana ireo mba tsy ho very tadidy, na eo aza ny tsiny sy ny fahabangana. Manampy amin'ny fikarohana ny lisitry ny vohitra, ny tantaran'ny mpanjaka, na ny fomban-drazana ny manam-pahaizana. === Voromahery === ==== Anosipatrana (Ilanivato) ==== Ao anatin'ny faritry « Voromahery », izay mandrakotra an'Antananarivo sy ny manodidina azy mivantana, dia misy vohitra manan-tantara maro, saingy ny malaza indrindra amin'izany aloha dia Anosipatrana (Ilanivato). Efa hatramin'ny andron'ny mpanjaka Andriamasinavalona no nahalaza an'Anosipatrana satria napetrany hanana vodivona sy menakely teo ilay zanany lahy atao hoe Andriankotofananina. Ity andriandahy ity no loharano niavian'ireo Andriamasinavalona rehetra ao Anosipatrana, Ilanivato, ary Anosibe (Amoronkay). Taty aoriana, tamin'ny andron'ny mpanjaka Andrianampoinimerina, dia nametrahan'ity mpanjaka ity honenan-dRasendrasoa vadiny sy ireo iray tampo aminy koa teo Anosipatrana. Izany no nampisy ny fifampitazanana sy ny fizarana fananana teo amin'ny Andriamasinavalona sy ny Zanakandriana, ka ny fizarana matetika dia nilefitra tamin'ny fomba mitelo: ny iray ampahatelony (1/3) ho an'ny Zanakandriana sy Zazamarolahy, ary ny roa ampahatelony (2/3) kosa dia an'ny Andriamasinavalona. Rehefa nandeha ny fotoana, dia nahazo toerana honenana teo koa Rabobalahy, zana-dRasalimo vadin'ny mpanjaka Radama I, ary mbola misy taranany sasany ao mandraka ankehitriny. Raha ny momba an'Ilanivato manokana indray, Andriandambotsimanahy, izay zanak'Andriankotofananina, no naka vodivona voalohany teo ary nanjary loharano niavian'ireo Andriamasinavalona teo an-toerana. Anisan'ireo taranaka nalaza nivoaka avy teo ry Andriambola zanany, Andrianabo, Ranaivo-Rahanetra, ary ry Rahasivola sy Ratarivola izay nanambady an'i Razafianaka, anadahin'ny mpanjaka Ranavalona I. Taty aoriana ela dia nisy mpitandrina malaza antsoina hoe Rambelo ihany koa teo amin'izany tanàna izany. Misy hevitra telo lehibe ambaran'ny tantara ho niavian'ny anarana hoe « Ilanivato ». Ny voalohany dia lafiny ara-jeografia: ny tendron'ilay nosy lavalava iorenan'ny tanàna dia misy vatolampy hita tsara eo amin'ny doha avaratra amin'Ilanivato, saingy ny ilany atsimo-andrefana misy ny famonoambiby dia tsy mba misy vatolampy be loatra; vokatr'izany, ny ilany iray misy vato fa ny ilany iray kosa tsy misy. Ny hevitra faharoa kosa dia ara-mponina, satria nisy nilaza fa nisaraka roa ny mponina andriana na hova teo nony efa kelikely; ny sasany nijanona teo ihany fa ny ilany kosa lasa lavitra nifindra tany amin'ilay vohitra kely atao hoe Ivato, any atsimon'Ambositra, ka niteraka ilay fitenenana hoe: ''« Ny ilan'ny foko dia eo ary ny ilany kosa any Ivato »''. Ny hevitra fahatelo kosa dia mifamatotra amin'ny tantaran'ny mpanjaka Andriambalohery tao Antananarivo, izay nesorina tsy hanjaka noho izy ratsy hoditra na boka, ka napetraka teny Anosipatrana-Ilanivato. Tsy tafapetraka teo anefa izy fa lasa nianatsimo nankany Ivato, ka niteraka alahelo ho an'ireo havany nifandray tamin'ireo toerana roa ireo. Manoloana ireo fitantarana samihafa ireo, dia anjaran'ny taranaka ankehitriny ny mikaroka lalina ny tena marina sy manamafy izany araka ny fisehoan'ny tantara sy ny fomba amam-panao mbola arahina mandraka androany. === Avaradrano === ==== Ambatofisaorana ==== Vohitry ny Andriamasinavalona efa hatramin'ny ela Ambatofisaorana, ary mbola honenan'ny taranaka mandraka ankehitriny, na dia vitsy mpahalala ivelan'izy ireo aza izany toerana izany. Ity vohitra ity dia miorina ao avaratr'Isadabe, amin'iny lalan-tsara miala avy eo Talatan'i Volonondry mianavaratra mahazo an'Ambatomanoina sy mandalo an'Ambohitrolomahitsy iny. Araka ny lovantsofina mbola tadidy tsara, "Imiantsoarivo" no anaran'Ambatofisaorana taloha, ary ny andrian-dehibe atao hoe Andrianavalonandrianjaka no nanorina azy. Ity mpanorina ity dia zafikelin'ny mpanjaka Andriamasinavalona, zanak'i Ramatoanimerina (vavimatoan'ny mpanjaka) izay nonina tao Mamiomby, atsinanan'Andringitra. Nanana anabavy natao hoe Rakaloy izy, ary samy naka vohitra natao vodivona izy mianadahy rehefa lehibe, ka ny anabaviny dia niorina teo Ikaloy izay nitondra ny anarany, ary izy kosa niorina teo Imahatsinjo. Talohan'ny hipetrahany tao an-toerana anefa, dia nivavaka aloha Andrianavalonandrianjaka nangataka fambara tamin'Andriamanitra Andriananahary mba ho maro dia maro ny vahoaka honina eo. Vao tapitra ny teniny, dia nisy alika mainty niserana teo alohany, ka noraisiny ho valim-paniriana izany ary niteraka fankalazana lehibe sy ny nanomezany ny anarana hoe Imiantsoarivo. Niteraka telo mianadahy Andrianavalonandrianjaka, ka ny voalohany dia Andriamiaramanjaka, izay nanjaka nandova ny anabavin-drainy tao Ikaloy, sady ray niteraka an-dRamboasalama (Andrianampoinimerina) sy Ralesoka anabaviny. Ny faharoa kosa dia Razakatsivolanina, izay tompom-bodivona tao Imiantsoarivo ary milevina ao am-bohitra ao ihany, ao amin'ilay fasana atao hoe « Andranolava ». Izy no loharano niavian'ireo Andriamasinavalona avy ao Ambatofisaorana satria niteraka dimy lahy izy, dia Andrianavalona, Andriandio, Rainandriamanitrahasina, Rainandriankotovao, ary Ingezalahy. Ny niovan'ny anaran'ny tanàna ho Ambatofisaorana kosa dia mifamatotra amin'ny tantaran'ny mpanjaka Andrianampoinimerina. Tamin'ny andro nampandriany tany tamin'iny faritry Mandiavato miantsinana-avaratra iny, dia niakatra nitaingina ilay vatolampy avobe eo ambony atsinanan'ny tanàna ny mpanjaka. Noho ny hamaroan'ny fahana sy ny hasina naterin'ny olona ho azy teo, dia faly loatra izy ka nitsangana niedinedina sy nivandravandra tamin'ny maso mihiratra be nijery ny vahoaka, toy ny ombilahy hiantoraka hiady. Izany fihetsiny izany, hono, no naha-olona azy voalohany indrindra tamin'ny anaram-bositra hoe « Ombalahibemaso ». Avy eo dia nisaotra ny vahoakan'Imiantsoarivo ny mpanjaka teo ambon'ilay vatolampy, ka nanomboka teo no nanovany ny anaran'ny tanàna ho « Ambatofisaorana ». ==== Sambaina ==== Ny vohitry Sambaina hotantaraina eto dia ilay vohitra kely miorina eo andrefan'i Manjakandriana, izay andalovan'ny lalam-pirenena faha-2, sady eo atsinanan'i Nandihizana sy ny lalamby mampitohy an'Antananarivo sy Toamasina. Fony nanjaka ny mpanjaka Andriamasinavalona, dia Andriampanarivofonamanjaka zaodahiny (vadin-dRanavalontsimitoviaminandriana) no tompomenakely lehibe nifehy tamin'iny faritra atsinanana manamorina ny ala rehetra iny, hatrany avaratr'Ambatovory (toko Avaradrano) ka hatrany atsimon'Ambohitrandriamanitra (Vakinisisaony). Niteraka maro izy, ka ny roa lahy nandova fanjakana dia Andrianjakavololonandriana tao Avaradrano sy Andriatsimitovifonamanjaka tao amin'ny Vakinisisaony. Andrianjakavololonandriana, izay nonina tao Ambohitrarivo sy nanjaka tamin'ny ilany atsimo amin'ny toko Avaradrano (Ivakiniadiana ankehitriny), no niteraka an'Andrianifonamanjaka. Ity farany indray dia nanambady an'i Rafotsiraivoramavo ka avy eo dia niteraka roa lahy: Andriandambozozoro sy Andrianjakafonamanjaka. Andrianjakafonamanjaka dia napetraka tao Ambatovory ary nanambady an'i Ranavalokoandriamanitra, zanakavavin'ny Mpanjaka Andriambelomasina avy ao Ambohimanga; lasa vinanton'ny andriamanjaka izy ka ny taranany dia natao ho isan'ny « zazamarolahy ». Andriandambozozoro kosa indray no nanjaka tao Sambaina, ary niteraka an'Andriandambonavalona sy Rabodosambaina. Tsy nipetraka ela teo Sambaina anefa Andriandambozozoro fa nifindra nankany Marovatana (tao Andambozozoro), saingy ny taranany kosa dia mbola manana lafin-kavana sy fianankaviana maro ao Lohavohitra (Sambaina) ihany. Andriandambonavalona, ilay zanak'Andriandambozozoro nijanona tao Sambaina, dia niteraka maro ka ny vavimatoa dia Razakatsihono, izay nitondra fanjakana, ary ny zanany lahy dia ry Rasavolahy zokiny sy Rasavolahy zandriny. Ranavalonjafy, zanakavavin'i Rasavolahy zandriny, no nanangana ho zanaka an'Andrianangaly (Dokotera 12 Voninahitra), izay isan'ny nianatra ho mpitsabo voalohany tamin'ny Dr. Davidson sady ray niteraka an'i Dr. Andrianaly. I Dr. Andrianaly (1840-1886) no dokotera malagasy voalohany nahavita fianarana tany Edimburg, Ekaosy, ary rehefa tafaverina izy dia nampakariny ho vady i Rasendranoro, rahavavin'ny Mmpanjakavavy Ranavalona III, tamin'ny 14 Aprily 1881. Noho ny fiampangana azy ho nandronjin-doha an'i Rasendranoro, izay heloka mahafaty, dia tsy novonoina izy fa nalefa sesitany tany Ambohimandroso-Tsienimparihy-Betsileo, talohan'ny niverenany taty Antananarivo ho mpitsabo miaramila sy nitsabo tao an-tranony ao Ambatovinaky mandra-pahafatiny tampoka tamin'ny 23 Jolay 1886. Izy sy ny rainy Dr. Andrianangaly dia samy milevina any Sambaina. Ny tantaran'i Razakatsihono tao Sambaina kosa, izay voasoratra ao amin'ny Bokin'i P. Callet fa tsy ao amin'ny tantaram-pianakaviana, dia mampiseho ny herim-pony teo anatrehan'ny mpanjaka Andrianampoinimerina. Koa satria nataon'ny rainy ho "vavy lahy" hitondra fanjakana ao Sambaina izy, dia nividy vanja 3 barika sy basy isan-karazany (basy fangolodoha 10, angalisa 3, bevarahina 1, tsifidianana 1, ary marovy 2) izy ho an'Andrianampoinimerina. Nony naterina tany amin'ny mpanjaka izany ho toky avy aminy na dia vehivavy aza izy, dia gaga sy faly ny mpanjaka nahita ny fahasahiany teo amin'izany faritra vavatany tany atsinanana izany. Ho valin'izany, dia nomen'Andrianampoinimerina azy ny ampahadimin'ny tany (1/5) ao Sambaina, ary ny efa-toko (4/5) kosa ho an'Andriamifonamanjaka rehetra, niaraka tamin'ny fianianana fa tsy hovonoin'ny taranany mpanjaka mandrakizay izany fifanekena izany noho izy vehivavy nahavory tany sy fanjakana. ==== Ambohitrano Andrefana ==== Ny tantaran'i Namehana dia mifamatotra mivantana amin'ny taranaky ny mpanjaka Andriamasinavalona sy ny lapan'Ambohimanga. I Andriambolanambo, izay zanak'anabavin'Andriamasinavalona, no andriantompombodivona voalohany tao Namehana. Nanambady an-dRamanitrandriatsimitovy (na Rasoherinareniny, vavimatoan-dRanavalontsimitoviaminandriana) izy tamin'izany fotoana izany, ka niteraka an-dRasoherimanantany. Ity andriambavy ity taty aoriana no lasa vadin'ny Mpanjaka Andriambelomasina tao Ambohimanga. Talohan'ny nampakaran'ny mpanjaka azy anefa, dia efa nanambady an'Andrianonihafa i Rasoherina. Nony nalain'Andriambelomasina ho vady ny vadiny, dia nionona tamin'ny alahelo Andrianonihafa ka nanao teny tso-drano manao hoe: ''« …Raha alainao, mahatrarantitra anao ! »''. Taorian'izay fisarahana izany, dia tsy tamana intsony tao Namehana Andrianonihafa, indrindra koa nisy olana ara-toerana noho ny hamaron'ny voalavo sy ny bibilava tompon-drano tao amin'izany tanàna izany. Nanapa-kevitra ny hifindra nankeny Ambohidrano izy, izay vohitra any atsinanan'Ambatofotsy eo amin'ny faritry ny Zanadralambo. Tany Ambohidrano no niterahany ilay zanany lahy atao hoe Andriantokanamantany, izay nanjary andriana loharano niavian'ireo Andriamasinavalona sasany ao amin'io faritra io mandraka androany. Na izany aza, misy lovantsofina hafa milaza fa tao Mahatsinjo, avaratr'Ambatofotsy, no tena nitoeran'Andrianonihafa fa ny menakeliny kosa no tao Ambohidrano. Niteraka olana teo amin'ny fipetrahana izany ka nandraisana fanapahan-kevitra avy amin'ny mpanjaka Andriambelomasina. Nitsikera izany fandaminana izany ny mpanjaka nanao hoe: ''« Aiza no ianareo andriamasinavalona indray no hibaby ny menakely fa aoka ianareo hiantsinana eo Ambohidrano ary izy hiakandrefana eo Mahatsinjo ! »''. Io didim-panjakana io no nahatonga ny fasan'Andriantokanamantany ho miorina ao Mahatsinjo ihany taty aoriana. Mba ho fanonerana sy fanampiana ny fiveloman'izy ireo, dia natolotra ho menakelin'Ambohidrano koa ny tany Antanantsara, any avaratr'Ambohimanga, ho fanampin'ilay tany ao Mahatsinjo. ==== Ambohitrano Atsinanana ==== Vohitra eo avaratra andrefan’i Fiaferana, izay vohitry ny taranak'Andrianamboninolona, i Ambohidrano. Nisy maromaro ireo zafikely sy zafiafin’Andriamasinavalona no nomeny vodivona tany amin’iny faritra iny dia Andriantompombe tao Ambihidalôna, Rampianala tao Ambatomalaza, Ramarohasina tao Ambohitrakely, ary Ramambahasina nifidy an’Ambohidrano. Taranaka avy amin-dRamambahasina ilay andriandahy nalaza tao natao hoe Andriamasina. Ny raharaha isan’ny nampalaza ny andriamasinavalona avy ao Ambohidrano atsinanana dia ny mitsara « manozon-doha amin’ny fampinomana [[tangena]] » tamin'izany. Ny loharano ao Ambohidrano no fisotron’ny Andriamanjaka aty Antananarivo, nohon’ny hatsarany fa madio, mamy, mangatsiatsiaka. Misy zohy eo ambany atsimon’ny vohitra, fieren’ny kristianina tamin’ny « Tany maizina ». === Vakinisisaony === Maro be ny vohitra malaza nonenan’ny zanak’Andriamasinavalona tao Vakinisisaony satria ankoatra ireo vodivona nisy ny taranaky Ranavalontsimitoviaminandriana anabaviny, izay vadin’Andriampanarivofonamanjaka, dia tao koa: ny taranak’Andriankotofananina; ny taranak’Andrianavalonarivo sy Andriandahimbolamena; ary ny tera-dRalanimboahangy, vadin'Andriamasinavalona tany amin'iny faritra iny. Ka ho tsongaintsika amin’ireo Ambohimahatakatra. ==== Ambohimahatakatra (Mantasoa) ==== Ambohimahatakatra<ref>Claudie Razafintsalama (2013) , ''« Ambohimahatakatra-Mantasoa'' » , Fanontana manokana - Antananarivo.</ref>, dia vohitra tranainy sady manan-tantara lehibe, miorina eo atsimon’ny tanànan’i Mantasoa, ka ny renirano Varahina no mampisaraka azy roa tonta. Ity vohitra ity dia mbola rakotra ala tranainy sy anirian’ny ahitra ary zavamaniry maitso lava milenodenoka mandraka ankehitriny, ka mahatonga azy ho toerana tsara indrindra ho an'ny fitsangatsanganana sy fakan-drivotra. Na dia nanana ny lazany hatry ny ela fony Andriamasinavalona nanjaka aza ity toerana ity, dia saika ho haolo izy taty aoriana noho ny nitsanganan'i Tsimanampiovana–Mantasoa teo akaikiny, ka ny fasana tranainy sy ny trano vitsivitsin’ny taranaka sendra mandalo sisa no mijoro eo. Ao no misy ny fasan-dRasoherina reniny (na Ramanitrandriatsimitovy), izay renin-dRasoherimanantany vadin’ny mpanjaka Andriambelomasina ao Ambohimanga. Ity andriambavy ity no loharano niavian’ireo andriamanjaka rehetra nanjaka teto Imerina taorian-dRadama I, nifanaraka tamin'ny tenin'Andrianampoinimerina nampihatra ny didy nataon-draibeny manao hoe: ''« …Fa avy amin’ny tera-dRasoherina ihany no hangalana izay hanjaka amin’ity tany ity … »''. Raha zohina ny tantaran'ity tanàna ity, ny anarany dia mampatsiahy ilay vohitra voalohany any avaratra atao hoe Ambohitsitakatra, izay naorin’ny foko merina vao tonga teto ampovoantany notarihin’Andriatsitakatra, rehefa niala tany amin’ny tany hoe « Nusantaria » any ampitan-dranomasina atsinanana. Taona maro taty aoriana, ny taranak'izy ireo nanjakan'Andrianamponga dia nanorina an'Ifanongoavana. Tany amin’ny taona 1500 tany ho any, Rangita zanakavavin-dRafandramanenitra (taranak’Andrianamponga I) no nanorina ny fanjakana entin’ny andriana, ka nataony hoe Imerimanjaka ny renivohiny. Rangitamanjakatrimovavy no loharano niavian’ny andriana merina rehetra. Nony nodimandry izy, dia Rafohy zanany vavy no nandimby azy, ary ny zanany lahy Andrianamponga II kosa nanoa ka nalefa honina tany Ifanongoavana mba hampandrendrika vy sy hanao fiadiana ary fiasana amin’ny vy, fahaizana nolovaina tamin’ireo razambe avy any Nosantaria. Izany fiadiana vita amin'ny vy izany no nentin'Andriamanelo nandresy ny Vazimba sy nanitarany ny fanjakany. Andrianamponga II dia nanjaka toy ny tompomenakely tany Ifanongoavana, ary ny fanjakany dia nolovain’ny taranany nandritry ny 200 taona, ka Andriampanarivofonamanjaka no nalaza sy farany tao tany amin’ny taona 1700 tany ho any. Rehefa maty Andrianamponga, dia nalevina ao Ambohimahatakatra izy, na dia misy fasana fahatsiarovana azy koa aza any Alasora. Nony nanjaka ny mpanjaka Andriamasinavalona, nahare ny lazany sy ny hatsaram-panahiny Andriampanarivofonamanjaka, ka tonga nanoa amin’ny nahim-pony sy nanolotra ny fanjakany tany Amoronkay. Ho mariky ny fifaliana noho ny fihandronan'ny fanjakany, dia navelan'Andriamasinavalona hanjaka teo amin’ny menakeliny ihany Andriampanarivo sady nomeny an-dRanavalontsimitoviaminandriana anabaviny ho vadiny, ka ny zanak’izy ireo no handova ny fanjakany. Niteraka maro izy mivady, ka ny roa lahy dia nanjaka: Andrianjakavololonandriana tao Ambohitrarivo (avaratry ny renirano Varahina, Ivakiniadina ankehitriny) sy Andriatsimitovifonamanjaka tao Ambohitrandriamanitra (Amoronkay) (ilany atsimon’ny renirano Varahina). Rehefa voazara roa ny fanjakana, dia napetrak'Andriampanarivofonamanjaka teo amin'io vohitra kely amoron'ny rano Varahina io Ranavalontsimitoviaminandriana vadiny mba hanaramaso an’izy roalahy zanany, satria io toerana io dia « mahatakatra » ny any avaratra misy an’Andrianjakavololonandriana sady « mahatakatra » manara-maso ny atsimo misy an’Andriatsimitovifonamanjaka. Izany indrindra no nahazoan’ilay vohitra ny anarana hoe « Ambohimahatakatra ». Io toerana io koa dia fivezivezen’ny olona mianatsimo na mianavaratra, ka be androvolahy maditra mpanao barofo sy mpanao fe hariva mety hanakorontam-panjakana, ka nilana andriana nifehy sy niandry, izay antony nampitoerana ny vadin’Andriampanarivofonamanjaka teo mba hotsidihin'ny mpanjaka matetika koa. Ao anatin'ny lovantsofina, misy ny resaka momba ny fisian'ny Ranavalontsimitoviaminandriana roa: ny voalohany dia ilay anabavin’Andriamasinavalona vadin’Andriampanarivofonamanjaka taty Amoronkay-Vakinisisaony, ary ny faharoa dia ilay zanaka faravavin’Andriamasinavalona nipetraka tao Anosimanjaka-Marovatana. Samy voalaza fa reniben’izy telo mirahavavy vadin’ny mpanjaka telolahy izy roa ireo, dia Ramorabe (vadin’Andriamananimerina tao Ambohidratrimo), Rasahala (vadin’Andriampoinimerina tao Antananarivo), ary Rasoherina na Rasoherimanantany (vadin’Andriambelomasina). Ireto farany dia zanakavavin-dRasoherina reniny, ilay milevina ao Ambohimahatakatra, ary samy lazaina fa loharano niavian’ny Andriamanjaka teto Imerina. Ho fehiny, ilay Andriatsimitovifonamanjaka tao Ambohitrandriamanitra izany dia nanana zafikely telo lahy izay nizara ny fanjakany: Andrianantsantsa (tompomenakely tao Ambohitrandriamanitra sady loharano niavian’ireo andriana tao Imerinarivo, fiavin-drain-dRanavalona III), Andriamparantsabe (tao amoron’i Varahina, loharanon’ny andriana amin’i Mantasoa (Ambohimahatakatra)), ary Andriamanitrandriana (loharanon’ny andriana amin’i Miadamanjaka sy Lazaina). Raha bangoina izany, ny andriamasinavalona avy ao Ambohimahatakatra sy ny manodidina rehetra dia taranak'Andriampanarivofonamanjaka sy Ranavalontsimitoviaminandriana, ary nantsoina hoe « zanak’anabavin’Andriamasinavalona ». Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina, ny andriana Razakamanana hono no tompomenakely tao Ambohimahatakatra sy nanorina ny tananan'i Masombahiny. Niteraka mianadahy izy, ka ny vavy atao hoe Ratompoarisoa dia nanambady andriamasinavalona iray any Marianina (vohitra eo andrefana atsimon’Anosimanjaka) ka niteraka an-dRalaiarivony sy Raobelina; ary ity Raobelina ity no fantatra fa nitondra farany tao Ambohimahatakatra. ==== Andramasina ==== Ralanimboahangy, zanakavavimatoan’Andriandanitramantany, mpanjaka nifehy an'i Vohitrarivo (Tsinjoarivo) tamin'izany, dia isan’ny 12 vavy vadin’Andriamasinavalona no nanorina azy. Nasain’Andriamasinavalona nianavaratra Ralanimboahangy fa lavitra loatra Tsinjoarivo. « Tsy tamana aho, hoy Ralanimboahangy, raha tsy tanàna mitovy hatsaran-tarehy amin’ny Tsinjoarivo no hipetrahako ! ». Andramasina no voafidy fa misy fitoviana amin’ i Tsinjoarivo. Efa nisy azimba nonina teo talohan’ny nanorenan-dRalanimboahangy ny tena tanàna ary Ankadimbazimba no anarany talohan’ny nanovana azy hoe Andramasina. Ralanimboahangy anefa toa tsy nipetraka firy teo fa teny Ambohimanjaka-Ambatobe, tendrombohitra avo ambony avaratr’Andramasina, no nonina sy milevina, fa ny taranany no nidina teo ambany atsimo, amoron’ny rano Sisaony. Nanana zafikely vavy atao hoe Rangory i Ralanimboahangy nandeha nanambady an’Andrianjafindramioro, mpanjaka tao Antongona. Niteraka mianadahy izy mivady dia Andriantsolo sy Ratsiavanga. Nifanaraka izy roa talohan’ny hivadiana fa ny zaza ampy indray mihira dia ho an’Andramasina fa tsy ho an’Antogona. Koa nony maoty izy mianadahy dia nentina tamim-piravoravoana tany [[Andramasina]], nilanonana sy namonoana omby teny an-dalana, ka iray volana vao tonga tany. Niova anarana koa Rangory reniny ka natao hoe Renindrasolo. Ity Andriantsolo ity dia tonga vadintany nalaza tamin’ny [[Vakinisisaony]] tamin’ny andron’Andrianampoina, ary lehiben’Atsimondrano. Nanana lapa roa Andriantsolo dia iray teo an-tampon’Ambohimanjaka natao hoe Tsarasaotra ary ny faharoa tao Andramasina nataony hoe Mandovahasina. Izy no nanao farihy teo amin’ilay lohalokely ao Ambohimanjaka. Ramanjaka no zanany nandova azy. Nanome an’ i Tsinjoarivo ho toeram-pitsangatsanganan-d[[Ranavalona I]] izy; nefa novonoin’ity izy taty aoriana fa nampangaina ho nitady hamosavy ny Andriamanjaka : Mpanome amalona amin’ny saron’ankarona ho an-dRanavalona i Ramanjaka, nefa indray mandeha dia nosoloin’ny iraka mpitondra fanomezana teny an-dàlana lohan-tsaka ny amalona izay hono no nampisafoaka ny andriambavy ka nampamonoiny Ramanjaka. Razafimandimby 14 voninahtra, zana-dRamanjaka no nandimby azy, nalaza fa isan’ny namono nanankenda ho faty an-d[[Radama II]] ho toy ny valifaty angamba. Misy fitenenana hatry ny ela manao hoe: « Ny adin’ny valo-reny, andrianan’Andramasina, dia tsy manam-piafarana ! ». === Marovatana === Betsaka ny vohitra fonenan’ny andriamasinavalona any amin'ny faritr'iMarovatana: ao Andranosoalaza, any ambodin’Andringitra, eo am-pita avaratra atsinanan’Ampananina, misy ny taranak’Andriambelanonana, zana-dRamorabe; ao Miandrarivo, atsimon’ i Mahitsy, misy ny taranak’Andritomponibemihisatra, zana-dRamorabe; ary ao Antanjondroa, misy ny zana-dRamananadrianjaka sy Rabezaka, Andriantany, Manjakazafy, Ambohipiara, Andambozozoro, ary Fiakarana. ==== Anosimanjaka ==== [[Sary:Zanadranavalona.jpg|vignette|330x330px|Fasan' i Ranavalotsimitoviaminandriana|alt=|ankavia]] Anosimanjaka dia vohitra miorina toy ny nosin-drano eo afovoan’ny tanimbarin’ny Betsimitatatra, ao andrefan’Ambohitrimanjaka ary atsinanan’Ampangabe no misy azy. Ity toerana ity arak'izany dia mifamatotra mivantana tokoa, amin'ny tantaran'i Ranavalontsimitoviaminandriana, ilay zanaka faravavin'Andriamasinavalona. Tsy azo afangaro mihitsy anefa izy io amin’ilay andriambavy mitovy anarana aminy, izay anabavin’Andriamasinavalona ary milevina any Ambohitraina. Ity andriambavy ity no nifidy honina sy ho tompom-bodivona teo Aminampanga, toerana izay novonjena novaina anarana ho Anosimanjaka taty aoriana. Ny mampalaza an'ity vohitra ity dia i Ranavalontsimitoviaminandriana ihany, izay antsoina am-pitiavana hoe "Inenibe". Inoan’ny ankamaroan’ny olona ho manana hasina manokana izy, noho ireo tantara somary mifono angano milaza ny fifindrany monina niala avy eny Alasora ka nitetezany ny rano hatreo Anosimanjaka teo ambony ravitatamo, ary koa noho ireo fahagagana fanasitranana sy fiarovana niseho tamin’ireo olona mangatam-pitahiana aminy. Izy dia isan'ny loharano niavian’ireo andriamanjaka rehetra teto Imerina. Raha zohina ny taranany, Ranavalontsimitovy dia zanak’Andriamasinavalona sy Ramananandrianjaka. Ny iray tampo aminy dia Andriantomponimerina (ilay mpanjaka naditra voalohany tao Ambohidratrimo) sy Ramatoanimerina (na Rafotsimifidilahy) izay nitoetra teny Ambohijanakandriana–Mamioby, niavian’Andriamiaramanjaka, izay rain’Andrianampoinimerina. Niteraka sivy mianadahy i Ranavalontsimitoviaminandriana, ka ny dimy lahy tamin' izy ireo izany no nanjary loharano niavian’ireo Andriamasinavalona ao Anosimanjaka izay antsoina hoe "Zanadranavalona". Ny efa-bavy kosa dia nanana anjara toerana lehibe tamin'ny fanitarana ny fianakavian'ny mpanjaka: # Ratomponimerimanjaka: vadin’Andriantrimobemihisatra, mpanjakan’Ambohidratrimo. # Ramanitrandriatsimitovy (na Rasoherina reniny): nanambady an’Andriambolanambo tao Namehana izy, ary niteraka an-dRamorabe (vadin’Andriamananimerina, mpanjakan’Ambohidratrimo, ary nipoiran'ny andriana rehetra avy eny) sy Rasoherina (vadin’Andriambelomasina mpanjakan’Ambohimanga, niavian’ny andriamanjaka nanjaka teto Imerina rehetra. # Rapapangosasakinivorona: nonina tao Ambohimitsimbina izy, izay niteraka an’i Rasahalarazaka, vadin’Andriampoinimerina mpanjakan’Antananarivo, loharano niavin’ny andriamanjaka tao toa an’Andrianambotsimarofy. # Razakanavalondralambo: izay niavian’ny Andriamasinavalona ao Fikarana (Ivato), izay isan’ny Zanadranavalona ihany koa. Ankoatra ny faka ara-tantaran'ny mpanjaka, ny mampalaza indrindra an’Anosimanjaka mandraka androany dia ny fankalazan’ireo Zanadranavalona isan-taona ny andro fandroana amin’ny tsinambolan’ny Alahamady. Io fombafomba io dia tanterahina am-panajana lehibe sy manaraka ny fomba taloha, araka ilay hafatra sarobidy napetrak’i Nenibe ho an'ny taranany. === Ambodirano === {| align="center" |[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]] |} ==== Antsahadinta ==== [[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|281x281px|Tranomasin'Andriamangarira ao amin'ny rovan'Antsahadinta|alt=]] Antsahadinta dia anisan'ireo vohitra malaza eny Ambodirano (Imerinatsimo). Ao atsimo-andrefan’Antananarivo no misy azy, ary mbola rakotra ala izay voakarakaran’ireo taranaka hatramizao ka lasa toeram-pitsantsangana mahafinaritra, izay hahitana tranom-bakoka. Araky ny tantara dia izany [[Andriamangarira]]<ref>Lucien Paul Raharison (2012), ''Thèse de Doctorat'': [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing « ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990 ''»], Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&hl=fr&sa=X&redir_esc=y ISBN 9781698427225])</ref> izany, rahalahan-drain’Andriambelomasina, no mpanjaka, andriantompombodivona nanorina voalohany an'Antsahadinta, nampanao ny hadivory 7 sosona manodidina sy nandrara ny fikapana ny hazo ka nahavoatahiry ny ala manodidina ny vohitra. Hoy ny tononkira: <blockquote>«'' Mananjara samy vohitra Antsahadinta. Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany ! ''»</blockquote> [[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|266x266px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanjaka|alt=]] Avy tamin’ny taranaky ny mpanjaka Andriamangarira<ref>Thomas Rakotoarivelo (2016), « ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany'' »'','' Fanontana manokana - Antananarivo.</ref> tao Antsahadinta no fangalan’ny mpanjakan’Antananarivo vady ka nataon’Andrianamboatsimarofy ho toeram-pamaharana izy satria nisy ny havany. Andriamaromanompo, izay zanak’Andrianamboatsimarofy, dia nanao toeran-droa fonenany: dia tao Antsahadinta izay nisy ny renibeny sy ny havany, sy tao Isoananjakana (Anosizato). <br /> Hoy i Lebel<ref>Jean Claude Hebert (1804), « ''Les tribulations de Lebel'' « ''Negociant - voyageur'' » ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803)'' », ''In'' « ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'' », ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''</ref>, mpividy andevo, raha tonga taty Imerina izy tamin’ny taona 1803, nitantara: <blockquote>«''…Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan’ireo havany dia: ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan’Ambohidratrimo, izay afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao na Ravaonimerina, izay vadin’Andriatomponimerina, sy i Razafinamboa….''»</blockquote> Volana vitsivitsy tato aoriana (Aogositra 1803) maty Reniamboa, vadiben-dRamaromanompo; noararaotin’Andrianampoinimerina izany hanafihana an’Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianakaviany fa mafy fiarovana hono io vohitra io sady misy ny havany maro be. Nataon’Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka. Afaka nandositra indray Rabehety sy ireo havany akaiky, ary lasa nankany an-drefana any [[Imamo]] izy, fa azo sambo-belona tao kosa i Ramaromanompo sy i Ravaonimerina, anabaviny, izay nalahelo mafy ny vadiny lasa nandositra; dia nalain’Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Ny taranak’Andriamangarira sy ny havan-dRamaromanompo kosa dia noroahiny hiala ny vohitra. Napetrak'Andrianampoinimerina hiandry fanjakana tao Antsahadinta i Rabodozafimanjaka, isan’ny roambifolo vavy vadiny, zanak’Andriantsira, avy eny Alasora ka tao izy sy i Rakarabo zanany tamin’Andrianampoinimerina no nijaka sy nisaotra omby amin’ny andro Fandroana. Nanomboka hatramin’izay dia i Rabodozafimanjaka sy ny taranany no nipetraka tao ary milevina ao. Fasana fotsiny sisa ho an’ny mpanjaka Andriamangarira; ao ihany koa ny fasan-dRatsimisotry Zazamarolahy sy ny taranany, ao ihany koa ny an’ireo taranak'Andrianjakatrimo sasany, izay ao anatin'ny sokajy Andriamasinavalona; ary ery andrefan’ny tanàna ery kosa no misy ny fasana nametrahana an’Andrianamboatsimarofy, izay mpanjaka resy tao Antananarivo sy ny an-dRatsimihara. <br /> {| align="center" |+Vakoka tranainy ao Ambodirano Imerinatsimo |[[File:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|thumb|Fasan-dakan'ny mpanjaka ao amin'ny Rovan'Antsahadinta|300x300px]] |[[File:Ivatobe avaratra.jpg|thumb|Fasana tranainy (ankavia) ambony vatolampy ao Ivatobe avaratra|320x320px]] |} === Vakinankaratra === Ny andriamanjaka sy ny taranany izay nanjaka tany amin'ny faritr'i Vakinankaratra, izay nantsoina koa hoe Fanjakan'Andrantsay fahiny, araka ny anaran'ilay renirano mandalo ao, dia andriana avy any Imerina ihany ny fiaviany. Izany indrindra no antony lehibe nampidirin'ny mpanjaka Andrianampoinimerina an'Andrantsay ho isan'ny faritra merina taty aoriana, satria ankoatra ireo mponina tompontany dia vahoaka merina avokoa ny ankamaroan'ny mponina nifindra nonina tany. Ny loharano niavian'ireto mpanjaka tany Andrantsay ireto dia i Andrianony (na Andrianonifonamanjakatany) sy ireo anabaviny roa vavy, dia Ramanjaka sy Ramanalina. Havana akaiky na iray tampo amin'Andriampanarivofonamanjaka avy ao Ifanongoavana mihitsy izy ireo, satria samy taranaka avy amin'Andrianamponga II, izay anadahin'ny mpanjakavavy Rafohy sady zanak'i Rangita Trimovavavy. Nifanila vodirindrina ny fanjakan'izy roa tonta tany am-boalohany: ny tao Ifanongoavana tany atsimo, ary ny tao Vatodrangy (Ambohidranadrambo) tany atsinanan'Ambohimahatakatra, izay faritra lasa difotry ny rano taty aoriana rehefa natsangana ny tohadrano tao Mantasoa. Fony nanjaka i Andriamasinavalona taty Antananarivo, dia niakatra hanoa sy nanaiky ny heriny hono i Andriampanarivofonamanjaka. I Andrianonifonamanjaka mianadahy kosa anefa dia tsy nahatoky loatra an'ity mpanjaka ity ka nanda ny hanoa, ary naleony nilaozana ny fanjakany izay lasa teo ambany fahefan'Andriampanarivo taty aoriana, mba hifindra monina nianatsimo. Niara-niainga tamin'izy ireo tamin'izany fifindra-monina izany ny filohan'ny vahoakany sasany toy ny hova sy ny menakely, ny angaralahy, ary ireo mpanompo. Nanaraka ny moron'ala atsinanana ny dian'izy ireo satria mbola tany efitra tsy nisy olona nanelingelina izany toerana izany. Nivezivezy ela be nitady tany hotonenana izy ireo: tonga hatrany Kiriiroka any Fisakana, niverina nianavaratra taty amoron'ny renirano Onive, nandalo an'i Vontovorona, ary farany vao tody tany amin'ny faritry ny renirano Andrantsay sy Betafo. Teo amin'izany tany izany dia efa nisy ny Vazimba nantsoina hoe Radobay. Nalain'i Andrianony ho sakaiza ity Vazimba ity saingy nofitahiny sy novonoiny taty aoriana mba halana avokoa ny ody sy ny sampiny, ka nahazoana mora foana izany faritany izany mba hanjakany am-piadanana. Nony efa niorina tsara ny fanjakana vaovao, dia nanapa-kevitra ny hifampizara ny tany izy telo mianadahy. Noho ny hatezerana sy ny alahelo vokatry ny namonoana ampitaka ny osiny ho mariky ny fizarana, dia nandao ny toerana i Ramanalina vavy ka nirintona nankany Fisakana. I Andrianony sy Ramanjaka sisa no nifampizara ny fanjakana tao Amboavoa: i Ramanjaka dia nifidy ny ilany atsinanana izay nanalokaloka tany mandrimandry ka tao Ambohitradrainarivo sy Betafo izy no nonina, fa i Andrianony kosa nahazo ny ilany andrefana izay somary mafampana sy akaiky ny Sakalava, ka nanorim-ponenana tao Fiva (Fivavahana). Zato taona mahery kely taty aoriana, rehefa nidina nanamatatra sy naka an'i Vakinankaratra ny Mpanjaka Andrianampoinimerina, dia Andrianonitomponitany tao Betafo sy Andriamasindraibe tao Vohimalaza (izay samy taranaka avy amin-dRamanjaka) no novantaniny voalohany. Noho izy roa lahy ireo tsy nanohitra fa nanaiky ny hanoa avy hatrany, dia tsy nesorin'Andrianampoinimerina tamin'ny fitondrana izy ireo fa nataony ho isan'ny laharan'ny Andriamasinavalona miaraka amin'ny taranany rehetra. Etsy an-daniny, i Andriamanalinibetsileo izay taranak'i Andrianony kosa dia nitsangana nanohitra sy namaky ady tamin'Andrianampoinimerina. Nony resy tamin'ny ady izy rehefa nandeha ny fotoana, dia novonoina ary nofoanana tanteraka ny vohitra nisy azy. Ny zanany roa lahy, Andriambongo sy Andriamanalimbehiantana, anefa dia nanaiky mangina ary namadika an-drainy mihitsy aza; vokatr'izany dia nomen'Andrianampoinimerina tany sy fanjakana ihany izy ireo, ary i Andriambongo aza dia natao vadin-dRamasindrazana ka niteraka an'i Ramboasalama, ilay zaza saika hampanjakain'ny mpanjakavavy Ranavalona I rahavavin-dreniny mba handimby azy. Taty aoriana, i Andriantsileondrafy izay zanak'Andrianonitomponitany tao Betafo no natao ho lehiben'ny andriana amin'i Vakinankaratra manontolo. Ireto manaraka ireto no nanjary tompomenakely lehibe tao Vakinankaratra tamin'izany, ao avaratry ny renirano Mania: Andrianonitomponitany tao Betafo, Andriamanalina tao Manandona, Andriamasindraibe tao Antsirabe, Andriambongo mirahalahy tao Imenabe Iarivo, ary Andriamaroanaka tao Ambohitrandraina. Tsiahivina fa i Ranavalona, anabavin'Andriandahimbolamena (tompomenakely tao Ambohijanaka (Vakinisisaony)), dia nanambady an'i Andriamanalina mpanjakan'i Manandona (Ambohiponana, zanak'Andriamasindraibe) izay isan'ny mpanan-karena nanefoefo indrindra tany Vakinankaratra, ary izany indrindra no nampisy ny fihavanana akaiky teo amin'ny andrianan'Ambohijanaka sy ny any Manandona. Rehefa resy, azo sy nanaiky lembenana i Vakinankaratra, dia nampiana an'ireo fanjakana rehetra tamin'ny vakin'i Mania sy vakin'i Matsiatra hatrany Tsienimparihy any ny fanjakana merina. Ireo mpanjaka izay nanaiky lembenana tamin'Andrianampoinimerina dia nijanona teo amin'ny fitondrany ihany saingy nampitoviana fitondrana tahaka ny menakely, fa ireo nitsangana nanohitra kosa dia nalaina ny fanjakany ho lasa « Menabe » fehezin'Antananarivo mivantana na natambatra tamin'ny fanjakana iray ao Vakinankaratra. Teo amin'ireo tany ireo, ny fanjakan'i Fisakana notarihin-dRarivoekembahoaka dia niala tamin'ny fanjakany noho izy nifidy ny hanohitra izy tamin'izany andro izany, ka resy, fa i Manandriana (fanjakan'Andrianatara), Isandra (fanjakan'Rajoakarivony), ary Ilalangina (fanjakan'Andriambavizanaka), ary Itsienimparihy (fanjakan'Rarivoarindrano) kosa dia nijanona tamin'ny toerany avokoa noho izy ireo nifidy ny hanoa. Midadasika tokoa ny faritr'i Vakinankaratra satria ny farany avaratra dia Rangaina (Antanifotsy), ny atsimo Tsienimparihy (Ambalavao), ny atsinanana ny ala midadasika, ary ny andrefana ny fanjakan'ny Sakalava Menabe. Voazara roa lehibe ny faritra: ny Andafiatsimonimatsiatra (Tsienimparihy, Ilalangina, Isandra) sy ny Andafiavaratrimatsiatra (Manandriana hatreo Ivato no mianatsimo), miaraka amin'Ambohitsimanova atsinanana sy andrefana izay nifampisaraka teo Ambohijafy, saingy i Betafo ihany no foiben'i Vakinankaratra manontolo. Rehefa vita ny fandaminana an'i Vakinankaratra manontolo, dia nitodi-doha nianavaratra hody ny tafika mpanjaka. Nony tonga teo Ambohipeno (tendrombohitra atsimo-atsinanan'i Ambatolampy ankehitriny, eo amoron'i Onive), dia nitodika tamin'ireo zana-dRangorinimerina fito lahy ny mpanjaka Andrianampoinimerina; ho valisoa amin'ny nifikiran'izy ireo sy ny tetika ary ny ady nataony nahazoana an'i Vakinankaratra, dia nomeny azy ireo ho menakely ifampizarany ny tany eo anelanelan'i Vakinankaratra, Ambodirano, ary Vakinisisaony, hatreo Ihazolava mianatsimo ka hatrany Rangaina (Antanifotsy), izay toerana mbola ipetrahan'ny taranany mandraka ankehitriny. ==== Betafo ==== [[Sary:Andrianonitomponitany.jpg|vignette|377x377px|Fasan'Andrianonitomponitany, mpanjakan'Andratsay|alt=|ankavia]] Renivohitry ny toko Vakinankaratara izy. Ny anarany hono, dia avy amin’ny hoe Be-eto-afo (Be setrok’afo) satria tanàna be trano madinika midonan-tsetroka izy fehizay, fa nisy vahoaka (menakely sy andevo) mpiandry ny Vohiambo (fasan’andriana) izay ilevenan’Andrianonitomponitany sy ny taranany; nantsoina ihany koa hoe « Itsaravavaka » ny fasany, araka ny firarian’Andrianampoina izay nanenina mafy tamin’ny nampamonoana azy tsy ara-drariny ka nanao hoe: « Mba ataovy tsara vavaka re izaho sy ny taranako, ry Andrianonitomponitany ô ! Fa aza manody izany voafitaka ! ». Ambohitsimanova izany dia tanàna kely eo avaratry ny farihy Tatamarina. Tamin’ny Merina « lavasofina » naka an’ i Vakinankaratra tamin'izany, dia tsy mba nanohitra i Betafo; ka teo amin’io toerana io no nanao [[velirano]] ny andaniny roa: [[Andrianampoinimerina|Andrianampoina]] nanome toky fa tsy hanova ny fitondrana ary tsy hanetry razana; teo andaniny indray Andriantsileondrafy, zanak’Andrianonitomponitany, nisahàto fa hanoa an’Andrianampoina ka tsy hanova izany izy sy ny taranany. Tonga toerana fisehoan’ny andriana teo sy fivorian’ny ambanilanitra amakiana ny kabarin’ny mpanjaka, ary lasa toerana fanaovan-dalonana. Itatamarina dia ilay farihy ao atsimon-tanàna, laza manokan’ i Betafo. Natahorana izy tany aloha fa rehefa hisy hiamboho hono ireo andriandahy lehibe ao Betafo dia mivadika maloto toy ny misy taim-boraka ny rano ka dia Andranomilalahy no natao anarany fony izy mbola [[kamory]] kely. Andrianonitomponitany no nanamboatra azy ho tonga farihy lehibe niaraka tamin’ireo hady fito sosona ka sady lasa fatsakana izy raha misy [[fahirano]] no manda fiarovana avy eo atsimon-tanàna. === Vonizongo === Ny faritr'i Vonizongo dia manomboka eo amin'ny renirano Moriandro, mandalo ny tanànan'i Mahitsy miankandrefana-avaratra, ary miitatra hatrany Andriba. Izany andriandahy atao hoe Andriamisavalambo I izany no mpanjaka voalohany tany, ary niara-belona tamin'ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka izy. Nalaza ho nahery nandeha dia mampitolagaga ity mpanjaka ity, ka tanàna roa nifanalavitra be no tratrany indray andro, ary samy isaorany omby amin'ny andro Fandroana. Na izany aza, ratsy fitondra vahoaka loatra izy ka nanjary halan'ny olona tanteraka. Ankoatra izany, izy no voalaza fa nahita ny tangena voalohany teo amin'ny tantara, ary nanorina ny fampinomana tamin'io poizina io ho fitaovana fitsarana; izay resy sy maty tamin'izany dia nobaboina avokoa ny fananany rehetra. Noho izany herisetra izany, dia nangidy hoditra tamin'ny vahoaka Andriamisavalambo. Mba hamaranana izany fitondrana jadona izany, dia niainga Andrianentoarivo niaraka tamin'ny loholona 10 lahy, vatan-dehilahy 40, vahoaka sasany, ary Ravonizongo teo Lohavohitra mba hanafika an'Andriamisavalambo. Resy tao Andriba Andriamisavalambo ary novonoina tao Ambohitromby taty aoriana. Vokatr'izany, lasan'Andrianentoarivo ny fanjakany manontolo ary nantsoina hoe Maromadinika ny vahoakany. Ny tantaran'ny fahazoan'i Andrianentoarivo ny tany ao Lohavohitra kosa dia mifandray amin'ny fanamboarana fefiloha tety Antananarivo. Raha nijery ny heniheny be teo andrefan'Antananarivo ny mpanjaka Andrianjaka, dia niloa-bava nanao hoe: ''« Tsy avelako tsy ho vary io any am-parany any ! »''. Dia nampihady an'Ankadimbahoaka ny mpanjaka, izay hadi-tany voalohany nampanaoviny ny vahoaka ho fefiloha. Samy nandraharaha sy niasa teo avokoa ny Ambaniandro sy ny havan'andriana tamin'izany, anisan'izany Andriantompokoindrindra sy Andrianjaka. Tamin'izay fotoana izay, nisy tetika maty paika nifanaovan'ireo andriandahy, ka hoy Andriantompokoindrindra tamin'Andrianentoarivo: ''« Aza maka ny misy tany fa ny misy vato alaina »''. Rehefa avy eo, nokapohin'Andriantompokoindrindra i Andrianentoarivo sady nitenenany mafy hoe: ''« Ity tsy mba mahavita ny anjarany ! »''. Nitomany Andrianentoarivo namaly hoe: ''« Vato ka ataoko ahoana ! »''. Kanjo hevitra iraisan'izy roa lahy izany mba hanomezan'Andrianjaka an'i Lohavohitra ho an'Andrianentoarivo ho valin'ny fahasahiranany. Indray andro, tafahoana teny Andringitra Andrianjaka sy Andrianentoarivo ary ny vahoaka, ka nangataka Andrianentoarivo nanao hoe: ''« Aoka mba honenako ity Lohavohitra ! »''. Namaly Andrianjaka hoe: ''« Honeno ! »''. Rehefa nanontany momba ny vodihena i Andrianentoarivo fandrao misy hadino ka mahadiso, dia hoy Andrianjaka: ''« Izay hanin'ialahy koa haninona, ny ahy atero ! »''. Dia nandeha Andrianentoarivo nankany Lohavohitra, ary taty aoriana dia niverina nitsidika an'Antananarivo indray izy nangataka an'i Babay. Gaga Andrianjaka ka nanao hoe: ''« Lohavohitra lasan'ialahy ! Ka dia alain'ialahy indray Babay ! »'', saingy namaly i Andrianentoarivo hoe: ''« Ka fanjakanao ihany anie, tany ampandriko ho anao ! »''. Nifanao orimbato teny Andringitra izy roa lahy ho fanamafisana izany fifanekena izany. Rehefa nitoetra teo Lohavohitra Andrianentoarivo, dia nampanaiky an'i Vonizongo manontolo. Niteraka roa lahy izy, dia Andriamosanja sy Andriampimanjaka, izay nizara an'i Vonizongo ho roa (atsimo sy avaratra), ary ny taranany no nanjary tompom-bodivona tamin'iny faritra avaratra-andrefan'Imerina iny. Aman-jato taonany taty aoriana, tamin'ny andron'Andrianampoinimerina nampandry tany tany Marovatana (Ambohidratrimo), dia tonga tamin'ny nahim-pony ny iraka avy amin'ireo terak'Andrianentoarivo tany Vonizongo. Nilaza tamin'ny mpanjaka izy ireo nanao hoe: ''« Avy manaiky ho zanakao izahay, fa mandre ny teninao hoe hampiadana ny vahoaka…! »''. Faly loatra ny mpanjaka ka ho valin'ny faneken'izy ireo, dia tsy nesoriny fa napetrany tamin'ny vodivona nisy azy tsirairay avy izy ireo. Ireo zanak'Andrianentoarivo dia nataony ho isan'ny Andriamasinavalona ary nomeny elomena isan-dahy. Nozarain'Andrianampoinimerina ho folo araka ny isany i Vonizongo, ka Andriantsimidodò sy Andriantsoba no natao ho isan'ny filohany tamin'izany fotoana izany. ==== Ambohimirimo ==== Betsaka ny vohitra nisy ny terak'Andrianentoarivo ao Vonizongo, saingy vitsy no nahazoana tantara firy satria ny sasany efa lasa haolo na niova anarana taty aoriana. Ny hany nahazoana tantara dia Ambohimirimo, izay ao amin'ny zarantanin'i Tsaravoninahitra. Ambohimirimo (na Mananjara ankehitriny) dia ilay vohitra mifono ala matevina tazana ery andafy andrefana atsimon'i Mahitsy (miala amin'ny Lalam-pirenena faha-4), ampitan'ny renirano Moriandro. I Andriandambofontany, izay nitondra an'i Tsaravoninahitra, no andriana nandimby fanjakana tao Ambohimirimo tamin'ny andro nanjakan'Andrianampoinimerina tamin'izany fotoana izany; izy sy ny razany toa an'i Andriampitsaikarivo, Raoniambato, ary Raoniambatomandimby rainy no milevina ao amin'io vohitra io. Taty aoriana, napetrak'Andrianampoinimerina teny Rasoamananoro zanany, izay renin'i Ramasy. Nony niamboho anerana ny mpanjaka Radama I taty aoriana, dia natolotry ny mpanjakavavy Ranavalona I ho an-dRamboasalama (zanak'anabaviny) ny vohitry Ambohimirimo, ka izy no andriana tompombodivona tao hatramin'ny nahafatesany. Andriantasy mianadahy, zanak'i Ramboasalama, dia manana fasana ao ilevenan'ny taranany ihany koa. Nisy rova sy lapa tsara tarehy dia tsara tao fahizay, izay voahodidina amontana sy aviavy maitso vaitra, ka nahatonga ny ntaolo hanao fitenenana hoe: ''« Mananjara izay monina ao »''. Izany indrindra no niavian'ny anaran'ilay vohitra ankehitriny hoe « Mananjara ». === Imamo === Ny tantaran'ny faritr'i Imamo dia manana ny lanjany manokana teo amin'ny tantaran'ny fanjakana merina, satria tsy natao isan-toko manokana izy taty aoriana fa natambatra manontolo tamin'Ankibonimerina efa-toko, ka nampiray tanteraka an'Imerina sy Imamo. Ny mpanjaka lehibe voalohany fantatra tany Imamo dia Andriambahoaka rainy, ary Manazary no renivohitry ny fanjakany tamin'izany fotoana izany. Andriambahoaka II (na Andriambahoakafovoanitany), izay zanany lahy sady niara-belona tamin'ny Mpanjaka Andriamasinavalona, no nandimby azy teo amin'ny fitondrana. Izy no nanorina ny renivohitra vaovao tao Amboniazy, nosy kely iray miorina eo atsinanan’ny farihin’Itasy, toerana misy ny fasana ilevenany mandraka ankehitriny. Rehefa niamboho anefa ity mpanjaka ity, dia voazara roa lehibe ny faritr'Itasy: ny ilany Imamo Atsinanana (Ambohitrambo, Ambohibeloma, Arivonimamo, Ambatolevy) izay nanjakan’Andriampivoanandriamanitra zanany lahitokana, ary ny ilany Imamo Andrefana (Manazary, Ambohitrondrana) izay natolony ho an’Andriampanarifito zanak’anabaviny. Taty aoriana, Andriamarimampihovohovo (na Andriamary), izay zafiafin’Andriampanarifito, no nanjaka tao Ambohitrondrana. Tamin'ny andro nanafihan'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina farany an'Antananarivo, dia lasan-ko babo ny zanaka roa vavin'Andriamary, izay saika lasa ho vadin'Andriamboatsimarofy tao an-dapa tao Antananarivo. Soa ihany anefa fa navotan’Andrianampoinimerina izy roa vavy, ary nampanateriny tamim-panajana tany amin’ny rainy tany Ambohitrondrana. Faly tokoa Andriamary nahita ny fiverenan'ireo zanany voavotra, ka niaiky ny hatsaram-pon’ilay mpanjakan’Ambohimanga izy ary niantso ny vahoakany . Naniraka olona nankany amin’Andrianampoinimerina izy hilaza fa manolotra ny fanjakany ho azy. Taty aoriana, niakatra tany Ambohimanga Andriamary, nielo mena narahin’ny vahoaka maro, ka tsinjon’Andrianampoinimerina tery Mangabe izy. Rehefa nifanena teo antenatenany izy roa lahy, Andrianampoinimerina nilanja basy ary Andriamary kosa nielo mena, dia nifampiresaka tamim-pahatsorana ka nanao fampihavanana matanjaka. Ho valin'izany fanekena am-pon'Andriamary izany, dia nianiana Andrianampoinimerina fa tsy hovany amin'izay tany ipetrahany izy sy ny taranany mandrakizay doria, ary tsy hataony resy lanja noho ny sasany ny tany Mamo. Etsy an-daniny kosa, ny andriana tao Imamo Atsinanana, dia Andriampoetsakarivo sy Andriamarobasy, no nifidy ny hanondro basy sy hanohitra an’Andrianampoinimerina. Tsy nety nanoa izy ireo, saingy resy tamin'ny ady ka novonoina taty aoriana. Ny rahalahin'izy ireo kosa, dia Andrianamborinandriamanitra mirahalahy avy sy ny zanany, no tonga nanaiky lembenana tamin'Andrianampoinimerina, ka tsy novana sata ny toerana nisy azy. Rehefa azo tanteraka Imamo Atsinanana, dia nakambana ho isan'ny faritry Ambodirano sy Marovatana. Teo amin'ny lafiny sata kosa, ny taranak’Andriamary irery ihany no natao ho laharan'ny Zazamarolahy, fa ny andriana sisa rehetra tany Imamo kosa dia nijanona ho andriana amin'ny laharan'ny Andriamasinavalona. Mba hanamafisana izany fampihavanana izany, dia nifamatotra mafy ara-panambadiana Imerina sy Imamo taty aoriana ka nanjary fianakaviana iray ihany. Ny mpanjaka Radama I dia nanambady an’i Ravao sy Ramoma, izay samy zanak’Andriamary (i Ravao taty aoriana dia nisaorany ka nanambady an-dRamanetaka). Rabodosahondra, anabavin’i Radama I, kosa dia nampakarina ho vadin’i Ratefinanahary, zanak’anabavin’Andriamary. Ary Ratsiadala, izay anabavin’i Radama I ihany koa, no nanambady an-dRahanety zanak’Andriamarobasy. Farany, i Razaka Ratrimo, izay zanak’anabavin’Andriamary, no nanambady an’i Ramasindrazana, ka niteraka an-dRamoma mianadahy avy, izay tsy iza fa ilay nanjary ho lasa mpanjakavavy Ranavalona II. == Jereo koa == * [[Fanjakan' Imerina]] * [[Lisitry ny mpanjaka merina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] == Loharano == <references /> [[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] 1nd938mhszsmh07lo9vlt2c0sphdf45 Zotra Fianarantsoa-Côte Est 0 190903 1145826 1070421 2026-06-30T05:07:55Z Axellefi1 39722 /* */ Fanapiana teny 1145826 wikitext text/x-wiki [[File:Gare de Mahabako.jpg|thumb|Mahabako Gara]] Ny '''zotra Fianarantsoa-Côte Est''' , na '''FCE''' , dia zotran-dalamby ao [[Madagasikara|Madagasikara]] mandalo amin'ny tanànan'i [[Fianarantsoa]] amin'ny morontsiraka atsinanan'ny Nosy, ary indrindra indrindra ao [[Manakara]], izay ao amin'ny faritanin'i [[Fianarantsoa]] ihany koa. Mitondra ny anaran'ilay zotra ny orinasa mpitrandraka, Fianarantsoa Côte Est. Mitatitra olona sy vokatra avy amin'ny faritra ny fitaterana. Mbola mitohy izany ankehitriny na misy fotoana misedra olana aza, ary efa tokony ny fanatsarana eo amin'ny fotodrafitr'asa. Misy zotra telo hafa trandrahana ao Madagasikara, izay ao Avaratra Atsinanan'ny Nosy, samy mifanohy ary tantanan'i [[Madarail]]. == Famaritana ilay zotra == Ny mpanjanaka frantsay no namboatra azy io tamin'ny 1926. Nalefa an-tapatapany ny zotra FCE. Avy ao Manakara hatrany Manampatrana ary mandalo an' Ambinany ny singa voalohany tamin'ny {{daty taona|24|Jolay|1934}}. Naitatra ny {{daty taona|1|Jolay|1935}} hatrany Tolongoina ny zotra ary tanteraka ny {{daty taona|1|Aprily|1936}} {{refy|163|km}} no halavany, ary mandalo gara 17 ka i De Cantelou no mpandrafi-trano, misy tetezana 65 ary tonelina 48 no amin'iay zotra. {{refy|1074|m}} no refin'ny ao Ankarapotsy. Araky ny taleny, Médard Rakotozavy, betsaka noho ny entana ny olona mandeha. == Fitaovana miasa == Nahazo fitaovam-piasana avy amin'orinasan-dalamby an'olona soisa maromaro ny FCE. Ansan'ireo ny NStCM izay nanome fiaran-dalamby Gk 33, 37 ary 39 tamin'ny 1999, ary koa i LEB izay nanome fiaran-dalamby fitatera-mpandeha 18 tamin'ny 2001 ary B 17 tamin'ny 2004<ref>[http://www.parcours-madagascar.fr/images madagascar/TRAIN FIANA MANAKARA.JPG ] Sarin'ny fiarandalamby B 18 eo amin'ny zota Fianarantsoa − Manakara</ref>. Zavatra mahatokana an'ilay orinasa ny maha anisan'ny farany azy mbola manana "Micheline" (fiarakodia mandeha ambony lalamby misy kodiarana rivotra) ilay orinasa. ==Gara== * [[Manakara]] - port - PK 163.270 – 4 meters * [[Ambila]] - PK 146.267 – 12 meters * [[Mizilo Gara]] - PK 136.850 – 26 meters * [[Antsaka]] - PK 128.200 – 39 meters * [[Sahasinaka]] - PK 118.300 – 39 meters * [[Fenomby]] - PK 106.650 – 190 meters * [[Mahabako]] - PK 99.000 – 195 meters * [[Onilahy|Ionilahy]] - PK 82.700 – 211 meters * [[Manampatrana]] or Ambinany-Manampatrana - PK 78.800 – 206 meters * [[Amboanjobe]] - PK 71.680 – 356 meters * [[Tolongoina]] - PK 61.900 – 390 meters * [[Madiorano]] - PK 54.225 – 609 meters * [[Andrambovato]] - PK 45.278 – 878 meters * [[Ranomena]] - PK 38.520 – 1061 meters * [[Ampitambe]] - PK 28.540 – 1064 meters * [[Sahambavy]] - PK 21.440 – 1079 meters * [[Vohimasina]] - PK 9.510 – 1018 meters * [[Fianarantsoa]] - PK 0 – 1100 meters == Sary isan-karazany == <gallery> File:FCE Train Manampatrana.jpg|Fiarandalamby sintonin'ny BB 246 mijanona ao amin'ny gara Ambinany-Manampatrana File:TRAIN FIANA MANAKARA.jpg|Fiarandalamby Ex-B 18 an'i LEB nomena an'i FCE. </gallery> == Jereo koa == *[[Garan'i Soarano]] == Tsiahy == <references /> {{DEFAULTSORT:Fianarantsoa-Cote Est}} [[Category:Fitaterana ao Madagasikara]] [[Category:Fitaterana an-dalamby ao Madagasikara]] [[Category:Faritanin'i Fianarantsoa]] [[Category:fielanan-dalamby 1000 mm]] [[Sokajy:Faritra Fitovinany]] htki1vqoarybnexvedy9unoiqnpm13y Hulk 0 198652 1145775 1132253 2026-06-29T23:24:25Z HarryWurst 36292 1145775 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary=Hulk 2012 bigger.jpg |anarana=Hulk |teraka=25 Jolay 1986 |maty= |firenena={{Brazila}} |mpiaraka= |asa= * [[mpilalao baolina kitra]] |taona niasàna= }} '''Hulk''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Brazila]] teraka ny 25 Jolay 1986 == Jereo koa == {{commonscat}} [[sokajy:mpilalao baolina kitra Brazila]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1986]] [[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly bresiliana]] rg4dl301jvkfxdbos5kcv8qhyha8bop Alan Carvalho 0 200787 1145765 1128704 2026-06-29T23:01:59Z HarryWurst 36292 1145765 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary=Alan(2).JPG |anarana=Alan Carvalho |teraka=10 Jolay 1989 |maty= |firenena={{Brazila}} |mpiaraka= |asa= * [[mpilalao baolina kitra]] |taona niasàna= }} '''Alan Carvalho''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Brazila]] teraka ny 10 Jolay 1989 == Jereo koa == {{commonscat}} [[sokajy:mpilalao baolina kitra Brazila]] {{CLEFDETRI:Carvalho, Alan}} [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1989]] 2l5doapdius4kdtkfhn8llcmwd82xux Cláudio Taffarel 0 203071 1145762 1133061 2026-06-29T22:57:02Z HarryWurst 36292 1145762 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary=ClaudioTaffarel.JPG |anarana=Cláudio Taffarel |teraka=8 Mey 1966 |toerana = [[Santa Rosa (Brazila)]] |maty= |firenena={{Brazila}} |mpiaraka= |asa= * [[mpilalao baolina kitra]] |taona niasàna= }} '''Cláudio Taffarel''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Brazila]] teraka ny 8 Mey 1966 tao [[Santa Rosa (Brazila)]] == Jereo koa == {{commonscat}} [[sokajy:mpilalao baolina kitra Brazila]] [[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly bresiliana]] [[Sokajy:Mpiandry tsatokazo Brazila]] 167p0ha7hjtzzlfhrms1o8a2tlak3jp 1145766 1145762 2026-06-29T23:02:37Z HarryWurst 36292 1145766 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary=ClaudioTaffarel.JPG |anarana=Cláudio Taffarel |teraka=8 Mey 1966 |toerana = [[Santa Rosa (Brazila)]] |maty= |firenena={{Brazila}} |mpiaraka= |asa= * [[mpilalao baolina kitra]] |taona niasàna= }} '''Cláudio Taffarel''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Brazila]] teraka ny 8 Mey 1966 tao [[Santa Rosa (Brazila)]] == Jereo koa == {{commonscat}} [[sokajy:mpilalao baolina kitra Brazila]] [[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly bresiliana]] [[Sokajy:Mpiandry tsatokazo Brazila]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1966]] ljoeelzc1jh05p8wh50wzdsc2qcfjut Charles Ravoajanahary 0 225419 1145831 1145372 2026-06-30T07:43:22Z HYL56 31106 /* Ny anjara toerany teo amin'ny Sehatra politika*/ Fanampiana fanazavana sy fanampiana Rohy 1145831 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Charles Ravaojanahary|teraka=2 mai 1917|toerana=Antananarivo|maty=1996 Antsirabe|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpampianatra|seha-pitiavana=Madeleine, Juliette, Louis TANGUY, 1926-1964}}I '''Charles Ravoajanahary''' dia olo-manga sy mpanao [[pôlitika]] [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] teraka tamin' ny 2 May [[1917]] tao [[Antananarivo]] ary maty tao [[Antsirabe]] tamin' ny taona [[1996]]. Izy dia anisan' ireo nanorina ny [[Antokon' ny Kongresin' ny Fahaleovantenan' i Madagasikara]] (AKFM) tamin' ny taona 1958 tao [[Toamasina]]. Anisan'iray amin'ireo olona tena malaza teo amin'ny tantara politika teto Madagasikara ihany koa izy na dia eo aza ny tsy fahafantatana azy loatra amin'izao fotoana izao. Nefa na dia teo aza izany dia betsaka ireo olana mahay tantara sy vavolombelona niaina tamin'izany andro izany no mihevitra azy ho isan'ireo mpanoratra ilay "Boky Mena", izay sata fototry ny Revolisiona Sosialista Malagasy nandritra ny fitondran'i Filoha [[Ratsiraka Didier|Didier Ratsiraka.]] == Ny mombamomba azy == Charles Ravaojanahary dia efa nahatsapa fony izy mbola tanora ny fahalebiazan'ireo fahatsiarovana ara tantara ho an'ny firenenena izay niaina izany atao hoe fanjanahantany izany, MBA hahafantaran'ireo taranaka afara ny tantara niainana tamin'izany andro izay. Izany no mahatonga azy ireny tehirizina sy kolokoloina tsara ihany koa.<ref name=":0">https://midi-madagasikara.mg/charles-ravaojanahary-linspirateur-meconnu-de-la-revolution-socialiste-malagasy/</ref> === Ireo tanjony tamin'ny ady izay nataony : === * Fampiroboroboana ny Tantaran'i Madagasikara. * Fiarovana n'y kolotsaina Malagasy. * Fitahirizana ireo fahatsiarovana manome lanja ny Tantaran'i Madagasikara. Izy rahateo dia Mpampianatra taranja tantara tamin'ny fotoana nahazoan'ny Madagasika ny fahaleoavantenany.<ref name=":0" /> == Ny anjarana toerany teo amin'ny Sehatra politika == Charles Ravaojanahary dia anisan'ireo nandray anjara mavitrika teo amin'ny Sehatra politika teto Madagasikara.<ref name=":1">http://africultures.com/personnes/?no=11454&utm_source=newsletter&utm_medium=email&utm_campaign=571</ref> Maro ireo antoko nisy azy tamin'izany fotoana izany ary izy tenany dia mpamorona Antoko ihany koa tamin'izany<ref name=":1" /> === Ireo Antoko izay noforoniny : === * AKFM * MONIMA * Mpiaro sy Mpiahy ny antoko MFM. Teo amin'ny fitondran'ny Filoha Philibert Tsiranana fahiny dia ireo Antoko ireo no anisan'ny nanohitra ny fitondrana tamin'izany vanim-potonana nitondrana izany.<ref name=":1" /> == Jereo koa == [[Clarisse Ratsifandrihamanana]] [[Charlotte Arisoa Rafenomanjato]] == Loharano == {{Reflist}} [[Sokajy:Mpanao politika malagasy]] [[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1917]] [[Sokajy:Maty tamin'ny taona 1996]] op0jlddlm8kbqzay2x6rk9kmtpq378s 1145833 1145831 2026-06-30T07:54:59Z HYL56 31106 Fanampiana fanazavana sy lohateny 1145833 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Charles Ravaojanahary|teraka=2 mai 1917|toerana=Antananarivo|maty=1996 Antsirabe|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpampianatra|seha-pitiavana=Madeleine, Juliette, Louis TANGUY, 1926-1964}}I '''Charles Ravoajanahary''' dia olo-manga sy mpanao [[pôlitika]] [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] teraka tamin' ny 2 May [[1917]] tao [[Antananarivo]] ary maty tao [[Antsirabe]] tamin' ny taona [[1996]]. Izy dia anisan' ireo nanorina ny [[Antokon' ny Kongresin' ny Fahaleovantenan' i Madagasikara]] (AKFM) tamin' ny taona 1958 tao [[Toamasina]]. Anisan'iray amin'ireo olona tena malaza teo amin'ny tantara politika teto Madagasikara ihany koa izy na dia eo aza ny tsy fahafantatana azy loatra amin'izao fotoana izao. Nefa na dia teo aza izany dia betsaka ireo olana mahay tantara sy vavolombelona niaina tamin'izany andro izany no mihevitra azy ho isan'ireo mpanoratra ilay "Boky Mena", izay sata fototry ny Revolisiona Sosialista Malagasy nandritra ny fitondran'i Filoha [[Ratsiraka Didier|Didier Ratsiraka.]] == Ny mombamomba azy == Charles Ravaojanahary dia efa nahatsapa fony izy mbola tanora ny fahalebiazan'ireo fahatsiarovana ara tantara ho an'ny firenenena izay niaina izany atao hoe fanjanahantany izany, MBA hahafantaran'ireo taranaka afara ny tantara niainana tamin'izany andro izay. Izany no mahatonga azy ireny tehirizina sy kolokoloina tsara ihany koa.<ref name=":0">https://midi-madagasikara.mg/charles-ravaojanahary-linspirateur-meconnu-de-la-revolution-socialiste-malagasy/</ref> === Ireo tanjony tamin'ny ady izay nataony : === * Fampiroboroboana ny Tantaran'i Madagasikara. * Fiarovana n'y kolotsaina Malagasy. * Fitahirizana ireo fahatsiarovana manome lanja ny Tantaran'i Madagasikara. Izy rahateo dia Mpampianatra taranja tantara tamin'ny fotoana nahazoan'ny Madagasika ny fahaleoavantenany.<ref name=":0" /> == Ny anjarana toerany teo amin'ny Sehatra politika == Charles Ravaojanahary dia anisan'ireo nandray anjara mavitrika teo amin'ny Sehatra politika teto Madagasikara.<ref name=":1">http://africultures.com/personnes/?no=11454&utm_source=newsletter&utm_medium=email&utm_campaign=571</ref> Maro ireo antoko nisy azy tamin'izany fotoana izany ary izy tenany dia mpamorona Antoko ihany koa tamin'izany<ref name=":1" /> === Ireo Antoko izay noforoniny : === * AKFM * MONIMA * Mpiaro sy Mpiahy ny antoko MFM. Teo amin'ny fitondran'ny Filoha Philibert Tsiranana fahiny dia ireo Antoko ireo no anisan'ny nanohitra ny fitondrana tamin'izany vanim-potonana nitondrana izany.<ref name=":1" /> == Ny momba ilay hetsika 1972 == Io hetsika io no nitarika ny fanonganana ny fahefan' i Filoha Philibert Tsiranana teo amin'ny fitondrana ary nihevitra ny olon-drehetra fa nifarana hatreo ny rafitra Neokolonialy tamin'izany fotoana izany. Tao aorian' izany hetsika izany no nahatonga azy ho : * Mpanolotsaina politika<ref name=":0" /> == Jereo koa == [[Clarisse Ratsifandrihamanana]] [[Charlotte Arisoa Rafenomanjato]] == Loharano == {{Reflist}} [[Sokajy:Mpanao politika malagasy]] [[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1917]] [[Sokajy:Maty tamin'ny taona 1996]] 5t6jx4mo8ty094s08iz4g3ch5gmr4va 1145836 1145833 2026-06-30T08:11:58Z HYL56 31106 Fanampiana rohy sy fanampiana lohateny Ary fanampiana fanazavana 1145836 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Charles Ravaojanahary|teraka=2 mai 1917|toerana=Antananarivo|maty=1996 Antsirabe|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpampianatra|seha-pitiavana=Madeleine, Juliette, Louis TANGUY, 1926-1964}}I '''Charles Ravoajanahary''' dia olo-manga sy mpanao [[pôlitika]] [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] teraka tamin' ny 2 May [[1917]] tao [[Antananarivo]] ary maty tao [[Antsirabe]] tamin' ny taona [[1996]]. Izy dia anisan' ireo nanorina ny [[Antokon' ny Kongresin' ny Fahaleovantenan' i Madagasikara]] (AKFM) tamin' ny taona 1958 tao [[Toamasina]]. Anisan'iray amin'ireo olona tena malaza teo amin'ny tantara politika teto Madagasikara ihany koa izy na dia eo aza ny tsy fahafantatana azy loatra amin'izao fotoana izao. Nefa na dia teo aza izany dia betsaka ireo olana mahay tantara sy vavolombelona niaina tamin'izany andro izany no mihevitra azy ho isan'ireo mpanoratra ilay "Boky Mena", izay sata fototry ny Revolisiona Sosialista Malagasy nandritra ny fitondran'i Filoha [[Ratsiraka Didier|Didier Ratsiraka.]] == Ny mombamomba azy == Charles Ravaojanahary dia efa nahatsapa fony izy mbola tanora ny fahalebiazan'ireo fahatsiarovana ara tantara ho an'ny firenenena izay niaina izany atao hoe fanjanahantany izany, MBA hahafantaran'ireo taranaka afara ny tantara niainana tamin'izany andro izay. Izany no mahatonga azy ireny tehirizina sy kolokoloina tsara ihany koa.<ref name=":0">https://midi-madagasikara.mg/charles-ravaojanahary-linspirateur-meconnu-de-la-revolution-socialiste-malagasy/</ref> === Ireo tanjony tamin'ny ady izay nataony : === * Fampiroboroboana ny Tantaran'i Madagasikara. * Fiarovana n'y kolotsaina Malagasy. * Fitahirizana ireo fahatsiarovana manome lanja ny Tantaran'i Madagasikara. Izy rahateo dia Mpampianatra taranja tantara tamin'ny fotoana nahazoan'ny Madagasika ny fahaleoavantenany.<ref name=":0" /> == Ny anjarana toerany teo amin'ny Sehatra politika == Charles Ravaojanahary dia anisan'ireo nandray anjara mavitrika teo amin'ny Sehatra politika teto Madagasikara.<ref name=":1">http://africultures.com/personnes/?no=11454&utm_source=newsletter&utm_medium=email&utm_campaign=571</ref> Maro ireo antoko nisy azy tamin'izany fotoana izany ary izy tenany dia mpamorona Antoko ihany koa tamin'izany<ref name=":1" /> === Ireo Antoko izay noforoniny: === * AKFM * MONIMA * Mpiaro sy Mpiahy ny antoko MFM. Teo amin'ny fitondran'ny Filoha Philibert Tsiranana fahiny dia ireo Antoko ireo no anisan'ny nanohitra ny fitondrana tamin'izany vanim-potonana nitondrana izany.<ref name=":1" /> == Ny momba ilay hetsika 1972 == Io hetsika io no nitarika ny fanonganana ny fahefan' i Filoha Philibert Tsiranana teo amin'ny fitondrana ary nihevitra ny olon-drehetra fa nifarana hatreo ny rafitra Neokolonialy tamin'izany fotoana izany. Tao aorian' izany hetsika izany no nahatonga azy ho : * Mpanolotsaina politika<ref name=":0" /> == Ny Andraikiny amin'ny ilay "Boky Mena" == Ny olona izay niaina tamin'izany fotoana izany dia mihevitra fa i Charles Ravaojanahary no tena mpanoratra ilay boky mena. Misy koa anefa ny miteny fa anisany ihany izany fa Tsy izy irery no nanoratra azy<ref name=":1" />. Ny [[Boky Mena]] dia : * Sata fototrin'ny Revolisiona Sosialista Malagasy * Antontan-taratasy ideolojika niorenan'ny Repoblika Faharoa. * Taratasy mamaritra ny lalàna politika, ara-toekarena asy ara-tsosialy anarahin'ny fitondrana. Na dia ny Filoha Didier Ratsiraka aza no lasa endrika hita maso sy mpitarika ny revolisiona, dia i Charles Ravaojanahary kosa no heverin'ny maro ho mpanentana aza-tsaina lehibe indrindra tao ambadik'izany.<ref>https://www.lexpress.mg/2025/06/de-la-revolution-socialiste-la.html?m=1</ref> == Jereo koa == [[Clarisse Ratsifandrihamanana]] [[Charlotte Arisoa Rafenomanjato]] == Loharano == {{Reflist}} [[Sokajy:Mpanao politika malagasy]] [[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1917]] [[Sokajy:Maty tamin'ny taona 1996]] onrpnctd9i81708uzadabafqlqbjuf0 1145837 1145836 2026-06-30T08:12:55Z HYL56 31106 Fanampiana rohy 1145837 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Charles Ravaojanahary|teraka=2 mai 1917|toerana=Antananarivo|maty=1996 Antsirabe|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpampianatra|seha-pitiavana=Madeleine, Juliette, Louis TANGUY, 1926-1964}}I '''Charles Ravoajanahary''' dia olo-manga sy mpanao [[pôlitika]] [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] teraka tamin' ny 2 May [[1917]] tao [[Antananarivo]] ary maty tao [[Antsirabe]] tamin' ny taona [[1996]]. Izy dia anisan' ireo nanorina ny [[Antokon' ny Kongresin' ny Fahaleovantenan' i Madagasikara]] (AKFM) tamin' ny taona 1958 tao [[Toamasina]]. Anisan'iray amin'ireo olona tena malaza teo amin'ny tantara politika teto Madagasikara ihany koa izy na dia eo aza ny tsy fahafantatana azy loatra amin'izao fotoana izao. Nefa na dia teo aza izany dia betsaka ireo olana mahay tantara sy vavolombelona niaina tamin'izany andro izany no mihevitra azy ho isan'ireo mpanoratra ilay "Boky Mena", izay sata fototry ny Revolisiona Sosialista Malagasy nandritra ny fitondran'i Filoha [[Ratsiraka Didier|Didier Ratsiraka.]] == Ny mombamomba azy == Charles Ravaojanahary dia efa nahatsapa fony izy mbola tanora ny fahalebiazan'ireo fahatsiarovana ara tantara ho an'ny firenenena izay niaina izany atao hoe fanjanahantany izany, MBA hahafantaran'ireo taranaka afara ny tantara niainana tamin'izany andro izay. Izany no mahatonga azy ireny tehirizina sy kolokoloina tsara ihany koa.<ref name=":0">https://midi-madagasikara.mg/charles-ravaojanahary-linspirateur-meconnu-de-la-revolution-socialiste-malagasy/</ref> === Ireo tanjony tamin'ny ady izay nataony : === * Fampiroboroboana ny Tantaran'i Madagasikara. * Fiarovana n'y kolotsaina Malagasy. * Fitahirizana ireo fahatsiarovana manome lanja ny Tantaran'i Madagasikara. Izy rahateo dia Mpampianatra taranja tantara tamin'ny fotoana nahazoan'ny Madagasika ny fahaleoavantenany.<ref name=":0" /> == Ny anjarana toerany teo amin'ny Sehatra politika == Charles Ravaojanahary dia anisan'ireo nandray anjara mavitrika teo amin'ny Sehatra politika teto Madagasikara.<ref name=":1">http://africultures.com/personnes/?no=11454&utm_source=newsletter&utm_medium=email&utm_campaign=571</ref> Maro ireo antoko nisy azy tamin'izany fotoana izany ary izy tenany dia mpamorona Antoko ihany koa tamin'izany<ref name=":1" /> === Ireo Antoko izay noforoniny: === * [[Antokon' ny Kongresin' ny Fahaleovantenan' i Madagasikara|AKFM]] * MONIMA * Mpiaro sy Mpiahy ny antoko MFM. Teo amin'ny fitondran'ny Filoha Philibert Tsiranana fahiny dia ireo Antoko ireo no anisan'ny nanohitra ny fitondrana tamin'izany vanim-potonana nitondrana izany.<ref name=":1" /> == Ny momba ilay hetsika 1972 == Io hetsika io no nitarika ny fanonganana ny fahefan' i Filoha Philibert Tsiranana teo amin'ny fitondrana ary nihevitra ny olon-drehetra fa nifarana hatreo ny rafitra Neokolonialy tamin'izany fotoana izany. Tao aorian' izany hetsika izany no nahatonga azy ho : * Mpanolotsaina politika<ref name=":0" /> == Ny Andraikiny amin'ny ilay "Boky Mena" == Ny olona izay niaina tamin'izany fotoana izany dia mihevitra fa i Charles Ravaojanahary no tena mpanoratra ilay boky mena. Misy koa anefa ny miteny fa anisany ihany izany fa Tsy izy irery no nanoratra azy<ref name=":1" />. Ny [[Boky Mena]] dia : * Sata fototrin'ny Revolisiona Sosialista Malagasy * Antontan-taratasy ideolojika niorenan'ny Repoblika Faharoa. * Taratasy mamaritra ny lalàna politika, ara-toekarena asy ara-tsosialy anarahin'ny fitondrana. Na dia ny Filoha Didier Ratsiraka aza no lasa endrika hita maso sy mpitarika ny revolisiona, dia i Charles Ravaojanahary kosa no heverin'ny maro ho mpanentana aza-tsaina lehibe indrindra tao ambadik'izany.<ref>https://www.lexpress.mg/2025/06/de-la-revolution-socialiste-la.html?m=1</ref> == Jereo koa == [[Clarisse Ratsifandrihamanana]] [[Charlotte Arisoa Rafenomanjato]] == Loharano == {{Reflist}} [[Sokajy:Mpanao politika malagasy]] [[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1917]] [[Sokajy:Maty tamin'ny taona 1996]] rxhkl21dedzz6i05txx7r5xr222rc5z 1145838 1145837 2026-06-30T08:13:38Z HYL56 31106 Fanampiana rohy 1145838 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Charles Ravaojanahary|teraka=2 mai 1917|toerana=Antananarivo|maty=1996 Antsirabe|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpampianatra|seha-pitiavana=Madeleine, Juliette, Louis TANGUY, 1926-1964}}I '''Charles Ravoajanahary''' dia olo-manga sy mpanao [[pôlitika]] [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] teraka tamin' ny 2 May [[1917]] tao [[Antananarivo]] ary maty tao [[Antsirabe]] tamin' ny taona [[1996]]. Izy dia anisan' ireo nanorina ny [[Antokon' ny Kongresin' ny Fahaleovantenan' i Madagasikara]] (AKFM) tamin' ny taona 1958 tao [[Toamasina]]. Anisan'iray amin'ireo olona tena malaza teo amin'ny tantara politika teto Madagasikara ihany koa izy na dia eo aza ny tsy fahafantatana azy loatra amin'izao fotoana izao. Nefa na dia teo aza izany dia betsaka ireo olana mahay tantara sy vavolombelona niaina tamin'izany andro izany no mihevitra azy ho isan'ireo mpanoratra ilay "Boky Mena", izay sata fototry ny Revolisiona Sosialista Malagasy nandritra ny fitondran'i Filoha [[Ratsiraka Didier|Didier Ratsiraka.]] == Ny mombamomba azy == Charles Ravaojanahary dia efa nahatsapa fony izy mbola tanora ny fahalebiazan'ireo fahatsiarovana ara tantara ho an'ny firenenena izay niaina izany atao hoe fanjanahantany izany, MBA hahafantaran'ireo taranaka afara ny tantara niainana tamin'izany andro izay. Izany no mahatonga azy ireny tehirizina sy kolokoloina tsara ihany koa.<ref name=":0">https://midi-madagasikara.mg/charles-ravaojanahary-linspirateur-meconnu-de-la-revolution-socialiste-malagasy/</ref> === Ireo tanjony tamin'ny ady izay nataony : === * Fampiroboroboana ny Tantaran'i Madagasikara. * Fiarovana n'y kolotsaina Malagasy. * Fitahirizana ireo fahatsiarovana manome lanja ny Tantaran'i Madagasikara. Izy rahateo dia Mpampianatra taranja tantara tamin'ny fotoana nahazoan'ny Madagasika ny fahaleoavantenany.<ref name=":0" /> == Ny anjarana toerany teo amin'ny Sehatra politika == Charles Ravaojanahary dia anisan'ireo nandray anjara mavitrika teo amin'ny Sehatra politika teto Madagasikara.<ref name=":1">http://africultures.com/personnes/?no=11454&utm_source=newsletter&utm_medium=email&utm_campaign=571</ref> Maro ireo antoko nisy azy tamin'izany fotoana izany ary izy tenany dia mpamorona Antoko ihany koa tamin'izany<ref name=":1" /> === Ireo Antoko izay noforoniny: === * [[Antokon' ny Kongresin' ny Fahaleovantenan' i Madagasikara|AKFM]] * [[Mouvement national pour l'indépendance de Madagascar|MONIMA]] * Mpiaro sy Mpiahy ny antoko MFM. Teo amin'ny fitondran'ny Filoha Philibert Tsiranana fahiny dia ireo Antoko ireo no anisan'ny nanohitra ny fitondrana tamin'izany vanim-potonana nitondrana izany.<ref name=":1" /> == Ny momba ilay hetsika 1972 == Io hetsika io no nitarika ny fanonganana ny fahefan' i Filoha Philibert Tsiranana teo amin'ny fitondrana ary nihevitra ny olon-drehetra fa nifarana hatreo ny rafitra Neokolonialy tamin'izany fotoana izany. Tao aorian' izany hetsika izany no nahatonga azy ho : * Mpanolotsaina politika<ref name=":0" /> == Ny Andraikiny amin'ny ilay "Boky Mena" == Ny olona izay niaina tamin'izany fotoana izany dia mihevitra fa i Charles Ravaojanahary no tena mpanoratra ilay boky mena. Misy koa anefa ny miteny fa anisany ihany izany fa Tsy izy irery no nanoratra azy<ref name=":1" />. Ny [[Boky Mena]] dia : * Sata fototrin'ny Revolisiona Sosialista Malagasy * Antontan-taratasy ideolojika niorenan'ny Repoblika Faharoa. * Taratasy mamaritra ny lalàna politika, ara-toekarena asy ara-tsosialy anarahin'ny fitondrana. Na dia ny Filoha Didier Ratsiraka aza no lasa endrika hita maso sy mpitarika ny revolisiona, dia i Charles Ravaojanahary kosa no heverin'ny maro ho mpanentana aza-tsaina lehibe indrindra tao ambadik'izany.<ref>https://www.lexpress.mg/2025/06/de-la-revolution-socialiste-la.html?m=1</ref> == Jereo koa == [[Clarisse Ratsifandrihamanana]] [[Charlotte Arisoa Rafenomanjato]] == Loharano == {{Reflist}} [[Sokajy:Mpanao politika malagasy]] [[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1917]] [[Sokajy:Maty tamin'ny taona 1996]] 4vs2qhvah0k95psy5s9z8hy4avttgyj 1145839 1145838 2026-06-30T08:14:15Z HYL56 31106 Fanampiana rohy 1145839 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Charles Ravaojanahary|teraka=2 mai 1917|toerana=Antananarivo|maty=1996 Antsirabe|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpampianatra|seha-pitiavana=Madeleine, Juliette, Louis TANGUY, 1926-1964}}I '''Charles Ravoajanahary''' dia olo-manga sy mpanao [[pôlitika]] [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] teraka tamin' ny 2 May [[1917]] tao [[Antananarivo]] ary maty tao [[Antsirabe]] tamin' ny taona [[1996]]. Izy dia anisan' ireo nanorina ny [[Antokon' ny Kongresin' ny Fahaleovantenan' i Madagasikara]] (AKFM) tamin' ny taona 1958 tao [[Toamasina]]. Anisan'iray amin'ireo olona tena malaza teo amin'ny tantara politika teto Madagasikara ihany koa izy na dia eo aza ny tsy fahafantatana azy loatra amin'izao fotoana izao. Nefa na dia teo aza izany dia betsaka ireo olana mahay tantara sy vavolombelona niaina tamin'izany andro izany no mihevitra azy ho isan'ireo mpanoratra ilay "Boky Mena", izay sata fototry ny Revolisiona Sosialista Malagasy nandritra ny fitondran'i Filoha [[Ratsiraka Didier|Didier Ratsiraka.]] == Ny mombamomba azy == Charles Ravaojanahary dia efa nahatsapa fony izy mbola tanora ny fahalebiazan'ireo fahatsiarovana ara tantara ho an'ny firenenena izay niaina izany atao hoe fanjanahantany izany, MBA hahafantaran'ireo taranaka afara ny tantara niainana tamin'izany andro izay. Izany no mahatonga azy ireny tehirizina sy kolokoloina tsara ihany koa.<ref name=":0">https://midi-madagasikara.mg/charles-ravaojanahary-linspirateur-meconnu-de-la-revolution-socialiste-malagasy/</ref> === Ireo tanjony tamin'ny ady izay nataony : === * Fampiroboroboana ny Tantaran'i Madagasikara. * Fiarovana n'y kolotsaina Malagasy. * Fitahirizana ireo fahatsiarovana manome lanja ny Tantaran'i Madagasikara. Izy rahateo dia Mpampianatra taranja tantara tamin'ny fotoana nahazoan'ny Madagasika ny fahaleoavantenany.<ref name=":0" /> == Ny anjarana toerany teo amin'ny Sehatra politika == Charles Ravaojanahary dia anisan'ireo nandray anjara mavitrika teo amin'ny Sehatra politika teto Madagasikara.<ref name=":1">http://africultures.com/personnes/?no=11454&utm_source=newsletter&utm_medium=email&utm_campaign=571</ref> Maro ireo antoko nisy azy tamin'izany fotoana izany ary izy tenany dia mpamorona Antoko ihany koa tamin'izany<ref name=":1" /> === Ireo Antoko izay noforoniny: === * [[Antokon' ny Kongresin' ny Fahaleovantenan' i Madagasikara|AKFM]] * [[Mouvement national pour l'indépendance de Madagascar|MONIMA]] * Mpiaro sy Mpiahy ny antoko [[MFM (antoko politika)|MFM]]. Teo amin'ny fitondran'ny Filoha Philibert Tsiranana fahiny dia ireo Antoko ireo no anisan'ny nanohitra ny fitondrana tamin'izany vanim-potonana nitondrana izany.<ref name=":1" /> == Ny momba ilay hetsika 1972 == Io hetsika io no nitarika ny fanonganana ny fahefan' i Filoha Philibert Tsiranana teo amin'ny fitondrana ary nihevitra ny olon-drehetra fa nifarana hatreo ny rafitra Neokolonialy tamin'izany fotoana izany. Tao aorian' izany hetsika izany no nahatonga azy ho : * Mpanolotsaina politika<ref name=":0" /> == Ny Andraikiny amin'ny ilay "Boky Mena" == Ny olona izay niaina tamin'izany fotoana izany dia mihevitra fa i Charles Ravaojanahary no tena mpanoratra ilay boky mena. Misy koa anefa ny miteny fa anisany ihany izany fa Tsy izy irery no nanoratra azy<ref name=":1" />. Ny [[Boky Mena]] dia : * Sata fototrin'ny Revolisiona Sosialista Malagasy * Antontan-taratasy ideolojika niorenan'ny Repoblika Faharoa. * Taratasy mamaritra ny lalàna politika, ara-toekarena asy ara-tsosialy anarahin'ny fitondrana. Na dia ny Filoha Didier Ratsiraka aza no lasa endrika hita maso sy mpitarika ny revolisiona, dia i Charles Ravaojanahary kosa no heverin'ny maro ho mpanentana aza-tsaina lehibe indrindra tao ambadik'izany.<ref>https://www.lexpress.mg/2025/06/de-la-revolution-socialiste-la.html?m=1</ref> == Jereo koa == [[Clarisse Ratsifandrihamanana]] [[Charlotte Arisoa Rafenomanjato]] == Loharano == {{Reflist}} [[Sokajy:Mpanao politika malagasy]] [[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1917]] [[Sokajy:Maty tamin'ny taona 1996]] ozmet01k5msck4zhz2xrul4ovkseiln 1145840 1145839 2026-06-30T08:16:26Z HYL56 31106 Fanampiana rohy 1145840 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Charles Ravaojanahary|teraka=2 mai 1917|toerana=Antananarivo|maty=1996 Antsirabe|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpampianatra|seha-pitiavana=Madeleine, Juliette, Louis TANGUY, 1926-1964}}I '''Charles Ravoajanahary''' dia olo-manga sy mpanao [[pôlitika]] [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] teraka tamin' ny 2 May [[1917]] tao [[Antananarivo]] ary maty tao [[Antsirabe]] tamin' ny taona [[1996]]. Izy dia anisan' ireo nanorina ny [[Antokon' ny Kongresin' ny Fahaleovantenan' i Madagasikara]] (AKFM) tamin' ny taona 1958 tao [[Toamasina]]. Anisan'iray amin'ireo olona tena malaza teo amin'ny tantara politika teto Madagasikara ihany koa izy na dia eo aza ny tsy fahafantatana azy loatra amin'izao fotoana izao. Nefa na dia teo aza izany dia betsaka ireo olana mahay tantara sy vavolombelona niaina tamin'izany andro izany no mihevitra azy ho isan'ireo mpanoratra ilay "Boky Mena", izay sata fototry ny Revolisiona Sosialista Malagasy nandritra ny fitondran'i Filoha [[Ratsiraka Didier|Didier Ratsiraka.]] == Ny mombamomba azy == Charles Ravaojanahary dia efa nahatsapa fony izy mbola tanora ny fahalebiazan'ireo fahatsiarovana ara tantara ho an'ny firenenena izay niaina izany atao hoe fanjanahantany izany, MBA hahafantaran'ireo taranaka afara ny tantara niainana tamin'izany andro izay. Izany no mahatonga azy ireny tehirizina sy kolokoloina tsara ihany koa.<ref name=":0">https://midi-madagasikara.mg/charles-ravaojanahary-linspirateur-meconnu-de-la-revolution-socialiste-malagasy/</ref> === Ireo tanjony tamin'ny ady izay nataony : === * Fampiroboroboana ny Tantaran'i Madagasikara. * Fiarovana n'y kolotsaina Malagasy. * Fitahirizana ireo fahatsiarovana manome lanja ny Tantaran'i Madagasikara. Izy rahateo dia Mpampianatra taranja tantara tamin'ny fotoana nahazoan'ny Madagasika ny fahaleoavantenany.<ref name=":0" /> == Ny anjarana toerany teo amin'ny Sehatra politika == Charles Ravaojanahary dia anisan'ireo nandray anjara mavitrika teo amin'ny Sehatra politika teto Madagasikara.<ref name=":1">http://africultures.com/personnes/?no=11454&utm_source=newsletter&utm_medium=email&utm_campaign=571</ref> Maro ireo antoko nisy azy tamin'izany fotoana izany ary izy tenany dia mpamorona Antoko ihany koa tamin'izany<ref name=":1" /> === Ireo Antoko izay noforoniny: === * [[Antokon' ny Kongresin' ny Fahaleovantenan' i Madagasikara|AKFM]] * [[Mouvement national pour l'indépendance de Madagascar|MONIMA]] * Mpiaro sy Mpiahy ny antoko [[MFM (antoko politika)|MFM]]. Teo amin'ny fitondran'ny Filoha Philibert Tsiranana fahiny dia ireo Antoko ireo no anisan'ny nanohitra ny fitondrana tamin'izany vanim-potonana nitondrana izany.<ref name=":1" /> == Ny momba ilay hetsika 1972 == Io hetsika io no nitarika ny fanonganana ny fahefan' i Filoha Philibert Tsiranana teo amin'ny fitondrana ary nihevitra ny olon-drehetra fa nifarana hatreo ny rafitra Neokolonialy tamin'izany fotoana izany. Tao aorian' izany hetsika izany no nahatonga azy ho : * Mpanolotsaina politika<ref name=":0" /> == Ny Andraikiny amin'ny ilay "Boky Mena" == Ny olona izay niaina tamin'izany fotoana izany dia mihevitra fa i Charles Ravaojanahary no tena mpanoratra ilay boky mena. Misy koa anefa ny miteny fa anisany ihany izany fa Tsy izy irery no nanoratra azy<ref name=":1" />. Ny [[Boky Mena]] dia : * Sata fototrin'ny [https://miremby.mg/opac_css/index.php?lvl=notice_display&id=6227 Revolisiona Sosialista Malagasy] * Antontan-taratasy ideolojika niorenan'ny Repoblika Faharoa. * Taratasy mamaritra ny lalàna politika, ara-toekarena asy ara-tsosialy anarahin'ny fitondrana. Na dia ny Filoha Didier Ratsiraka aza no lasa endrika hita maso sy mpitarika ny revolisiona, dia i Charles Ravaojanahary kosa no heverin'ny maro ho mpanentana aza-tsaina lehibe indrindra tao ambadik'izany.<ref>https://www.lexpress.mg/2025/06/de-la-revolution-socialiste-la.html?m=1</ref> == Jereo koa == [[Clarisse Ratsifandrihamanana]] [[Charlotte Arisoa Rafenomanjato]] == Loharano == {{Reflist}} [[Sokajy:Mpanao politika malagasy]] [[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1917]] [[Sokajy:Maty tamin'ny taona 1996]] r4txoz4vs55pc0lw18zwnv86eu1hhuy Betsileo 0 229960 1145632 1132140 2026-06-29T12:25:45Z Axellefi1 39722 /* */Fanapiana teny 1145632 wikitext text/x-wiki [[Sary:Betsileo 26.JPG|vignette|355x355px|Betsileo miresadresaka]] Ny '''Betsileo''' dia [[vondrom-poko]] lehibe eto [[Madagasikara]], ao amin'ny toerana voafaritry ny ony [[Mania (ony)|Mania]] ao avaratra, ny tanin' ny [[Tanala]] ao atsinanana, ny tendrombohitr' [[Andringitra]] ao atsimo, ary ny tandavan-tendrombohitr' i [[Bongolava (tandavan-tendrombohitra)|Bongolava]] ao andrefana, izany hoe ao amin'ny [[Faritanin' i Fianarantsoa|Faritanin'i Fianarantsoa]]. Ireto ny tanàna lehibe ao amin'ny tanin'ny [[Betsileo]]''':''' [[Ambositra]], [[Ambohimahazo]], [[Ambohinamboarina]], [[Fianarantsoa]], [[Ambohimahasoa]] ary [[Ambalavao]]. Ny fanjakana betsileo samihafa ([[Fanjakan' i Fandriana|Betafo, Fandriana]], [[Fanjakan' i Fisakana|Fisakana]], [[Fanjakan' i Manandriana|Manandriana]], [[Fanjakan' Isandra|Isandra]], lalangina sns) dia tsy nifampiankina, ary nanana ny [[Lovantsofina|lovantsofiny]] sy ny fimba napiavaka azy ireo avy nanomboka tamin'ny taonjato faha-17. Nisy fifanarahana tamin'ny [[fanjakana]] Merina tamin'ny andron'i Andrianampoinimerina. Noravain'i <ref>Lovan-tsofina Betsileo </ref>Radama I izay nandova fitondrana. Notafihin-d[[Radama I]] izy ireo izay niafara tamin'ny famonoana tao akaikin'Ambalavao, izay tany masina amin'ny Betsileo satria tsy nanaiky ho resy na babo izy ireo fa namono tena. Nisy ampahany amin' ny Betsileo voatery nifindra monina na lasa nanompo ireo izay nandresy azy. Ny Betsileo amin' ny maha-vondrom-poko azy dia nanomboka tamin'ny taonjato faha-19 ho fizarazarana ara-pitantanan'ny governemanta [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]]. == Ny tanin' ny Betsileo == [[Sary:Betsileo ethnic group of Madagascar.png|vignette|234x234px|Faritra nentim-paharazana misy ny Betsileo sy ny foko manodidina azy]] Ny Betsileo dia monina ao amin'ny tapany atsimo amin'ny [[lembalemba]]<nowiki/>n'i Madagasikara. Ny faritanin'izy ireo dia manomboka ao avaratry ny reniranon' i [[Mania]] any avaratra ka hatrany am-pototry ny tangorom-bohitra [[Andringitra]] any atsimo; miankandrefana ny tandavan-tendrombohitra Bongolava ary ny atsinanana dia ny ala atsinanana, izay nonenan'ny foko [[Tanala]]. Ny ankamaroan'ny faritra Betsileo dia ao anatin'ny sisin-tanin'ny [[Faritanin' i Fianarantsoa]], izay ahitana ny renivohitra mitovy anarana. Raha ny mahazatra dia mizara telo lehibe ny faritanin'ny Betsileo sy ny vahoakany. Ny [[Betsileo Avaratra]] (na [[Fisakàna]]) dia faritana amin' ny reniranon' [[Ivato (renirano)|Ivato]] sy [[Manandona (renirano)|Manandona]] any avaratra ary ny reniranon' i [[Sahanivotry (renirano)|Sahanivotry]] sy [[Mania]] any atsimo. Ny [[Betsileo Afovoany]] (na [[Manandriana]]) dia hita eo anelanelan'[[Ivato]] sy ny reniranon'i [[Matsiatra]]. Ny [[Betsileo Atsimo]] dia ny Betsileo ao atsimon'ny renirano [[Matsiatra]] ([[Isandra]], [[Lalangina]], [[Iarindrano]] ary [[Andringitra]]). == Tantara == Hatrany am-piandohan' ny taonjato faha-18, dia nivonona tamin' ny fitaovam-piadiany ny Betsileo mba hiaro tena amin' ny famelezan' ny [[Sakalava]], ka namorona ny tafika maharitra voalohany teto [[Madagasikara]]. === Ny anarany === Nambaran' i [[Alfred Grandidier|Grandidier]] fa ny anaran' ny Betsileo dia ''Andriambohitsombilahy'', izay matetika tsorina amin' ny hoe ''Ambohitsomby''. Niantso ny tenan' izy ireo hoe ''Betsileo'' izy ireo, izay midika hoe "tsy azo resena", taorian' ny ezaka tsy nahomby nataon-d[[Ramitraho|Ramitraha]], mpanjakan' ny [[Sakalava]] tao amin' ny [[Fanjakan' i Menabe]], tamin' ny taona 1815 mba handresena ny Betsileo. Ny adin' ireo mpiavy vao tonga tamin' ny [[Vazimba]], mponina tranainy indrindra eto amin' ny Nosy, tao amin' ny tanin' ny Betsileo, dia tamin' ny taonjato faha-13. Ny Eorôpeana mpikaroka tany vaovao [[Souchu de Rennefort]] sy [[François Martin (mpitondra sambo)|François Martin]] dia efa nahafantatra ny anarana hoe "Betsilao" tamin' ny taonjato faha-17, ka izany anarana izany dia mety ho nampiasain' ny Vazimba mba hanondroany ny mpanani-bohitra, ary tamin' ny farany dia noraisin' ny Betsileo taorian' ny fahombiazana tamin' ny fanafihana tsy nahomby nataon' ny Sakalava avy ao tamin' ny fanombohan' ny taonjato faha-18. === Fifindrà-monina tao amin' ny tanin' ny Betsileo === Ny fifindra-monin' ny vahoaka nandray ampahany amin' ny kolontsaina arabo (Iarivo) tany atsimo-atsinanan' ny tanin' ny Betsileo tamin' ny taona 1475 dia namarana tanteraka ny andron' ny Vazimba izay nifindra monina niankandrefana. Iarivo, izay tao amin' ny faritra [[Distrikan'i Lalangina|Lalangina]] (aty aoriana), dia tanin' ny razan-d[[Ralambovitaony]], izay nanorina ny [[Fanjakan' Isandra]], izay ivon' ny tontolo betsileo tamin' ny taonjato faha-18 teo afovoan' ireo fanapahan' andriana notarihan' ny tarana-dRavelonandro, izay andriambavy avy amin' ny tanin' ny [[Antemoro]]. Ao amin' ny ''Monographie Betsileo'', nohamafisin'i mompera Dubois fa ny [[andriana]] mpifindra monina dia niray hina tamin' ny andriana vazimba, ary nandroaka ny mponina tompontany sisa nankany andrefana. Araka izany dia mety nisy ny [[fifanambadiana]] teo amin' ny andriana mpiavy sy ireo andriana vazimba, ka namorona ny foko betsileo amin' izao fotoana izao izay ahitana ireo andriana manana toetra afrikana, raha oharina amin' ny mponina sisa. Ny [[Vazimba]] dia namela ho lovan' ny [[Fanjakan' Iarivo]] sy lovan' ny [[Fanjakan' Isandra]] (tamin' ny alalan' ny Fanjakan' Iarivo), ny [[Andriamanitra (finoan-drazana malagasy)|andriamaniny]] na ny [[Razana (finoana malagasy)|razambeny]] izay [[Fiovana ho andriamanitra|lasan-ko andriamanitra]] sy ny fanaony ara-pôlitika sy ara-pivavahana rehetra. Marina izany teo amin' ny fombafomba isan-karazany momba ny [[fivavahana amin' ny razana]], momba ny fikarakarana sy ny hoavin' ny fatin' ny mpanjaka amin' ny fahatongavany ho "[[fañany]]" indray ao amin' ny vatana, ary koa ny amin' ireo fombafomba fanorenana izay nitaky [[sorona olombelona]]. Ny fandraisan' ny andriana [[vazimba]] anjara tao amin' ny fanjakà-mpanjaka manaraka izany dia zava-dehibe. Anisan' ny mpanjaka betsileo nalaza i [[Rivoekembahoaka I]] sy i [[Rivoekembahoaka II]]. === Ny fanjakana betsileo === Araka ny [[lovantsofina]], ny mpanapaka ny fanjakana betsileo samihafa dia avy amin' ny rohim-pirazanana iray ihany, dia ny mpanjakan' i Manandriana, ny fanjakana avaratra tao amin' ny faritr' [[Ambositra]] ankehitriny. Io [[Fanjakan' i Manandriana]] io dia niforona tamin' ny taonjato faha-16 ary nanana ny mpanjaka lehibe voalohany atao hoe [[Andrianantara I|Andrianantara <abbr>I</abbr>]]. Ny fanjakana hafa izay nipoitra taty aoriana ary tsy nisy nifampiankina dia: * ny [[Fanjakan' i Fisakàna]] ao avaratra, naorin-d[[Ratrimo (mpanjaka betsileo)|Ratrimo]], zanak' [[Andriamitanosy]] sy ny mpanjaka [[antemoro]] avy amin' ny [[Anteony]], fanjakana nanana ny mpanjaka farany [[Rivoekembahoaka II]], mandra-pifehezan' ny [[Merina]] azy tamin' ny taona 1808 tamin' ny alalan' [[Andrianampoinimerina]]; * ny [[Fanjakan' Ambositra]] ao atsimo-andrefan' i Fisakàna sy atsinanan' ny Fanjakan' i Manandriana, izay naorin' i [[Mpanalina]], zanaka faharoan' Andriamitanosy; * ny [[Fanjakan' Isandra]] tao atsimo-andrefana, izay nahatratra ny tampon' ny lazany tamin' ny tapany faharoan' ny taonjato faha-18 teo ambany fanapahan' [[Andriamanalina I]]; * ny [[Fanjakan' i Lalangina]] naorin' ny mpanjaka [[Rahasamanarivo]], any amin' ny faritra atsimo-atsinana amin' i [[Fianarantsoa]] ankehitriny, izay nomena anarana tamin' ny andron' ny fandresen' ny Merina notarihin-d[[Radama I]]; * ny [[Fanjakan' i Arindrano]] any atsimo (faritra [[Ambalavao]] ankehitriny) izay nizara roa avy eo ka namorona ny [[Fanjakan' i Vohibato]] any amin' ny farany atsimo. Hita amin' ny tantaran' izy ireo fa tao anatin' ny taonjato farany dia nitombo hatrany ny vahoaka betsileo, voalohany nianatsimo sy nianandrefana, ary avy eo nianavaratra tao amin' ny tanin' ny Merina izay misolo tena ireo vitsy an' isa tsy azo tsinontsinoavina ankehitriny. Ny Betsileo no vondrom-poko fahatelo lehibe indrindra eto [[Madagasikara]]. == Fiarahamonina == Ny Betsileo dia mifandray akaiky amin' ny kolontsaina [[merina]], satria izy ireo dia vondron'olona monina any amin'ny faritra avo. Ny fiarahamonina betsileo dia voafaritra amin'ny alalan'ny rafi-piaraha-monina tena saro-drafitra. Misy ifandraisany akaiky eo amin’ny fianakaviana manenika ny fiaraha-monina amin’ny ambaratongam-pitantanana sy ny asa, satria ny ankamaroan’ny Betsileo dia tsy maintsy miditra amin’ny havany eo amin’ny sehatry ny fianakaviana. Tena manantitrantitra koa ny andraikitry ny loholona amin’ny maha-mpitarika fiaraha-monina azy. Matetika ny loholona ao amin'ny vondrom-piarahamonina no mitana fahefana bebe kokoa noho ny an'ireo manana andraikitra ara-panjakana. === Ny sarangam-piarahamonina faha-mpanjaka === Nizara efatra ny ambaratongam-piarahamonin' ny Betsileo faha-mpanjaka: * Ny [[Hova (betsileo)|Hova]] (andriana): tarana-mpanjaka, izay tompon' ny omby sy ny tany rehetra. Ny fividianana na famonoana omby dia tsy maintsy atrehin' ny Hova. Tsy misy intsony ankehitriny ny famonoana omby an-jatony izay nankalazana ny fahafatesan' ny mpanjaka na ny mpanankarena betsileo, satria nifarana taorian' ny fandrarana azy ireo nandritra ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara. * Ny [[Andevohova]]: andevo noheverina ho olona afaka, satria nandray soa avy amin' ny satan' ny maha mpanompon' ny Hova. Ny tanan-kavanan' ny Hova dia ny Andriambaventy. Ny mpitaiza ny zanaky ny Hova, atao hoe Raindraoto sy Ramanga, dia nisotro ny ran' ny Hova maratra, nanangona ny hohony, nanapaka ny henany, sns. * Ny [[Olom-potsy]]: sarangam-piarahamonina Betsileo, izay mampiavaka ny sarangan' ny olon-tsotra, tsy misy manavaka azy. Voalaza fa misy fokon' Olom-potsy miisa 78 ny Betsileo. Ny maha isan' ny foko iray dia mifindra amin' ny alalan' ny fianahana ary mamaritra ny lalàn' ny fanambadiana izay tsy azo atao afa-tsy eo amin' ny fianakaviana iray foko ihany. Ny foko tsirairay dia samy manana ny fadiny, sady manana ny fitsipika mifehy azy. * Ny [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]]: olona resy tamin’ ny ady. Eo am-pelan-tanan' ny tompony tanteraka ny andevo saingy tsy nisy habibiana natao taminy fa tao an-trano izy, ary navela niaraka tamin' ny vady aman-janany. Ny [[Sihanaka]] any avaratra sy ny [[Merina]] ao afovoan-tany dia nanana karazana ambaratonga ara-tsôsialy mitovy amin' ny an' ny Betsileo. Na izany aza, mbola lehibe ny tsy fitoviana ary ny olona ao amin' ny vondrona samihafa dia mbola mazoto hanamarika ny maha-izy azy avy amin' izany sy amin' ny sehatra hafa. === Fivavahana === Ny fahatongavan' ny misiônera eorôpeanina tamin' ny taonjato faha-19 dia nahatonga Malagasy maro hiova fo ho amin' ny [[kristianisma]]. Ny 94&nbsp;% eo ho eo amin’ny Betsileo dia Kristianina. [[Prôtestantisma eto Madagasikara|Prôtestanta]] na [[Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (Madagasikara)|Katôlika]] ankehitriny ny ankamaroan' ny Betsileo, saingy mbola tandremana hatrany ny ankamaroan' ny fomban-drazana sy ny foto-pivavahan' ny razambeny, matetika miaraka na mifanaraka amin' ny fanao kristianina.[[Sary:Tombeau Betsileo surmonté de Teza.jpg|vignette|Fasana betsileo misy teza eo amboniny]] Ny Betsileo talohan' ny kristianisma dia nino ny fisian' ny [[andriamanitra mpamorona]] antsoina hoe [[Andriamanitra (finoan-drazana malagasy)|Zanahary]]. Ny tontolon' ny [[Fanahin' ny vatana|fanahin]]' ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]], ny [[matoatoa]] ary ny fanahin' ny zavaboary dia inoana ihany koa, ary mbola antsoina amin' ny alalan' ny fombafomba. Niteraka rafitra tsy manam-paharoa eo amin' ny fombam-pivavahana ny endrika mifanohitra eo amin' ny fivavahana eorôpeana mônôteista sy ny [[fivavahan-drazana malagasy]] izay [[Sinkretisma|nampitambatra]] ny fomba amam-panao kristiana sy ny foto-kevitra nentin-drazana ([[sinkretisma]]). Anisan' ny lanonana lehibe indrindra ao amin' ny Betsileo ny [[famadihana]], ka amin' izany no hanalana ny taolambalon' ny razana betsileo, mba hofonosina lamba vaovao sy hankalazaina. Na eo aza ny fielezan' ny [[Kristianisma eto Madagasikara|kristianisma]] dia mbola zava-dehibe ihany koa ny andraikitry ny [[ombiasy]] izay [[Sikidy malagasy|mpisikidy]] sy [[Fanandroana malagasy|mpanandro]] ary mpanao [[ody]] eo amin' ny fiarahamonina betsileo. Misy fombafomba ara-pivavahana mitovy amin' izany ny [[Toraja]], [[Sulawesi Atsimo]] ary [[Daiaka (vahoaka)|Daiàka]] any [[Kalimantana|Kalimantan]] ary koa any amin'ny toerana samihafa any [[Indônezia]]. == Kolontsaina == [[Sary:Childs1.jpg|vignette|200x200px|Ankizy betsileo]] Ny Betsileo dia, tahaka ny ankamaroan' ny mponina eto Madagasikara, ny ankamaroany dia fifangaroan'ny taranaky ny [[Banto (vahoaka)|Afrikana Banto]] sy ny avy any [[Azia Atsinanana]], na dia misy aza ny loharano milaza fa ny Betsileo dia taranaka [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrôneziana]] indrindra. Na izany aza, ny bika aman'endriny dia mitovy amin'ny vahoaka banto kokoa noho ny an'ny Aostrôneziana. Araka ny [[lovantsofina]] dia milaza ho manana lova iombonana amin'ny [[Antemoro]] sy ny [[Tanala]] avy any amin'ny morontsiraka atsinanana sy ny [[Bara]] avy any atsimo izy ireo. Tao amin’ny trano bongo vita amin’ny tsiraka ahitra no nipetrahan’izy ireo, ka nanokana trano hazo ho an’ny [[andriana]], araka ny fomban’ny maritrano malagasy. Matetika izy ireo no voaravaka haingon-trano na tandrok' omby. Amin'izao fotoana izao, ny trano biriky sy fotaka no mahazatra kokoa. === Taozavatra === Noho ny lova navelan' ny sivilizasiona nentim-paharazana, ny Betsileo dia mpanao asa hazo tena mahay, fantatra indrindra amin' ny sary sokitra lehibe. Ny [[Zafimaniry]] manokana, zana-bondrona ao amin' ny Betsileo, no nitazona izany fomban-drazana izany ary heverina ho mpitahiry farany ny fahalalana nentin-drazana betsileo momba ny haitao hazo sy ny haingon-trano. Tamin' ny taona 2002 dia nosokajian' ny UNESCO ho [[lova ara-kolontsaina tsy azo tsapain-tanana]] ho an' ny olombelona ny fahalalana ny hazon' ny Betsileo Zafimaniry. === Ny savika === [[Sary:SAVIKA2.jpg|vignette|256x256px|[[Savika]]]] Anisan' ny mampiavaka ny Betsileo ny fanatanjahantena ataon' ny tanora. Mba hitsapana ny tanjany, hanehoany ny herim-pony, ho hizarana ady na hisintomana ny vehivavy, ny tanora betsileo dia mifanandrina amin' ny [[omby]] alahatra araka ny hasiahany, amin' ny tanany mitondra na inona na inona eo amin' ny kianja feno olona mamo. Ity fanatanjahantena nentim'paharazana antsoina hoe [[savika]], na [[toloñ' omby]]'','' dia iray amin' ireo lafiny maro mampiseho ny toeran' ny omby ao amin' ny sivilizasiona betsileo. Izy io dia tandindon' ny fahefana sy ny harena ary ny mpanjaka. === Ny ombiasy === Ny [[ombiasy]] dia inoana fa afaka mibaiko ny hery miafina ary miresaka amin' ny razana, ary azo dinihina amin' ny antony manomboka amin' ny olana ara-pahasalamana ka hatramin' ny [[vorika]] ary ny [[Sikidy malagasy|fisikidiana]], ny [[fambolena]], sns. Ny ombiasy dia afaka manao ny tsara sy ny ratsy, ary izany no mampiavaka azy amin' ny [[mpamosavy]] izay manao ny ratsy ihany. Izy no manapa-kevitra momba ny [[Fanandroana malagasy|andro tsara]] hanaovana lanonana toy ny [[famadihana]], araka ny toerana misy ny [[kintana]] sy ny [[Tetiandro malagasy|tetiadrom-bolana]]. Manaja azy fatratra ny mponina, satria mitana fahalalana izay tsy misy manana afa-tsy izy ihany ary mety hanimba raha toa ka mampiasa ody hamosaviany izy. Ny ombiasy dia manamboatra zavatra manana hery miafina toy ny [[moara]] na mohara. == ''Ranombaka'' == Mitovitovy amin' ny [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] any amin' ny faritra atsimon' i [[Madagasikara]] sy ny an' ny faritra avo afovoany ny [[fiteny betsileo]]. == Toekarena == Malaza amin' ny fiompiana [[omby]] sy ny [[fambolena]] ary ny fahaizan' ny mpamboly ny Betsileo. === Fambolena === [[Sary:Ambositra 04.jpg|vignette|Tanimbary any Ambositra]] Mitana toerana lehibe eo amin' ny asa ara-toekarena ny fambolena [[vary]], izay foto-tsakafo eto [[Madagasikara]]. Ny haben' ny [[tanimbary]] sy ny vokatra azo avy aminy ary koa ny isan' ny biby fiompy ananana no matetika no mamaritra ny haren' ny fianakaviana. Mampiavaka ny tanin' ny Betsileo ny [[havoana]] sy ny [[lohasaha]] izay misy tanimbary mifanao ambaratonga (misy [[farafaran-tany]]), amin' ny fomba mampahatsiahy ny any [[Azia Atsimo-Atsinanana]], ka mampiseho ny lova navelan' ny razambeny sasany avy any amin' ity faritra any [[Azia]] ity. === Fiompiana === [[Sary:Omby hosavihina.jpg|vignette|Omby hosavihina|284x284px]] Ny sakafon' ny Betsileo dia saika ahitana vary miaraka amin' ny [[hena]] avy amin' ny biby fiompy toy ny omby, ny [[akoho]], ny [[ganagana]], na ny [[trondro]] avy amin' ny [[fiompiana trondro]] na [[Jono|nojonoina]] amin' ny [[renirano]], ary koa sakafo avy amin' ny voly fanampiny toy ny [[mangahazo]], ny [[tsaramaso]] ary [[legioma]] hafa. == Jereo koa == [[Sary:Ethnic_groups_of_Madagascar_Map.png|vignette|Ny fitsinjaran' ny vondrom-poko eto Madagasikara]]'''Ny foko eto Madagasikara''' * [[Antambahoaka]] - [[Antandroy]] - [[Antankarana]] - [[Antanosy]] - [[Antefasy]] - [[Antemoro]] - [[Antesaka]] - [[Bara]] - [[Beosy]] - [[Betsileo]] - [[Betsimisaraka]] - [[Bezanozano]] - [[Mahafaly]] - [[Makoa]] - [[Masikoro]] - [[Merina]] - [[Mikea]] - [[Sakalava]] - [[Sihanaka]] - [[Tanala]] - [[Tsimihety]] - [[Vezo]] - [[Zafimaniry]] - [[Zafisoro]]. '''Ny vahoaka hafa eto Madagasikara''' * [[Sinoa eto Madagasikara]] * [[Vazaha eto Madagasikara]] * [[Karàna]] '''Samihafa''' * [[Jiosy malagasy]] == Boky azo anovozan-kevitra == * Adolphe Rahamefy, ''Le roi ne meurt pas : rites funéraires princiers du Betsiléo'', Madagascar, L'Harmattan, 1997, 236 p. (<nowiki>ISBN 2-7384-5556-5</nowiki>) * Bradt, Hilary; Austin, Daniel (2007). ''Madagascar'' (9th ed.). Guilford, CT: The Globe Pequot Press Inc. pp. 113–115. <nowiki>ISBN 978-1-84162-197-5</nowiki>. * Denis Regnier, ''Les esclaves morts et leur invocation dans les rituels du Sud Betsileo'', Études Océan Indien, n° 51-52, 2014, p. 253-276. https://oceanindien.revues.org/1682 [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Foceanindien.revues.org%2F1682 archive]] * Diagram Group (2013). ''Encyclopedia of African Peoples''. San Francisco, CA: Routledge. <nowiki>ISBN 9781135963415</nowiki>. * Dubois, Henri (1938). ''Monographie des Betsileo''. Paris: Institut d'Ethnologie. * Ernest Ratsimbazafy, ''Deux pratiques traditionnelles de combat à Madagascar : Savika du Betsiléo et Moraingy du Menabe : significations historiques, sociales et culturelles'', Université de La Réunion, 2006, 530 p. * Evers, Sandra, J.T.M. (2002). ''Constructing history, culture and inequality''. Boston: Brill. * Henri-Marie Dubois, ''Monographie des Betsileo (Madagascar)'', Institut d'ethnologie, Paris, 1938, 1 510 p. * Kottak, Conrad P. (1980). ''The Past in the Present: History, Ecology and Variation in Highland Madagascar''. Ann Arbor: University of Michigan Press. * Legrip-Randriambelo, Olivia & Regnier, Denis. ''The place of traditional healers (ombiasa) in Betsileo medical pluralism. Health, Culture & Society'' 7(1): 28-37. http://hcs.pitt.edu/ojs/index.php/hcs/article/view/188/219 * M. Sallé: ''Les Funérailles chez les Betsiléos'', Bulletins et Mémoires de la Société d'anthropologie de Paris, Volume 8, 1907. p. 165-167. http://www.persee.fr/doc/bmsap_0037-8984_1907_num_8_1_6995 [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Fbmsap_0037-8984_1907_num_8_1_6995 archive]] * Mariette Razivelo, ''The doctrine of the holy spirit in the Betsileo context : implications of the Betsileo understanding of "spirit", "human spirit" and "spirits" for the christian understanding of the holy spirit'', Luther Seminary, Université de St. Paul (MN), 1994, 254 p. * Noël Jacques Gueunier, ''Les monuments funéraires et commémoratifs de bois sculpté betsileo (Madagascar),'' Centre universitaire régional, Tuléar (Madagascar), 1977, 790 p. (texte remanié d'une thèse soutenue à l'Université de Paris 1 en 1974) * Ogot, Bethwell A. (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 9789231017117</nowiki>. * Regnier, Denis (2012). ''Why not marry them? History, essentialism and the condition of slave descendants among the southern Betsileo''. PhD thesis. London School of Economics and Political Science. http://etheses.lse.ac.uk/362/ {{Wayback|url=http://etheses.lse.ac.uk/362/ |date=20210424132554 }} [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fetheses.lse.ac.uk%2F362%2F archive]] * Regnier, Denis, ''Pourquoi ne pas les épouser? L'évitement du mariage avec les descendants d'esclaves dans le sud Betsileo (Madagascar)'', Etudes rurales, n°194, 2014, p. 103-122. https://www.cairn.info/revue-etudes-rurales-2014-2-page-103.htm [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.cairn.info%2Frevue-etudes-rurales-2014-2-page-103.htm archive]] * Regnier, Denis (2015). ''Clean people, unclean people: the essentialisation of 'slaves' among the southern Betsileo of Madagascar''. Social Anthropology 23(2): 152-168. Abstract and link to the article * Roland Rakotovao, ''Anarandray et Tanindrazana à Madagascar : l'identité des migrants Betsileo en Imerina pendant la période coloniale (1895-1960)'', Université de Paris 7, 2008, 382 p. (thèse) * Sandra Evers, ''Constructing history, culture and inequality : the Betsileo in the extreme southern highlands of Madagascar,'' Brill, Leiden, 2002, 241 p. (<nowiki>ISBN 90-04-12460-8</nowiki>) * Sophie Moreau, ''Les gens de la lisière : la forêt, l'arbre et la construction d'une civilisation paysanne : Sud Betsileo'', Madagascar, Université de Paris 10, 2002, 667 p. (thèse) == Loharano sy fanamarihana == [[Sokajy:Foko ao Madagasikara]] q1d5gusi9eore1nk4vmd7wi0tyc4c1r 1145633 1145632 2026-06-29T12:31:59Z Axellefi1 39722 /* Kolontsaina */Fanapiana teny 1145633 wikitext text/x-wiki [[Sary:Betsileo 26.JPG|vignette|355x355px|Betsileo miresadresaka]] Ny '''Betsileo''' dia [[vondrom-poko]] lehibe eto [[Madagasikara]], ao amin'ny toerana voafaritry ny ony [[Mania (ony)|Mania]] ao avaratra, ny tanin' ny [[Tanala]] ao atsinanana, ny tendrombohitr' [[Andringitra]] ao atsimo, ary ny tandavan-tendrombohitr' i [[Bongolava (tandavan-tendrombohitra)|Bongolava]] ao andrefana, izany hoe ao amin'ny [[Faritanin' i Fianarantsoa|Faritanin'i Fianarantsoa]]. Ireto ny tanàna lehibe ao amin'ny tanin'ny [[Betsileo]]''':''' [[Ambositra]], [[Ambohimahazo]], [[Ambohinamboarina]], [[Fianarantsoa]], [[Ambohimahasoa]] ary [[Ambalavao]]. Ny fanjakana betsileo samihafa ([[Fanjakan' i Fandriana|Betafo, Fandriana]], [[Fanjakan' i Fisakana|Fisakana]], [[Fanjakan' i Manandriana|Manandriana]], [[Fanjakan' Isandra|Isandra]], lalangina sns) dia tsy nifampiankina, ary nanana ny [[Lovantsofina|lovantsofiny]] sy ny fimba napiavaka azy ireo avy nanomboka tamin'ny taonjato faha-17. Nisy fifanarahana tamin'ny [[fanjakana]] Merina tamin'ny andron'i Andrianampoinimerina. Noravain'i <ref>Lovan-tsofina Betsileo </ref>Radama I izay nandova fitondrana. Notafihin-d[[Radama I]] izy ireo izay niafara tamin'ny famonoana tao akaikin'Ambalavao, izay tany masina amin'ny Betsileo satria tsy nanaiky ho resy na babo izy ireo fa namono tena. Nisy ampahany amin' ny Betsileo voatery nifindra monina na lasa nanompo ireo izay nandresy azy. Ny Betsileo amin' ny maha-vondrom-poko azy dia nanomboka tamin'ny taonjato faha-19 ho fizarazarana ara-pitantanan'ny governemanta [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]]. == Ny tanin' ny Betsileo == [[Sary:Betsileo ethnic group of Madagascar.png|vignette|234x234px|Faritra nentim-paharazana misy ny Betsileo sy ny foko manodidina azy]] Ny Betsileo dia monina ao amin'ny tapany atsimo amin'ny [[lembalemba]]<nowiki/>n'i Madagasikara. Ny faritanin'izy ireo dia manomboka ao avaratry ny reniranon' i [[Mania]] any avaratra ka hatrany am-pototry ny tangorom-bohitra [[Andringitra]] any atsimo; miankandrefana ny tandavan-tendrombohitra Bongolava ary ny atsinanana dia ny ala atsinanana, izay nonenan'ny foko [[Tanala]]. Ny ankamaroan'ny faritra Betsileo dia ao anatin'ny sisin-tanin'ny [[Faritanin' i Fianarantsoa]], izay ahitana ny renivohitra mitovy anarana. Raha ny mahazatra dia mizara telo lehibe ny faritanin'ny Betsileo sy ny vahoakany. Ny [[Betsileo Avaratra]] (na [[Fisakàna]]) dia faritana amin' ny reniranon' [[Ivato (renirano)|Ivato]] sy [[Manandona (renirano)|Manandona]] any avaratra ary ny reniranon' i [[Sahanivotry (renirano)|Sahanivotry]] sy [[Mania]] any atsimo. Ny [[Betsileo Afovoany]] (na [[Manandriana]]) dia hita eo anelanelan'[[Ivato]] sy ny reniranon'i [[Matsiatra]]. Ny [[Betsileo Atsimo]] dia ny Betsileo ao atsimon'ny renirano [[Matsiatra]] ([[Isandra]], [[Lalangina]], [[Iarindrano]] ary [[Andringitra]]). == Tantara == Hatrany am-piandohan' ny taonjato faha-18, dia nivonona tamin' ny fitaovam-piadiany ny Betsileo mba hiaro tena amin' ny famelezan' ny [[Sakalava]], ka namorona ny tafika maharitra voalohany teto [[Madagasikara]]. === Ny anarany === Nambaran' i [[Alfred Grandidier|Grandidier]] fa ny anaran' ny Betsileo dia ''Andriambohitsombilahy'', izay matetika tsorina amin' ny hoe ''Ambohitsomby''. Niantso ny tenan' izy ireo hoe ''Betsileo'' izy ireo, izay midika hoe "tsy azo resena", taorian' ny ezaka tsy nahomby nataon-d[[Ramitraho|Ramitraha]], mpanjakan' ny [[Sakalava]] tao amin' ny [[Fanjakan' i Menabe]], tamin' ny taona 1815 mba handresena ny Betsileo. Ny adin' ireo mpiavy vao tonga tamin' ny [[Vazimba]], mponina tranainy indrindra eto amin' ny Nosy, tao amin' ny tanin' ny Betsileo, dia tamin' ny taonjato faha-13. Ny Eorôpeana mpikaroka tany vaovao [[Souchu de Rennefort]] sy [[François Martin (mpitondra sambo)|François Martin]] dia efa nahafantatra ny anarana hoe "Betsilao" tamin' ny taonjato faha-17, ka izany anarana izany dia mety ho nampiasain' ny Vazimba mba hanondroany ny mpanani-bohitra, ary tamin' ny farany dia noraisin' ny Betsileo taorian' ny fahombiazana tamin' ny fanafihana tsy nahomby nataon' ny Sakalava avy ao tamin' ny fanombohan' ny taonjato faha-18. === Fifindrà-monina tao amin' ny tanin' ny Betsileo === Ny fifindra-monin' ny vahoaka nandray ampahany amin' ny kolontsaina arabo (Iarivo) tany atsimo-atsinanan' ny tanin' ny Betsileo tamin' ny taona 1475 dia namarana tanteraka ny andron' ny Vazimba izay nifindra monina niankandrefana. Iarivo, izay tao amin' ny faritra [[Distrikan'i Lalangina|Lalangina]] (aty aoriana), dia tanin' ny razan-d[[Ralambovitaony]], izay nanorina ny [[Fanjakan' Isandra]], izay ivon' ny tontolo betsileo tamin' ny taonjato faha-18 teo afovoan' ireo fanapahan' andriana notarihan' ny tarana-dRavelonandro, izay andriambavy avy amin' ny tanin' ny [[Antemoro]]. Ao amin' ny ''Monographie Betsileo'', nohamafisin'i mompera Dubois fa ny [[andriana]] mpifindra monina dia niray hina tamin' ny andriana vazimba, ary nandroaka ny mponina tompontany sisa nankany andrefana. Araka izany dia mety nisy ny [[fifanambadiana]] teo amin' ny andriana mpiavy sy ireo andriana vazimba, ka namorona ny foko betsileo amin' izao fotoana izao izay ahitana ireo andriana manana toetra afrikana, raha oharina amin' ny mponina sisa. Ny [[Vazimba]] dia namela ho lovan' ny [[Fanjakan' Iarivo]] sy lovan' ny [[Fanjakan' Isandra]] (tamin' ny alalan' ny Fanjakan' Iarivo), ny [[Andriamanitra (finoan-drazana malagasy)|andriamaniny]] na ny [[Razana (finoana malagasy)|razambeny]] izay [[Fiovana ho andriamanitra|lasan-ko andriamanitra]] sy ny fanaony ara-pôlitika sy ara-pivavahana rehetra. Marina izany teo amin' ny fombafomba isan-karazany momba ny [[fivavahana amin' ny razana]], momba ny fikarakarana sy ny hoavin' ny fatin' ny mpanjaka amin' ny fahatongavany ho "[[fañany]]" indray ao amin' ny vatana, ary koa ny amin' ireo fombafomba fanorenana izay nitaky [[sorona olombelona]]. Ny fandraisan' ny andriana [[vazimba]] anjara tao amin' ny fanjakà-mpanjaka manaraka izany dia zava-dehibe. Anisan' ny mpanjaka betsileo nalaza i [[Rivoekembahoaka I]] sy i [[Rivoekembahoaka II]]. === Ny fanjakana betsileo === Araka ny [[lovantsofina]], ny mpanapaka ny fanjakana betsileo samihafa dia avy amin' ny rohim-pirazanana iray ihany, dia ny mpanjakan' i Manandriana, ny fanjakana avaratra tao amin' ny faritr' [[Ambositra]] ankehitriny. Io [[Fanjakan' i Manandriana]] io dia niforona tamin' ny taonjato faha-16 ary nanana ny mpanjaka lehibe voalohany atao hoe [[Andrianantara I|Andrianantara <abbr>I</abbr>]]. Ny fanjakana hafa izay nipoitra taty aoriana ary tsy nisy nifampiankina dia: * ny [[Fanjakan' i Fisakàna]] ao avaratra, naorin-d[[Ratrimo (mpanjaka betsileo)|Ratrimo]], zanak' [[Andriamitanosy]] sy ny mpanjaka [[antemoro]] avy amin' ny [[Anteony]], fanjakana nanana ny mpanjaka farany [[Rivoekembahoaka II]], mandra-pifehezan' ny [[Merina]] azy tamin' ny taona 1808 tamin' ny alalan' [[Andrianampoinimerina]]; * ny [[Fanjakan' Ambositra]] ao atsimo-andrefan' i Fisakàna sy atsinanan' ny Fanjakan' i Manandriana, izay naorin' i [[Mpanalina]], zanaka faharoan' Andriamitanosy; * ny [[Fanjakan' Isandra]] tao atsimo-andrefana, izay nahatratra ny tampon' ny lazany tamin' ny tapany faharoan' ny taonjato faha-18 teo ambany fanapahan' [[Andriamanalina I]]; * ny [[Fanjakan' i Lalangina]] naorin' ny mpanjaka [[Rahasamanarivo]], any amin' ny faritra atsimo-atsinana amin' i [[Fianarantsoa]] ankehitriny, izay nomena anarana tamin' ny andron' ny fandresen' ny Merina notarihin-d[[Radama I]]; * ny [[Fanjakan' i Arindrano]] any atsimo (faritra [[Ambalavao]] ankehitriny) izay nizara roa avy eo ka namorona ny [[Fanjakan' i Vohibato]] any amin' ny farany atsimo. Hita amin' ny tantaran' izy ireo fa tao anatin' ny taonjato farany dia nitombo hatrany ny vahoaka betsileo, voalohany nianatsimo sy nianandrefana, ary avy eo nianavaratra tao amin' ny tanin' ny Merina izay misolo tena ireo vitsy an' isa tsy azo tsinontsinoavina ankehitriny. Ny Betsileo no vondrom-poko fahatelo lehibe indrindra eto [[Madagasikara]]. == Fiarahamonina == Ny Betsileo dia mifandray akaiky amin' ny kolontsaina [[merina]], satria izy ireo dia vondron'olona monina any amin'ny faritra avo. Ny fiarahamonina betsileo dia voafaritra amin'ny alalan'ny rafi-piaraha-monina tena saro-drafitra. Misy ifandraisany akaiky eo amin’ny fianakaviana manenika ny fiaraha-monina amin’ny ambaratongam-pitantanana sy ny asa, satria ny ankamaroan’ny Betsileo dia tsy maintsy miditra amin’ny havany eo amin’ny sehatry ny fianakaviana. Tena manantitrantitra koa ny andraikitry ny loholona amin’ny maha-mpitarika fiaraha-monina azy. Matetika ny loholona ao amin'ny vondrom-piarahamonina no mitana fahefana bebe kokoa noho ny an'ireo manana andraikitra ara-panjakana. === Ny sarangam-piarahamonina faha-mpanjaka === Nizara efatra ny ambaratongam-piarahamonin' ny Betsileo faha-mpanjaka: * Ny [[Hova (betsileo)|Hova]] (andriana): tarana-mpanjaka, izay tompon' ny omby sy ny tany rehetra. Ny fividianana na famonoana omby dia tsy maintsy atrehin' ny Hova. Tsy misy intsony ankehitriny ny famonoana omby an-jatony izay nankalazana ny fahafatesan' ny mpanjaka na ny mpanankarena betsileo, satria nifarana taorian' ny fandrarana azy ireo nandritra ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara. * Ny [[Andevohova]]: andevo noheverina ho olona afaka, satria nandray soa avy amin' ny satan' ny maha mpanompon' ny Hova. Ny tanan-kavanan' ny Hova dia ny Andriambaventy. Ny mpitaiza ny zanaky ny Hova, atao hoe Raindraoto sy Ramanga, dia nisotro ny ran' ny Hova maratra, nanangona ny hohony, nanapaka ny henany, sns. * Ny [[Olom-potsy]]: sarangam-piarahamonina Betsileo, izay mampiavaka ny sarangan' ny olon-tsotra, tsy misy manavaka azy. Voalaza fa misy fokon' Olom-potsy miisa 78 ny Betsileo. Ny maha isan' ny foko iray dia mifindra amin' ny alalan' ny fianahana ary mamaritra ny lalàn' ny fanambadiana izay tsy azo atao afa-tsy eo amin' ny fianakaviana iray foko ihany. Ny foko tsirairay dia samy manana ny fadiny, sady manana ny fitsipika mifehy azy. * Ny [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]]: olona resy tamin’ ny ady. Eo am-pelan-tanan' ny tompony tanteraka ny andevo saingy tsy nisy habibiana natao taminy fa tao an-trano izy, ary navela niaraka tamin' ny vady aman-janany. Ny [[Sihanaka]] any avaratra sy ny [[Merina]] ao afovoan-tany dia nanana karazana ambaratonga ara-tsôsialy mitovy amin' ny an' ny Betsileo. Na izany aza, mbola lehibe ny tsy fitoviana ary ny olona ao amin' ny vondrona samihafa dia mbola mazoto hanamarika ny maha-izy azy avy amin' izany sy amin' ny sehatra hafa. === Fivavahana === Ny fahatongavan' ny misiônera eorôpeanina tamin' ny taonjato faha-19 dia nahatonga Malagasy maro hiova fo ho amin' ny [[kristianisma]]. Ny 94&nbsp;% eo ho eo amin’ny Betsileo dia Kristianina. [[Prôtestantisma eto Madagasikara|Prôtestanta]] na [[Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (Madagasikara)|Katôlika]] ankehitriny ny ankamaroan' ny Betsileo, saingy mbola tandremana hatrany ny ankamaroan' ny fomban-drazana sy ny foto-pivavahan' ny razambeny, matetika miaraka na mifanaraka amin' ny fanao kristianina.[[Sary:Tombeau Betsileo surmonté de Teza.jpg|vignette|Fasana betsileo misy teza eo amboniny]] Ny Betsileo talohan' ny kristianisma dia nino ny fisian' ny [[andriamanitra mpamorona]] antsoina hoe [[Andriamanitra (finoan-drazana malagasy)|Zanahary]]. Ny tontolon' ny [[Fanahin' ny vatana|fanahin]]' ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]], ny [[matoatoa]] ary ny fanahin' ny zavaboary dia inoana ihany koa, ary mbola antsoina amin' ny alalan' ny fombafomba. Niteraka rafitra tsy manam-paharoa eo amin' ny fombam-pivavahana ny endrika mifanohitra eo amin' ny fivavahana eorôpeana mônôteista sy ny [[fivavahan-drazana malagasy]] izay [[Sinkretisma|nampitambatra]] ny fomba amam-panao kristiana sy ny foto-kevitra nentin-drazana ([[sinkretisma]]). Anisan' ny lanonana lehibe indrindra ao amin' ny Betsileo ny [[famadihana]], ka amin' izany no hanalana ny taolambalon' ny razana betsileo, mba hofonosina lamba vaovao sy hankalazaina. Na eo aza ny fielezan' ny [[Kristianisma eto Madagasikara|kristianisma]] dia mbola zava-dehibe ihany koa ny andraikitry ny [[ombiasy]] izay [[Sikidy malagasy|mpisikidy]] sy [[Fanandroana malagasy|mpanandro]] ary mpanao [[ody]] eo amin' ny fiarahamonina betsileo. Misy fombafomba ara-pivavahana mitovy amin' izany ny [[Toraja]], [[Sulawesi Atsimo]] ary [[Daiaka (vahoaka)|Daiàka]] any [[Kalimantana|Kalimantan]] ary koa any amin'ny toerana samihafa any [[Indônezia]]. == Kolontsaina == [[Sary:Childs1.jpg|vignette|200x200px|Ankizy betsileo]] Ny Betsileo dia, tahaka ny ankamaroan' ny mponina eto Madagasikara, ny ankamaroany dia fifangaroan'ny taranaky ny [[Banto (vahoaka)|Afrikana Banto]] sy ny avy any [[Azia Atsinanana]], na dia misy aza ny loharano milaza fa ny Betsileo dia taranaka [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrôneziana]] indrindra. Na izany aza, ny bika aman'endriny dia mitovy amin'ny vahoaka banto kokoa noho ny an'ny Aostrôneziana. Araka ny [[lovantsofina]] dia milaza ho manana lova iombonana amin'ny [[Antemoro]] sy ny [[Tanala]] avy any amin'ny morontsiraka atsinanana sy ny [[Bara]] avy any atsimo izy ireo. Tao amin’ny trano bongo vita amin’ny tsiraka ahitra no nipetrahan’izy ireo, ka nanokana trano hazo ho an’ny [[andriana]], araka ny fomban’ny maritrano malagasy. Matetika izy ireo no voaravaka haingon-trano na tandrok' omby. Amin'izao fotoana izao, ny trano biriky sy fotaka no mahazatra kokoa ary misy rihana ka ao ambany rihana dia natao itoeran'ny biby fiompy ary ny ambony rihana no natao honenana. === Taozavatra === Noho ny lova navelan' ny sivilizasiona nentim-paharazana, ny Betsileo dia mpanao asa hazo tena mahay, fantatra indrindra amin' ny sary sokitra lehibe. Ny [[Zafimaniry]] manokana, zana-bondrona ao amin' ny Betsileo, no nitazona izany fomban-drazana izany ary heverina ho mpitahiry farany ny fahalalana nentin-drazana betsileo momba ny haitao hazo sy ny haingon-trano. Tamin' ny taona 2002 dia nosokajian' ny UNESCO ho [[lova ara-kolontsaina tsy azo tsapain-tanana]] ho an' ny olombelona ny fahalalana ny hazon' ny Betsileo Zafimaniry. === Ny savika === [[Sary:SAVIKA2.jpg|vignette|256x256px|[[Savika]]]] Anisan' ny mampiavaka ny Betsileo ny fanatanjahantena ataon' ny tanora. Mba hitsapana ny tanjany, hanehoany ny herim-pony, ho hizarana ady na hisintomana ny vehivavy, ny tanora betsileo dia mifanandrina amin' ny [[omby]] alahatra araka ny hasiahany, amin' ny tanany mitondra na inona na inona eo amin' ny kianja feno olona mamo. Ity fanatanjahantena nentim'paharazana antsoina hoe [[savika]], na [[toloñ' omby]]'','' dia iray amin' ireo lafiny maro mampiseho ny toeran' ny omby ao amin' ny sivilizasiona betsileo. Izy io dia tandindon' ny fahefana sy ny harena ary ny mpanjaka. === Ny ombiasy === Ny [[ombiasy]] dia inoana fa afaka mibaiko ny hery miafina ary miresaka amin' ny razana, ary azo dinihina amin' ny antony manomboka amin' ny olana ara-pahasalamana ka hatramin' ny [[vorika]] ary ny [[Sikidy malagasy|fisikidiana]], ny [[fambolena]], sns. Ny ombiasy dia afaka manao ny tsara sy ny ratsy, ary izany no mampiavaka azy amin' ny [[mpamosavy]] izay manao ny ratsy ihany. Izy no manapa-kevitra momba ny [[Fanandroana malagasy|andro tsara]] hanaovana lanonana toy ny [[famadihana]], araka ny toerana misy ny [[kintana]] sy ny [[Tetiandro malagasy|tetiadrom-bolana]]. Manaja azy fatratra ny mponina, satria mitana fahalalana izay tsy misy manana afa-tsy izy ihany ary mety hanimba raha toa ka mampiasa ody hamosaviany izy. Ny ombiasy dia manamboatra zavatra manana hery miafina toy ny [[moara]] na mohara ary miampy ireo zava-maniry mety amin'izany toy ny hazomanga sy tapakazo isakarazany. == ''Ranombaka'' == Mitovitovy amin' ny [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] any amin' ny faritra atsimon' i [[Madagasikara]] sy ny an' ny faritra avo afovoany ny [[fiteny betsileo]]. == Toekarena == Malaza amin' ny fiompiana [[omby]] sy ny [[fambolena]] ary ny fahaizan' ny mpamboly ny Betsileo. === Fambolena === [[Sary:Ambositra 04.jpg|vignette|Tanimbary any Ambositra]] Mitana toerana lehibe eo amin' ny asa ara-toekarena ny fambolena [[vary]], izay foto-tsakafo eto [[Madagasikara]]. Ny haben' ny [[tanimbary]] sy ny vokatra azo avy aminy ary koa ny isan' ny biby fiompy ananana no matetika no mamaritra ny haren' ny fianakaviana. Mampiavaka ny tanin' ny Betsileo ny [[havoana]] sy ny [[lohasaha]] izay misy tanimbary mifanao ambaratonga (misy [[farafaran-tany]]), amin' ny fomba mampahatsiahy ny any [[Azia Atsimo-Atsinanana]], ka mampiseho ny lova navelan' ny razambeny sasany avy any amin' ity faritra any [[Azia]] ity. === Fiompiana === [[Sary:Omby hosavihina.jpg|vignette|Omby hosavihina|284x284px]] Ny sakafon' ny Betsileo dia saika ahitana vary miaraka amin' ny [[hena]] avy amin' ny biby fiompy toy ny omby, ny [[akoho]], ny [[ganagana]], na ny [[trondro]] avy amin' ny [[fiompiana trondro]] na [[Jono|nojonoina]] amin' ny [[renirano]], ary koa sakafo avy amin' ny voly fanampiny toy ny [[mangahazo]], ny [[tsaramaso]] ary [[legioma]] hafa. == Jereo koa == [[Sary:Ethnic_groups_of_Madagascar_Map.png|vignette|Ny fitsinjaran' ny vondrom-poko eto Madagasikara]]'''Ny foko eto Madagasikara''' * [[Antambahoaka]] - [[Antandroy]] - [[Antankarana]] - [[Antanosy]] - [[Antefasy]] - [[Antemoro]] - [[Antesaka]] - [[Bara]] - [[Beosy]] - [[Betsileo]] - [[Betsimisaraka]] - [[Bezanozano]] - [[Mahafaly]] - [[Makoa]] - [[Masikoro]] - [[Merina]] - [[Mikea]] - [[Sakalava]] - [[Sihanaka]] - [[Tanala]] - [[Tsimihety]] - [[Vezo]] - [[Zafimaniry]] - [[Zafisoro]]. '''Ny vahoaka hafa eto Madagasikara''' * [[Sinoa eto Madagasikara]] * [[Vazaha eto Madagasikara]] * [[Karàna]] '''Samihafa''' * [[Jiosy malagasy]] == Boky azo anovozan-kevitra == * Adolphe Rahamefy, ''Le roi ne meurt pas : rites funéraires princiers du Betsiléo'', Madagascar, L'Harmattan, 1997, 236 p. (<nowiki>ISBN 2-7384-5556-5</nowiki>) * Bradt, Hilary; Austin, Daniel (2007). ''Madagascar'' (9th ed.). Guilford, CT: The Globe Pequot Press Inc. pp. 113–115. <nowiki>ISBN 978-1-84162-197-5</nowiki>. * Denis Regnier, ''Les esclaves morts et leur invocation dans les rituels du Sud Betsileo'', Études Océan Indien, n° 51-52, 2014, p. 253-276. https://oceanindien.revues.org/1682 [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Foceanindien.revues.org%2F1682 archive]] * Diagram Group (2013). ''Encyclopedia of African Peoples''. San Francisco, CA: Routledge. <nowiki>ISBN 9781135963415</nowiki>. * Dubois, Henri (1938). ''Monographie des Betsileo''. Paris: Institut d'Ethnologie. * Ernest Ratsimbazafy, ''Deux pratiques traditionnelles de combat à Madagascar : Savika du Betsiléo et Moraingy du Menabe : significations historiques, sociales et culturelles'', Université de La Réunion, 2006, 530 p. * Evers, Sandra, J.T.M. (2002). ''Constructing history, culture and inequality''. Boston: Brill. * Henri-Marie Dubois, ''Monographie des Betsileo (Madagascar)'', Institut d'ethnologie, Paris, 1938, 1 510 p. * Kottak, Conrad P. (1980). ''The Past in the Present: History, Ecology and Variation in Highland Madagascar''. Ann Arbor: University of Michigan Press. * Legrip-Randriambelo, Olivia & Regnier, Denis. ''The place of traditional healers (ombiasa) in Betsileo medical pluralism. Health, Culture & Society'' 7(1): 28-37. http://hcs.pitt.edu/ojs/index.php/hcs/article/view/188/219 * M. Sallé: ''Les Funérailles chez les Betsiléos'', Bulletins et Mémoires de la Société d'anthropologie de Paris, Volume 8, 1907. p. 165-167. http://www.persee.fr/doc/bmsap_0037-8984_1907_num_8_1_6995 [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Fbmsap_0037-8984_1907_num_8_1_6995 archive]] * Mariette Razivelo, ''The doctrine of the holy spirit in the Betsileo context : implications of the Betsileo understanding of "spirit", "human spirit" and "spirits" for the christian understanding of the holy spirit'', Luther Seminary, Université de St. Paul (MN), 1994, 254 p. * Noël Jacques Gueunier, ''Les monuments funéraires et commémoratifs de bois sculpté betsileo (Madagascar),'' Centre universitaire régional, Tuléar (Madagascar), 1977, 790 p. (texte remanié d'une thèse soutenue à l'Université de Paris 1 en 1974) * Ogot, Bethwell A. (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 9789231017117</nowiki>. * Regnier, Denis (2012). ''Why not marry them? History, essentialism and the condition of slave descendants among the southern Betsileo''. PhD thesis. London School of Economics and Political Science. http://etheses.lse.ac.uk/362/ {{Wayback|url=http://etheses.lse.ac.uk/362/ |date=20210424132554 }} [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fetheses.lse.ac.uk%2F362%2F archive]] * Regnier, Denis, ''Pourquoi ne pas les épouser? L'évitement du mariage avec les descendants d'esclaves dans le sud Betsileo (Madagascar)'', Etudes rurales, n°194, 2014, p. 103-122. https://www.cairn.info/revue-etudes-rurales-2014-2-page-103.htm [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.cairn.info%2Frevue-etudes-rurales-2014-2-page-103.htm archive]] * Regnier, Denis (2015). ''Clean people, unclean people: the essentialisation of 'slaves' among the southern Betsileo of Madagascar''. Social Anthropology 23(2): 152-168. Abstract and link to the article * Roland Rakotovao, ''Anarandray et Tanindrazana à Madagascar : l'identité des migrants Betsileo en Imerina pendant la période coloniale (1895-1960)'', Université de Paris 7, 2008, 382 p. (thèse) * Sandra Evers, ''Constructing history, culture and inequality : the Betsileo in the extreme southern highlands of Madagascar,'' Brill, Leiden, 2002, 241 p. (<nowiki>ISBN 90-04-12460-8</nowiki>) * Sophie Moreau, ''Les gens de la lisière : la forêt, l'arbre et la construction d'une civilisation paysanne : Sud Betsileo'', Madagascar, Université de Paris 10, 2002, 667 p. (thèse) == Loharano sy fanamarihana == [[Sokajy:Foko ao Madagasikara]] t14h0zzn94063qbh0unr0lnxdx747cb Mozika malagasy 0 230027 1145822 1145279 2026-06-30T04:46:29Z Axellefi1 39722 /* Zavamaneno malagasy */ Fampidirana teny sy fanovana 1145822 wikitext text/x-wiki [[Sary:Bagasy musicians madagascar valiha guitar.jpg|vignette|287x287px|Malagasy mitendry [[valiha]] sy [[gitara]]]] Ny '''mozika malagasy''' dia manan-karena amin' ny fisian' ny singa avy akaiky sy lavitra amin' ny fotoana sy ny amin' ny habaka. Afaka nitahiry ny lova [[Aostrôneziana (vahoaka)|aostrôneziana]] tranainy avy any [[Azia Atsimo-Atsinanana]] (any amin' ny [[Vondro-nosy Indôneziana|Vondronosy Indôneziana]]), ary koa avy atsy [[Afrika]] sy any [[Ôseania]], avy any [[Saikanosin' i Arabia|Arabia]] sady nandray ka nampifangaro ny gadona vaovao, vao haingana kokoa avy amin' ny fifandraisana amin' i [[Eorôpa]] sy i [[Etazonia]], ny mozika malagasy.[[Sary:Musical styles of Madagascar.jpg|vignette|470x470px|Sarintanin' i Madagasikara maneho ny faritra ipoiran' ny gadon-kira malagasy tsirairay na ny faritra be mpakafy azy.]] == Hira sy gadona ary dihy malagasy == === Any avaratra sy avaratra-andrefana ary andrefana === ==== Salegy ==== Mozika sy dihy avy eto [[Madagasikara]] izay nipoitra avy amin' ny faritra avaratra sy avaratra-andrefan' i Madagsikara ny [[salegy]]. ==== Baoejy ==== Karazana mozika avy eto Madagasikara ny [[baoejy]] na bahoejy. Any avaratr' i Madagasikara, indrindra ny [[faritra Sofia]] no tena mampalaza ny baoejy ary efa miparitaka eran' ny nosy. Ny zavamaneno miaraka aminy dia ny [[angorodao]] sy ny [[kabosy]] ary ny [[hazolahy]]. Efa misy koa ny mpanakanto no mitendry baoejy amin' ny [[gitara]]. ==== Malesa ==== Dihy nentim-paharazana [[tsimihety]], any amin' ny [[Faritra Sofia]], tapany avaratra-andrefan' i Madagasikara ny [[malesa]], izay fanao amin' ny lanonana isankarazany. Mandihy miaraka ny lehilahy sy ny vehivavy izay mifampitan-tanana sy samy misikina lambahoany, ka ny vehivavy no eo aloha. ==== Kaoitry ==== Dihy malagasy mifantoka amin' ny fanetsahana ny fitombenana sy ny andilana ny [[kaoitry]], avy any amin' ny faritra avaratra-andrefan' ny Nosy. Mitady angovo be ny dihy kaoitry. Indraindray dia heverina ho zana-karazan' ny [[salegy]], na dia manana ny mampiavaka azy manokana aza ny kaoitry. ==== Vakisaova na sôva ==== Karazan-tononkira [[tsimihety]] miady rima ary mitanisanisa zavatra mitovy amin' ny rôngo [[sakalava]] ny [[sôva]] na ny [[vakisôva]]<ref><small>[[Régis Rajemisa Raolison]], "Vakisaova", in ''Rakibolana malagasy''</small></ref>. === Any atsimo sy atsimo-andrefana === ==== Kilalaky ==== Karazana [[mozika]] sady [[dihy]] nentim-paharazan' ny [[Sakalava|Sakalavan]]' i [[Fanjakan' i Menabe|Menabe]] ([[Faritra Menabe]] ankehitriny) any atsimo-andrefan' i [[Madagasikara]] ny [[kilalaky]], izay miely koa manerana ny Nosy sy any ivelany. Mozika nentim-paharazana tena mihetsiketsika natao handihizana amin' ny lanonana samihafa ny kilalaky ankehitriny na dia somary nilamindamina izany tany am-piandohany. ==== Tsapiky ==== Mozika sy dihy malagasy avy any amin' ny faritra atsimo-andrefan' i Madagasikara ny [[tsapiky]], izay manana gadona haingana kokoa noho ny mozika malagasy hafa rehetra. Ankehtriny dia mampiasa [[zavamaneno]] môderina toy ny [[gitara elektrika]] sy [[gitara beso]] ary ny [[amponga maro anaka]] ny mpiangaly tsapiky. ==== Beko ==== Karazan-kira malagasy ataon' ny [[Mahafaly]] sy ny [[Antandroy]] izay mampiavaka sy iombonan' ny kolontsain' izy ireo ny [[beko]]. Olona roa na telo indray mihira sady samy manana ny feony no miangaly azy io, amin' ny ankapobeny dia tsy arahina zavamaneno. Ny tonon' ity karazan' [[antsa]] ity dia matetika foronin' ny mpiangaly azy eo no ho eo. Rehefa mibeko dia manao feo avo ilay mitazona ny feo voalohany sady manao feo somary kentsona sy mangovitra. ==== Banaike ==== Karazana [[dihy]] sy [[hira]] nentim-paharazana malagasy any amin' ny faritra atsimo ny [[banaike]], izay aseho amin' ny lanonana na fety sasany. Fiangaliana mozika manana ny mampiavaka azy manokana izy io izay manana gadona ampiarahina amin' ny fihetsiketsehan' ny vatana, indrindra ny tongotra sy ny tanana. === Afovoan-tany === ==== Afindrafindrao ==== Dihy malagasy vokatry ny fakan-tahaka ny dihy vazaha atao hoe ''quadrille'' izay dihizina amin' ny mozika malagasy, saika iombonan' ny lafivalon' ny Nosy, ny [[afindrafindrao]]. Enti-manokatra ny dihy amin' ny koranam-pifaliana ny afindrafindrao, izay matetika tanterahin' olo-maro mandeha tsiroaroa, lahy sy vavy. ==== Hira gasy ==== [[Sary:Hiragasy1.jpg|vignette|324x324px|Hiragasy]] Fampisehoana atrehin' ny vahoaka, izay mitovitovy amin' ny [[tantara tsangana]] (na [[teatra]]) atao an-kira ny [[hiragasy]] na hira gasy. Ny hiragasy dia fitambaran' ny feon-javamaneno ([[trômpetra]], [[trômbônina]], [[lokanga]], sns) sy hira ary dihy mampiavaka ny kolontsain' ny faritra afovoan-tany eto [[Madagasikara]], indrindra ny [[Merina]]. Atao ankalamanjana na anaty efitrano ny fampisehoana. Matetika dia mitafy [[malabary]] miloko mena marevaka sy mipataloha ny lehilahy mpanao hiragasy, fa ny vehivavy kosa mitafy [[Lamba (malagasy)|lamba]] sy akanjom-behivavy miloko mavokely na maitso. ==== Zafindraony ==== Karazan-kira malaza any amin' ny faritry ny [[Betsileo]] ny [[Zafindraony (hira)|zafindraony]]. Ity karazan-kira ity dia vokatry ny fiezahan' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] hampifangaro ny fomba fihira vazaha sy ny an' ny Malagasy, tamin' ny nidiran' ny [[Kristianisma|fivavahana kristiana]] teto [[Madagasikara]], ka ahenoana olona maro mihira sy mizara feo (feo voalohany, faharoa, fahatelo ary fahefatra). Matetika ny hira ao amin' ny [[Fifohazana (kristianisma malagasy)|hetsika fifohazana]] (ao amin' ny [[Prôtestantisma eto Madagasikara|fiangonana prôtestanta]]) izay tsy noforonin' ny Vazaha dia hira zafindraony. === Avaratra-atsinanana === ==== Basesa ==== Karazan-[[dihy]] [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] nentim-paharazana toy ny [[salegy]], any amin' ny faritra misy [[Betsimisaraka]], ny [[basesa]]. Dihy an-danonana ny basesa ka toy ny tsy lanonana ny lanonana tsy misy basesa eo amin' ny Betsimisaraka. === Atsimo-atsinanana === ; Batrelaky Mozika sy dihy nentim-paharazana malagasy avy any atsimo-atsinanan' i [[Madagasikara]] ny [[batrelaky]], indrindra eo anelanelan' i [[Manakara]] sy [[Farafangana]]. Atao amin' ny [[angorodao]], ny [[gitara]], ny [[gitara beso]] ary ny [[amponga]] ity mozika ity. ; ; Mangaliba Karazana mozika sy dihy nentim-paharazana malagasy, avy any amin' ny faritra atsimo-atsinanan' i Madagasikara, ny [[mangaliba]]. Mampiavaka azy ny gadona mahasarika sy ny feonkira izay matetika atao amin' ny [[zavamaneno]] nentim-paharazana ([[amponga]], [[kipantsona]], [[Kabosy|kabôsy]], [[sodina]]). == Zavamaneno malagasy == Nentin' ny onjam-pifindra-monina nifandimby avy amin' ny Tontolo Taloha teto amin' ny Nosy ny [[zavamaneno]] eto [[Madagasikara]]. Maherin' ny 1&nbsp;500 taona lasa izay, ny mpifindra monina voalohany avy any [[Indônezia]] dia nitondra ny zavamaneno tranainy indrindra sy manan-danja indrindra, anisan' izany ny [[valiha]] izay nivoatra ho endrika vata ([[marovany]]) sy miavaka eto amin' ny Nosy. Ny mpiavy avy any amin' ny [[Saikanosin' i Arabia|Saikinosy Arabo]] sy ny morontsiraka atsinanan’ i [[Afrika]] tatỳ aoriana dia nandray anjara tamin’ ny fampidirana ny zavamaneno hafa misy tadiny sy [[kiririoka]] ary zavamaneno hafa tao amin’ ny fomban-drazana malagasy tamin’ ny tapaky ny taonjato faha-16. Nanomboka nisy fiantraikany lehibe teo amin' ny mozika teto Madagasikara tamin' ny taonjato faha-19 ny fitaoman' ny zavamaneno sy ny fomban' ny mozika avy any [[Frantsa]] sy [[Britaina Lehibe]]. Lasa karazany maro izany avy eo no teto Madagasikara, ireto avy izany: jejy, jejilava, kabôsy, lokanga, valiha, marovany. === Zavamaneno misy tadiny === '''Jejy''' Zavamaneno [[Zavamaneno misy tadiny|misy tadiny]] roa ka hatramin' ny enina ny [[jejy]], ary [[voatavo]] siny no manamafy ny feony. Miova arakakaraka ny faritra eto Madagasikara ny anarany: ''jejo'' na ''zezo'' ([[Antandroy]] sy ny faritra atsimo rehetra), ''jenjy'' ([[Betsimisaraka]] sy faritra atsinanana), ''lokanga voatavo'' na ''jejy voatavo'' ([[Merina|Imerina]] sy [[Betsileo]]). '''Jejilava''' Ny [[jejilava]] dia zavamaneno vita amin' ny tahon-kazo tokony ho roa metatra asiana tadiny tokana vita amin' ny [[taretra]] mihenjana toy ny [[Tsipìka (fitaovana)|tsipìka]], ka [[voatavo]] maina no afatotra eo akaikin' ny tendrony ambany mba hanamafisana ny feony. Ampiasain' ny mpiandry omby [[antandroy]] miaraka amin' ny [[kantsà]] (na [[faray]]) ity zavamaneno ity. ; Kabôsy Zavamaneno [[Madagasikara|malagasy]] ny [[kabôsy]]. Mitovy endrika amin' ny [[gitara]] izy io saingy kely. Miovaova arakaraka ny faritra ahitana azy eto Madagasikara ny isan' ny tadiny, roa ka hatramin' ny enina ny any afovoan-tany, fa roa ka hatramin' ny dimy ny any amin' ny faritra avaratra-andrefana ary telo na efatra ny any amin' ny faritra atsimo. '''Lokanga''' [[Sary:Marovany (4169351628).jpg|vignette|Marovany sy lokanga]] Zavamaneno fahita ao [[Madagasikara]] ny [[lokanga]]. Ny foko [[Bara]] no niaviany. Mitovitovy amin' ny [[lokangam-bazaha]] ny lokanga saingy telo ny isan' ny tadiny. '''Marovany''' Zavamaneno malagasy mitovy amin' ny [[valiha]], nefa lehibe sady misy tadiny maro kokoa noho ny valiha, ny [[marovany]]. ;Valiha Zavamaneno malagasy matetika vita amin' ny [[volotsangana]], miendrika [[varingarina]] sady misy tadiny maro manaraka ny andavany, ny [[valiha]]. Betsaka ny zavamaneno malagasy mitondra anarana hoe "valiha" izay samy manana ny fomba fanamboarana sy fampiasana azy, anisan' izany ny [[valiha bara]], ny [[valiha tsimihety]], ny [[valiha tory tenany]], ny [[valiha jihy vy]], ny [[Marovany|valiha marovany]] (na [[valiha vata]]) ary ny [[valiha vero]]. === Zavamaneno tsofina === '''Farara''' Ny [[farara]] dia [[zavamaneno]] vita amin' ny tahon-bary, izay mamoaka feo mafy sy maranitra. Ny ankizy ao afovoan-tanin' i [[Madagasikara]] no mampiasa azy io rehefa milalao. Farara maromaro no ilaina raha tiana ny hahazo feonkira amin' ny alalan' ny fitsofana azy ireo mifandimby. ; Kililioka Zavamaneno nentim-paharazana malagasy, karazana [[sodina]], ny [[kililioka]]. Matetika vita amin' ny [[volotsangana]] na akora voajanahary hafa izy io ary mamoaka feo malefaka sy maneno rehefa tsofina. '''Sodina''' [[Sary:Sodina Flute of Madagascar.jpg|vignette|206x206px|Mpitsoka [[sodina]]]] Zavamaneno tsofina amin' ny vava ny [[sodina]], izay fantsona mahitsy, misy lavaka milahatra manaraka ny halavany, izay tampenana manontolo amin' ny rantsan-tanana afa-tsy ny iray izay avela hivoha mba hivoahan' ny [[haavom-peo]] tiana ho heno. Amin' ny [[Fiteny indôneziana|teny indôneziana]] dia atao hoe ''suling'' ny sodina. Atao hoe ''sosoly'' na ''tsotsoly'' koa ny anarany any amin' ny faritra sasany ([[Antanosy]]). '''Taralila''' Karazana [[angorodao]] fahita any amin' ny faritry ny [[Betsimisaraka]], eto [[Madagasikara]], ny [[taralila]]. '''Antsiva na angaroa''' [[Sary:31 - Toulouse - Etritonium gigas - Conque d'Appel - G.Julien 1898 - Antsiva Madagascar - MHNT ETH.AC.MD.50.jpg|vignette|197x197px|[[Antsiva (zavamaneno)|Antsiva]]]] [[Anjombona]] vita amin' ny [[akorandriaka]] an-dranomasina, fampiasan' ny any amorontsiraka indrindra mba hamoroana vahoaka, ny [[Antsiva (malagasy)|antsiva]]. Manana anjara lehibe eo amin' ny fiarahan-javamaneno ny antsiva any amin' ny [[Foko eto Madagasikara|foko malagasy]] sasany. === Zavamaneno velezina sy ny hafa === ;Ambio Zavamaneno malagasy vita amin' ny hazo mafy roa, izay mikarantsana rahefa ampifampikapohina, ny [[ambio]]. ;Amponga Karazana [[zavamaneno velezina]] miendrika kodiarana misy [[hoditra]] maina na zavatra manify hafa voahenjana ao amin' ny tavany iray na roa ny [[amponga]], ka hazo kely atao hoe [[Fively (zavamaneno)|fively]] no ivelezana azy mba hahatonga azy hamoaka feo feo mikarantsana na midoboka. ; Atranatrana Zavamaneno vita amin' ny tapa-kazo maromaro (dimy ka hatramin' ny fito), velezina eo ambony ranjo ny [[atranatrana]], izay natokana ho an' ny vehivavy. Any amin' ny [[Bara]] no mbola mampiasa azy. Tsy mitovy habe ireo tapa-kazo ireo nefa alahatra arakaraka ny halavany. ; Belamaky Zavamaneno manambatra ny endrika aman' asan' ny [[Kabosy|kabôsy]] lehibe ([[zavamaneno misy tadiny]]) sy ny an' ny [[amponga]] mikarantsana ([[zavamaneno velezina]]) ny [[belamaky]]. Olona telo no tsy maintsy ilaina amin' ny fandrindrana ny fanenony: ny voalohany mamindrafindra ny rantsan-tanany eo amin' ny tahon' ilay zavamaneno, arakaraka ny [[haavom-peo]] ilaina amin' ny famoahana ny feon-kira sy ny [[rindram-peo]], ny faharoa mikitika ny tadiny telo mba hivoahan' ny feo, ary ny fahatelo kosa mively ny vatany mba hanome ny gadona. ; Katsà na kantsà na faray Korintsana fampiasan' ny mpilalao zavamaneno, vita amin' ny [[volotsangana]] mihidy amin' ny tendrony roa, ny [[faray]] na [[katsà]]. Ny iray amin' ny tendrony roa dia nasiana loaka kely mba hahafahana mampiditra voan-javamaniry na vato madinika ao aminy. Ampiasaina hanamafisana ny gadon' ny dihy ny faray izay matetika ataon' ny lehilahy sy vehivavy amin' ny tanana roa. ; Langoroany Amponga velezina amin' ny tsora-kazo anankiroa ny [[langoroany]] izay matetika lalaovina miaraka amin' ny [[ampongabe]]. Langoro koa no filaza azy any amin' ny faritany atsimo. '''N'lapa''' Amponga tsangana tokan-tava fampiasa any amin' ny ilany andrefan' i [[Madagasikara]] (faritra [[Sakalava]]) amin' ny lanonam-be ny [[n'lapa]]. Atao hoe [[n'lapabe]] izy raha ngeza sy mavesatraka ka tsy dia afindrafindra toerana loatra sady heverina ho masina. ; Tsikadraha Ny [[tsikadraha]] dia "zavamaneno kasohina izay toy izao: [[volotsangana]] misy tonony anankiray no alaina, ka hatreo amin' ny tonony mankany an-kavanana no asiana tetika manodidina ny vatany sahabo ho 5 milimetatra no elanelany; atao didy sompirana iny misy tetika iny mba hanatsara ny feony; tazonin' ny tanana havia izy, fa ny havanana kosa mitana ny fikasoka izay vita amin' ny silaka volotsangana ihany."<ref><small>Régis Rajemisa Raolison, "Tsikadraha", in ''Rakibolana malagasy''</small></ref>. == Jereo koa == * [[Kolontsaina malagasy]] * [[Lisitry ny zavamaneno malagasy]] * [[Lisitry ny karazan-kira sy gadona ary dihy malagasy]] * [[Lisitry ny mpihira malagasy]] '''Dihy sy mozika isam-paritra:''' * [[Antambahoaka#Dihy sy mozika|Antambahoaka]] - [[Antandroy#Dihy sy mozika|Antandroy]] - [[Antankarana#Dihy sy mozika|Antankarana]] - Antanosy - Antefasy - Antemoro - Antesaka - [[Bara#Dihy sy mozika|Bara]] - Beosy - Betsileo - [[Betsimisaraka#Dihy sy mozika|Betsimisaraka]] - [[Bezanozano#Dihy sy mozika|Bezanozano]] - [[Mahafaly#Zavakanto|Mahafaly]] - Makoa - Masikoro - [[Merina#Dihy sy mozika|Merina]] - [[Mikea#Dihy sy mozika|Mikea]] - Sakalava - Sihanaka - Tanala - Tsimihety - Vezo - [[Zafimaniry#Dihy sy mozika|Zafimaniry]] - Zafisoro. == Fanovozan-kevitra == '''Boky''' * Jones, Arthur M., ''Africa and Indonesia. The Evidence of the Xylophone and Others Musical and Cultural Factors'', Leiden, E.J. Brill, 1964. * McLeod, Norma, “Musical Instruments and History in Madagascar”, ''Essays for a Humanist: an Offering to Klaus Wachsmann'', New York, 1977. * McLeod, Norma, “Malagasy Republic”, ''The New Grove Dictionary of Music and Musicians'', vol. 11, London, Macmillan, 1980. * Rakotomalala, Mireille M., ''Bibiliographie critique d'intérêt ethnomusicologique sur la musique malagasy'', Musée d'Art et d'Archéologie de l'Université de Madagascar : Travaux et Documents, XXIII, Antananarivo, 1986. * Rakotomalala, Mireille M., “Musique à Madagascar : son évolution selon les divers courants d'influence”, ''Bulletin de l'Académie Malgache'', Nouv. sér. 64/1-2, 1986. * Rouget, Gilbert, “La musique à Madagascar”, in J. Faublée, ''L'ethnographie de Madagascar'', Paris, éd. France d'Outre-mer, 1946. * Vigs Lars, ''Croyances et mœurs malgaches'', Antananarivo, T.P.L., 1977. '''Rohy ivelany''' * Virtual visit: [https://web.archive.org/web/20120314061555/http://www.museevirtuel-virtualmuseum.ca/sgc-cms/expositions-exhibitions/instruments/Anglais/maaua_c_txt02_en.html The Museum of Art and Archaeology of the University of Antananarivo (Madagascar)]. Image and sound gallery of Malagasy instruments. Retrieved 29 November 2010. * Audio clips: [http://gallica.bnf.fr/Search?adva=1&t_relation=%22Notice+d%27ensemble+%3A+http%3A%2F%2Fcatalogue.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fcb42192801t%22&q=madagascar&sq=madagascar&tri=title_sort&adv=1&lang=EN Traditional Malagasy music performed at the Paris Exposition of 1931]. National Library of France. Retrieved 29 November 2010. * Audio clips: [http://www.ville-ge.ch/meg/musinfo_ph.php?what=pays=Madagascar&debut=0&bool=AND Traditional Malagasy music]. ''Musée de l'Ethnographie de Genève.'' Accessed 29 November 2010. * Audio clip (60&nbsp;minutes): [http://www.bbc.co.uk/programmes/b00ps0sh "Valiha and the Music of the Spirit House."] BBC Radio 3. Retrieved 29 November 2010. * Audio clip (60&nbsp;minutes): [http://www.bbc.co.uk/programmes/b00pky51 "Hira Gasy and Court Music."] BBC Radio 3. Retrieved 29 November 2010. * Audio clip (60&nbsp;minutes): [http://www.bbc.co.uk/programmes/b00pj50c "Justin Vali."] BBC Radio 3. Retrieved 29 November 2010. * Audio clips: [http://www.nmafa.si.edu/exhibits/malagasy/music.html Contemporary Malagasy music]. National Museum of African Art (Smithsonian Institution). Retrieved 29 November 2010. * Database: [http://www.avmm.org/home_english.htm Virtual Archive of Malagasy Music.] {{Wayback|url=http://www.avmm.org/home_english.htm |date=20110725024517 }} Accessed 29 November 2010. * MP3 Streaming: [https://web.archive.org/web/20110810081656/http://lamozika.net/ Free MP3 of Malagasy Music.] * Fandaharana Baobab: [http://emap.fm/ondemandpart.php?id=4 Radio Shows with Malagasy Music in RealAudio Stream] {{Wayback|url=http://emap.fm/ondemandpart.php?id=4 |date=20250115174035 }} == Loharano sy fanamarihana == [[Sokajy:Mozika]] 8ra81dbsac6bnusaaee1dhct1w8y142 Kolontsaina malagasy 0 230073 1145635 1142832 2026-06-29T12:37:22Z Axellefi1 39722 /* Vondrom-poko ao avaratra */ Fanapiana teny 1145635 wikitext text/x-wiki [[Sary:Hira gasy musicians 2008.jpg|vignette|367x367px|[[Hiragasy]]]] Teny fampidirana Ny '''kolontsaina malagasy''' dia [[Kolontsaina|kolontsain]]' ny [[Malagasy (vahoaka)|vahoaka malagasy]] izay isan-karazany noho ny fisian' ny [[Vondrom-poko|foko]] samihafa ao aminy sady ahitana taratra ny andiam-pifindra-monina nifanesy avy any ivelany nankaty [[Madagasikara]], indrindra ny avy any [[Azia Atsimo-Atsinanana]] sy [[Afrika Atsinanana]]. Izany kolontsaina izany koa dia ahitana singa avy any [[Azia Andrefana]] sy avy any [[Eorôpa]]. Anisany mandrafitra ny kolontsaina malagasy ny [[Fiteny malagasy|fiteniny]] izay miseho amin' ny endrika [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] maro, ny [[Fivavahana eto Madagasikara|finoana sy ny fivavahany]], na [[Fivavahan-drazana malagasy|nentim-paharazana]] izany na nampidirina teto, ny [[Zavakanto|zavakantony]], ary ny fomba amam-panaony. == Foko eto Madagasikara == Ny [[foko eto Madagasikara]] dia vondron' olona heverina fa iray faritra niaviana, nanana fandaminana ara-pôlitika iraisany na nitoviany tamin' ny vanimpotoana faha mpanjaka, manana ny fomba fitenenany ny [[teny malagasy]] izay atao hoe fitenim-paritra, sns. === Vondrom-poko ao avaratra === Ny [[Antankarana]] sy ny [[Tsimihety]] ary ny [[Betsimisaraka]] no vondrom-poko any avaratra. Ao amin' ny tendro avaratra amin' i Madagasikara no ahitana ny Antankarana, ao amin' ny [[Faritanin' Antsiranana]]. Any amin' ny faritra avaratra-andrefana eto Madagasikara no ahitana ny [[Tsimihety]] na Antandroña, ao amin' ny [[faritanin' i Mahajanga|faritanin' i]] Mahajanga ao amin'ny faritra Sofia. Ny [[Betsimisaraka]] kosa dia foko ao amin' ny lemaka manaraka ny morontsiraka atsinanana, voafaritry ny reniranon' i [[Bemarivo]] ao avaratra sy ny onin' i [[Mananjary (renirano)|Mananjary]] any atsimo. === Vondrom-poko ao andrefana === Ny [[Sakalava]], ny [[Makoa (malagasy)|Makoa]], ny [[Masikoro]], ary ny [[Vezo]] no vondrom-poko ao andrefana. Ny Sakalava dia foko monina amin' ny tany midadasika dia midadasika any amin' ny tapany atsimo-andrefana sy andrefana ary avaratra-andrefan' i Madagasikara, eo anelanelan' [[Ampasimena]] any avaratra, sy [[Toliara]] any atsimo. Ny [[Makoa (malagasy)|Makoa]] dia foko monina ao amin' ny morontsiraka avaratra andrefan' i Madagasikara. Indraindray izy ireo dia heverina ho zana-pokon' ny Vezo, izay foko ao anatin' ny Sakalava. Foko moninina any amin' ny morontsiraka atsimo-andrefan' i Madagasikara ny [[Vezo]], izay mivelona indrindra amin' ny fanjonoana an-dranomasina. Heverina ho ao amin' ny vondrom-poko [[Sakalava]] ny Vezo. Ny [[Masikoro]] kosa dia foko any amin' ny morontsiraka atsimo andrefan' i Madagasikara izay mivelona indrindra amin' ny fiompiana sy ny fambolena. === Vondrom-poko ao afovoan-tany === Ny [[Merina]], ny [[Sihanaka]], ny [[Betsileo]], ny [[Zafimaniry]], ary ny [[Bara]] no vondrom-poko ao afovoan-tany. Ny Merina dia foko monina eo amin' ny tampon-kavoana voafaritry ny tanin' i Vonizongo ao avaratra, ny tendrombohitr' [[Ankaratra]] ao atsimo, ny reniranon' i [[Sakay]] ao andrefana, ary ny tandavan-tendrombohitr' Angavo ao atsinanana. Ny [[Sihanaka]] dia foko monina manodidina ny [[farihin' Alaotra]], voafaritry ny renirano [[Bemarivo]] Ambony sy Tampoketsa Atsimo ao avaratra, ny renirano [[Mahajamba]] Ambony ao andrefana, ary ireo havoana misy ny [[Bezanozano]] sy ny ala ao atsinanana. Ny [[Bezanozano]] dia foko ao amin' ny tany lemaka manodidina an' i [[Mangoro]], voafaritry ny tany onenan' ny foko [[Sihanaka]] ao avaratra, ny [[Betsimisaraka]] ao atsinanana, ary ny Merina ao andrefana. Ny [[Betsileo]] dia foko lehibe ao amin' ny toerana faritan' ny ony Mania ao avaratra, ny tanin' ny Tanala ao atsinanana, ny tendrombohitr' Andringitra ao atsimo, ary ny tandavan-tendrombohitr' i Bongolava ao andrefana, izany hoe ao amin' ny [[Faritanin'i Fianarantsoa|Faritanin' i Fianarantsoa]]. Ny [[Zafimaniry]] dia foko monina ao amin' ny tapany atsimo atsinanan' ny faritra afovon' i Madagasikara, izay azo heverina ho zana-pokon' ny [[Betsileo]], nefa mifanakaiky [[kolontsaina]] koa amin' ny [[Tanala]]. Ny [[Bara]] dia foko monina amin' ny toerana midadasika voafaritry ny renirano [[Zomandao]] any avaratra, ny faritra onenan' ny Tanala any atsinanana, ny ony [[Onilahy (renirano)|Onilahy]] any atsimo andrefana, ary ny tangoron-tendrombohitra Analavelona ao andrefana sy avaratra-andrefana. === Vondrom-poko ao atsinanana === Ny [[Antambahoaka]], ny [[Antefasy]], ny [[Zafisoro]], ny [[Antemoro]], ny [[Antesaka]], ny [[Tanala]] no vondrom-poko any atsinanana. Ny Antambahoaka dia foko iray ao atsimo-atsinanan' i Madagasikara, eo anelanelan' i Sakaleona sy [[Namorona]]. I [[Mananjary]] no tanan-dehibe any. Ny [[Antefasy]] dia foko ao amin' ny faritra manodidina an' i [[Farafangana]]. Eo anelanelan' i [[Manampatrana|Manampatra]] sy Mananara Atsimo izy ireo. Ny [[Zafisoro]] dia foko hita betsaka ao amin' ny [[distrikan' i Farafangana]]. Heverina ho zana-pokon' ny [[Antefasy]] ny Zafisoro. Ny [[Antemoro]] dia foko ao amin' ny faritra [[Faritra Fitovinany|Fitovinany]]. Nampalaza ny foko Antemoro teo amin' ny tantara ny fanoratana ny [[Sorabe]]. Eo anelanelan' i [[Namorona]] sy [[Manampatrana]] no fonenany. Ny [[Antesaka]] dia foko eo anelanelan' i [[Mananivo]] ao avaratra, Itomampy sy Ionaivo ao andrefana, ary Lavibola ao atsimo. Tanàna lehibe ao aminy dia i [[Vangaindrano]] sy i Midongy Atsimo. Ny [[Tanala]] dia foko ao amin' ny faritra misy ny havoanan' [[Ikongo]], voafaritry ny tanin' ny Betsileo ao andrefana, ny Betsimisaraka sy ny Antambahoaka sy ny Antemoro ary ny Antefasy ao atsinanana, ary ny ony [[Manampatrana]] ao atsimo. === Vondrom-poko ao atsimo === [[Sary:Mahafaly tomb painted carved south Madagascar.jpg|vignette|Fasana [[mahafaly]]]] Ny [[Mahafaly]], ny [[Antandroy]] ary ny [[Antanosy]] no vondrom-poko any atsimo. Ny Mahafaly dia foko monina amin' ny [[lembalemba]] midadasika eo anelanelan' ny ony [[Onilahy (ony)|Onilahy]] sy [[Menarandra]], any amin' ny [[faritra Atsimo-Andrefana]]. [[Sary:Antandroy traditional dancing.jpg|vignette|Mpandihy [[Antandroy|tandroy]]]] Ny [[Antandroy]] dia foko ao amin' ny tendron' i Madagasikara atsimo indrindra monina amin' ny tany eo anelanelan' ny ony [[Menarandra]] ao andrefana sy [[Mandrare]] ao atsinanana ary ny havoana Vohimainty ao avaratra. Ny [[Antanosy]] dia foko ao amin' ny tendron' i Madagasikara atsimo-atsinanana indrindra, ao amin' ny [[faritra Anosy]] eo anelanelan' i [[Masianaka]] sy [[Mandrare]] no misy azy betsaka indrindra, nefa ahitana azy koa ny tanàna toa an' i [[Bezaha]] sy i [[Vatolatsaka]] (ao amin' ny [[distrikan' i Betioky-Atsimo]]) ary any [[Bereketa]] ([[distrikan' i Sakaraha]]). == Fiteny eto Madagasikara == Maro ny fiteny tenenin' ny mponin' i Madagasikara, izay tsy Malagasy daholo fa misy vahiny koa. Ny [[fiteny malagasy]] no be mpahalala indrindra, manaraka izany ny [[fiteny frantsay]] sy ny [[fiteny anglisy]]. Misy [[Fiteny kômôriana|mpiteny kômôriana]], [[Fiteny gojaraty|mpiteny gojaraty]], [[Fiteny indo-ariana|mpiteny hindoa]], [[Fiteny arabo|mpiteny arabo]] ary [[Fiteny sinoa|mpiteny sinoa]] koa eto Madagasikara. === Ny fiteny malagasy === Ny fiteny malagasy, izay [[Fiteny ôfisialy|fiteny ôfisiali]]<nowiki/>n' i Madagasikara, dia ao amin' ny sampam-piteny [[Fiteny aostroneziana|aostrônezianina]]. Araka ny antontanisan' ny [[Akademia Malagasy|Akademia malagasy]] dia ny 83,61&nbsp% dia tsy miteny afa-tsy ny teny malagasy. Miseho amin' ny endrika fitenim-paritra maro ny fiteny malagasy, dia ny [[fiteny bara]], ny [[fiteny betsimisaraka atsimo]], ny [[fiteny betsimisaraka avaratra]], ny [[fiteny masikoro]], ny [[fiteny merina]], ny [[fiteny sakalava]], ny [[fiteny tandroy-mahafaly]], ny [[fiteny tanosy]], ny [[fiteny antankarana]], ny [[fiteny tsimihety]], sns. === Fiteny vahiny === ==== Ny fiteny frantsay ==== Ny fiteny frantsay dia fiteny ôfisialy faharoa izay tenenin' ny 20&nbsp;%n' ny Malagasy (miisa 4&nbsp;983&nbsp;000). Araka ny antontanisan' ny [[Akademia Malagasy|Akademia malagasy]] dia ny 0,57&nbsp;%n' ny Malagasy no miteny frantsay fotsiny, ny 15,87&nbsp;% miteny frantsay tsindraindray, ary ny 83,61&nbsp;% dia tsy miteny afa-tsy ny teny malagasy. Mpikambana ao amin' ny vondron-tany miteny frantsay (''Organisation Internationale de la Francophonie'') i Madagasikara. Tsy mitovy amin' ny zava-misy ao [[Afrika atsimon' i Saharà|Afrika atsimon' i Sahara]] ny eto Madagasikara, satria ny fiteny frantsay eto Madagasikara dia tsy nanjary teny ifaneraseran' ny samy Malagasy fa nijanona ho fitaovana enti-mifandray sy mifanakalo amin' ny any ivelany ampiasain' ny vitsy anisa. Tsy mila miteny frantsay ny samy Malagasy raha hifampiresaka na dia lazaina fa mbola misy ny tsy mifankahazo amin' ny fampiasana ny fitenim-paritra, ka isan' ny antony tsy mampisy ezaka hifehezana ny teny frantsay izany. ==== Ny fiteny anglisy ==== Ny fiteny anglisy dia fiteny ôfisialy tamin' ny taona 2007 - 2010. Vitsy dia vitsy ny toeram-pampianarana teny anglisy ary ny ankamaroan' ny sekoly (indrindra ny sekolim-panjakana) dia tsy manana mpampianatra teny anglisy. Vitsy ny Malagasy mianatra teny anglisy, izay manao izany hifandraisany amin' ny vahiny any ivelany na ny mpizaha tany, na koa mba hahazoany mamaky tahirin-kevitra voasoratra amin' io fiteny io. Olona latsaky ny 5&nbsp;000 no miteny anglisy eto Madagasikara. ==== Fiteny hafa ==== Fitenim-pivavahana ny [[fiteny arabo]] eto Madagasikara ka ny [[Finoana silamo|mpino silamo]] no mampiasa izany fiteny izany. Ny fikarohana nataon' ny ''[[Pew Research Center]]'' tamin' ny taona 2010 dia manambara fa ny 1,1&nbsp;%n' ny mponina eto Madagasikara dia Silamo. Ny ''The World Factbook - Madagascar'' kosa dia nanambara fa 7&nbsp;% izany. Tsy ny mpino silamo rehetra anefa no mahafehy ny fiteny arabo. == Fiarahamonina sy fomba amam-panao == === Soatoavina === ; Fihavanana Ny [[fihavanana]] dia endriky ny fifandraisana eo amin' ny [[fiarahamonina malagasy]] izay mivoy ny fifanampiana sy ny fifandeferana ary ny firaisan-kina anjakan' ny filaminana. Amin' ny heviny mifintina dia manondro ny fifandraisan' ny olona iray fianakaviana ny fihavanana. ; Fatidra Ny [[fatidra]] dia fifanekena ataon' ny olona roa tsy misy rohim-pihavanana, nefa te hanova ny fifandraisany maha mpinamana tsotra na maha mifankahalala tsotra azy ho fifandraisana hamafisina amin' ny alalan' ny fandatsahana sy fisotroany ny ran' izy roa tonta, ka lasa fifandraisan' ny iray tampo izany fifandraisan' ny mpifatidra izany. ; Ziva Ny [[ziva]] dia fihavanana nataon' ny razambe taloha. Saika mazana dia mpiziva avokoa no niavian' ny fihavanan' ny Malagasy manontolo. Ny ompa ifanaovan' ny mpiziva dia sangy anehoany ny fifankatiavany. Ny foko mpiziva dia tsy maintsy mifanampy. === Fomba amam-panao === ; Sambatra Ny [[sambatra]] dia famoran-jaza faobe atao any amin' ny faritra sasantsasany eto [[Madagasikara]], indrindra any amin' ny foko [[antambahoaka]], mba hahafahan' ny zazalahy hiditra ho isan' ny lehilahy eo amin' ny fiarahamonina misy azy. Isaky ny fito taona mandritra ny efatra herinandro no anatanterahana izany. ;Joro Ny [[joro]] dia sorona sy vavaka atao hangataham-pitahiana amin' ny [[zanahary]] sy amin' ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]] mba hahazoana orana sy hahatonga ny fambolena ary fiompiana hahavokatra be, ny tsy hampisy mpisompatra sy mangalatra ny biby fiompy, indrindra ny [[omby]]. Angatahina mandritra ny joro koa ny fahasalamana sy ny fitomboan' ny zaza ary ny fahela-velon' ny olon-dehibe. Misy ny fafaovana sorona omby atao fanatitra. Fotoam-pifaliana mety maharitra hatramin' ny telo andro izany ho an' ny mpiara-monina. ; Famadihana Anisan' ny [[fomban-drazana]] iray mampiavaka ny Malagasy ny [[famadihana]]. Ny famadihana dia fety atokan' ny Malagasy hahatsiarovana ireo efa maty, anehoana ny fifandraisana mbola misy eo amin' ny velona sy ny maty, izany hoe anehoana ny fanajàna sy fanomezana hasina ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]]. Atao amin' izany ihany koa ny fangataham-pitahiana amin' ny razana. Fotoana ahazoan' ny fianakaviana mifankahita koa izy io. ; Dina Ny [[dina]] dia fanambaràna ampahibemaso ombam-pianianana fa tsy hivadika amin' ny teny nomena. Dina koa no iantsoana ny fitsipi-pifehezana ny fiarahamonina neken' ny besinimaro. ;Velirano Ny [[velirano]] dia fianinana atao ampahibemaso mba tsy hampisy ny hitsoaka amin' ny zavatra nifanarahana, amin' ny baiko nekena fa hotanterahina. Tamin' ny vanimpotoana faha mpanjaka dia maha tapa-doha ny fivadiham-belirano. == Finoana sy fivavahana == Mpivavaka ny ankamaroan' ny Malagasy ka ny maro amin' ireo dia manaraka ny [[Fivavahan-drazana malagasy|fivavahan-drazana]] sy ny mampifangaro izany amin' ny fivavahana hafa, ao koa ny [[Kristianisma eto Madagasikara|kristianisma]] sy ny [[Finoana silamo eto Madagasikara|silamo]] sy ny fivavahana hafa. === Ny fivavahan-drazana malagasy === Ny [[fivavahan-drazana malagasy]] dia ny [[fivavahana]] sy ny finoana narahin' ny [[Ntaolo]] malagasy, izay mifototra indrindra amin' ny fivavahana amin' i [[Zanahary]] sy ny fanahin' ireo [[Razana (finoana malagasy)|razana]] efa maty. Mihoatra ny 52&nbsp;%n' ny mponina no manaraka ny fivavahan-drazana. Tsy misaraka amin' ny tontolon' ny velona ny tontolon' ny razana ka izany no ahitana Malagasy manao fomba isan-karazany amin' ny fanamboaram-pasana sy amin' ny fanatanterahana ny [[famadihana]]. Ireto avy ny zavatra inoan' ny Malagasy mandala ny fivavahan-razana ho manana ny hasiny: ny [[Sampy (malagasy)|sampy]], ny ody, ny hazomanga, ny vatolahy, ny karazan-kazo sasany, ny karazam-biby sasany (toy ny [[omby]]). Ireto ny zavatra tsy hita maso nefa inoany fisiana: ny Zanahary, ny fanahin' ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]], ny kalanoro, ny [[tromba]], ny [[avelo]], ny [[matoatoa]]. Mba ho fanajana an' ireo fanahy ireo dia manatanteraka [[fanatitra]] sy sorona, ny Ntaolo malagasy. Ho fanajana ireo havany efa maty dia manao famadihan-drazana na manao asa lolo ny Malagasy. Ny misahana ny fandraharahana ny fifandraisana amin' ireo fanahy tsy hita maso ireo dia ny mpisorona, ny mpitan-kazomanga ary ny [[ombiasa]]. Inoan' ny Ntaolo malagasy ho manana hery miafina manimba ny [[Mosavy|mpamosavy]]. Manatona [[Fanandroana malagasy|mpanandro]] koa ny Malagasy, izay mino ny fisian' ny atao hoe [[vintana]], raha hanao zavatra mba hahaizany ny fotoana mety anatanterahany ny zavatra kasainy hatao sy ny fombafomba tokony hatao, ka mety misy ny [[ala faditra]]. Manatona [[Sikidy malagasy|mpisikidy]] koa ny Ntaolo malagasy raha te hahafantatra ny marina ny amin' ny zava-mitranga eo amin' ny fiainany. === Ny kristianisma === Ny 41&nbsp;%n' ny Malagasy dia [[Kristianisma ao Madagasikara|Kristiana]], araka ny tatitry ny ''US Departement of State'' tamin' ny taona 2011. Hita avokoa ireo sampan' ny fivavahana kristiana toy ny [[Fiangonana nohavaozina]] sy ny [[Loteranisma eto Madagasikara|Fiangonana loterana]] sy ny [[Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (Madagasikara)|Fiangonana katôlika]] sy ny [[Adventisma|Fiangonana adventista]] sy ireo [[Evanjelisma eto Madagasikara|Fiangonana evanjelika]] tsy mitsaha-mihamaro. Miezaka ny hampitombo isa ny fiangonany ny [[Fiangonana Ôrtôdôksa eto Madagasikara|Ôrtôdôksa]] sy ny [[Eklesia Episkopaly Malagasy|Anglikana]] sy ny hafa koa. Tamin' ny taona 1963 hatramin' ny 2004 dia niisa 72 ny "fikambanana ara-pinoana" voasoratra ao amin' ny lisitra ôfisialy tanan' ny fanjakana malagasy. Manodidina ny 200 any ho any ny isan' ny karazam-piangonana eto Madagasikara ka ny ankamaroan' ireo dia fiangonana vao niorina taty afara, dia ireo fiangonana evanjelika na ara-pilazantsara sy [[Pentekôtisma|pentekôtista]]. === Ny silamo === Ny [[Finoana silamo eto Madagasikara|silamo eto Madagasikara]] dia niorina tamin' ny taonjato faha-7. Nandray anjara betsaka tamin' ny fiforonan' ny kolontsain' ny Malagasy izany. Ny fikarohana nataon' ny ''[[Pew Research Center]]'' tamin' ny taona 2010 dia manambara fa ny 1,1&nbsp;%n' ny mponina eto Madagasikara dia Miozolmana. 7&nbsp;% kosa izany araka ny ''The World Factbook - Madagascar''. Ny ankamaroan' ny Miozolmana eto Madagasikara dia manaraka ny [[Sonisma|finoana silamo sonita]]. === Ny fivavahana hafa === Ny [[Bahaisma eto Madagasikara|bahaisma]] dia niorina teto Madagasikara tamin' ny tenatenan' ny taonjato faha-20 ka fahatanterahan' ny fikasan' i `Abdu'l-Bahá, mpitarika ny Bahay maneran-tany, izany, izay naniraka ireo mpanaraka ny [[finoana bahay]] handeha aty Madagasikara. Tonga teto Madagasikara tamin' ny taona 1953 ny mpisava lalana voalohany ka nisy ny Malagasy niova ho amin' izany finoana izany. Tamin' ny taona 1973 no nanaovana filazana ôfisialy ny fisian' ny fikambanana bahay eto Madagasikara. Milaza ny ''Association of Religion Data Archives'' tamin' ny taona 2005 fa 17&nbsp;900 no isan' ny mpino bahay eto Madagasikara. == Zavakanto == === Zavakanto amin' ny teny === ==== Hainteny ==== Sokajin-dahabolana malagasy ny [[hainteny]] na hain-teny izay hita indrindra ao amin' ny [[Merina]], miendrika [[tononkalo]] fohy iresahana zava-madinika aloha, avy eo mankany amin' ny tena lohahevitra, ka amin' ny alalan' ny fampifandraisana amin' ny fomba kanto ny [[voanteny]] araka ny endriny na ny heviny no ahatongavana amin' izany. Ny lohahevitra dia matetika momba ny fitiavana. ==== Angano ==== Fitantarana zavatra tsy nisy nefa namboarina ho toy ny nisy ary natao hanatsoahana fananarana, na fitantarana zava-nitranga tokoa, ny [[Angano malagasy|angano]]. Karazana lahabolana tsotra, lava ary miendrika [[tantara foronina]] noho ny dingana hita ao anatiny sy ny mpandray anjara ary ny olana sy ny vahaolana hita taratra ao amin' ny tantara ny angano. Nanabe ny taranany tamin' ny alalan' ny fitantarana angano amin' ny hariva ny Ntaolo malagasy. Isaky ny maheno angano ny ankizy dia manatsoaka lesona, mahalala zava-baovao momba ny fiainana. ==== Ohabolana ==== Fehezanteny mirakitra fahendrena fampiasa matetika ny [[ohabolana]]. Fitambaran' ny teny hoe ''ohatra'' sy ''volana'' ny teny hoe ''ohabolana''. Azo ampiasaina amin' ny fiainana andavanandro ny ohabolana, nefa tena fanaingoana [[kabary]] indrindra koa. Teo amin' ny [[Ntaolo]] malagasy dia haren-tsaina miampita amin' ny alalan' ny [[lovantsofina]], toy ny [[angano]], ny ohabolana. ==== Kabary ==== Lahateny atao amin' ny feo avo ka entina hampitana hafatra ary matetika ravahina amin' ny [[hainteny]] sy [[ohabolana]] sady atrehin' olona maro ny [[kabary]]. Samy nanana ny fomba nitrandrahany ny kabary ny Malagasy isam-paritra, ka izay no mahatonga ny famaritana azy somary maro amin' izao fotoana izao, fa saingy io no fototra ka miainga avy amin' io avokoa ny famaritana rehetra misy ankehitriny. ==== Sokela ==== Kabary voaravaka karazana [[hainteny]] ao amin' ny foko [[Betsileo]] eto [[Madagasikara]] ny [[sokela]]. ==== Tononkalo ==== Lahabolana na lahatsoratra natao andalana mifanarakaraka (na mifanaingintaingina) misy ngadona sy firindrana ary fitsipika mifehy ny fiafaran' ny andalana tsirairay mbamin' ny fomba hahakanto azy ny [[tononkalo]], sady miompana amin' ny lohahevitra iray izay natao hiantefa amin' ny saina sy ny fihetseham-po. === Seho an-tsehatra === ==== Tantara an-tsehatra ==== Tantara noforonina mba holalaovina an-tsehatra sy hojeren' ny olona ny [[tantara an-tsehatra]] na [[teatira]] na [[tantara tsangana]]. Niroborobo teto [[Madagasikara]] izy io teo aloha nefa very ny lazany ankehitriny. ==== Hatsikana ==== Karazana tantara fohy dia fohy, izay matetika atao an-tsehatra hampihomehy ny mpijery, ny [[hatsikana]]. === Hira sy dihy ary mozika === ==== Salegy ==== Mozika malagasy avy any amin' ny morontsiraka avaratra-andrefan' i [[Madagasikara]] ny ny [[salegy]], izay avy amin' ny mozika nentim-paharazana any amin' ny faritra manodidina an' i [[Mahajanga]] sy [[Antsiranana]]. ==== Baoejy ==== Karazana mozika avy any avaratr' i Madagasikara ny [[baoejy]] na bahoejy. Any amin' ny [[faritra Sofia]] no tena mampalaza ny baoejy izay efa miparitaka eran' ny Nosy. Ny [[angorodao]] sy ny [[kabosy]] ary ny [[hazolahy]] (karazana ambonga) no zavamaneno miaraka aminy. Efa misy koa ny mpanakanto no mitendry baoejy amin' ny [[gitara]]. ==== Kilalaky ==== Karazana gadona mozika sady dihy nentim-paharazana any amin' ny [[Sakalava]] ao amin' ny [[Faritra Menabe]] ny [[kilalaky]] izay miely koa manerana an' i [[Madagasikara]]. Ahitana dihy kilalaky ny fotoana ankalazana ny [[fitampoha]] any [[Belo-Tsiribihina|Belon' i Tsiribihina]]. Maro koa ny mpihira sy mpandihy kilalaky any amin' ny faritra hafa eo Madagasikara na dia tsy mponina avy any Menabe aza. ==== Tsapiky ==== Mozika sy dihy malagasy avy any amin' ny tapany atsimo-andrefan' i [[Madagasikara]] ny [[tsapiky]], izay manana gadona haingana kokoa noho ny mozika malagasy hafa rehetra. Teraka tamin' ny taompolo 1970 tao amin' ny faritr' i [[Toliara]] ity mozika ity. Tsy mifidy toerana na fotoana na antony hanaovana azy ny tsapiky: na any ambanivohitra, na eny an-tanàn-dehibe, na ankalamanjana na anaty faritra mifefy. ==== Zafindraony ==== Karazan-kira malaza any amin' ny faritry ny [[Betsileo]] ny [[Zafindraony (hira)|zafindraony]] izay voktry ny fiezahan' ny Malagasy hampifanaraka ny fomba fihira vazaha sy ny an' ny malagasy tamin' ny nidiran' ny [[Kristianisma eto Madagasikara|fivanahana kristiana]] teto Madagasikara. Ahenoana olona maro mihira sy mizara feo (feo voalohany, faharoa, fahatelo ary fahefatra) ny zafindraony. Matetika ny hira [[Fifohazana (kristianisma malagasy)|fifohazana]] (ao amin' ny [[Prôtestantisma eto Madagasikara|fiangonana prôtestanta]]) izay tsy noforonin' ny Vazaha dia hira zafindraony. ==== Hiragasy ==== Fampisehoana atrehin' ny vahoaka, izay mitovitovy amin' ny [[tantara tsangana]] (na teatra) atao an-kira, ny [[hiragasy]], izay fitambaran' ny feon-javamaneno ([[trômpetra]], [[trômbônina]], [[lokanga]], sns) sy ny hira ary ny dihy mampiavaka ny kolontsain' ny faritra afovoan-tany eto Madagasikara, indrindra ny ao amin' ny faritra nentim-paharazana misy ny [[Merina]]. Atao ankalamanjana na anaty efitrano ny fampisehoana. Matetika dia mitafy [[malabary]] miloko mena marevaka sy mipataloha ny lehilahy mpanao hiragasy, fa ny vehivavy kosa mitafy [[Lamba (malagasy)|lamba]] sy akanjom-behivavy miloko mavokely na maitso. ==== '''Basesa''' ==== Karazan-dihy sy mozika malagasy mitovitovy amin' ny [[salegy]] ny [[basesa]], izay dihy nentim-paharazana mbola fanao any amin' ny faritra misy ny [[Betsimisaraka]]. Maro ny zavatra aseho rehefa mandihy basesa: ahodinkodina ny andilana ary somary miadana ny gadona. Ny lehilahy no mitarika ny hetsiky ny vehivavy mandritra ny fandihizana besesa. Ny [[angorodao]] sy ny [[pianô]], ary indraindray ny [[amponga]], no zavamaneno ampiasain' ny mpiangaly ny moeika basesa. ;Beko Karazan-kira malagasy ataon' ny [[Mahafaly]] sy ny [[Antandroy]] izay mampiavaka sy iombonan' ny kolontsain' izy ireo ny [[beko]]. Olona roa na telo indray mihira sady samy manana ny feony no miangaly azy io, amin' ny ankapobeny tsy arahina zavamaneno. Ny tonon' ity karazan' antsa ity dia matetika foronin' ny mpiangaly azy eo no ho eo. ;Malesa Dihy nentim-paharazana [[tsimihety]], any amin' ny [[Faritra Sofia]], tapany avaratra-andrefan' i Madagasikara ny [[malesa]], izay fanao amin' ny lanonana isankarazany. Mandihy miaraka ny lehilahy sy ny vehivavy izay mifampitan-tanana sy samy misikina lambahoany, ka ny vehivavy no eo aloha. ;Kaoitry Dihy malagasy mifantoka amin' ny fanetsahana ny [[fitombenana]] sy ny [[andilana]] ny [[kaoitry]], izay avy any amin' ny faritra avaratra-andrefan' ny Nosy. Indraindray dia heverina ho zana-karazan' ny [[salegy]], na dia manana ny mampiavaka azy manokana aza ny kaoitry. ;Batrelaky Mozika sy dihy nentim-paharazana malagasy avy any atsimo-atsinanan' i Madagasikara ny batrelaky. Atao amin' ny angorodao, ny gitara, ny gitara beso ary ny amponga ity mozika ity. ;Vakisaova Karazan-tononkira [[tsimihety]] miady rima ary mitanisanisa zavatra mitovy amin' ny rôngo [[sakalava]] ny [[sôva]] na ny vakisaova. ;Banaike Karazana dihy sy hira nentim-paharazana malagasy any amin' ny faritra atsimo ny [[banaike]], izay aseho amin' ny lanonana na fety sasany. Fiangaliana mozika manana gadona ampiarahina amin' ny fihetsiketsehan' ny vatana, indrindra ny tongotra sy ny tanana izy io. ;Mangaliba Karazana mozika sy dihy nentim-paharazana malagasy, avy any amin' ny faritra atsimo-atsinanan' i Madagasikara, ny [[mangaliba]]. Mampiavaka azy ny gadona mahasarika sy ny feonkira izay matetika atao amin’ ny zava-maneno nentim-paharazana ([[amponga]], [[kipantsona]], [[Kabosy|kabôsy]], [[sodina]]). === Zavamaneno malagasy === ;Ambio Zavamaneno malagasy vita amin' ny hazo mafy roa izay mikarantsana rahefa ampifampikapohina ny ny [[ambio]]. ;Amponga Ny [[amponga]] dia zavamaneno velezina vita amin' ny vata poaka aty miendrika barîka na kodiarana (vatany), nanenjanana [[hoditra]] na zavatra manify hafa manarona ny vavany iray na roa, izay kapohina amin' ny rantsan-tanana na amin' ny felan-tanana na amin' ny tapa-kazo kely (fively) natokana ho amin' izany, ka mety mikarantsana na midoboka ny feony izay lasa mafy noho ny fisian' ilay vatany mpanamafy feo. ;Atranatrana Ny [[atranatrana]] dia [[zavamaneno velezina]] vita amin' ny tapa-kazo fisaka maromaro (dimy ka hatramin' ny fito), velezina eo ambony ranjo na fe. Any amin' ny [[Bara]] no mbola mampiasa azy. Tsy mitovy habe ireo tapa-kazo ireo nefa alahatra arakaraka ny halavany. Araka ny fanao nentim-paharazana dia natokana ho an' ny vehivavy ny atranatrana. ;Belamaky Ny belamaky dia [[zavamaneno]] manambatra ny endrika aman' asan' ny [[Kabosy|kabôsy]] lehibe (toy ny [[zavamaneno misy tadiny]]) sy ny an' ny [[amponga]] mikarantsana (toy ny [[zavamaneno velezina]]). Olona telo no ilaina amin' ny fandrindrana ny fanenony: ny voalohany mamindrafindra ny rantsan-tanany eo amin' ny tahon' ilay zavamaneno, arakaraka ny [[haavom-peo]] ilaina amin' ny famoahana ny feon-kira sy ny [[rindram-peo]], ny faharoa mikitika ny tadiny telo ary ny fahatelo kosa mively ny vatany mba hanome ny gadona. ;[[Jejy voatavo]]: ;Kabosy Zavamaneno [[Madagasikara|malagasy]] mitovy endrika amin' ny [[gitara]] ny kabosy saingy kely kokoa. ;[[Katsà]] na [[Faray]] ; ;[[Kililioka]]: ;[[Langoraony]]: '''Lokanga''' Zavamaneno fahita eto [[Madagasikara]] izay avy amin' ny foko [[Bara]] ny [[lokanga]] malagasy. Mitovitovy amin' ny lokangam-bazaha ny lokanga malagasy saingy telo ny isan' ny tadiny. '''Marovany''' Zavamaneno mitovy amin' ny [[valiha]] ny [[marovany]] nefa lehibe sady misy tadiny maro noho ny valiha.   '''Sodina''' Ny [[sodina]] dia zavamaneno tsofina amin' ny vava, miendrika fantsona mahitsy, misy lavaka milahatra manaraka ny halavany izay tampenana manontolo amin' ny rantsan-tanana afa-tsy ny iray izay avela hivoha mba hivoahan' ny [[haavom-peo]] tiana ho heno. ;[[Sosoly]]: '''Taralila''' Karazana [[angorodao]] fahita any amin' ny faritry ny [[Betsimisaraka]], ny [[taralila]]. ;[[Tsikadraha]]: ;Valiha Zavamaneno [[Madagasikara|malagasy]] vita amin' ny [[volotsangana]], miendrika [[varingarina]] sady misy tadiny maro manaraka ny andavany ny [[valiha]]. === Sarimihetsika === === Tantara an-tsary === = Tao = === Tao-trano === === Nahandro === Jereo ny pejin' ny [[sakafo malagasy]] raha te hahafantatra bebe kokoa ianao. == Fitafy sy fihaingoana == ;Lamba Fitafy nentindrazana fahita amin' ny faritra maro ao Madagasikara ny [[lamba]]. Misy karazany maro araky ny akora nanamboarana azy sy ny didiny izy io. ;[[Lambahoany]]: ;[[Malabary]]: ;[[Masonjoany]] == Kilalao == === Kilalaon-tsaina === ==== Fanorona ==== Lalaon-tsaina nenti-paharazana malagasy ny [[fanorona]]. Olon-droa no mifanandrina amin' izany ary mandany ny vaton' ilay mpifanandrina ny tanjona. Rehefa maty kosa ilay mpifanandrina iray, dia azo avela, koa dia miroso amin' ny fomba filalaovana antsoina hoe "vela" ny mpifanandrina roa, mba ahafahan' ilay maty tamin' ny voalohany ho afa-bela. ==== Katro ==== : ==== Ankamantatra ==== Fanabeazana miendrika fialamboly ny [[ankamantatra]]. Nentina hamporisihina ny ankizy izy ireny handinika ny tontolo manodidina azy: Hisarika ny sainy handinika ny fahamarinan' izay nolazaina. Ohatra ity ankamantatra ity: "Tanora banga, antitra vao boribory". Valiny: "Volana". Voakitika ny sainy handinika momba ny [[volana]]. === Kilalaon' ny ankizy === ;[[Tsikonina]]: ;Tsobato Kilalao nentim-paharazana malagasy ny [[tsobato]]. Vatokely dimy no ilaina ary misy dingana maromaro arahina ka ampifamenoina ny isa azo ka arakaraka ny isa tratrarina nifanarahana no atao isa farany. Izay mahafeno io isa nifanarahana io voalohany no mpandresy. == Fanatanjahantena == === Haiady === ==== Diamanga ==== Haiady malagasy mifantoka amin' ny daka ny [[diamanga]]. ==== Moraingy ==== [[Sary:Moraingy fighting Madagascar sport.jpg|vignette|196x196px|[[Moraingy]]]] Karazana haiady nentim-paharazana malagasy ampiasana ny hondry sy ny tongotra ny [[moraingy]] na morengy. Haiady fanao eran' i Madagasikara ny moraingy, indrindra any amin' ny faritra amorontsiraka avaratra sy atsinanana. === Fanatanjahan-tena hafa === ==== Savika ==== Karazana [[tolon' omby]] ao amin' ny fanaon' ny [[Betsileo]] ny [[savika]]. == Jereo koa == * [[Lisitry ny lalao amin' ny teny malagasy]] * [[Lisitry ny kilalao amin' ny teny malagasy]] * [[Lisitry ny zavamaneno malagasy]] * [[Lisitry ny karazan-kira sy gadona ary dihy malagasy]] * [[Lisitry ny mpihira malagasy]] * [[Fivavahana eto Madagasikara]] * [[Lisitry ny gazety ao Madagasikara|Lisitry ny gazety eto Madagasikara]] * [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]] * [[Fiteny eto Madagasikara]] * [[Foko eto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] * [[Tanàna any Madagasikara|Tananàn' i Madagasikara]] * [[Pôlitika eto Madagasikara]] * [[Kolikoly eto Madagasikara]] == Rohy ivelany == *[http://www.ratsimandresy.org/mus_art.html Pejy natokana ho an'ny Mozika Malagasy] *[http://fitafiana-malagasy.skyrock.com/1.html Fikarohana momba ny fitafy malagasy nataon'ny mpianatry ny Alliance Française] {{Wayback|url=http://fitafiana-malagasy.skyrock.com/1.html |date=20170125172825 }} *[http://www.macp.gov.mg/ny-fitafy-malagasy/ Fitafy malagasy ao amin'ny Tranonkalan'ny Ministeran'ny Kolontsaina] {{Wayback|url=http://www.macp.gov.mg/ny-fitafy-malagasy/ |date=20170629143333 }} * [https://kilonga.com/2015/03/17/ireo-kilalao-malagasy-mbola-tianny-zanantsika-ankehitriny/ Kilalao malagasy ao amin'ny Kilonga.com] {{Wayback|url=https://kilonga.com/2015/03/17/ireo-kilalao-malagasy-mbola-tianny-zanantsika-ankehitriny/ |date=20160722125632 }} [[Sokajy:Kolontsaina]] s8bwru0mtyeg0m2jals17ajbe8pe812 1145636 1145635 2026-06-29T12:45:39Z Axellefi1 39722 /* Soatoavina */ Fanapiana teny 1145636 wikitext text/x-wiki [[Sary:Hira gasy musicians 2008.jpg|vignette|367x367px|[[Hiragasy]]]] Teny fampidirana Ny '''kolontsaina malagasy''' dia [[Kolontsaina|kolontsain]]' ny [[Malagasy (vahoaka)|vahoaka malagasy]] izay isan-karazany noho ny fisian' ny [[Vondrom-poko|foko]] samihafa ao aminy sady ahitana taratra ny andiam-pifindra-monina nifanesy avy any ivelany nankaty [[Madagasikara]], indrindra ny avy any [[Azia Atsimo-Atsinanana]] sy [[Afrika Atsinanana]]. Izany kolontsaina izany koa dia ahitana singa avy any [[Azia Andrefana]] sy avy any [[Eorôpa]]. Anisany mandrafitra ny kolontsaina malagasy ny [[Fiteny malagasy|fiteniny]] izay miseho amin' ny endrika [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] maro, ny [[Fivavahana eto Madagasikara|finoana sy ny fivavahany]], na [[Fivavahan-drazana malagasy|nentim-paharazana]] izany na nampidirina teto, ny [[Zavakanto|zavakantony]], ary ny fomba amam-panaony. == Foko eto Madagasikara == Ny [[foko eto Madagasikara]] dia vondron' olona heverina fa iray faritra niaviana, nanana fandaminana ara-pôlitika iraisany na nitoviany tamin' ny vanimpotoana faha mpanjaka, manana ny fomba fitenenany ny [[teny malagasy]] izay atao hoe fitenim-paritra, sns. === Vondrom-poko ao avaratra === Ny [[Antankarana]] sy ny [[Tsimihety]] ary ny [[Betsimisaraka]] no vondrom-poko any avaratra. Ao amin' ny tendro avaratra amin' i Madagasikara no ahitana ny Antankarana, ao amin' ny [[Faritanin' Antsiranana]]. Any amin' ny faritra avaratra-andrefana eto Madagasikara no ahitana ny [[Tsimihety]] na Antandroña, ao amin' ny [[faritanin' i Mahajanga|faritanin' i]] Mahajanga ao amin'ny faritra Sofia. Ny [[Betsimisaraka]] kosa dia foko ao amin' ny lemaka manaraka ny morontsiraka atsinanana, voafaritry ny reniranon' i [[Bemarivo]] ao avaratra sy ny onin' i [[Mananjary (renirano)|Mananjary]] any atsimo. === Vondrom-poko ao andrefana === Ny [[Sakalava]], ny [[Makoa (malagasy)|Makoa]], ny [[Masikoro]], ary ny [[Vezo]] no vondrom-poko ao andrefana. Ny Sakalava dia foko monina amin' ny tany midadasika dia midadasika any amin' ny tapany atsimo-andrefana sy andrefana ary avaratra-andrefan' i Madagasikara, eo anelanelan' [[Ampasimena]] any avaratra, sy [[Toliara]] any atsimo. Ny [[Makoa (malagasy)|Makoa]] dia foko monina ao amin' ny morontsiraka avaratra andrefan' i Madagasikara. Indraindray izy ireo dia heverina ho zana-pokon' ny Vezo, izay foko ao anatin' ny Sakalava. Foko moninina any amin' ny morontsiraka atsimo-andrefan' i Madagasikara ny [[Vezo]], izay mivelona indrindra amin' ny fanjonoana an-dranomasina. Heverina ho ao amin' ny vondrom-poko [[Sakalava]] ny Vezo. Ny [[Masikoro]] kosa dia foko any amin' ny morontsiraka atsimo andrefan' i Madagasikara izay mivelona indrindra amin' ny fiompiana sy ny fambolena. === Vondrom-poko ao afovoan-tany === Ny [[Merina]], ny [[Sihanaka]], ny [[Betsileo]], ny [[Zafimaniry]], ary ny [[Bara]] no vondrom-poko ao afovoan-tany. Ny Merina dia foko monina eo amin' ny tampon-kavoana voafaritry ny tanin' i Vonizongo ao avaratra, ny tendrombohitr' [[Ankaratra]] ao atsimo, ny reniranon' i [[Sakay]] ao andrefana, ary ny tandavan-tendrombohitr' Angavo ao atsinanana. Ny [[Sihanaka]] dia foko monina manodidina ny [[farihin' Alaotra]], voafaritry ny renirano [[Bemarivo]] Ambony sy Tampoketsa Atsimo ao avaratra, ny renirano [[Mahajamba]] Ambony ao andrefana, ary ireo havoana misy ny [[Bezanozano]] sy ny ala ao atsinanana. Ny [[Bezanozano]] dia foko ao amin' ny tany lemaka manodidina an' i [[Mangoro]], voafaritry ny tany onenan' ny foko [[Sihanaka]] ao avaratra, ny [[Betsimisaraka]] ao atsinanana, ary ny Merina ao andrefana. Ny [[Betsileo]] dia foko lehibe ao amin' ny toerana faritan' ny ony Mania ao avaratra, ny tanin' ny Tanala ao atsinanana, ny tendrombohitr' Andringitra ao atsimo, ary ny tandavan-tendrombohitr' i Bongolava ao andrefana, izany hoe ao amin' ny [[Faritanin'i Fianarantsoa|Faritanin' i Fianarantsoa]]. Ny [[Zafimaniry]] dia foko monina ao amin' ny tapany atsimo atsinanan' ny faritra afovon' i Madagasikara, izay azo heverina ho zana-pokon' ny [[Betsileo]], nefa mifanakaiky [[kolontsaina]] koa amin' ny [[Tanala]]. Ny [[Bara]] dia foko monina amin' ny toerana midadasika voafaritry ny renirano [[Zomandao]] any avaratra, ny faritra onenan' ny Tanala any atsinanana, ny ony [[Onilahy (renirano)|Onilahy]] any atsimo andrefana, ary ny tangoron-tendrombohitra Analavelona ao andrefana sy avaratra-andrefana. === Vondrom-poko ao atsinanana === Ny [[Antambahoaka]], ny [[Antefasy]], ny [[Zafisoro]], ny [[Antemoro]], ny [[Antesaka]], ny [[Tanala]] no vondrom-poko any atsinanana. Ny Antambahoaka dia foko iray ao atsimo-atsinanan' i Madagasikara, eo anelanelan' i Sakaleona sy [[Namorona]]. I [[Mananjary]] no tanan-dehibe any. Ny [[Antefasy]] dia foko ao amin' ny faritra manodidina an' i [[Farafangana]]. Eo anelanelan' i [[Manampatrana|Manampatra]] sy Mananara Atsimo izy ireo. Ny [[Zafisoro]] dia foko hita betsaka ao amin' ny [[distrikan' i Farafangana]]. Heverina ho zana-pokon' ny [[Antefasy]] ny Zafisoro. Ny [[Antemoro]] dia foko ao amin' ny faritra [[Faritra Fitovinany|Fitovinany]]. Nampalaza ny foko Antemoro teo amin' ny tantara ny fanoratana ny [[Sorabe]]. Eo anelanelan' i [[Namorona]] sy [[Manampatrana]] no fonenany. Ny [[Antesaka]] dia foko eo anelanelan' i [[Mananivo]] ao avaratra, Itomampy sy Ionaivo ao andrefana, ary Lavibola ao atsimo. Tanàna lehibe ao aminy dia i [[Vangaindrano]] sy i Midongy Atsimo. Ny [[Tanala]] dia foko ao amin' ny faritra misy ny havoanan' [[Ikongo]], voafaritry ny tanin' ny Betsileo ao andrefana, ny Betsimisaraka sy ny Antambahoaka sy ny Antemoro ary ny Antefasy ao atsinanana, ary ny ony [[Manampatrana]] ao atsimo. === Vondrom-poko ao atsimo === [[Sary:Mahafaly tomb painted carved south Madagascar.jpg|vignette|Fasana [[mahafaly]]]] Ny [[Mahafaly]], ny [[Antandroy]] ary ny [[Antanosy]] no vondrom-poko any atsimo. Ny Mahafaly dia foko monina amin' ny [[lembalemba]] midadasika eo anelanelan' ny ony [[Onilahy (ony)|Onilahy]] sy [[Menarandra]], any amin' ny [[faritra Atsimo-Andrefana]]. [[Sary:Antandroy traditional dancing.jpg|vignette|Mpandihy [[Antandroy|tandroy]]]] Ny [[Antandroy]] dia foko ao amin' ny tendron' i Madagasikara atsimo indrindra monina amin' ny tany eo anelanelan' ny ony [[Menarandra]] ao andrefana sy [[Mandrare]] ao atsinanana ary ny havoana Vohimainty ao avaratra. Ny [[Antanosy]] dia foko ao amin' ny tendron' i Madagasikara atsimo-atsinanana indrindra, ao amin' ny [[faritra Anosy]] eo anelanelan' i [[Masianaka]] sy [[Mandrare]] no misy azy betsaka indrindra, nefa ahitana azy koa ny tanàna toa an' i [[Bezaha]] sy i [[Vatolatsaka]] (ao amin' ny [[distrikan' i Betioky-Atsimo]]) ary any [[Bereketa]] ([[distrikan' i Sakaraha]]). == Fiteny eto Madagasikara == Maro ny fiteny tenenin' ny mponin' i Madagasikara, izay tsy Malagasy daholo fa misy vahiny koa. Ny [[fiteny malagasy]] no be mpahalala indrindra, manaraka izany ny [[fiteny frantsay]] sy ny [[fiteny anglisy]]. Misy [[Fiteny kômôriana|mpiteny kômôriana]], [[Fiteny gojaraty|mpiteny gojaraty]], [[Fiteny indo-ariana|mpiteny hindoa]], [[Fiteny arabo|mpiteny arabo]] ary [[Fiteny sinoa|mpiteny sinoa]] koa eto Madagasikara. === Ny fiteny malagasy === Ny fiteny malagasy, izay [[Fiteny ôfisialy|fiteny ôfisiali]]<nowiki/>n' i Madagasikara, dia ao amin' ny sampam-piteny [[Fiteny aostroneziana|aostrônezianina]]. Araka ny antontanisan' ny [[Akademia Malagasy|Akademia malagasy]] dia ny 83,61&nbsp% dia tsy miteny afa-tsy ny teny malagasy. Miseho amin' ny endrika fitenim-paritra maro ny fiteny malagasy, dia ny [[fiteny bara]], ny [[fiteny betsimisaraka atsimo]], ny [[fiteny betsimisaraka avaratra]], ny [[fiteny masikoro]], ny [[fiteny merina]], ny [[fiteny sakalava]], ny [[fiteny tandroy-mahafaly]], ny [[fiteny tanosy]], ny [[fiteny antankarana]], ny [[fiteny tsimihety]], sns. === Fiteny vahiny === ==== Ny fiteny frantsay ==== Ny fiteny frantsay dia fiteny ôfisialy faharoa izay tenenin' ny 20&nbsp;%n' ny Malagasy (miisa 4&nbsp;983&nbsp;000). Araka ny antontanisan' ny [[Akademia Malagasy|Akademia malagasy]] dia ny 0,57&nbsp;%n' ny Malagasy no miteny frantsay fotsiny, ny 15,87&nbsp;% miteny frantsay tsindraindray, ary ny 83,61&nbsp;% dia tsy miteny afa-tsy ny teny malagasy. Mpikambana ao amin' ny vondron-tany miteny frantsay (''Organisation Internationale de la Francophonie'') i Madagasikara. Tsy mitovy amin' ny zava-misy ao [[Afrika atsimon' i Saharà|Afrika atsimon' i Sahara]] ny eto Madagasikara, satria ny fiteny frantsay eto Madagasikara dia tsy nanjary teny ifaneraseran' ny samy Malagasy fa nijanona ho fitaovana enti-mifandray sy mifanakalo amin' ny any ivelany ampiasain' ny vitsy anisa. Tsy mila miteny frantsay ny samy Malagasy raha hifampiresaka na dia lazaina fa mbola misy ny tsy mifankahazo amin' ny fampiasana ny fitenim-paritra, ka isan' ny antony tsy mampisy ezaka hifehezana ny teny frantsay izany. ==== Ny fiteny anglisy ==== Ny fiteny anglisy dia fiteny ôfisialy tamin' ny taona 2007 - 2010. Vitsy dia vitsy ny toeram-pampianarana teny anglisy ary ny ankamaroan' ny sekoly (indrindra ny sekolim-panjakana) dia tsy manana mpampianatra teny anglisy. Vitsy ny Malagasy mianatra teny anglisy, izay manao izany hifandraisany amin' ny vahiny any ivelany na ny mpizaha tany, na koa mba hahazoany mamaky tahirin-kevitra voasoratra amin' io fiteny io. Olona latsaky ny 5&nbsp;000 no miteny anglisy eto Madagasikara. ==== Fiteny hafa ==== Fitenim-pivavahana ny [[fiteny arabo]] eto Madagasikara ka ny [[Finoana silamo|mpino silamo]] no mampiasa izany fiteny izany. Ny fikarohana nataon' ny ''[[Pew Research Center]]'' tamin' ny taona 2010 dia manambara fa ny 1,1&nbsp;%n' ny mponina eto Madagasikara dia Silamo. Ny ''The World Factbook - Madagascar'' kosa dia nanambara fa 7&nbsp;% izany. Tsy ny mpino silamo rehetra anefa no mahafehy ny fiteny arabo. == Fiarahamonina sy fomba amam-panao == === Soatoavina === ; Fihavanana Ny [[fihavanana]] dia endriky ny fifandraisana eo amin' ny [[fiarahamonina malagasy]] izay mivoy ny fifanampiana sy ny fifandeferana ary ny firaisan-kina anjakan' ny filaminana. Amin' ny heviny mifintina dia manondro ny fifandraisan' ny olona iray fianakaviana ny fihavanana. Zava-dehibe izany amin'ny Malagasy ary izany dia anisan'ny antony namoronana ny ohabolana manao hoe "Aleo very tsikalakalam-bola toy izay very tsikalakalam-pihavanana"; manadanja ny havana nohon'ny harena. ; Fatidra Ny [[fatidra]] dia fifanekena ataon' ny olona roa tsy misy rohim-pihavanana, nefa te hanova ny fifandraisany maha mpinamana tsotra na maha mifankahalala tsotra azy ho fifandraisana hamafisina amin' ny alalan' ny fandatsahana sy fisotroany ny ran' izy roa tonta, ka lasa fifandraisan' ny iray tampo izany fifandraisan' ny mpifatidra izany ary tsy tokony hifanao ratsy. ; Ziva Ny [[ziva]] dia fihavanana nataon' ny razambe taloha. Saika mazana dia mpiziva avokoa no niavian' ny fihavanan' ny Malagasy manontolo. Ny ompa ifanaovan' ny mpiziva dia sangy anehoany ny fifankatiavany. Ny foko mpiziva dia tsy maintsy mifanampy, ohatra : Betsileo sy Antaisaka === Fomba amam-panao === ; Sambatra Ny [[sambatra]] dia famoran-jaza faobe atao any amin' ny faritra sasantsasany eto [[Madagasikara]], indrindra any amin' ny foko [[antambahoaka]], mba hahafahan' ny zazalahy hiditra ho isan' ny lehilahy eo amin' ny fiarahamonina misy azy. Isaky ny fito taona mandritra ny efatra herinandro no anatanterahana izany. ;Joro Ny [[joro]] dia sorona sy vavaka atao hangataham-pitahiana amin' ny [[zanahary]] sy amin' ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]] mba hahazoana orana sy hahatonga ny fambolena ary fiompiana hahavokatra be, ny tsy hampisy mpisompatra sy mangalatra ny biby fiompy, indrindra ny [[omby]]. Angatahina mandritra ny joro koa ny fahasalamana sy ny fitomboan' ny zaza ary ny fahela-velon' ny olon-dehibe. Misy ny fafaovana sorona omby atao fanatitra. Fotoam-pifaliana mety maharitra hatramin' ny telo andro izany ho an' ny mpiara-monina. ; Famadihana Anisan' ny [[fomban-drazana]] iray mampiavaka ny Malagasy ny [[famadihana]]. Ny famadihana dia fety atokan' ny Malagasy hahatsiarovana ireo efa maty, anehoana ny fifandraisana mbola misy eo amin' ny velona sy ny maty, izany hoe anehoana ny fanajàna sy fanomezana hasina ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]]. Atao amin' izany ihany koa ny fangataham-pitahiana amin' ny razana. Fotoana ahazoan' ny fianakaviana mifankahita koa izy io. ; Dina Ny [[dina]] dia fanambaràna ampahibemaso ombam-pianianana fa tsy hivadika amin' ny teny nomena. Dina koa no iantsoana ny fitsipi-pifehezana ny fiarahamonina neken' ny besinimaro. ;Velirano Ny [[velirano]] dia fianinana atao ampahibemaso mba tsy hampisy ny hitsoaka amin' ny zavatra nifanarahana, amin' ny baiko nekena fa hotanterahina. Tamin' ny vanimpotoana faha mpanjaka dia maha tapa-doha ny fivadiham-belirano. == Finoana sy fivavahana == Mpivavaka ny ankamaroan' ny Malagasy ka ny maro amin' ireo dia manaraka ny [[Fivavahan-drazana malagasy|fivavahan-drazana]] sy ny mampifangaro izany amin' ny fivavahana hafa, ao koa ny [[Kristianisma eto Madagasikara|kristianisma]] sy ny [[Finoana silamo eto Madagasikara|silamo]] sy ny fivavahana hafa. === Ny fivavahan-drazana malagasy === Ny [[fivavahan-drazana malagasy]] dia ny [[fivavahana]] sy ny finoana narahin' ny [[Ntaolo]] malagasy, izay mifototra indrindra amin' ny fivavahana amin' i [[Zanahary]] sy ny fanahin' ireo [[Razana (finoana malagasy)|razana]] efa maty. Mihoatra ny 52&nbsp;%n' ny mponina no manaraka ny fivavahan-drazana. Tsy misaraka amin' ny tontolon' ny velona ny tontolon' ny razana ka izany no ahitana Malagasy manao fomba isan-karazany amin' ny fanamboaram-pasana sy amin' ny fanatanterahana ny [[famadihana]]. Ireto avy ny zavatra inoan' ny Malagasy mandala ny fivavahan-razana ho manana ny hasiny: ny [[Sampy (malagasy)|sampy]], ny ody, ny hazomanga, ny vatolahy, ny karazan-kazo sasany, ny karazam-biby sasany (toy ny [[omby]]). Ireto ny zavatra tsy hita maso nefa inoany fisiana: ny Zanahary, ny fanahin' ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]], ny kalanoro, ny [[tromba]], ny [[avelo]], ny [[matoatoa]]. Mba ho fanajana an' ireo fanahy ireo dia manatanteraka [[fanatitra]] sy sorona, ny Ntaolo malagasy. Ho fanajana ireo havany efa maty dia manao famadihan-drazana na manao asa lolo ny Malagasy. Ny misahana ny fandraharahana ny fifandraisana amin' ireo fanahy tsy hita maso ireo dia ny mpisorona, ny mpitan-kazomanga ary ny [[ombiasa]]. Inoan' ny Ntaolo malagasy ho manana hery miafina manimba ny [[Mosavy|mpamosavy]]. Manatona [[Fanandroana malagasy|mpanandro]] koa ny Malagasy, izay mino ny fisian' ny atao hoe [[vintana]], raha hanao zavatra mba hahaizany ny fotoana mety anatanterahany ny zavatra kasainy hatao sy ny fombafomba tokony hatao, ka mety misy ny [[ala faditra]]. Manatona [[Sikidy malagasy|mpisikidy]] koa ny Ntaolo malagasy raha te hahafantatra ny marina ny amin' ny zava-mitranga eo amin' ny fiainany. === Ny kristianisma === Ny 41&nbsp;%n' ny Malagasy dia [[Kristianisma ao Madagasikara|Kristiana]], araka ny tatitry ny ''US Departement of State'' tamin' ny taona 2011. Hita avokoa ireo sampan' ny fivavahana kristiana toy ny [[Fiangonana nohavaozina]] sy ny [[Loteranisma eto Madagasikara|Fiangonana loterana]] sy ny [[Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (Madagasikara)|Fiangonana katôlika]] sy ny [[Adventisma|Fiangonana adventista]] sy ireo [[Evanjelisma eto Madagasikara|Fiangonana evanjelika]] tsy mitsaha-mihamaro. Miezaka ny hampitombo isa ny fiangonany ny [[Fiangonana Ôrtôdôksa eto Madagasikara|Ôrtôdôksa]] sy ny [[Eklesia Episkopaly Malagasy|Anglikana]] sy ny hafa koa. Tamin' ny taona 1963 hatramin' ny 2004 dia niisa 72 ny "fikambanana ara-pinoana" voasoratra ao amin' ny lisitra ôfisialy tanan' ny fanjakana malagasy. Manodidina ny 200 any ho any ny isan' ny karazam-piangonana eto Madagasikara ka ny ankamaroan' ireo dia fiangonana vao niorina taty afara, dia ireo fiangonana evanjelika na ara-pilazantsara sy [[Pentekôtisma|pentekôtista]]. === Ny silamo === Ny [[Finoana silamo eto Madagasikara|silamo eto Madagasikara]] dia niorina tamin' ny taonjato faha-7. Nandray anjara betsaka tamin' ny fiforonan' ny kolontsain' ny Malagasy izany. Ny fikarohana nataon' ny ''[[Pew Research Center]]'' tamin' ny taona 2010 dia manambara fa ny 1,1&nbsp;%n' ny mponina eto Madagasikara dia Miozolmana. 7&nbsp;% kosa izany araka ny ''The World Factbook - Madagascar''. Ny ankamaroan' ny Miozolmana eto Madagasikara dia manaraka ny [[Sonisma|finoana silamo sonita]]. === Ny fivavahana hafa === Ny [[Bahaisma eto Madagasikara|bahaisma]] dia niorina teto Madagasikara tamin' ny tenatenan' ny taonjato faha-20 ka fahatanterahan' ny fikasan' i `Abdu'l-Bahá, mpitarika ny Bahay maneran-tany, izany, izay naniraka ireo mpanaraka ny [[finoana bahay]] handeha aty Madagasikara. Tonga teto Madagasikara tamin' ny taona 1953 ny mpisava lalana voalohany ka nisy ny Malagasy niova ho amin' izany finoana izany. Tamin' ny taona 1973 no nanaovana filazana ôfisialy ny fisian' ny fikambanana bahay eto Madagasikara. Milaza ny ''Association of Religion Data Archives'' tamin' ny taona 2005 fa 17&nbsp;900 no isan' ny mpino bahay eto Madagasikara. == Zavakanto == === Zavakanto amin' ny teny === ==== Hainteny ==== Sokajin-dahabolana malagasy ny [[hainteny]] na hain-teny izay hita indrindra ao amin' ny [[Merina]], miendrika [[tononkalo]] fohy iresahana zava-madinika aloha, avy eo mankany amin' ny tena lohahevitra, ka amin' ny alalan' ny fampifandraisana amin' ny fomba kanto ny [[voanteny]] araka ny endriny na ny heviny no ahatongavana amin' izany. Ny lohahevitra dia matetika momba ny fitiavana. ==== Angano ==== Fitantarana zavatra tsy nisy nefa namboarina ho toy ny nisy ary natao hanatsoahana fananarana, na fitantarana zava-nitranga tokoa, ny [[Angano malagasy|angano]]. Karazana lahabolana tsotra, lava ary miendrika [[tantara foronina]] noho ny dingana hita ao anatiny sy ny mpandray anjara ary ny olana sy ny vahaolana hita taratra ao amin' ny tantara ny angano. Nanabe ny taranany tamin' ny alalan' ny fitantarana angano amin' ny hariva ny Ntaolo malagasy. Isaky ny maheno angano ny ankizy dia manatsoaka lesona, mahalala zava-baovao momba ny fiainana. ==== Ohabolana ==== Fehezanteny mirakitra fahendrena fampiasa matetika ny [[ohabolana]]. Fitambaran' ny teny hoe ''ohatra'' sy ''volana'' ny teny hoe ''ohabolana''. Azo ampiasaina amin' ny fiainana andavanandro ny ohabolana, nefa tena fanaingoana [[kabary]] indrindra koa. Teo amin' ny [[Ntaolo]] malagasy dia haren-tsaina miampita amin' ny alalan' ny [[lovantsofina]], toy ny [[angano]], ny ohabolana. ==== Kabary ==== Lahateny atao amin' ny feo avo ka entina hampitana hafatra ary matetika ravahina amin' ny [[hainteny]] sy [[ohabolana]] sady atrehin' olona maro ny [[kabary]]. Samy nanana ny fomba nitrandrahany ny kabary ny Malagasy isam-paritra, ka izay no mahatonga ny famaritana azy somary maro amin' izao fotoana izao, fa saingy io no fototra ka miainga avy amin' io avokoa ny famaritana rehetra misy ankehitriny. ==== Sokela ==== Kabary voaravaka karazana [[hainteny]] ao amin' ny foko [[Betsileo]] eto [[Madagasikara]] ny [[sokela]]. ==== Tononkalo ==== Lahabolana na lahatsoratra natao andalana mifanarakaraka (na mifanaingintaingina) misy ngadona sy firindrana ary fitsipika mifehy ny fiafaran' ny andalana tsirairay mbamin' ny fomba hahakanto azy ny [[tononkalo]], sady miompana amin' ny lohahevitra iray izay natao hiantefa amin' ny saina sy ny fihetseham-po. === Seho an-tsehatra === ==== Tantara an-tsehatra ==== Tantara noforonina mba holalaovina an-tsehatra sy hojeren' ny olona ny [[tantara an-tsehatra]] na [[teatira]] na [[tantara tsangana]]. Niroborobo teto [[Madagasikara]] izy io teo aloha nefa very ny lazany ankehitriny. ==== Hatsikana ==== Karazana tantara fohy dia fohy, izay matetika atao an-tsehatra hampihomehy ny mpijery, ny [[hatsikana]]. === Hira sy dihy ary mozika === ==== Salegy ==== Mozika malagasy avy any amin' ny morontsiraka avaratra-andrefan' i [[Madagasikara]] ny ny [[salegy]], izay avy amin' ny mozika nentim-paharazana any amin' ny faritra manodidina an' i [[Mahajanga]] sy [[Antsiranana]]. ==== Baoejy ==== Karazana mozika avy any avaratr' i Madagasikara ny [[baoejy]] na bahoejy. Any amin' ny [[faritra Sofia]] no tena mampalaza ny baoejy izay efa miparitaka eran' ny Nosy. Ny [[angorodao]] sy ny [[kabosy]] ary ny [[hazolahy]] (karazana ambonga) no zavamaneno miaraka aminy. Efa misy koa ny mpanakanto no mitendry baoejy amin' ny [[gitara]]. ==== Kilalaky ==== Karazana gadona mozika sady dihy nentim-paharazana any amin' ny [[Sakalava]] ao amin' ny [[Faritra Menabe]] ny [[kilalaky]] izay miely koa manerana an' i [[Madagasikara]]. Ahitana dihy kilalaky ny fotoana ankalazana ny [[fitampoha]] any [[Belo-Tsiribihina|Belon' i Tsiribihina]]. Maro koa ny mpihira sy mpandihy kilalaky any amin' ny faritra hafa eo Madagasikara na dia tsy mponina avy any Menabe aza. ==== Tsapiky ==== Mozika sy dihy malagasy avy any amin' ny tapany atsimo-andrefan' i [[Madagasikara]] ny [[tsapiky]], izay manana gadona haingana kokoa noho ny mozika malagasy hafa rehetra. Teraka tamin' ny taompolo 1970 tao amin' ny faritr' i [[Toliara]] ity mozika ity. Tsy mifidy toerana na fotoana na antony hanaovana azy ny tsapiky: na any ambanivohitra, na eny an-tanàn-dehibe, na ankalamanjana na anaty faritra mifefy. ==== Zafindraony ==== Karazan-kira malaza any amin' ny faritry ny [[Betsileo]] ny [[Zafindraony (hira)|zafindraony]] izay voktry ny fiezahan' ny Malagasy hampifanaraka ny fomba fihira vazaha sy ny an' ny malagasy tamin' ny nidiran' ny [[Kristianisma eto Madagasikara|fivanahana kristiana]] teto Madagasikara. Ahenoana olona maro mihira sy mizara feo (feo voalohany, faharoa, fahatelo ary fahefatra) ny zafindraony. Matetika ny hira [[Fifohazana (kristianisma malagasy)|fifohazana]] (ao amin' ny [[Prôtestantisma eto Madagasikara|fiangonana prôtestanta]]) izay tsy noforonin' ny Vazaha dia hira zafindraony. ==== Hiragasy ==== Fampisehoana atrehin' ny vahoaka, izay mitovitovy amin' ny [[tantara tsangana]] (na teatra) atao an-kira, ny [[hiragasy]], izay fitambaran' ny feon-javamaneno ([[trômpetra]], [[trômbônina]], [[lokanga]], sns) sy ny hira ary ny dihy mampiavaka ny kolontsain' ny faritra afovoan-tany eto Madagasikara, indrindra ny ao amin' ny faritra nentim-paharazana misy ny [[Merina]]. Atao ankalamanjana na anaty efitrano ny fampisehoana. Matetika dia mitafy [[malabary]] miloko mena marevaka sy mipataloha ny lehilahy mpanao hiragasy, fa ny vehivavy kosa mitafy [[Lamba (malagasy)|lamba]] sy akanjom-behivavy miloko mavokely na maitso. ==== '''Basesa''' ==== Karazan-dihy sy mozika malagasy mitovitovy amin' ny [[salegy]] ny [[basesa]], izay dihy nentim-paharazana mbola fanao any amin' ny faritra misy ny [[Betsimisaraka]]. Maro ny zavatra aseho rehefa mandihy basesa: ahodinkodina ny andilana ary somary miadana ny gadona. Ny lehilahy no mitarika ny hetsiky ny vehivavy mandritra ny fandihizana besesa. Ny [[angorodao]] sy ny [[pianô]], ary indraindray ny [[amponga]], no zavamaneno ampiasain' ny mpiangaly ny moeika basesa. ;Beko Karazan-kira malagasy ataon' ny [[Mahafaly]] sy ny [[Antandroy]] izay mampiavaka sy iombonan' ny kolontsain' izy ireo ny [[beko]]. Olona roa na telo indray mihira sady samy manana ny feony no miangaly azy io, amin' ny ankapobeny tsy arahina zavamaneno. Ny tonon' ity karazan' antsa ity dia matetika foronin' ny mpiangaly azy eo no ho eo. ;Malesa Dihy nentim-paharazana [[tsimihety]], any amin' ny [[Faritra Sofia]], tapany avaratra-andrefan' i Madagasikara ny [[malesa]], izay fanao amin' ny lanonana isankarazany. Mandihy miaraka ny lehilahy sy ny vehivavy izay mifampitan-tanana sy samy misikina lambahoany, ka ny vehivavy no eo aloha. ;Kaoitry Dihy malagasy mifantoka amin' ny fanetsahana ny [[fitombenana]] sy ny [[andilana]] ny [[kaoitry]], izay avy any amin' ny faritra avaratra-andrefan' ny Nosy. Indraindray dia heverina ho zana-karazan' ny [[salegy]], na dia manana ny mampiavaka azy manokana aza ny kaoitry. ;Batrelaky Mozika sy dihy nentim-paharazana malagasy avy any atsimo-atsinanan' i Madagasikara ny batrelaky. Atao amin' ny angorodao, ny gitara, ny gitara beso ary ny amponga ity mozika ity. ;Vakisaova Karazan-tononkira [[tsimihety]] miady rima ary mitanisanisa zavatra mitovy amin' ny rôngo [[sakalava]] ny [[sôva]] na ny vakisaova. ;Banaike Karazana dihy sy hira nentim-paharazana malagasy any amin' ny faritra atsimo ny [[banaike]], izay aseho amin' ny lanonana na fety sasany. Fiangaliana mozika manana gadona ampiarahina amin' ny fihetsiketsehan' ny vatana, indrindra ny tongotra sy ny tanana izy io. ;Mangaliba Karazana mozika sy dihy nentim-paharazana malagasy, avy any amin' ny faritra atsimo-atsinanan' i Madagasikara, ny [[mangaliba]]. Mampiavaka azy ny gadona mahasarika sy ny feonkira izay matetika atao amin’ ny zava-maneno nentim-paharazana ([[amponga]], [[kipantsona]], [[Kabosy|kabôsy]], [[sodina]]). === Zavamaneno malagasy === ;Ambio Zavamaneno malagasy vita amin' ny hazo mafy roa izay mikarantsana rahefa ampifampikapohina ny ny [[ambio]]. ;Amponga Ny [[amponga]] dia zavamaneno velezina vita amin' ny vata poaka aty miendrika barîka na kodiarana (vatany), nanenjanana [[hoditra]] na zavatra manify hafa manarona ny vavany iray na roa, izay kapohina amin' ny rantsan-tanana na amin' ny felan-tanana na amin' ny tapa-kazo kely (fively) natokana ho amin' izany, ka mety mikarantsana na midoboka ny feony izay lasa mafy noho ny fisian' ilay vatany mpanamafy feo. ;Atranatrana Ny [[atranatrana]] dia [[zavamaneno velezina]] vita amin' ny tapa-kazo fisaka maromaro (dimy ka hatramin' ny fito), velezina eo ambony ranjo na fe. Any amin' ny [[Bara]] no mbola mampiasa azy. Tsy mitovy habe ireo tapa-kazo ireo nefa alahatra arakaraka ny halavany. Araka ny fanao nentim-paharazana dia natokana ho an' ny vehivavy ny atranatrana. ;Belamaky Ny belamaky dia [[zavamaneno]] manambatra ny endrika aman' asan' ny [[Kabosy|kabôsy]] lehibe (toy ny [[zavamaneno misy tadiny]]) sy ny an' ny [[amponga]] mikarantsana (toy ny [[zavamaneno velezina]]). Olona telo no ilaina amin' ny fandrindrana ny fanenony: ny voalohany mamindrafindra ny rantsan-tanany eo amin' ny tahon' ilay zavamaneno, arakaraka ny [[haavom-peo]] ilaina amin' ny famoahana ny feon-kira sy ny [[rindram-peo]], ny faharoa mikitika ny tadiny telo ary ny fahatelo kosa mively ny vatany mba hanome ny gadona. ;[[Jejy voatavo]]: ;Kabosy Zavamaneno [[Madagasikara|malagasy]] mitovy endrika amin' ny [[gitara]] ny kabosy saingy kely kokoa. ;[[Katsà]] na [[Faray]] ; ;[[Kililioka]]: ;[[Langoraony]]: '''Lokanga''' Zavamaneno fahita eto [[Madagasikara]] izay avy amin' ny foko [[Bara]] ny [[lokanga]] malagasy. Mitovitovy amin' ny lokangam-bazaha ny lokanga malagasy saingy telo ny isan' ny tadiny. '''Marovany''' Zavamaneno mitovy amin' ny [[valiha]] ny [[marovany]] nefa lehibe sady misy tadiny maro noho ny valiha.   '''Sodina''' Ny [[sodina]] dia zavamaneno tsofina amin' ny vava, miendrika fantsona mahitsy, misy lavaka milahatra manaraka ny halavany izay tampenana manontolo amin' ny rantsan-tanana afa-tsy ny iray izay avela hivoha mba hivoahan' ny [[haavom-peo]] tiana ho heno. ;[[Sosoly]]: '''Taralila''' Karazana [[angorodao]] fahita any amin' ny faritry ny [[Betsimisaraka]], ny [[taralila]]. ;[[Tsikadraha]]: ;Valiha Zavamaneno [[Madagasikara|malagasy]] vita amin' ny [[volotsangana]], miendrika [[varingarina]] sady misy tadiny maro manaraka ny andavany ny [[valiha]]. === Sarimihetsika === === Tantara an-tsary === = Tao = === Tao-trano === === Nahandro === Jereo ny pejin' ny [[sakafo malagasy]] raha te hahafantatra bebe kokoa ianao. == Fitafy sy fihaingoana == ;Lamba Fitafy nentindrazana fahita amin' ny faritra maro ao Madagasikara ny [[lamba]]. Misy karazany maro araky ny akora nanamboarana azy sy ny didiny izy io. ;[[Lambahoany]]: ;[[Malabary]]: ;[[Masonjoany]] == Kilalao == === Kilalaon-tsaina === ==== Fanorona ==== Lalaon-tsaina nenti-paharazana malagasy ny [[fanorona]]. Olon-droa no mifanandrina amin' izany ary mandany ny vaton' ilay mpifanandrina ny tanjona. Rehefa maty kosa ilay mpifanandrina iray, dia azo avela, koa dia miroso amin' ny fomba filalaovana antsoina hoe "vela" ny mpifanandrina roa, mba ahafahan' ilay maty tamin' ny voalohany ho afa-bela. ==== Katro ==== : ==== Ankamantatra ==== Fanabeazana miendrika fialamboly ny [[ankamantatra]]. Nentina hamporisihina ny ankizy izy ireny handinika ny tontolo manodidina azy: Hisarika ny sainy handinika ny fahamarinan' izay nolazaina. Ohatra ity ankamantatra ity: "Tanora banga, antitra vao boribory". Valiny: "Volana". Voakitika ny sainy handinika momba ny [[volana]]. === Kilalaon' ny ankizy === ;[[Tsikonina]]: ;Tsobato Kilalao nentim-paharazana malagasy ny [[tsobato]]. Vatokely dimy no ilaina ary misy dingana maromaro arahina ka ampifamenoina ny isa azo ka arakaraka ny isa tratrarina nifanarahana no atao isa farany. Izay mahafeno io isa nifanarahana io voalohany no mpandresy. == Fanatanjahantena == === Haiady === ==== Diamanga ==== Haiady malagasy mifantoka amin' ny daka ny [[diamanga]]. ==== Moraingy ==== [[Sary:Moraingy fighting Madagascar sport.jpg|vignette|196x196px|[[Moraingy]]]] Karazana haiady nentim-paharazana malagasy ampiasana ny hondry sy ny tongotra ny [[moraingy]] na morengy. Haiady fanao eran' i Madagasikara ny moraingy, indrindra any amin' ny faritra amorontsiraka avaratra sy atsinanana. === Fanatanjahan-tena hafa === ==== Savika ==== Karazana [[tolon' omby]] ao amin' ny fanaon' ny [[Betsileo]] ny [[savika]]. == Jereo koa == * [[Lisitry ny lalao amin' ny teny malagasy]] * [[Lisitry ny kilalao amin' ny teny malagasy]] * [[Lisitry ny zavamaneno malagasy]] * [[Lisitry ny karazan-kira sy gadona ary dihy malagasy]] * [[Lisitry ny mpihira malagasy]] * [[Fivavahana eto Madagasikara]] * [[Lisitry ny gazety ao Madagasikara|Lisitry ny gazety eto Madagasikara]] * [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]] * [[Fiteny eto Madagasikara]] * [[Foko eto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] * [[Tanàna any Madagasikara|Tananàn' i Madagasikara]] * [[Pôlitika eto Madagasikara]] * [[Kolikoly eto Madagasikara]] == Rohy ivelany == *[http://www.ratsimandresy.org/mus_art.html Pejy natokana ho an'ny Mozika Malagasy] *[http://fitafiana-malagasy.skyrock.com/1.html Fikarohana momba ny fitafy malagasy nataon'ny mpianatry ny Alliance Française] {{Wayback|url=http://fitafiana-malagasy.skyrock.com/1.html |date=20170125172825 }} *[http://www.macp.gov.mg/ny-fitafy-malagasy/ Fitafy malagasy ao amin'ny Tranonkalan'ny Ministeran'ny Kolontsaina] {{Wayback|url=http://www.macp.gov.mg/ny-fitafy-malagasy/ |date=20170629143333 }} * [https://kilonga.com/2015/03/17/ireo-kilalao-malagasy-mbola-tianny-zanantsika-ankehitriny/ Kilalao malagasy ao amin'ny Kilonga.com] {{Wayback|url=https://kilonga.com/2015/03/17/ireo-kilalao-malagasy-mbola-tianny-zanantsika-ankehitriny/ |date=20160722125632 }} [[Sokajy:Kolontsaina]] 4im4k7tz9lqftpku2r0iy3l8p6igg1y Itu 0 257502 1145776 1127751 2026-06-29T23:37:47Z HarryWurst 36292 1145776 wikitext text/x-wiki {{coord|-23.264170|-47.299170}} {{infobox tanàna |anarana = Itu |velarantany = 640 |fanjakana = [[São Paulo]] |isam-ponina = 175.568 |firenena = {{Brazila}} |ben'ny tanàna = |sary =Vista aérea de Itu 2021 01.jpg |saina = BrasaoItu.png }} [[File:SaoPaulo Municip Itu.svg|thumb|left|Itu]] '''Itu''' dia tanàna ao amin'ny fanjakana federaly tenan'i [[São Paulo]] ao amin'ny [[Brazila]]. == Jeografia == Ny isam-ponina dia 175.568 mponina. == Jereo koa == * [[Brazila]] ** [[São Paulo]] <references/> {{commonscat}} [[en:Itu, São Paulo]] [[fr:Itu (Brésil)]] [[sokajy:Tanàna ao São Paulo]] [[sokajy:Itu]] n8e8zxq0vsezg4anps1ypwwv6oc8xzf 1145780 1145776 2026-06-29T23:44:07Z HarryWurst 36292 1145780 wikitext text/x-wiki {{coord|-23.264170|-47.299170}} {{infobox tanàna |anarana = Itu |velarantany = 640 |fanjakana = [[São Paulo]] |isam-ponina = 175.568 |firenena = {{Brazila}} |ben'ny tanàna = |sary =Vista aérea de Itu 2021 01.jpg |saina = BrasaoItu.png }} [[File:SaoPaulo Municip Itu.svg|thumb|left|Itu]] '''Itu''' dia tanàna ao amin'ny fanjakana federaly tenan'i [[São Paulo]] ao amin'ny [[Brazila]]. == Jeografia == Ny isam-ponina dia 175.568 mponina. == Klioba baolina kitra == * [[Ituano FC]] == Jereo koa == * [[Brazila]] ** [[São Paulo]] <references/> {{commonscat}} [[en:Itu, São Paulo]] [[fr:Itu (Brésil)]] [[sokajy:Tanàna ao São Paulo]] [[sokajy:Itu]] 2g44sjpd8bpop9e8vxsuh1hflvn87ls 1145781 1145780 2026-06-29T23:46:31Z HarryWurst 36292 1145781 wikitext text/x-wiki {{coord|-23.264170|-47.299170}} {{infobox tanàna |anarana = Itu |velarantany = 640 |fanjakana = [[São Paulo]] |isam-ponina = 175.568 |firenena = {{Brazila}} |ben'ny tanàna = |sary =Vista aérea de Itu 2021 01.jpg |saina = BrasaoItu.png }} [[File:SaoPaulo Municip Itu.svg|thumb|left|Itu]] '''Itu''' dia tanàna ao amin'ny fanjakana federaly tenan'i [[São Paulo]] ao amin'ny [[Brazila]]. == Jeografia == Ny isam-ponina dia 175.568 mponina. Halavirana mankany amin'ny renivohitra [[São Paulo]]: 102 km == Klioba baolina kitra == * [[Ituano FC]] == Jereo koa == * [[Brazila]] ** [[São Paulo]] <references/> {{commonscat}} [[en:Itu, São Paulo]] [[fr:Itu (Brésil)]] [[sokajy:Tanàna ao São Paulo]] [[sokajy:Itu]] b20zvskz8dawzgel78mvidfbyqz49jc 1145782 1145781 2026-06-29T23:47:05Z HarryWurst 36292 1145782 wikitext text/x-wiki {{coord|-23.264170|-47.299170}} {{infobox tanàna |anarana = Itu |haavo = 583 |velarantany = 640 |fanjakana = [[São Paulo]] |isam-ponina = 175.568 |firenena = {{Brazila}} |ben'ny tanàna = |sary =Vista aérea de Itu 2021 01.jpg |saina = BrasaoItu.png }} [[File:SaoPaulo Municip Itu.svg|thumb|left|Itu]] '''Itu''' dia tanàna ao amin'ny fanjakana federaly tenan'i [[São Paulo]] ao amin'ny [[Brazila]]. == Jeografia == Ny isam-ponina dia 175.568 mponina. Halavirana mankany amin'ny renivohitra [[São Paulo]]: 102 km == Klioba baolina kitra == * [[Ituano FC]] == Jereo koa == * [[Brazila]] ** [[São Paulo]] <references/> {{commonscat}} [[en:Itu, São Paulo]] [[fr:Itu (Brésil)]] [[sokajy:Tanàna ao São Paulo]] [[sokajy:Itu]] 3pdn6ka4vlmxvd5mcljva9np5pzxqm7 Fomba fanamboarana toaka gasy 0 259427 1145634 1069791 2026-06-29T12:34:53Z Bienvenue Fidèle 40160 Famoronana lahatsoratra momba ny toaka gasy amin'ny ankapobeny 1145634 wikitext text/x-wiki Ny « Toaka gasy » dia ny zava-pisotro nentim-paharazana sy vita tanana eto Madagasikara. Natao indrindra tamin'ny alalan'ny ranom-pary voatoto sy nodidiana, ary matetika dia mahatratra 75 isan-jato ka hatramin'ny 80 isan-jato ny herin'ny alkaola ao anatiny. Harena ara-kolontsaina lehibe tokoa izy io, ary hita matetika amin'ireo fety sy fombafomba atao eny amin'ny faiarahamonina entina manome voninahitra ny Razana. == NY LANJAN'NY TOAKA GASY EO AMIN'NY KOLONTSAINA (Betsileo) == Ny olona efa maty izay atao hoe "Razana" izany hoe raha adika tsotra dia "Rà naha zaho ahy" , dia manana ny hasiny tokoa eo amin'ny kolontsaina Malagasy. Rehefa misy lanonana na koa fahafatesana, hasoavana sy ny fomban_dRazana maro dia tsimaintsy omena ny Razana, ary matetika eo amin'ny zoro avaratra antsinana no asiana izany, apetraka amin'ny kaopy na koa aidina manaraka ny rindrina, midika izany fa ny Razana no mihinana mialoha, ary fanajàna azy izany. Endrika finoana Malagasy izany satria asongadina ny hasina maha olona. Mifampizàra ny olona rehetra ary misotro avokoa izay afaka misotro. Rehefa tapitra ny lanonana na ny fivoriana dia esorina zaraina amin'ny fianakaviana rehetra ilay toaka (raha natao tanaty vera) ka miaraka amin'ny fiteny matetika hoe "Zagnahary tsa ela homana, miakàra amin'ny rojo volamena agnareo ko mipetraha egny ambolologny ny masoandro, ho zarainay ny tsa lany". == DINGANA VITSY ARAHINA REHEFA HANAMBOATRA TOAKA == FANOMANANA NY FARY : Rehefa matotra (matoa) ny fary dia tapahina ary esorina avokoa ireo raviny maina rehetra, tapahina madinika eo amin'ny iray na roa santimetatra eo ny hateviny, ary toy izany koa ny hafohiny. Manomana lavaka lehibe sahabo ho iray metatra mihodidina sy telo metatra midina ary tany mahery no asiana izany. Araraka ao anatin'io lavaka ireo ny fary potika ary totoina amin'ny hazo ho potika (Ny lavaka no antsoina hoe "Dango tany" ary ilay hazo no antsoina hoe "Akalo"). Rehafa tena potika tsara ireo fary ireo dia asiana rano sahabo ho 20 litatra (Tsy atao feno fary loatra ilay lavaka) , ary saromana tanteraka ilay izy ho ahotrika mandritra ny 15 andro eo ho eo. == NY FANAMBOARANA NY FARY HO LASA TOAKA == Rehefa vita ny fanakotrehana dia esorina ilay fary( misy volovolo maro sy miloko mainty na volondavenona na mena ny sasany), ary atao anaty Barika (Vilany fitanehana), miaraka amin'ny rano 20 litatra . Tanehina ho toy ny mahandro ilay fary misarona tsy misy rivotra tafiditra; ary asiana fantsona avy ao amin'ny barika (Roa metatra eo), ka rehefa mandevy ilay rano dia lasa ho vovodrano ka iny vovodrano iny no zary ho toaka . Marihina anefa fa tsimaintsy ampandalovina amin'ny rano mangatsiaka ny fantsona mba hampivadika rano ilay vovodrano) == FAHARETANY == Mety haharitra eo amin'ny Ora folo vao mahazo 20 litatra, na latsaka {{CLEFDETRI:Ny Toaka Gasy}} [[Sokajy:Toaka]] [[Sokajy:Kolontsaina malagasy]] fmrg33j0cr1lqe7a4m2v7jz6ava3hrp Sampy (malagasy) 0 261839 1145677 1116049 2026-06-29T17:22:36Z Axellefi1 39722 /* */ Fanapiana teny 1145677 wikitext text/x-wiki [[Sary:Sampy talisman idol Madagascar.jpg|vignette|Ny sampy tsirairay dia namboarina tamin-javatra samihafa.]] Ny '''sampy''' teo amin' ny [[Fivavahan-drazana malagasy|finoan-drazana malagasy]] dia [[ody]] vita amin' ny sary sokitra na tapa-kazo na tapa-javatra azo tsapain-tanana izay inoana fa mananan-kasina teo amin' ny [[Foko eto Madagasikara|foko]] maro teto [[Madagasikara]]. Fitambaran-javatra misy eny amin' ny natiora no anamboarana azy. Ny ody, izay karazana sampy ho an' ny isam-batan' olona, dia ninoana fa miaro na manome hery ny mpitondra azy na ny mpiravaka azy izay atao eny amin'ny tanana na vozona ary tsy esorina mihintsy fa ravahana hatrany. Hatramin' ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] ka hatramin' ny mpanjaka dia nanana ody. Ny sampy dia ninoana ho miaro ny mpiara-monina manontolo. Matetika dia nanana ny maha izy azy ny sampy tsirairay ka nanana ny trano sy ny anarany manokana ary ny mpikarakara azy manokana ary ihany koa ny fiarovana entiny. Amin' ny [[Faritra ara-pitantanana|faritra]] sasany eto [[Madagasikara]] dia atao hoe '''''mohara''''' na '''''moara''''' ny sampy izay matetika vita amin' ny [[tandroka]] (indrindra amin' ny tandrok' omby) na amin' ny tapa-kazo nomena endrika tandrok' omby. Ny mohara dia tandrok' omby nohaingoana vakana sady miampy fangaron-javatra toa jabora mainty (ditin-kazo, menaka, sns) anatsatohana zava-maranitra toy ny [[hety]] sady ahitana potika hodi-kazo sy poti-taolana koa. Azo vidina amin' ny tompony ny mohara ary azo lovaina koa. Matetika dia olona efa zokinjokiny no afaka mitana mohara fa ny tanoranora kosa tsy azo ampitehirizina azy raha tsy azo antoka ny fahaizany. == Fiforonan-teny == Izao no voasoratra ao amin' ny ''Rakibolana malagasy'' nosoratan' i [[Régis Rajemisa Raolison|Régis Rajemisa-Ralison]]:<blockquote>"Tany am-boalohany, fanafody nofonosina tapa-damba dia nasiana tady randrana lavalava mba hahazoana "misampina" azy, ka ny nikendren' ny [[ntaolo]] azy tamin' izany dia ny hiaro amin' ny [[valan' aretina]] toy ny [[sery]], [[kohaka]], aretin' andoha. Taty aoriana, zavatra (tapakazo) natao fitokiana sy hianteherana ka nivavahana: ''[[Kelimalaza|Ikelimalaza]] no nalaza indrindra tamin' ireo sampin' andriana''"<ref><small>[http://tenymalagasy.org/bins/teny2/sampy?w=sampy "Sampy]" in ''[http://tenymalagasy.org/bins/homePage Rakibolana malagasy sy Rakipahalalana momba an'i Madagasikara]''.</small></ref>.</blockquote> == Ny sampy malagasy amin' ny ankapobeny == === Ny sampy tamin' ny andron' ny Ntaolo === Ny sampy na ny mohara dia karazana [[ody]] fahita matetika any amin' ny faritra andrefana sy atsinanan' i [[Madagasikara]]. Inoan' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] maro ho miaro ny tompony sy ny manodidina azy ny sampy. Ny [[ombiasa]] na ombiasy no manamboatra azy mandritra ny fanatanterahana fombafomba fanasinana nolovana tamin' ny [[Razana (finoana malagasy)|Razana]]<ref><small>Gustave Julien, ''Notes d'histoire malgache,'' Tananarive, impr. G. Pitot et C°, 1927 Notice BNF n° FRBNF33059352.</small></ref><ref><small>Charles Renel, ''Les amulettes malgaches Ody et Sampy,'' Notice BNF n° : FRBNF43591087.</small></ref>. Nitana ny anjara toerany teo amin' ny fiainan' ny vahoaka sy faritra ary [[Foko eto Madagasikara|foko maro teto Madagasikara]] ny sampy na ny mohara nandritra ny taonjato maro. Tsy ny tompony ihany na olona sasantsasany ihany no ninoana fa mahazo fiarovana amin' ny sampy fa ny iray tanàna na ny tafika iray manotolo na ny vahoakan' ny mpanjaka manontolo. Matetika dia nanana [[anaran-tsamirery]] iantsoana azy ny sampy tsirairay. Miasa amin' ny lafim-piainanana rehetra ny sampy na mohara. Ninoana ho miaro amin' ny aretina izy ireo, miaro amin' ny [[Mosavy (finoana malagasy)|mosavy]], manasitrana [[fahamombana]], mampitombo harena sy mampahavokatra ny tany. === Ny sampy amin' izao fotoana === Vokatry ny fidiran' ny [[Kristianisma ao Madagasikara|kristianisma]] sy ny [[Finoana silamo eto Madagasikara|finoana silamo]] dia mihena ny isan' ny olona mitahiry sampy, nefa mitohy ihany ny fatahoran' ny Malagasy ny herin' ny sampy, na kristiana na miozolomana na mpanaraka fivavahana hafa. Ny antony dia ny fiheverana ny sampy ho fitaovana ampiasain' ny [[devoly]] na [[demony]] hanimbana ny olona sy hiankohofana aminy. Izany no nahatonga ny fitenenana hoe "mpanompo sampy" na dia tsy sampy araka ny hevitra hentitr' io teny io aza no lazaina fa ivavahan' ny olona fa zavatra hafa. Ankehitriny dia any amin' ireo faritra be [[Fiompiana omby|mpiompy omby]] eto Madagasikara no tena ahitana ny sampy na mohara: miravaka mohara ny mpangalatra omby ([[dahalo]]), toraka izany koa ny olona hiady amin' ny [[dahalo]]. Inoana mantsy fa tsy voan' ny balam-basy na ny lefona ny firavahana sampy, inoana ho manjary rano na rivotra ny balam-basy rehefa atifitra ny olona miambozona mohara. Inoana koa fa tsy mahomby ny fiarovan' ny sampy raha manota fady ny olona mitondra azy na arovana aminy. Mety tsy hahomby koa ny mohara raha kely hery ilay [[ombiasa]] nanolotra azy, na raha kely ny fananana lany nividianana azy. == Sampy teo amin' ny fanjakana merina == Tamin' ny taonjato faha-16 dia nahangona sampy niisa roa ambin' ny folo tamin' ny foko nanodidina azy ny mpanjaka merina [[Ralambo]] ka ninoana fa mahery dia mahery ireo sampy ireo. Novany ny fifandraisana nisy teo amin' ny sampy sy ny mpanjaka: taloha dia fitaovana teo ampelan-tanan' ny lehibem-poko ny sampy fa tamin' ny andron-dRalambo kosa dia nanjary [[Zanahary (finoan-drazana malagasy)|zanahary]] mpiaro ny mpanjaka sy ny fanjakany ny sampy. Ninoana ho nitohy hatrany izany fiarovava izany raha hajain' ny taranak' [[andriana]] rehetra ny sampy. Ireo sampy lehibe roa ambin' ny folo nangonin-Ralambo ireo dia ninoana fa nanamafy ny fahefana sy ny fankatoavam-bahoaka ny taranak' andriana tao Imerina<ref><small>Graeber, David (2007). ''[[:en:Lost_People:_Magic_and_the_Legacy_of_Slavery_in_Madagascar|Lost People: Magic and the Legacy of Slavery in Madagascar]]''. Bloomington, IN: Indiana University Press. pp. 35–38. <nowiki>ISBN 978-0-253-21915-2</nowiki>.</small></ref>. === Ny nampidirana ny sampy === Ny ''[[Tantara ny Andriana eto Madagasikara]]'' dia mitantara ny nampidirana ny sampin' andriana tao Imerina. Araka ny fitantarana dia nisy vehivavy atao hoe Kalobe tonga tao Imerina tamin' ny andron-dRalambo nitondra zavatra kely mifono ravin' ankondro sy ahitra. Avy nandao ny tanànany tao Isondra any amin' ny tanin' ny [[Betsileo]], izay ravan' ny [[afo]], izy ka nandeha lavitra sady tsy nandeha raha tsy amin' ny alina mba hanomezany ny mpanjaka ilay sampy nantsony hoe [[Kelimalaza]]. Noheverina ho harena lehibe indrindra izany. Noraisin-dRalambo ilay sampy ka nanamboarany trano teo amin' ny tanàna akaikin' ny lapany. Nifidy olona hianatra ny tsiambaratelo momba io sampy io amin' i Kalobe ny mpanjaka Ralambo. Nataon' ny mpanjaka izay tsy hahaveloman' i Kalobe intsony rehefa azo daholo ny momba an' i Kelimalaza, amin' izay tsy ho entiny mandositra ilay sampy masina<ref name=":0"><small>De La Vaissière, Camille; Abinal, Antoine (1885). ''[https://books.google.com/books?id=jtByAAAAMAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Vingt ans à Madagascar: colonisation, traditions historiques, moeurs et croyances]'' (in French). Paris: V. Lecoffre. pp. 63–71. Notsidihina 19/02/2011.</small></ref>. === Ny finoana ny herin' ny sampy === Fotoana kely taorian' io dia nisy mpiady [[Sakalava]] (na [[Vazimba]], hoy ny lovantsofina hafa) niomana hanafika ny vohitra eo avaratr' i [[Alasora]] atao hoe Ambohipeno. Niteny Ralambo fa atsipy fotsiny ny lamokan' atody dia anjaran' i Kelimalaza ny manohy ny sisa. Natoraka tokoa ny lamokan' atody ka nahavoa ny lohan' ny iray amin' ny mpanafika ka nahafaty azy. Lavo tamin' ny mpanafika hafa io ka nahafaty azy koa, dia toy izany hatranihatrany mandra-pahalany ritra ny mpanafika rehetra. Voaporofo amin' izay ny herin' i Kelimalaza mpiaro ny fanjakana teo amin' ny fisainan' ny [[Merina|vahoaka merina]]. Toraka izany koa ny zava-niseho tao amin' ny tanànan' [[Ambohimanambola]] izay nataon' ny fahavalo fahirano: nantsoina i Kelimalaza dia nisy [[havandra]] niraraka ka nandripaka ny fahavalo<ref name=":0" />. === Ny nitomboan' ny isan' ny sampy === Ny toeram-boninahitra nomen-dRalambo an' i Kelimalaza dia nahatonga ny olona toa an' i Kalobe hitondra ny sampiny any amin-dRalambo avy amin' ireo tanàna akaiky azy izay efa nitondran' ny [[Antemoro]] sampy tany aloha ela. Taorian' i Kelimalaza dia tonga Ramahavaly, izay ninoana fa mifehy ny [[bibilava]] sady miaro amin' ny famelezany. Taty aoriana dia tonga koa i Manjakatsiroa, izay mpiaro ny mpanjaka amin' ny fahavalony sady lasa sampy tian-dRalambo indrindra, izay tsy nisaraka taminy. Tonga koa Rafantaka, izay ninoana fa miaro amin' ny ratra sy ny [[fahafatesana]]; maro koa ny sampy tonga taty aoriana, avy any amin' ny Antemoro, afa-tsy i Mosasa izay avy any amin' ny [[Tanala]] any atsinanana<ref name=":0" />. === Sampin' andriana === Niely ny fanompoana sampy teo amin' ny vahoaka tao Imerina tamin' ny andron-dRalambo: saika ny lohandohany rehetra tamin' ny vohitra sy ny fianakaviana tsotra dia samy nanana ny sampiny sady nitoky tamin' ny hery sy ny fiarovan' ny sampiny avy<ref name=":1"><small>Raison-Jourde, Françoise (1983). ''[https://books.google.com/books?id=nKSlFJjgC9UC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Les souverains de Madagascar]'' (in French). Antananarivo: Karthala Editions. pp. 141–142. <nowiki>ISBN 978-2-86537-059-7</nowiki>. Retrieved February 18, 2011.</small></ref>. Nopotehina ireo sampy madinika ireo na natao ho ody isambatan' olona ihany tamin' ny faramparan' ny fitondran' [[Andrianjaka]], zana-dRalambo, ka tsy nisy afa-tsy roa ambin' ny folo ny sampy nahery indrindra (izay fantatra tamin' ny anarana hoe "sampin' andriana") izay an' ny mpanjaka daholo<ref name=":1" />. Ireo sampin' andriana ireo, anisan' izany i [[Kelimalaza]], dia nambenan' ny mpiandry sampy izay matetika anontanian' ny lehibe sady lasa tandapa nanana ny maha izy azy tamin' ny taonjato faha-19<ref><small>Freeman, Joseph John; Johns, David (1840). ''[https://books.google.com/books?id=rAMNAAAAIAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false A narrative of the persecution of the Christians in Madagascar: with details of the escape of six Christian refugees now in England]''. Berlin: J. Snow. Retrieved February 5, 2011.</small></ref>. === Ny anaran' ny sampin' andriana === Ireto ny sampin' andriana nalaza: *[[Kelimalaza]] na [[Kelimalaza|Ikelimalaza]] * [[Ramahavaly]] * [[Manjakatsiroa]] na [[Imanjakatsiroa]] * [[Rafantaka]] * [[Mosasa]] * [[Ratsimahalahy]] === Fandoroan-dRanavalona II ny sampin' andriana === [[Sary:Mohara Ody MHNT ETH AC MD 88.jpg|vignette|325x325px|[[Ody]] na mohara azo tamin' ny mpigadra nandritra ny fikomian' ny [[Menalamba]] tamin' ny taona 1897.]]Notompoina ny sampy hatramin' ny nadoran-d[[Ranavalona II]] azy ireo tamin' ny niovany finoana ho amin' ny [[Kristianisma ao Madagasikara|fivavahana kristiana]] tamin' ny taona 1869<ref><small>Oliver, Samuel (1886). ''Madagascar: [https://books.google.com/books?id=lKtBAAAAIAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false An Historical and Descriptive Account of the Island and its Former Dependencies], Volume 1''. New York: Macmillan and Co. p. 118. Retrieved February 3, 2011.</small></ref>. == Jereo koa == * [[Kelimalaza]] *[[Fanompoan-tsampy]] == Loharano == g8f6t6h0d4uc3xhi1ebfjjv28esvbbn Razana (finoana malagasy) 0 261969 1145631 1142920 2026-06-29T12:20:13Z Axellefi1 39722 /* */Fampidirana teny sy fanovana 1145631 wikitext text/x-wiki Ny '''razana''', araka ny [[Fivavahan-drazana malagasy|finoan-drazana malagasy]], dia ny olona efa maty nefa heverina ho hery mpanao soa (amin' ny alalan' ny fanahiny) eo amin' ny fiainan' ny velona, noho izy ireo namela zavatra maro no inoana fa manam-pifandraisana akaiky kokoa amin' ny [[Zanahary]] amin' ny maha [[fanahy]] azy. Mihevitra ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] mandala ny [[Fivavahan-drazana malagasy|fivavahan-drazana]] fa ny fanahin' ny razana dia mety manjary [[Angatra (lolo)|angatra]] raha tsinontsinoavina na atao ratsy<ref name=":0"><small>Littleton, C. Scott (2005). ''[https://books.google.mg/books?id=LerKCvsyE6EC&pg=PA74&dq=malagasy+mythology&hl=ko&ei=jQEcTKXdA4PEOK6btZMM&sa=X&oi=book_result&ct=result&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Gods, goddesses, and mythology]''. Marshall Cavendish. p. 74. <nowiki>ISBN 9780761475590</nowiki>. Notsidihina 19/06/2010.</small></ref>. Heverina fa manangatra eo amin' ny fasana nandevenana azy sy mitondra aretina sy loza amin' izay nanao ratsy azy ny angatra. Heverina fa manangatra ihany koa ny razana raha tsy taterahana ny hafatra navelany tamin'ny fahavelony ary mety hisy fiatraikany ratsy amin'ny taranaka na olona izay naheno izany ka tsy manatateraka na minia manao tsinotsinona. Misy ny mino fa ny fombafomba sasany, toy ny [[famadihana]], izay amokarana sy amonosan-damba vaovao ary andevenana indray ny vatan' ny maty isaky ny dimy hatramin' ny folo taona, dia misakana ny fanjariana ho angatra na [[kinaoly]] noho ny fikambanan' ny lamba amin' ny [[hasina]], izay hery mahavelona tsy hita maso sy masina<ref name=":0" />. Miovaova arakaraka ny faritra eto [[Madagasikara]] ny finoana momba ny hery sy ny asan' ny razana, izany hoe samy manana ny fandraisany azy foko sy faritra misy eto Madagasikara. Ny fanambaràna ataon' ny razana na ny asany no matetika niandohan' ny [[fady]] izay mandrafitra ny ampahany amin' ny fiainam-piarahamonina malagasy nentim-paharazana. Hita eo amin' ny fomba fiteny sy fanao samihafa ny lanjan' ny razana eo anatrehan' ny Malagasy. Anisan' izany ny fanomezana lanja ny tanindrazana (na tanin-drazana), ny tenin-drazana, ny fomban-drazana, ny fadin-drazana, ny vakodrazana, ny fahitana ny teny hoe ''razana'' ao amin' ny anarana malagasy maro, sy ny maro hafa koa. Ahitana taratra ny fanomezana lanja ny razana koa ny fanaovan-javatra amin' ny anaran' ny taranaka. == Ny fanatrehan' ny razana sy ny fomba amantarana ny sitrapony == Inoan' ny Ntaolo malagasy fa tsy maty miaraka mandrakizay amin' ny vatana ny fanahin' ny olombelona fa lasa afaka manohy ny fisiany ivelan' ny tontolon' ny velona. Mety miseho ao amin' ny tontolon' ny velona ny fanahin' ny razana, ka izany no mampisy ny [[tromba]] sy ny [[angatra]] sady itandremana ny zavatra nameperany. === Ny fisehoan' ny razana sy ny fanatrehany === ==== Ny fisehoan' ny razana amin' ny alalan' ny nofy ==== Rehefa te hiresaka amin' ny velona ny razana dia matetika miseho amin' ny alalan' ny [[nofy]], ka amin' izany no ilazany ny hafatra tsy voalazany fahavelony na anamafisany izany, amin' izany koa no anambaràny ny zavatra tiany hatao aminy na tsy tiany hatao aminy, amin' izany no ilazany ny tokony hatao amin' ny fananana na taranaka navelany. Matetika dia ny [[ombiasa]] no misahana ny [[fanambaràna ny hevitry ny nofy]]. ==== Ny tsindrimandry ==== Ny [[Tsindrimandry (fivavahana)|tsindrimandry]] dia fampidirana hevitra ataon' ny razana ao an-tsain' ny olona mba hahalalany ny tokony hatao na ny tokony hambara amin' ny velona. Tsy miseho ny fanahin' ny razana mandritra izany fa ny eritreritr' ilay olona voatsindrimandry no mahatsapa zavatra. Ninoan' ny Ntaolo fa afaka manindry mandry koa i [[Zanahary (finoan-drazana malagasy)|Zanahary]] na ny zanahary. ==== Ny fanatrehan' ny razana amin' ny alalan' ny tromba ==== Ny [[tromba]] dia fanahin' ny mpanjaka tany aloha izay mbola manohy ny fanapahany amin' ny velona amin' ny alalan' ny findramany ny tenan' ny olona iray mbola velona. Miteny amin' ny alalan' io olona misy tromba io ny fanahin' ny mpanjaka. Any amin' ny faritra [[sakalava]] no tena ahitana izany nefa miely eran' ny Nosy ihany koa izany finoana izany. Antsa sy tehaka aman' amponga sy angorodao no atao handihizan' ilay olona misy tromba sady hitokavana ilay fanahy mba hiditra ao aminy. ==== Ny fisehoan' ny angatra ==== Ny [[angatra]] na [[matoatoa]] dia fisehoan' ny fanahin' ny olona maty amin' ny velona, indrindra ny fanahin' ny razana tsy nisy mpikarakara na tsy mankasitraka ny fomba fandraisan' ny velona azy. Tsy tian' ny Malagasy ny mahita na mifanena amin' angatra. Ny fisian' ny angatra dia mety ho tsapa amin' ny fahatsiarovana hatsiaka hafahafa, na fitambesaran' ny vatana na ny entana tampoka, na amin' ny fahitana afo (izay atao hoe "afon' angatra" na "afon-dolo"). Mety hampijaly ny olona matory ny angatra amin' ny alalan' ny fanindriany azy sy ny fampitahorany azy. Misy ny olona izay inoana fa mahay [[mamoha angatra]] hiresaka amin' ny havany. === Ny fomba hafa anakarana ny sitrapon' ny razana === ==== Ny sikidy sy ny fanandroana ==== Ny [[Sikidy (malagasy)|sikidy]], izay fikirakirana voan-javatra (voam-[[Fany (zavamaniry)|pany]], vaoan-[[tsaramaso]], voan-[[kily]], sns) na tapa-javatra maro (ahitra, rantsan-kazo, sns) na fasika, dia anisan' ny manampy amin' ny fahalalana ny sitrapon' ny razana. Amin' ny alalan' ny "famakiana ny [[sora-tsikidy]]" ataon' ny mpisikidy no ahafantarana izany, izany hoe ny fanakarana ny hevitra ambaran' ny endrika voaforona amin' ny alalan' ny fandaharana ny voan-tsikidy. Ny razana rahateo koa dia anisan' ny tokavin' ny mpisikidy aloha sy mandritra ny fandaharana ny sikidy. Ny tsanganan-tsikidy atao hoe ''[[Asorotà (sikidy)|Asorotany]] na Asorotà'' no manondro ny razana. Amin' ny fanandroana malagasy dia ny zoro [[Asorotany]] no omena ny razan' olon-tsotra fa ny [[Alahamady]] no an' ny razan' ny mpanjaka. ==== Ny fambara ==== Inoan' ny Ntaolo malagasy koa ny fisian' ny [[Fambara (finoana)|fambara]] izay tsy inona fa zava-mitranga tsapan' ny olona (hita maso na ren' ny sofina sns) ka manampy azy hahalala mialoha ny zavatra hitranga amin' ny [[hoavy]] akaiky na lavitra. Mety ho zava-tsoa no hitranga nefa matetika dia zava-dratsy no ahenoana ny teny hoe ''fambara'', toy ny hoe ''fambara loza''. Tsy voatery ho ny razana ihany no mandefa fambara fa mety ho i [[Zanahary (finoan-drazana malagasy)|Zanahary]] na ny fanahy hafa rehetra. == Ny fanajana ny razana sy ny fivavahana aminy == Ny [[fivavahana amin' ny razana]] dia fivavahana amin' ny fanahin' ny maty. Aseho amin' ny alalan' ny fanajana ny [[Fady (malagasy)|fady]] koa ny fanajana ny razana. Mahatonga ny razana hitahy ny velona koa ny fanehoam-panajana ny razana. === Ny razana ivavahana na tompoina === ==== Fivavahana amin' ny razan' ny fianakaviana ==== Mivavavaka na manompo ny razana ao amin' ny [[Fianakaviana (fomba malagasy)|fianakaviana]] misy azy ny Malagasy mandala ny fivavahan-drazana, indrindra ny razana nipoiran' io fianakaviana io. ==== Fivavahana amin' ny razan' ny mpanjaka ==== Ankoatra ny fivavahana amin' ny razan' ny tena dia ivavahan' ny vahoaka ny razan' ny mpanjaka, ka manamafy ny sata maha mpanjaka ny mpanjaka sy ny taranany izany. Tanterahin' ny vahoakan' ny fanjakana isam-paritra tapahin' io mpanjaka io ny fivavahana amin' ny razan' ny mpanjaka. Na dia amin' izao andro efa tsy mampisy mpanjaka manam-pahefana ara-pôlitika izao dia mbola maro ny faritra manompo ny razan' ny sokajin' olona atao hoe ''andriana'' na ''mpanjaka'' na ''ampanjaka'' izany hoe taranaky ny mpanjaka taloha. Azo raisina ho ohatra amin' izany ny [[fitampoha]] sy ny [[fanompoambe]]. ==== Fanompoana razam-bahiny ==== Ity fanompoana razam-bahiny ity dia fahita amin' ny fanompoana [[tromba]], ka ny fanahy tromba dia mety fanahin' olona (matetika mpanjaka taloha) tsy iray faritra na fianakaviana amin' ny tena, ary mety ho fanahin' olona tsy malagasy akory aza (frantsay, anglisy, pôrtogey, sns), izay tsy mpajaka fa mety tantsambo na olona manana ny lazany manokana. Anisan' ny noheverin' ny Malagasy ho fanompoana razam-bazaha ny [[Kristianisma eto Madagasikara|fivavahana kristiana]] izay manao an' i [[Jesoa]] na [[Jesoa|Jesosy]] ho Andriamanitra. === Ny zavatra aorina mba hanehoam-panajana ny razana === ==== Ny fasana ==== Aorina mba hiarovana ny toerana nandevenana na nanafenana ny maty ny [[fasana]]. Io no toerana hita maso izay sady mampahatsiahy ny [[fahafatesana]] no mampifandray ny tontolon' ny velona sy ny tontolon' ny maty koa. Ao no itoeran' ny razana amin' ny androny sisa rehetra. Mandany volabe mihitsy ny Malagasy amin' ny fanamboarana fasana. ==== Ny hazomanga ==== Ny [[hazomanga]], izay tsato-kazo roa na telo mifanakaiky, atsatoka amin' ny toerana iray, dia atao hanatanterahana fianianana, [[sorona]], voady, na fitsofan-drano. Ny mpitan-kazomanga (izay atao hoe mpisorona koa) no miandraikitra ny fikarakarana ny zavatra atao eo amin' ny hazomanga. Famantarana ny maha iray firazanana na iray [[Fianakaviana (fomba malagasy)|fianakaviana]] ny hazomanga. [[Sary:Alo_alo_three_sizes_madagascar.JPG|vignette|Aloalo]] ==== Ny aloalo ==== Ny [[aloalo]], izay zavakanto vita amin' ny hazo, dia misy sary vaosokitra maneho ny sombin-tantaram-pianinana, na ny zavatra tian' ilay olona maty fony fahavelony, na ny fananan-karenan' ny maty (fananana omby indrindraindrindra), na ny toerany teo amin' ny fiarahamonina. Eny amin' ny fasana no ametrahana ny aloalo any amin' ny faritra misy ny [[Mahafaly]] sy ny [[Androy]]. ==== Ny tsangambato ==== Vato aorina ho solom-pasan' ny olona tsy hita faty, na maty tamin' ny ady, na tamin' ny antony hafa, na nalevina any an-toeran-kafa, ny [[tsangambato]]. Misy koa ny miantso azy io hoe [[orimbato]] na [[vatolahy]]. Arakaraka ny faritra eto Madagasikara dia mety tsy hitovy hevitra ireo teny telo ireo. Ny tsangambato koa dia enti-manamarika ny zava-nitranga lehibe teo amin' ny tantaran' ny fanjakà-mpanjaka na ny foko iray. === Ny fomba anehoam-panajana ny razana === ==== Ny fanajana ny fady ==== Araka ny finoana dia vokatry ny hery tsy hita maso sady mifandray amin’ ny fivavahana amin' ny razana ny [[Fady (malagasy)|fady]], izay zavatra raràna tsy ho tanterahina, araka ny fepetra napetraky ny fomba amam-panao. Heverina ho maloto sy manohintohina ny filaminana ara-panahin' ny fiarahamonina izay olona manota fady. Aseho amin' ny alalan' ny fanajana ny fady koa ny fivavahana amin' ny razana. Inoana fa mahatonga ny razana hitahy ny velona ny ny fanehoam-panajana ny razana amin' ny alalan' ny fanajana ny fady. ==== Ny fanaovana famadihana ==== Ny [[famadihana]] - izay fomba amoahana ny taolan' ny havana maty avy ao am-pasana mba hamonosan-damba azy sy hampidirana azy am-pasana indray - dia fanao enti-mitazona sy mampitombo ny fifandraisan' ny velona sy ny razana. Ny faritra maro eto Madagasikara, indrindra ny any afovoan-tany, dia manao [[famadihana]]. Ahatsiarovana ny razana sy ivorian' ny fianakaviana sy ny mpiara-monina ny famadihana ary anaovana lanonana. ==== Ny zorofirarazana ==== Ny zoro eo avaratra-atsinanana amin' ny trano na ny tanàna, atao hoe zoron' [[Alahamady]], no zoro atokana ho an' ny razana, atao hoe ''[[zorofirarazana]]'' na ''zoro firarazana''. Zoro saro-pady sy masina indrindra ny Alahamady satria eo no itodihana raha mivavaka amin' [[Andriananahary]] sy ny [[Fivavahana amin'ny razana|razana]] ary eo no apetraka ny zava-masina na manan-kasina rehetra. === Ny fomba isehoan' ny fanajana na ny fivavahana amin' ny razana === ==== Ny fanaovana sorona ==== Fomba tanterahina hanomezana haja na ho enti-mifona na mangata-pitahiana amin' i Zanahary na ny razana ny [[sorona]], ka matetika famonoana biby toy ny [[omby]] no atao. Ny [[mpisorona]] na ny [[mpitan-kazomanga]] no mitarika izany fomba izany, izay atrehin' ny sokajin' olona voakasika na ny olona rehetra, arakaraka ny zavatra mitranga. Ny famonoana omby atao sorona no fomba anehoana ny fanajana ny razana na ampitsaharana ny fahatezeran' izy ireo. Azo atao koa ny maneho fanajana ny razana amin' ny alalan' ny fanidinana [[toaka]] avy amin' ny tavoahangy vao nosokafana, atao amin' ny zoro avaratra-atsinanan' ny trano mba hanomezana ny anjaran' ny razana. ==== Ny fankalazana ny fitampoha sy ny fanompoambe ==== Ny [[fitampoha]] dia fampandroana ny sisan-javatra avy amin' ny vatan' ny mpanjaka efa maty, izay tanterahin' ny [[Sakalava]] any amin' ny faritra Menabe, isaky ny dimy taona mandritra ny fito andro, mba hahatsiarovana ny mpanjaka sakalava. Ny [[fanompoambe]] koa dia sahala amin' izany ihany saingy ny Sakalavan' i Boina no manatanteraka azy isan-taona mandritra ny herinandro. ==== Ny fiheverana ny razana ho afaka ho lasa zanahary na andriamanitra ==== Anisan' ny zavatra mety ho lasa [[Andriamanitra (finoan-drazana malagasy)|zanahary]] na [[Andriamanitra (finoan-drazana malagasy)|andriamanitra]], na antsoina hoe ''zanahary'' na ''andriamanitra'', ny razana. == Ny fomba fiteny maneho ny lanjan' ny razana eo amin' ny Malagasy == Hita eo amin' ny fomba fiteny sy fanao samihafa ny lanjan' ny razana eo anatrehan' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], na mpandala na tsy mpandala ny finoan-drazana izy. === Ny tanindrazana === Ny tanindrazana, amin' ny heviny voalohany, dia faritra niavian' ny razana sy ilevenany. Matetika manondro tanàna ny hoe "tanindrazana". Manahirantsaina ny Malagasy ny tsy milevina an-tanindrazana ka izany no mahatonga ny Malagasy sasany manao mitondra taolambalo any an-tanindrazany rehefa nalevina elaela ny havany maty (anisan' izany ireo mpanao [[famadihana]]), na mitondra ny razana lena eo no ho eo mba halevina an-tanindrazany ho an' ireo izay tsy mahazo manokatra fasana aorian' ny fandevenana. Taty aoriana dia nenti-nanondro ny firenena manontolo koa ny teny hoe "tanindrazana" ka izany no niavian' ny andian-teny hoe "fitiavan-tanindrazana". === Ny tenin-drazana === Ny tenin-drazana, amin' ny heviny voalohany, dia ny teny nolovaina tamin' ny razana. Ho an' ny Malagasy dia ny [[fiteny malagasy]] no atao hoe "tenin-drazana". === Ny fadin-drazana === Anisan' ny zavatra sarotra foanana eo amin' ny fisainan' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] ny fanajana ny fadin-drazana, izay endrika iray anehoana ny fanajana ny hafatry ny razana. Ka na ny [[Kristianisma eto Madagasikara|Kristiana]] na ny [[Silamo eto Madagasikara|Mozilmana]] dia sahiran-tsaina amin' ny fiheverana ny tsy hanajana izany [[Fady (malagasy)|fady]] izany. Maro ny fady tandreman' ny Malagasy ka anisan' izany ny fadin-drazana. === Ny fomban-drazana === Ny fomban-drazana, hoy i [[Régis Rajemisa Raolison]], dia ny "fanaon' ny Razana izay arahin' ny taranaka mifandimby, mikasika indrindra ny fotoan-dehibe eo amin' ny fiainana, toy ny raha misy taranaka na manambady na maty"<ref><small>"Fomban-drazana", Régis Ralemisa Raolison, in ''Rakibolana malagasy'', 1985.</small></ref>. === Ny vakodrazana === Ny vakodrazana dia "ireo hira na dihy malagasy hiringiriny fahiny izay azo heverina ho tahirin-drazana"<ref><small>"Vakodrazana", Régis Ralemisa Raolison, in ''Rakibolana malagasy'', 1985.</small></ref>. === Ny fidiran' ny teny hoe ''razana'' na ''raza'' ao amin' ny anaran' ny Malagasy === Misy ny antokom-pivavahana sarotiny ka manaisotra ny anarana malagasy ahitana taratra ny [[Fivavahan-drazana malagasy|finoan-drazana malagasy]], raha mitondra izany anarana izany ny mpino ao aminy, ny [[Fanandroana malagasy|anaram-bitana]] na anarana misy ifandraisana amin' ny [[vintana]] no tena voan' izany, izay soloana anarana hafa, anarana kristiana na anaran' olona ao amin' ny [[Baiboly]], raha [[Kristianisma eto Madagasikara|fivavahana kristiana]] no misy azy. Ny anarana ahitana ny hoe ''razana'' na ''raza'' anefa tsy dia voakasik' izany loatra. Maro ny anarana malagasy ahitana ny teny hoe ''razana'' na ''raza'', izay maneho ny fahatsiarovana na ny fanomezan-danja ny razana nipoirana. === Ohabolana ahitana ny teny hoe "razana" === Indreto ny ohabolana vitsy amin' ireo izay ahitana ny teny hoe "razana": * Mahatra-masaka tokony hihinana, avy tsy nasaina, nasesiky ny razana. * Manan-jara samy hazo ny [[ambiaty]]: nahazo to amin' [[Zanahary (finoan-drazana malagasy)|Andriamanitra]], ka nataon' ny olona famantaran-taona noho ny tenin' ny razana. * Miisa roa ohatra ny fatin-jaza, sady ao atsimon-trano no am-pasan-drazana. * Raha razana tsy hitahy, fohazy hihady vomanga. * Raha tanora tsy ho jejo, dia aleo maty ho razana. * Raha very kely, manontany razana; fa raha very lehibe, manontany fanompoana. == Jereo koa == * [[Fivavahana amin' ny razana]] *[[Fivavahana ao Madagasikara|Fivavahana eto Madagasikara]] == Loharano == 4tdiy1wsebf23virbh7cw6ndyojw8jc Esther Randriamamonjy 0 264188 1145817 1145293 2026-06-30T03:37:22Z Miarantsoa 35560 /* */ 1145817 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |Sary:Esther Randriamamonjy, Ecrivaine malgache 03.jpg |anarana=Esther Rasoloarimalala Randriamamonjy |teraka=11 Aprily 1933 |maty=Ambohimahasoa Fianarantsoa |firenena=Madagasikara |mpiaraka= |asa= [[Mpanoratra]] [[Mpampianatra]] [[Mpandikateny]] }} I '''Esther Randriamamonjy''', ny tena anarany dia '''Esther Rasoloarimalala Randriamamonjy<ref>{{Cite web |title=Site présentant l'écrivaine et ses œuvres |url=http://www.freewebs.com/esterrandriamamonjy/ |accessdate=2019-08-31 |archivedate=2014-10-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006075808/http://www.freewebs.com/esterrandriamamonjy/ }}</ref><ref>{{Cite web |title=Article publié dans le site internet madagascar-tribune.com |url=http://www.madagascar-tribune.com/Enseignante-Ecrivain-Membre,4382.html |access-date=2019-08-31 |archive-date=2019-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190831131855/https://www.madagascar-tribune.com/Enseignante-Ecrivain-Membre,4382.html |url-status=dead }}</ref>''', [[mpanoratra]] malagasy. Teraka tamin' ny 11 avrily 1933, tao Ambohimahasoa, [[Fianarantsoa]]. <ref>http://plateforme.education.mg/bibliotheque-numerique/course/view.php?id=484</ref>Zanak' Itompokolahy Rakotondrazaka, mpitandrina sady mpampianatra sy Itompokovavy Ravaomalala, mpikarakara tokantrano sy mpanao asantanana. Fantatra amin' ny sehatry ny [[literatiora]] ho an' ny ankizy amin' ny alalan' ny tantara foronina sy angano ary tantara izy; nandika ny tantaran' ny tanora nosoratana tamin' ny [[Fiteny rosiana|teny rosiana]] sy [[Fiteny frantsay|frantsay]] ary [[Fiteny anglisy|anglisy]] koa izy. Araka ny filazan' ny Association des Editeurs de Madagascar (AEDIM) dia ny boky soratany no tian' ny ankizy vakina indrindra eto [[Madagasikara]]<ref name="allafrica">{{Cite web|url=http://fr.allafrica.com/stories/201206300117.html|date=30 juin 2012}}.</ref> . == Fianakaviana == Renim-pianakaviana sady renibe i Esther Randriamamonjy. Izy dia nanambady an' i [[Randriamamonjy Frédéric|Frédéric Randriamamonjy]] izay mpahay tantara sy mpampiantra tao amin' ny ENS sady niasa ho masoivohon' i Madagasikara any ivelany ary koa [[Akademia Malagasy|akademisiana]] sady mpanoratra boky. == Fanabeazana == Nianatra teto Madagasikara sy tany ivelany i Esther Randriamamonjy, araka ny aseho manaraka eto: * Fianarana amn' ny ambaratonga voalohany: sekoly prôtestanta tao Ambohimahasoa, kôlejy protestanta Rabaut-Saint Etienne, lasa kôlejy Randzavola, ao [[Fianarantsoa]]; * Fianarana amin' ny ambaratonga faharoa: Kôlejy prôtestanta Paul Minault (tamin'ny 1945-1952), * Fianarana amin' ny ambaratonga ambony: vatsim-pianarana nomen' ny Eglises au Collège Lucie Berges any Strasbourg sy any Dijon, fiofanana ho mpanabe amin' ny kôlejy Carey Hall Birmingham. Mpampianatra teny malagasy sy frantsay ary angilsy nandritra ny taona maro izy ary efa talen-tsekoly ihany koa. == Ny fiainany ny kanto == Mpikambana tao amin'ny Akademia nasionaly momba ny zavakanto sy ny literatiora izy. Mpikambana tao amin'ny HAVATSA UPEM. Nanomboka nitantara angano tamin'ny mpianatra madinika izy fony mbola mpianatra. Mpanoratra ho an'ny ankizy no ahafataran'ny maro azy. Nanoratra tao amin'ny gazety fandrosoam-baovao tamin'ny taona 1955. Mitohy izany fanoratana izany mandraka ankehitriny. Ny antony nanoratany dia mba hanamaro ireo boky ho an'ny mpamaky malagasy, ary hanabe voho ny teny malagasy sy ny [[Literatioran' i Madagasikara|literatiora malagasy]]. Amin'ny maha mpanoratra azy dia hoy indrindra izy: "Ny tarigetrako dia ny hampitsimoka ny voa efa àry.Mamoha izay mila hatory. Mandrisika ny mitady hihemotra. Manandratra ireo mamololona. Hioty ny salohy efa masaka". == Asa soratra == Maro dia maro ny asa soratra efa navoakany. Ary maro toy izany ihany koa ny asa soratra amin'ny teny vahiny no efa voadikany amin'ny teny malagasy. Mielipatrana amin'ny haino aman-jery am-bava, an-tsary sy an-tsoratra, na eto an-toerana na any ivelany, ny sangan'asany. Manoratra ho an'ny sokajin'olona rehetra izy. I Esther Randriamamonjy dia namoaka boky mihoatra ny enimpolo<ref name="allafrica"/> ary namorona na nandika tantara an-jatony<ref name="allafrica" />. === Boky === * 2001: ''Tantaran' i Madagasikara isam-paritra,'' misy pejy miisa 588, nosoratana niaraka tamin' i [[Randriamamonjy Frédéric|Frédéric Randiamamonjy]], namboarin' ny [[Trano Printy Fiangonana Loterana Malagasy]] (TPFLM) * Boky nadika ho an'ny ankizy: ** ''Ny zanaky ny biby,'' ** ''Ikalamara,'' ** ''I Menasanga,'' ** ''I Dadabe,'' ** ''Namboly nave,'' ** ''Mihaza i Bitika,'' ** ''Samy manao ny azy,'' ** ''Fantatrao ve?''... === Tantara foronina === * 1994: ''Ho avy ny maraina,'' navoakan' ny TPFLM eto Antananarivo * 1994: ''Trano rava'' * 2007: ''Ilay fitiavan-tena'' * 2007: ''Ilay dinan' ny fitia'' * 2017: ''Retour à l’amer'', fiaraha-miasa tamin' i Chantal Constant de Bordeaux === Tantara noforonina ho an' ankizy === * 1975: ''Ny sodin' i Solofo'' <ref name="allafrica"/>, navoakan' ny [[Edisiona Salohy]] ao [[Antananarivo]] <ref name="openlibrary">{{Cite web|url=https://openlibrary.org/books/OL654510M/Ny_sodin%27_i_solofo|date=11 décembre 2009}}.</ref> . === Angano malagasy ho an' ny ankizy === * ''I Trimobe sy i Fara vadiny,'' * ''I Faravavy nanjary lolo'' * ''Rankakafotra sy i Pitidrano diamondra,'' * ''Ny ankoholahy fantaka sy Ingahibe masoandro,..'' === Boky kely === Fanangonam-boky kely "Amboaran' ny maraina" natokana ho an' ny ankizy roa ka hatramin' ny telo taona nosoratan' i Esther Randriamamonjy: ''I Kinga sy i Bota'' sy ''Manao baolina i Bota sy i Kinga'' no roa voalohany<ref><small>[https://tanikomadagascar.wordpress.com/tag/esther-rasoarimalala-randriamamonjy/ "Esther Rasoarimalala Randriamamonjy"] [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Ftanikomadagascar.wordpress.com%2Ftag%2Festher-rasoarimalala-randriamamonjy%2F arsiva]], ''Taniko Madagascar''</small></ref>. === Fandikan-teny === ==== Asa vita nadika amin' ny teny malagasy ==== * 1999: ''Ireo fadiranovana I'' - Fandikan-teny malagasy amin' ny ''Les Miserables'' nataon' i [[Victor Hugo]] * 2000: ''Ireo fadiranovana II'' - Fandikan-teny malagasy amin' ny ''Les Miserables'' nataon' i Victor Hugo * 2000: ''Ireo fadiranovana III'' - Fandikan-teny malagasy amin' ny ''Les Miserables'' nataon' i Victor Hugo * 2002: ''[[Vahiny (Albert Camus)|Vahiny]]'' - Fandikana ny boky ''L'étranger'' nosoratan' i [[Albert Camus]] amin' ny boky roa ==== Angano nadika amin' ny teny malagasy ==== * ''Ilay Osivavin' Ingahy Seguin'' - dikan-tenin' ny ''La Chèvre de Monsieur Seguin'' nosoratan' i Alphonse Daudet. ==== Boky nadika amin' ny teny vahiny ==== Asasoratr' i Esther Rasoarimalala Randriamamonjy no nadika amin' ny [[Fiteny rosiana|teny rosiana]]. Izany tetikasa izany dia niarahana tamin' ny Dokotera Ludmilla Kartachova. Ny voalohany dia ny tantara foronina "''Ho avy ny maraina''". Ny faharoa dia ny "''Trano rava''" izay nanaovana fanontana boky miisa 950.000 isa tao anatin' ny iray herinandro. === Asasoratra hatao tantara an-tsehatra === * ''Tsarao ary aho!'' Asasoratra misy pejy miisa 155<ref name="openlibrary2">{{Cite web|url=https://openlibrary.org/books/OL3738563M/Tsarao_ary_aho!|date=2003}}</ref>, aingam-panahy avy amin' ny fiainana sy fotoana naha-mpanjaka an-d[[Ranavalona I]] ary maneho ny lafiny tsy fantatra hatreto amin' ny maha izy an' ilay mpanjakavavy<ref name="allafrica2">{{Cite web|url=http://fr.allafrica.com/stories/201108020481.html|date=2011}}</ref> . == Asa sy hetsika == Mba hampiroboroboana ny famakiam-boky dia nikarakara hetsika famakian-teny tamin' ny toerana samihafa i E. R. Randriamamonjy: * famakiam-boky tao amin' ny lisea sy kôlejy; * angano ankalamanjana, an-tranon-tsekoly, an-tranom-piangonana ary amin' ny toerana iraisana maro; * fampahafantarana ireo fanangonanana ny asasorany * Miara-miasa amina onjam-peo sy fahita lavitra maro izy: RNM, TVM, RDB, Radio ACEEM, Radio Moscou, Radio Finland, TV Finland. Toraka izany koa ny fiarahany miasa amin' ny sokajy na antokon' olona sy ONG ary mpanonta boky avy eto an-toerana sy any ivelany. == Ny mampiavaka ny asa sorany == Ny literatiora manavanana azy dia ny literatiora an-tsoratra:tononkalo, sombin-tantara, tantara foronina, angano, sns. Ny sokajin-dahatsoratra fampiasany dia ny mitantara sy manoritsoritra. Ny fomba filazan-javatra mampiavaka azy dia: tia mampiasa tamberinteny, tamberin-drafitra, fanovana endri-javatra, fanovana anarana, fehezanteny tso-drafitra. == Ny tara-kevitra voiziny == Ny tara-kevitra voiziny dia ny [[fanabeazana]] ny ankizy, hahay miaina, hahafantatra, hifandray ary hanaja ny tontolo manodidina azy. Hoy indrindra izy: "Ny tarigetrako dia ny hampitsimoka ny voa efa àry.Mamoha izay mila hatory. Mandrisika ny mitady hihemotra. Manandratra ireo mamololona. Hioty ny salohy efa masaka". == Jereo koa == * [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]] == Loharano == {{Reflist}} == Rohy ivelany == * [http://www.macp.gov.mg/fr Tranonkalan' ny ministeran' ny asa-tanana, kolontsaina ary vakoka] {{Wayback|url=http://www.macp.gov.mg/fr |date=20190831131900 }} * [http://www.aedim.mg/ Tranonkalan' ny Association of Publisher of Madagascar] {{Wayback|url=http://www.aedim.mg/ |date=20141006113838 }} * [http://catalogue.bnf.fr Tranonkalan' ny Tranombokim-pirenen' i Frantsa] [[Sokajy:Mpanoratra malagasy]] [[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1933]] sx3yha6u2w6gsgdg5s9hgydt7snl5gg 1145818 1145817 2026-06-30T03:40:20Z Miarantsoa 35560 /* */ 1145818 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |Sary:Esther Randriamamonjy, Ecrivaine malgache 03.jpg |anarana=Esther Rasoloarimalala Randriamamonjy |teraka=11 Aprily 1933 |firenena=Madagasikara |mpiaraka= |asa= [[Mpanoratra]] [[Mpampianatra]] [[Mpandikateny]] |toerana=Ambohimahasoa Fianarantsoa}} I '''Esther Randriamamonjy''', ny tena anarany dia '''Esther Rasoloarimalala Randriamamonjy<ref>{{Cite web |title=Site présentant l'écrivaine et ses œuvres |url=http://www.freewebs.com/esterrandriamamonjy/ |accessdate=2019-08-31 |archivedate=2014-10-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006075808/http://www.freewebs.com/esterrandriamamonjy/ }}</ref><ref>{{Cite web |title=Article publié dans le site internet madagascar-tribune.com |url=http://www.madagascar-tribune.com/Enseignante-Ecrivain-Membre,4382.html |access-date=2019-08-31 |archive-date=2019-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190831131855/https://www.madagascar-tribune.com/Enseignante-Ecrivain-Membre,4382.html |url-status=dead }}</ref>''', [[mpanoratra]] malagasy. Teraka tamin' ny 11 avrily 1933, tao Ambohimahasoa, [[Fianarantsoa]]. <ref>http://plateforme.education.mg/bibliotheque-numerique/course/view.php?id=484</ref>Zanak' Itompokolahy Rakotondrazaka, mpitandrina sady mpampianatra sy Itompokovavy Ravaomalala, mpikarakara tokantrano sy mpanao asantanana. Fantatra amin' ny sehatry ny [[literatiora]] ho an' ny ankizy amin' ny alalan' ny tantara foronina sy angano ary tantara izy; nandika ny tantaran' ny tanora nosoratana tamin' ny [[Fiteny rosiana|teny rosiana]] sy [[Fiteny frantsay|frantsay]] ary [[Fiteny anglisy|anglisy]] koa izy. Araka ny filazan' ny Association des Editeurs de Madagascar (AEDIM) dia ny boky soratany no tian' ny ankizy vakina indrindra eto [[Madagasikara]]<ref name="allafrica">{{Cite web|url=http://fr.allafrica.com/stories/201206300117.html|date=30 juin 2012}}.</ref> . == Fianakaviana == Renim-pianakaviana sady renibe i Esther Randriamamonjy. Izy dia nanambady an' i [[Randriamamonjy Frédéric|Frédéric Randriamamonjy]] izay mpahay tantara sy mpampiantra tao amin' ny ENS sady niasa ho masoivohon' i Madagasikara any ivelany ary koa [[Akademia Malagasy|akademisiana]] sady mpanoratra boky. == Fanabeazana == Nianatra teto Madagasikara sy tany ivelany i Esther Randriamamonjy, araka ny aseho manaraka eto: * Fianarana amn' ny ambaratonga voalohany: sekoly prôtestanta tao Ambohimahasoa, kôlejy protestanta Rabaut-Saint Etienne, lasa kôlejy Randzavola, ao [[Fianarantsoa]]; * Fianarana amin' ny ambaratonga faharoa: Kôlejy prôtestanta Paul Minault (tamin'ny 1945-1952), * Fianarana amin' ny ambaratonga ambony: vatsim-pianarana nomen' ny Eglises au Collège Lucie Berges any Strasbourg sy any Dijon, fiofanana ho mpanabe amin' ny kôlejy Carey Hall Birmingham. Mpampianatra teny malagasy sy frantsay ary angilsy nandritra ny taona maro izy ary efa talen-tsekoly ihany koa. == Ny fiainany ny kanto == Mpikambana tao amin'ny Akademia nasionaly momba ny zavakanto sy ny literatiora izy. Mpikambana tao amin'ny HAVATSA UPEM. Nanomboka nitantara angano tamin'ny mpianatra madinika izy fony mbola mpianatra. Mpanoratra ho an'ny ankizy no ahafataran'ny maro azy. Nanoratra tao amin'ny gazety fandrosoam-baovao tamin'ny taona 1955. Mitohy izany fanoratana izany mandraka ankehitriny. Ny antony nanoratany dia mba hanamaro ireo boky ho an'ny mpamaky malagasy, ary hanabe voho ny teny malagasy sy ny [[Literatioran' i Madagasikara|literatiora malagasy]]. Amin'ny maha mpanoratra azy dia hoy indrindra izy: "Ny tarigetrako dia ny hampitsimoka ny voa efa àry.Mamoha izay mila hatory. Mandrisika ny mitady hihemotra. Manandratra ireo mamololona. Hioty ny salohy efa masaka". == Asa soratra == Maro dia maro ny asa soratra efa navoakany. Ary maro toy izany ihany koa ny asa soratra amin'ny teny vahiny no efa voadikany amin'ny teny malagasy. Mielipatrana amin'ny haino aman-jery am-bava, an-tsary sy an-tsoratra, na eto an-toerana na any ivelany, ny sangan'asany. Manoratra ho an'ny sokajin'olona rehetra izy. I Esther Randriamamonjy dia namoaka boky mihoatra ny enimpolo<ref name="allafrica"/> ary namorona na nandika tantara an-jatony<ref name="allafrica" />. === Boky === * 2001: ''Tantaran' i Madagasikara isam-paritra,'' misy pejy miisa 588, nosoratana niaraka tamin' i [[Randriamamonjy Frédéric|Frédéric Randiamamonjy]], namboarin' ny [[Trano Printy Fiangonana Loterana Malagasy]] (TPFLM) * Boky nadika ho an'ny ankizy: ** ''Ny zanaky ny biby,'' ** ''Ikalamara,'' ** ''I Menasanga,'' ** ''I Dadabe,'' ** ''Namboly nave,'' ** ''Mihaza i Bitika,'' ** ''Samy manao ny azy,'' ** ''Fantatrao ve?''... === Tantara foronina === * 1994: ''Ho avy ny maraina,'' navoakan' ny TPFLM eto Antananarivo * 1994: ''Trano rava'' * 2007: ''Ilay fitiavan-tena'' * 2007: ''Ilay dinan' ny fitia'' * 2017: ''Retour à l’amer'', fiaraha-miasa tamin' i Chantal Constant de Bordeaux === Tantara noforonina ho an' ankizy === * 1975: ''Ny sodin' i Solofo'' <ref name="allafrica"/>, navoakan' ny [[Edisiona Salohy]] ao [[Antananarivo]] <ref name="openlibrary">{{Cite web|url=https://openlibrary.org/books/OL654510M/Ny_sodin%27_i_solofo|date=11 décembre 2009}}.</ref> . === Angano malagasy ho an' ny ankizy === * ''I Trimobe sy i Fara vadiny,'' * ''I Faravavy nanjary lolo'' * ''Rankakafotra sy i Pitidrano diamondra,'' * ''Ny ankoholahy fantaka sy Ingahibe masoandro,..'' === Boky kely === Fanangonam-boky kely "Amboaran' ny maraina" natokana ho an' ny ankizy roa ka hatramin' ny telo taona nosoratan' i Esther Randriamamonjy: ''I Kinga sy i Bota'' sy ''Manao baolina i Bota sy i Kinga'' no roa voalohany<ref><small>[https://tanikomadagascar.wordpress.com/tag/esther-rasoarimalala-randriamamonjy/ "Esther Rasoarimalala Randriamamonjy"] [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Ftanikomadagascar.wordpress.com%2Ftag%2Festher-rasoarimalala-randriamamonjy%2F arsiva]], ''Taniko Madagascar''</small></ref>. === Fandikan-teny === ==== Asa vita nadika amin' ny teny malagasy ==== * 1999: ''Ireo fadiranovana I'' - Fandikan-teny malagasy amin' ny ''Les Miserables'' nataon' i [[Victor Hugo]] * 2000: ''Ireo fadiranovana II'' - Fandikan-teny malagasy amin' ny ''Les Miserables'' nataon' i Victor Hugo * 2000: ''Ireo fadiranovana III'' - Fandikan-teny malagasy amin' ny ''Les Miserables'' nataon' i Victor Hugo * 2002: ''[[Vahiny (Albert Camus)|Vahiny]]'' - Fandikana ny boky ''L'étranger'' nosoratan' i [[Albert Camus]] amin' ny boky roa ==== Angano nadika amin' ny teny malagasy ==== * ''Ilay Osivavin' Ingahy Seguin'' - dikan-tenin' ny ''La Chèvre de Monsieur Seguin'' nosoratan' i Alphonse Daudet. ==== Boky nadika amin' ny teny vahiny ==== Asasoratr' i Esther Rasoarimalala Randriamamonjy no nadika amin' ny [[Fiteny rosiana|teny rosiana]]. Izany tetikasa izany dia niarahana tamin' ny Dokotera Ludmilla Kartachova. Ny voalohany dia ny tantara foronina "''Ho avy ny maraina''". Ny faharoa dia ny "''Trano rava''" izay nanaovana fanontana boky miisa 950.000 isa tao anatin' ny iray herinandro. === Asasoratra hatao tantara an-tsehatra === * ''Tsarao ary aho!'' Asasoratra misy pejy miisa 155<ref name="openlibrary2">{{Cite web|url=https://openlibrary.org/books/OL3738563M/Tsarao_ary_aho!|date=2003}}</ref>, aingam-panahy avy amin' ny fiainana sy fotoana naha-mpanjaka an-d[[Ranavalona I]] ary maneho ny lafiny tsy fantatra hatreto amin' ny maha izy an' ilay mpanjakavavy<ref name="allafrica2">{{Cite web|url=http://fr.allafrica.com/stories/201108020481.html|date=2011}}</ref> . == Asa sy hetsika == Mba hampiroboroboana ny famakiam-boky dia nikarakara hetsika famakian-teny tamin' ny toerana samihafa i E. R. Randriamamonjy: * famakiam-boky tao amin' ny lisea sy kôlejy; * angano ankalamanjana, an-tranon-tsekoly, an-tranom-piangonana ary amin' ny toerana iraisana maro; * fampahafantarana ireo fanangonanana ny asasorany * Miara-miasa amina onjam-peo sy fahita lavitra maro izy: RNM, TVM, RDB, Radio ACEEM, Radio Moscou, Radio Finland, TV Finland. Toraka izany koa ny fiarahany miasa amin' ny sokajy na antokon' olona sy ONG ary mpanonta boky avy eto an-toerana sy any ivelany. == Ny mampiavaka ny asa sorany == Ny literatiora manavanana azy dia ny literatiora an-tsoratra:tononkalo, sombin-tantara, tantara foronina, angano, sns. Ny sokajin-dahatsoratra fampiasany dia ny mitantara sy manoritsoritra. Ny fomba filazan-javatra mampiavaka azy dia: tia mampiasa tamberinteny, tamberin-drafitra, fanovana endri-javatra, fanovana anarana, fehezanteny tso-drafitra. == Ny tara-kevitra voiziny == Ny tara-kevitra voiziny dia ny [[fanabeazana]] ny ankizy, hahay miaina, hahafantatra, hifandray ary hanaja ny tontolo manodidina azy. Hoy indrindra izy: "Ny tarigetrako dia ny hampitsimoka ny voa efa àry.Mamoha izay mila hatory. Mandrisika ny mitady hihemotra. Manandratra ireo mamololona. Hioty ny salohy efa masaka". == Jereo koa == * [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]] == Loharano == {{Reflist}} == Rohy ivelany == * [http://www.macp.gov.mg/fr Tranonkalan' ny ministeran' ny asa-tanana, kolontsaina ary vakoka] {{Wayback|url=http://www.macp.gov.mg/fr |date=20190831131900 }} * [http://www.aedim.mg/ Tranonkalan' ny Association of Publisher of Madagascar] {{Wayback|url=http://www.aedim.mg/ |date=20141006113838 }} * [http://catalogue.bnf.fr Tranonkalan' ny Tranombokim-pirenen' i Frantsa] [[Sokajy:Mpanoratra malagasy]] [[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1933]] 9ygo1kwqr2rylufrq0dqcvizrla5pc7 Fivavahan-drazana malagasy 0 266314 1145625 1091912 2026-06-29T12:00:49Z Axellefi1 39722 /* Sikidy*/ Fanapiana teny 1145625 wikitext text/x-wiki [[Sary:Ombiasa bag.jpg|vignette|298x298px|Odin' ny ombiasa]] Ny '''fivavahan-drazana malagasy''' na ny '''finoan-drazana malagasy''' dia [[fivavahana]] sy [[finoana]] narahin' ny [[Ntaolo]] malagasy, ka tafiditra ao amin' ny [[kolontsaina]] nentin-drazana malagasy, sady mifototra indrindra amin' ny fivavahana amin' ny [[Zanahary]] sy ny fanahin' ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]] ary ny fanajana ny [[Fady (malagasy)|fady]]. Miovaova isam-paritra ny endriky ny fivavahan-drazana malagasy noho ny fisian' ny singa hafa manampy ireo efa voatanisa etsy aloha ireo. Mihoatra ny 52&nbsp;%n' ny mponina no manaraka ny fivavahan-drazana<ref><small>"[https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2014religiousfreedom/index.htm?year=2014&dlid=238232#wrapper International Religious Freedom Report for 2014]" [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.state.gov%2Fj%2Fdrl%2Frls%2Firf%2F2014religiousfreedom%2Findex.htm%3Fyear%3D2014%26dlid%3D238232%23wrapper tahiry]], sur ''www.state.gov'' (notsidihina ny 06 Marsa 2018)</small></ref> izay fivavahana manantitra ny fifandraisan' ny velona sy ny maty ([[Razana (finoana malagasy)|razana]]) ary ny any ambany vohitra no tena mbola mino sy manaja azy ankehitriny. [[Sary:Dominant_Religions_in_Africa.jpg|vignette|320x320px|Ny fivavahana aty [[Afrika]]]] Ireto avy ny zavatra [[Finoana|inoan]]' ny Malagasy mandala ny fivavahan-razana ho manana ny hasiny: ny [[Sampy (malagasy)|sampy]], ny [[ody]], ny [[hazomanga]], ny [[vatolahy]], ny karazan-kazo sasany, ny karazam-biby sasany (toy ny [[omby]] sy akoho). Ireto ny zavatra tsy hita maso nefa inoany fisiana: ny Zanahary, ny fanahin' ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]], ny [[kalanoro]], ny [[tromba]], ny [[avelo]], ny [[matoatoa]]. Mba ho fanajana an' ireo fanahy ireo dia manatanteraka [[fanatitra]] sy [[sorona]], ny Ntaolo malagasy. Ho fanajana ireo havany efa maty dia manao [[Famadihana|famadihan-drazana]] na manao [[asa lolo]] ny Malagasy. Ny misahana ny fandraharahana ny fifandraisana amin' ireo fanahy tsy hita maso ireo dia ny [[mpisorona]], ny [[mpitan-kazomanga]], ny [[ombiasa]] sy ny maro hafa koa. Inoan' ny Ntaolo malagasy ho manana hery miafina manimba ny [[Mosavy|mpamosavy]]. Manatona [[Fanandroana malagasy|mpanandro]] koa ny Malagasy, izay mino ny fisian' ny atao hoe [[vintana]], raha hanao zavatra mba hahaizany ny fotoana mety anatanterahany ny zavatra kasainy hatao sy ny fombafomba tokony hatao, ka mety misy ny [[ala faditra]]; atao ihany koa izany mba anatsarana ny vintana raha toa ka ratsy ka arenina. Manatona [[Sikidy|mpisikidy]] koa ny Ntaolo malagasy raha te hahafantatra ny marina ny amin' ny zava-mitranga eo amin' ny fiainany (ohatra: raha te hahafatatra ny hoaviny, ny zavatra tokony hatao). Ao koa ireo manatona olona misy [[tromba]]. == Ny olombelona == === Ny fiaviany === ==== Noarîn' i Zanahary ny olombelona ==== Mino ny Ntaolo malagasy fa noarîn' i [[Zanahary]] (na noarîn' ny Zanahary) ny olombelona. Mino ihany koa izy fa tsy mitsahatra amin' ny [[fahariana]] ny fifandraisan' i Zanahary (na ny Zanahary) sy ny olombelona fa mitohy amin' ny alalan' ny fanampiany ny mpanao soa sy ny fanamelohany ny ratsy ataon' ny olombelona. ==== Tokana ny razambe voalohany nipoiran' ny olombelona ==== Na dia fantatry ny Ntaolo malagasy fa samy manana ny fihodirany sy ny fiteniny sy ny fombany ny olombelona, dia hita taratra eo amin' ny [[fedrà]] sy ny oha-pitenenan' ny Ntaolo ny fiheverana ny olombelona rehetra ho nipoitra tamin' ny razambe tokana. Hoy ny ohabolan' izy ireo manao hoe: "Ladim-boatavo ny olombelona ka raha fotorana dia iray ihany". === Ny fiainany === ==== Tsy mahavita tena ny olombelona ==== Mila ny fitahiana sy ny fiarovan' ny fanahy hafa ankoatra an' i Zanahary (na ny Zanahary) izay lavitra loatra ny Ntaolo malagasy, ka ny voalohany amin' ireo dia ny [[Fanahin' ny vatana|fanahi]]<nowiki/>n' ny razana. ==== Samy manana ny anjarany ny olombelona ==== Samy manana ny [[Anjara (finoana)|anjarany]] avy amin' i Zanahary ny olona na ny vondron' olona tsirairay. Ny anjara dia zavatra soa na ratsy inoana ho avy amin' Andriamanitra. Ny anjara dia ilazana ny zavatra tsy azo ihodivirana sady lehibe toy ny loza, ny [[fahafatesana]], sns. Mifandray ihany ny anjara sy ny [[vintana]] sy ny [[lahatra]], ka izany no ahenoana ny hoe "anjara vintana". Hoy ny Ntaolo: * ''[[Anjara (finoana)|Anjara]]<nowiki/>n' ny mpanan-karena ny milamin-tokantrano, fa tsy mba anay malahelo''. * ''Manana anjara ratsy, toy ny [[fantaka]]: manompo, vao vaky loha.'' * ''[[Tanalalahy]] misarotro mainandro: manakona ny anjara-masoandron' ny tena''. * ''Tsy mandidy alohan' Andriamanitra aho, fa izay zara-[[Vintana (finoan-drazana malagasy)|vintana]] lolohavina''. * ''Tsy misy nivavaka niankandrefana, fa samy nianavaratra ihany; fa ny harena mila vintana, ka raha tsy anjara, tsy tonga.'' === Toetra ara-panahin' ny olombelona === Ny teny hoe ''fanahy'' dia ampiasaina amin' ny [[fiteny malagasy]] ankehitriny, izay azo avy amin' ny [[Kristianisma|fivavahana kristiana]], hilazana zavatra manan-tsitrapo nefa tsy mety hitan' ny olombelona (fanahy, ohatra [[Andriamanitra (finoan-drazana malagasy)|Andriamanitra]], ny angatra, sns). Tamin' ny Ntaolo malagasy kosa, ny fanahy dia zavatra na toetra ao amin' ny [[olombelona]] izay mampahatsiaro tena azy, mahatonga azy hieritreritra, sady mampiavaka ny olona amin' ny biby amin' ny lafiny fitondran-tena. ==== Ny avelo ==== Ny [[avelo]] dia karazana [[fanahy]] ambanimbany tsy dia maharitra ela Ioatra aorian' ny [[fahafatesana]], izay azo heverina ho fototry ny hery mahavelona fotsiny ny [[olombelona]] na ny [[biby]]<ref><small>"Avelo", in Rajemisa-Raolison, ''Rakibolana malagasy'', 1985.</small> </ref>. ==== Ny ambiroa ==== Ny [[ambiroa]] dia singa ara-panahy izay inoan' ny [[Ntaolo]] fa maharitra aorian' ny fahafatesana. Mety hialan' ny ambiroany vetivety ny olona iray ka hanjary ho verivery hevitra na verivery tadidy. Miverina ao amin' ny olombelona ihany ny ambiroa rehefa avy niala tao. Ny tsy fiverenan' ny ambiroa dia miteraka fahafatesana. Azo atao araka izany ny manala ambiroa na mampody ambiroa ny olona iray. ==== Manana fanahy hiaina aorian' ny fahafatesan' ny vatana ==== Inoan' ny Ntaolo malagasy fa tsy maty miaraka amin' ny vatana ny fanahin' ny olombelona fa lasa afaka manohy ny fisiany ivelan' ny tontolon' ny velona. Mety miseho ao amin' ny tontolon' ny velona ny fanahin' ny razana, ka izany no mampisy ny [[tromba]] sy ny [[Angatra (lolo)|angatra]] sady itandremana ny zavatra nameperany. == I Zanahary sy ny zanahary == Andriamanitra na Zanahary, amin' ny Ntaolo malagasy, dia [[fanahy]] tsy misy toa azy, izay ninoany fa [[Famoronana (finoana sy fedrà)|nahary]] izao rehetra misy izao, ka anisan' izany ny olombelona. Maro koa ny zavatra ataon' ny Ntaolo malagasy hoe ''[[Zanahary (finoan-drazana malagasy)|zanahary]]'' na ''andriamanitra''. === Ny finoan' ny Ntaolo an' i Zanahary na ny zanahary === ==== Mpahary i Zanahary na ny zanahary ==== I Zanahary (na ny zanahary) dia [[Andriamanitra (anarana iombonana)|andriamanitra]] monina any an-danitra ao amin' ny [[fedrà]] malagasy. Heverina ho [[andriamanitra mpahary]]. Rehefa maty ny olombelona dia miakatra any an-danitra, any amin' i Zanahary, ny fanahiny. ==== Mandahatra amin' ny zava-drehetra i Zanahary na ny zanahary ==== Ninoan' ny Ntaolo malagasy fa i Zanahary (na ny zanahary) no mandahatra sy mandidy ny zavatra rehetra. Ny [[lahatra]] dia "fitondran' Andriamanitra na ny [[vintana]] mihatra amin' ny olombelona" <ref><small>"Lahatra"; in Regis Rajemisa-Raolisona, ''Rakibolana malagasy'', 1985.</small></ref>. Izao ny filazan' ny Ntaolo malagasy momba ny lahatra: * ''Ny mazoto no nambinina ka ny kamo avy koa no milaza ho miandry [[Lahatra (finoana malagasy)|lahatra]].'' === Ny fivavahana amin' i Zanahary na amin' ny Zanahary sy ny fatahoran' ny Ntaolo azy === Andriamanitra lavitra ny olombelona i [[Zanahary]] (na ny Zanahary) ka atahorany, tsy antsoiny raha tsy amin' ny antony manokana, na raha tsy matahotra na tsy manana razana iraisana aminy ny olona mifaninona amin' ny tena. Hita taratra amin' ny [[ohabolana]] sy ny fomba fiteny malagasy izany finoan' ny Ntaolo an' i Zanahary (na ny Zanahary) izany. Matetika dia tsy maintsy ampiarahina amin' ny [[fitokavana]] ny razana ny fiantsoana Zanahary, azo antsoina tsy misy fanononana Zanahary anefa ny razana. == Ny razana == Ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]] dia ireo olona efa maty nefa heverina ho hery mpanao soa eo amin' ny fiainan' ny velona, izay heverina fa afaka mitahy sy miaro ny olona mbola velona izay ankasitrahany na manasazy izay olona tsy ankasitrahany. === Ny zavatra aorina enti-maneho fanajana ny razana === ==== Ny fasana ==== Ny [[fasana]] dia ilay zavatra naorina mba hiarovana ny toerana nandevenana na nanafenana ny maty. Io no toerana hita maso izay sady mampahatsiahy ny fahafatesana no mampifandray ny tontolon' ny velona sy ny tontolon' ny maty koa. Ao no itoeran' ny razana amin' ny androny sisa rehetra. ==== Ny hazomanga ==== Ny [[hazomanga]] dia tsato-kazo roa na telo mifanakaiky, atsatoka amin' ny toerana iray, izay atao hanatanterahana fianianana na sorona na fitsofan-drano. Ny mpitan-kazomanga (izay atao hoe mpisorona koa) no miandraikitra ny fikarakarana ny zavatra atao eo amin' ny hazomanga. Famantarana ny maha iray firazanana na iray [[Fianakaviana (fomba malagasy)|fianakaviana]] ny hazomanga. [[Sary:Alo alo three sizes madagascar.JPG|vignette|Aloalo]] ==== Ny aloalo ==== Ny [[aloalo]] dia zavakanto vita amin' ny hazo, misy sary vaosokitra maneho ny sombin-tantaram-pianinana, na ny zavatra tian' ilay olona maty fony fahavelony, na ny fananan-karenan' ny maty (fananana omby indindraindrindra), na ny toerany teo amin' ny fiarahamonina. Eny amin' ny fasana no ametrahana ny aloalo any amin' ny faritra [[Mahafaly]] sy amin' ny faritra [[Androy]]. ==== Ny tsangambato ==== Ny [[tsangambato]] dia vato aorina ho solom-pasan' ny olona tsy hita faty, maty tamin' ny ady na tamin' ny antony hafa. Misy koa ny miantso azy io hoe [[orimbato]] na [[vatolahy]]. Arakaraka ny faritra eto Madagasikara dia mety tsy hitovy hevitra ireo teny telo ireo. Ny tsangambato koa dia enti-manamarika ny zava-nitranga lehibe teo amin' ny tantaran' ny fanjakà-mpanjaka na ny foko iray. === Ny fivavahana amin' ny razana === Ny [[fivavahana amin' ny razana]] dia fivavahana amin' ny fanahin'ny maty. Manam-pifandraisana hentitra amin' ny fahafantarana ny tetiaran' ny taranaka tany aloha ny fivavahana amin' ny razana. ==== Ny fanajana ny fady ==== Ny [[fady]] dia ireo zavatra raràna tsy azo tanterahina araka ny fepetra napetraky ny fomba amam-panao. Araka ny finoana dia vokatry ny hery tsy hita maso sady mifandray amin’ ny fivavahana amin' ny razana ny fady. Izay manota fady dia heverina ho maloto sy manohintohina ny filaminana ara-panahin' ny fiarahamonina. Aseho amin' ny alalan' ny fanajana ny fady koa ny fivavahana amin' ny razana. Inoana fa ny fanehoam-panajana ny razana amin' ny alalan' ny fanajana ny fady dia mahatonga ny razana hitahy ny velona. ==== Ny fanaovana sorona ==== Ny [[sorona]] dia fomba tanterahina hanomezana haja na ho enti-mifona na mangata-pitahiana amin' i Zanahary na ny razana, ka matetika famonoana biby toy ny omby no atao. Ny [[mpisorona]] na ny [[mpitan-kazomanga]] no mitarika izany fomba izany, izay atrehin' ny sokajin' olona voakasika na ny olona rehetra, arakaraka ny zavatra mitranga. Ny famonoana omby atao sorona no fomba anehoana ny fanajana ny razana na ampitsaharana ny fahatezeran' izy ireo. Azo atao koa ny maneho fanajana ny razana amin' ny alalan' ny fanidinana [[toaka]] avy amin' ny tavoahangy vao nosokafana, atao amin' ny zoro avaratra-atsinanan' ny trano mba hanomezana ny anjarany. ==== Ny fanaovana famadihana ==== Tsapa amin' ny alalan' ny fomba fanao momba ny fasana ny fivavahana amin' ny razana, ka ny any afovoan-tany dia manatanteraka ny [[famadihana]]. Ahatsiarovana ireo razana sy ivorian' ny fianakaviana sy ny mpiara-monina ny famadihana ary anaovana lanonana. ==== Ny fankalazana ny fitampoha ==== Ny [[fitampoha]] dia fampandroana ireo sisan-javatra avy amin' ny vatan' ny mpanjaka efa maty, izay tanterahin' ny Malagasy [[sakalava]] any amin' ny faritra Menabe, isaky ny dimy taona mandritra ny fito andro, mba hahatsiarovana ireo mpanjaka sakalava. === Ny fisehoan' ny razana sy ny fanatrehany === ==== Ny nofy ==== Rehefa te hiresaka amin' ny velona ny razana dia matetika miseho amin' ny [[nofy]], ka amin' izany no ilazany ny hafatra tsy voalazany fahavelony na anamafisany izany, amin' izany koa no anambaràny ny zavatra tiany hatao aminy na tsy tiany hatao aminy, amin' izany no ilazany ny tokony hatao amin' ny fananana na taranaka navelany. ==== Ny tsindrimandry ==== Ny [[Tsindrimandry (fivavahana)|tsindrimandry]] dia ny fampidirana hevitra ataon' ny razana ao an-tsain' ny olona mba hahalalany ny tokony hatao na ny tokony hambara amin' ny velona. Tsy miseho ny fanahin' ny razana mandritra izany fa ny eritreritr' ilay olona voatsindrimandry no mahatsapa zavatra. Ninoan' ny Ntaolo fa afaka manindry mandry koa i Zanahary na ny zanahary. ==== Ny fanatrehan' ny razana amin' ny alalan' ny tromba ==== Ny [[tromba]] dia fanahin' ireo mpanjaka tany aloha izay mbola manohy ny fanapahany amin' ny velona amin' ny alalan' ny findramany ny tenan' ny olona iray mbola velona. Miteny amin' ny alalan' io olona misy tromba io ny fanahin' ny mpanjaka. Any amin' ny faritra [[sakalava]] no tena ahitana izany nefa miely eran' ny Nosy ihany koa izany finoana izany. Antsa sy tehaka aman' amponga sy angorodao izay atao handihizan' ilay olona misy tromba sady hitokavana ilay fanahy mba hiditra ao aminy. ==== Ny fisehoan' ny angatra ==== Ny [[angatra]] na [[matoatoa]] dia fisehoan' ny fanahin' ny olona maty amin' ny velona, indrindra ny fanahin' ny razana tsy nisy mpikarakara na tsy mankasitraka ny fomba fandraisan' ny velona azy. Tsy tian' ny Malagasy ny mahita na mifanena amin' angatra. Ny fisian' ny angatra dia mety ho tsapa amin' ny fahatsiarovana hatsiaka hafahafa na fitambesaran' ny vatana na ny entana tampoka na amin' ny fahitana afo (izay atao hoe "afon' angatra" na "afon-dolo"). Mety hampijaly ny olona matory ny angatra amin' ny alalan' ny fanindriany azy sy ny fampitahorany azy. Misy ny olona izay inoana fa mahay [[Mpamoha angatra|mamoha angatra]] hiresaka amin' ny havany. ==== Ny fambara ==== Inoan' ny Ntaolo malagasy koa ny fisian' ny [[Fambara (finoana)|fambara]] izay tsy inona fa zava-mitranga tsapan' ny olona (hita maso na ren' ny sofina sns) ka manampy azy hahalala mialoha ny zavatra hitranga amin' ny hoavy akaiky na lavitra. Mety ho zava-tsoa no hitranga nefa matetika dia zava-dratsy no ahenoana ny teny hoe ''fambara'', toy ny hoe ''fambara loza''. Tsy voatery ho ny razana ihany no mandefa fambara fa mety ho i Zanahary na ny fanahy hafa rehetra. == Ny zavatra sy fanahy hafa inoan' ny Ntaolo malagasy fa misy == Ankoatra an' i Zanahary (na ny Zanahary) sy ny razana dia maro ireo fanahy tsy hita maso inoan' ny Ntaolo fisiana. ==== Ny fanahim-bazimba ==== Ny [[Vazimba]] dia lazain' ny lovantsofina fa olona fohy nonina tany afovoan' ny Nosy sady nivavahan' ny olona ny fasany taty aoriana. Misy anefa ireo milaza fa olona tahaka ny Malagasy ankehitriny ihany ny Vazimba (ka soratana hoe ''Vazimba''). Atao hoe vazimba ihany koa ny fanahiny sy ny fasany. Amin' ny maha olombelona ny Vazimba dia inoan' ny Ntaolo ny fitohizan' ny fahaveloman' ny fanahiny, ka izany no antony anajana ny fasany. Ohabolana momba ny Vazimba: * ''Harem-bery foana, toy ny menaka ahoso-Bazimba.'' * ''Misakaiza amim-Bazimba malahelo; ka ny [[akoholahy]] lany, ny fitahiana tsy misy.'' * ''Miteny irery toy ny miresaka amim-Bazimba'' * ''Ny adala no manitsa-Bazimba, ka ny lehibe no aolanolany.'' * ''Ny [[kibobo]] no mena maso dia miresaka amim-Bazimba.'' ==== Ny kalanoro ==== Ny [[kalanoro]] dia zavamananaina mitovitovy amin' ny olona fa kely madinika sy fohy izay mivelona any anaty ala. Malaza ho mahay fanafody ny kalanoro. Ankehitriny dia inoan' ny olona fa azo tezaina ny kalanoro mba hampanan-karena. ==== Ny kokolampo ==== Ny [[kokolampo]] na koko dia zavamananaina mitovitovy amin' ny olona, karazan' ny kalanoro. Mety ho tsara fanahy na ho ratsy fanahy ny kokolampo. Tsy hita maso ny kokolampo nefa hita ny asany sy ny vokatr' izany. Tiany ny miompy [[akoho]] mainty na [[osy]] mainty, dia ireo osy na akoho omen' ny olona mangataka [[fitahiana]] aminy na mangataka [[fifonana]] aminy. Tian' ny kokolampo ny vilany vy sy ny [[arina]]. Raha mitsitokotoko mitambatra toy ny nirandrana ny volon' ny zazakely (izay tsy nokasihin-drano sady tsy nohetezana) dia lazaina fa noradranin-koko. ==== Ny tromba ==== Ny [[tromba]] dia ny fanahin' ny razana (indrindra ny an' ireo mpanjaka taloha) sy ny fipetrahan' izy ireo ao amin' ny olona iray mbola velona izay lazaina fa misy tromba. == Ny fitaovana sy fanao hita maso manan-kasina == === Ny zavatra hita maso manan-kasina manokana === [[Sary:Sampy talisman idol Madagascar.jpg|vignette|Sampy]] ==== Ny sampy ==== Ny [[Sampy (malagasy)|sampy]] dia tapa-javatra natambatra azo tsapain-tanana izay inoana fa mananan-kasina, izay mihazona ny fahasalamana sy ny fahavokarana ary ny fandriam-pahalemana. Matetika ny mpanjaka no lazaina fa manana sampy. Ninoana ho miaro ny mpiara-monina manontolo ny sampy. Amin' ny ankapobeny dia tahirizina amin' ny toerana manokana ka tsy afindrafindra ny sampy, nefa misy ireo izay azon' ny tompony enti-madehandeha. ==== Ny ody ==== Ny [[ody]] dia tapa-kazo na tapa-javatra hafa izay ninoan' ny Ntaolo fa manankery hitondra ny soa sy hiaro amin' ny loza. Karazana sampy isam-batan' olona ny ody, ka ninoana fa miaro na manome hery ny olona mitondra na miravaka azy. Ny olona avy amin' ny saranga rehetra dia afaka mitahiry ody. Mety ho tsara ny ody (tahaka ireo izay ampiasain' ny [[ombiasa]] mpanasitrana), nefa koa mety ho ratsy (tahaka izay ampiasain' ny [[Mpamosavy (finoana malagasy)|mpamosavy]]). ==== Ny faditra ==== Ny [[faditra]] dia zavatra ratsy ahodin' ny sasany amin' ny tena na momba ny [[Fanandroana malagasy|tononandro]] ka tokony ho sakanana na esorina amin' ny alanan'ny [[fanalana faditra]]. Ny karazam-borona (toy ny akoholahy mena, ny akoho mainty tokam-bolo sns) na ny [[ondry]] mazava loha, na ny singa avy amin' ny [[zavamaniry]] (toy ny tapakazo, ny bozaka, ny ahitra) na zavatra hafa (toy ny orana, sns) dia azo ampiasaina hanalana faditra. Atao ny ala faditra raha toa ka misy zavatra mifanipaka, toy ny [[Vintana|vintan]]' ny olona roa tsy mifanentana fa mifanohitra. === Ny fanao ahafahana mamanta-javatra === [[Sary:Ombiasa.jpg|vignette|Ombiasa]] ==== Ny fanandroana ==== Ny [[fanandroana malagasy|fanandroana]] dia fandinihana sy fampiharana ny fifandraisan' ny fotoana ahaterahan' ny olona iray na ny fotoana isehoan' ny zavatra iray ampifandraisina amin' ny toerana sy ny toetran' ny [[Volana]] sy ny [[Antokon-kintana|kintana]] ary ny [[masoandro]] sy zavatra hafa toy ny zoro sy ny [[lafin-tany]]. Ny vintana no singa manan-danja indrindra amin' ny fanandroana. Tsy ny fotoana ihany no sahanin' ny fanandroana malagasy fa ny erana sy ny zavaboary hafa koa. ==== Ny sikidy ==== Ny [[Sikidy malagasy|sikidy]] dia fahaizana mikirakira voan-javatra (voam-[[Fany (zavamaniry)|pany]], vaoan-[[tsaramaso]], voan-[[kily]], sns) na tapa-javatra maro (ahitra, rantsan-kazo, sns) na [[fasika]] izay ahalalana ny zavatra tsy atrehina (ny lasa sy ny hoavy indrindra indrindra) na manazava ny antony nisian-javatra iray. ==== Ny fanambaràna ny hevitry ny nofy ==== Misy koa olona inoan' ny mpiara-belona fa mahay manambara ny hevitry ny [[nofy]]. Matetika dia ny ombiasa no misahana izany asa [[fanambaràna ny hevitry ny nofy]] izany. == Ny toetra sy toeran' ny olombelona sy ny zavaboary == === Ny hasina === Ny [[hasina]] dia hery tsy hita maso ananan' ny [[olombelona]] sy ny [[zavaboary]] hafa izay afaka manova ny fiainan' ny olombelona manam-pifandraisana amin' izay manana azy (izany hoe manana hasina). Misy sokajin' olona izay heverina fa manan-kasina kokoa noho ny ankamaroan' ny olombelona, dia ny [[andriana]], ny [[Fanandroana|mpanandro]] sy ny [[mpisikidy]], ary ny [[mpitan-kazomanga]]. Inoan' ny Ntaolo malagasy fa avy amin' i Zanahary sy ny razana ny hasina. Mety ho very na ho lefy ny hasina raha misy ny [[ota fady]] mahakasika izany. Misy koa fomba atao mba hampanan-kasina ny zavatra iray, ohatra ny [[fanasinana]] ny sikidy. === Ny vintana === Inoan' ny Ntaolo malagasy fa mamaritra ny toetra sy ny hoavin' ny olona ateraka na ny zavatra atao sy ny manodidina izay rehetra izany ny [[Vintana (finoan-drazana malagasy)|vintana]] nefa azo ovana izany amin' ny alalan' ny [[Fisoronana sy fanalana vintana|fanalana vintana]] raha ratsy ka atahorana hitera-doza io vintan-dratsy io. Ilazana ny [[Anjara (finoana)|anjara]] soa na ratsy miankina amin' ny tonon' andro nahaterahana ny vintana. == Ny fivavahan-drazana malagasy sy ny fivavahana hafa == === Ny fivavahan-drazana malagasy sy ny finoana silamo === Efa tany amin' ny taonjato faha-7 tany ho any no nahatohgavan' ny [[finoana silamo]] sy ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] teto [[Madagasikara]] nefa tsy noraisin' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] afa-tsy amin' ny ampahany ny kolontsainy sy ny finoany. Izany no niteraka ny fisian' ny Malagasy nandray tapany ny kolontsaina mozilmana, sy [[Sinkretisma|nanafangaro]] izany amin' ny kolontsaina nentim-paharazana malagasy, indrindra momba ny fivavahana sy ny finoana. Ireo izay nitondra ny fivavahana silamo voalohany teto Madagasikara dia lasa nanatevina ny vahoaka malagasy (ny razamben' ny [[Antemoro]] sy ny [[Antanosy|Tanosy]] ary ny maro hafa koa). Na dia nitombo aza ny mpanaraka ny fivavahana silamo taty aoriana dia tsy nisy loatra ny fifanandremana na ny fifanenjehana teo amin' ny mpino ao aminy sy ny mpandala ny fomban-drazana malagasy. === Ny fivavahan-drazana malagasy sy ny kristianisma === Ny [[katôlisisma]] dia efa nisy nitondra teto amin' ny Nosy hatramin' ny faran' ny taonjato faha-16. Tsy nahitam-pahombiazana kely izany raha tsy tany amin' ny taona 1642. Ny misiônera [[Prôtestantisma|prôtestanta]] avy amin' ny [[London Missionary Society|''London Missionary Society'']] (LMS) no nahomby tamin' ny fampidirana voalohany ny fivavahana kristiana tamin' ny taona 1818. Tsy mbola nisy anefa ny fanenjehana ny [[kristianisma]] satria ny fandrosoana nentin' ireo misiônera no navesa-danja tamin' ny mpanjaka [[Radama I]]. Tamin' ny andron' ny mpanjakavavy [[Ranavalona I]] no niharihary amin' izay ny fanenjahana ny fivavahana kristiana satria fatra-pifikitra amin' ny fivavahan-drazana ny mpanjakavavy. ==== Fifanandrenana ==== Hatramin' ny fiandohan' ny [[Kristianisma eto Madagasikara|fivavahana kristiana]] teto [[Madagasikara]] no nisian' ny fifanandrenana teo aminy sy ny fivavahan-drazana malagasy. Ny Kristiana milaza fa asan' ny [[devoly]] na asan' ny maizina ny fivavahan-drazana malagasy fa ny mpandala ny fivavahan-drazana kosa miampanga ny Kristiana ho mpanimbazimba ny zavatra navelan' ireo nahitany masoandro sady mivavaka amin' ny "razam-bazaha". Teo amin' ny tantara dia i [[Ranavalona I]] no nalaza tamin' ny fiarovana ny fivavahan-drazana manoloana ny kristianisma izay niteraka fanenjehana mamaivay ny mpanaraka ity farany. Rehefa maty [[Ranavalona I]] dia nahazo laka amin' izay ny fivavahana kristiana izay lasa [[fivavaham-panjakana]] tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina]]. Mahery vaika ny fanoheran' ny Kristiana ny fivavahana amin' ny [[Sampy (malagasy)|sampy]], ny [[Fivavahana amin' ny razana|fivavahana amin' ny]] [[Razana (finoana malagasy)|razana]], ny finoana ny [[tromba]] sns, indrindra eo amin' ny fiangonana prôtestanta (ao amin' ny sehatry ny [[Fifohazana (kristianisma malagasy)|fifohazana]]) sy [[Evanjelisma eto Madagasikara|evanjelika]]. == Jereo koa == * [[Fivavahana eto Madagasikara]] * [[Kolontsaina malagasy]] * [[Fivavahana amin' ny razana]] * [[Fanandroana malagasy]] * [[Sikidy malagasy]] * [[Foko eto Madagasikara]] * [[Fifohazana (kristianisma malagasy)]] == Loharano == <references /> [[Sokajy:Fiangonana ao Madagasikara]] [[Sokajy:Kolontsaina malagasy]] qgndhq151jorimrjm8mrv9gwglvwyl3 1145629 1145625 2026-06-29T12:05:28Z Axellefi1 39722 /* Ny fanahim-bazimba */Fanapiana teny 1145629 wikitext text/x-wiki [[Sary:Ombiasa bag.jpg|vignette|298x298px|Odin' ny ombiasa]] Ny '''fivavahan-drazana malagasy''' na ny '''finoan-drazana malagasy''' dia [[fivavahana]] sy [[finoana]] narahin' ny [[Ntaolo]] malagasy, ka tafiditra ao amin' ny [[kolontsaina]] nentin-drazana malagasy, sady mifototra indrindra amin' ny fivavahana amin' ny [[Zanahary]] sy ny fanahin' ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]] ary ny fanajana ny [[Fady (malagasy)|fady]]. Miovaova isam-paritra ny endriky ny fivavahan-drazana malagasy noho ny fisian' ny singa hafa manampy ireo efa voatanisa etsy aloha ireo. Mihoatra ny 52&nbsp;%n' ny mponina no manaraka ny fivavahan-drazana<ref><small>"[https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2014religiousfreedom/index.htm?year=2014&dlid=238232#wrapper International Religious Freedom Report for 2014]" [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.state.gov%2Fj%2Fdrl%2Frls%2Firf%2F2014religiousfreedom%2Findex.htm%3Fyear%3D2014%26dlid%3D238232%23wrapper tahiry]], sur ''www.state.gov'' (notsidihina ny 06 Marsa 2018)</small></ref> izay fivavahana manantitra ny fifandraisan' ny velona sy ny maty ([[Razana (finoana malagasy)|razana]]) ary ny any ambany vohitra no tena mbola mino sy manaja azy ankehitriny. [[Sary:Dominant_Religions_in_Africa.jpg|vignette|320x320px|Ny fivavahana aty [[Afrika]]]] Ireto avy ny zavatra [[Finoana|inoan]]' ny Malagasy mandala ny fivavahan-razana ho manana ny hasiny: ny [[Sampy (malagasy)|sampy]], ny [[ody]], ny [[hazomanga]], ny [[vatolahy]], ny karazan-kazo sasany, ny karazam-biby sasany (toy ny [[omby]] sy akoho). Ireto ny zavatra tsy hita maso nefa inoany fisiana: ny Zanahary, ny fanahin' ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]], ny [[kalanoro]], ny [[tromba]], ny [[avelo]], ny [[matoatoa]]. Mba ho fanajana an' ireo fanahy ireo dia manatanteraka [[fanatitra]] sy [[sorona]], ny Ntaolo malagasy. Ho fanajana ireo havany efa maty dia manao [[Famadihana|famadihan-drazana]] na manao [[asa lolo]] ny Malagasy. Ny misahana ny fandraharahana ny fifandraisana amin' ireo fanahy tsy hita maso ireo dia ny [[mpisorona]], ny [[mpitan-kazomanga]], ny [[ombiasa]] sy ny maro hafa koa. Inoan' ny Ntaolo malagasy ho manana hery miafina manimba ny [[Mosavy|mpamosavy]]. Manatona [[Fanandroana malagasy|mpanandro]] koa ny Malagasy, izay mino ny fisian' ny atao hoe [[vintana]], raha hanao zavatra mba hahaizany ny fotoana mety anatanterahany ny zavatra kasainy hatao sy ny fombafomba tokony hatao, ka mety misy ny [[ala faditra]]; atao ihany koa izany mba anatsarana ny vintana raha toa ka ratsy ka arenina. Manatona [[Sikidy|mpisikidy]] koa ny Ntaolo malagasy raha te hahafantatra ny marina ny amin' ny zava-mitranga eo amin' ny fiainany (ohatra: raha te hahafatatra ny hoaviny, ny zavatra tokony hatao). Ao koa ireo manatona olona misy [[tromba]]. == Ny olombelona == === Ny fiaviany === ==== Noarîn' i Zanahary ny olombelona ==== Mino ny Ntaolo malagasy fa noarîn' i [[Zanahary]] (na noarîn' ny Zanahary) ny olombelona. Mino ihany koa izy fa tsy mitsahatra amin' ny [[fahariana]] ny fifandraisan' i Zanahary (na ny Zanahary) sy ny olombelona fa mitohy amin' ny alalan' ny fanampiany ny mpanao soa sy ny fanamelohany ny ratsy ataon' ny olombelona. ==== Tokana ny razambe voalohany nipoiran' ny olombelona ==== Na dia fantatry ny Ntaolo malagasy fa samy manana ny fihodirany sy ny fiteniny sy ny fombany ny olombelona, dia hita taratra eo amin' ny [[fedrà]] sy ny oha-pitenenan' ny Ntaolo ny fiheverana ny olombelona rehetra ho nipoitra tamin' ny razambe tokana. Hoy ny ohabolan' izy ireo manao hoe: "Ladim-boatavo ny olombelona ka raha fotorana dia iray ihany". === Ny fiainany === ==== Tsy mahavita tena ny olombelona ==== Mila ny fitahiana sy ny fiarovan' ny fanahy hafa ankoatra an' i Zanahary (na ny Zanahary) izay lavitra loatra ny Ntaolo malagasy, ka ny voalohany amin' ireo dia ny [[Fanahin' ny vatana|fanahi]]<nowiki/>n' ny razana. ==== Samy manana ny anjarany ny olombelona ==== Samy manana ny [[Anjara (finoana)|anjarany]] avy amin' i Zanahary ny olona na ny vondron' olona tsirairay. Ny anjara dia zavatra soa na ratsy inoana ho avy amin' Andriamanitra. Ny anjara dia ilazana ny zavatra tsy azo ihodivirana sady lehibe toy ny loza, ny [[fahafatesana]], sns. Mifandray ihany ny anjara sy ny [[vintana]] sy ny [[lahatra]], ka izany no ahenoana ny hoe "anjara vintana". Hoy ny Ntaolo: * ''[[Anjara (finoana)|Anjara]]<nowiki/>n' ny mpanan-karena ny milamin-tokantrano, fa tsy mba anay malahelo''. * ''Manana anjara ratsy, toy ny [[fantaka]]: manompo, vao vaky loha.'' * ''[[Tanalalahy]] misarotro mainandro: manakona ny anjara-masoandron' ny tena''. * ''Tsy mandidy alohan' Andriamanitra aho, fa izay zara-[[Vintana (finoan-drazana malagasy)|vintana]] lolohavina''. * ''Tsy misy nivavaka niankandrefana, fa samy nianavaratra ihany; fa ny harena mila vintana, ka raha tsy anjara, tsy tonga.'' === Toetra ara-panahin' ny olombelona === Ny teny hoe ''fanahy'' dia ampiasaina amin' ny [[fiteny malagasy]] ankehitriny, izay azo avy amin' ny [[Kristianisma|fivavahana kristiana]], hilazana zavatra manan-tsitrapo nefa tsy mety hitan' ny olombelona (fanahy, ohatra [[Andriamanitra (finoan-drazana malagasy)|Andriamanitra]], ny angatra, sns). Tamin' ny Ntaolo malagasy kosa, ny fanahy dia zavatra na toetra ao amin' ny [[olombelona]] izay mampahatsiaro tena azy, mahatonga azy hieritreritra, sady mampiavaka ny olona amin' ny biby amin' ny lafiny fitondran-tena. ==== Ny avelo ==== Ny [[avelo]] dia karazana [[fanahy]] ambanimbany tsy dia maharitra ela Ioatra aorian' ny [[fahafatesana]], izay azo heverina ho fototry ny hery mahavelona fotsiny ny [[olombelona]] na ny [[biby]]<ref><small>"Avelo", in Rajemisa-Raolison, ''Rakibolana malagasy'', 1985.</small> </ref>. ==== Ny ambiroa ==== Ny [[ambiroa]] dia singa ara-panahy izay inoan' ny [[Ntaolo]] fa maharitra aorian' ny fahafatesana. Mety hialan' ny ambiroany vetivety ny olona iray ka hanjary ho verivery hevitra na verivery tadidy. Miverina ao amin' ny olombelona ihany ny ambiroa rehefa avy niala tao. Ny tsy fiverenan' ny ambiroa dia miteraka fahafatesana. Azo atao araka izany ny manala ambiroa na mampody ambiroa ny olona iray. ==== Manana fanahy hiaina aorian' ny fahafatesan' ny vatana ==== Inoan' ny Ntaolo malagasy fa tsy maty miaraka amin' ny vatana ny fanahin' ny olombelona fa lasa afaka manohy ny fisiany ivelan' ny tontolon' ny velona. Mety miseho ao amin' ny tontolon' ny velona ny fanahin' ny razana, ka izany no mampisy ny [[tromba]] sy ny [[Angatra (lolo)|angatra]] sady itandremana ny zavatra nameperany. == I Zanahary sy ny zanahary == Andriamanitra na Zanahary, amin' ny Ntaolo malagasy, dia [[fanahy]] tsy misy toa azy, izay ninoany fa [[Famoronana (finoana sy fedrà)|nahary]] izao rehetra misy izao, ka anisan' izany ny olombelona. Maro koa ny zavatra ataon' ny Ntaolo malagasy hoe ''[[Zanahary (finoan-drazana malagasy)|zanahary]]'' na ''andriamanitra''. === Ny finoan' ny Ntaolo an' i Zanahary na ny zanahary === ==== Mpahary i Zanahary na ny zanahary ==== I Zanahary (na ny zanahary) dia [[Andriamanitra (anarana iombonana)|andriamanitra]] monina any an-danitra ao amin' ny [[fedrà]] malagasy. Heverina ho [[andriamanitra mpahary]]. Rehefa maty ny olombelona dia miakatra any an-danitra, any amin' i Zanahary, ny fanahiny. ==== Mandahatra amin' ny zava-drehetra i Zanahary na ny zanahary ==== Ninoan' ny Ntaolo malagasy fa i Zanahary (na ny zanahary) no mandahatra sy mandidy ny zavatra rehetra. Ny [[lahatra]] dia "fitondran' Andriamanitra na ny [[vintana]] mihatra amin' ny olombelona" <ref><small>"Lahatra"; in Regis Rajemisa-Raolisona, ''Rakibolana malagasy'', 1985.</small></ref>. Izao ny filazan' ny Ntaolo malagasy momba ny lahatra: * ''Ny mazoto no nambinina ka ny kamo avy koa no milaza ho miandry [[Lahatra (finoana malagasy)|lahatra]].'' === Ny fivavahana amin' i Zanahary na amin' ny Zanahary sy ny fatahoran' ny Ntaolo azy === Andriamanitra lavitra ny olombelona i [[Zanahary]] (na ny Zanahary) ka atahorany, tsy antsoiny raha tsy amin' ny antony manokana, na raha tsy matahotra na tsy manana razana iraisana aminy ny olona mifaninona amin' ny tena. Hita taratra amin' ny [[ohabolana]] sy ny fomba fiteny malagasy izany finoan' ny Ntaolo an' i Zanahary (na ny Zanahary) izany. Matetika dia tsy maintsy ampiarahina amin' ny [[fitokavana]] ny razana ny fiantsoana Zanahary, azo antsoina tsy misy fanononana Zanahary anefa ny razana. == Ny razana == Ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]] dia ireo olona efa maty nefa heverina ho hery mpanao soa eo amin' ny fiainan' ny velona, izay heverina fa afaka mitahy sy miaro ny olona mbola velona izay ankasitrahany na manasazy izay olona tsy ankasitrahany. === Ny zavatra aorina enti-maneho fanajana ny razana === ==== Ny fasana ==== Ny [[fasana]] dia ilay zavatra naorina mba hiarovana ny toerana nandevenana na nanafenana ny maty. Io no toerana hita maso izay sady mampahatsiahy ny fahafatesana no mampifandray ny tontolon' ny velona sy ny tontolon' ny maty koa. Ao no itoeran' ny razana amin' ny androny sisa rehetra. ==== Ny hazomanga ==== Ny [[hazomanga]] dia tsato-kazo roa na telo mifanakaiky, atsatoka amin' ny toerana iray, izay atao hanatanterahana fianianana na sorona na fitsofan-drano. Ny mpitan-kazomanga (izay atao hoe mpisorona koa) no miandraikitra ny fikarakarana ny zavatra atao eo amin' ny hazomanga. Famantarana ny maha iray firazanana na iray [[Fianakaviana (fomba malagasy)|fianakaviana]] ny hazomanga. [[Sary:Alo alo three sizes madagascar.JPG|vignette|Aloalo]] ==== Ny aloalo ==== Ny [[aloalo]] dia zavakanto vita amin' ny hazo, misy sary vaosokitra maneho ny sombin-tantaram-pianinana, na ny zavatra tian' ilay olona maty fony fahavelony, na ny fananan-karenan' ny maty (fananana omby indindraindrindra), na ny toerany teo amin' ny fiarahamonina. Eny amin' ny fasana no ametrahana ny aloalo any amin' ny faritra [[Mahafaly]] sy amin' ny faritra [[Androy]]. ==== Ny tsangambato ==== Ny [[tsangambato]] dia vato aorina ho solom-pasan' ny olona tsy hita faty, maty tamin' ny ady na tamin' ny antony hafa. Misy koa ny miantso azy io hoe [[orimbato]] na [[vatolahy]]. Arakaraka ny faritra eto Madagasikara dia mety tsy hitovy hevitra ireo teny telo ireo. Ny tsangambato koa dia enti-manamarika ny zava-nitranga lehibe teo amin' ny tantaran' ny fanjakà-mpanjaka na ny foko iray. === Ny fivavahana amin' ny razana === Ny [[fivavahana amin' ny razana]] dia fivavahana amin' ny fanahin'ny maty. Manam-pifandraisana hentitra amin' ny fahafantarana ny tetiaran' ny taranaka tany aloha ny fivavahana amin' ny razana. ==== Ny fanajana ny fady ==== Ny [[fady]] dia ireo zavatra raràna tsy azo tanterahina araka ny fepetra napetraky ny fomba amam-panao. Araka ny finoana dia vokatry ny hery tsy hita maso sady mifandray amin’ ny fivavahana amin' ny razana ny fady. Izay manota fady dia heverina ho maloto sy manohintohina ny filaminana ara-panahin' ny fiarahamonina. Aseho amin' ny alalan' ny fanajana ny fady koa ny fivavahana amin' ny razana. Inoana fa ny fanehoam-panajana ny razana amin' ny alalan' ny fanajana ny fady dia mahatonga ny razana hitahy ny velona. ==== Ny fanaovana sorona ==== Ny [[sorona]] dia fomba tanterahina hanomezana haja na ho enti-mifona na mangata-pitahiana amin' i Zanahary na ny razana, ka matetika famonoana biby toy ny omby no atao. Ny [[mpisorona]] na ny [[mpitan-kazomanga]] no mitarika izany fomba izany, izay atrehin' ny sokajin' olona voakasika na ny olona rehetra, arakaraka ny zavatra mitranga. Ny famonoana omby atao sorona no fomba anehoana ny fanajana ny razana na ampitsaharana ny fahatezeran' izy ireo. Azo atao koa ny maneho fanajana ny razana amin' ny alalan' ny fanidinana [[toaka]] avy amin' ny tavoahangy vao nosokafana, atao amin' ny zoro avaratra-atsinanan' ny trano mba hanomezana ny anjarany. ==== Ny fanaovana famadihana ==== Tsapa amin' ny alalan' ny fomba fanao momba ny fasana ny fivavahana amin' ny razana, ka ny any afovoan-tany dia manatanteraka ny [[famadihana]]. Ahatsiarovana ireo razana sy ivorian' ny fianakaviana sy ny mpiara-monina ny famadihana ary anaovana lanonana. ==== Ny fankalazana ny fitampoha ==== Ny [[fitampoha]] dia fampandroana ireo sisan-javatra avy amin' ny vatan' ny mpanjaka efa maty, izay tanterahin' ny Malagasy [[sakalava]] any amin' ny faritra Menabe, isaky ny dimy taona mandritra ny fito andro, mba hahatsiarovana ireo mpanjaka sakalava. === Ny fisehoan' ny razana sy ny fanatrehany === ==== Ny nofy ==== Rehefa te hiresaka amin' ny velona ny razana dia matetika miseho amin' ny [[nofy]], ka amin' izany no ilazany ny hafatra tsy voalazany fahavelony na anamafisany izany, amin' izany koa no anambaràny ny zavatra tiany hatao aminy na tsy tiany hatao aminy, amin' izany no ilazany ny tokony hatao amin' ny fananana na taranaka navelany. ==== Ny tsindrimandry ==== Ny [[Tsindrimandry (fivavahana)|tsindrimandry]] dia ny fampidirana hevitra ataon' ny razana ao an-tsain' ny olona mba hahalalany ny tokony hatao na ny tokony hambara amin' ny velona. Tsy miseho ny fanahin' ny razana mandritra izany fa ny eritreritr' ilay olona voatsindrimandry no mahatsapa zavatra. Ninoan' ny Ntaolo fa afaka manindry mandry koa i Zanahary na ny zanahary. ==== Ny fanatrehan' ny razana amin' ny alalan' ny tromba ==== Ny [[tromba]] dia fanahin' ireo mpanjaka tany aloha izay mbola manohy ny fanapahany amin' ny velona amin' ny alalan' ny findramany ny tenan' ny olona iray mbola velona. Miteny amin' ny alalan' io olona misy tromba io ny fanahin' ny mpanjaka. Any amin' ny faritra [[sakalava]] no tena ahitana izany nefa miely eran' ny Nosy ihany koa izany finoana izany. Antsa sy tehaka aman' amponga sy angorodao izay atao handihizan' ilay olona misy tromba sady hitokavana ilay fanahy mba hiditra ao aminy. ==== Ny fisehoan' ny angatra ==== Ny [[angatra]] na [[matoatoa]] dia fisehoan' ny fanahin' ny olona maty amin' ny velona, indrindra ny fanahin' ny razana tsy nisy mpikarakara na tsy mankasitraka ny fomba fandraisan' ny velona azy. Tsy tian' ny Malagasy ny mahita na mifanena amin' angatra. Ny fisian' ny angatra dia mety ho tsapa amin' ny fahatsiarovana hatsiaka hafahafa na fitambesaran' ny vatana na ny entana tampoka na amin' ny fahitana afo (izay atao hoe "afon' angatra" na "afon-dolo"). Mety hampijaly ny olona matory ny angatra amin' ny alalan' ny fanindriany azy sy ny fampitahorany azy. Misy ny olona izay inoana fa mahay [[Mpamoha angatra|mamoha angatra]] hiresaka amin' ny havany. ==== Ny fambara ==== Inoan' ny Ntaolo malagasy koa ny fisian' ny [[Fambara (finoana)|fambara]] izay tsy inona fa zava-mitranga tsapan' ny olona (hita maso na ren' ny sofina sns) ka manampy azy hahalala mialoha ny zavatra hitranga amin' ny hoavy akaiky na lavitra. Mety ho zava-tsoa no hitranga nefa matetika dia zava-dratsy no ahenoana ny teny hoe ''fambara'', toy ny hoe ''fambara loza''. Tsy voatery ho ny razana ihany no mandefa fambara fa mety ho i Zanahary na ny fanahy hafa rehetra. == Ny zavatra sy fanahy hafa inoan' ny Ntaolo malagasy fa misy == Ankoatra an' i Zanahary (na ny Zanahary) sy ny razana dia maro ireo fanahy tsy hita maso inoan' ny Ntaolo fisiana. ==== Ny fanahim-bazimba ==== Ny [[Vazimba]] dia lazain' ny lovantsofina fa olona fohy nonina tany afovoan' ny Nosy sady nivavahan' ny olona ny fasany taty aoriana. Misy anefa ireo milaza fa olona tahaka ny Malagasy ankehitriny ihany ny Vazimba (ka soratana hoe ''Vazimba''). Atao hoe vazimba ihany koa ny fanahiny sy ny fasany. Amin' ny maha olombelona ny Vazimba dia inoan' ny Ntaolo ny fitohizan' ny fahaveloman' ny fanahiny, ka izany no antony anajana ny fasany, ary inoana ihany koa fa masina ny toerana nandevenana azy ka tsy azo anaovana zavatra ratsy na maloto. Ohabolana momba ny Vazimba: * ''Harem-bery foana, toy ny menaka ahoso-Bazimba.'' * ''Misakaiza amim-Bazimba malahelo; ka ny [[akoholahy]] lany, ny fitahiana tsy misy.'' * ''Miteny irery toy ny miresaka amim-Bazimba'' * ''Ny adala no manitsa-Bazimba, ka ny lehibe no aolanolany.'' * ''Ny [[kibobo]] no mena maso dia miresaka amim-Bazimba.'' ==== Ny kalanoro ==== Ny [[kalanoro]] dia zavamananaina mitovitovy amin' ny olona fa kely madinika sy fohy izay mivelona any anaty ala. Malaza ho mahay fanafody ny kalanoro. Ankehitriny dia inoan' ny olona fa azo tezaina ny kalanoro mba hampanan-karena. ==== Ny kokolampo ==== Ny [[kokolampo]] na koko dia zavamananaina mitovitovy amin' ny olona, karazan' ny kalanoro. Mety ho tsara fanahy na ho ratsy fanahy ny kokolampo. Tsy hita maso ny kokolampo nefa hita ny asany sy ny vokatr' izany. Tiany ny miompy [[akoho]] mainty na [[osy]] mainty, dia ireo osy na akoho omen' ny olona mangataka [[fitahiana]] aminy na mangataka [[fifonana]] aminy. Tian' ny kokolampo ny vilany vy sy ny [[arina]]. Raha mitsitokotoko mitambatra toy ny nirandrana ny volon' ny zazakely (izay tsy nokasihin-drano sady tsy nohetezana) dia lazaina fa noradranin-koko. ==== Ny tromba ==== Ny [[tromba]] dia ny fanahin' ny razana (indrindra ny an' ireo mpanjaka taloha) sy ny fipetrahan' izy ireo ao amin' ny olona iray mbola velona izay lazaina fa misy tromba. == Ny fitaovana sy fanao hita maso manan-kasina == === Ny zavatra hita maso manan-kasina manokana === [[Sary:Sampy talisman idol Madagascar.jpg|vignette|Sampy]] ==== Ny sampy ==== Ny [[Sampy (malagasy)|sampy]] dia tapa-javatra natambatra azo tsapain-tanana izay inoana fa mananan-kasina, izay mihazona ny fahasalamana sy ny fahavokarana ary ny fandriam-pahalemana. Matetika ny mpanjaka no lazaina fa manana sampy. Ninoana ho miaro ny mpiara-monina manontolo ny sampy. Amin' ny ankapobeny dia tahirizina amin' ny toerana manokana ka tsy afindrafindra ny sampy, nefa misy ireo izay azon' ny tompony enti-madehandeha. ==== Ny ody ==== Ny [[ody]] dia tapa-kazo na tapa-javatra hafa izay ninoan' ny Ntaolo fa manankery hitondra ny soa sy hiaro amin' ny loza. Karazana sampy isam-batan' olona ny ody, ka ninoana fa miaro na manome hery ny olona mitondra na miravaka azy. Ny olona avy amin' ny saranga rehetra dia afaka mitahiry ody. Mety ho tsara ny ody (tahaka ireo izay ampiasain' ny [[ombiasa]] mpanasitrana), nefa koa mety ho ratsy (tahaka izay ampiasain' ny [[Mpamosavy (finoana malagasy)|mpamosavy]]). ==== Ny faditra ==== Ny [[faditra]] dia zavatra ratsy ahodin' ny sasany amin' ny tena na momba ny [[Fanandroana malagasy|tononandro]] ka tokony ho sakanana na esorina amin' ny alanan'ny [[fanalana faditra]]. Ny karazam-borona (toy ny akoholahy mena, ny akoho mainty tokam-bolo sns) na ny [[ondry]] mazava loha, na ny singa avy amin' ny [[zavamaniry]] (toy ny tapakazo, ny bozaka, ny ahitra) na zavatra hafa (toy ny orana, sns) dia azo ampiasaina hanalana faditra. Atao ny ala faditra raha toa ka misy zavatra mifanipaka, toy ny [[Vintana|vintan]]' ny olona roa tsy mifanentana fa mifanohitra. === Ny fanao ahafahana mamanta-javatra === [[Sary:Ombiasa.jpg|vignette|Ombiasa]] ==== Ny fanandroana ==== Ny [[fanandroana malagasy|fanandroana]] dia fandinihana sy fampiharana ny fifandraisan' ny fotoana ahaterahan' ny olona iray na ny fotoana isehoan' ny zavatra iray ampifandraisina amin' ny toerana sy ny toetran' ny [[Volana]] sy ny [[Antokon-kintana|kintana]] ary ny [[masoandro]] sy zavatra hafa toy ny zoro sy ny [[lafin-tany]]. Ny vintana no singa manan-danja indrindra amin' ny fanandroana. Tsy ny fotoana ihany no sahanin' ny fanandroana malagasy fa ny erana sy ny zavaboary hafa koa. ==== Ny sikidy ==== Ny [[Sikidy malagasy|sikidy]] dia fahaizana mikirakira voan-javatra (voam-[[Fany (zavamaniry)|pany]], vaoan-[[tsaramaso]], voan-[[kily]], sns) na tapa-javatra maro (ahitra, rantsan-kazo, sns) na [[fasika]] izay ahalalana ny zavatra tsy atrehina (ny lasa sy ny hoavy indrindra indrindra) na manazava ny antony nisian-javatra iray. ==== Ny fanambaràna ny hevitry ny nofy ==== Misy koa olona inoan' ny mpiara-belona fa mahay manambara ny hevitry ny [[nofy]]. Matetika dia ny ombiasa no misahana izany asa [[fanambaràna ny hevitry ny nofy]] izany. == Ny toetra sy toeran' ny olombelona sy ny zavaboary == === Ny hasina === Ny [[hasina]] dia hery tsy hita maso ananan' ny [[olombelona]] sy ny [[zavaboary]] hafa izay afaka manova ny fiainan' ny olombelona manam-pifandraisana amin' izay manana azy (izany hoe manana hasina). Misy sokajin' olona izay heverina fa manan-kasina kokoa noho ny ankamaroan' ny olombelona, dia ny [[andriana]], ny [[Fanandroana|mpanandro]] sy ny [[mpisikidy]], ary ny [[mpitan-kazomanga]]. Inoan' ny Ntaolo malagasy fa avy amin' i Zanahary sy ny razana ny hasina. Mety ho very na ho lefy ny hasina raha misy ny [[ota fady]] mahakasika izany. Misy koa fomba atao mba hampanan-kasina ny zavatra iray, ohatra ny [[fanasinana]] ny sikidy. === Ny vintana === Inoan' ny Ntaolo malagasy fa mamaritra ny toetra sy ny hoavin' ny olona ateraka na ny zavatra atao sy ny manodidina izay rehetra izany ny [[Vintana (finoan-drazana malagasy)|vintana]] nefa azo ovana izany amin' ny alalan' ny [[Fisoronana sy fanalana vintana|fanalana vintana]] raha ratsy ka atahorana hitera-doza io vintan-dratsy io. Ilazana ny [[Anjara (finoana)|anjara]] soa na ratsy miankina amin' ny tonon' andro nahaterahana ny vintana. == Ny fivavahan-drazana malagasy sy ny fivavahana hafa == === Ny fivavahan-drazana malagasy sy ny finoana silamo === Efa tany amin' ny taonjato faha-7 tany ho any no nahatohgavan' ny [[finoana silamo]] sy ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] teto [[Madagasikara]] nefa tsy noraisin' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] afa-tsy amin' ny ampahany ny kolontsainy sy ny finoany. Izany no niteraka ny fisian' ny Malagasy nandray tapany ny kolontsaina mozilmana, sy [[Sinkretisma|nanafangaro]] izany amin' ny kolontsaina nentim-paharazana malagasy, indrindra momba ny fivavahana sy ny finoana. Ireo izay nitondra ny fivavahana silamo voalohany teto Madagasikara dia lasa nanatevina ny vahoaka malagasy (ny razamben' ny [[Antemoro]] sy ny [[Antanosy|Tanosy]] ary ny maro hafa koa). Na dia nitombo aza ny mpanaraka ny fivavahana silamo taty aoriana dia tsy nisy loatra ny fifanandremana na ny fifanenjehana teo amin' ny mpino ao aminy sy ny mpandala ny fomban-drazana malagasy. === Ny fivavahan-drazana malagasy sy ny kristianisma === Ny [[katôlisisma]] dia efa nisy nitondra teto amin' ny Nosy hatramin' ny faran' ny taonjato faha-16. Tsy nahitam-pahombiazana kely izany raha tsy tany amin' ny taona 1642. Ny misiônera [[Prôtestantisma|prôtestanta]] avy amin' ny [[London Missionary Society|''London Missionary Society'']] (LMS) no nahomby tamin' ny fampidirana voalohany ny fivavahana kristiana tamin' ny taona 1818. Tsy mbola nisy anefa ny fanenjehana ny [[kristianisma]] satria ny fandrosoana nentin' ireo misiônera no navesa-danja tamin' ny mpanjaka [[Radama I]]. Tamin' ny andron' ny mpanjakavavy [[Ranavalona I]] no niharihary amin' izay ny fanenjahana ny fivavahana kristiana satria fatra-pifikitra amin' ny fivavahan-drazana ny mpanjakavavy. ==== Fifanandrenana ==== Hatramin' ny fiandohan' ny [[Kristianisma eto Madagasikara|fivavahana kristiana]] teto [[Madagasikara]] no nisian' ny fifanandrenana teo aminy sy ny fivavahan-drazana malagasy. Ny Kristiana milaza fa asan' ny [[devoly]] na asan' ny maizina ny fivavahan-drazana malagasy fa ny mpandala ny fivavahan-drazana kosa miampanga ny Kristiana ho mpanimbazimba ny zavatra navelan' ireo nahitany masoandro sady mivavaka amin' ny "razam-bazaha". Teo amin' ny tantara dia i [[Ranavalona I]] no nalaza tamin' ny fiarovana ny fivavahan-drazana manoloana ny kristianisma izay niteraka fanenjehana mamaivay ny mpanaraka ity farany. Rehefa maty [[Ranavalona I]] dia nahazo laka amin' izay ny fivavahana kristiana izay lasa [[fivavaham-panjakana]] tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina]]. Mahery vaika ny fanoheran' ny Kristiana ny fivavahana amin' ny [[Sampy (malagasy)|sampy]], ny [[Fivavahana amin' ny razana|fivavahana amin' ny]] [[Razana (finoana malagasy)|razana]], ny finoana ny [[tromba]] sns, indrindra eo amin' ny fiangonana prôtestanta (ao amin' ny sehatry ny [[Fifohazana (kristianisma malagasy)|fifohazana]]) sy [[Evanjelisma eto Madagasikara|evanjelika]]. == Jereo koa == * [[Fivavahana eto Madagasikara]] * [[Kolontsaina malagasy]] * [[Fivavahana amin' ny razana]] * [[Fanandroana malagasy]] * [[Sikidy malagasy]] * [[Foko eto Madagasikara]] * [[Fifohazana (kristianisma malagasy)]] == Loharano == <references /> [[Sokajy:Fiangonana ao Madagasikara]] [[Sokajy:Kolontsaina malagasy]] obmof4q70didv9kwjrh2mhu466ywt6c Kalanoro 0 278962 1145651 1133929 2026-06-29T13:36:14Z Axellefi1 39722 /* */ Fanapiana teny 1145651 wikitext text/x-wiki Ny '''kalanoro''', araka ny [[fivavahan-drazana malagasy|finoan-drazan' ny Malagasy]] sy ao amin' ny angano malagasy maro, dia zavamananaina mitovitovy amin' ny olona, na tena olona mihitsy, fa kely madinika sy fohy, izay mivelona any anaty [[ala]]. Malaza ho mahay fanafody ny kalanoro. Ankehitriny dia inoan' ny olona fa azo tezaina ny kalanoro mba hampanan-karena. Misy ihany koa no mitaiza azy ka manome azy hoan'ireo mitady na mila azy. Fanahy izy io ary afaka miseho amin'ny alalan'ny nofy amin'ny olona iray ary afaka miantso azy raha toa ka mila azy. Misy fombafomba atao anefa ny fiantsoana azy ary mila fahavononana tsara ny fiantsoana azy satria manana fady izy ary maro ny zavatra tokony tandremana. == Jereo koa == * [[Kokolampo]] * [[Lolovokatra]] * [[Matoatoa]] * [[Vazimba]] mu6tv8bv27dfz2yjyrxpxki15iw39kn Betsiboka (ony) 0 279024 1145701 1145067 2026-06-29T18:41:33Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145701 wikitext text/x-wiki '''Betsiboka''' dia ony any amin' ny tapany avaratr' i [[Madagasikara]], mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] any [[Mahajanga]] ao amin' ny vavaranon' i Bombetoka. Misongadina izy noho ny lokondranony mena, vokatry ny fiangonanan' ny potika vatolampy miloko mena voasary.[[Sary:Madagascar rivers.svg|vignette|Ny toerana misy ny ony Betsibka eto [[Madagasikara]]|ankavia]]Misy fitrangana [[fikao-tany]] tsikaritra any amin' ny faritra avaratra-andrefana amin' i Madagasikara, vokatry ny fanapahana ny hazo any an' ala hahampitomboana ny tany fambolena sy ho an' ny fiompiana nadritra ny 50 taona lasa. Ny ony Betsiboka dia azon' ny sambo mahazaka hatramin' ny 20 taonina andehanana hatrany [[Ambato-Boeny]]. == Fiandohana sy velaran’ny sahan-dranon’i Betsiboka == Ny ony Betsiboka dia miforona avy amin’ny fihaonan’ny renirano Jabo sy Amparihibe, izay samy avy any amin’ny faritra avaratr’Antananarivo. Ny Jabo dia voalaza fa miandoha any amin’ny tendrombohitra Iangana, amin’ny haavo manodidina ny 1 550 metatra. Raha refesina avy amin’ny loharanon’i Jabo ka hatrany an-dranomasina, dia manodidina ny 531 km ny halavan’ny Betsiboka; ary mety hahatratra 605 km izany raha isaina avy amin’ny loharanon’ny Mananara. Mandrakotra velarana eo amin’ny 49 000 km² eo ho eo ny sahan-dranony, tsy anisan’izany ny faritra ambonin’ny Mahajamba<ref>horizon.documentation.Ird</ref>.<ref /> == Fifandraisana amin’ny Ikopa sy Kamoro == Anisan’ny sampan-drano lehibe mifandray amin’ny Betsiboka ny Ikopa. Ny fihaonan’ny Ikopa sy Betsiboka dia ao anatin’ny faritra mando sy honahona, ka miovaova matetika ny fandrian’ny renirano. Eo amin’i Ambato-Boeny kosa no ihaonan’ny Betsiboka amin’ny Kamoro eo amin’ny morony ankavanana. Ity fifandraisan’ny Betsiboka, Ikopa ary Kamoro ity no mahatonga ny rafitra Betsiboka–Mahajamba ho iray amin’ireo sahan-drano lehibe indrindra eto Madagasikara<ref>horizon.documentation.ird.fr</ref>. == Delta sy fiovan’ny vavaranon’i Bombetoka == Rehefa manakaiky an’i Mahajanga ny Betsiboka dia mamorona delta lehibe ao anatin’ny ala honko matevina, indrindra eo amin’ny faritra Marovoay sy Bombetoka. Araka ny fanazavan’ny NASA, dia efa mameno ampahany lehibe amin’ny vavaranon’i Bombetoka ny delta ankehitriny, ary tombanana ho manodidina ny 35 km ny halavany taorian’ny firoboroboan’ny fitateran’ny renirano potika tany nandritra ny am-polony taona maro<ref>science.nasa.gov</ref> Ny fiangonan’ny fasika sy fotaka entin’ny Betsiboka dia nahatonga nosy kely sy sisin-tany vaovao hiforona ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka. Misy amin’ireo nosy vaovao ireo no efa rakotra zavamaniry sy ala honko, ka manova tsikelikely ny endriky ny helodrano sy ny lalana ikorianan’ny rano mankany amin’ny Lakandranon’i Mozambika. == Ala honko sy zava-mananaina == [[Sary:BetsibokaBridge RN4.JPG|vignette|Tetezan' i Betsiboka eo amin' ny lalam-pirenena faha-4]]Ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka sy ny morony dia betsaka ny ala honko, izay anisan’ny lehibe sy manan-danja eto Madagasikara. Ireo ala honko ireo dia miaro ny morontsiraka, mitazona ny potika tany entin’ny renirano, ary manome fonenana ho an’ny biby anaty rano sy amoron-dranomasina, toy ny sokatra an-dranomasina, vorona, hazandrano, makamba, foza ary dugong. Ankoatra izany, ny vavaranon’i Betsiboka dia manan-danja amin’ny tontolo iainana satria mamelona karazam-biby maromaro. Voalaza ao amin’ny NASA fa manampy amin’ny famatsiana sakafo ho an’ny sokatra maitso sy ny dugong ny faritra estuarienne ao amin’ny delta Betsiboka, na dia misy aza ny olana ateraky ny fitohanana sy ny fiangonan’ny fotaka<ref>Science.nasa.gov</ref> == Trondro miavaka ao amin’ny sahan-dranon’i Betsiboka == Misy karazan-trondro manokana hita ao amin’ny sahan-dranon’i Betsiboka, anisan’izany ny Paretroplus tsimoly, karazana trondro cichlidé malagasy. Ity trondro ity dia monina amin’ny rano mikoriana misy lavadrano madinika, vato ary vatokely, ary sokajian’ny IUCN ho atahorana ho lany tamingana. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Faritra Boeny]] 1be9lucjea02uxdzzky7e7fdqk201vb 1145702 1145701 2026-06-29T18:42:38Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145702 wikitext text/x-wiki '''Betsiboka''' dia ony any amin' ny tapany avaratr' i [[Madagasikara]], mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] any [[Mahajanga]] ao amin' ny vavaranon' i Bombetoka. Misongadina izy noho ny lokondranony mena, vokatry ny fiangonanan' ny potika vatolampy miloko mena voasary .Ny toerana misy ny ony Betsibka eto [[Madagasikara]]|ankavia]]Misy fitrangana [[fikao-tany]] tsikaritra any amin' ny faritra avaratra-andrefana amin' i Madagasikara, vokatry ny fanapahana ny hazo any an' ala hahampitomboana ny tany fambolena sy ho an' ny fiompiana nadritra ny 50 taona lasa. Ny ony Betsiboka dia azon' ny sambo mahazaka hatramin' ny 20 taonina andehanana hatrany [[Ambato-Boeny]]. == Fiandohana sy velaran’ny sahan-dranon’i Betsiboka == Ny ony Betsiboka dia miforona avy amin’ny fihaonan’ny renirano Jabo sy Amparihibe, izay samy avy any amin’ny faritra avaratr’Antananarivo. Ny Jabo dia voalaza fa miandoha any amin’ny tendrombohitra Iangana, amin’ny haavo manodidina ny 1 550 metatra. Raha refesina avy amin’ny loharanon’i Jabo ka hatrany an-dranomasina, dia manodidina ny 531 km ny halavan’ny Betsiboka; ary mety hahatratra 605 km izany raha isaina avy amin’ny loharanon’ny Mananara. Mandrakotra velarana eo amin’ny 49 000 km² eo ho eo ny sahan-dranony, tsy anisan’izany ny faritra ambonin’ny Mahajamba<ref>horizon.documentation.Ird</ref>.<ref /> == Fifandraisana amin’ny Ikopa sy Kamoro == Anisan’ny sampan-drano lehibe mifandray amin’ny Betsiboka ny Ikopa. Ny fihaonan’ny Ikopa sy Betsiboka dia ao anatin’ny faritra mando sy honahona, ka miovaova matetika ny fandrian’ny renirano. Eo amin’i Ambato-Boeny kosa no ihaonan’ny Betsiboka amin’ny Kamoro eo amin’ny morony ankavanana. Ity fifandraisan’ny Betsiboka, Ikopa ary Kamoro ity no mahatonga ny rafitra Betsiboka–Mahajamba ho iray amin’ireo sahan-drano lehibe indrindra eto Madagasikara<ref>horizon.documentation.ird.fr</ref>. == Delta sy fiovan’ny vavaranon’i Bombetoka == Rehefa manakaiky an’i Mahajanga ny Betsiboka dia mamorona delta lehibe ao anatin’ny ala honko matevina, indrindra eo amin’ny faritra Marovoay sy Bombetoka. Araka ny fanazavan’ny NASA, dia efa mameno ampahany lehibe amin’ny vavaranon’i Bombetoka ny delta ankehitriny, ary tombanana ho manodidina ny 35 km ny halavany taorian’ny firoboroboan’ny fitateran’ny renirano potika tany nandritra ny am-polony taona maro<ref>science.nasa.gov</ref> Ny fiangonan’ny fasika sy fotaka entin’ny Betsiboka dia nahatonga nosy kely sy sisin-tany vaovao hiforona ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka. Misy amin’ireo nosy vaovao ireo no efa rakotra zavamaniry sy ala honko, ka manova tsikelikely ny endriky ny helodrano sy ny lalana ikorianan’ny rano mankany amin’ny Lakandranon’i Mozambika. == Ala honko sy zava-mananaina == [[Sary:BetsibokaBridge RN4.JPG|vignette|Tetezan' i Betsiboka eo amin' ny lalam-pirenena faha-4]]Ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka sy ny morony dia betsaka ny ala honko, izay anisan’ny lehibe sy manan-danja eto Madagasikara. Ireo ala honko ireo dia miaro ny morontsiraka, mitazona ny potika tany entin’ny renirano, ary manome fonenana ho an’ny biby anaty rano sy amoron-dranomasina, toy ny sokatra an-dranomasina, vorona, hazandrano, makamba, foza ary dugong. Ankoatra izany, ny vavaranon’i Betsiboka dia manan-danja amin’ny tontolo iainana satria mamelona karazam-biby maromaro. Voalaza ao amin’ny NASA fa manampy amin’ny famatsiana sakafo ho an’ny sokatra maitso sy ny dugong ny faritra estuarienne ao amin’ny delta Betsiboka, na dia misy aza ny olana ateraky ny fitohanana sy ny fiangonan’ny fotaka<ref>Science.nasa.gov</ref> == Trondro miavaka ao amin’ny sahan-dranon’i Betsiboka == Misy karazan-trondro manokana hita ao amin’ny sahan-dranon’i Betsiboka, anisan’izany ny Paretroplus tsimoly, karazana trondro cichlidé malagasy. Ity trondro ity dia monina amin’ny rano mikoriana misy lavadrano madinika, vato ary vatokely, ary sokajian’ny IUCN ho atahorana ho lany tamingana. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Faritra Boeny]] 9ujaaqcs2wt83rciq9uih83otqo3r81 1145703 1145702 2026-06-29T18:49:24Z Gaël RALANTONIRINA 35834 nampiditra sary 1145703 wikitext text/x-wiki [[Sary:Madagascar - Betsiboka - 2024.svg|vignette|Ny faritra misy an ' i Betsiboka eo amin ' ny saritanin ' I Madagasikara]] '''Betsiboka''' dia ony any amin' ny tapany avaratr' i [[Madagasikara]], mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] any [[Mahajanga]] ao amin' ny vavaranon' i Bombetoka. Misongadina izy noho ny lokondranony mena, vokatry ny fiangonanan' ny potika vatolampy miloko mena voasary .Ny toerana misy ny ony Betsibka eto [[Madagasikara]]|ankavia]]Misy fitrangana [[fikao-tany]] tsikaritra any amin' ny faritra avaratra-andrefana amin' i Madagasikara, vokatry ny fanapahana ny hazo any an' ala hahampitomboana ny tany fambolena sy ho an' ny fiompiana nadritra ny 50 taona lasa. Ny ony Betsiboka dia azon' ny sambo mahazaka hatramin' ny 20 taonina andehanana hatrany [[Ambato-Boeny]]. == Fiandohana sy velaran’ny sahan-dranon’i Betsiboka == Ny ony Betsiboka dia miforona avy amin’ny fihaonan’ny renirano Jabo sy Amparihibe, izay samy avy any amin’ny faritra avaratr’Antananarivo. Ny Jabo dia voalaza fa miandoha any amin’ny tendrombohitra Iangana, amin’ny haavo manodidina ny 1 550 metatra. Raha refesina avy amin’ny loharanon’i Jabo ka hatrany an-dranomasina, dia manodidina ny 531 km ny halavan’ny Betsiboka; ary mety hahatratra 605 km izany raha isaina avy amin’ny loharanon’ny Mananara. Mandrakotra velarana eo amin’ny 49 000 km² eo ho eo ny sahan-dranony, tsy anisan’izany ny faritra ambonin’ny Mahajamba<ref>horizon.documentation.Ird</ref>.<ref /> == Fifandraisana amin’ny Ikopa sy Kamoro == Anisan’ny sampan-drano lehibe mifandray amin’ny Betsiboka ny Ikopa. Ny fihaonan’ny Ikopa sy Betsiboka dia ao anatin’ny faritra mando sy honahona, ka miovaova matetika ny fandrian’ny renirano. Eo amin’i Ambato-Boeny kosa no ihaonan’ny Betsiboka amin’ny Kamoro eo amin’ny morony ankavanana. Ity fifandraisan’ny Betsiboka, Ikopa ary Kamoro ity no mahatonga ny rafitra Betsiboka–Mahajamba ho iray amin’ireo sahan-drano lehibe indrindra eto Madagasikara<ref>horizon.documentation.ird.fr</ref>. == Delta sy fiovan’ny vavaranon’i Bombetoka == Rehefa manakaiky an’i Mahajanga ny Betsiboka dia mamorona delta lehibe ao anatin’ny ala honko matevina, indrindra eo amin’ny faritra Marovoay sy Bombetoka. Araka ny fanazavan’ny NASA, dia efa mameno ampahany lehibe amin’ny vavaranon’i Bombetoka ny delta ankehitriny, ary tombanana ho manodidina ny 35 km ny halavany taorian’ny firoboroboan’ny fitateran’ny renirano potika tany nandritra ny am-polony taona maro<ref>science.nasa.gov</ref> Ny fiangonan’ny fasika sy fotaka entin’ny Betsiboka dia nahatonga nosy kely sy sisin-tany vaovao hiforona ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka. Misy amin’ireo nosy vaovao ireo no efa rakotra zavamaniry sy ala honko, ka manova tsikelikely ny endriky ny helodrano sy ny lalana ikorianan’ny rano mankany amin’ny Lakandranon’i Mozambika. == Ala honko sy zava-mananaina == [[Sary:BetsibokaBridge RN4.JPG|vignette|Tetezan' i Betsiboka eo amin' ny lalam-pirenena faha-4]]Ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka sy ny morony dia betsaka ny ala honko, izay anisan’ny lehibe sy manan-danja eto Madagasikara. Ireo ala honko ireo dia miaro ny morontsiraka, mitazona ny potika tany entin’ny renirano, ary manome fonenana ho an’ny biby anaty rano sy amoron-dranomasina, toy ny sokatra an-dranomasina, vorona, hazandrano, makamba, foza ary dugong. Ankoatra izany, ny vavaranon’i Betsiboka dia manan-danja amin’ny tontolo iainana satria mamelona karazam-biby maromaro. Voalaza ao amin’ny NASA fa manampy amin’ny famatsiana sakafo ho an’ny sokatra maitso sy ny dugong ny faritra estuarienne ao amin’ny delta Betsiboka, na dia misy aza ny olana ateraky ny fitohanana sy ny fiangonan’ny fotaka<ref>Science.nasa.gov</ref> == Trondro miavaka ao amin’ny sahan-dranon’i Betsiboka == Misy karazan-trondro manokana hita ao amin’ny sahan-dranon’i Betsiboka, anisan’izany ny Paretroplus tsimoly, karazana trondro cichlidé malagasy. Ity trondro ity dia monina amin’ny rano mikoriana misy lavadrano madinika, vato ary vatokely, ary sokajian’ny IUCN ho atahorana ho lany tamingana. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Faritra Boeny]] spt7jr356lqwlhfhhlei6tpcnvu8yio 1145704 1145703 2026-06-29T18:53:28Z Gaël RALANTONIRINA 35834 nampiditra sary 1145704 wikitext text/x-wiki [[Sary:Madagascar - Betsiboka - 2024.svg|vignette|Ny faritra misy an ' i Betsiboka eo amin ' ny saritanin ' I Madagasikara]] '''Betsiboka''' dia ony any amin' ny tapany avaratr' i [[Madagasikara]], mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] any [[Mahajanga]] ao amin' ny vavaranon' i Bombetoka. Misongadina izy noho ny lokondranony mena, vokatry ny fiangonanan' ny potika vatolampy miloko mena voasary .Ny toerana misy ny ony Betsibka eto [[Madagasikara]]|ankavia]]Misy fitrangana [[fikao-tany]] tsikaritra any amin' ny faritra avaratra-andrefana amin' i Madagasikara, vokatry ny fanapahana ny hazo any an' ala hahampitomboana ny tany fambolena sy ho an' ny fiompiana nadritra ny 50 taona lasa. Ny ony Betsiboka dia azon' ny sambo mahazaka hatramin' ny 20 taonina andehanana hatrany [[Ambato-Boeny]]. == Fiandohana sy velaran’ny sahan-dranon’i Betsiboka == Ny ony Betsiboka dia miforona avy amin’ny fihaonan’ny renirano Jabo sy Amparihibe, izay samy avy any amin’ny faritra avaratr’Antananarivo. Ny Jabo dia voalaza fa miandoha any amin’ny tendrombohitra Iangana, amin’ny haavo manodidina ny 1 550 metatra. Raha refesina avy amin’ny loharanon’i Jabo ka hatrany an-dranomasina, dia manodidina ny 531 km ny halavan’ny Betsiboka; ary mety hahatratra 605 km izany raha isaina avy amin’ny loharanon’ny Mananara. Mandrakotra velarana eo amin’ny 49 000 km² eo ho eo ny sahan-dranony, tsy anisan’izany ny faritra ambonin’ny Mahajamba<ref>horizon.documentation.Ird</ref>.<ref /> == Fifandraisana amin’ny Ikopa sy Kamoro == [[Sary:Vue Betsiboka.jpg|vignette]] Anisan’ny sampan-drano lehibe mifandray amin’ny Betsiboka ny Ikopa. Ny fihaonan’ny Ikopa sy Betsiboka dia ao anatin’ny faritra mando sy honahona, ka miovaova matetika ny fandrian’ny renirano. Eo amin’i Ambato-Boeny kosa no ihaonan’ny Betsiboka amin’ny Kamoro eo amin’ny morony ankavanana. Ity fifandraisan’ny Betsiboka, Ikopa ary Kamoro ity no mahatonga ny rafitra Betsiboka–Mahajamba ho iray amin’ireo sahan-drano lehibe indrindra eto Madagasikara<ref>horizon.documentation.ird.fr</ref>. == Delta sy fiovan’ny vavaranon’i Bombetoka == Rehefa manakaiky an’i Mahajanga ny Betsiboka dia mamorona delta lehibe ao anatin’ny ala honko matevina, indrindra eo amin’ny faritra Marovoay sy Bombetoka. Araka ny fanazavan’ny NASA, dia efa mameno ampahany lehibe amin’ny vavaranon’i Bombetoka ny delta ankehitriny, ary tombanana ho manodidina ny 35 km ny halavany taorian’ny firoboroboan’ny fitateran’ny renirano potika tany nandritra ny am-polony taona maro<ref>science.nasa.gov</ref> Ny fiangonan’ny fasika sy fotaka entin’ny Betsiboka dia nahatonga nosy kely sy sisin-tany vaovao hiforona ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka. Misy amin’ireo nosy vaovao ireo no efa rakotra zavamaniry sy ala honko, ka manova tsikelikely ny endriky ny helodrano sy ny lalana ikorianan’ny rano mankany amin’ny Lakandranon’i Mozambika. == Ala honko sy zava-mananaina == [[Sary:BetsibokaBridge RN4.JPG|vignette|Tetezan' i Betsiboka eo amin' ny lalam-pirenena faha-4]]Ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka sy ny morony dia betsaka ny ala honko, izay anisan’ny lehibe sy manan-danja eto Madagasikara. Ireo ala honko ireo dia miaro ny morontsiraka, mitazona ny potika tany entin’ny renirano, ary manome fonenana ho an’ny biby anaty rano sy amoron-dranomasina, toy ny sokatra an-dranomasina, vorona, hazandrano, makamba, foza ary dugong. Ankoatra izany, ny vavaranon’i Betsiboka dia manan-danja amin’ny tontolo iainana satria mamelona karazam-biby maromaro. Voalaza ao amin’ny NASA fa manampy amin’ny famatsiana sakafo ho an’ny sokatra maitso sy ny dugong ny faritra estuarienne ao amin’ny delta Betsiboka, na dia misy aza ny olana ateraky ny fitohanana sy ny fiangonan’ny fotaka<ref>Science.nasa.gov</ref> == Trondro miavaka ao amin’ny sahan-dranon’i Betsiboka == Misy karazan-trondro manokana hita ao amin’ny sahan-dranon’i Betsiboka, anisan’izany ny Paretroplus tsimoly, karazana trondro cichlidé malagasy. Ity trondro ity dia monina amin’ny rano mikoriana misy lavadrano madinika, vato ary vatokely, ary sokajian’ny IUCN ho atahorana ho lany tamingana. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Faritra Boeny]] 1vkb3ru7hoc597ovti2ykd3bgh1axj7 1145705 1145704 2026-06-29T18:54:42Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145705 wikitext text/x-wiki [[Sary:Madagascar - Betsiboka - 2024.svg|vignette|Ny faritra misy an ' i Betsiboka eo amin ' ny saritanin ' I Madagasikara]] '''Betsiboka''' dia ony any amin' ny tapany avaratr' i [[Madagasikara]], mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] any [[Mahajanga]] ao amin' ny vavaranon' i Bombetoka. Misongadina izy noho ny lokondranony mena, vokatry ny fiangonanan' ny potika vatolampy miloko mena voasary .Ny toerana misy ny ony Betsibka eto [[Madagasikara]]|ankavia]]Misy fitrangana [[fikao-tany]] tsikaritra any amin' ny faritra avaratra-andrefana amin' i Madagasikara, vokatry ny fanapahana ny hazo any an' ala hahampitomboana ny tany fambolena sy ho an' ny fiompiana nadritra ny 50 taona lasa. Ny ony Betsiboka dia azon' ny sambo mahazaka hatramin' ny 20 taonina andehanana hatrany [[Ambato-Boeny]]. == Fiandohana sy velaran’ny sahan-dranon’i Betsiboka == Ny ony Betsiboka dia miforona avy amin’ny fihaonan’ny renirano Jabo sy Amparihibe, izay samy avy any amin’ny faritra avaratr’Antananarivo. Ny Jabo dia voalaza fa miandoha any amin’ny tendrombohitra Iangana, amin’ny haavo manodidina ny 1 550 metatra. Raha refesina avy amin’ny loharanon’i Jabo ka hatrany an-dranomasina, dia manodidina ny 531 km ny halavan’ny Betsiboka; ary mety hahatratra 605 km izany raha isaina avy amin’ny loharanon’ny Mananara. Mandrakotra velarana eo amin’ny 49 000 km² eo ho eo ny sahan-dranony, tsy anisan’izany ny faritra ambonin’ny Mahajamba<ref>horizon.documentation.Ird</ref>.<ref /> == Fifandraisana amin’ny Ikopa sy Kamoro == [[Sary:Vue Betsiboka.jpg|vignette|Ny onin ' ny Betsiboka]] Anisan’ny sampan-drano lehibe mifandray amin’ny Betsiboka ny Ikopa. Ny fihaonan’ny Ikopa sy Betsiboka dia ao anatin’ny faritra mando sy honahona, ka miovaova matetika ny fandrian’ny renirano. Eo amin’i Ambato-Boeny kosa no ihaonan’ny Betsiboka amin’ny Kamoro eo amin’ny morony ankavanana. Ity fifandraisan’ny Betsiboka, Ikopa ary Kamoro ity no mahatonga ny rafitra Betsiboka–Mahajamba ho iray amin’ireo sahan-drano lehibe indrindra eto Madagasikara<ref>horizon.documentation.ird.fr</ref>. == Delta sy fiovan’ny vavaranon’i Bombetoka == Rehefa manakaiky an’i Mahajanga ny Betsiboka dia mamorona delta lehibe ao anatin’ny ala honko matevina, indrindra eo amin’ny faritra Marovoay sy Bombetoka. Araka ny fanazavan’ny NASA, dia efa mameno ampahany lehibe amin’ny vavaranon’i Bombetoka ny delta ankehitriny, ary tombanana ho manodidina ny 35 km ny halavany taorian’ny firoboroboan’ny fitateran’ny renirano potika tany nandritra ny am-polony taona maro<ref>science.nasa.gov</ref> Ny fiangonan’ny fasika sy fotaka entin’ny Betsiboka dia nahatonga nosy kely sy sisin-tany vaovao hiforona ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka. Misy amin’ireo nosy vaovao ireo no efa rakotra zavamaniry sy ala honko, ka manova tsikelikely ny endriky ny helodrano sy ny lalana ikorianan’ny rano mankany amin’ny Lakandranon’i Mozambika. == Ala honko sy zava-mananaina == [[Sary:BetsibokaBridge RN4.JPG|vignette|Tetezan' i Betsiboka eo amin' ny lalam-pirenena faha-4]]Ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka sy ny morony dia betsaka ny ala honko, izay anisan’ny lehibe sy manan-danja eto Madagasikara. Ireo ala honko ireo dia miaro ny morontsiraka, mitazona ny potika tany entin’ny renirano, ary manome fonenana ho an’ny biby anaty rano sy amoron-dranomasina, toy ny sokatra an-dranomasina, vorona, hazandrano, makamba, foza ary dugong. Ankoatra izany, ny vavaranon’i Betsiboka dia manan-danja amin’ny tontolo iainana satria mamelona karazam-biby maromaro. Voalaza ao amin’ny NASA fa manampy amin’ny famatsiana sakafo ho an’ny sokatra maitso sy ny dugong ny faritra estuarienne ao amin’ny delta Betsiboka, na dia misy aza ny olana ateraky ny fitohanana sy ny fiangonan’ny fotaka<ref>Science.nasa.gov</ref> == Trondro miavaka ao amin’ny sahan-dranon’i Betsiboka == Misy karazan-trondro manokana hita ao amin’ny sahan-dranon’i Betsiboka, anisan’izany ny Paretroplus tsimoly, karazana trondro cichlidé malagasy. Ity trondro ity dia monina amin’ny rano mikoriana misy lavadrano madinika, vato ary vatokely, ary sokajian’ny IUCN ho atahorana ho lany tamingana. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Faritra Boeny]] iqj7ygpwjg9kt70nsyodq8hkzfx6si5 1145706 1145705 2026-06-29T18:56:43Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145706 wikitext text/x-wiki [[Sary:Madagascar - Betsiboka - 2024.svg|vignette|Ny faritra misy an ' i Betsiboka eo amin ' ny saritanin ' I Madagasikara]] [[Sary:Bombetoka Bay, April 2005.jpg|vignette|Bombetoka]] '''Betsiboka''' dia ony any amin' ny tapany avaratr' i [[Madagasikara]], mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] any [[Mahajanga]] ao amin' ny vavaranon' i Bombetoka. Misongadina izy noho ny lokondranony mena, vokatry ny fiangonanan' ny potika vatolampy miloko mena voasary .Ny toerana misy ny ony Betsibka eto [[Madagasikara]]|ankavia]]Misy fitrangana [[fikao-tany]] tsikaritra any amin' ny faritra avaratra-andrefana amin' i Madagasikara, vokatry ny fanapahana ny hazo any an' ala hahampitomboana ny tany fambolena sy ho an' ny fiompiana nadritra ny 50 taona lasa. Ny ony Betsiboka dia azon' ny sambo mahazaka hatramin' ny 20 taonina andehanana hatrany [[Ambato-Boeny]]. == Fiandohana sy velaran’ny sahan-dranon’i Betsiboka == Ny ony Betsiboka dia miforona avy amin’ny fihaonan’ny renirano Jabo sy Amparihibe, izay samy avy any amin’ny faritra avaratr’Antananarivo. Ny Jabo dia voalaza fa miandoha any amin’ny tendrombohitra Iangana, amin’ny haavo manodidina ny 1 550 metatra. Raha refesina avy amin’ny loharanon’i Jabo ka hatrany an-dranomasina, dia manodidina ny 531 km ny halavan’ny Betsiboka; ary mety hahatratra 605 km izany raha isaina avy amin’ny loharanon’ny Mananara. Mandrakotra velarana eo amin’ny 49 000 km² eo ho eo ny sahan-dranony, tsy anisan’izany ny faritra ambonin’ny Mahajamba<ref>horizon.documentation.Ird</ref>.<ref /> == Fifandraisana amin’ny Ikopa sy Kamoro == [[Sary:Vue Betsiboka.jpg|vignette|Ny onin ' ny Betsiboka]] Anisan’ny sampan-drano lehibe mifandray amin’ny Betsiboka ny Ikopa. Ny fihaonan’ny Ikopa sy Betsiboka dia ao anatin’ny faritra mando sy honahona, ka miovaova matetika ny fandrian’ny renirano. Eo amin’i Ambato-Boeny kosa no ihaonan’ny Betsiboka amin’ny Kamoro eo amin’ny morony ankavanana. Ity fifandraisan’ny Betsiboka, Ikopa ary Kamoro ity no mahatonga ny rafitra Betsiboka–Mahajamba ho iray amin’ireo sahan-drano lehibe indrindra eto Madagasikara<ref>horizon.documentation.ird.fr</ref>. == Delta sy fiovan’ny vavaranon’i Bombetoka == Rehefa manakaiky an’i Mahajanga ny Betsiboka dia mamorona delta lehibe ao anatin’ny ala honko matevina, indrindra eo amin’ny faritra Marovoay sy Bombetoka. Araka ny fanazavan’ny NASA, dia efa mameno ampahany lehibe amin’ny vavaranon’i Bombetoka ny delta ankehitriny, ary tombanana ho manodidina ny 35 km ny halavany taorian’ny firoboroboan’ny fitateran’ny renirano potika tany nandritra ny am-polony taona maro<ref>science.nasa.gov</ref> Ny fiangonan’ny fasika sy fotaka entin’ny Betsiboka dia nahatonga nosy kely sy sisin-tany vaovao hiforona ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka. Misy amin’ireo nosy vaovao ireo no efa rakotra zavamaniry sy ala honko, ka manova tsikelikely ny endriky ny helodrano sy ny lalana ikorianan’ny rano mankany amin’ny Lakandranon’i Mozambika. == Ala honko sy zava-mananaina == [[Sary:BetsibokaBridge RN4.JPG|vignette|Tetezan' i Betsiboka eo amin' ny lalam-pirenena faha-4]]Ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka sy ny morony dia betsaka ny ala honko, izay anisan’ny lehibe sy manan-danja eto Madagasikara. Ireo ala honko ireo dia miaro ny morontsiraka, mitazona ny potika tany entin’ny renirano, ary manome fonenana ho an’ny biby anaty rano sy amoron-dranomasina, toy ny sokatra an-dranomasina, vorona, hazandrano, makamba, foza ary dugong. Ankoatra izany, ny vavaranon’i Betsiboka dia manan-danja amin’ny tontolo iainana satria mamelona karazam-biby maromaro. Voalaza ao amin’ny NASA fa manampy amin’ny famatsiana sakafo ho an’ny sokatra maitso sy ny dugong ny faritra estuarienne ao amin’ny delta Betsiboka, na dia misy aza ny olana ateraky ny fitohanana sy ny fiangonan’ny fotaka<ref>Science.nasa.gov</ref> == Trondro miavaka ao amin’ny sahan-dranon’i Betsiboka == Misy karazan-trondro manokana hita ao amin’ny sahan-dranon’i Betsiboka, anisan’izany ny Paretroplus tsimoly, karazana trondro cichlidé malagasy. Ity trondro ity dia monina amin’ny rano mikoriana misy lavadrano madinika, vato ary vatokely, ary sokajian’ny IUCN ho atahorana ho lany tamingana. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Faritra Boeny]] n7op87lwnd1825ayjm9nrmgri20ip3c 1145707 1145706 2026-06-29T18:57:41Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145707 wikitext text/x-wiki [[Sary:Madagascar - Betsiboka - 2024.svg|vignette|Ny faritra misy an ' i Betsiboka eo amin ' ny saritanin ' I Madagasikara]] [[Sary:Bombetoka Bay, April 2005.jpg|vignette|Bombetoka]] '''Betsiboka''' dia ony any amin' ny tapany avaratr' i [[Madagasikara]], mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] any [[Mahajanga]] ao amin' ny vavaranon' i Bombetoka. Misongadina izy noho ny lokondranony mena, vokatry ny fiangonanan' ny potika vatolampy miloko mena voasary .Ny toerana misy ny ony Betsibka eto [[Madagasikara]]|ankavia]]Misy fitrangana [[fikao-tany]] tsikaritra any amin' ny faritra avaratra-andrefana amin' i Madagasikara, vokatry ny fanapahana ny hazo any an' ala hahampitomboana ny tany fambolena sy ho an' ny fiompiana nadritra ny 50 taona lasa. Ny ony Betsiboka dia azon' ny sambo mahazaka hatramin' ny 20 taonina andehanana hatrany [[Ambato-Boeny]]. == Fiandohana sy velaran’ny sahan-dranon’i Betsiboka == Ny ony Betsiboka dia miforona avy amin’ny fihaonan’ny renirano Jabo sy Amparihibe, izay samy avy any amin’ny faritra avaratr’Antananarivo. Ny Jabo dia voalaza fa miandoha any amin’ny tendrombohitra Iangana, amin’ny haavo manodidina ny 1 550 metatra. Raha refesina avy amin’ny loharanon’i Jabo ka hatrany an-dranomasina, dia manodidina ny 531 km ny halavan’ny Betsiboka; ary mety hahatratra 605 km izany raha isaina avy amin’ny loharanon’ny Mananara. Mandrakotra velarana eo amin’ny 49 000 km² eo ho eo ny sahan-dranony, tsy anisan’izany ny faritra ambonin’ny Mahajamba<ref>horizon.documentation.Ird</ref>.<ref /> == Fifandraisana amin’ny Ikopa sy Kamoro == Anisan’ny sampan-drano lehibe mifandray amin’ny Betsiboka ny Ikopa. Ny fihaonan’ny Ikopa sy Betsiboka dia ao anatin’ny faritra mando sy honahona, ka miovaova matetika ny fandrian’ny renirano. Eo amin’i Ambato-Boeny kosa no ihaonan’ny Betsiboka amin’ny Kamoro eo amin’ny morony ankavanana. Ity fifandraisan’ny Betsiboka, Ikopa ary Kamoro ity no mahatonga ny rafitra Betsiboka–Mahajamba ho iray amin’ireo sahan-drano lehibe indrindra eto Madagasikara<ref>horizon.documentation.ird.fr</ref>. == Delta sy fiovan’ny vavaranon’i Bombetoka == Rehefa manakaiky an’i Mahajanga ny Betsiboka dia mamorona delta lehibe ao anatin’ny ala honko matevina, indrindra eo amin’ny faritra Marovoay sy Bombetoka. Araka ny fanazavan’ny NASA, dia efa mameno ampahany lehibe amin’ny vavaranon’i Bombetoka ny delta ankehitriny, ary tombanana ho manodidina ny 35 km ny halavany taorian’ny firoboroboan’ny fitateran’ny renirano potika tany nandritra ny am-polony taona maro<ref>science.nasa.gov</ref> Ny fiangonan’ny fasika sy fotaka entin’ny Betsiboka dia nahatonga nosy kely sy sisin-tany vaovao hiforona ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka. Misy amin’ireo nosy vaovao ireo no efa rakotra zavamaniry sy ala honko, ka manova tsikelikely ny endriky ny helodrano sy ny lalana ikorianan’ny rano mankany amin’ny Lakandranon’i Mozambika. == Ala honko sy zava-mananaina == [[Sary:BetsibokaBridge RN4.JPG|vignette|Tetezan' i Betsiboka eo amin' ny lalam-pirenena faha-4]]Ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka sy ny morony dia betsaka ny ala honko, izay anisan’ny lehibe sy manan-danja eto Madagasikara. Ireo ala honko ireo dia miaro ny morontsiraka, mitazona ny potika tany entin’ny renirano, ary manome fonenana ho an’ny biby anaty rano sy amoron-dranomasina, toy ny sokatra an-dranomasina, vorona, hazandrano, makamba, foza ary dugong. Ankoatra izany, ny vavaranon’i Betsiboka dia manan-danja amin’ny tontolo iainana satria mamelona karazam-biby maromaro. Voalaza ao amin’ny NASA fa manampy amin’ny famatsiana sakafo ho an’ny sokatra maitso sy ny dugong ny faritra estuarienne ao amin’ny delta Betsiboka, na dia misy aza ny olana ateraky ny fitohanana sy ny fiangonan’ny fotaka<ref>Science.nasa.gov</ref> == Trondro miavaka ao amin’ny sahan-dranon’i Betsiboka == Misy karazan-trondro manokana hita ao amin’ny sahan-dranon’i Betsiboka, anisan’izany ny Paretroplus tsimoly, karazana trondro cichlidé malagasy. Ity trondro ity dia monina amin’ny rano mikoriana misy lavadrano madinika, vato ary vatokely, ary sokajian’ny IUCN ho atahorana ho lany tamingana. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Faritra Boeny]] oududsefzguqow9jnt1esfa34rswvyc 1145708 1145707 2026-06-29T19:00:45Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145708 wikitext text/x-wiki [[Sary:Madagascar - Betsiboka - 2024.svg|vignette|Ny faritra misy an ' i Betsiboka eo amin ' ny saritanin ' I Madagasikara]] [[Sary:Bombetoka Bay, April 2005.jpg|vignette|Bombetoka]] '''Betsiboka''' dia ony any amin' ny tapany avaratr' i [[Madagasikara]], mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] any [[Mahajanga]] ao amin' ny vavaranon' i Bombetoka. Misongadina izy noho ny lokondranony mena, vokatry ny fiangonanan' ny potika vatolampy miloko mena voasary .Ny toerana misy ny ony Betsibka eto [[Madagasikara]]|ankavia]]Misy fitrangana [[fikao-tany]] tsikaritra any amin' ny faritra avaratra-andrefana amin' i Madagasikara, vokatry ny fanapahana ny hazo any an' ala hahampitomboana ny tany fambolena sy ho an' ny fiompiana nadritra ny 50 taona lasa. Ny ony Betsiboka dia azon' ny sambo mahazaka hatramin' ny 20 taonina andehanana hatrany [[Ambato-Boeny]]. == Fiandohana sy velaran’ny sahan-dranon’i Betsiboka == Ny ony Betsiboka dia miforona avy amin’ny fihaonan’ny renirano Jabo sy Amparihibe, izay samy avy any amin’ny faritra avaratr’Antananarivo. Ny Jabo dia voalaza fa miandoha any amin’ny tendrombohitra Iangana, amin’ny haavo manodidina ny 1 550 metatra. Raha refesina avy amin’ny loharanon’i Jabo ka hatrany an-dranomasina, dia manodidina ny 531 km ny halavan’ny Betsiboka; ary mety hahatratra 605 km izany raha isaina avy amin’ny loharanon’ny Mananara. Mandrakotra velarana eo amin’ny 49 000 km² eo ho eo ny sahan-dranony, tsy anisan’izany ny faritra ambonin’ny Mahajamba<ref>horizon.documentation.Ird</ref>.<ref /> == Fifandraisana amin’ny Ikopa sy Kamoro == Anisan’ny sampan-drano lehibe mifandray amin’ny Betsiboka ny Ikopa. Ny fihaonan’ny Ikopa sy Betsiboka dia ao anatin’ny faritra mando sy honahona, ka miovaova matetika ny fandrian’ny renirano. Eo amin’i Ambato-Boeny kosa no ihaonan’ny Betsiboka amin’ny Kamoro eo amin’ny morony ankavanana. Ity fifandraisan’ny Betsiboka, Ikopa ary Kamoro ity no mahatonga ny rafitra Betsiboka–Mahajamba ho iray amin’ireo sahan-drano lehibe indrindra eto Madagasikara<ref>horizon.documentation.ird.fr</ref>. == Delta sy fiovan’ny vavaranon’i Bombetoka == [[Sary:Bombetoka Bay, April 2005.jpg|vignette|Bombetoka]] Rehefa manakaiky an’i Mahajanga ny Betsiboka dia mamorona delta lehibe ao anatin’ny ala honko matevina, indrindra eo amin’ny faritra Marovoay sy Bombetoka. Araka ny fanazavan’ny NASA, dia efa mameno ampahany lehibe amin’ny vavaranon’i Bombetoka ny delta ankehitriny, ary tombanana ho manodidina ny 35 km ny halavany taorian’ny firoboroboan’ny fitateran’ny renirano potika tany nandritra ny am-polony taona maro<ref>science.nasa.gov</ref> Ny fiangonan’ny fasika sy fotaka entin’ny Betsiboka dia nahatonga nosy kely sy sisin-tany vaovao hiforona ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka. Misy amin’ireo nosy vaovao ireo no efa rakotra zavamaniry sy ala honko, ka manova tsikelikely ny endriky ny helodrano sy ny lalana ikorianan’ny rano mankany amin’ny Lakandranon’i Mozambika. == Ala honko sy zava-mananaina == [[Sary:BetsibokaBridge RN4.JPG|vignette|Tetezan' i Betsiboka eo amin' ny lalam-pirenena faha-4]]Ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka sy ny morony dia betsaka ny ala honko, izay anisan’ny lehibe sy manan-danja eto Madagasikara. Ireo ala honko ireo dia miaro ny morontsiraka, mitazona ny potika tany entin’ny renirano, ary manome fonenana ho an’ny biby anaty rano sy amoron-dranomasina, toy ny sokatra an-dranomasina, vorona, hazandrano, makamba, foza ary dugong. Ankoatra izany, ny vavaranon’i Betsiboka dia manan-danja amin’ny tontolo iainana satria mamelona karazam-biby maromaro. Voalaza ao amin’ny NASA fa manampy amin’ny famatsiana sakafo ho an’ny sokatra maitso sy ny dugong ny faritra estuarienne ao amin’ny delta Betsiboka, na dia misy aza ny olana ateraky ny fitohanana sy ny fiangonan’ny fotaka<ref>Science.nasa.gov</ref> == Trondro miavaka ao amin’ny sahan-dranon’i Betsiboka == Misy karazan-trondro manokana hita ao amin’ny sahan-dranon’i Betsiboka, anisan’izany ny Paretroplus tsimoly, karazana trondro cichlidé malagasy. Ity trondro ity dia monina amin’ny rano mikoriana misy lavadrano madinika, vato ary vatokely, ary sokajian’ny IUCN ho atahorana ho lany tamingana. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Faritra Boeny]] 8vdb24gs1d21chbsyxhm2ks8uy1u3xx 1145709 1145708 2026-06-29T19:01:48Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145709 wikitext text/x-wiki [[Sary:Madagascar - Betsiboka - 2024.svg|vignette|Ny faritra misy an ' i Betsiboka eo amin ' ny saritanin ' I Madagasikara]] '''Betsiboka''' dia ony any amin' ny tapany avaratr' i [[Madagasikara]], mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] any [[Mahajanga]] ao amin' ny vavaranon' i Bombetoka. Misongadina izy noho ny lokondranony mena, vokatry ny fiangonanan' ny potika vatolampy miloko mena voasary .Ny toerana misy ny ony Betsibka eto [[Madagasikara]]|ankavia]]Misy fitrangana [[fikao-tany]] tsikaritra any amin' ny faritra avaratra-andrefana amin' i Madagasikara, vokatry ny fanapahana ny hazo any an' ala hahampitomboana ny tany fambolena sy ho an' ny fiompiana nadritra ny 50 taona lasa. Ny ony Betsiboka dia azon' ny sambo mahazaka hatramin' ny 20 taonina andehanana hatrany [[Ambato-Boeny]]. == Fiandohana sy velaran’ny sahan-dranon’i Betsiboka == Ny ony Betsiboka dia miforona avy amin’ny fihaonan’ny renirano Jabo sy Amparihibe, izay samy avy any amin’ny faritra avaratr’Antananarivo. Ny Jabo dia voalaza fa miandoha any amin’ny tendrombohitra Iangana, amin’ny haavo manodidina ny 1 550 metatra. Raha refesina avy amin’ny loharanon’i Jabo ka hatrany an-dranomasina, dia manodidina ny 531 km ny halavan’ny Betsiboka; ary mety hahatratra 605 km izany raha isaina avy amin’ny loharanon’ny Mananara. Mandrakotra velarana eo amin’ny 49 000 km² eo ho eo ny sahan-dranony, tsy anisan’izany ny faritra ambonin’ny Mahajamba<ref>horizon.documentation.Ird</ref>.<ref /> == Fifandraisana amin’ny Ikopa sy Kamoro == Anisan’ny sampan-drano lehibe mifandray amin’ny Betsiboka ny Ikopa. Ny fihaonan’ny Ikopa sy Betsiboka dia ao anatin’ny faritra mando sy honahona, ka miovaova matetika ny fandrian’ny renirano. Eo amin’i Ambato-Boeny kosa no ihaonan’ny Betsiboka amin’ny Kamoro eo amin’ny morony ankavanana. Ity fifandraisan’ny Betsiboka, Ikopa ary Kamoro ity no mahatonga ny rafitra Betsiboka–Mahajamba ho iray amin’ireo sahan-drano lehibe indrindra eto Madagasikara<ref>horizon.documentation.ird.fr</ref>. == Delta sy fiovan’ny vavaranon’i Bombetoka == [[Sary:Bombetoka Bay, April 2005.jpg|vignette|Bombetoka]] Rehefa manakaiky an’i Mahajanga ny Betsiboka dia mamorona delta lehibe ao anatin’ny ala honko matevina, indrindra eo amin’ny faritra Marovoay sy Bombetoka. Araka ny fanazavan’ny NASA, dia efa mameno ampahany lehibe amin’ny vavaranon’i Bombetoka ny delta ankehitriny, ary tombanana ho manodidina ny 35 km ny halavany taorian’ny firoboroboan’ny fitateran’ny renirano potika tany nandritra ny am-polony taona maro<ref>science.nasa.gov</ref> Ny fiangonan’ny fasika sy fotaka entin’ny Betsiboka dia nahatonga nosy kely sy sisin-tany vaovao hiforona ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka. Misy amin’ireo nosy vaovao ireo no efa rakotra zavamaniry sy ala honko, ka manova tsikelikely ny endriky ny helodrano sy ny lalana ikorianan’ny rano mankany amin’ny Lakandranon’i Mozambika. == Ala honko sy zava-mananaina == [[Sary:BetsibokaBridge RN4.JPG|vignette|Tetezan' i Betsiboka eo amin' ny lalam-pirenena faha-4]]Ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka sy ny morony dia betsaka ny ala honko, izay anisan’ny lehibe sy manan-danja eto Madagasikara. Ireo ala honko ireo dia miaro ny morontsiraka, mitazona ny potika tany entin’ny renirano, ary manome fonenana ho an’ny biby anaty rano sy amoron-dranomasina, toy ny sokatra an-dranomasina, vorona, hazandrano, makamba, foza ary dugong. Ankoatra izany, ny vavaranon’i Betsiboka dia manan-danja amin’ny tontolo iainana satria mamelona karazam-biby maromaro. Voalaza ao amin’ny NASA fa manampy amin’ny famatsiana sakafo ho an’ny sokatra maitso sy ny dugong ny faritra estuarienne ao amin’ny delta Betsiboka, na dia misy aza ny olana ateraky ny fitohanana sy ny fiangonan’ny fotaka<ref>Science.nasa.gov</ref> == Trondro miavaka ao amin’ny sahan-dranon’i Betsiboka == Misy karazan-trondro manokana hita ao amin’ny sahan-dranon’i Betsiboka, anisan’izany ny Paretroplus tsimoly, karazana trondro cichlidé malagasy. Ity trondro ity dia monina amin’ny rano mikoriana misy lavadrano madinika, vato ary vatokely, ary sokajian’ny IUCN ho atahorana ho lany tamingana. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Faritra Boeny]] s7gxkggju56if608cps2q4ush3t20fy 1145710 1145709 2026-06-29T19:06:32Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145710 wikitext text/x-wiki [[Sary:Madagascar - Betsiboka - 2024.svg|vignette|Ny faritra misy an ' i Betsiboka eo amin ' ny saritanin ' I Madagasikara]] '''Betsiboka''' dia ony any amin' ny tapany avaratr' i [[Madagasikara]], mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] any [[Mahajanga]] ao amin' ny vavaranon' i Bombetoka. Misongadina izy noho ny lokondranony mena, vokatry ny fiangonanan' ny potika vatolampy miloko mena voasary .Ny toerana misy ny ony Betsiboka eto [[Madagasikara]].Misy fitrangana [[fikao-tany]] tsikaritra any amin' ny faritra avaratra-andrefana amin' i Madagasikara, vokatry ny fanapahana ny hazo any an' ala hahampitomboana ny tany fambolena sy ho an' ny fiompiana nandritra ny 50 taona lasa. Ny ony Betsiboka dia azon' ny sambo handehanana ary mahazaka hatramin' ny 20 taonina hatrany [[Ambato-Boeny]]. == Fiandohana sy velaran’ny sahan-dranon’i Betsiboka == Ny ony Betsiboka dia miforona avy amin’ny fihaonan’ny renirano Jabo sy Amparihibe, izay samy avy any amin’ny faritra avaratr’Antananarivo. Ny Jabo dia voalaza fa miandoha any amin’ny tendrombohitra Iangana, amin’ny haavo manodidina ny 1 550 metatra. Raha refesina avy amin’ny loharanon’i Jabo ka hatrany an-dranomasina, dia manodidina ny 531 km ny halavan’ny Betsiboka; ary mety hahatratra 605 km izany raha isaina avy amin’ny loharanon’ny Mananara. Mandrakotra velarana eo amin’ny 49 000 km² eo ho eo ny sahan-dranony, tsy anisan’izany ny faritra ambonin’ny Mahajamba<ref>horizon.documentation.Ird</ref>.<ref /> == Fifandraisana amin’ny Ikopa sy Kamoro == Anisan’ny sampan-drano lehibe mifandray amin’ny Betsiboka ny Ikopa. Ny fihaonan’ny Ikopa sy Betsiboka dia ao anatin’ny faritra mando sy honahona, ka miovaova matetika ny fandrian’ny renirano. Eo amin’i Ambato-Boeny kosa no ihaonan’ny Betsiboka amin’ny Kamoro eo amin’ny morony ankavanana. Ity fifandraisan’ny Betsiboka, Ikopa ary Kamoro ity no mahatonga ny rafitra Betsiboka–Mahajamba ho iray amin’ireo sahan-drano lehibe indrindra eto Madagasikara<ref>horizon.documentation.ird.fr</ref>. == Delta sy fiovan’ny vavaranon’i Bombetoka == [[Sary:Bombetoka Bay, April 2005.jpg|vignette|Bombetoka]] Rehefa manakaiky an’i Mahajanga ny Betsiboka dia mamorona delta lehibe ao anatin’ny ala honko matevina, indrindra eo amin’ny faritra Marovoay sy Bombetoka. Araka ny fanazavan’ny NASA, dia efa mameno ampahany lehibe amin’ny vavaranon’i Bombetoka ny delta ankehitriny, ary tombanana ho manodidina ny 35 km ny halavany taorian’ny firoboroboan’ny fitateran’ny renirano potika tany nandritra ny am-polony taona maro<ref>science.nasa.gov</ref> Ny fiangonan’ny fasika sy fotaka entin’ny Betsiboka dia nahatonga nosy kely sy sisin-tany vaovao hiforona ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka. Misy amin’ireo nosy vaovao ireo no efa rakotra zavamaniry sy ala honko, ka manova tsikelikely ny endriky ny helodrano sy ny lalana ikorianan’ny rano mankany amin’ny Lakandranon’i Mozambika. == Ala honko sy zava-mananaina == [[Sary:BetsibokaBridge RN4.JPG|vignette|Tetezan' i Betsiboka eo amin' ny lalam-pirenena faha-4]]Ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka sy ny morony dia betsaka ny ala honko, izay anisan’ny lehibe sy manan-danja eto Madagasikara. Ireo ala honko ireo dia miaro ny morontsiraka, mitazona ny potika tany entin’ny renirano, ary manome fonenana ho an’ny biby anaty rano sy amoron-dranomasina, toy ny sokatra an-dranomasina, vorona, hazandrano, makamba, foza ary dugong. Ankoatra izany, ny vavaranon’i Betsiboka dia manan-danja amin’ny tontolo iainana satria mamelona karazam-biby maromaro. Voalaza ao amin’ny NASA fa manampy amin’ny famatsiana sakafo ho an’ny sokatra maitso sy ny dugong ny faritra estuarienne ao amin’ny delta Betsiboka, na dia misy aza ny olana ateraky ny fitohanana sy ny fiangonan’ny fotaka<ref>Science.nasa.gov</ref> == Trondro miavaka ao amin’ny sahan-dranon’i Betsiboka == Misy karazan-trondro manokana hita ao amin’ny sahan-dranon’i Betsiboka, anisan’izany ny Paretroplus tsimoly, karazana trondro cichlidé malagasy. Ity trondro ity dia monina amin’ny rano mikoriana misy lavadrano madinika, vato ary vatokely, ary sokajian’ny IUCN ho atahorana ho lany tamingana. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Faritra Boeny]] cxtt6jvqhyycyos7wfo29pb2nv0v95g 1145713 1145710 2026-06-29T19:12:22Z Gaël RALANTONIRINA 35834 /* Delta sy fiovan’ny vavaranon’i Bombetoka * 1145713 wikitext text/x-wiki [[Sary:Madagascar - Betsiboka - 2024.svg|vignette|Ny faritra misy an ' i Betsiboka eo amin ' ny saritanin ' I Madagasikara]] '''Betsiboka''' dia ony any amin' ny tapany avaratr' i [[Madagasikara]], mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] any [[Mahajanga]] ao amin' ny vavaranon' i Bombetoka. Misongadina izy noho ny lokondranony mena, vokatry ny fiangonanan' ny potika vatolampy miloko mena voasary .Ny toerana misy ny ony Betsiboka eto [[Madagasikara]].Misy fitrangana [[fikao-tany]] tsikaritra any amin' ny faritra avaratra-andrefana amin' i Madagasikara, vokatry ny fanapahana ny hazo any an' ala hahampitomboana ny tany fambolena sy ho an' ny fiompiana nandritra ny 50 taona lasa. Ny ony Betsiboka dia azon' ny sambo handehanana ary mahazaka hatramin' ny 20 taonina hatrany [[Ambato-Boeny]]. == Fiandohana sy velaran’ny sahan-dranon’i Betsiboka == Ny ony Betsiboka dia miforona avy amin’ny fihaonan’ny renirano Jabo sy Amparihibe, izay samy avy any amin’ny faritra avaratr’Antananarivo. Ny Jabo dia voalaza fa miandoha any amin’ny tendrombohitra Iangana, amin’ny haavo manodidina ny 1 550 metatra. Raha refesina avy amin’ny loharanon’i Jabo ka hatrany an-dranomasina, dia manodidina ny 531 km ny halavan’ny Betsiboka; ary mety hahatratra 605 km izany raha isaina avy amin’ny loharanon’ny Mananara. Mandrakotra velarana eo amin’ny 49 000 km² eo ho eo ny sahan-dranony, tsy anisan’izany ny faritra ambonin’ny Mahajamba<ref>horizon.documentation.Ird</ref>.<ref /> == Fifandraisana amin’ny Ikopa sy Kamoro == Anisan’ny sampan-drano lehibe mifandray amin’ny Betsiboka ny Ikopa. Ny fihaonan’ny Ikopa sy Betsiboka dia ao anatin’ny faritra mando sy honahona, ka miovaova matetika ny fandrian’ny renirano. Eo amin’i Ambato-Boeny kosa no ihaonan’ny Betsiboka amin’ny Kamoro eo amin’ny morony ankavanana. Ity fifandraisan’ny Betsiboka, Ikopa ary Kamoro ity no mahatonga ny rafitra Betsiboka–Mahajamba ho iray amin’ireo sahan-drano lehibe indrindra eto Madagasikara<ref>horizon.documentation.ird.fr</ref>. == Ny antsanga sy ny fiovan’ny vavaranon’i Bombetoka == [[Sary:Bombetoka Bay, April 2005.jpg|vignette|Bombetoka]] Rehefa manakaiky an’i Mahajanga ny Betsiboka dia mamorona antsanga lehibe ao anatin’ny ala honko matevina, indrindra eo amin’ny faritra Marovoay sy Bombetoka. Araka ny fanazavan’ny NASA, dia efa mameno ampahany lehibe amin’ny vavaranon’i Bombetoka ny antsaga ankehitriny, ary tombanana ho manodidina ny 35 km ny halavany taorian’ny firoboroboan’ny fitateran’ny renirano potika tany nandritra ny am-polony taona maro<ref>science.nasa.gov</ref> Ny fiangonan’ny fasika sy fotaka entin’ny Betsiboka dia nahatonga nosy kely sy sisin-tany vaovao hiforona ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka. Misy amin’ireo nosy vaovao ireo no efa rakotra zavamaniry sy ala honko, ka manova tsikelikely ny endriky ny helodrano sy ny lalana ikorianan’ny rano mankany amin’ny Lakandranon’i Mozambika. == Ala honko sy zava-mananaina == [[Sary:BetsibokaBridge RN4.JPG|vignette|Tetezan' i Betsiboka eo amin' ny lalam-pirenena faha-4]]Ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka sy ny morony dia betsaka ny ala honko, izay anisan’ny lehibe sy manan-danja eto Madagasikara. Ireo ala honko ireo dia miaro ny morontsiraka, mitazona ny potika tany entin’ny renirano, ary manome fonenana ho an’ny biby anaty rano sy amoron-dranomasina, toy ny sokatra an-dranomasina, vorona, hazandrano, makamba, foza ary dugong. Ankoatra izany, ny vavaranon’i Betsiboka dia manan-danja amin’ny tontolo iainana satria mamelona karazam-biby maromaro. Voalaza ao amin’ny NASA fa manampy amin’ny famatsiana sakafo ho an’ny sokatra maitso sy ny dugong ny faritra estuarienne ao amin’ny delta Betsiboka, na dia misy aza ny olana ateraky ny fitohanana sy ny fiangonan’ny fotaka<ref>Science.nasa.gov</ref> == Trondro miavaka ao amin’ny sahan-dranon’i Betsiboka == Misy karazan-trondro manokana hita ao amin’ny sahan-dranon’i Betsiboka, anisan’izany ny Paretroplus tsimoly, karazana trondro cichlidé malagasy. Ity trondro ity dia monina amin’ny rano mikoriana misy lavadrano madinika, vato ary vatokely, ary sokajian’ny IUCN ho atahorana ho lany tamingana. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Faritra Boeny]] dk12evjqi24basz2l2r4jvecz1uk41m 1145714 1145713 2026-06-29T19:17:31Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145714 wikitext text/x-wiki [[Sary:Madagascar - Betsiboka - 2024.svg|vignette|Ny faritra misy an ' i Betsiboka eo amin ' ny saritanin ' I Madagasikara]] '''Betsiboka''' dia ony any amin' ny tapany avaratr' i [[Madagasikara]], mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] any [[Mahajanga]] ao amin' ny vavaranon' i Bombetoka. Misongadina izy noho ny lokondranony mena, vokatry ny fiangonanan' ny potika vatolampy miloko mena voasary .Ny toerana misy ny ony Betsiboka eto [[Madagasikara]].Misy fitrangana [[fikao-tany]] tsikaritra any amin' ny faritra avaratra-andrefana amin' i Madagasikara, vokatry ny fanapahana ny hazo any an' ala hahampitomboana ny tany fambolena sy ho an' ny fiompiana nandritra ny 50 taona lasa. Ny ony Betsiboka dia azon' ny sambo handehanana ary mahazaka hatramin' ny 20 taonina hatrany [[Ambato-Boeny]]. == Fiandohana sy velaran’ny sahan-dranon’i Betsiboka == Ny ony Betsiboka dia miforona avy amin’ny fihaonan’ny renirano Jabo sy Amparihibe, izay samy avy any amin’ny faritra avaratr’Antananarivo. Ny Jabo dia voalaza fa miandoha any amin’ny tendrombohitra Iangana, amin’ny haavo manodidina ny 1 550 metatra. Raha refesina avy amin’ny loharanon’i Jabo ka hatrany an-dranomasina, dia manodidina ny 531 km ny halavan’ny Betsiboka; ary mety hahatratra 605 km izany raha isaina avy amin’ny loharanon’ny Mananara. Mandrakotra velarana eo amin’ny 49 000 km² eo ho eo ny sahan-dranony, tsy anisan’izany ny faritra ambonin’ny Mahajamba<ref>horizon.documentation.Ird</ref>.<ref /> == Fifandraisana amin’ny Ikopa sy Kamoro == Anisan’ny sampan-drano lehibe mifandray amin’ny Betsiboka ny Ikopa. Ny fihaonan’ny Ikopa sy Betsiboka dia ao anatin’ny faritra mando sy honahona, ka miovaova matetika ny fandrian’ny renirano. Eo amin’i Ambato-Boeny kosa no ihaonan’ny Betsiboka amin’ny Kamoro eo amin’ny morony ankavanana. Ity fifandraisan’ny Betsiboka, Ikopa ary Kamoro ity no mahatonga ny rafitra Betsiboka–Mahajamba ho iray amin’ireo sahan-drano lehibe indrindra eto Madagasikara<ref>horizon.documentation.ird.fr</ref>. == Ny antsanga sy ny fiovan’ny vavaranon’i Bombetoka == [[Sary:Bombetoka Bay, April 2005.jpg|vignette|Bombetoka]] Rehefa manakaiky an’i Mahajanga ny Betsiboka dia mamorona antsanga lehibe ao anatin’ny ala honko matevina, indrindra eo amin’ny faritra Marovoay sy Bombetoka. Araka ny fanazavan’ny NASA, dia efa mameno ampahany lehibe amin’ny vavaranon’i Bombetoka ny antsaga ankehitriny, ary tombanana ho manodidina ny 35 km ny halavany taorian’ny firoboroboan’ny fitateran’ny renirano potika tany nandritra ny am-polony taona maro<ref>science.nasa.gov</ref> Ny fiangonan’ny fasika sy fotaka entin’ny Betsiboka dia nahatonga nosy kely sy sisin-tany vaovao hiforona ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka. Misy amin’ireo nosy vaovao ireo no efa rakotra zavamaniry sy ala honko, ka manova tsikelikely ny endriky ny helodrano sy ny lalana ikorianan’ny rano mankany amin’ny Lakandranon’i Mozambika. == Ala honko sy zava-mananaina == [[Sary:BetsibokaBridge RN4.JPG|vignette|Tetezan' i Betsiboka eo amin' ny lalam-pirenena faha-4]]Ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka sy ny morony dia betsaka ny ala honko, izay anisan’ny lehibe sy manan-danja eto Madagasikara. Ireo ala honko ireo dia miaro ny morontsiraka, mitazona ny potika tany entin’ny renirano, ary manome fonenana ho an’ny biby anaty rano sy amoron-dranomasina, toy ny sokatra an-dranomasina, vorona, hazandrano, makamba, foza ary dugong. Ankoatra izany, ny vavaranon’i Betsiboka dia manan-danja amin’ny tontolo iainana satria mamelona karazam-biby maromaro. Voalaza ao amin’ny NASA fa manampy amin’ny famatsiana sakafo ho an’ny sokatra maitso sy ny dugong ny faritra estuarienne ao amin’ny antsangan ' i Betsiboka, na dia misy aza ny olana ateraky ny fitohanana sy ny fiangonan’ny fotaka<ref>Science.nasa.gov</ref> == Trondro miavaka ao amin’ny sahan-dranon’i Betsiboka == Misy karazan-trondro manokana hita ao amin’ny sahan-dranon’i Betsiboka, anisan’izany ny" Paretroplus" tsimoly, karazana trondro "cichlidé' malagasy. Ity trondro ity dia monina amin’ny rano mikoriana misy lavadrano madinika, vato ary vatokely, ary sokajian’ny" IUCN" ho atahorana ho lany tamingana. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Faritra Boeny]] drc3hrzxzhuutdx7aab9how0qxiadhh 1145715 1145714 2026-06-29T19:24:52Z Gaël RALANTONIRINA 35834 Ala honko( mangrove) 1145715 wikitext text/x-wiki [[Sary:Madagascar - Betsiboka - 2024.svg|vignette|Ny faritra misy an ' i Betsiboka eo amin ' ny saritanin ' I Madagasikara]] '''Betsiboka''' dia ony any amin' ny tapany avaratr' i [[Madagasikara]], mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] any [[Mahajanga]] ao amin' ny vavaranon' i Bombetoka. Misongadina izy noho ny lokondranony mena, vokatry ny fiangonanan' ny potika vatolampy miloko mena voasary .Ny toerana misy ny ony Betsiboka eto [[Madagasikara]].Misy fitrangana [[fikao-tany]] tsikaritra any amin' ny faritra avaratra-andrefana amin' i Madagasikara, vokatry ny fanapahana ny hazo any an' ala hahampitomboana ny tany fambolena sy ho an' ny fiompiana nandritra ny 50 taona lasa. Ny ony Betsiboka dia azon' ny sambo handehanana ary mahazaka hatramin' ny 20 taonina hatrany [[Ambato-Boeny]]. == Fiandohana sy velaran’ny sahan-dranon’i Betsiboka == Ny ony Betsiboka dia miforona avy amin’ny fihaonan’ny renirano Jabo sy Amparihibe, izay samy avy any amin’ny faritra avaratr’Antananarivo. Ny Jabo dia voalaza fa miandoha any amin’ny tendrombohitra Iangana, amin’ny haavo manodidina ny 1 550 metatra. Raha refesina avy amin’ny loharanon’i Jabo ka hatrany an-dranomasina, dia manodidina ny 531 km ny halavan’ny Betsiboka; ary mety hahatratra 605 km izany raha isaina avy amin’ny loharanon’ny Mananara. Mandrakotra velarana eo amin’ny 49 000 km² eo ho eo ny sahan-dranony, tsy anisan’izany ny faritra ambonin’ny Mahajamba<ref>horizon.documentation.Ird</ref>.<ref /> == Fifandraisana amin’ny Ikopa sy Kamoro == Anisan’ny sampan-drano lehibe mifandray amin’ny Betsiboka ny Ikopa. Ny fihaonan’ny Ikopa sy Betsiboka dia ao anatin’ny faritra mando sy honahona, ka miovaova matetika ny fandrian’ny renirano. Eo amin’i Ambato-Boeny kosa no ihaonan’ny Betsiboka amin’ny Kamoro eo amin’ny morony ankavanana. Ity fifandraisan’ny Betsiboka, Ikopa ary Kamoro ity no mahatonga ny rafitra Betsiboka–Mahajamba ho iray amin’ireo sahan-drano lehibe indrindra eto Madagasikara<ref>horizon.documentation.ird.fr</ref>. == Ny antsanga sy ny fiovan’ny vavaranon’i Bombetoka == [[Sary:Bombetoka Bay, April 2005.jpg|vignette|Bombetoka]] Rehefa manakaiky an’i Mahajanga ny Betsiboka dia mamorona antsanga lehibe ao anatin’ny ala honko matevina, indrindra eo amin’ny faritra Marovoay sy Bombetoka. Araka ny fanazavan’ny NASA, dia efa mameno ampahany lehibe amin’ny vavaranon’i Bombetoka ny antsaga ankehitriny, ary tombanana ho manodidina ny 35 km ny halavany taorian’ny firoboroboan’ny fitateran’ny renirano potika tany nandritra ny am-polony taona maro<ref>science.nasa.gov</ref> Ny fiangonan’ny fasika sy fotaka entin’ny Betsiboka dia nahatonga nosy kely sy sisin-tany vaovao hiforona ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka. Misy amin’ireo nosy vaovao ireo no efa rakotra zavamaniry sy ala honko, ka manova tsikelikely ny endriky ny helodrano sy ny lalana ikorianan’ny rano mankany amin’ny Lakandranon’i Mozambika. == Ala honko sy zava-mananaina == [[Sary:BetsibokaBridge RN4.JPG|vignette|Tetezan' i Betsiboka eo amin' ny lalam-pirenena faha-4]]Ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka sy ny morony dia betsaka ny ala honko, izay anisan’ny lehibe sy manan-danja eto Madagasikara. Ireo ala honko ireo dia miaro ny morontsiraka, mitazona ny potika tany entin’ny renirano, ary manome fonenana ho an’ny biby anaty rano sy amoron-dranomasina, toy ny sokatra an-dranomasina, vorona, hazandrano, makamba, foza ary dugong. [[Sary:Pichavaram Mangrove Forests.jpg|vignette]] Ankoatra izany, ny vavaranon’i Betsiboka dia manan-danja amin’ny tontolo iainana satria mamelona karazam-biby maromaro. Voalaza ao amin’ny NASA fa manampy amin’ny famatsiana sakafo ho an’ny sokatra maitso sy ny dugong ny faritra estuarienne ao amin’ny antsangan ' i Betsiboka, na dia misy aza ny olana ateraky ny fitohanana sy ny fiangonan’ny fotaka<ref>Science.nasa.gov</ref> == Trondro miavaka ao amin’ny sahan-dranon’i Betsiboka == Misy karazan-trondro manokana hita ao amin’ny sahan-dranon’i Betsiboka, anisan’izany ny" Paretroplus" tsimoly, karazana trondro "cichlidé' malagasy. Ity trondro ity dia monina amin’ny rano mikoriana misy lavadrano madinika, vato ary vatokely, ary sokajian’ny" IUCN" ho atahorana ho lany tamingana. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Faritra Boeny]] ccr0le2jwukuflewgr2fgh7q4wzazww 1145716 1145715 2026-06-29T19:25:46Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145716 wikitext text/x-wiki [[Sary:Madagascar - Betsiboka - 2024.svg|vignette|Ny faritra misy an ' i Betsiboka eo amin ' ny saritanin ' I Madagasikara]] '''Betsiboka''' dia ony any amin' ny tapany avaratr' i [[Madagasikara]], mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] any [[Mahajanga]] ao amin' ny vavaranon' i Bombetoka. Misongadina izy noho ny lokondranony mena, vokatry ny fiangonanan' ny potika vatolampy miloko mena voasary .Ny toerana misy ny ony Betsiboka eto [[Madagasikara]].Misy fitrangana [[fikao-tany]] tsikaritra any amin' ny faritra avaratra-andrefana amin' i Madagasikara, vokatry ny fanapahana ny hazo any an' ala hahampitomboana ny tany fambolena sy ho an' ny fiompiana nandritra ny 50 taona lasa. Ny ony Betsiboka dia azon' ny sambo handehanana ary mahazaka hatramin' ny 20 taonina hatrany [[Ambato-Boeny]]. == Fiandohana sy velaran’ny sahan-dranon’i Betsiboka == Ny ony Betsiboka dia miforona avy amin’ny fihaonan’ny renirano Jabo sy Amparihibe, izay samy avy any amin’ny faritra avaratr’Antananarivo. Ny Jabo dia voalaza fa miandoha any amin’ny tendrombohitra Iangana, amin’ny haavo manodidina ny 1 550 metatra. Raha refesina avy amin’ny loharanon’i Jabo ka hatrany an-dranomasina, dia manodidina ny 531 km ny halavan’ny Betsiboka; ary mety hahatratra 605 km izany raha isaina avy amin’ny loharanon’ny Mananara. Mandrakotra velarana eo amin’ny 49 000 km² eo ho eo ny sahan-dranony, tsy anisan’izany ny faritra ambonin’ny Mahajamba<ref>horizon.documentation.Ird</ref>.<ref /> == Fifandraisana amin’ny Ikopa sy Kamoro == Anisan’ny sampan-drano lehibe mifandray amin’ny Betsiboka ny Ikopa. Ny fihaonan’ny Ikopa sy Betsiboka dia ao anatin’ny faritra mando sy honahona, ka miovaova matetika ny fandrian’ny renirano. Eo amin’i Ambato-Boeny kosa no ihaonan’ny Betsiboka amin’ny Kamoro eo amin’ny morony ankavanana. Ity fifandraisan’ny Betsiboka, Ikopa ary Kamoro ity no mahatonga ny rafitra Betsiboka–Mahajamba ho iray amin’ireo sahan-drano lehibe indrindra eto Madagasikara<ref>horizon.documentation.ird.fr</ref>. == Ny antsanga sy ny fiovan’ny vavaranon’i Bombetoka == [[Sary:Bombetoka Bay, April 2005.jpg|vignette|Bombetoka]] Rehefa manakaiky an’i Mahajanga ny Betsiboka dia mamorona antsanga lehibe ao anatin’ny ala honko matevina, indrindra eo amin’ny faritra Marovoay sy Bombetoka. Araka ny fanazavan’ny NASA, dia efa mameno ampahany lehibe amin’ny vavaranon’i Bombetoka ny antsaga ankehitriny, ary tombanana ho manodidina ny 35 km ny halavany taorian’ny firoboroboan’ny fitateran’ny renirano potika tany nandritra ny am-polony taona maro<ref>science.nasa.gov</ref> Ny fiangonan’ny fasika sy fotaka entin’ny Betsiboka dia nahatonga nosy kely sy sisin-tany vaovao hiforona ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka. Misy amin’ireo nosy vaovao ireo no efa rakotra zavamaniry sy ala honko, ka manova tsikelikely ny endriky ny helodrano sy ny lalana ikorianan’ny rano mankany amin’ny Lakandranon’i Mozambika. == Ala honko sy zava-mananaina == [[Sary:BetsibokaBridge RN4.JPG|vignette|Tetezan' i Betsiboka eo amin' ny lalam-pirenena faha-4]]Ao amin’ny vavaranon’i Bombetoka sy ny morony dia betsaka ny ala honko, izay anisan’ny lehibe sy manan-danja eto Madagasikara. Ireo ala honko ireo dia miaro ny morontsiraka, mitazona ny potika tany entin’ny renirano, ary manome fonenana ho an’ny biby anaty rano sy amoron-dranomasina, toy ny sokatra an-dranomasina, vorona, hazandrano, makamba, foza ary dugong. [[Sary:Pichavaram Mangrove Forests.jpg|vignette|Ala honko ( Mangrove)]] Ankoatra izany, ny vavaranon’i Betsiboka dia manan-danja amin’ny tontolo iainana satria mamelona karazam-biby maromaro. Voalaza ao amin’ny NASA fa manampy amin’ny famatsiana sakafo ho an’ny sokatra maitso sy ny dugong ny faritra estuarienne ao amin’ny antsangan ' i Betsiboka, na dia misy aza ny olana ateraky ny fitohanana sy ny fiangonan’ny fotaka<ref>Science.nasa.gov</ref> == Trondro miavaka ao amin’ny sahan-dranon’i Betsiboka == Misy karazan-trondro manokana hita ao amin’ny sahan-dranon’i Betsiboka, anisan’izany ny" Paretroplus" tsimoly, karazana trondro "cichlidé' malagasy. Ity trondro ity dia monina amin’ny rano mikoriana misy lavadrano madinika, vato ary vatokely, ary sokajian’ny" IUCN" ho atahorana ho lany tamingana. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Faritra Boeny]] mrdh8a0ngjbf3523bp54mfl34ahkecv Mangoky 0 279056 1145742 1144740 2026-06-29T20:29:39Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145742 wikitext text/x-wiki {{coord|21.316667|S|43.533333|E}} [[Sary:Madagascar rivers.svg|vignette|281x281px]] [[Sary:Mangoky delta.jpg|vignette]] I '''Mangoky''' dia onin'i [[Madagasikara]] mivarina mianandrefana any amin'ny [[Lakandranon'i Môzambika|Lakandranon'i ̥Mozambika]] ao amin'ny vinanin-drano mirefy 2 000 km². Vokatry ny fihaoan'ny renirno [[Matsiatra]] sy Mananatana ity ony ity. Azo andehanana lakana ny 125 km aminy. Izy no manondraka ny faritr'i [[Beroroha]] sy Vondrove sy Befamoty ary Amborovoky. [[Sary:Voitures ayant traversé le fleuve Mangoky à Madagascar.jpg|vignette]] Izy no ony lava indrindra eto Madagasikara raha refesina hatrany amin'ny toerana iporany (ao atsinanan'i [[Fianarantsoa]]), satria mirefy 822 km. Ireto ny renirano mamatsy azyː avy any ankaviaː Sikily, Sakanavaka (mihaona aminy ao akaikin' Amokoty), Malio (mihaona aminy ao atsimo atsinan'i Beroroha), Menamaty (ao avaratr'i Bemavo), ary i Zomandao; avy any ankavananaː Makay (mihaona aminy ao atsimo atsinan'i Beroroha). Mamakivaky ny Lembalemban'i Bemaraha izy ary mivarina ao avaratr'i [[Morombe]]. == Tsara ho fantatra reniranon'i Mangoky == Ny reniranon’i '''Mangoky''' dia manana lakandrano lehibe izay saika mahitsy ary mamakivaky ny afovoan’ny lemaka. Maneho ny heriny ny haben’io lakandrano io satria tsy latsaky ny 800 metatra ny sakany, ary any amin’ny toerana sasany dia mahatratra 2 400 metatra mahery. Izy no renirano faharoa lehibe indrindra ao [[Madagasikara]] aorian’ny [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]]. Mamakivaky sy manangona rano avy amin’ny faritra midadasika any afovoany sy atsimon’ny Nosy izy. Manodidina ny 600 m³ isan-tsegondra ny fikorianan’ny rano amin’ny ankapobeny, saingy miovaova be izany arakaraka ny vanim-potoana. Amin’ny fotoam-pahavaratra sy tondra-drano dia mety hiakatra avo dia avo ny rano, ary tamin’ny taona 1956 dia nahatratra 14 000 m³ isan-tsegondra ny fikorianany<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. Rehefa midina mankany amin’ny lemaka iva ny renirano dia miova tsikelikely ny endriny sy ny fikorianany. Any amin’ny faritra ambony hatrany [[Tanandava]], mbola misy fiantraikany amin’ny lalan’ny renirano ireo vatolampy mafy ao ambanin’ny tany. Noho izany dia misy toerana ahitana fiolahana, fihenan’ny sakan’ny renirano ary tohatra voajanahary. Raha jerena ny fitongilan’ny lalan’ny renirano, dia somary mideza kokoa ny faritra eo amin’ny tapany ambony hatrany amin’i '''[[Andraha]]''', ka mahatratra 0,81‰ ny fitongilanana. Manomboka eo amin’ny fivoahany avy amin’ny faritra avo ka hatrany amin’ny vavan’ny renirano kosa dia 0,60‰ eo ho eo ny salan’isan’ny fitongilanany. Izany no manampy amin’ny fanazavana ny fikorianan’ny rano sy ny endriky ny lemaka mamakivaky azy<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. Misy tohatra voajanahary (seuils) maromaro hita eo amin'ny lalan'ny reniranon'i '''Mangoky'''. Ny tohatra voalohany dia vokatry ny fisian'ny sosona vatovato vatosokay (calcaire) avy amin'ny vanim-potoana [[Éocène Moyen]], izay miampita ny lalan'ny renirano. Ireo vatosokay ireo dia hita eny amin'ny morony havia, eo amin'ny tendrombohitra kely antsoina hoe '''[[Ankarefo]]''', ka mahatonga ny lalan'ny renirano hivily kely mankany avaratra andrefana. Hita ihany koa ireo vatosokay ireo eo amin'ny morony havanana, mipoitra eo afovoan'ny tany nentin'ny renirano nametraka antsanga, toy ny eny amin'ny havoanan'i [[Fenoarivo]] sy [[Ankiliabo]]. Ny tohatra faharoa, izay lehibe kokoa, dia vokatry ny fisian'ny rindrina voajanahary vita amin'ny vatovary (grès) avy amin'ny vanim-potoana [[Pliocène]]. Manaraka io rindrina io ny renirano mandritra ny 10 kilometatra eo ho eo, eo anelanelan'i [[Ambiky]] sy [[Ambohi-Menafify]]. Noho izany dia mivily indray mankany avaratra sy avaratra andrefana ny lalan'ny rano. Rehefa tafavoaka ny tendrombohitra kely ao [[Ambohi-Menafify]] anefa ny renirano dia miverina manaraka lalana mankany andrefana<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. Ao '''[[Ambohi-Menafify]]''' no misy iray amin'ireo toerana tena tery indrindra amin'ny lalan'ny renirano manontolo, satria 800 metatra monja ny sakany eo amin'io faritra io. Ao amin'ny tapany afovoan'ny lemak'i '''Mangoky''', dia tsy hita intsony ireo vatolampy fototra ao ambanin'ny tany. Mivelatra malalaka eo ambonin'ireo antsanga nentiny napetraky ny renirano, ary tsy voafehin'ny firafitry ny vatolampy intsony ny lalan-drano. Eo amin'ity faritra ity, ny renirano dia mizara ho sampanana maro ka manamorona sy manodidina nosy lehibe maromaro manana endrika mitovitovy amin'ny losanga. Ireo sampan-drano ireo dia misaraka sy miverina mifandray amin'ny zoro saika mitovy, manodidina ny 40°, ary mifandimby mankany avaratra na avaratra andrefana ny lalany<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. Raha miainga avy any ambony mankany ambany dia ireto avy ireo nosy hita: * '''[[Andraha]]''' * '''[[Nosy Lava]]''' * '''[[Nosy Kely]]''' * [[Maheriraty|'''Maheritany''']] * '''[[Belombiry]]''' Ny nosy '''[[Andraha]]''', izay lehibe indrindra amin'izy ireo, dia efa nifandray tamin'ny tanibe nandritra ny am-polony taona maro. Ny sampan-drano teo amin'ny morony havia dia tsy nandalovan'ny rano intsony nanomboka tamin'ny taona 1935, nefa mbola hita amin'ireo sarintany tranainy. Manerana ity faritra afovoany ity dia mitovy sy milamina ny fitongilan'ny tany, ary vitsy dia vitsy ny tohatra voajanahary hita. Manodidina ny 0,60‰ ny fitongilanana, izay mitovy tanteraka amin'ny fitongilan'ny lemaka. Rehefa tonga eo amin'ny toerana anombohan'ny [[delta]], izany hoe eo amin'ny toerana isarahan'ireo sampan-drano lehibe, dia miova indray ny fitongilan'ny tany. Lasa malefaka dia malefaka izany ka manodidina ny 0,16‰ sisa. Misy sampan-drano efatra manamorona ny deltàn'i Mangoky<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>: * Eo amin'ny morony havia: ** [[Andranolava]] ** [[Marolahy]] Ireo dia samy maka rano avy amin'ny toerana iray ihany ao amin'ny renirano. * Eo amin'ny morony havanana: ** [[Ankazomangabe]], izay sampana lehibe indrindra, ary misaraka amin'ny renirano lehibe 26 km mialoha ny vavan'ny renirano. ** [[Tombolava]], izay misaraka akaiky ny morontsiraka. Rehefa manakaiky ny ranomasina ny renirano dia mihena tsikelikely ny sakan'ny lakandrano lehibe satria misy rano miala mankany amin'ireo sampan-drano ao amin'ny delta. Kilometatra vitsivitsy mialoha ny hahatongavana any an-dranomasina dia manao fihodinana roa lehibe (méandre) ny renirano. Eo koa izy no mihady lalina kokoa ny lalan-drano ao aminy, ka voahodidin'ny ala [[honko]] (mangrove). Izany dia vokatry ny fidinan'ny haavon'ny ranomasina rehefa misy ny fihemoran'ny rano (marée basse), ka mahatonga ny renirano handavaka lalina kokoa ny lalany<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{Renirano malagasy}} {{reflist}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Faritra Atsimo-Andrefana]] izsepe49txx8ro0uhxhd90c8fa1ea2v 1145743 1145742 2026-06-29T20:32:25Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145743 wikitext text/x-wiki {{coord|21.316667|S|43.533333|E}} [[Sary:Madagascar rivers.svg|vignette|281x281px]] [[Sary:Mangoky delta.jpg|vignette]] I '''Mangoky''' dia onin'i [[Madagasikara]] mivarina mianandrefana any amin'ny [[Lakandranon'i Môzambika|Lakandranon'i ̥Mozambika]] ao amin'ny vinanin-drano mirefy 2 000 km². Vokatry ny fihaoan'ny renirno [[Matsiatra]] sy Mananatana ity ony ity. Azo andehanana lakana ny 125 km aminy. Izy no manondraka ny faritr'i [[Beroroha]] sy Vondrove sy Befamoty ary Amborovoky. [[Sary:Voitures ayant traversé le fleuve Mangoky à Madagascar.jpg|vignette]] Izy no ony lava indrindra eto Madagasikara raha refesina hatrany amin'ny toerana iporany (ao atsinanan'i [[Fianarantsoa]]), satria mirefy 822 km. Ireto ny renirano mamatsy azyː avy any ankaviaː Sikily, Sakanavaka (mihaona aminy ao akaikin' Amokoty), Malio (mihaona aminy ao atsimo atsinan'i Beroroha), Menamaty (ao avaratr'i Bemavo), ary i Zomandao; avy any ankavananaː Makay (mihaona aminy ao atsimo atsinan'i Beroroha). Mamakivaky ny Lembalemban'i Bemaraha izy ary mivarina ao avaratr'i [[Morombe]]. == Tsara ho fantatra momban'ny reniranon'i Mangoky == Ny reniranon’i '''Mangoky''' dia manana lakandrano lehibe izay saika mahitsy ary mamakivaky ny afovoan’ny lemaka. Maneho ny heriny ny haben’io lakandrano io satria tsy latsaky ny 800 metatra ny sakany, ary any amin’ny toerana sasany dia mahatratra 2 400 metatra mahery. Izy no renirano faharoa lehibe indrindra eto [[Madagasikara]] aorian’ny [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]]. Mamakivaky sy manangona rano avy amin’ny faritra midadasika any afovoany sy atsimon’ny Nosy izy. Manodidina ny 600 m³ isan-tsegondra ny fikorianan’ny rano amin’ny ankapobeny, saingy miovaova be izany arakaraka ny vanim-potoana. Amin’ny fotoam-pahavaratra sy tondra-drano dia mety hiakatra avo dia avo ny rano, ary tamin’ny taona 1956 dia nahatratra 14 000 m³ isan-tsegondra ny fikorianany<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. Rehefa midina mankany amin’ny lemaka iva ny renirano dia miova tsikelikely ny endriny sy ny fikorianany. Any amin’ny faritra ambony hatrany [[Tanandava]], mbola misy fiantraikany amin’ny lalan’ny renirano ireo vatolampy mafy ao ambanin’ny tany. Noho izany dia misy toerana ahitana fiolahana, fihenan’ny sakan’ny renirano ary tohatra voajanahary. Raha jerena ny fitongilan’ny lalan’ny renirano, dia somary mideza kokoa ny faritra eo amin’ny tapany ambony hatrany amin’i '''[[Andraha]]''', ka mahatratra 0,81‰ ny fitongilanana. Manomboka eo amin’ny fivoahany avy amin’ny faritra avo ka hatrany amin’ny vavan’ny renirano kosa dia 0,60‰ eo ho eo ny salan’isan’ny fitongilanany. Izany no manampy amin’ny fanazavana ny fikorianan’ny rano sy ny endriky ny lemaka mamakivaky azy<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. Misy tohatra voajanahary (seuils) maromaro hita eo amin'ny lalan'ny reniranon'i '''Mangoky'''. Ny tohatra voalohany dia vokatry ny fisian'ny sosona vatovato vatosokay (calcaire) avy amin'ny vanim-potoana [[Éocène Moyen]], izay miampita ny lalan'ny renirano. Ireo vatosokay ireo dia hita eny amin'ny morony havia, eo amin'ny tendrombohitra kely antsoina hoe '''[[Ankarefo]]''', ka mahatonga ny lalan'ny renirano hivily kely mankany avaratra andrefana. Hita ihany koa ireo vatosokay ireo eo amin'ny morony havanana, mipoitra eo afovoan'ny tany nentin'ny renirano nametraka antsanga, toy ny eny amin'ny havoanan'i [[Fenoarivo]] sy [[Ankiliabo]]. Ny tohatra faharoa, izay lehibe kokoa, dia vokatry ny fisian'ny rindrina voajanahary vita amin'ny vatovary (grès) avy amin'ny vanim-potoana [[Pliocène]]. Manaraka io rindrina io ny renirano mandritra ny 10 kilometatra eo ho eo, eo anelanelan'i [[Ambiky]] sy [[Ambohi-Menafify]]. Noho izany dia mivily indray mankany avaratra sy avaratra andrefana ny lalan'ny rano. Rehefa tafavoaka ny tendrombohitra kely ao [[Ambohi-Menafify]] anefa ny renirano dia miverina manaraka lalana mankany andrefana<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. Ao '''[[Ambohi-Menafify]]''' no misy iray amin'ireo toerana tena tery indrindra amin'ny lalan'ny renirano manontolo, satria 800 metatra monja ny sakany eo amin'io faritra io. Ao amin'ny tapany afovoan'ny lemak'i '''Mangoky''', dia tsy hita intsony ireo vatolampy fototra ao ambanin'ny tany. Mivelatra malalaka eo ambonin'ireo antsanga nentiny napetraky ny renirano, ary tsy voafehin'ny firafitry ny vatolampy intsony ny lalan-drano. Eo amin'ity faritra ity, ny renirano dia mizara ho sampanana maro ka manamorona sy manodidina nosy lehibe maromaro manana endrika mitovitovy amin'ny losanga. Ireo sampan-drano ireo dia misaraka sy miverina mifandray amin'ny zoro saika mitovy, manodidina ny 40°, ary mifandimby mankany avaratra na avaratra andrefana ny lalany<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. Raha miainga avy any ambony mankany ambany dia ireto avy ireo nosy hita: * '''[[Andraha]]''' * '''[[Nosy Lava]]''' * '''[[Nosy Kely]]''' * [[Maheriraty|'''Maheritany''']] * '''[[Belombiry]]''' Ny nosy '''[[Andraha]]''', izay lehibe indrindra amin'izy ireo, dia efa nifandray tamin'ny tanibe nandritra ny am-polony taona maro. Ny sampan-drano teo amin'ny morony havia dia tsy nandalovan'ny rano intsony nanomboka tamin'ny taona 1935, nefa mbola hita amin'ireo sarintany tranainy. Manerana ity faritra afovoany ity dia mitovy sy milamina ny fitongilan'ny tany, ary vitsy dia vitsy ny tohatra voajanahary hita. Manodidina ny 0,60‰ ny fitongilanana, izay mitovy tanteraka amin'ny fitongilan'ny lemaka. Rehefa tonga eo amin'ny toerana anombohan'ny [[delta]], izany hoe eo amin'ny toerana isarahan'ireo sampan-drano lehibe, dia miova indray ny fitongilan'ny tany. Lasa malefaka dia malefaka izany ka manodidina ny 0,16‰ sisa. Misy sampan-drano efatra manamorona ny deltàn'i Mangoky<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>: * Eo amin'ny morony havia: ** [[Andranolava]] ** [[Marolahy]] Ireo dia samy maka rano avy amin'ny toerana iray ihany ao amin'ny renirano. * Eo amin'ny morony havanana: ** [[Ankazomangabe]], izay sampana lehibe indrindra, ary misaraka amin'ny renirano lehibe 26 km mialoha ny vavan'ny renirano. ** [[Tombolava]], izay misaraka akaiky ny morontsiraka. Rehefa manakaiky ny ranomasina ny renirano dia mihena tsikelikely ny sakan'ny lakandrano lehibe satria misy rano miala mankany amin'ireo sampan-drano ao amin'ny delta. Kilometatra vitsivitsy mialoha ny hahatongavana any an-dranomasina dia manao fihodinana roa lehibe (méandre) ny renirano. Eo koa izy no mihady lalina kokoa ny lalan-drano ao aminy, ka voahodidin'ny ala [[honko]] (mangrove). Izany dia vokatry ny fidinan'ny haavon'ny ranomasina rehefa misy ny fihemoran'ny rano (marée basse), ka mahatonga ny renirano handavaka lalina kokoa ny lalany<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{Renirano malagasy}} {{reflist}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Faritra Atsimo-Andrefana]] tiwmxdm88k800myp4q4wkwtihlp3so0 1145744 1145743 2026-06-29T20:36:31Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145744 wikitext text/x-wiki {{coord|21.316667|S|43.533333|E}} [[Sary:Madagascar rivers.svg|vignette|281x281px]] [[Sary:Mangoky delta.jpg|vignette]] I '''Mangoky''' dia onin'i [[Madagasikara]] mivarina mianandrefana any amin'ny [[Lakandranon'i Môzambika|Lakandranon'i ̥Mozambika]] ao amin'ny vinanin-drano mirefy 2 000 km². Vokatry ny fihaoan'ny renirno [[Matsiatra]] sy Mananatana ity ony ity. Azo andehanana lakana ny 125 km aminy. Izy no manondraka ny faritr'i [[Beroroha]] sy Vondrove sy Befamoty ary Amborovoky. [[Sary:Voitures ayant traversé le fleuve Mangoky à Madagascar.jpg|vignette]] Izy no ony lava indrindra eto Madagasikara raha refesina hatrany amin'ny toerana iporany (ao atsinanan'i [[Fianarantsoa]]), satria mirefy 822 km. Ireto ny renirano mamatsy azyː avy any ankaviaː Sikily, Sakanavaka (mihaona aminy ao akaikin' Amokoty), Malio (mihaona aminy ao atsimo atsinan'i Beroroha), Menamaty (ao avaratr'i Bemavo), ary i Zomandao; avy any ankavananaː Makay (mihaona aminy ao atsimo atsinan'i Beroroha). Mamakivaky ny Lembalemban'i Bemaraha izy ary mivarina ao avaratr'i [[Morombe]]. == Tsara ho fantatra momban'ny reniranon'i Mangoky == Ny reniranon’i '''Mangoky''' dia manana lakandrano lehibe izay saika mahitsy ary mamakivaky ny afovoan’ny lemaka. Maneho ny heriny ny haben’io lakandrano io satria tsy latsaky ny 800 metatra ny sakany, ary any amin’ny toerana sasany dia mahatratra 2 400 metatra mahery. == Ny fizotrany == Izy no renirano faharoa lehibe indrindra eto [[Madagasikara]] aorian’ny [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]]. Mamakivaky sy manangona rano avy amin’ny faritra midadasika any afovoany sy atsimon’ny Nosy izy. Manodidina ny 600 m³ isan-tsegondra ny fikorianan’ny rano amin’ny ankapobeny, saingy miovaova be izany arakaraka ny vanim-potoana. Amin’ny fotoam-pahavaratra sy tondra-drano dia mety hiakatra avo dia avo ny rano, ary tamin’ny taona 1956 dia nahatratra 14 000 m³ isan-tsegondra ny fikorianany<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. Rehefa midina mankany amin’ny lemaka iva ny renirano dia miova tsikelikely ny endriny sy ny fikorianany. Any amin’ny faritra ambony hatrany [[Tanandava]], mbola misy fiantraikany amin’ny lalan’ny renirano ireo vatolampy mafy ao ambanin’ny tany. Noho izany dia misy toerana ahitana fiolahana, fihenan’ny sakan’ny renirano ary tohatra voajanahary. Raha jerena ny fitongilan’ny lalan’ny renirano, dia somary mideza kokoa ny faritra eo amin’ny tapany ambony hatrany amin’i '''[[Andraha]]''', ka mahatratra 0,81‰ ny fitongilanana. Manomboka eo amin’ny fivoahany avy amin’ny faritra avo ka hatrany amin’ny vavan’ny renirano kosa dia 0,60‰ eo ho eo ny salan’isan’ny fitongilanany. Izany no manampy amin’ny fanazavana ny fikorianan’ny rano sy ny endriky ny lemaka mamakivaky azy<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. Misy tohatra voajanahary (seuils) maromaro hita eo amin'ny lalan'ny reniranon'i '''Mangoky'''. Ny tohatra voalohany dia vokatry ny fisian'ny sosona vatovato vatosokay (calcaire) avy amin'ny vanim-potoana [[Éocène Moyen]], izay miampita ny lalan'ny renirano. Ireo vatosokay ireo dia hita eny amin'ny morony havia, eo amin'ny tendrombohitra kely antsoina hoe '''[[Ankarefo]]''', ka mahatonga ny lalan'ny renirano hivily kely mankany avaratra andrefana. Hita ihany koa ireo vatosokay ireo eo amin'ny morony havanana, mipoitra eo afovoan'ny tany nentin'ny renirano nametraka antsanga, toy ny eny amin'ny havoanan'i [[Fenoarivo]] sy [[Ankiliabo]]. Ny tohatra faharoa, izay lehibe kokoa, dia vokatry ny fisian'ny rindrina voajanahary vita amin'ny vatovary (grès) avy amin'ny vanim-potoana [[Pliocène]]. Manaraka io rindrina io ny renirano mandritra ny 10 kilometatra eo ho eo, eo anelanelan'i [[Ambiky]] sy [[Ambohi-Menafify]]. Noho izany dia mivily indray mankany avaratra sy avaratra andrefana ny lalan'ny rano. Rehefa tafavoaka ny tendrombohitra kely ao [[Ambohi-Menafify]] anefa ny renirano dia miverina manaraka lalana mankany andrefana<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. Ao '''[[Ambohi-Menafify]]''' no misy iray amin'ireo toerana tena tery indrindra amin'ny lalan'ny renirano manontolo, satria 800 metatra monja ny sakany eo amin'io faritra io. Ao amin'ny tapany afovoan'ny lemak'i '''Mangoky''', dia tsy hita intsony ireo vatolampy fototra ao ambanin'ny tany. Mivelatra malalaka eo ambonin'ireo antsanga nentiny napetraky ny renirano, ary tsy voafehin'ny firafitry ny vatolampy intsony ny lalan-drano. Eo amin'ity faritra ity, ny renirano dia mizara ho sampanana maro ka manamorona sy manodidina nosy lehibe maromaro manana endrika mitovitovy amin'ny losanga. Ireo sampan-drano ireo dia misaraka sy miverina mifandray amin'ny zoro saika mitovy, manodidina ny 40°, ary mifandimby mankany avaratra na avaratra andrefana ny lalany<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. Raha miainga avy any ambony mankany ambany dia ireto avy ireo nosy hita: * '''[[Andraha]]''' * '''[[Nosy Lava]]''' * '''[[Nosy Kely]]''' * [[Maheriraty|'''Maheritany''']] * '''[[Belombiry]]''' Ny nosy '''[[Andraha]]''', izay lehibe indrindra amin'izy ireo, dia efa nifandray tamin'ny tanibe nandritra ny am-polony taona maro. Ny sampan-drano teo amin'ny morony havia dia tsy nandalovan'ny rano intsony nanomboka tamin'ny taona 1935, nefa mbola hita amin'ireo sarintany tranainy. Manerana ity faritra afovoany ity dia mitovy sy milamina ny fitongilan'ny tany, ary vitsy dia vitsy ny tohatra voajanahary hita. Manodidina ny 0,60‰ ny fitongilanana, izay mitovy tanteraka amin'ny fitongilan'ny lemaka. Rehefa tonga eo amin'ny toerana anombohan'ny [[delta]], izany hoe eo amin'ny toerana isarahan'ireo sampan-drano lehibe, dia miova indray ny fitongilan'ny tany. Lasa malefaka dia malefaka izany ka manodidina ny 0,16‰ sisa. Misy sampan-drano efatra manamorona ny deltàn'i Mangoky<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>: * Eo amin'ny morony havia: ** [[Andranolava]] ** [[Marolahy]] Ireo dia samy maka rano avy amin'ny toerana iray ihany ao amin'ny renirano. * Eo amin'ny morony havanana: ** [[Ankazomangabe]], izay sampana lehibe indrindra, ary misaraka amin'ny renirano lehibe 26 km mialoha ny vavan'ny renirano. ** [[Tombolava]], izay misaraka akaiky ny morontsiraka. Rehefa manakaiky ny ranomasina ny renirano dia mihena tsikelikely ny sakan'ny lakandrano lehibe satria misy rano miala mankany amin'ireo sampan-drano ao amin'ny delta. Kilometatra vitsivitsy mialoha ny hahatongavana any an-dranomasina dia manao fihodinana roa lehibe (méandre) ny renirano. Eo koa izy no mihady lalina kokoa ny lalan-drano ao aminy, ka voahodidin'ny ala [[honko]] (mangrove). Izany dia vokatry ny fidinan'ny haavon'ny ranomasina rehefa misy ny fihemoran'ny rano (marée basse), ka mahatonga ny renirano handavaka lalina kokoa ny lalany<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{Renirano malagasy}} {{reflist}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Faritra Atsimo-Andrefana]] 54puph71qno22h6ily1nid7exka518i 1145745 1145744 2026-06-29T20:39:06Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145745 wikitext text/x-wiki {{coord|21.316667|S|43.533333|E}} [[Sary:Madagascar rivers.svg|vignette|281x281px]] [[Sary:Mangoky delta.jpg|vignette]] I '''Mangoky''' dia onin'i [[Madagasikara]] mivarina mianandrefana any amin'ny [[Lakandranon'i Môzambika|Lakandranon'i ̥Mozambika]] ao amin'ny vinanin-drano mirefy 2 000 km². Vokatry ny fihaoan'ny renirno [[Matsiatra]] sy Mananatana ity ony ity. Azo andehanana lakana ny 125 km aminy. Izy no manondraka ny faritr'i [[Beroroha]] sy Vondrove sy Befamoty ary Amborovoky. [[Sary:Voitures ayant traversé le fleuve Mangoky à Madagascar.jpg|vignette]] Izy no ony lava indrindra eto Madagasikara raha refesina hatrany amin'ny toerana iporany (ao atsinanan'i [[Fianarantsoa]]), satria mirefy 822 km. Ireto ny renirano mamatsy azyː avy any ankaviaː Sikily, Sakanavaka (mihaona aminy ao akaikin' Amokoty), Malio (mihaona aminy ao atsimo atsinan'i Beroroha), Menamaty (ao avaratr'i Bemavo), ary i Zomandao; avy any ankavananaː Makay (mihaona aminy ao atsimo atsinan'i Beroroha). Mamakivaky ny Lembalemban'i Bemaraha izy ary mivarina ao avaratr'i [[Morombe]]. == Tsara ho fantatra momban'ny reniranon'i Mangoky == Ny reniranon’i '''Mangoky''' dia manana lakandrano lehibe izay saika mahitsy ary mamakivaky ny afovoan’ny lemaka. Maneho ny heriny ny haben’io lakandrano io satria tsy latsaky ny 800 metatra ny sakany, ary any amin’ny toerana sasany dia mahatratra 2 400 metatra mahery. == Ny fizotrany == Izy no renirano faharoa lehibe indrindra eto [[Madagasikara]] aorian’ny [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]]. Mamakivaky sy manangona rano avy amin’ny faritra midadasika any afovoany sy atsimon’ny Nosy izy. Manodidina ny 600 m³ isan-tsegondra ny fikorianan’ny rano amin’ny ankapobeny, saingy miovaova be izany arakaraka ny vanim-potoana. Amin’ny fotoam-pahavaratra sy tondra-drano dia mety hiakatra avo dia avo ny rano, ary tamin’ny taona 1956 dia nahatratra 14 000 m³ isan-tsegondra ny fikorianany <ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. Ny tohatra voalohany dia vokatry ny fisian'ny sosona vatovato vatosokay (calcaire) avy amin'ny vanim-potoana [[Éocène Moyen]], izay miampita ny lalan'ny renirano. Ireo vatosokay ireo dia hita eny amin'ny morony havia, eo amin'ny tendrombohitra kely antsoina hoe '''[[Ankarefo]]''', ka mahatonga ny lalan'ny renirano hivily kely mankany avaratra andrefana. Hita ihany koa ireo vatosokay ireo eo amin'ny morony havanana, mipoitra eo afovoan'ny tany nentin'ny renirano nametraka antsanga, toy ny eny amin'ny havoanan'i [[Fenoarivo]] sy [[Ankiliabo]]. Ny tohatra faharoa, izay lehibe kokoa, dia vokatry ny fisian'ny rindrina voajanahary vita amin'ny vatovary (grès) avy amin'ny vanim-potoana [[Pliocène]]. Manaraka io rindrina io ny renirano mandritra ny 10 kilometatra eo ho eo, eo anelanelan'i [[Ambiky]] sy [[Ambohi-Menafify]]. Noho izany dia mivily indray mankany avaratra sy avaratra andrefana ny lalan'ny rano. Rehefa tafavoaka ny tendrombohitra kely ao [[Ambohi-Menafify]] anefa ny renirano dia miverina manaraka lalana mankany andrefana<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. Ao '''[[Ambohi-Menafify]]''' no misy iray amin'ireo toerana tena tery indrindra amin'ny lalan'ny renirano manontolo, satria 800 metatra monja ny sakany eo amin'io faritra io. Ao amin'ny tapany afovoan'ny lemak'i '''Mangoky''', dia tsy hita intsony ireo vatolampy fototra ao ambanin'ny tany. Mivelatra malalaka eo ambonin'ireo antsanga nentiny napetraky ny renirano, ary tsy voafehin'ny firafitry ny vatolampy intsony ny lalan-drano. Eo amin'ity faritra ity, ny renirano dia mizara ho sampanana maro ka manamorona sy manodidina nosy lehibe maromaro manana endrika mitovitovy amin'ny losanga. Ireo sampan-drano ireo dia misaraka sy miverina mifandray amin'ny zoro saika mitovy, manodidina ny 40°, ary mifandimby mankany avaratra na avaratra andrefana ny lalany<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. Raha miainga avy any ambony mankany ambany dia ireto avy ireo nosy hita: * '''[[Andraha]]''' * '''[[Nosy Lava]]''' * '''[[Nosy Kely]]''' * [[Maheriraty|'''Maheritany''']] * '''[[Belombiry]]''' Ny nosy '''[[Andraha]]''', izay lehibe indrindra amin'izy ireo, dia efa nifandray tamin'ny tanibe nandritra ny am-polony taona maro. Ny sampan-drano teo amin'ny morony havia dia tsy nandalovan'ny rano intsony nanomboka tamin'ny taona 1935, nefa mbola hita amin'ireo sarintany tranainy. Manerana ity faritra afovoany ity dia mitovy sy milamina ny fitongilan'ny tany, ary vitsy dia vitsy ny tohatra voajanahary hita. Manodidina ny 0,60‰ ny fitongilanana, izay mitovy tanteraka amin'ny fitongilan'ny lemaka. Rehefa tonga eo amin'ny toerana anombohan'ny [[delta]], izany hoe eo amin'ny toerana isarahan'ireo sampan-drano lehibe, dia miova indray ny fitongilan'ny tany. Lasa malefaka dia malefaka izany ka manodidina ny 0,16‰ sisa. Misy sampan-drano efatra manamorona ny deltàn'i Mangoky<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>: * Eo amin'ny morony havia: ** [[Andranolava]] ** [[Marolahy]] Ireo dia samy maka rano avy amin'ny toerana iray ihany ao amin'ny renirano. * Eo amin'ny morony havanana: ** [[Ankazomangabe]], izay sampana lehibe indrindra, ary misaraka amin'ny renirano lehibe 26 km mialoha ny vavan'ny renirano. ** [[Tombolava]], izay misaraka akaiky ny morontsiraka. Rehefa manakaiky ny ranomasina ny renirano dia mihena tsikelikely ny sakan'ny lakandrano lehibe satria misy rano miala mankany amin'ireo sampan-drano ao amin'ny delta. Kilometatra vitsivitsy mialoha ny hahatongavana any an-dranomasina dia manao fihodinana roa lehibe (méandre) ny renirano. Eo koa izy no mihady lalina kokoa ny lalan-drano ao aminy, ka voahodidin'ny ala [[honko]] (mangrove). Izany dia vokatry ny fidinan'ny haavon'ny ranomasina rehefa misy ny fihemoran'ny rano (marée basse), ka mahatonga ny renirano handavaka lalina kokoa ny lalany<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{Renirano malagasy}} {{reflist}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Faritra Atsimo-Andrefana]] swjzkwt75blngcmjjvs078ajtx8n9lh 1145746 1145745 2026-06-29T20:40:14Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145746 wikitext text/x-wiki {{coord|21.316667|S|43.533333|E}} [[Sary:Madagascar rivers.svg|vignette|281x281px]] [[Sary:Mangoky delta.jpg|vignette]] I '''Mangoky''' dia onin'i [[Madagasikara]] mivarina mianandrefana any amin'ny [[Lakandranon'i Môzambika|Lakandranon'i ̥Mozambika]] ao amin'ny vinanin-drano mirefy 2 000 km². Vokatry ny fihaoan'ny renirno [[Matsiatra]] sy Mananatana ity ony ity. Azo andehanana lakana ny 125 km aminy. Izy no manondraka ny faritr'i [[Beroroha]] sy Vondrove sy Befamoty ary Amborovoky. [[Sary:Voitures ayant traversé le fleuve Mangoky à Madagascar.jpg|vignette]] Izy no ony lava indrindra eto Madagasikara raha refesina hatrany amin'ny toerana iporany (ao atsinanan'i [[Fianarantsoa]]), satria mirefy 822 km. Ireto ny renirano mamatsy azyː avy any ankaviaː Sikily, Sakanavaka (mihaona aminy ao akaikin' Amokoty), Malio (mihaona aminy ao atsimo atsinan'i Beroroha), Menamaty (ao avaratr'i Bemavo), ary i Zomandao; avy any ankavananaː Makay (mihaona aminy ao atsimo atsinan'i Beroroha). Mamakivaky ny Lembalemban'i Bemaraha izy ary mivarina ao avaratr'i [[Morombe]]. == Tsara ho fantatra momban'ny reniranon'i Mangoky == Ny reniranon’i '''Mangoky''' dia manana lakandrano lehibe izay saika mahitsy ary mamakivaky ny afovoan’ny lemaka. Maneho ny heriny ny haben’io lakandrano io satria tsy latsaky ny 800 metatra ny sakany, ary any amin’ny toerana sasany dia mahatratra 2 400 metatra mahery. == Ny fizotrany == Izy no renirano faharoa lehibe indrindra eto [[Madagasikara]] aorian’ny [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]]. Mamakivaky sy manangona rano avy amin’ny faritra midadasika any afovoany sy atsimon’ny Nosy izy. Manodidina ny 600 m³ isan-tsegondra ny fikorianan’ny rano amin’ny ankapobeny, saingy miovaova be izany arakaraka ny vanim-potoana. Amin’ny fotoam-pahavaratra sy tondra-drano dia mety hiakatra avo dia avo ny rano, ary tamin’ny taona 1956 dia nahatratra 14 000 m³ isan-tsegondra ny fikorianany <ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. == Ambaratonga == Ny tohatra voalohany dia vokatry ny fisian'ny sosona vatovato vatosokay (calcaire) avy amin'ny vanim-potoana [[Éocène Moyen]], izay miampita ny lalan'ny renirano. Ireo vatosokay ireo dia hita eny amin'ny morony havia, eo amin'ny tendrombohitra kely antsoina hoe '''[[Ankarefo]]''', ka mahatonga ny lalan'ny renirano hivily kely mankany avaratra andrefana. Hita ihany koa ireo vatosokay ireo eo amin'ny morony havanana, mipoitra eo afovoan'ny tany nentin'ny renirano nametraka antsanga, toy ny eny amin'ny havoanan'i [[Fenoarivo]] sy [[Ankiliabo]]. Ny tohatra faharoa, izay lehibe kokoa, dia vokatry ny fisian'ny rindrina voajanahary vita amin'ny vatovary (grès) avy amin'ny vanim-potoana [[Pliocène]]. Manaraka io rindrina io ny renirano mandritra ny 10 kilometatra eo ho eo, eo anelanelan'i [[Ambiky]] sy [[Ambohi-Menafify]]. Noho izany dia mivily indray mankany avaratra sy avaratra andrefana ny lalan'ny rano. Rehefa tafavoaka ny tendrombohitra kely ao [[Ambohi-Menafify]] anefa ny renirano dia miverina manaraka lalana mankany andrefana<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. Ao '''[[Ambohi-Menafify]]''' no misy iray amin'ireo toerana tena tery indrindra amin'ny lalan'ny renirano manontolo, satria 800 metatra monja ny sakany eo amin'io faritra io. Ao amin'ny tapany afovoan'ny lemak'i '''Mangoky''', dia tsy hita intsony ireo vatolampy fototra ao ambanin'ny tany. Mivelatra malalaka eo ambonin'ireo antsanga nentiny napetraky ny renirano, ary tsy voafehin'ny firafitry ny vatolampy intsony ny lalan-drano. Eo amin'ity faritra ity, ny renirano dia mizara ho sampanana maro ka manamorona sy manodidina nosy lehibe maromaro manana endrika mitovitovy amin'ny losanga. Ireo sampan-drano ireo dia misaraka sy miverina mifandray amin'ny zoro saika mitovy, manodidina ny 40°, ary mifandimby mankany avaratra na avaratra andrefana ny lalany<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. Raha miainga avy any ambony mankany ambany dia ireto avy ireo nosy hita: * '''[[Andraha]]''' * '''[[Nosy Lava]]''' * '''[[Nosy Kely]]''' * [[Maheriraty|'''Maheritany''']] * '''[[Belombiry]]''' Ny nosy '''[[Andraha]]''', izay lehibe indrindra amin'izy ireo, dia efa nifandray tamin'ny tanibe nandritra ny am-polony taona maro. Ny sampan-drano teo amin'ny morony havia dia tsy nandalovan'ny rano intsony nanomboka tamin'ny taona 1935, nefa mbola hita amin'ireo sarintany tranainy. Manerana ity faritra afovoany ity dia mitovy sy milamina ny fitongilan'ny tany, ary vitsy dia vitsy ny tohatra voajanahary hita. Manodidina ny 0,60‰ ny fitongilanana, izay mitovy tanteraka amin'ny fitongilan'ny lemaka. Rehefa tonga eo amin'ny toerana anombohan'ny [[delta]], izany hoe eo amin'ny toerana isarahan'ireo sampan-drano lehibe, dia miova indray ny fitongilan'ny tany. Lasa malefaka dia malefaka izany ka manodidina ny 0,16‰ sisa. Misy sampan-drano efatra manamorona ny deltàn'i Mangoky<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>: * Eo amin'ny morony havia: ** [[Andranolava]] ** [[Marolahy]] Ireo dia samy maka rano avy amin'ny toerana iray ihany ao amin'ny renirano. * Eo amin'ny morony havanana: ** [[Ankazomangabe]], izay sampana lehibe indrindra, ary misaraka amin'ny renirano lehibe 26 km mialoha ny vavan'ny renirano. ** [[Tombolava]], izay misaraka akaiky ny morontsiraka. Rehefa manakaiky ny ranomasina ny renirano dia mihena tsikelikely ny sakan'ny lakandrano lehibe satria misy rano miala mankany amin'ireo sampan-drano ao amin'ny delta. Kilometatra vitsivitsy mialoha ny hahatongavana any an-dranomasina dia manao fihodinana roa lehibe (méandre) ny renirano. Eo koa izy no mihady lalina kokoa ny lalan-drano ao aminy, ka voahodidin'ny ala [[honko]] (mangrove). Izany dia vokatry ny fidinan'ny haavon'ny ranomasina rehefa misy ny fihemoran'ny rano (marée basse), ka mahatonga ny renirano handavaka lalina kokoa ny lalany<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{Renirano malagasy}} {{reflist}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Faritra Atsimo-Andrefana]] 6nqvjopna85gol52ofx84r67fjcevbd 1145747 1145746 2026-06-29T20:41:22Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145747 wikitext text/x-wiki {{coord|21.316667|S|43.533333|E}} [[Sary:Madagascar rivers.svg|vignette|281x281px]] [[Sary:Mangoky delta.jpg|vignette]] I '''Mangoky''' dia onin'i [[Madagasikara]] mivarina mianandrefana any amin'ny [[Lakandranon'i Môzambika|Lakandranon'i ̥Mozambika]] ao amin'ny vinanin-drano mirefy 2 000 km². Vokatry ny fihaoan'ny renirno [[Matsiatra]] sy Mananatana ity ony ity. Azo andehanana lakana ny 125 km aminy. Izy no manondraka ny faritr'i [[Beroroha]] sy Vondrove sy Befamoty ary Amborovoky. [[Sary:Voitures ayant traversé le fleuve Mangoky à Madagascar.jpg|vignette]] Izy no ony lava indrindra eto Madagasikara raha refesina hatrany amin'ny toerana iporany (ao atsinanan'i [[Fianarantsoa]]), satria mirefy 822 km. Ireto ny renirano mamatsy azyː avy any ankaviaː Sikily, Sakanavaka (mihaona aminy ao akaikin' Amokoty), Malio (mihaona aminy ao atsimo atsinan'i Beroroha), Menamaty (ao avaratr'i Bemavo), ary i Zomandao; avy any ankavananaː Makay (mihaona aminy ao atsimo atsinan'i Beroroha). Mamakivaky ny Lembalemban'i Bemaraha izy ary mivarina ao avaratr'i [[Morombe]]. == Tsara ho fantatra momban'ny reniranon'i Mangoky == Ny reniranon’i '''Mangoky''' dia manana lakandrano lehibe izay saika mahitsy ary mamakivaky ny afovoan’ny lemaka. Maneho ny heriny ny haben’io lakandrano io satria tsy latsaky ny 800 metatra ny sakany, ary any amin’ny toerana sasany dia mahatratra 2 400 metatra mahery. == Ny fizotrany == Izy no renirano faharoa lehibe indrindra eto [[Madagasikara]] aorian’ny [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]]. Mamakivaky sy manangona rano avy amin’ny faritra midadasika any afovoany sy atsimon’ny Nosy izy. Manodidina ny 600 m³ isan-tsegondra ny fikorianan’ny rano amin’ny ankapobeny, saingy miovaova be izany arakaraka ny vanim-potoana. Amin’ny fotoam-pahavaratra sy tondra-drano dia mety hiakatra avo dia avo ny rano, ary tamin’ny taona 1956 dia nahatratra 14 000 m³ isan-tsegondra ny fikorianany <ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. == Ambaratonga == Ny tohatra voalohany dia vokatry ny fisian'ny sosona vatovato vatosokay (calcaire) avy amin'ny vanim-potoana [[Éocène Moyen]], izay miampita ny lalan'ny renirano. Ireo vatosokay ireo dia hita eny amin'ny morony havia, eo amin'ny tendrombohitra kely antsoina hoe '''[[Ankarefo]]''', ka mahatonga ny lalan'ny renirano hivily kely mankany avaratra andrefana. Hita ihany koa ireo vatosokay ireo eo amin'ny morony havanana, mipoitra eo afovoan'ny tany nentin'ny renirano nametraka antsanga, toy ny eny amin'ny havoanan'i [[Fenoarivo]] sy [[Ankiliabo]]. Ny tohatra faharoa, izay lehibe kokoa, dia vokatry ny fisian'ny rindrina voajanahary vita amin'ny vatovary (grès) avy amin'ny vanim-potoana [[Pliocène]]. Manaraka io rindrina io ny renirano mandritra ny 10 kilometatra eo ho eo, eo anelanelan'i [[Ambiky]] sy [[Ambohi-Menafify]]. Noho izany dia mivily indray mankany avaratra sy avaratra andrefana ny lalan'ny rano. Rehefa tafavoaka ny tendrombohitra kely ao [[Ambohi-Menafify]] anefa ny renirano dia miverina manaraka lalana mankany andrefana<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. Ao '''[[Ambohi-Menafify]]''' no misy iray amin'ireo toerana tena tery indrindra amin'ny lalan'ny renirano manontolo, satria 800 metatra monja ny sakany eo amin'io faritra io. Ao amin'ny tapany afovoan'ny lemak'i '''Mangoky''', dia tsy hita intsony ireo vatolampy fototra ao ambanin'ny tany. Mivelatra malalaka eo ambonin'ireo antsanga nentiny napetraky ny renirano, ary tsy voafehin'ny firafitry ny vatolampy intsony ny lalan-drano. == Fizarany == Eo amin'ity faritra ity, ny renirano dia mizara ho sampanana maro ka manamorona sy manodidina nosy lehibe maromaro manana endrika mitovitovy amin'ny losanga. Ireo sampan-drano ireo dia misaraka sy miverina mifandray amin'ny zoro saika mitovy, manodidina ny 40°, ary mifandimby mankany avaratra na avaratra andrefana ny lalany<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. Raha miainga avy any ambony mankany ambany dia ireto avy ireo nosy hita: * '''[[Andraha]]''' * '''[[Nosy Lava]]''' * '''[[Nosy Kely]]''' * [[Maheriraty|'''Maheritany''']] * '''[[Belombiry]]''' Ny nosy '''[[Andraha]]''', izay lehibe indrindra amin'izy ireo, dia efa nifandray tamin'ny tanibe nandritra ny am-polony taona maro. Ny sampan-drano teo amin'ny morony havia dia tsy nandalovan'ny rano intsony nanomboka tamin'ny taona 1935, nefa mbola hita amin'ireo sarintany tranainy. Manerana ity faritra afovoany ity dia mitovy sy milamina ny fitongilan'ny tany, ary vitsy dia vitsy ny tohatra voajanahary hita. Manodidina ny 0,60‰ ny fitongilanana, izay mitovy tanteraka amin'ny fitongilan'ny lemaka. Rehefa tonga eo amin'ny toerana anombohan'ny [[delta]], izany hoe eo amin'ny toerana isarahan'ireo sampan-drano lehibe, dia miova indray ny fitongilan'ny tany. Lasa malefaka dia malefaka izany ka manodidina ny 0,16‰ sisa. Misy sampan-drano efatra manamorona ny deltàn'i Mangoky<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>: * Eo amin'ny morony havia: ** [[Andranolava]] ** [[Marolahy]] Ireo dia samy maka rano avy amin'ny toerana iray ihany ao amin'ny renirano. * Eo amin'ny morony havanana: ** [[Ankazomangabe]], izay sampana lehibe indrindra, ary misaraka amin'ny renirano lehibe 26 km mialoha ny vavan'ny renirano. ** [[Tombolava]], izay misaraka akaiky ny morontsiraka. Rehefa manakaiky ny ranomasina ny renirano dia mihena tsikelikely ny sakan'ny lakandrano lehibe satria misy rano miala mankany amin'ireo sampan-drano ao amin'ny delta. Kilometatra vitsivitsy mialoha ny hahatongavana any an-dranomasina dia manao fihodinana roa lehibe (méandre) ny renirano. Eo koa izy no mihady lalina kokoa ny lalan-drano ao aminy, ka voahodidin'ny ala [[honko]] (mangrove). Izany dia vokatry ny fidinan'ny haavon'ny ranomasina rehefa misy ny fihemoran'ny rano (marée basse), ka mahatonga ny renirano handavaka lalina kokoa ny lalany<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{Renirano malagasy}} {{reflist}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Faritra Atsimo-Andrefana]] kvnq5fudcbk29p16jqxjlgmx01m5tbs 1145748 1145747 2026-06-29T20:43:05Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145748 wikitext text/x-wiki {{coord|21.316667|S|43.533333|E}} [[Sary:Madagascar rivers.svg|vignette|281x281px]] [[Sary:Mangoky delta.jpg|vignette]] I '''Mangoky''' dia onin'i [[Madagasikara]] mivarina mianandrefana any amin'ny [[Lakandranon'i Môzambika|Lakandranon'i ̥Mozambika]] ao amin'ny vinanin-drano mirefy 2 000 km². Vokatry ny fihaoan'ny renirno [[Matsiatra]] sy Mananatana ity ony ity. Azo andehanana lakana ny 125 km aminy. Izy no manondraka ny faritr'i [[Beroroha]] sy Vondrove sy Befamoty ary Amborovoky. [[Sary:Voitures ayant traversé le fleuve Mangoky à Madagascar.jpg|vignette]] Izy no ony lava indrindra eto Madagasikara raha refesina hatrany amin'ny toerana iporany (ao atsinanan'i [[Fianarantsoa]]), satria mirefy 822 km. Ireto ny renirano mamatsy azyː avy any ankaviaː Sikily, Sakanavaka (mihaona aminy ao akaikin' Amokoty), Malio (mihaona aminy ao atsimo atsinan'i Beroroha), Menamaty (ao avaratr'i Bemavo), ary i Zomandao; avy any ankavananaː Makay (mihaona aminy ao atsimo atsinan'i Beroroha). Mamakivaky ny Lembalemban'i Bemaraha izy ary mivarina ao avaratr'i [[Morombe]]. == Tsara ho fantatra momban'ny reniranon'i Mangoky == Ny reniranon’i '''Mangoky''' dia manana lakandrano lehibe izay saika mahitsy ary mamakivaky ny afovoan’ny lemaka. Maneho ny heriny ny haben’io lakandrano io satria tsy latsaky ny 800 metatra ny sakany, ary any amin’ny toerana sasany dia mahatratra 2 400 metatra mahery. == Ny fizotrany == Izy no renirano faharoa lehibe indrindra eto [[Madagasikara]] aorian’ny [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]]. Mamakivaky sy manangona rano avy amin’ny faritra midadasika any afovoany sy atsimon’ny Nosy izy. Manodidina ny 600 m³ isan-tsegondra ny fikorianan’ny rano amin’ny ankapobeny, saingy miovaova be izany arakaraka ny vanim-potoana. Amin’ny fotoam-pahavaratra sy tondra-drano dia mety hiakatra avo dia avo ny rano, ary tamin’ny taona 1956 dia nahatratra 14 000 m³ isan-tsegondra ny fikorianany <ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. == Ambaratonga == Ny tohatra voalohany dia vokatry ny fisian'ny sosona vatovato vatosokay (calcaire) avy amin'ny vanim-potoana [[Éocène Moyen]], izay miampita ny lalan'ny renirano. Ireo vatosokay ireo dia hita eny amin'ny morony havia, eo amin'ny tendrombohitra kely antsoina hoe '''[[Ankarefo]]''', ka mahatonga ny lalan'ny renirano hivily kely mankany avaratra andrefana. Hita ihany koa ireo vatosokay ireo eo amin'ny morony havanana, mipoitra eo afovoan'ny tany nentin'ny renirano nametraka antsanga, toy ny eny amin'ny havoanan'i [[Fenoarivo]] sy [[Ankiliabo]]. Ny tohatra faharoa, izay lehibe kokoa, dia vokatry ny fisian'ny rindrina voajanahary vita amin'ny vatovary (grès) avy amin'ny vanim-potoana [[Pliocène]]. Manaraka io rindrina io ny renirano mandritra ny 10 kilometatra eo ho eo, eo anelanelan'i [[Ambiky]] sy [[Ambohi-Menafify]]. Noho izany dia mivily indray mankany avaratra sy avaratra andrefana ny lalan'ny rano. Rehefa tafavoaka ny tendrombohitra kely ao [[Ambohi-Menafify]] anefa ny renirano dia miverina manaraka lalana mankany andrefana<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. Ao '''[[Ambohi-Menafify]]''' no misy iray amin'ireo toerana tena tery indrindra amin'ny lalan'ny renirano manontolo, satria 800 metatra monja ny sakany eo amin'io faritra io. Ao amin'ny tapany afovoan'ny lemak'i '''Mangoky''', dia tsy hita intsony ireo vatolampy fototra ao ambanin'ny tany. Mivelatra malalaka eo ambonin'ireo antsanga nentiny napetraky ny renirano, ary tsy voafehin'ny firafitry ny vatolampy intsony ny lalan-drano. == Fizarany == Eo amin'ity faritra ity, ny renirano dia mizara ho sampanana maro ka manamorona sy manodidina nosy lehibe maromaro manana endrika mitovitovy amin'ny losanga. Ireo sampan-drano ireo dia misaraka sy miverina mifandray amin'ny zoro saika mitovy, manodidina ny 40°, ary mifandimby mankany avaratra na avaratra andrefana ny lalany<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. Raha miainga avy any ambony mankany ambany dia ireto avy ireo nosy hita: * '''[[Andraha]]''' * '''[[Nosy Lava]]''' * '''[[Nosy Kely]]''' * [[Maheriraty|'''Maheritany''']] * '''[[Belombiry]]''' Ny nosy '''[[Andraha]]''', izay lehibe indrindra amin'izy ireo, dia efa nifandray tamin'ny tanibe nandritra ny am-polony taona maro. Ny sampan-drano teo amin'ny morony havia dia tsy nandalovan'ny rano intsony nanomboka tamin'ny taona 1935, nefa mbola hita amin'ireo sarintany tranainy. Manerana ity faritra afovoany ity dia mitovy sy milamina ny fitongilan'ny tany, ary vitsy dia vitsy ny tohatra voajanahary hita. Manodidina ny 0,60‰ ny fitongilanana, izay mitovy tanteraka amin'ny fitongilan'ny lemaka. Rehefa tonga eo amin'ny toerana anombohan'ny [[delta|antsanga]] izany hoe eo amin'ny toerana isarahan'ireo sampan-drano lehibe, dia miova indray ny fitongilan'ny tany. Lasa malefaka dia malefaka izany ka manodidina ny 0,16‰ sisa. Misy sampan-drano efatra manamorona ny antsangan 'i Mangoky<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>: * Eo amin'ny morony havia: ** [[Andranolava]] ** [[Marolahy]] Ireo dia samy maka rano avy amin'ny toerana iray ihany ao amin'ny renirano. * Eo amin'ny morony havanana: ** [[Ankazomangabe]], izay sampana lehibe indrindra, ary misaraka amin'ny renirano lehibe 26 km mialoha ny vavan'ny renirano. ** [[Tombolava]], izay misaraka akaiky ny morontsiraka. Rehefa manakaiky ny ranomasina ny renirano dia mihena tsikelikely ny sakan'ny lakandrano lehibe satria misy rano miala mankany amin'ireo sampan-drano ao amin'ny delta. Kilometatra vitsivitsy mialoha ny hahatongavana any an-dranomasina dia manao fihodinana roa lehibe (méandre) ny renirano. Eo koa izy no mihady lalina kokoa ny lalan-drano ao aminy, ka voahodidin'ny ala [[honko]] (mangrove). Izany dia vokatry ny fidinan'ny haavon'ny ranomasina rehefa misy ny fihemoran'ny rano (marée basse), ka mahatonga ny renirano handavaka lalina kokoa ny lalany<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{Renirano malagasy}} {{reflist}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Faritra Atsimo-Andrefana]] c7ycb36c2wncqkyp2oru8jbr6v2gx0k 1145749 1145748 2026-06-29T20:44:03Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145749 wikitext text/x-wiki {{coord|21.316667|S|43.533333|E}} I '''Mangoky''' dia onin'i [[Madagasikara]] mivarina mianandrefana any amin'ny [[Lakandranon'i Môzambika|Lakandranon'i ̥Mozambika]] ao amin'ny vinanin-drano mirefy 2 000 km². Vokatry ny fihaoan'ny renirno [[Matsiatra]] sy Mananatana ity ony ity. Azo andehanana lakana ny 125 km aminy. Izy no manondraka ny faritr'i [[Beroroha]] sy Vondrove sy Befamoty ary Amborovoky. [[Sary:Voitures ayant traversé le fleuve Mangoky à Madagascar.jpg|vignette]] Izy no ony lava indrindra eto Madagasikara raha refesina hatrany amin'ny toerana iporany (ao atsinanan'i [[Fianarantsoa]]), satria mirefy 822 km. Ireto ny renirano mamatsy azyː avy any ankaviaː Sikily, Sakanavaka (mihaona aminy ao akaikin' Amokoty), Malio (mihaona aminy ao atsimo atsinan'i Beroroha), Menamaty (ao avaratr'i Bemavo), ary i Zomandao; avy any ankavananaː Makay (mihaona aminy ao atsimo atsinan'i Beroroha). Mamakivaky ny Lembalemban'i Bemaraha izy ary mivarina ao avaratr'i [[Morombe]]. == Tsara ho fantatra momban'ny reniranon'i Mangoky == Ny reniranon’i '''Mangoky''' dia manana lakandrano lehibe izay saika mahitsy ary mamakivaky ny afovoan’ny lemaka. Maneho ny heriny ny haben’io lakandrano io satria tsy latsaky ny 800 metatra ny sakany, ary any amin’ny toerana sasany dia mahatratra 2 400 metatra mahery. == Ny fizotrany == Izy no renirano faharoa lehibe indrindra eto [[Madagasikara]] aorian’ny [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]]. Mamakivaky sy manangona rano avy amin’ny faritra midadasika any afovoany sy atsimon’ny Nosy izy. Manodidina ny 600 m³ isan-tsegondra ny fikorianan’ny rano amin’ny ankapobeny, saingy miovaova be izany arakaraka ny vanim-potoana. Amin’ny fotoam-pahavaratra sy tondra-drano dia mety hiakatra avo dia avo ny rano, ary tamin’ny taona 1956 dia nahatratra 14 000 m³ isan-tsegondra ny fikorianany <ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. == Ambaratonga == Ny tohatra voalohany dia vokatry ny fisian'ny sosona vatovato vatosokay (calcaire) avy amin'ny vanim-potoana [[Éocène Moyen]], izay miampita ny lalan'ny renirano. Ireo vatosokay ireo dia hita eny amin'ny morony havia, eo amin'ny tendrombohitra kely antsoina hoe '''[[Ankarefo]]''', ka mahatonga ny lalan'ny renirano hivily kely mankany avaratra andrefana. Hita ihany koa ireo vatosokay ireo eo amin'ny morony havanana, mipoitra eo afovoan'ny tany nentin'ny renirano nametraka antsanga, toy ny eny amin'ny havoanan'i [[Fenoarivo]] sy [[Ankiliabo]]. Ny tohatra faharoa, izay lehibe kokoa, dia vokatry ny fisian'ny rindrina voajanahary vita amin'ny vatovary (grès) avy amin'ny vanim-potoana [[Pliocène]]. Manaraka io rindrina io ny renirano mandritra ny 10 kilometatra eo ho eo, eo anelanelan'i [[Ambiky]] sy [[Ambohi-Menafify]]. Noho izany dia mivily indray mankany avaratra sy avaratra andrefana ny lalan'ny rano. Rehefa tafavoaka ny tendrombohitra kely ao [[Ambohi-Menafify]] anefa ny renirano dia miverina manaraka lalana mankany andrefana<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. Ao '''[[Ambohi-Menafify]]''' no misy iray amin'ireo toerana tena tery indrindra amin'ny lalan'ny renirano manontolo, satria 800 metatra monja ny sakany eo amin'io faritra io. Ao amin'ny tapany afovoan'ny lemak'i '''Mangoky''', dia tsy hita intsony ireo vatolampy fototra ao ambanin'ny tany. Mivelatra malalaka eo ambonin'ireo antsanga nentiny napetraky ny renirano, ary tsy voafehin'ny firafitry ny vatolampy intsony ny lalan-drano. == Fizarany == Eo amin'ity faritra ity, ny renirano dia mizara ho sampanana maro ka manamorona sy manodidina nosy lehibe maromaro manana endrika mitovitovy amin'ny losanga. Ireo sampan-drano ireo dia misaraka sy miverina mifandray amin'ny zoro saika mitovy, manodidina ny 40°, ary mifandimby mankany avaratra na avaratra andrefana ny lalany<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. Raha miainga avy any ambony mankany ambany dia ireto avy ireo nosy hita: * '''[[Andraha]]''' * '''[[Nosy Lava]]''' * '''[[Nosy Kely]]''' * [[Maheriraty|'''Maheritany''']] * '''[[Belombiry]]''' Ny nosy '''[[Andraha]]''', izay lehibe indrindra amin'izy ireo, dia efa nifandray tamin'ny tanibe nandritra ny am-polony taona maro. Ny sampan-drano teo amin'ny morony havia dia tsy nandalovan'ny rano intsony nanomboka tamin'ny taona 1935, nefa mbola hita amin'ireo sarintany tranainy. Manerana ity faritra afovoany ity dia mitovy sy milamina ny fitongilan'ny tany, ary vitsy dia vitsy ny tohatra voajanahary hita. Manodidina ny 0,60‰ ny fitongilanana, izay mitovy tanteraka amin'ny fitongilan'ny lemaka. Rehefa tonga eo amin'ny toerana anombohan'ny [[delta|antsanga]] izany hoe eo amin'ny toerana isarahan'ireo sampan-drano lehibe, dia miova indray ny fitongilan'ny tany. Lasa malefaka dia malefaka izany ka manodidina ny 0,16‰ sisa. Misy sampan-drano efatra manamorona ny antsangan 'i Mangoky<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>: * Eo amin'ny morony havia: ** [[Andranolava]] ** [[Marolahy]] Ireo dia samy maka rano avy amin'ny toerana iray ihany ao amin'ny renirano. * Eo amin'ny morony havanana: ** [[Ankazomangabe]], izay sampana lehibe indrindra, ary misaraka amin'ny renirano lehibe 26 km mialoha ny vavan'ny renirano. ** [[Tombolava]], izay misaraka akaiky ny morontsiraka. Rehefa manakaiky ny ranomasina ny renirano dia mihena tsikelikely ny sakan'ny lakandrano lehibe satria misy rano miala mankany amin'ireo sampan-drano ao amin'ny delta. Kilometatra vitsivitsy mialoha ny hahatongavana any an-dranomasina dia manao fihodinana roa lehibe (méandre) ny renirano. Eo koa izy no mihady lalina kokoa ny lalan-drano ao aminy, ka voahodidin'ny ala [[honko]] (mangrove). Izany dia vokatry ny fidinan'ny haavon'ny ranomasina rehefa misy ny fihemoran'ny rano (marée basse), ka mahatonga ny renirano handavaka lalina kokoa ny lalany<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{Renirano malagasy}} {{reflist}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Faritra Atsimo-Andrefana]] bfmx7ksqheolywpji5u1saxilpoj11b 1145750 1145749 2026-06-29T20:44:37Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145750 wikitext text/x-wiki I '''Mangoky''' dia onin'i [[Madagasikara]] mivarina mianandrefana any amin'ny [[Lakandranon'i Môzambika|Lakandranon'i ̥Mozambika]] ao amin'ny vinanin-drano mirefy 2 000 km². Vokatry ny fihaoan'ny renirno [[Matsiatra]] sy Mananatana ity ony ity. Azo andehanana lakana ny 125 km aminy. Izy no manondraka ny faritr'i [[Beroroha]] sy Vondrove sy Befamoty ary Amborovoky. [[Sary:Voitures ayant traversé le fleuve Mangoky à Madagascar.jpg|vignette]] Izy no ony lava indrindra eto Madagasikara raha refesina hatrany amin'ny toerana iporany (ao atsinanan'i [[Fianarantsoa]]), satria mirefy 822 km. Ireto ny renirano mamatsy azyː avy any ankaviaː Sikily, Sakanavaka (mihaona aminy ao akaikin' Amokoty), Malio (mihaona aminy ao atsimo atsinan'i Beroroha), Menamaty (ao avaratr'i Bemavo), ary i Zomandao; avy any ankavananaː Makay (mihaona aminy ao atsimo atsinan'i Beroroha). Mamakivaky ny Lembalemban'i Bemaraha izy ary mivarina ao avaratr'i [[Morombe]]. == Tsara ho fantatra momban'ny reniranon'i Mangoky == Ny reniranon’i '''Mangoky''' dia manana lakandrano lehibe izay saika mahitsy ary mamakivaky ny afovoan’ny lemaka. Maneho ny heriny ny haben’io lakandrano io satria tsy latsaky ny 800 metatra ny sakany, ary any amin’ny toerana sasany dia mahatratra 2 400 metatra mahery. == Ny fizotrany == Izy no renirano faharoa lehibe indrindra eto [[Madagasikara]] aorian’ny [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]]. Mamakivaky sy manangona rano avy amin’ny faritra midadasika any afovoany sy atsimon’ny Nosy izy. Manodidina ny 600 m³ isan-tsegondra ny fikorianan’ny rano amin’ny ankapobeny, saingy miovaova be izany arakaraka ny vanim-potoana. Amin’ny fotoam-pahavaratra sy tondra-drano dia mety hiakatra avo dia avo ny rano, ary tamin’ny taona 1956 dia nahatratra 14 000 m³ isan-tsegondra ny fikorianany <ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. == Ambaratonga == Ny tohatra voalohany dia vokatry ny fisian'ny sosona vatovato vatosokay (calcaire) avy amin'ny vanim-potoana [[Éocène Moyen]], izay miampita ny lalan'ny renirano. Ireo vatosokay ireo dia hita eny amin'ny morony havia, eo amin'ny tendrombohitra kely antsoina hoe '''[[Ankarefo]]''', ka mahatonga ny lalan'ny renirano hivily kely mankany avaratra andrefana. Hita ihany koa ireo vatosokay ireo eo amin'ny morony havanana, mipoitra eo afovoan'ny tany nentin'ny renirano nametraka antsanga, toy ny eny amin'ny havoanan'i [[Fenoarivo]] sy [[Ankiliabo]]. Ny tohatra faharoa, izay lehibe kokoa, dia vokatry ny fisian'ny rindrina voajanahary vita amin'ny vatovary (grès) avy amin'ny vanim-potoana [[Pliocène]]. Manaraka io rindrina io ny renirano mandritra ny 10 kilometatra eo ho eo, eo anelanelan'i [[Ambiky]] sy [[Ambohi-Menafify]]. Noho izany dia mivily indray mankany avaratra sy avaratra andrefana ny lalan'ny rano. Rehefa tafavoaka ny tendrombohitra kely ao [[Ambohi-Menafify]] anefa ny renirano dia miverina manaraka lalana mankany andrefana<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. Ao '''[[Ambohi-Menafify]]''' no misy iray amin'ireo toerana tena tery indrindra amin'ny lalan'ny renirano manontolo, satria 800 metatra monja ny sakany eo amin'io faritra io. Ao amin'ny tapany afovoan'ny lemak'i '''Mangoky''', dia tsy hita intsony ireo vatolampy fototra ao ambanin'ny tany. Mivelatra malalaka eo ambonin'ireo antsanga nentiny napetraky ny renirano, ary tsy voafehin'ny firafitry ny vatolampy intsony ny lalan-drano. == Fizarany == Eo amin'ity faritra ity, ny renirano dia mizara ho sampanana maro ka manamorona sy manodidina nosy lehibe maromaro manana endrika mitovitovy amin'ny losanga. Ireo sampan-drano ireo dia misaraka sy miverina mifandray amin'ny zoro saika mitovy, manodidina ny 40°, ary mifandimby mankany avaratra na avaratra andrefana ny lalany<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. Raha miainga avy any ambony mankany ambany dia ireto avy ireo nosy hita: * '''[[Andraha]]''' * '''[[Nosy Lava]]''' * '''[[Nosy Kely]]''' * [[Maheriraty|'''Maheritany''']] * '''[[Belombiry]]''' Ny nosy '''[[Andraha]]''', izay lehibe indrindra amin'izy ireo, dia efa nifandray tamin'ny tanibe nandritra ny am-polony taona maro. Ny sampan-drano teo amin'ny morony havia dia tsy nandalovan'ny rano intsony nanomboka tamin'ny taona 1935, nefa mbola hita amin'ireo sarintany tranainy. Manerana ity faritra afovoany ity dia mitovy sy milamina ny fitongilan'ny tany, ary vitsy dia vitsy ny tohatra voajanahary hita. Manodidina ny 0,60‰ ny fitongilanana, izay mitovy tanteraka amin'ny fitongilan'ny lemaka. Rehefa tonga eo amin'ny toerana anombohan'ny [[delta|antsanga]] izany hoe eo amin'ny toerana isarahan'ireo sampan-drano lehibe, dia miova indray ny fitongilan'ny tany. Lasa malefaka dia malefaka izany ka manodidina ny 0,16‰ sisa. Misy sampan-drano efatra manamorona ny antsangan 'i Mangoky<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>: * Eo amin'ny morony havia: ** [[Andranolava]] ** [[Marolahy]] Ireo dia samy maka rano avy amin'ny toerana iray ihany ao amin'ny renirano. * Eo amin'ny morony havanana: ** [[Ankazomangabe]], izay sampana lehibe indrindra, ary misaraka amin'ny renirano lehibe 26 km mialoha ny vavan'ny renirano. ** [[Tombolava]], izay misaraka akaiky ny morontsiraka. Rehefa manakaiky ny ranomasina ny renirano dia mihena tsikelikely ny sakan'ny lakandrano lehibe satria misy rano miala mankany amin'ireo sampan-drano ao amin'ny delta. Kilometatra vitsivitsy mialoha ny hahatongavana any an-dranomasina dia manao fihodinana roa lehibe (méandre) ny renirano. Eo koa izy no mihady lalina kokoa ny lalan-drano ao aminy, ka voahodidin'ny ala [[honko]] (mangrove). Izany dia vokatry ny fidinan'ny haavon'ny ranomasina rehefa misy ny fihemoran'ny rano (marée basse), ka mahatonga ny renirano handavaka lalina kokoa ny lalany<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{Renirano malagasy}} {{reflist}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Faritra Atsimo-Andrefana]] tvdygja3d97o82nbhfoxpq6aaixf4l0 1145751 1145750 2026-06-29T20:45:13Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145751 wikitext text/x-wiki I '''Mangoky''' dia onin'i [[Madagasikara]] mivarina mianandrefana any amin'ny [[Lakandranon'i Môzambika|Lakandranon'i ̥Mozambika]] ao amin'ny vinanin-drano mirefy 2 000 km². Vokatry ny fihaoan'ny renirno [[Matsiatra]] sy Mananatana ity ony ity. Azo andehanana lakana ny 125 km aminy. Izy no manondraka ny faritr'i [[Beroroha]] sy Vondrove sy Befamoty ary Amborovoky. Izy no ony lava indrindra eto Madagasikara raha refesina hatrany amin'ny toerana iporany (ao atsinanan'i [[Fianarantsoa]]), satria mirefy 822 km. Ireto ny renirano mamatsy azyː avy any ankaviaː Sikily, Sakanavaka (mihaona aminy ao akaikin' Amokoty), Malio (mihaona aminy ao atsimo atsinan'i Beroroha), Menamaty (ao avaratr'i Bemavo), ary i Zomandao; avy any ankavananaː Makay (mihaona aminy ao atsimo atsinan'i Beroroha). Mamakivaky ny Lembalemban'i Bemaraha izy ary mivarina ao avaratr'i [[Morombe]]. == Tsara ho fantatra momban'ny reniranon'i Mangoky == Ny reniranon’i '''Mangoky''' dia manana lakandrano lehibe izay saika mahitsy ary mamakivaky ny afovoan’ny lemaka. Maneho ny heriny ny haben’io lakandrano io satria tsy latsaky ny 800 metatra ny sakany, ary any amin’ny toerana sasany dia mahatratra 2 400 metatra mahery. == Ny fizotrany == Izy no renirano faharoa lehibe indrindra eto [[Madagasikara]] aorian’ny [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]]. Mamakivaky sy manangona rano avy amin’ny faritra midadasika any afovoany sy atsimon’ny Nosy izy. Manodidina ny 600 m³ isan-tsegondra ny fikorianan’ny rano amin’ny ankapobeny, saingy miovaova be izany arakaraka ny vanim-potoana. Amin’ny fotoam-pahavaratra sy tondra-drano dia mety hiakatra avo dia avo ny rano, ary tamin’ny taona 1956 dia nahatratra 14 000 m³ isan-tsegondra ny fikorianany <ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. == Ambaratonga == Ny tohatra voalohany dia vokatry ny fisian'ny sosona vatovato vatosokay (calcaire) avy amin'ny vanim-potoana [[Éocène Moyen]], izay miampita ny lalan'ny renirano. Ireo vatosokay ireo dia hita eny amin'ny morony havia, eo amin'ny tendrombohitra kely antsoina hoe '''[[Ankarefo]]''', ka mahatonga ny lalan'ny renirano hivily kely mankany avaratra andrefana. Hita ihany koa ireo vatosokay ireo eo amin'ny morony havanana, mipoitra eo afovoan'ny tany nentin'ny renirano nametraka antsanga, toy ny eny amin'ny havoanan'i [[Fenoarivo]] sy [[Ankiliabo]]. Ny tohatra faharoa, izay lehibe kokoa, dia vokatry ny fisian'ny rindrina voajanahary vita amin'ny vatovary (grès) avy amin'ny vanim-potoana [[Pliocène]]. Manaraka io rindrina io ny renirano mandritra ny 10 kilometatra eo ho eo, eo anelanelan'i [[Ambiky]] sy [[Ambohi-Menafify]]. Noho izany dia mivily indray mankany avaratra sy avaratra andrefana ny lalan'ny rano. Rehefa tafavoaka ny tendrombohitra kely ao [[Ambohi-Menafify]] anefa ny renirano dia miverina manaraka lalana mankany andrefana<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. Ao '''[[Ambohi-Menafify]]''' no misy iray amin'ireo toerana tena tery indrindra amin'ny lalan'ny renirano manontolo, satria 800 metatra monja ny sakany eo amin'io faritra io. Ao amin'ny tapany afovoan'ny lemak'i '''Mangoky''', dia tsy hita intsony ireo vatolampy fototra ao ambanin'ny tany. Mivelatra malalaka eo ambonin'ireo antsanga nentiny napetraky ny renirano, ary tsy voafehin'ny firafitry ny vatolampy intsony ny lalan-drano. == Fizarany == Eo amin'ity faritra ity, ny renirano dia mizara ho sampanana maro ka manamorona sy manodidina nosy lehibe maromaro manana endrika mitovitovy amin'ny losanga. Ireo sampan-drano ireo dia misaraka sy miverina mifandray amin'ny zoro saika mitovy, manodidina ny 40°, ary mifandimby mankany avaratra na avaratra andrefana ny lalany<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. Raha miainga avy any ambony mankany ambany dia ireto avy ireo nosy hita: * '''[[Andraha]]''' * '''[[Nosy Lava]]''' * '''[[Nosy Kely]]''' * [[Maheriraty|'''Maheritany''']] * '''[[Belombiry]]''' Ny nosy '''[[Andraha]]''', izay lehibe indrindra amin'izy ireo, dia efa nifandray tamin'ny tanibe nandritra ny am-polony taona maro. Ny sampan-drano teo amin'ny morony havia dia tsy nandalovan'ny rano intsony nanomboka tamin'ny taona 1935, nefa mbola hita amin'ireo sarintany tranainy. Manerana ity faritra afovoany ity dia mitovy sy milamina ny fitongilan'ny tany, ary vitsy dia vitsy ny tohatra voajanahary hita. Manodidina ny 0,60‰ ny fitongilanana, izay mitovy tanteraka amin'ny fitongilan'ny lemaka. Rehefa tonga eo amin'ny toerana anombohan'ny [[delta|antsanga]] izany hoe eo amin'ny toerana isarahan'ireo sampan-drano lehibe, dia miova indray ny fitongilan'ny tany. Lasa malefaka dia malefaka izany ka manodidina ny 0,16‰ sisa. Misy sampan-drano efatra manamorona ny antsangan 'i Mangoky<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>: * Eo amin'ny morony havia: ** [[Andranolava]] ** [[Marolahy]] Ireo dia samy maka rano avy amin'ny toerana iray ihany ao amin'ny renirano. * Eo amin'ny morony havanana: ** [[Ankazomangabe]], izay sampana lehibe indrindra, ary misaraka amin'ny renirano lehibe 26 km mialoha ny vavan'ny renirano. ** [[Tombolava]], izay misaraka akaiky ny morontsiraka. Rehefa manakaiky ny ranomasina ny renirano dia mihena tsikelikely ny sakan'ny lakandrano lehibe satria misy rano miala mankany amin'ireo sampan-drano ao amin'ny delta. Kilometatra vitsivitsy mialoha ny hahatongavana any an-dranomasina dia manao fihodinana roa lehibe (méandre) ny renirano. Eo koa izy no mihady lalina kokoa ny lalan-drano ao aminy, ka voahodidin'ny ala [[honko]] (mangrove). Izany dia vokatry ny fidinan'ny haavon'ny ranomasina rehefa misy ny fihemoran'ny rano (marée basse), ka mahatonga ny renirano handavaka lalina kokoa ny lalany<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{Renirano malagasy}} {{reflist}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Faritra Atsimo-Andrefana]] dintpa4mrciwtwv1gnb1nlma73q6zs4 1145753 1145751 2026-06-29T20:48:33Z Gaël RALANTONIRINA 35834 Nampiditra sary 1145753 wikitext text/x-wiki [[Sary:Carte bassin du Mangoky.svg|vignette|sarintany Mangoky]] I '''Mangoky''' dia onin'i [[Madagasikara]] mivarina mianandrefana any amin'ny [[Lakandranon'i Môzambika|Lakandranon'i ̥Mozambika]] ao amin'ny vinanin-drano mirefy 2 000 km². Vokatry ny fihaoan'ny renirno [[Matsiatra]] sy Mananatana ity ony ity. Azo andehanana lakana ny 125 km aminy. Izy no manondraka ny faritr'i [[Beroroha]] sy Vondrove sy Befamoty ary Amborovoky. Izy no ony lava indrindra eto Madagasikara raha refesina hatrany amin'ny toerana iporany (ao atsinanan'i [[Fianarantsoa]]), satria mirefy 822 km. Ireto ny renirano mamatsy azyː avy any ankaviaː Sikily, Sakanavaka (mihaona aminy ao akaikin' Amokoty), Malio (mihaona aminy ao atsimo atsinan'i Beroroha), Menamaty (ao avaratr'i Bemavo), ary i Zomandao; avy any ankavananaː Makay (mihaona aminy ao atsimo atsinan'i Beroroha). Mamakivaky ny Lembalemban'i Bemaraha izy ary mivarina ao avaratr'i [[Morombe]]. == Tsara ho fantatra momban'ny reniranon'i Mangoky == Ny reniranon’i '''Mangoky''' dia manana lakandrano lehibe izay saika mahitsy ary mamakivaky ny afovoan’ny lemaka. Maneho ny heriny ny haben’io lakandrano io satria tsy latsaky ny 800 metatra ny sakany, ary any amin’ny toerana sasany dia mahatratra 2 400 metatra mahery. == Ny fizotrany == Izy no renirano faharoa lehibe indrindra eto [[Madagasikara]] aorian’ny [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]]. Mamakivaky sy manangona rano avy amin’ny faritra midadasika any afovoany sy atsimon’ny Nosy izy. Manodidina ny 600 m³ isan-tsegondra ny fikorianan’ny rano amin’ny ankapobeny, saingy miovaova be izany arakaraka ny vanim-potoana. Amin’ny fotoam-pahavaratra sy tondra-drano dia mety hiakatra avo dia avo ny rano, ary tamin’ny taona 1956 dia nahatratra 14 000 m³ isan-tsegondra ny fikorianany <ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. == Ambaratonga == Ny tohatra voalohany dia vokatry ny fisian'ny sosona vatovato vatosokay (calcaire) avy amin'ny vanim-potoana [[Éocène Moyen]], izay miampita ny lalan'ny renirano. Ireo vatosokay ireo dia hita eny amin'ny morony havia, eo amin'ny tendrombohitra kely antsoina hoe '''[[Ankarefo]]''', ka mahatonga ny lalan'ny renirano hivily kely mankany avaratra andrefana. Hita ihany koa ireo vatosokay ireo eo amin'ny morony havanana, mipoitra eo afovoan'ny tany nentin'ny renirano nametraka antsanga, toy ny eny amin'ny havoanan'i [[Fenoarivo]] sy [[Ankiliabo]]. Ny tohatra faharoa, izay lehibe kokoa, dia vokatry ny fisian'ny rindrina voajanahary vita amin'ny vatovary (grès) avy amin'ny vanim-potoana [[Pliocène]]. Manaraka io rindrina io ny renirano mandritra ny 10 kilometatra eo ho eo, eo anelanelan'i [[Ambiky]] sy [[Ambohi-Menafify]]. Noho izany dia mivily indray mankany avaratra sy avaratra andrefana ny lalan'ny rano. Rehefa tafavoaka ny tendrombohitra kely ao [[Ambohi-Menafify]] anefa ny renirano dia miverina manaraka lalana mankany andrefana<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. Ao '''[[Ambohi-Menafify]]''' no misy iray amin'ireo toerana tena tery indrindra amin'ny lalan'ny renirano manontolo, satria 800 metatra monja ny sakany eo amin'io faritra io. Ao amin'ny tapany afovoan'ny lemak'i '''Mangoky''', dia tsy hita intsony ireo vatolampy fototra ao ambanin'ny tany. Mivelatra malalaka eo ambonin'ireo antsanga nentiny napetraky ny renirano, ary tsy voafehin'ny firafitry ny vatolampy intsony ny lalan-drano. == Fizarany == Eo amin'ity faritra ity, ny renirano dia mizara ho sampanana maro ka manamorona sy manodidina nosy lehibe maromaro manana endrika mitovitovy amin'ny losanga. Ireo sampan-drano ireo dia misaraka sy miverina mifandray amin'ny zoro saika mitovy, manodidina ny 40°, ary mifandimby mankany avaratra na avaratra andrefana ny lalany<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. Raha miainga avy any ambony mankany ambany dia ireto avy ireo nosy hita: * '''[[Andraha]]''' * '''[[Nosy Lava]]''' * '''[[Nosy Kely]]''' * [[Maheriraty|'''Maheritany''']] * '''[[Belombiry]]''' Ny nosy '''[[Andraha]]''', izay lehibe indrindra amin'izy ireo, dia efa nifandray tamin'ny tanibe nandritra ny am-polony taona maro. Ny sampan-drano teo amin'ny morony havia dia tsy nandalovan'ny rano intsony nanomboka tamin'ny taona 1935, nefa mbola hita amin'ireo sarintany tranainy. Manerana ity faritra afovoany ity dia mitovy sy milamina ny fitongilan'ny tany, ary vitsy dia vitsy ny tohatra voajanahary hita. Manodidina ny 0,60‰ ny fitongilanana, izay mitovy tanteraka amin'ny fitongilan'ny lemaka. Rehefa tonga eo amin'ny toerana anombohan'ny [[delta|antsanga]] izany hoe eo amin'ny toerana isarahan'ireo sampan-drano lehibe, dia miova indray ny fitongilan'ny tany. Lasa malefaka dia malefaka izany ka manodidina ny 0,16‰ sisa. Misy sampan-drano efatra manamorona ny antsangan 'i Mangoky<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>: * Eo amin'ny morony havia: ** [[Andranolava]] ** [[Marolahy]] Ireo dia samy maka rano avy amin'ny toerana iray ihany ao amin'ny renirano. * Eo amin'ny morony havanana: ** [[Ankazomangabe]], izay sampana lehibe indrindra, ary misaraka amin'ny renirano lehibe 26 km mialoha ny vavan'ny renirano. ** [[Tombolava]], izay misaraka akaiky ny morontsiraka. Rehefa manakaiky ny ranomasina ny renirano dia mihena tsikelikely ny sakan'ny lakandrano lehibe satria misy rano miala mankany amin'ireo sampan-drano ao amin'ny delta. Kilometatra vitsivitsy mialoha ny hahatongavana any an-dranomasina dia manao fihodinana roa lehibe (méandre) ny renirano. Eo koa izy no mihady lalina kokoa ny lalan-drano ao aminy, ka voahodidin'ny ala [[honko]] (mangrove). Izany dia vokatry ny fidinan'ny haavon'ny ranomasina rehefa misy ny fihemoran'ny rano (marée basse), ka mahatonga ny renirano handavaka lalina kokoa ny lalany<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{Renirano malagasy}} {{reflist}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Faritra Atsimo-Andrefana]] dvnq970m8v0pcwcudpo0pgtnjffifs6 1145754 1145753 2026-06-29T20:49:56Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145754 wikitext text/x-wiki [[Sary:Carte bassin du Mangoky.svg|vignette|sarintany Mangoky]] I '''Mangoky''' dia onin'i [[Madagasikara]] mivarina mianandrefana any amin'ny [[Lakandranon'i Môzambika|Lakandranon'i ̥Mozambika]] ao amin'ny vinanin-drano mirefy 2 000 km². Vokatry ny fihaoan'ny renirno [[Matsiatra]] sy Mananatana ity ony ity. Azo andehanana lakana ny 125 km aminy. Izy no manondraka ny faritr'i [[Beroroha]] sy Vondrove sy Befamoty ary Amborovoky. Izy no ony lava indrindra eto Madagasikara raha refesina hatrany amin'ny toerana iporany (ao atsinanan'i [[Fianarantsoa]]), satria mirefy 822 km. Ireto ny renirano mamatsy azyː avy any ankaviaː Sikily, Sakanavaka (mihaona aminy ao akaikin' Amokoty), Malio (mihaona aminy ao atsimo atsinan'i Beroroha), Menamaty (ao avaratr'i Bemavo), ary i Zomandao; avy any ankavananaː Makay (mihaona aminy ao atsimo atsinan'i Beroroha). Mamakivaky ny Lembalemban'i Bemaraha izy ary mivarina ao avaratr'i [[Morombe]]. == Tsara ho fantatra momban'ny reniranon'i Mangoky == Ny reniranon’i '''Mangoky''' dia manana lakandrano lehibe izay saika mahitsy ary mamakivaky ny afovoan’ny lemaka. Maneho ny heriny ny haben’io lakandrano io satria tsy latsaky ny 800 metatra ny sakany, ary any amin’ny toerana sasany dia mahatratra 2 400 metatra mahery. == Ny fizotrany == [[Sary:Station du Bas Mangoky. Le fleuve Mangoky en amont de l'emplacement réservé à la station de pompage. Madagascar - btv1b10120223g (1 of 2).jpg|vignette|Mangoky]] Izy no renirano faharoa lehibe indrindra eto [[Madagasikara]] aorian’ny [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]]. Mamakivaky sy manangona rano avy amin’ny faritra midadasika any afovoany sy atsimon’ny Nosy izy. Manodidina ny 600 m³ isan-tsegondra ny fikorianan’ny rano amin’ny ankapobeny, saingy miovaova be izany arakaraka ny vanim-potoana. Amin’ny fotoam-pahavaratra sy tondra-drano dia mety hiakatra avo dia avo ny rano, ary tamin’ny taona 1956 dia nahatratra 14 000 m³ isan-tsegondra ny fikorianany <ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. == Ambaratonga == Ny tohatra voalohany dia vokatry ny fisian'ny sosona vatovato vatosokay (calcaire) avy amin'ny vanim-potoana [[Éocène Moyen]], izay miampita ny lalan'ny renirano. Ireo vatosokay ireo dia hita eny amin'ny morony havia, eo amin'ny tendrombohitra kely antsoina hoe '''[[Ankarefo]]''', ka mahatonga ny lalan'ny renirano hivily kely mankany avaratra andrefana. Hita ihany koa ireo vatosokay ireo eo amin'ny morony havanana, mipoitra eo afovoan'ny tany nentin'ny renirano nametraka antsanga, toy ny eny amin'ny havoanan'i [[Fenoarivo]] sy [[Ankiliabo]]. Ny tohatra faharoa, izay lehibe kokoa, dia vokatry ny fisian'ny rindrina voajanahary vita amin'ny vatovary (grès) avy amin'ny vanim-potoana [[Pliocène]]. Manaraka io rindrina io ny renirano mandritra ny 10 kilometatra eo ho eo, eo anelanelan'i [[Ambiky]] sy [[Ambohi-Menafify]]. Noho izany dia mivily indray mankany avaratra sy avaratra andrefana ny lalan'ny rano. Rehefa tafavoaka ny tendrombohitra kely ao [[Ambohi-Menafify]] anefa ny renirano dia miverina manaraka lalana mankany andrefana<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. Ao '''[[Ambohi-Menafify]]''' no misy iray amin'ireo toerana tena tery indrindra amin'ny lalan'ny renirano manontolo, satria 800 metatra monja ny sakany eo amin'io faritra io. Ao amin'ny tapany afovoan'ny lemak'i '''Mangoky''', dia tsy hita intsony ireo vatolampy fototra ao ambanin'ny tany. Mivelatra malalaka eo ambonin'ireo antsanga nentiny napetraky ny renirano, ary tsy voafehin'ny firafitry ny vatolampy intsony ny lalan-drano. == Fizarany == Eo amin'ity faritra ity, ny renirano dia mizara ho sampanana maro ka manamorona sy manodidina nosy lehibe maromaro manana endrika mitovitovy amin'ny losanga. Ireo sampan-drano ireo dia misaraka sy miverina mifandray amin'ny zoro saika mitovy, manodidina ny 40°, ary mifandimby mankany avaratra na avaratra andrefana ny lalany<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. Raha miainga avy any ambony mankany ambany dia ireto avy ireo nosy hita: * '''[[Andraha]]''' * '''[[Nosy Lava]]''' * '''[[Nosy Kely]]''' * [[Maheriraty|'''Maheritany''']] * '''[[Belombiry]]''' Ny nosy '''[[Andraha]]''', izay lehibe indrindra amin'izy ireo, dia efa nifandray tamin'ny tanibe nandritra ny am-polony taona maro. Ny sampan-drano teo amin'ny morony havia dia tsy nandalovan'ny rano intsony nanomboka tamin'ny taona 1935, nefa mbola hita amin'ireo sarintany tranainy. Manerana ity faritra afovoany ity dia mitovy sy milamina ny fitongilan'ny tany, ary vitsy dia vitsy ny tohatra voajanahary hita. Manodidina ny 0,60‰ ny fitongilanana, izay mitovy tanteraka amin'ny fitongilan'ny lemaka. Rehefa tonga eo amin'ny toerana anombohan'ny [[delta|antsanga]] izany hoe eo amin'ny toerana isarahan'ireo sampan-drano lehibe, dia miova indray ny fitongilan'ny tany. Lasa malefaka dia malefaka izany ka manodidina ny 0,16‰ sisa. Misy sampan-drano efatra manamorona ny antsangan 'i Mangoky<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>: * Eo amin'ny morony havia: ** [[Andranolava]] ** [[Marolahy]] Ireo dia samy maka rano avy amin'ny toerana iray ihany ao amin'ny renirano. * Eo amin'ny morony havanana: ** [[Ankazomangabe]], izay sampana lehibe indrindra, ary misaraka amin'ny renirano lehibe 26 km mialoha ny vavan'ny renirano. ** [[Tombolava]], izay misaraka akaiky ny morontsiraka. Rehefa manakaiky ny ranomasina ny renirano dia mihena tsikelikely ny sakan'ny lakandrano lehibe satria misy rano miala mankany amin'ireo sampan-drano ao amin'ny delta. Kilometatra vitsivitsy mialoha ny hahatongavana any an-dranomasina dia manao fihodinana roa lehibe (méandre) ny renirano. Eo koa izy no mihady lalina kokoa ny lalan-drano ao aminy, ka voahodidin'ny ala [[honko]] (mangrove). Izany dia vokatry ny fidinan'ny haavon'ny ranomasina rehefa misy ny fihemoran'ny rano (marée basse), ka mahatonga ny renirano handavaka lalina kokoa ny lalany<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{Renirano malagasy}} {{reflist}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Faritra Atsimo-Andrefana]] gj4f1kshh5zi018kmm0aas711y2equq 1145756 1145754 2026-06-29T20:51:41Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145756 wikitext text/x-wiki [[Sary:Carte bassin du Mangoky.svg|vignette|sarintany Mangoky]] I '''Mangoky''' dia onin'i [[Madagasikara]] mivarina mianandrefana any amin'ny [[Lakandranon'i Môzambika|Lakandranon'i ̥Mozambika]] ao amin'ny vinanin-drano mirefy 2 000 km². Vokatry ny fihaoan'ny renirno [[Matsiatra]] sy Mananatana ity ony ity. Azo andehanana lakana ny 125 km aminy. Izy no manondraka ny faritr'i [[Beroroha]] sy Vondrove sy Befamoty ary Amborovoky. Izy no ony lava indrindra eto Madagasikara raha refesina hatrany amin'ny toerana iporany (ao atsinanan'i [[Fianarantsoa]]), satria mirefy 822 km. Ireto ny renirano mamatsy azyː avy any ankaviaː Sikily, Sakanavaka (mihaona aminy ao akaikin' Amokoty), Malio (mihaona aminy ao atsimo atsinan'i Beroroha), Menamaty (ao avaratr'i Bemavo), ary i Zomandao; avy any ankavananaː Makay (mihaona aminy ao atsimo atsinan'i Beroroha). Mamakivaky ny Lembalemban'i Bemaraha izy ary mivarina ao avaratr'i [[Morombe]]. == Tsara ho fantatra momban'ny reniranon'i Mangoky == Ny reniranon’i '''Mangoky''' dia manana lakandrano lehibe izay saika mahitsy ary mamakivaky ny afovoan’ny lemaka. Maneho ny heriny ny haben’io lakandrano io satria tsy latsaky ny 800 metatra ny sakany, ary any amin’ny toerana sasany dia mahatratra 2 400 metatra mahery. == Ny fizotrany == [[Sary:Station du Bas Mangoky. Le fleuve Mangoky en amont de l'emplacement réservé à la station de pompage. Madagascar - btv1b10120223g (1 of 2).jpg|vignette|Mangoky]] Izy no renirano faharoa lehibe indrindra eto [[Madagasikara]] aorian’ny [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]]. Mamakivaky sy manangona rano avy amin’ny faritra midadasika any afovoany sy atsimon’ny Nosy izy. Manodidina ny 600 m³ isan-tsegondra ny fikorianan’ny rano amin’ny ankapobeny, saingy miovaova be izany arakaraka ny vanim-potoana. Amin’ny fotoam-pahavaratra sy tondra-drano dia mety hiakatra avo dia avo ny rano, ary tamin’ny taona 1956 dia nahatratra 14 000 m³ isan-tsegondra ny fikorianany <ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. == Ambaratonga == [[Sary:Voitures ayant traversé le fleuve Mangoky à Madagascar.jpg|vignette|fiara miampita eo amin ' ny onin ' ny Mangoky]] Ny tohatra voalohany dia vokatry ny fisian'ny sosona vatovato vatosokay (calcaire) avy amin'ny vanim-potoana [[Éocène Moyen]], izay miampita ny lalan'ny renirano. Ireo vatosokay ireo dia hita eny amin'ny morony havia, eo amin'ny tendrombohitra kely antsoina hoe '''[[Ankarefo]]''', ka mahatonga ny lalan'ny renirano hivily kely mankany avaratra andrefana. Hita ihany koa ireo vatosokay ireo eo amin'ny morony havanana, mipoitra eo afovoan'ny tany nentin'ny renirano nametraka antsanga, toy ny eny amin'ny havoanan'i [[Fenoarivo]] sy [[Ankiliabo]]. Ny tohatra faharoa, izay lehibe kokoa, dia vokatry ny fisian'ny rindrina voajanahary vita amin'ny vatovary (grès) avy amin'ny vanim-potoana [[Pliocène]]. Manaraka io rindrina io ny renirano mandritra ny 10 kilometatra eo ho eo, eo anelanelan'i [[Ambiky]] sy [[Ambohi-Menafify]]. Noho izany dia mivily indray mankany avaratra sy avaratra andrefana ny lalan'ny rano. Rehefa tafavoaka ny tendrombohitra kely ao [[Ambohi-Menafify]] anefa ny renirano dia miverina manaraka lalana mankany andrefana<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. Ao '''[[Ambohi-Menafify]]''' no misy iray amin'ireo toerana tena tery indrindra amin'ny lalan'ny renirano manontolo, satria 800 metatra monja ny sakany eo amin'io faritra io. Ao amin'ny tapany afovoan'ny lemak'i '''Mangoky''', dia tsy hita intsony ireo vatolampy fototra ao ambanin'ny tany. Mivelatra malalaka eo ambonin'ireo antsanga nentiny napetraky ny renirano, ary tsy voafehin'ny firafitry ny vatolampy intsony ny lalan-drano. == Fizarany == Eo amin'ity faritra ity, ny renirano dia mizara ho sampanana maro ka manamorona sy manodidina nosy lehibe maromaro manana endrika mitovitovy amin'ny losanga. Ireo sampan-drano ireo dia misaraka sy miverina mifandray amin'ny zoro saika mitovy, manodidina ny 40°, ary mifandimby mankany avaratra na avaratra andrefana ny lalany<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. Raha miainga avy any ambony mankany ambany dia ireto avy ireo nosy hita: * '''[[Andraha]]''' * '''[[Nosy Lava]]''' * '''[[Nosy Kely]]''' * [[Maheriraty|'''Maheritany''']] * '''[[Belombiry]]''' Ny nosy '''[[Andraha]]''', izay lehibe indrindra amin'izy ireo, dia efa nifandray tamin'ny tanibe nandritra ny am-polony taona maro. Ny sampan-drano teo amin'ny morony havia dia tsy nandalovan'ny rano intsony nanomboka tamin'ny taona 1935, nefa mbola hita amin'ireo sarintany tranainy. Manerana ity faritra afovoany ity dia mitovy sy milamina ny fitongilan'ny tany, ary vitsy dia vitsy ny tohatra voajanahary hita. Manodidina ny 0,60‰ ny fitongilanana, izay mitovy tanteraka amin'ny fitongilan'ny lemaka. Rehefa tonga eo amin'ny toerana anombohan'ny [[delta|antsanga]] izany hoe eo amin'ny toerana isarahan'ireo sampan-drano lehibe, dia miova indray ny fitongilan'ny tany. Lasa malefaka dia malefaka izany ka manodidina ny 0,16‰ sisa. Misy sampan-drano efatra manamorona ny antsangan 'i Mangoky<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>: * Eo amin'ny morony havia: ** [[Andranolava]] ** [[Marolahy]] Ireo dia samy maka rano avy amin'ny toerana iray ihany ao amin'ny renirano. * Eo amin'ny morony havanana: ** [[Ankazomangabe]], izay sampana lehibe indrindra, ary misaraka amin'ny renirano lehibe 26 km mialoha ny vavan'ny renirano. ** [[Tombolava]], izay misaraka akaiky ny morontsiraka. Rehefa manakaiky ny ranomasina ny renirano dia mihena tsikelikely ny sakan'ny lakandrano lehibe satria misy rano miala mankany amin'ireo sampan-drano ao amin'ny delta. Kilometatra vitsivitsy mialoha ny hahatongavana any an-dranomasina dia manao fihodinana roa lehibe (méandre) ny renirano. Eo koa izy no mihady lalina kokoa ny lalan-drano ao aminy, ka voahodidin'ny ala [[honko]] (mangrove). Izany dia vokatry ny fidinan'ny haavon'ny ranomasina rehefa misy ny fihemoran'ny rano (marée basse), ka mahatonga ny renirano handavaka lalina kokoa ny lalany<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{Renirano malagasy}} {{reflist}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Faritra Atsimo-Andrefana]] i25ndaso394ziwbeyfce2twab1qqlmz 1145757 1145756 2026-06-29T20:53:17Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145757 wikitext text/x-wiki [[Sary:Carte bassin du Mangoky.svg|vignette|sarintany Mangoky]] I '''Mangoky''' dia onin'i [[Madagasikara]] mivarina mianandrefana any amin'ny [[Lakandranon'i Môzambika|Lakandranon'i ̥Mozambika]] ao amin'ny vinanin-drano mirefy 2 000 km². Vokatry ny fihaoan'ny renirno [[Matsiatra]] sy Mananatana ity ony ity. Azo andehanana lakana ny 125 km aminy. Izy no manondraka ny faritr'i [[Beroroha]] sy Vondrove sy Befamoty ary Amborovoky. Izy no ony lava indrindra eto Madagasikara raha refesina hatrany amin'ny toerana iporany (ao atsinanan'i [[Fianarantsoa]]), satria mirefy 822 km. Ireto ny renirano mamatsy azyː avy any ankaviaː Sikily, Sakanavaka (mihaona aminy ao akaikin' Amokoty), Malio (mihaona aminy ao atsimo atsinan'i Beroroha), Menamaty (ao avaratr'i Bemavo), ary i Zomandao; avy any ankavananaː Makay (mihaona aminy ao atsimo atsinan'i Beroroha). Mamakivaky ny Lembalemban'i Bemaraha izy ary mivarina ao avaratr'i [[Morombe]]. == Tsara ho fantatra momban'ny reniranon'i Mangoky == Ny reniranon’i '''Mangoky''' dia manana lakandrano lehibe izay saika mahitsy ary mamakivaky ny afovoan’ny lemaka. Maneho ny heriny ny haben’io lakandrano io satria tsy latsaky ny 800 metatra ny sakany, ary any amin’ny toerana sasany dia mahatratra 2 400 metatra mahery. == Ny fizotrany == [[Sary:Station du Bas Mangoky. Le fleuve Mangoky en amont de l'emplacement réservé à la station de pompage. Madagascar - btv1b10120223g (1 of 2).jpg|vignette|Mangoky]] Izy no renirano faharoa lehibe indrindra eto [[Madagasikara]] aorian’ny [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]]. Mamakivaky sy manangona rano avy amin’ny faritra midadasika any afovoany sy atsimon’ny Nosy izy. Manodidina ny 600 m³ isan-tsegondra ny fikorianan’ny rano amin’ny ankapobeny, saingy miovaova be izany arakaraka ny vanim-potoana. Amin’ny fotoam-pahavaratra sy tondra-drano dia mety hiakatra avo dia avo ny rano, ary tamin’ny taona 1956 dia nahatratra 14 000 m³ isan-tsegondra ny fikorianany <ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. == Ambaratonga == [[Sary:Voitures ayant traversé le fleuve Mangoky à Madagascar.jpg|vignette|fiara miampita eo amin ' ny onin ' ny Mangoky]] Ny tohatra voalohany dia vokatry ny fisian'ny sosona vatovato vatosokay (calcaire) avy amin'ny vanim-potoana [[Éocène Moyen]], izay miampita ny lalan'ny renirano. Ireo vatosokay ireo dia hita eny amin'ny morony havia, eo amin'ny tendrombohitra kely antsoina hoe '''[[Ankarefo]]''', ka mahatonga ny lalan'ny renirano hivily kely mankany avaratra andrefana. Hita ihany koa ireo vatosokay ireo eo amin'ny morony havanana, mipoitra eo afovoan'ny tany nentin'ny renirano nametraka antsanga, toy ny eny amin'ny havoanan'i [[Fenoarivo]] sy [[Ankiliabo]]. Ny tohatra faharoa, izay lehibe kokoa, dia vokatry ny fisian'ny rindrina voajanahary vita amin'ny vatovary (grès) avy amin'ny vanim-potoana [[Pliocène]]. Manaraka io rindrina io ny renirano mandritra ny 10 kilometatra eo ho eo, eo anelanelan'i [[Ambiky]] sy [[Ambohi-Menafify]]. Noho izany dia mivily indray mankany avaratra sy avaratra andrefana ny lalan'ny rano. Rehefa tafavoaka ny tendrombohitra kely ao [[Ambohi-Menafify]] anefa ny renirano dia miverina manaraka lalana mankany andrefana<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. Ao '''[[Ambohi-Menafify]]''' no misy iray amin'ireo toerana tena tery indrindra amin'ny lalan'ny renirano manontolo, satria 800 metatra monja ny sakany eo amin'io faritra io. Ao amin'ny tapany afovoan'ny lemak'i '''Mangoky''', dia tsy hita intsony ireo vatolampy fototra ao ambanin'ny tany. Mivelatra malalaka eo ambonin'ireo antsanga nentiny napetraky ny renirano, ary tsy voafehin'ny firafitry ny vatolampy intsony ny lalan-drano. == Fizarany == [[Sary:Mangoky delta.jpg|vignette|Mangoky]] Eo amin'ity faritra ity, ny renirano dia mizara ho sampanana maro ka manamorona sy manodidina nosy lehibe maromaro manana endrika mitovitovy amin'ny losanga. Ireo sampan-drano ireo dia misaraka sy miverina mifandray amin'ny zoro saika mitovy, manodidina ny 40°, ary mifandimby mankany avaratra na avaratra andrefana ny lalany<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. Raha miainga avy any ambony mankany ambany dia ireto avy ireo nosy hita: * '''[[Andraha]]''' * '''[[Nosy Lava]]''' * '''[[Nosy Kely]]''' * [[Maheriraty|'''Maheritany''']] * '''[[Belombiry]]''' Ny nosy '''[[Andraha]]''', izay lehibe indrindra amin'izy ireo, dia efa nifandray tamin'ny tanibe nandritra ny am-polony taona maro. Ny sampan-drano teo amin'ny morony havia dia tsy nandalovan'ny rano intsony nanomboka tamin'ny taona 1935, nefa mbola hita amin'ireo sarintany tranainy. Manerana ity faritra afovoany ity dia mitovy sy milamina ny fitongilan'ny tany, ary vitsy dia vitsy ny tohatra voajanahary hita. Manodidina ny 0,60‰ ny fitongilanana, izay mitovy tanteraka amin'ny fitongilan'ny lemaka. Rehefa tonga eo amin'ny toerana anombohan'ny [[delta|antsanga]] izany hoe eo amin'ny toerana isarahan'ireo sampan-drano lehibe, dia miova indray ny fitongilan'ny tany. Lasa malefaka dia malefaka izany ka manodidina ny 0,16‰ sisa. Misy sampan-drano efatra manamorona ny antsangan 'i Mangoky<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>: * Eo amin'ny morony havia: ** [[Andranolava]] ** [[Marolahy]] Ireo dia samy maka rano avy amin'ny toerana iray ihany ao amin'ny renirano. * Eo amin'ny morony havanana: ** [[Ankazomangabe]], izay sampana lehibe indrindra, ary misaraka amin'ny renirano lehibe 26 km mialoha ny vavan'ny renirano. ** [[Tombolava]], izay misaraka akaiky ny morontsiraka. Rehefa manakaiky ny ranomasina ny renirano dia mihena tsikelikely ny sakan'ny lakandrano lehibe satria misy rano miala mankany amin'ireo sampan-drano ao amin'ny delta. Kilometatra vitsivitsy mialoha ny hahatongavana any an-dranomasina dia manao fihodinana roa lehibe (méandre) ny renirano. Eo koa izy no mihady lalina kokoa ny lalan-drano ao aminy, ka voahodidin'ny ala [[honko]] (mangrove). Izany dia vokatry ny fidinan'ny haavon'ny ranomasina rehefa misy ny fihemoran'ny rano (marée basse), ka mahatonga ny renirano handavaka lalina kokoa ny lalany<ref>https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_4/sci_hum/19794.pdf</ref>. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{Renirano malagasy}} {{reflist}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Faritra Atsimo-Andrefana]] di898cn74ieh2vwr3oua3bcf7y1bvta Mangoro 0 279057 1145676 1145260 2026-06-29T17:20:59Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145676 wikitext text/x-wiki [[Sary:Carte bassin Mangoro.svg|left|thumb|Faritanin-dranon' i Mangoro|281x281px]] [[Sary:Rijeka mangoro.png|vignette|Sarintany maneho ny faritra ahitana an' i Mangoro]] [[Sary:Rio Mangoro Madagascar 20171114 105724 Richtone(HDR).jpg|vignette|213x213px|Mangoro]] == Toerana misy azy == '''Mangoro''' dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra ao amin'ny morontsiraka atsinanan'i [[Madagasikara]]<ref name=":0">http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>, izay mivarina miantsinanana ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] eo anelanelan' i Salehy ao avaratra sy i [[Ambodiharina]] ao atsimo, sady manana halavana 300 km. Ao avaratra atsinanan' ny kaominina ambanivohitra [[Anjozorobe]],izay miorina eo amoron'ny renirano Mananara, sampan-dranon'i Betsiboka. Eo avaratra atsinanan'ny kaominina kely '''Mandialaza''' (eo amin'ny 14 km eo ho eo) ihany koa no misy ny loharanony<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. [[Faritra Analamanga]] no anombohany, manana haavo 1100 m any ho any. Manompo azy ny renirano [[Onive]] (ao akaikin' i Sandranadra, 200 km miala ny loharano) sy [[Nosivolo]] (130km)<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. Mivarina ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] izy ao amin' ny tanànan' [[Ambodiharina]]. Noho ny fisian' ny renirano maro manompo azy dia tsy mety mihena ambany ny ranon' i Mangoro. Ireto avy ny toerana manakaiky ny fandalovany ao Betamotanoː Ambodiramiavona, Andovolalina, Ampasimadinika, Sakalava, Maromitety II, Sandranandra, Antrandrokomby, Sahampasina, Ambatomaro, Ampasimaneva, Manakana, Antseranambe, Ambohibakoka, Ankarefo, Ambohitraivo, Antanifotsy ary Ambodifano. Eo amin' ny fivarinany any an-dranomasina izy dia iampitan'ny lalam-prenena faha-11. [[Sary:Mangoro.jpg|vignette|ankavia|200x200px|Tetezana mandalo eo ambonin' i Mangoro]] [[Sary:Mangoro - mouth in Indian Ocean.jpg|vignette|I Mangoro any an-dranomasina.|206x206px]] == Toetoetra ara-jeografika == * '''Halavany :''' manodidina ny 300 km * '''Velaran'ny fari-drano :''' 17 175 km² Noho ireo sampan-drano maro mikoriana ao aminy, dia mitazona fikorianan-drano betsaka mandritra ny taona ny reniranon'i Mangoro, ka mahatonga azy ho toerana mety amin'ny fanaovana fitsangatsanganana an-dakana eny amin'ny rano mikoriana<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. == Fiafarany == Ny renirano Mangoro dia mivarina any amin'ny '''Ranomasimbe Indiana''', eo akaikin'ny tanànan''''Ambodiharina''' (faritra Atsinanana), amin'ny alalan'ny vavaranon-drano manana sakany manodidina ny '''3 km'''<ref name=":0" />. Tamin' ny taona 2012, ny [[Sherritt International Corporation]] dia nikasa ny hampiasa ny renirano Mangoro ho loharanon-drano ho an' ny fantsombe mpitatitra fotaka mitondra akora tsy voadio ho any amin' ny toeram-pitrandrahan' ilay [[Ambatovy (orinasa)|tetikasa Ambatovy]], ka niteraka fanahiana momba ny tontolo iainana izany. == Hydrografia == I Mangoro dia iray amin'ireo renirano lehibe amin'ny morontsiraka atsinanan'i Madagasikara. Mirefy manodidina ny 300 km ny halavany, ary manana fari-drano mirefy 17 175 km². Ny loharanony dia any avaratra atsinanan'Anjozorobe, manodidina ny 1 100 m ambonin'ny haabon'ny ranomasina, ary mivarina any amin'ny Ranomasimbe Indiana, akaikin'Ambodiharina<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. Hita ao amin'ny IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref></nowiki></ref>. Ny Onive sy ny Nosivolo no isan'ireo sakeli-drano lehibe indrindra ao aminy. Ny Onive dia miditra ao amin'i Mangoro amin'ny ilany ankavanana, ary manana fari-drano lehibe eo ambonin'ny fihaonany amin'i Mangoro. Ny Nosivolo kosa dia sakeli-drano lehibe hafa, miandoha any atsinanan'i Fandriana, ary mifandray amin'i Mangoro any amin'ny faritra atsinanan'i Madagasikara<ref>.<nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref>. Amin'ny tapany sasany amin'ny làlany, i Mangoro dia mandalo lohasaha tery sy faritra misy riam-be, indrindra rehefa midina mankany amin'ny faritra atsinanana. Izany no mahatonga azy hanana toetry ny fikorianan-drano miovaova, manomboka amin'ny faritra avo ka hatrany amin'ny faritra iva amorontsiraka<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon. https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == Zava-mananaina sy fiarovana == Manana lanja ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, indrindra noho ny fisian'ny renirano Nosivolo, izay sakeli-drano lehibe mifandray aminy. Ny faritra Nosivolo sy ireo sakeli-dranony dia fantatra amin'ny harena voajanahary an-dranomamy, indrindra amin'ny trondro endemika eto Madagasikara<ref><ref>Protected Planet. ''Rivière Nosivolo et affluents''. https://www.protectedplanet.net/555542728</ref> </ref>. Tamin'ny taona 2010, ny renirano Nosivolo sy ny fari-dranony dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Voalaza fa ahitana karazan-trondro endemika 19 ao amin'io faritra io, ka mahatonga azy ho iray amin'ireo toerana manan-danja indrindra amin'ny fiarovana ny zava-mananaina an-dranomamy eto Madagasikara<ref><nowiki><ref>Mongabay. ''Crystal-clear river becomes first in Madagascar to win Ramsar protected status'', 20 Septambra 2010. https://news.mongabay.com/2010/09/crystal-clear-river-becomes-first-in-madagascar-to-wins-ramsar-protected-status/</ref></nowiki></ref>. Anisan'ny karazam-biby voatonona ao amin'ny faritra Nosivolo ny trondro songatana na <nowiki>''</nowiki>Oxylapia polli<nowiki>''</nowiki>, izay trondro endemika sady tandindomin-doza. Ny fahasimban'ny ala sy ny fitombenana fotaka ao anaty rano dia isan'ireo loza mety hanimba ny fonenany voajanahary<ref><nowiki><ref>WWF Madagascar. ''The 21 Ramsar sites of Madagascar'', 4 Febroary 2021. https://www.wwf.mg/en/?2261466/Les-21-sites-Ramsar-de-Madagascar=</ref></nowiki></ref>. == Fampiasana sy fanamby == Noho ny haben'ny fari-dranony sy ny fikorianan'ny rano ao aminy, i Mangoro sy ny sakeli-dranony dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny fambolena, jono, fitaterana eo an-toerana amin'ny faritra sasany, ary mety ho loharano dinihina amin'ny tetikasa mifandray amin'ny rano<ref><nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref></nowiki></ref>. Na izany aza, miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, toy ny fikaohan-tany, fahasimban'ny ala, fitombenana fotaka, ary fanerena avy amin'ny fampiasana ny harena voajanahary. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano sy ny zava-mananaina miankina amin'ny renirano<ref><nowiki><ref>Global Issues / Inter Press Service. ''Madagascar: New Livelihoods to Protect A River's Life'', 25 Novambra 2010. https://www.globalissues.org/news/2010/11/25/7760</ref></nowiki></ref>. == Loharano nanovozan-kevitra == [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Atsinanana]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Analamanga]] d2hdpon9hp8kjxdp4edmqsnlekrx1ed 1145678 1145676 2026-06-29T17:26:49Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145678 wikitext text/x-wiki [[Sary:Carte bassin Mangoro.svg|left|thumb|Faritanin-dranon' i Mangoro|281x281px]] [[Sary:Rijeka mangoro.png|vignette|Sarintany maneho ny faritra ahitana an' i Mangoro]] [[Sary:Rio Mangoro Madagascar 20171114 105724 Richtone(HDR).jpg|vignette|213x213px|Mangoro]] == Toerana misy azy == '''Mangoro''' dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra ao amin'ny morontsiraka atsinanan'i [[Madagasikara]]<ref name=":0">http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>, izay mivarina miantsinanana ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] eo anelanelan' i Salehy ao avaratra sy i [[Ambodiharina]] ao atsimo, sady manana halavana 300 km. Ao avaratra atsinanan' ny kaominina ambanivohitra [[Anjozorobe]],izay miorina eo amoron'ny renirano Mananara, sampan-dranon'i Betsiboka. Eo avaratra atsinanan'ny kaominina kely '''Mandialaza''' (eo amin'ny 14 km eo ho eo) ihany koa no misy ny loharanony<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. [[Faritra Analamanga]] no anombohany, manana haavo 1100 m any ho any. Manompo azy ny renirano [[Onive]] (ao akaikin' i Sandranadra, 200 km miala ny loharano) sy [[Nosivolo]] (130km)<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. Mivarina ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] izy ao amin' ny tanànan' [[Ambodiharina]]. Noho ny fisian' ny renirano maro manompo azy dia tsy mety mihena ambany ny ranon' i Mangoro. Ireto avy ny toerana manakaiky ny fandalovany ao Betamotanoː Ambodiramiavona, Andovolalina, Ampasimadinika, Sakalava, Maromitety II, Sandranandra, Antrandrokomby, Sahampasina, Ambatomaro, Ampasimaneva, Manakana, Antseranambe, Ambohibakoka, Ankarefo, Ambohitraivo, Antanifotsy ary Ambodifano. Eo amin' ny fivarinany any an-dranomasina izy dia iampitan'ny lalam-prenena faha-11. [[Sary:Mangoro.jpg|vignette|ankavia|200x200px|Tetezana mandalo eo ambonin' i Mangoro]] [[Sary:Mangoro - mouth in Indian Ocean.jpg|vignette|I Mangoro any an-dranomasina.|206x206px]] == Toetoetra ara-jeografika == * '''Halavany :''' manodidina ny 300 km * '''Velaran'ny fari-drano :''' 17 175 km² Noho ireo sampan-drano maro mikoriana ao aminy, dia mitazona fikorianan-drano betsaka mandritra ny taona ny reniranon'i Mangoro, ka mahatonga azy ho toerana mety amin'ny fanaovana fitsangatsanganana an-dakana eny amin'ny rano mikoriana<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. == Fiafarany == [[Sary:Carte bassin Mangoro.svg|vignette|nanamboatra ny rafitry ny sary ao amin ' ny lahatsoratra]] Ny renirano Mangoro dia mivarina any amin'ny '''Ranomasimbe Indiana''', eo akaikin'ny tanànan''''Ambodiharina''' (faritra Atsinanana), amin'ny alalan'ny vavaranon-drano manana sakany manodidina ny '''3 km'''<ref name=":0" />. Tamin' ny taona 2012, ny [[Sherritt International Corporation]] dia nikasa ny hampiasa ny renirano Mangoro ho loharanon-drano ho an' ny fantsombe mpitatitra fotaka mitondra akora tsy voadio ho any amin' ny toeram-pitrandrahan' ilay [[Ambatovy (orinasa)|tetikasa Ambatovy]], ka niteraka fanahiana momba ny tontolo iainana izany. == Hydrografia == I Mangoro dia iray amin'ireo renirano lehibe amin'ny morontsiraka atsinanan'i Madagasikara. Mirefy manodidina ny 300 km ny halavany, ary manana fari-drano mirefy 17 175 km². Ny loharanony dia any avaratra atsinanan'Anjozorobe, manodidina ny 1 100 m ambonin'ny haabon'ny ranomasina, ary mivarina any amin'ny Ranomasimbe Indiana, akaikin'Ambodiharina<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. Hita ao amin'ny IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref></nowiki></ref>. Ny Onive sy ny Nosivolo no isan'ireo sakeli-drano lehibe indrindra ao aminy. Ny Onive dia miditra ao amin'i Mangoro amin'ny ilany ankavanana, ary manana fari-drano lehibe eo ambonin'ny fihaonany amin'i Mangoro. Ny Nosivolo kosa dia sakeli-drano lehibe hafa, miandoha any atsinanan'i Fandriana, ary mifandray amin'i Mangoro any amin'ny faritra atsinanan'i Madagasikara<ref>.<nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref>. Amin'ny tapany sasany amin'ny làlany, i Mangoro dia mandalo lohasaha tery sy faritra misy riam-be, indrindra rehefa midina mankany amin'ny faritra atsinanana. Izany no mahatonga azy hanana toetry ny fikorianan-drano miovaova, manomboka amin'ny faritra avo ka hatrany amin'ny faritra iva amorontsiraka<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon. https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == Zava-mananaina sy fiarovana == Manana lanja ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, indrindra noho ny fisian'ny renirano Nosivolo, izay sakeli-drano lehibe mifandray aminy. Ny faritra Nosivolo sy ireo sakeli-dranony dia fantatra amin'ny harena voajanahary an-dranomamy, indrindra amin'ny trondro endemika eto Madagasikara<ref><ref>Protected Planet. ''Rivière Nosivolo et affluents''. https://www.protectedplanet.net/555542728</ref> </ref>. Tamin'ny taona 2010, ny renirano Nosivolo sy ny fari-dranony dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Voalaza fa ahitana karazan-trondro endemika 19 ao amin'io faritra io, ka mahatonga azy ho iray amin'ireo toerana manan-danja indrindra amin'ny fiarovana ny zava-mananaina an-dranomamy eto Madagasikara<ref><nowiki><ref>Mongabay. ''Crystal-clear river becomes first in Madagascar to win Ramsar protected status'', 20 Septambra 2010. https://news.mongabay.com/2010/09/crystal-clear-river-becomes-first-in-madagascar-to-wins-ramsar-protected-status/</ref></nowiki></ref>. Anisan'ny karazam-biby voatonona ao amin'ny faritra Nosivolo ny trondro songatana na <nowiki>''</nowiki>Oxylapia polli<nowiki>''</nowiki>, izay trondro endemika sady tandindomin-doza. Ny fahasimban'ny ala sy ny fitombenana fotaka ao anaty rano dia isan'ireo loza mety hanimba ny fonenany voajanahary<ref><nowiki><ref>WWF Madagascar. ''The 21 Ramsar sites of Madagascar'', 4 Febroary 2021. https://www.wwf.mg/en/?2261466/Les-21-sites-Ramsar-de-Madagascar=</ref></nowiki></ref>. == Fampiasana sy fanamby == Noho ny haben'ny fari-dranony sy ny fikorianan'ny rano ao aminy, i Mangoro sy ny sakeli-dranony dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny fambolena, jono, fitaterana eo an-toerana amin'ny faritra sasany, ary mety ho loharano dinihina amin'ny tetikasa mifandray amin'ny rano<ref><nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref></nowiki></ref>. Na izany aza, miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, toy ny fikaohan-tany, fahasimban'ny ala, fitombenana fotaka, ary fanerena avy amin'ny fampiasana ny harena voajanahary. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano sy ny zava-mananaina miankina amin'ny renirano<ref><nowiki><ref>Global Issues / Inter Press Service. ''Madagascar: New Livelihoods to Protect A River's Life'', 25 Novambra 2010. https://www.globalissues.org/news/2010/11/25/7760</ref></nowiki></ref>. == Loharano nanovozan-kevitra == [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Atsinanana]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Analamanga]] b1jsmk5zun8qvvz8nqs23ut5yo14v0l 1145679 1145678 2026-06-29T17:28:59Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145679 wikitext text/x-wiki [[Sary:Carte bassin Mangoro.svg|left|thumb|Faritanin-dranon' i Mangoro|281x281px]] [[Sary:Rijeka mangoro.png|vignette|Sarintany maneho ny faritra ahitana an' i Mangoro]] [[Sary:Rio Mangoro Madagascar 20171114 105724 Richtone(HDR).jpg|vignette|213x213px|Mangoro]] == Toerana misy azy == '''Mangoro''' dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra ao amin'ny morontsiraka atsinanan'i [[Madagasikara]]<ref name=":0">http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>, izay mivarina miantsinanana ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] eo anelanelan' i Salehy ao avaratra sy i [[Ambodiharina]] ao atsimo, sady manana halavana 300 km. Ao avaratra atsinanan' ny kaominina ambanivohitra [[Anjozorobe]],izay miorina eo amoron'ny renirano Mananara, sampan-dranon'i Betsiboka. Eo avaratra atsinanan'ny kaominina kely '''Mandialaza''' (eo amin'ny 14 km eo ho eo) ihany koa no misy ny loharanony<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. [[Faritra Analamanga]] no anombohany, manana haavo 1100 m any ho any. Manompo azy ny renirano [[Onive]] (ao akaikin' i Sandranadra, 200 km miala ny loharano) sy [[Nosivolo]] (130km)<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. Mivarina ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] izy ao amin' ny tanànan' [[Ambodiharina]]. Noho ny fisian' ny renirano maro manompo azy dia tsy mety mihena ambany ny ranon' i Mangoro. Ireto avy ny toerana manakaiky ny fandalovany ao Betamotanoː Ambodiramiavona, Andovolalina, Ampasimadinika, Sakalava, Maromitety II, Sandranandra, Antrandrokomby, Sahampasina, Ambatomaro, Ampasimaneva, Manakana, Antseranambe, Ambohibakoka, Ankarefo, Ambohitraivo, Antanifotsy ary Ambodifano. Eo amin' ny fivarinany any an-dranomasina izy dia iampitan'ny lalam-prenena faha-11. [[Sary:Mangoro.jpg|vignette|ankavia|200x200px|Tetezana mandalo eo ambonin' i Mangoro]] [[Sary:Mangoro - mouth in Indian Ocean.jpg|vignette|I Mangoro any an-dranomasina.|206x206px]] == Toetoetra ara-jeografika == * '''Halavany :''' manodidina ny 300 km * '''Velaran'ny fari-drano :''' 17 175 km² Noho ireo sampan-drano maro mikoriana ao aminy, dia mitazona fikorianan-drano betsaka mandritra ny taona ny reniranon'i Mangoro, ka mahatonga azy ho toerana mety amin'ny fanaovana fitsangatsanganana an-dakana eny amin'ny rano mikoriana<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. == Fiafarany == [[Sary:Carte bassin Mangoro.svg|vignette|nanamboatra ny rafitry ny sary ao amin ' ny lahatsoratra]] Ny renirano Mangoro dia mivarina any amin'ny '''Ranomasimbe Indiana''', eo akaikin'ny tanànan''''Ambodiharina''' (faritra Atsinanana), amin'ny alalan'ny vavaranon-drano manana sakany manodidina ny '''3 km'''<ref name=":0" />. Tamin' ny taona 2012, ny [[Sherritt International Corporation]] dia nikasa ny hampiasa ny renirano Mangoro ho loharanon-drano ho an' ny fantsombe mpitatitra fotaka mitondra akora tsy voadio ho any amin' ny toeram-pitrandrahan' ilay [[Ambatovy (orinasa)|tetikasa Ambatovy]], ka niteraka fanahiana momba ny tontolo iainana izany. == Hydrografia == I Mangoro dia iray amin'ireo renirano lehibe amin'ny morontsiraka atsinanan'i Madagasikara. Mirefy manodidina ny 300 km ny halavany, ary manana fari-drano mirefy 17 175 km². Ny loharanony dia any avaratra atsinanan'Anjozorobe, manodidina ny 1 100 m ambonin'ny haabon'ny ranomasina, ary mivarina any amin'ny Ranomasimbe Indiana, akaikin'Ambodiharina<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. Hita ao amin'ny IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref></nowiki></ref>. [[Sary:Mangoro.jpg|vignette|Tetezana mandalo eo ambon ' I Mangoro]] Ny Onive sy ny Nosivolo no isan'ireo sakeli-drano lehibe indrindra ao aminy. Ny Onive dia miditra ao amin'i Mangoro amin'ny ilany ankavanana, ary manana fari-drano lehibe eo ambonin'ny fihaonany amin'i Mangoro. Ny Nosivolo kosa dia sakeli-drano lehibe hafa, miandoha any atsinanan'i Fandriana, ary mifandray amin'i Mangoro any amin'ny faritra atsinanan'i Madagasikara<ref>.<nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref>. Amin'ny tapany sasany amin'ny làlany, i Mangoro dia mandalo lohasaha tery sy faritra misy riam-be, indrindra rehefa midina mankany amin'ny faritra atsinanana. Izany no mahatonga azy hanana toetry ny fikorianan-drano miovaova, manomboka amin'ny faritra avo ka hatrany amin'ny faritra iva amorontsiraka<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon. https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == Zava-mananaina sy fiarovana == Manana lanja ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, indrindra noho ny fisian'ny renirano Nosivolo, izay sakeli-drano lehibe mifandray aminy. Ny faritra Nosivolo sy ireo sakeli-dranony dia fantatra amin'ny harena voajanahary an-dranomamy, indrindra amin'ny trondro endemika eto Madagasikara<ref><ref>Protected Planet. ''Rivière Nosivolo et affluents''. https://www.protectedplanet.net/555542728</ref> </ref>. Tamin'ny taona 2010, ny renirano Nosivolo sy ny fari-dranony dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Voalaza fa ahitana karazan-trondro endemika 19 ao amin'io faritra io, ka mahatonga azy ho iray amin'ireo toerana manan-danja indrindra amin'ny fiarovana ny zava-mananaina an-dranomamy eto Madagasikara<ref><nowiki><ref>Mongabay. ''Crystal-clear river becomes first in Madagascar to win Ramsar protected status'', 20 Septambra 2010. https://news.mongabay.com/2010/09/crystal-clear-river-becomes-first-in-madagascar-to-wins-ramsar-protected-status/</ref></nowiki></ref>. Anisan'ny karazam-biby voatonona ao amin'ny faritra Nosivolo ny trondro songatana na <nowiki>''</nowiki>Oxylapia polli<nowiki>''</nowiki>, izay trondro endemika sady tandindomin-doza. Ny fahasimban'ny ala sy ny fitombenana fotaka ao anaty rano dia isan'ireo loza mety hanimba ny fonenany voajanahary<ref><nowiki><ref>WWF Madagascar. ''The 21 Ramsar sites of Madagascar'', 4 Febroary 2021. https://www.wwf.mg/en/?2261466/Les-21-sites-Ramsar-de-Madagascar=</ref></nowiki></ref>. == Fampiasana sy fanamby == Noho ny haben'ny fari-dranony sy ny fikorianan'ny rano ao aminy, i Mangoro sy ny sakeli-dranony dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny fambolena, jono, fitaterana eo an-toerana amin'ny faritra sasany, ary mety ho loharano dinihina amin'ny tetikasa mifandray amin'ny rano<ref><nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref></nowiki></ref>. Na izany aza, miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, toy ny fikaohan-tany, fahasimban'ny ala, fitombenana fotaka, ary fanerena avy amin'ny fampiasana ny harena voajanahary. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano sy ny zava-mananaina miankina amin'ny renirano<ref><nowiki><ref>Global Issues / Inter Press Service. ''Madagascar: New Livelihoods to Protect A River's Life'', 25 Novambra 2010. https://www.globalissues.org/news/2010/11/25/7760</ref></nowiki></ref>. == Loharano nanovozan-kevitra == [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Atsinanana]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Analamanga]] hpesjq0by449mk5vgbjm2vag9pnplzq 1145681 1145679 2026-06-29T17:30:03Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145681 wikitext text/x-wiki [[Sary:Carte bassin Mangoro.svg|left|thumb|Faritanin-dranon' i Mangoro|281x281px]] [[Sary:Rijeka mangoro.png|vignette|Sarintany maneho ny faritra ahitana an' i Mangoro]] [[Sary:Rio Mangoro Madagascar 20171114 105724 Richtone(HDR).jpg|vignette|213x213px|Mangoro]] == Toerana misy azy == '''Mangoro''' dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra ao amin'ny morontsiraka atsinanan'i [[Madagasikara]]<ref name=":0">http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>, izay mivarina miantsinanana ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] eo anelanelan' i Salehy ao avaratra sy i [[Ambodiharina]] ao atsimo, sady manana halavana 300 km. Ao avaratra atsinanan' ny kaominina ambanivohitra [[Anjozorobe]],izay miorina eo amoron'ny renirano Mananara, sampan-dranon'i Betsiboka. Eo avaratra atsinanan'ny kaominina kely '''Mandialaza''' (eo amin'ny 14 km eo ho eo) ihany koa no misy ny loharanony<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. [[Faritra Analamanga]] no anombohany, manana haavo 1100 m any ho any. Manompo azy ny renirano [[Onive]] (ao akaikin' i Sandranadra, 200 km miala ny loharano) sy [[Nosivolo]] (130km)<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. Mivarina ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] izy ao amin' ny tanànan' [[Ambodiharina]]. Noho ny fisian' ny renirano maro manompo azy dia tsy mety mihena ambany ny ranon' i Mangoro. Ireto avy ny toerana manakaiky ny fandalovany ao Betamotanoː Ambodiramiavona, Andovolalina, Ampasimadinika, Sakalava, Maromitety II, Sandranandra, Antrandrokomby, Sahampasina, Ambatomaro, Ampasimaneva, Manakana, Antseranambe, Ambohibakoka, Ankarefo, Ambohitraivo, Antanifotsy ary Ambodifano. Eo amin' ny fivarinany any an-dranomasina izy dia iampitan'ny lalam-prenena faha-11. [[Sary:Mangoro.jpg|vignette|ankavia|200x200px|Tetezana mandalo eo ambonin' i Mangoro]] [[Sary:Mangoro - mouth in Indian Ocean.jpg|vignette|I Mangoro any an-dranomasina.|206x206px]] == Toetoetra ara-jeografika == * '''Halavany :''' manodidina ny 300 km * '''Velaran'ny fari-drano :''' 17 175 km² Noho ireo sampan-drano maro mikoriana ao aminy, dia mitazona fikorianan-drano betsaka mandritra ny taona ny reniranon'i Mangoro, ka mahatonga azy ho toerana mety amin'ny fanaovana fitsangatsanganana an-dakana eny amin'ny rano mikoriana<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. == Fiafarany == [[Sary:Carte bassin Mangoro.svg|vignette|Fari-dranon ' i Mangoro]] Ny renirano Mangoro dia mivarina any amin'ny '''Ranomasimbe Indiana''', eo akaikin'ny tanànan''''Ambodiharina''' (faritra Atsinanana), amin'ny alalan'ny vavaranon-drano manana sakany manodidina ny '''3 km'''<ref name=":0" />. Tamin' ny taona 2012, ny [[Sherritt International Corporation]] dia nikasa ny hampiasa ny renirano Mangoro ho loharanon-drano ho an' ny fantsombe mpitatitra fotaka mitondra akora tsy voadio ho any amin' ny toeram-pitrandrahan' ilay [[Ambatovy (orinasa)|tetikasa Ambatovy]], ka niteraka fanahiana momba ny tontolo iainana izany. == Hydrografia == I Mangoro dia iray amin'ireo renirano lehibe amin'ny morontsiraka atsinanan'i Madagasikara. Mirefy manodidina ny 300 km ny halavany, ary manana fari-drano mirefy 17 175 km². Ny loharanony dia any avaratra atsinanan'Anjozorobe, manodidina ny 1 100 m ambonin'ny haabon'ny ranomasina, ary mivarina any amin'ny Ranomasimbe Indiana, akaikin'Ambodiharina<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. Hita ao amin'ny IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref></nowiki></ref>. [[Sary:Mangoro.jpg|vignette|Tetezana mandalo eo ambon ' I Mangoro]] Ny Onive sy ny Nosivolo no isan'ireo sakeli-drano lehibe indrindra ao aminy. Ny Onive dia miditra ao amin'i Mangoro amin'ny ilany ankavanana, ary manana fari-drano lehibe eo ambonin'ny fihaonany amin'i Mangoro. Ny Nosivolo kosa dia sakeli-drano lehibe hafa, miandoha any atsinanan'i Fandriana, ary mifandray amin'i Mangoro any amin'ny faritra atsinanan'i Madagasikara<ref>.<nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref>. Amin'ny tapany sasany amin'ny làlany, i Mangoro dia mandalo lohasaha tery sy faritra misy riam-be, indrindra rehefa midina mankany amin'ny faritra atsinanana. Izany no mahatonga azy hanana toetry ny fikorianan-drano miovaova, manomboka amin'ny faritra avo ka hatrany amin'ny faritra iva amorontsiraka<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon. https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == Zava-mananaina sy fiarovana == Manana lanja ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, indrindra noho ny fisian'ny renirano Nosivolo, izay sakeli-drano lehibe mifandray aminy. Ny faritra Nosivolo sy ireo sakeli-dranony dia fantatra amin'ny harena voajanahary an-dranomamy, indrindra amin'ny trondro endemika eto Madagasikara<ref><ref>Protected Planet. ''Rivière Nosivolo et affluents''. https://www.protectedplanet.net/555542728</ref> </ref>. Tamin'ny taona 2010, ny renirano Nosivolo sy ny fari-dranony dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Voalaza fa ahitana karazan-trondro endemika 19 ao amin'io faritra io, ka mahatonga azy ho iray amin'ireo toerana manan-danja indrindra amin'ny fiarovana ny zava-mananaina an-dranomamy eto Madagasikara<ref><nowiki><ref>Mongabay. ''Crystal-clear river becomes first in Madagascar to win Ramsar protected status'', 20 Septambra 2010. https://news.mongabay.com/2010/09/crystal-clear-river-becomes-first-in-madagascar-to-wins-ramsar-protected-status/</ref></nowiki></ref>. Anisan'ny karazam-biby voatonona ao amin'ny faritra Nosivolo ny trondro songatana na <nowiki>''</nowiki>Oxylapia polli<nowiki>''</nowiki>, izay trondro endemika sady tandindomin-doza. Ny fahasimban'ny ala sy ny fitombenana fotaka ao anaty rano dia isan'ireo loza mety hanimba ny fonenany voajanahary<ref><nowiki><ref>WWF Madagascar. ''The 21 Ramsar sites of Madagascar'', 4 Febroary 2021. https://www.wwf.mg/en/?2261466/Les-21-sites-Ramsar-de-Madagascar=</ref></nowiki></ref>. == Fampiasana sy fanamby == Noho ny haben'ny fari-dranony sy ny fikorianan'ny rano ao aminy, i Mangoro sy ny sakeli-dranony dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny fambolena, jono, fitaterana eo an-toerana amin'ny faritra sasany, ary mety ho loharano dinihina amin'ny tetikasa mifandray amin'ny rano<ref><nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref></nowiki></ref>. Na izany aza, miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, toy ny fikaohan-tany, fahasimban'ny ala, fitombenana fotaka, ary fanerena avy amin'ny fampiasana ny harena voajanahary. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano sy ny zava-mananaina miankina amin'ny renirano<ref><nowiki><ref>Global Issues / Inter Press Service. ''Madagascar: New Livelihoods to Protect A River's Life'', 25 Novambra 2010. https://www.globalissues.org/news/2010/11/25/7760</ref></nowiki></ref>. == Loharano nanovozan-kevitra == [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Atsinanana]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Analamanga]] 94bxnrcpm0gglcrye20dtuwzf7q1c4s 1145682 1145681 2026-06-29T17:31:29Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145682 wikitext text/x-wiki [[Sary:Rijeka mangoro.png|vignette|Sarintany maneho ny faritra ahitana an' i Mangoro]] [[Sary:Rio Mangoro Madagascar 20171114 105724 Richtone(HDR).jpg|vignette|213x213px|Mangoro]] == Toerana misy azy == '''Mangoro''' dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra ao amin'ny morontsiraka atsinanan'i [[Madagasikara]]<ref name=":0">http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>, izay mivarina miantsinanana ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] eo anelanelan' i Salehy ao avaratra sy i [[Ambodiharina]] ao atsimo, sady manana halavana 300 km. Ao avaratra atsinanan' ny kaominina ambanivohitra [[Anjozorobe]],izay miorina eo amoron'ny renirano Mananara, sampan-dranon'i Betsiboka. Eo avaratra atsinanan'ny kaominina kely '''Mandialaza''' (eo amin'ny 14 km eo ho eo) ihany koa no misy ny loharanony<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. [[Faritra Analamanga]] no anombohany, manana haavo 1100 m any ho any. Manompo azy ny renirano [[Onive]] (ao akaikin' i Sandranadra, 200 km miala ny loharano) sy [[Nosivolo]] (130km)<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. Mivarina ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] izy ao amin' ny tanànan' [[Ambodiharina]]. Noho ny fisian' ny renirano maro manompo azy dia tsy mety mihena ambany ny ranon' i Mangoro. Ireto avy ny toerana manakaiky ny fandalovany ao Betamotanoː Ambodiramiavona, Andovolalina, Ampasimadinika, Sakalava, Maromitety II, Sandranandra, Antrandrokomby, Sahampasina, Ambatomaro, Ampasimaneva, Manakana, Antseranambe, Ambohibakoka, Ankarefo, Ambohitraivo, Antanifotsy ary Ambodifano. Eo amin' ny fivarinany any an-dranomasina izy dia iampitan'ny lalam-prenena faha-11. [[Sary:Mangoro.jpg|vignette|ankavia|200x200px|Tetezana mandalo eo ambonin' i Mangoro]] [[Sary:Mangoro - mouth in Indian Ocean.jpg|vignette|I Mangoro any an-dranomasina.|206x206px]] == Toetoetra ara-jeografika == * '''Halavany :''' manodidina ny 300 km * '''Velaran'ny fari-drano :''' 17 175 km² Noho ireo sampan-drano maro mikoriana ao aminy, dia mitazona fikorianan-drano betsaka mandritra ny taona ny reniranon'i Mangoro, ka mahatonga azy ho toerana mety amin'ny fanaovana fitsangatsanganana an-dakana eny amin'ny rano mikoriana<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. == Fiafarany == [[Sary:Carte bassin Mangoro.svg|vignette|Fari-dranon ' i Mangoro]] Ny renirano Mangoro dia mivarina any amin'ny '''Ranomasimbe Indiana''', eo akaikin'ny tanànan''''Ambodiharina''' (faritra Atsinanana), amin'ny alalan'ny vavaranon-drano manana sakany manodidina ny '''3 km'''<ref name=":0" />. Tamin' ny taona 2012, ny [[Sherritt International Corporation]] dia nikasa ny hampiasa ny renirano Mangoro ho loharanon-drano ho an' ny fantsombe mpitatitra fotaka mitondra akora tsy voadio ho any amin' ny toeram-pitrandrahan' ilay [[Ambatovy (orinasa)|tetikasa Ambatovy]], ka niteraka fanahiana momba ny tontolo iainana izany. == Hydrografia == I Mangoro dia iray amin'ireo renirano lehibe amin'ny morontsiraka atsinanan'i Madagasikara. Mirefy manodidina ny 300 km ny halavany, ary manana fari-drano mirefy 17 175 km². Ny loharanony dia any avaratra atsinanan'Anjozorobe, manodidina ny 1 100 m ambonin'ny haabon'ny ranomasina, ary mivarina any amin'ny Ranomasimbe Indiana, akaikin'Ambodiharina<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. Hita ao amin'ny IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref></nowiki></ref>. [[Sary:Mangoro.jpg|vignette|Tetezana mandalo eo ambon ' I Mangoro]] Ny Onive sy ny Nosivolo no isan'ireo sakeli-drano lehibe indrindra ao aminy. Ny Onive dia miditra ao amin'i Mangoro amin'ny ilany ankavanana, ary manana fari-drano lehibe eo ambonin'ny fihaonany amin'i Mangoro. Ny Nosivolo kosa dia sakeli-drano lehibe hafa, miandoha any atsinanan'i Fandriana, ary mifandray amin'i Mangoro any amin'ny faritra atsinanan'i Madagasikara<ref>.<nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref>. Amin'ny tapany sasany amin'ny làlany, i Mangoro dia mandalo lohasaha tery sy faritra misy riam-be, indrindra rehefa midina mankany amin'ny faritra atsinanana. Izany no mahatonga azy hanana toetry ny fikorianan-drano miovaova, manomboka amin'ny faritra avo ka hatrany amin'ny faritra iva amorontsiraka<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon. https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == Zava-mananaina sy fiarovana == Manana lanja ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, indrindra noho ny fisian'ny renirano Nosivolo, izay sakeli-drano lehibe mifandray aminy. Ny faritra Nosivolo sy ireo sakeli-dranony dia fantatra amin'ny harena voajanahary an-dranomamy, indrindra amin'ny trondro endemika eto Madagasikara<ref><ref>Protected Planet. ''Rivière Nosivolo et affluents''. https://www.protectedplanet.net/555542728</ref> </ref>. Tamin'ny taona 2010, ny renirano Nosivolo sy ny fari-dranony dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Voalaza fa ahitana karazan-trondro endemika 19 ao amin'io faritra io, ka mahatonga azy ho iray amin'ireo toerana manan-danja indrindra amin'ny fiarovana ny zava-mananaina an-dranomamy eto Madagasikara<ref><nowiki><ref>Mongabay. ''Crystal-clear river becomes first in Madagascar to win Ramsar protected status'', 20 Septambra 2010. https://news.mongabay.com/2010/09/crystal-clear-river-becomes-first-in-madagascar-to-wins-ramsar-protected-status/</ref></nowiki></ref>. Anisan'ny karazam-biby voatonona ao amin'ny faritra Nosivolo ny trondro songatana na <nowiki>''</nowiki>Oxylapia polli<nowiki>''</nowiki>, izay trondro endemika sady tandindomin-doza. Ny fahasimban'ny ala sy ny fitombenana fotaka ao anaty rano dia isan'ireo loza mety hanimba ny fonenany voajanahary<ref><nowiki><ref>WWF Madagascar. ''The 21 Ramsar sites of Madagascar'', 4 Febroary 2021. https://www.wwf.mg/en/?2261466/Les-21-sites-Ramsar-de-Madagascar=</ref></nowiki></ref>. == Fampiasana sy fanamby == Noho ny haben'ny fari-dranony sy ny fikorianan'ny rano ao aminy, i Mangoro sy ny sakeli-dranony dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny fambolena, jono, fitaterana eo an-toerana amin'ny faritra sasany, ary mety ho loharano dinihina amin'ny tetikasa mifandray amin'ny rano<ref><nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref></nowiki></ref>. Na izany aza, miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, toy ny fikaohan-tany, fahasimban'ny ala, fitombenana fotaka, ary fanerena avy amin'ny fampiasana ny harena voajanahary. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano sy ny zava-mananaina miankina amin'ny renirano<ref><nowiki><ref>Global Issues / Inter Press Service. ''Madagascar: New Livelihoods to Protect A River's Life'', 25 Novambra 2010. https://www.globalissues.org/news/2010/11/25/7760</ref></nowiki></ref>. == Loharano nanovozan-kevitra == [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Atsinanana]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Analamanga]] sjzc1iem7ync5cwp72vj60ka9nytprm 1145683 1145682 2026-06-29T17:34:25Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145683 wikitext text/x-wiki [[Sary:Rijeka mangoro.png|vignette|Sarintany maneho ny faritra ahitana an' i Mangoro] == Toerana misy azy == '''Mangoro''' dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra ao amin'ny morontsiraka atsinanan'i [[Madagasikara]]<ref name=":0">http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>, izay mivarina miantsinanana ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] eo anelanelan' i Salehy ao avaratra sy i [[Ambodiharina]] ao atsimo, sady manana halavana 300 km. Ao avaratra atsinanan' ny kaominina ambanivohitra [[Anjozorobe]],izay miorina eo amoron'ny renirano Mananara, sampan-dranon'i Betsiboka. Eo avaratra atsinanan'ny kaominina kely '''Mandialaza''' (eo amin'ny 14 km eo ho eo) ihany koa no misy ny loharanony<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. [[Faritra Analamanga]] no anombohany, manana haavo 1100 m any ho any. Manompo azy ny renirano [[Onive]] (ao akaikin' i Sandranadra, 200 km miala ny loharano) sy [[Nosivolo]] (130km)<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. Mivarina ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] izy ao amin' ny tanànan' [[Ambodiharina]]. Noho ny fisian' ny renirano maro manompo azy dia tsy mety mihena ambany ny ranon' i Mangoro. Ireto avy ny toerana manakaiky ny fandalovany ao Betamotanoː Ambodiramiavona, Andovolalina, Ampasimadinika, Sakalava, Maromitety II, Sandranandra, Antrandrokomby, Sahampasina, Ambatomaro, Ampasimaneva, Manakana, Antseranambe, Ambohibakoka, Ankarefo, Ambohitraivo, Antanifotsy ary Ambodifano. Eo amin' ny fivarinany any an-dranomasina izy dia iampitan'ny lalam-prenena faha-11. [[Sary:Mangoro.jpg|vignette|ankavia|200x200px|Tetezana mandalo eo ambonin' i Mangoro]] [[Sary:Mangoro - mouth in Indian Ocean.jpg|vignette|I Mangoro any an-dranomasina.|206x206px]] == Toetoetra ara-jeografika == * '''Halavany :''' manodidina ny 300 km * '''Velaran'ny fari-drano :''' 17 175 km² Noho ireo sampan-drano maro mikoriana ao aminy, dia mitazona fikorianan-drano betsaka mandritra ny taona ny reniranon'i Mangoro, ka mahatonga azy ho toerana mety amin'ny fanaovana fitsangatsanganana an-dakana eny amin'ny rano mikoriana<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. == Fiafarany == [[Sary:Carte bassin Mangoro.svg|vignette|Fari-dranon ' i Mangoro]] Ny renirano Mangoro dia mivarina any amin'ny '''Ranomasimbe Indiana''', eo akaikin'ny tanànan''''Ambodiharina''' (faritra Atsinanana), amin'ny alalan'ny vavaranon-drano manana sakany manodidina ny '''3 km'''<ref name=":0" />. Tamin' ny taona 2012, ny [[Sherritt International Corporation]] dia nikasa ny hampiasa ny renirano Mangoro ho loharanon-drano ho an' ny fantsombe mpitatitra fotaka mitondra akora tsy voadio ho any amin' ny toeram-pitrandrahan' ilay [[Ambatovy (orinasa)|tetikasa Ambatovy]], ka niteraka fanahiana momba ny tontolo iainana izany. == Hydrografia == I Mangoro dia iray amin'ireo renirano lehibe amin'ny morontsiraka atsinanan'i Madagasikara. Mirefy manodidina ny 300 km ny halavany, ary manana fari-drano mirefy 17 175 km². Ny loharanony dia any avaratra atsinanan'Anjozorobe, manodidina ny 1 100 m ambonin'ny haabon'ny ranomasina, ary mivarina any amin'ny Ranomasimbe Indiana, akaikin'Ambodiharina<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. Hita ao amin'ny IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref></nowiki></ref>. [[Sary:Mangoro.jpg|vignette|Tetezana mandalo eo ambon ' I Mangoro]] Ny Onive sy ny Nosivolo no isan'ireo sakeli-drano lehibe indrindra ao aminy. Ny Onive dia miditra ao amin'i Mangoro amin'ny ilany ankavanana, ary manana fari-drano lehibe eo ambonin'ny fihaonany amin'i Mangoro. Ny Nosivolo kosa dia sakeli-drano lehibe hafa, miandoha any atsinanan'i Fandriana, ary mifandray amin'i Mangoro any amin'ny faritra atsinanan'i Madagasikara<ref>.<nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref>. Amin'ny tapany sasany amin'ny làlany, i Mangoro dia mandalo lohasaha tery sy faritra misy riam-be, indrindra rehefa midina mankany amin'ny faritra atsinanana. Izany no mahatonga azy hanana toetry ny fikorianan-drano miovaova, manomboka amin'ny faritra avo ka hatrany amin'ny faritra iva amorontsiraka<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon. https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == Zava-mananaina sy fiarovana == Manana lanja ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, indrindra noho ny fisian'ny renirano Nosivolo, izay sakeli-drano lehibe mifandray aminy. Ny faritra Nosivolo sy ireo sakeli-dranony dia fantatra amin'ny harena voajanahary an-dranomamy, indrindra amin'ny trondro endemika eto Madagasikara<ref><ref>Protected Planet. ''Rivière Nosivolo et affluents''. https://www.protectedplanet.net/555542728</ref> </ref>. Tamin'ny taona 2010, ny renirano Nosivolo sy ny fari-dranony dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Voalaza fa ahitana karazan-trondro endemika 19 ao amin'io faritra io, ka mahatonga azy ho iray amin'ireo toerana manan-danja indrindra amin'ny fiarovana ny zava-mananaina an-dranomamy eto Madagasikara<ref><nowiki><ref>Mongabay. ''Crystal-clear river becomes first in Madagascar to win Ramsar protected status'', 20 Septambra 2010. https://news.mongabay.com/2010/09/crystal-clear-river-becomes-first-in-madagascar-to-wins-ramsar-protected-status/</ref></nowiki></ref>. Anisan'ny karazam-biby voatonona ao amin'ny faritra Nosivolo ny trondro songatana na <nowiki>''</nowiki>Oxylapia polli<nowiki>''</nowiki>, izay trondro endemika sady tandindomin-doza. Ny fahasimban'ny ala sy ny fitombenana fotaka ao anaty rano dia isan'ireo loza mety hanimba ny fonenany voajanahary<ref><nowiki><ref>WWF Madagascar. ''The 21 Ramsar sites of Madagascar'', 4 Febroary 2021. https://www.wwf.mg/en/?2261466/Les-21-sites-Ramsar-de-Madagascar=</ref></nowiki></ref>. == Fampiasana sy fanamby == Noho ny haben'ny fari-dranony sy ny fikorianan'ny rano ao aminy, i Mangoro sy ny sakeli-dranony dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny fambolena, jono, fitaterana eo an-toerana amin'ny faritra sasany, ary mety ho loharano dinihina amin'ny tetikasa mifandray amin'ny rano<ref><nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref></nowiki></ref>. Na izany aza, miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, toy ny fikaohan-tany, fahasimban'ny ala, fitombenana fotaka, ary fanerena avy amin'ny fampiasana ny harena voajanahary. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano sy ny zava-mananaina miankina amin'ny renirano<ref><nowiki><ref>Global Issues / Inter Press Service. ''Madagascar: New Livelihoods to Protect A River's Life'', 25 Novambra 2010. https://www.globalissues.org/news/2010/11/25/7760</ref></nowiki></ref>. == Loharano nanovozan-kevitra == [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Atsinanana]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Analamanga]] 09fhhy4vx29luzsecy6uw723lfzszwe 1145684 1145683 2026-06-29T17:38:31Z Gaël RALANTONIRINA 35834 nampiditra sary 1145684 wikitext text/x-wiki == Toerana misy azy == [[Sary:Madagascar - Alaotra-Mangoro - 2024.svg|vignette]] '''Mangoro''' dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra ao amin'ny morontsiraka atsinanan'i [[Madagasikara]]<ref name=":0">http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>, izay mivarina miantsinanana ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] eo anelanelan' i Salehy ao avaratra sy i [[Ambodiharina]] ao atsimo, sady manana halavana 300 km. Ao avaratra atsinanan' ny kaominina ambanivohitra [[Anjozorobe]],izay miorina eo amoron'ny renirano Mananara, sampan-dranon'i Betsiboka. Eo avaratra atsinanan'ny kaominina kely '''Mandialaza''' (eo amin'ny 14 km eo ho eo) ihany koa no misy ny loharanony<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. [[Faritra Analamanga]] no anombohany, manana haavo 1100 m any ho any. Manompo azy ny renirano [[Onive]] (ao akaikin' i Sandranadra, 200 km miala ny loharano) sy [[Nosivolo]] (130km)<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. Mivarina ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] izy ao amin' ny tanànan' [[Ambodiharina]]. Noho ny fisian' ny renirano maro manompo azy dia tsy mety mihena ambany ny ranon' i Mangoro. Ireto avy ny toerana manakaiky ny fandalovany ao Betamotanoː Ambodiramiavona, Andovolalina, Ampasimadinika, Sakalava, Maromitety II, Sandranandra, Antrandrokomby, Sahampasina, Ambatomaro, Ampasimaneva, Manakana, Antseranambe, Ambohibakoka, Ankarefo, Ambohitraivo, Antanifotsy ary Ambodifano. Eo amin' ny fivarinany any an-dranomasina izy dia iampitan'ny lalam-prenena faha-11. [[Sary:Mangoro.jpg|vignette|ankavia|200x200px|Tetezana mandalo eo ambonin' i Mangoro]] [[Sary:Mangoro - mouth in Indian Ocean.jpg|vignette|I Mangoro any an-dranomasina.|206x206px]] == Toetoetra ara-jeografika == * '''Halavany :''' manodidina ny 300 km * '''Velaran'ny fari-drano :''' 17 175 km² Noho ireo sampan-drano maro mikoriana ao aminy, dia mitazona fikorianan-drano betsaka mandritra ny taona ny reniranon'i Mangoro, ka mahatonga azy ho toerana mety amin'ny fanaovana fitsangatsanganana an-dakana eny amin'ny rano mikoriana<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. == Fiafarany == [[Sary:Carte bassin Mangoro.svg|vignette|Fari-dranon ' i Mangoro]] Ny renirano Mangoro dia mivarina any amin'ny '''Ranomasimbe Indiana''', eo akaikin'ny tanànan''''Ambodiharina''' (faritra Atsinanana), amin'ny alalan'ny vavaranon-drano manana sakany manodidina ny '''3 km'''<ref name=":0" />. Tamin' ny taona 2012, ny [[Sherritt International Corporation]] dia nikasa ny hampiasa ny renirano Mangoro ho loharanon-drano ho an' ny fantsombe mpitatitra fotaka mitondra akora tsy voadio ho any amin' ny toeram-pitrandrahan' ilay [[Ambatovy (orinasa)|tetikasa Ambatovy]], ka niteraka fanahiana momba ny tontolo iainana izany. == Hydrografia == I Mangoro dia iray amin'ireo renirano lehibe amin'ny morontsiraka atsinanan'i Madagasikara. Mirefy manodidina ny 300 km ny halavany, ary manana fari-drano mirefy 17 175 km². Ny loharanony dia any avaratra atsinanan'Anjozorobe, manodidina ny 1 100 m ambonin'ny haabon'ny ranomasina, ary mivarina any amin'ny Ranomasimbe Indiana, akaikin'Ambodiharina<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. Hita ao amin'ny IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref></nowiki></ref>. [[Sary:Mangoro.jpg|vignette|Tetezana mandalo eo ambon ' I Mangoro]] Ny Onive sy ny Nosivolo no isan'ireo sakeli-drano lehibe indrindra ao aminy. Ny Onive dia miditra ao amin'i Mangoro amin'ny ilany ankavanana, ary manana fari-drano lehibe eo ambonin'ny fihaonany amin'i Mangoro. Ny Nosivolo kosa dia sakeli-drano lehibe hafa, miandoha any atsinanan'i Fandriana, ary mifandray amin'i Mangoro any amin'ny faritra atsinanan'i Madagasikara<ref>.<nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref>. Amin'ny tapany sasany amin'ny làlany, i Mangoro dia mandalo lohasaha tery sy faritra misy riam-be, indrindra rehefa midina mankany amin'ny faritra atsinanana. Izany no mahatonga azy hanana toetry ny fikorianan-drano miovaova, manomboka amin'ny faritra avo ka hatrany amin'ny faritra iva amorontsiraka<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon. https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == Zava-mananaina sy fiarovana == Manana lanja ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, indrindra noho ny fisian'ny renirano Nosivolo, izay sakeli-drano lehibe mifandray aminy. Ny faritra Nosivolo sy ireo sakeli-dranony dia fantatra amin'ny harena voajanahary an-dranomamy, indrindra amin'ny trondro endemika eto Madagasikara<ref><ref>Protected Planet. ''Rivière Nosivolo et affluents''. https://www.protectedplanet.net/555542728</ref> </ref>. Tamin'ny taona 2010, ny renirano Nosivolo sy ny fari-dranony dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Voalaza fa ahitana karazan-trondro endemika 19 ao amin'io faritra io, ka mahatonga azy ho iray amin'ireo toerana manan-danja indrindra amin'ny fiarovana ny zava-mananaina an-dranomamy eto Madagasikara<ref><nowiki><ref>Mongabay. ''Crystal-clear river becomes first in Madagascar to win Ramsar protected status'', 20 Septambra 2010. https://news.mongabay.com/2010/09/crystal-clear-river-becomes-first-in-madagascar-to-wins-ramsar-protected-status/</ref></nowiki></ref>. Anisan'ny karazam-biby voatonona ao amin'ny faritra Nosivolo ny trondro songatana na <nowiki>''</nowiki>Oxylapia polli<nowiki>''</nowiki>, izay trondro endemika sady tandindomin-doza. Ny fahasimban'ny ala sy ny fitombenana fotaka ao anaty rano dia isan'ireo loza mety hanimba ny fonenany voajanahary<ref><nowiki><ref>WWF Madagascar. ''The 21 Ramsar sites of Madagascar'', 4 Febroary 2021. https://www.wwf.mg/en/?2261466/Les-21-sites-Ramsar-de-Madagascar=</ref></nowiki></ref>. == Fampiasana sy fanamby == Noho ny haben'ny fari-dranony sy ny fikorianan'ny rano ao aminy, i Mangoro sy ny sakeli-dranony dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny fambolena, jono, fitaterana eo an-toerana amin'ny faritra sasany, ary mety ho loharano dinihina amin'ny tetikasa mifandray amin'ny rano<ref><nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref></nowiki></ref>. Na izany aza, miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, toy ny fikaohan-tany, fahasimban'ny ala, fitombenana fotaka, ary fanerena avy amin'ny fampiasana ny harena voajanahary. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano sy ny zava-mananaina miankina amin'ny renirano<ref><nowiki><ref>Global Issues / Inter Press Service. ''Madagascar: New Livelihoods to Protect A River's Life'', 25 Novambra 2010. https://www.globalissues.org/news/2010/11/25/7760</ref></nowiki></ref>. == Loharano nanovozan-kevitra == [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Atsinanana]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Analamanga]] dctals13717ojvwk66ekrtpwtlk0jgm 1145685 1145684 2026-06-29T17:40:00Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145685 wikitext text/x-wiki == Toerana misy azy == [[Sary:Madagascar - Alaotra-Mangoro - 2024.svg|vignette]] '''Mangoro''' dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra ao amin'ny morontsiraka atsinanan'i [[Madagasikara]]<ref name=":0">http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>, izay mivarina miantsinanana ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] eo anelanelan' i Salehy ao avaratra sy i [[Ambodiharina]] ao atsimo, sady manana halavana 300 km. Ao avaratra atsinanan' ny kaominina ambanivohitra [[Anjozorobe]],izay miorina eo amoron'ny renirano Mananara, sampan-dranon'i Betsiboka. Eo avaratra atsinanan'ny kaominina kely '''Mandialaza''' (eo amin'ny 14 km eo ho eo) ihany koa no misy ny loharanony<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. [[Faritra Analamanga]] no anombohany, manana haavo 1100 m any ho any. Manompo azy ny renirano [[Onive]] (ao akaikin' i Sandranadra, 200 km miala ny loharano) sy [[Nosivolo]] (130km)<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. Mivarina ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] izy ao amin' ny tanànan' [[Ambodiharina]]. Noho ny fisian' ny renirano maro manompo azy dia tsy mety mihena ambany ny ranon' i Mangoro. Ireto avy ny toerana manakaiky ny fandalovany ao Betamotanoː Ambodiramiavona, Andovolalina, Ampasimadinika, Sakalava, Maromitety II, Sandranandra, Antrandrokomby, Sahampasina, Ambatomaro, Ampasimaneva, Manakana, Antseranambe, Ambohibakoka, Ankarefo, Ambohitraivo, Antanifotsy ary Ambodifano. Eo amin' ny fivarinany any an-dranomasina izy dia iampitan'ny lalam-prenena faha-11. [[Sary:Mangoro - mouth in Indian Ocean.jpg|vignette|I Mangoro any an-dranomasina.|206x206px]] == Toetoetra ara-jeografika == * '''Halavany :''' manodidina ny 300 km * '''Velaran'ny fari-drano :''' 17 175 km² Noho ireo sampan-drano maro mikoriana ao aminy, dia mitazona fikorianan-drano betsaka mandritra ny taona ny reniranon'i Mangoro, ka mahatonga azy ho toerana mety amin'ny fanaovana fitsangatsanganana an-dakana eny amin'ny rano mikoriana<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. == Fiafarany == [[Sary:Carte bassin Mangoro.svg|vignette|Fari-dranon ' i Mangoro]] Ny renirano Mangoro dia mivarina any amin'ny '''Ranomasimbe Indiana''', eo akaikin'ny tanànan''''Ambodiharina''' (faritra Atsinanana), amin'ny alalan'ny vavaranon-drano manana sakany manodidina ny '''3 km'''<ref name=":0" />. Tamin' ny taona 2012, ny [[Sherritt International Corporation]] dia nikasa ny hampiasa ny renirano Mangoro ho loharanon-drano ho an' ny fantsombe mpitatitra fotaka mitondra akora tsy voadio ho any amin' ny toeram-pitrandrahan' ilay [[Ambatovy (orinasa)|tetikasa Ambatovy]], ka niteraka fanahiana momba ny tontolo iainana izany. == Hydrografia == I Mangoro dia iray amin'ireo renirano lehibe amin'ny morontsiraka atsinanan'i Madagasikara. Mirefy manodidina ny 300 km ny halavany, ary manana fari-drano mirefy 17 175 km². Ny loharanony dia any avaratra atsinanan'Anjozorobe, manodidina ny 1 100 m ambonin'ny haabon'ny ranomasina, ary mivarina any amin'ny Ranomasimbe Indiana, akaikin'Ambodiharina<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. Hita ao amin'ny IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref></nowiki></ref>. [[Sary:Mangoro.jpg|vignette|Tetezana mandalo eo ambon ' I Mangoro]] Ny Onive sy ny Nosivolo no isan'ireo sakeli-drano lehibe indrindra ao aminy. Ny Onive dia miditra ao amin'i Mangoro amin'ny ilany ankavanana, ary manana fari-drano lehibe eo ambonin'ny fihaonany amin'i Mangoro. Ny Nosivolo kosa dia sakeli-drano lehibe hafa, miandoha any atsinanan'i Fandriana, ary mifandray amin'i Mangoro any amin'ny faritra atsinanan'i Madagasikara<ref>.<nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref>. Amin'ny tapany sasany amin'ny làlany, i Mangoro dia mandalo lohasaha tery sy faritra misy riam-be, indrindra rehefa midina mankany amin'ny faritra atsinanana. Izany no mahatonga azy hanana toetry ny fikorianan-drano miovaova, manomboka amin'ny faritra avo ka hatrany amin'ny faritra iva amorontsiraka<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon. https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == Zava-mananaina sy fiarovana == Manana lanja ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, indrindra noho ny fisian'ny renirano Nosivolo, izay sakeli-drano lehibe mifandray aminy. Ny faritra Nosivolo sy ireo sakeli-dranony dia fantatra amin'ny harena voajanahary an-dranomamy, indrindra amin'ny trondro endemika eto Madagasikara<ref><ref>Protected Planet. ''Rivière Nosivolo et affluents''. https://www.protectedplanet.net/555542728</ref> </ref>. Tamin'ny taona 2010, ny renirano Nosivolo sy ny fari-dranony dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Voalaza fa ahitana karazan-trondro endemika 19 ao amin'io faritra io, ka mahatonga azy ho iray amin'ireo toerana manan-danja indrindra amin'ny fiarovana ny zava-mananaina an-dranomamy eto Madagasikara<ref><nowiki><ref>Mongabay. ''Crystal-clear river becomes first in Madagascar to win Ramsar protected status'', 20 Septambra 2010. https://news.mongabay.com/2010/09/crystal-clear-river-becomes-first-in-madagascar-to-wins-ramsar-protected-status/</ref></nowiki></ref>. Anisan'ny karazam-biby voatonona ao amin'ny faritra Nosivolo ny trondro songatana na <nowiki>''</nowiki>Oxylapia polli<nowiki>''</nowiki>, izay trondro endemika sady tandindomin-doza. Ny fahasimban'ny ala sy ny fitombenana fotaka ao anaty rano dia isan'ireo loza mety hanimba ny fonenany voajanahary<ref><nowiki><ref>WWF Madagascar. ''The 21 Ramsar sites of Madagascar'', 4 Febroary 2021. https://www.wwf.mg/en/?2261466/Les-21-sites-Ramsar-de-Madagascar=</ref></nowiki></ref>. == Fampiasana sy fanamby == Noho ny haben'ny fari-dranony sy ny fikorianan'ny rano ao aminy, i Mangoro sy ny sakeli-dranony dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny fambolena, jono, fitaterana eo an-toerana amin'ny faritra sasany, ary mety ho loharano dinihina amin'ny tetikasa mifandray amin'ny rano<ref><nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref></nowiki></ref>. Na izany aza, miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, toy ny fikaohan-tany, fahasimban'ny ala, fitombenana fotaka, ary fanerena avy amin'ny fampiasana ny harena voajanahary. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano sy ny zava-mananaina miankina amin'ny renirano<ref><nowiki><ref>Global Issues / Inter Press Service. ''Madagascar: New Livelihoods to Protect A River's Life'', 25 Novambra 2010. https://www.globalissues.org/news/2010/11/25/7760</ref></nowiki></ref>. == Loharano nanovozan-kevitra == [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Atsinanana]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Analamanga]] h7xd1q2xyidc3qbzax0i8q53ykgw00d 1145686 1145685 2026-06-29T17:43:30Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145686 wikitext text/x-wiki Mangoro dia iray amin ' ireo renirano lehibe eto Madagasikara ,izay hita any aminn' ny morontsiraka antsinana ary manana ny mampiavaka azy manokana == Toerana misy azy == [[Sary:Madagascar - Alaotra-Mangoro - 2024.svg|vignette]] '''Mangoro''' dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra ao amin'ny morontsiraka atsinanan'i [[Madagasikara]]<ref name=":0">http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>, izay mivarina miantsinanana ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] eo anelanelan' i Salehy ao avaratra sy i [[Ambodiharina]] ao atsimo, sady manana halavana 300 km. Ao avaratra atsinanan' ny kaominina ambanivohitra [[Anjozorobe]],izay miorina eo amoron'ny renirano Mananara, sampan-dranon'i Betsiboka. Eo avaratra atsinanan'ny kaominina kely '''Mandialaza''' (eo amin'ny 14 km eo ho eo) ihany koa no misy ny loharanony<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. [[Faritra Analamanga]] no anombohany, manana haavo 1100 m any ho any. Manompo azy ny renirano [[Onive]] (ao akaikin' i Sandranadra, 200 km miala ny loharano) sy [[Nosivolo]] (130km)<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. Mivarina ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] izy ao amin' ny tanànan' [[Ambodiharina]]. Noho ny fisian' ny renirano maro manompo azy dia tsy mety mihena ambany ny ranon' i Mangoro. Ireto avy ny toerana manakaiky ny fandalovany ao Betamotanoː Ambodiramiavona, Andovolalina, Ampasimadinika, Sakalava, Maromitety II, Sandranandra, Antrandrokomby, Sahampasina, Ambatomaro, Ampasimaneva, Manakana, Antseranambe, Ambohibakoka, Ankarefo, Ambohitraivo, Antanifotsy ary Ambodifano. Eo amin' ny fivarinany any an-dranomasina izy dia iampitan'ny lalam-prenena faha-11. [[Sary:Mangoro - mouth in Indian Ocean.jpg|vignette|I Mangoro any an-dranomasina.|206x206px]] == Toetoetra ara-jeografika == * '''Halavany :''' manodidina ny 300 km * '''Velaran'ny fari-drano :''' 17 175 km² Noho ireo sampan-drano maro mikoriana ao aminy, dia mitazona fikorianan-drano betsaka mandritra ny taona ny reniranon'i Mangoro, ka mahatonga azy ho toerana mety amin'ny fanaovana fitsangatsanganana an-dakana eny amin'ny rano mikoriana<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. == Fiafarany == [[Sary:Carte bassin Mangoro.svg|vignette|Fari-dranon ' i Mangoro]] Ny renirano Mangoro dia mivarina any amin'ny '''Ranomasimbe Indiana''', eo akaikin'ny tanànan''''Ambodiharina''' (faritra Atsinanana), amin'ny alalan'ny vavaranon-drano manana sakany manodidina ny '''3 km'''<ref name=":0" />. Tamin' ny taona 2012, ny [[Sherritt International Corporation]] dia nikasa ny hampiasa ny renirano Mangoro ho loharanon-drano ho an' ny fantsombe mpitatitra fotaka mitondra akora tsy voadio ho any amin' ny toeram-pitrandrahan' ilay [[Ambatovy (orinasa)|tetikasa Ambatovy]], ka niteraka fanahiana momba ny tontolo iainana izany. == Hydrografia == I Mangoro dia iray amin'ireo renirano lehibe amin'ny morontsiraka atsinanan'i Madagasikara. Mirefy manodidina ny 300 km ny halavany, ary manana fari-drano mirefy 17 175 km². Ny loharanony dia any avaratra atsinanan'Anjozorobe, manodidina ny 1 100 m ambonin'ny haabon'ny ranomasina, ary mivarina any amin'ny Ranomasimbe Indiana, akaikin'Ambodiharina<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. Hita ao amin'ny IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref></nowiki></ref>. [[Sary:Mangoro.jpg|vignette|Tetezana mandalo eo ambon ' I Mangoro]] Ny Onive sy ny Nosivolo no isan'ireo sakeli-drano lehibe indrindra ao aminy. Ny Onive dia miditra ao amin'i Mangoro amin'ny ilany ankavanana, ary manana fari-drano lehibe eo ambonin'ny fihaonany amin'i Mangoro. Ny Nosivolo kosa dia sakeli-drano lehibe hafa, miandoha any atsinanan'i Fandriana, ary mifandray amin'i Mangoro any amin'ny faritra atsinanan'i Madagasikara<ref>.<nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref>. Amin'ny tapany sasany amin'ny làlany, i Mangoro dia mandalo lohasaha tery sy faritra misy riam-be, indrindra rehefa midina mankany amin'ny faritra atsinanana. Izany no mahatonga azy hanana toetry ny fikorianan-drano miovaova, manomboka amin'ny faritra avo ka hatrany amin'ny faritra iva amorontsiraka<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon. https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == Zava-mananaina sy fiarovana == Manana lanja ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, indrindra noho ny fisian'ny renirano Nosivolo, izay sakeli-drano lehibe mifandray aminy. Ny faritra Nosivolo sy ireo sakeli-dranony dia fantatra amin'ny harena voajanahary an-dranomamy, indrindra amin'ny trondro endemika eto Madagasikara<ref><ref>Protected Planet. ''Rivière Nosivolo et affluents''. https://www.protectedplanet.net/555542728</ref> </ref>. Tamin'ny taona 2010, ny renirano Nosivolo sy ny fari-dranony dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Voalaza fa ahitana karazan-trondro endemika 19 ao amin'io faritra io, ka mahatonga azy ho iray amin'ireo toerana manan-danja indrindra amin'ny fiarovana ny zava-mananaina an-dranomamy eto Madagasikara<ref><nowiki><ref>Mongabay. ''Crystal-clear river becomes first in Madagascar to win Ramsar protected status'', 20 Septambra 2010. https://news.mongabay.com/2010/09/crystal-clear-river-becomes-first-in-madagascar-to-wins-ramsar-protected-status/</ref></nowiki></ref>. Anisan'ny karazam-biby voatonona ao amin'ny faritra Nosivolo ny trondro songatana na <nowiki>''</nowiki>Oxylapia polli<nowiki>''</nowiki>, izay trondro endemika sady tandindomin-doza. Ny fahasimban'ny ala sy ny fitombenana fotaka ao anaty rano dia isan'ireo loza mety hanimba ny fonenany voajanahary<ref><nowiki><ref>WWF Madagascar. ''The 21 Ramsar sites of Madagascar'', 4 Febroary 2021. https://www.wwf.mg/en/?2261466/Les-21-sites-Ramsar-de-Madagascar=</ref></nowiki></ref>. == Fampiasana sy fanamby == Noho ny haben'ny fari-dranony sy ny fikorianan'ny rano ao aminy, i Mangoro sy ny sakeli-dranony dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny fambolena, jono, fitaterana eo an-toerana amin'ny faritra sasany, ary mety ho loharano dinihina amin'ny tetikasa mifandray amin'ny rano<ref><nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref></nowiki></ref>. Na izany aza, miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, toy ny fikaohan-tany, fahasimban'ny ala, fitombenana fotaka, ary fanerena avy amin'ny fampiasana ny harena voajanahary. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano sy ny zava-mananaina miankina amin'ny renirano<ref><nowiki><ref>Global Issues / Inter Press Service. ''Madagascar: New Livelihoods to Protect A River's Life'', 25 Novambra 2010. https://www.globalissues.org/news/2010/11/25/7760</ref></nowiki></ref>. == Loharano nanovozan-kevitra == [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Atsinanana]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Analamanga]] oy0dlr188z9dkjqodmqtuw8in2b79qs 1145689 1145686 2026-06-29T17:47:43Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145689 wikitext text/x-wiki Mangoro dia iray amin ' ireo renirano lehibe eto Madagasikara ,izay hita any aminn' ny morontsiraka antsinana ary manana ny mampiavaka azy manokana == Toerana misy azy == [[Sary:Madagascar - Alaotra-Mangoro - 2024.svg|vignette]] '''Mangoro''' dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra ao amin'ny morontsiraka atsinanan'i [[Madagasikara]]<ref name=":0">http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>, izay mivarina miantsinanana ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] eo anelanelan' i Salehy ao avaratra sy i [[Ambodiharina]] ao atsimo, sady manana halavana 300 km. Ao avaratra atsinanan' ny kaominina ambanivohitra [[Anjozorobe]],izay miorina eo amoron'ny renirano Mananara, sampan-dranon'i Betsiboka ;eo avaratra atsinanan'ny kaominina kely '''Mandialaza''' (eo amin'ny 14 km eo ho eo) ihany koa no misy ny loharanony<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. [[Faritra Analamanga]] no anombohany, manana haavo 1100 m any ho any. Manompo azy ny renirano [[Onive]] (ao akaikin' i Sandranadra, 200 km miala ny loharano) sy [[Nosivolo]] (130km)<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. Mivarina ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] izy ao amin' ny tanànan' [[Ambodiharina]]. Noho ny fisian' ny renirano maro manompo azy dia tsy mety mihena ambany ny ranon' i Mangoro. Ireto avy ny toerana manakaiky ny fandalovany ao Betamotanoː Ambodiramiavona, Andovolalina, Ampasimadinika, Sakalava, Maromitety II, Sandranandra, Antrandrokomby, Sahampasina, Ambatomaro, Ampasimaneva, Manakana, Antseranambe, Ambohibakoka, Ankarefo, Ambohitraivo, Antanifotsy ary Ambodifano. Eo amin' ny fivarinany any an-dranomasina izy dia iampitan'ny lalam-prenena faha-11. [[Sary:Mangoro - mouth in Indian Ocean.jpg|vignette|I Mangoro any an-dranomasina.|206x206px]] == Toetoetra ara-jeografika == * '''Halavany :''' manodidina ny 300 km * '''Velaran'ny fari-drano :''' 17 175 km² Noho ireo sampan-drano maro mikoriana ao aminy, dia mitazona fikorianan-drano betsaka mandritra ny taona ny reniranon'i Mangoro, ka mahatonga azy ho toerana mety amin'ny fanaovana fitsangatsanganana an-dakana eny amin'ny rano mikoriana<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. == Fiafarany == [[Sary:Carte bassin Mangoro.svg|vignette|Fari-dranon ' i Mangoro]] Ny renirano Mangoro dia mivarina any amin'ny '''Ranomasimbe Indiana''', eo akaikin'ny tanànan''''Ambodiharina''' (faritra Atsinanana), amin'ny alalan'ny vavaranon-drano manana sakany manodidina ny '''3 km'''<ref name=":0" />. Tamin' ny taona 2012, ny [[Sherritt International Corporation]] dia nikasa ny hampiasa ny renirano Mangoro ho loharanon-drano ho an' ny fantsombe mpitatitra fotaka mitondra akora tsy voadio ho any amin' ny toeram-pitrandrahan' ilay [[Ambatovy (orinasa)|tetikasa Ambatovy]], ka niteraka fanahiana momba ny tontolo iainana izany. == Hydrografia == I Mangoro dia iray amin'ireo renirano lehibe amin'ny morontsiraka atsinanan'i Madagasikara. Mirefy manodidina ny 300 km ny halavany, ary manana fari-drano mirefy 17 175 km². Ny loharanony dia any avaratra atsinanan'Anjozorobe, manodidina ny 1 100 m ambonin'ny haabon'ny ranomasina, ary mivarina any amin'ny Ranomasimbe Indiana, akaikin'Ambodiharina<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. Hita ao amin'ny IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref></nowiki></ref>. [[Sary:Mangoro.jpg|vignette|Tetezana mandalo eo ambon ' I Mangoro]] Ny Onive sy ny Nosivolo no isan'ireo sakeli-drano lehibe indrindra ao aminy. Ny Onive dia miditra ao amin'i Mangoro amin'ny ilany ankavanana, ary manana fari-drano lehibe eo ambonin'ny fihaonany amin'i Mangoro. Ny Nosivolo kosa dia sakeli-drano lehibe hafa, miandoha any atsinanan'i Fandriana, ary mifandray amin'i Mangoro any amin'ny faritra atsinanan'i Madagasikara<ref>.<nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref>. Amin'ny tapany sasany amin'ny làlany, i Mangoro dia mandalo lohasaha tery sy faritra misy riam-be, indrindra rehefa midina mankany amin'ny faritra atsinanana. Izany no mahatonga azy hanana toetry ny fikorianan-drano miovaova, manomboka amin'ny faritra avo ka hatrany amin'ny faritra iva amorontsiraka<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon. https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == Zava-mananaina sy fiarovana == Manana lanja ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, indrindra noho ny fisian'ny renirano Nosivolo, izay sakeli-drano lehibe mifandray aminy. Ny faritra Nosivolo sy ireo sakeli-dranony dia fantatra amin'ny harena voajanahary an-dranomamy, indrindra amin'ny trondro endemika eto Madagasikara<ref><ref>Protected Planet. ''Rivière Nosivolo et affluents''. https://www.protectedplanet.net/555542728</ref> </ref>. Tamin'ny taona 2010, ny renirano Nosivolo sy ny fari-dranony dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Voalaza fa ahitana karazan-trondro endemika 19 ao amin'io faritra io, ka mahatonga azy ho iray amin'ireo toerana manan-danja indrindra amin'ny fiarovana ny zava-mananaina an-dranomamy eto Madagasikara<ref><nowiki><ref>Mongabay. ''Crystal-clear river becomes first in Madagascar to win Ramsar protected status'', 20 Septambra 2010. https://news.mongabay.com/2010/09/crystal-clear-river-becomes-first-in-madagascar-to-wins-ramsar-protected-status/</ref></nowiki></ref>. Anisan'ny karazam-biby voatonona ao amin'ny faritra Nosivolo ny trondro songatana na <nowiki>''</nowiki>Oxylapia polli<nowiki>''</nowiki>, izay trondro endemika sady tandindomin-doza. Ny fahasimban'ny ala sy ny fitombenana fotaka ao anaty rano dia isan'ireo loza mety hanimba ny fonenany voajanahary<ref><nowiki><ref>WWF Madagascar. ''The 21 Ramsar sites of Madagascar'', 4 Febroary 2021. https://www.wwf.mg/en/?2261466/Les-21-sites-Ramsar-de-Madagascar=</ref></nowiki></ref>. == Fampiasana sy fanamby == Noho ny haben'ny fari-dranony sy ny fikorianan'ny rano ao aminy, i Mangoro sy ny sakeli-dranony dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny fambolena, jono, fitaterana eo an-toerana amin'ny faritra sasany, ary mety ho loharano dinihina amin'ny tetikasa mifandray amin'ny rano<ref><nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref></nowiki></ref>. Na izany aza, miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, toy ny fikaohan-tany, fahasimban'ny ala, fitombenana fotaka, ary fanerena avy amin'ny fampiasana ny harena voajanahary. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano sy ny zava-mananaina miankina amin'ny renirano<ref><nowiki><ref>Global Issues / Inter Press Service. ''Madagascar: New Livelihoods to Protect A River's Life'', 25 Novambra 2010. https://www.globalissues.org/news/2010/11/25/7760</ref></nowiki></ref>. == Loharano nanovozan-kevitra == [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Atsinanana]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Analamanga]] hv4k9j3mbk0ll6t3803syexuru0uflf 1145690 1145689 2026-06-29T17:49:08Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145690 wikitext text/x-wiki Mangoro dia iray amin ' ireo renirano lehibe eto Madagasikara ,izay hita any aminn' ny morontsiraka antsinana ary manana ny mampiavaka azy manokana == Toerana misy azy == [[Sary:Madagascar - Alaotra-Mangoro - 2024.svg|vignette]] '''Mangoro''' dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra ao amin'ny morontsiraka atsinanan'i [[Madagasikara]]<ref name=":0">http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>, izay mivarina miantsinanana ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] eo anelanelan' i Salehy ao avaratra sy i [[Ambodiharina]] ao atsimo, sady manana halavana 300 km. Ao avaratra atsinanan' ny kaominina ambanivohitra [[Anjozorobe]],izay miorina eo amoron'ny renirano Mananara, sampan-dranon'i Betsiboka ;eo avaratra atsinanan'ny kaominina '''Mandialaza''' (eo amin'ny 14 km eo ho eo) koa no misy ny loharanony<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. [[Faritra Analamanga]] no anombohany, manana haavo 1100 m any ho any. Manompo azy ny renirano [[Onive]] (ao akaikin' i Sandranadra, 200 km miala ny loharano) sy [[Nosivolo]] (130km)<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. Mivarina ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] izy ao amin' ny tanànan' [[Ambodiharina]]. Noho ny fisian' ny renirano maro manompo azy dia tsy mety mihena ambany ny ranon' i Mangoro. Ireto avy ny toerana manakaiky ny fandalovany ao Betamotanoː Ambodiramiavona, Andovolalina, Ampasimadinika, Sakalava, Maromitety II, Sandranandra, Antrandrokomby, Sahampasina, Ambatomaro, Ampasimaneva, Manakana, Antseranambe, Ambohibakoka, Ankarefo, Ambohitraivo, Antanifotsy ary Ambodifano. Eo amin' ny fivarinany any an-dranomasina izy dia iampitan'ny lalam-prenena faha-11. [[Sary:Mangoro - mouth in Indian Ocean.jpg|vignette|I Mangoro any an-dranomasina.|206x206px]] == Toetoetra ara-jeografika == * '''Halavany :''' manodidina ny 300 km * '''Velaran'ny fari-drano :''' 17 175 km² Noho ireo sampan-drano maro mikoriana ao aminy, dia mitazona fikorianan-drano betsaka mandritra ny taona ny reniranon'i Mangoro, ka mahatonga azy ho toerana mety amin'ny fanaovana fitsangatsanganana an-dakana eny amin'ny rano mikoriana<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. == Fiafarany == [[Sary:Carte bassin Mangoro.svg|vignette|Fari-dranon ' i Mangoro]] Ny renirano Mangoro dia mivarina any amin'ny '''Ranomasimbe Indiana''', eo akaikin'ny tanànan''''Ambodiharina''' (faritra Atsinanana), amin'ny alalan'ny vavaranon-drano manana sakany manodidina ny '''3 km'''<ref name=":0" />. Tamin' ny taona 2012, ny [[Sherritt International Corporation]] dia nikasa ny hampiasa ny renirano Mangoro ho loharanon-drano ho an' ny fantsombe mpitatitra fotaka mitondra akora tsy voadio ho any amin' ny toeram-pitrandrahan' ilay [[Ambatovy (orinasa)|tetikasa Ambatovy]], ka niteraka fanahiana momba ny tontolo iainana izany. == Hydrografia == I Mangoro dia iray amin'ireo renirano lehibe amin'ny morontsiraka atsinanan'i Madagasikara. Mirefy manodidina ny 300 km ny halavany, ary manana fari-drano mirefy 17 175 km². Ny loharanony dia any avaratra atsinanan'Anjozorobe, manodidina ny 1 100 m ambonin'ny haabon'ny ranomasina, ary mivarina any amin'ny Ranomasimbe Indiana, akaikin'Ambodiharina<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. Hita ao amin'ny IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref></nowiki></ref>. [[Sary:Mangoro.jpg|vignette|Tetezana mandalo eo ambon ' I Mangoro]] Ny Onive sy ny Nosivolo no isan'ireo sakeli-drano lehibe indrindra ao aminy. Ny Onive dia miditra ao amin'i Mangoro amin'ny ilany ankavanana, ary manana fari-drano lehibe eo ambonin'ny fihaonany amin'i Mangoro. Ny Nosivolo kosa dia sakeli-drano lehibe hafa, miandoha any atsinanan'i Fandriana, ary mifandray amin'i Mangoro any amin'ny faritra atsinanan'i Madagasikara<ref>.<nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref>. Amin'ny tapany sasany amin'ny làlany, i Mangoro dia mandalo lohasaha tery sy faritra misy riam-be, indrindra rehefa midina mankany amin'ny faritra atsinanana. Izany no mahatonga azy hanana toetry ny fikorianan-drano miovaova, manomboka amin'ny faritra avo ka hatrany amin'ny faritra iva amorontsiraka<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon. https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == Zava-mananaina sy fiarovana == Manana lanja ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, indrindra noho ny fisian'ny renirano Nosivolo, izay sakeli-drano lehibe mifandray aminy. Ny faritra Nosivolo sy ireo sakeli-dranony dia fantatra amin'ny harena voajanahary an-dranomamy, indrindra amin'ny trondro endemika eto Madagasikara<ref><ref>Protected Planet. ''Rivière Nosivolo et affluents''. https://www.protectedplanet.net/555542728</ref> </ref>. Tamin'ny taona 2010, ny renirano Nosivolo sy ny fari-dranony dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Voalaza fa ahitana karazan-trondro endemika 19 ao amin'io faritra io, ka mahatonga azy ho iray amin'ireo toerana manan-danja indrindra amin'ny fiarovana ny zava-mananaina an-dranomamy eto Madagasikara<ref><nowiki><ref>Mongabay. ''Crystal-clear river becomes first in Madagascar to win Ramsar protected status'', 20 Septambra 2010. https://news.mongabay.com/2010/09/crystal-clear-river-becomes-first-in-madagascar-to-wins-ramsar-protected-status/</ref></nowiki></ref>. Anisan'ny karazam-biby voatonona ao amin'ny faritra Nosivolo ny trondro songatana na <nowiki>''</nowiki>Oxylapia polli<nowiki>''</nowiki>, izay trondro endemika sady tandindomin-doza. Ny fahasimban'ny ala sy ny fitombenana fotaka ao anaty rano dia isan'ireo loza mety hanimba ny fonenany voajanahary<ref><nowiki><ref>WWF Madagascar. ''The 21 Ramsar sites of Madagascar'', 4 Febroary 2021. https://www.wwf.mg/en/?2261466/Les-21-sites-Ramsar-de-Madagascar=</ref></nowiki></ref>. == Fampiasana sy fanamby == Noho ny haben'ny fari-dranony sy ny fikorianan'ny rano ao aminy, i Mangoro sy ny sakeli-dranony dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny fambolena, jono, fitaterana eo an-toerana amin'ny faritra sasany, ary mety ho loharano dinihina amin'ny tetikasa mifandray amin'ny rano<ref><nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref></nowiki></ref>. Na izany aza, miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, toy ny fikaohan-tany, fahasimban'ny ala, fitombenana fotaka, ary fanerena avy amin'ny fampiasana ny harena voajanahary. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano sy ny zava-mananaina miankina amin'ny renirano<ref><nowiki><ref>Global Issues / Inter Press Service. ''Madagascar: New Livelihoods to Protect A River's Life'', 25 Novambra 2010. https://www.globalissues.org/news/2010/11/25/7760</ref></nowiki></ref>. == Loharano nanovozan-kevitra == [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Atsinanana]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Analamanga]] 8017lhti63fk3aeaqy48dzkpnf95jko 1145693 1145690 2026-06-29T17:50:16Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145693 wikitext text/x-wiki Mangoro dia iray amin ' ireo renirano lehibe eto Madagasikara ,izay hita any aminn' ny morontsiraka antsinana ary manana ny mampiavaka azy manokana == Toerana misy azy == [[Sary:Madagascar - Alaotra-Mangoro - 2024.svg|vignette]] '''Mangoro''' dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra ao amin'ny morontsiraka atsinanan'i [[Madagasikara]]<ref name=":0">http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>, izay mivarina miantsinanana ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] eo anelanelan' i Salehy ao avaratra sy i [[Ambodiharina]] ao atsimo, sady manana halavana 300 km. Ao avaratra atsinanan' ny kaominina ambanivohitra [[Anjozorobe]],izay miorina eo amoron'ny renirano Mananara, sampan-dranon'i Betsiboka ;eo avaratra atsinanan'ny kaominina '''Mandialaza''' (eo amin'ny 14 km eo ho eo) koa no misy ny loharanony<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. [[Faritra Analamanga]] no anombohany, manana haavo 1100 m any ho any. Mamatsy azy ny renirano [[Onive]] (ao akaikin' i Sandranadra, 200 km miala ny loharano) sy [[Nosivolo]] (130km)<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. Mivarina ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] izy ao amin' ny tanànan' [[Ambodiharina]]. Noho ny fisian' ny renirano maro mamatsy azy dia tsy mety mihena ambany ny ranon' i Mangoro. Ireto avy ny toerana manakaiky ny fandalovany ao Betamotanoː Ambodiramiavona, Andovolalina, Ampasimadinika, Sakalava, Maromitety II, Sandranandra, Antrandrokomby, Sahampasina, Ambatomaro, Ampasimaneva, Manakana, Antseranambe, Ambohibakoka, Ankarefo, Ambohitraivo, Antanifotsy ary Ambodifano. Eo amin' ny fivarinany any an-dranomasina izy dia iampitan'ny lalam-prenena faha-11. [[Sary:Mangoro - mouth in Indian Ocean.jpg|vignette|I Mangoro any an-dranomasina.|206x206px]] == Toetoetra ara-jeografika == * '''Halavany :''' manodidina ny 300 km * '''Velaran'ny fari-drano :''' 17 175 km² Noho ireo sampan-drano maro mikoriana ao aminy, dia mitazona fikorianan-drano betsaka mandritra ny taona ny reniranon'i Mangoro, ka mahatonga azy ho toerana mety amin'ny fanaovana fitsangatsanganana an-dakana eny amin'ny rano mikoriana<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. == Fiafarany == [[Sary:Carte bassin Mangoro.svg|vignette|Fari-dranon ' i Mangoro]] Ny renirano Mangoro dia mivarina any amin'ny '''Ranomasimbe Indiana''', eo akaikin'ny tanànan''''Ambodiharina''' (faritra Atsinanana), amin'ny alalan'ny vavaranon-drano manana sakany manodidina ny '''3 km'''<ref name=":0" />. Tamin' ny taona 2012, ny [[Sherritt International Corporation]] dia nikasa ny hampiasa ny renirano Mangoro ho loharanon-drano ho an' ny fantsombe mpitatitra fotaka mitondra akora tsy voadio ho any amin' ny toeram-pitrandrahan' ilay [[Ambatovy (orinasa)|tetikasa Ambatovy]], ka niteraka fanahiana momba ny tontolo iainana izany. == Hydrografia == I Mangoro dia iray amin'ireo renirano lehibe amin'ny morontsiraka atsinanan'i Madagasikara. Mirefy manodidina ny 300 km ny halavany, ary manana fari-drano mirefy 17 175 km². Ny loharanony dia any avaratra atsinanan'Anjozorobe, manodidina ny 1 100 m ambonin'ny haabon'ny ranomasina, ary mivarina any amin'ny Ranomasimbe Indiana, akaikin'Ambodiharina<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. Hita ao amin'ny IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref></nowiki></ref>. [[Sary:Mangoro.jpg|vignette|Tetezana mandalo eo ambon ' I Mangoro]] Ny Onive sy ny Nosivolo no isan'ireo sakeli-drano lehibe indrindra ao aminy. Ny Onive dia miditra ao amin'i Mangoro amin'ny ilany ankavanana, ary manana fari-drano lehibe eo ambonin'ny fihaonany amin'i Mangoro. Ny Nosivolo kosa dia sakeli-drano lehibe hafa, miandoha any atsinanan'i Fandriana, ary mifandray amin'i Mangoro any amin'ny faritra atsinanan'i Madagasikara<ref>.<nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref>. Amin'ny tapany sasany amin'ny làlany, i Mangoro dia mandalo lohasaha tery sy faritra misy riam-be, indrindra rehefa midina mankany amin'ny faritra atsinanana. Izany no mahatonga azy hanana toetry ny fikorianan-drano miovaova, manomboka amin'ny faritra avo ka hatrany amin'ny faritra iva amorontsiraka<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon. https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == Zava-mananaina sy fiarovana == Manana lanja ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, indrindra noho ny fisian'ny renirano Nosivolo, izay sakeli-drano lehibe mifandray aminy. Ny faritra Nosivolo sy ireo sakeli-dranony dia fantatra amin'ny harena voajanahary an-dranomamy, indrindra amin'ny trondro endemika eto Madagasikara<ref><ref>Protected Planet. ''Rivière Nosivolo et affluents''. https://www.protectedplanet.net/555542728</ref> </ref>. Tamin'ny taona 2010, ny renirano Nosivolo sy ny fari-dranony dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Voalaza fa ahitana karazan-trondro endemika 19 ao amin'io faritra io, ka mahatonga azy ho iray amin'ireo toerana manan-danja indrindra amin'ny fiarovana ny zava-mananaina an-dranomamy eto Madagasikara<ref><nowiki><ref>Mongabay. ''Crystal-clear river becomes first in Madagascar to win Ramsar protected status'', 20 Septambra 2010. https://news.mongabay.com/2010/09/crystal-clear-river-becomes-first-in-madagascar-to-wins-ramsar-protected-status/</ref></nowiki></ref>. Anisan'ny karazam-biby voatonona ao amin'ny faritra Nosivolo ny trondro songatana na <nowiki>''</nowiki>Oxylapia polli<nowiki>''</nowiki>, izay trondro endemika sady tandindomin-doza. Ny fahasimban'ny ala sy ny fitombenana fotaka ao anaty rano dia isan'ireo loza mety hanimba ny fonenany voajanahary<ref><nowiki><ref>WWF Madagascar. ''The 21 Ramsar sites of Madagascar'', 4 Febroary 2021. https://www.wwf.mg/en/?2261466/Les-21-sites-Ramsar-de-Madagascar=</ref></nowiki></ref>. == Fampiasana sy fanamby == Noho ny haben'ny fari-dranony sy ny fikorianan'ny rano ao aminy, i Mangoro sy ny sakeli-dranony dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny fambolena, jono, fitaterana eo an-toerana amin'ny faritra sasany, ary mety ho loharano dinihina amin'ny tetikasa mifandray amin'ny rano<ref><nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref></nowiki></ref>. Na izany aza, miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, toy ny fikaohan-tany, fahasimban'ny ala, fitombenana fotaka, ary fanerena avy amin'ny fampiasana ny harena voajanahary. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano sy ny zava-mananaina miankina amin'ny renirano<ref><nowiki><ref>Global Issues / Inter Press Service. ''Madagascar: New Livelihoods to Protect A River's Life'', 25 Novambra 2010. https://www.globalissues.org/news/2010/11/25/7760</ref></nowiki></ref>. == Loharano nanovozan-kevitra == [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Atsinanana]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Analamanga]] flu3ir7ri3ljn94legqd3bck2zuuoga 1145694 1145693 2026-06-29T17:52:18Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145694 wikitext text/x-wiki Mangoro dia iray amin ' ireo renirano lehibe eto Madagasikara ,izay hita any aminn' ny morontsiraka antsinana ary manana ny mampiavaka azy manokana == Toerana misy azy == [[Sary:Madagascar - Alaotra-Mangoro - 2024.svg|vignette]] '''Mangoro''' dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra ao amin'ny morontsiraka atsinanan'i [[Madagasikara]]<ref name=":0">http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>, izay mivarina miantsinanana ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] eo anelanelan' i Salehy ao avaratra sy i [[Ambodiharina]] ao atsimo, sady manana halavana 300 km. Ao avaratra atsinanan' ny kaominina ambanivohitra [[Anjozorobe]],izay miorina eo amoron'ny renirano Mananara, sampan-dranon'i Betsiboka ;eo avaratra atsinanan'ny kaominina '''Mandialaza''' (eo amin'ny 14 km eo ho eo) koa no misy ny loharanony<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. [[Faritra Analamanga]] no anombohany, manana haavo 1100 m any ho any. Mamatsy azy ny renirano [[Onive]] (ao akaikin' i Sandranadra, 200 km miala ny loharano) sy [[Nosivolo]] (130km)<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. Mivarina ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] izy ao amin' ny tanànan' [[Ambodiharina]]. Noho ny fisian' ny renirano maro mamatsy azy dia tsy mety mihena ambany ny ranon' i Mangoro. Ireto avy ny toerana manakaiky ny fandalovany ao Betamotanoː Ambodiramiavona, Andovolalina, Ampasimadinika, Sakalava, Maromitety II, Sandranandra, Antrandrokomby, Sahampasina, Ambatomaro, Ampasimaneva, Manakana, Antseranambe, Ambohibakoka, Ankarefo, Ambohitraivo, Antanifotsy ary Ambodifano. Eo amin' ny fivarinany any an-dranomasina izy dia iampitan'ny lalam-prenena faha-11. [[Sary:Mangoro - mouth in Indian Ocean.jpg|vignette|I Mangoro any an-dranomasina.|206x206px]] == Toetoetra ara-jeografika == * '''Halavany :''' manodidina ny 300 km * '''Velaran'ny fari-drano :''' 17 175 km² Noho ireo sampan-drano maro mikoriana ao aminy, dia mitazona fikorianan-drano betsaka mandritra ny taona ny reniranon'i Mangoro, ka mahatonga azy ho toerana mety amin'ny fanaovana fitsangatsanganana an-dakana eny amin'ny rano mikoriana<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. == Fiafarany == [[Sary:Carte bassin Mangoro.svg|vignette|Fari-dranon ' i Mangoro]] Ny renirano Mangoro dia mivarina any amin'ny '''Ranomasimbe Indiana''', eo akaikin'ny tanànan''''Ambodiharina''' (faritra Atsinanana), amin'ny alalan'ny vavarano manana sakany manodidina ny '''3 km'''<ref name=":0" />. Tamin' ny taona 2012, ny [[Sherritt International Corporation]] dia nikasa ny hampiasa ny renirano Mangoro ho loharanon-drano ho an' ny fantsombe mpitatitra fotaka mitondra akora tsy voadio ho any amin' ny toeram-pitrandrahan' ilay [[Ambatovy (orinasa)|tetikasa Ambatovy]], ka niteraka fanahiana momba ny tontolo iainana izany. == Hydrografia == I Mangoro dia iray amin'ireo renirano lehibe amin'ny morontsiraka atsinanan'i Madagasikara. Mirefy manodidina ny 300 km ny halavany, ary manana fari-drano mirefy 17 175 km². Ny loharanony dia any avaratra atsinanan'Anjozorobe, manodidina ny 1 100 m ambonin'ny haabon'ny ranomasina, ary mivarina any amin'ny Ranomasimbe Indiana, akaikin'Ambodiharina<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. Hita ao amin'ny IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref></nowiki></ref>. [[Sary:Mangoro.jpg|vignette|Tetezana mandalo eo ambon ' I Mangoro]] Ny Onive sy ny Nosivolo no isan'ireo sakeli-drano lehibe indrindra ao aminy. Ny Onive dia miditra ao amin'i Mangoro amin'ny ilany ankavanana, ary manana fari-drano lehibe eo ambonin'ny fihaonany amin'i Mangoro. Ny Nosivolo kosa dia sakeli-drano lehibe hafa, miandoha any atsinanan'i Fandriana, ary mifandray amin'i Mangoro any amin'ny faritra atsinanan'i Madagasikara<ref>.<nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref>. Amin'ny tapany sasany amin'ny làlany, i Mangoro dia mandalo lohasaha tery sy faritra misy riam-be, indrindra rehefa midina mankany amin'ny faritra atsinanana. Izany no mahatonga azy hanana toetry ny fikorianan-drano miovaova, manomboka amin'ny faritra avo ka hatrany amin'ny faritra iva amorontsiraka<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon. https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == Zava-mananaina sy fiarovana == Manana lanja ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, indrindra noho ny fisian'ny renirano Nosivolo, izay sakeli-drano lehibe mifandray aminy. Ny faritra Nosivolo sy ireo sakeli-dranony dia fantatra amin'ny harena voajanahary an-dranomamy, indrindra amin'ny trondro endemika eto Madagasikara<ref><ref>Protected Planet. ''Rivière Nosivolo et affluents''. https://www.protectedplanet.net/555542728</ref> </ref>. Tamin'ny taona 2010, ny renirano Nosivolo sy ny fari-dranony dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Voalaza fa ahitana karazan-trondro endemika 19 ao amin'io faritra io, ka mahatonga azy ho iray amin'ireo toerana manan-danja indrindra amin'ny fiarovana ny zava-mananaina an-dranomamy eto Madagasikara<ref><nowiki><ref>Mongabay. ''Crystal-clear river becomes first in Madagascar to win Ramsar protected status'', 20 Septambra 2010. https://news.mongabay.com/2010/09/crystal-clear-river-becomes-first-in-madagascar-to-wins-ramsar-protected-status/</ref></nowiki></ref>. Anisan'ny karazam-biby voatonona ao amin'ny faritra Nosivolo ny trondro songatana na <nowiki>''</nowiki>Oxylapia polli<nowiki>''</nowiki>, izay trondro endemika sady tandindomin-doza. Ny fahasimban'ny ala sy ny fitombenana fotaka ao anaty rano dia isan'ireo loza mety hanimba ny fonenany voajanahary<ref><nowiki><ref>WWF Madagascar. ''The 21 Ramsar sites of Madagascar'', 4 Febroary 2021. https://www.wwf.mg/en/?2261466/Les-21-sites-Ramsar-de-Madagascar=</ref></nowiki></ref>. == Fampiasana sy fanamby == Noho ny haben'ny fari-dranony sy ny fikorianan'ny rano ao aminy, i Mangoro sy ny sakeli-dranony dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny fambolena, jono, fitaterana eo an-toerana amin'ny faritra sasany, ary mety ho loharano dinihina amin'ny tetikasa mifandray amin'ny rano<ref><nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref></nowiki></ref>. Na izany aza, miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, toy ny fikaohan-tany, fahasimban'ny ala, fitombenana fotaka, ary fanerena avy amin'ny fampiasana ny harena voajanahary. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano sy ny zava-mananaina miankina amin'ny renirano<ref><nowiki><ref>Global Issues / Inter Press Service. ''Madagascar: New Livelihoods to Protect A River's Life'', 25 Novambra 2010. https://www.globalissues.org/news/2010/11/25/7760</ref></nowiki></ref>. == Loharano nanovozan-kevitra == [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Atsinanana]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Analamanga]] ngbezsjnr3rq8w2d2pvh5440st3m9rv 1145696 1145694 2026-06-29T17:55:31Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145696 wikitext text/x-wiki Mangoro dia iray amin ' ireo renirano lehibe eto Madagasikara ,izay hita any aminn' ny morontsiraka antsinana ary manana ny mampiavaka azy manokana == Toerana misy azy == [[Sary:Madagascar - Alaotra-Mangoro - 2024.svg|vignette]] '''Mangoro''' dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra ao amin'ny morontsiraka atsinanan'i [[Madagasikara]]<ref name=":0">http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>, izay mivarina miantsinanana ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] eo anelanelan' i Salehy ao avaratra sy i [[Ambodiharina]] ao atsimo, sady manana halavana 300 km. Ao avaratra atsinanan' ny kaominina ambanivohitra [[Anjozorobe]],izay miorina eo amoron'ny renirano Mananara, sampan-dranon'i Betsiboka ;eo avaratra atsinanan'ny kaominina '''Mandialaza''' (eo amin'ny 14 km eo ho eo) koa no misy ny loharanony<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. [[Faritra Analamanga]] no anombohany, manana haavo 1100 m any ho any. Mamatsy azy ny renirano [[Onive]] (ao akaikin' i Sandranadra, 200 km miala ny loharano) sy [[Nosivolo]] (130km)<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. Mivarina ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] izy ao amin' ny tanànan' [[Ambodiharina]]. Noho ny fisian' ny renirano maro mamatsy azy dia tsy mety mihena ambany ny ranon' i Mangoro. Ireto avy ny toerana manakaiky ny fandalovany ao Betamotanoː Ambodiramiavona, Andovolalina, Ampasimadinika, Sakalava, Maromitety II, Sandranandra, Antrandrokomby, Sahampasina, Ambatomaro, Ampasimaneva, Manakana, Antseranambe, Ambohibakoka, Ankarefo, Ambohitraivo, Antanifotsy ary Ambodifano. Eo amin' ny fivarinany any an-dranomasina izy dia iampitan'ny lalam-prenena faha-11. [[Sary:Mangoro - mouth in Indian Ocean.jpg|vignette|I Mangoro any an-dranomasina.|206x206px]] == Toetoetra ara-jeografika == * '''Halavany :''' manodidina ny 300 km * '''Velaran'ny fari-drano :''' 17 175 km² Noho ireo sampan-drano maro mikoriana ao aminy, dia mitazona fikorianan-drano betsaka mandritra ny taona ny reniranon'i Mangoro, ka mahatonga azy ho toerana mety amin'ny fanaovana fitsangatsanganana an-dakana eny amin'ny rano mikoriana<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. == Fiafarany == [[Sary:Carte bassin Mangoro.svg|vignette|Fari-dranon ' i Mangoro]] Ny renirano Mangoro dia mivarina any amin'ny '''Ranomasimbe Indiana''', eo akaikin'ny tanànan''''Ambodiharina''' (faritra Atsinanana), amin'ny alalan'ny vavarano manana sakany manodidina ny '''3 km'''<ref name=":0" />. Tamin' ny taona 2012, ny [[Sherritt International Corporation]] dia nikasa ny hampiasa ny renirano Mangoro ho loharanon-drano ho an' ny fantsombe mpitatitra fotaka mitondra akora tsy voadio ho any amin' ny toeram-pitrandrahan' ilay [[Ambatovy (orinasa)|tetikasa Ambatovy]], ka niteraka fanahiana momba ny tontolo iainana izany. == Ny fizotrany == I Mangoro dia iray amin'ireo renirano lehibe amin'ny morontsiraka atsinanan'i Madagasikara. Mirefy manodidina ny 300 km ny halavany, ary manana fari-drano mirefy 17 175 km². Ny loharanony dia any avaratra atsinanan'Anjozorobe, manodidina ny 1 100 m ambonin'ny haabon'ny ranomasina, ary mivarina any amin'ny Ranomasimbe Indiana, akaikin'Ambodiharina<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. Hita ao amin'ny IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref></nowiki></ref>. [[Sary:Mangoro.jpg|vignette|Tetezana mandalo eo ambon ' I Mangoro]] Ny Onive sy ny Nosivolo no isan'ireo sakeli-drano lehibe indrindra ao aminy. Ny Onive dia miditra ao amin'i Mangoro amin'ny ilany ankavanana, ary manana fari-drano lehibe eo ambonin'ny fihaonany amin'i Mangoro. Ny Nosivolo kosa dia sakeli-drano lehibe hafa, miandoha any atsinanan'i Fandriana, ary mifandray amin'i Mangoro any amin'ny faritra atsinanan'i Madagasikara<ref>.<nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref>. Amin'ny tapany sasany amin'ny làlany, i Mangoro dia mandalo lohasaha tery sy faritra misy riam-be, indrindra rehefa midina mankany amin'ny faritra atsinanana. Izany no mahatonga azy hanana toetry ny fikorianan-drano miovaova, manomboka amin'ny faritra avo ka hatrany amin'ny faritra iva amorontsiraka<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon. https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == Zava-mananaina sy fiarovana == Manana lanja ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, indrindra noho ny fisian'ny renirano Nosivolo, izay sakeli-drano lehibe mifandray aminy. Ny faritra Nosivolo sy ireo sakeli-dranony dia fantatra amin'ny harena voajanahary an-dranomamy, indrindra amin'ny trondro endemika eto Madagasikara<ref><ref>Protected Planet. ''Rivière Nosivolo et affluents''. https://www.protectedplanet.net/555542728</ref> </ref>. Tamin'ny taona 2010, ny renirano Nosivolo sy ny fari-dranony dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Voalaza fa ahitana karazan-trondro endemika 19 ao amin'io faritra io, ka mahatonga azy ho iray amin'ireo toerana manan-danja indrindra amin'ny fiarovana ny zava-mananaina an-dranomamy eto Madagasikara<ref><nowiki><ref>Mongabay. ''Crystal-clear river becomes first in Madagascar to win Ramsar protected status'', 20 Septambra 2010. https://news.mongabay.com/2010/09/crystal-clear-river-becomes-first-in-madagascar-to-wins-ramsar-protected-status/</ref></nowiki></ref>. Anisan'ny karazam-biby voatonona ao amin'ny faritra Nosivolo ny trondro songatana na <nowiki>''</nowiki>Oxylapia polli<nowiki>''</nowiki>, izay trondro endemika sady tandindomin-doza. Ny fahasimban'ny ala sy ny fitombenana fotaka ao anaty rano dia isan'ireo loza mety hanimba ny fonenany voajanahary<ref><nowiki><ref>WWF Madagascar. ''The 21 Ramsar sites of Madagascar'', 4 Febroary 2021. https://www.wwf.mg/en/?2261466/Les-21-sites-Ramsar-de-Madagascar=</ref></nowiki></ref>. == Fampiasana sy fanamby == Noho ny haben'ny fari-dranony sy ny fikorianan'ny rano ao aminy, i Mangoro sy ny sakeli-dranony dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny fambolena, jono, fitaterana eo an-toerana amin'ny faritra sasany, ary mety ho loharano dinihina amin'ny tetikasa mifandray amin'ny rano<ref><nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref></nowiki></ref>. Na izany aza, miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, toy ny fikaohan-tany, fahasimban'ny ala, fitombenana fotaka, ary fanerena avy amin'ny fampiasana ny harena voajanahary. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano sy ny zava-mananaina miankina amin'ny renirano<ref><nowiki><ref>Global Issues / Inter Press Service. ''Madagascar: New Livelihoods to Protect A River's Life'', 25 Novambra 2010. https://www.globalissues.org/news/2010/11/25/7760</ref></nowiki></ref>. == Loharano nanovozan-kevitra == [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Atsinanana]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Analamanga]] 7gt2ip9wdp1jy3efnq2yq6xvh01zmc3 1145697 1145696 2026-06-29T17:58:52Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145697 wikitext text/x-wiki Mangoro dia iray amin ' ireo renirano lehibe eto Madagasikara ,izay hita any aminn' ny morontsiraka antsinana ary manana ny mampiavaka azy manokana == Toerana misy azy == [[Sary:Madagascar - Alaotra-Mangoro - 2024.svg|vignette]] '''Mangoro''' dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra ao amin'ny morontsiraka atsinanan'i [[Madagasikara]]<ref name=":0">http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>, izay mivarina miantsinanana ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] eo anelanelan' i Salehy ao avaratra sy i [[Ambodiharina]] ao atsimo, sady manana halavana 300 km. Ao avaratra atsinanan' ny kaominina ambanivohitra [[Anjozorobe]],izay miorina eo amoron'ny renirano Mananara, sampan-dranon'i Betsiboka ;eo avaratra atsinanan'ny kaominina '''Mandialaza''' (eo amin'ny 14 km eo ho eo) koa no misy ny loharanony<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. [[Faritra Analamanga]] no anombohany, manana haavo 1100 m any ho any. Mamatsy azy ny renirano [[Onive]] (ao akaikin' i Sandranadra, 200 km miala ny loharano) sy [[Nosivolo]] (130km)<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. Mivarina ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] izy ao amin' ny tanànan' [[Ambodiharina]]. Noho ny fisian' ny renirano maro mamatsy azy dia tsy mety mihena ambany ny ranon' i Mangoro. Ireto avy ny toerana manakaiky ny fandalovany ao Betamotanoː Ambodiramiavona, Andovolalina, Ampasimadinika, Sakalava, Maromitety II, Sandranandra, Antrandrokomby, Sahampasina, Ambatomaro, Ampasimaneva, Manakana, Antseranambe, Ambohibakoka, Ankarefo, Ambohitraivo, Antanifotsy ary Ambodifano. Eo amin' ny fivarinany any an-dranomasina izy dia iampitan'ny lalam-prenena faha-11. [[Sary:Mangoro - mouth in Indian Ocean.jpg|vignette|I Mangoro any an-dranomasina.|206x206px]] == Toetoetra ara-jeografika == * '''Halavany :''' manodidina ny 300 km * '''Velaran'ny fari-drano :''' 17 175 km² Noho ireo sampan-drano maro mikoriana ao aminy, dia mitazona fikorianan-drano betsaka mandritra ny taona ny reniranon'i Mangoro, ka mahatonga azy ho toerana mety amin'ny fanaovana fitsangatsanganana an-dakana eny amin'ny rano mikoriana<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. == Fiafarany == [[Sary:Carte bassin Mangoro.svg|vignette|Fari-dranon ' i Mangoro]] Ny renirano Mangoro dia mivarina any amin'ny '''Ranomasimbe Indiana''', eo akaikin'ny tanànan''''Ambodiharina''' (faritra Atsinanana), amin'ny alalan'ny vavarano manana sakany manodidina ny '''3 km'''<ref name=":0" />. Tamin' ny taona 2012, ny [[Sherritt International Corporation]] dia nikasa ny hampiasa ny renirano Mangoro ho loharanon-drano ho an' ny fantsombe mpitatitra fotaka mitondra akora tsy voadio ho any amin' ny toeram-pitrandrahan' ilay [[Ambatovy (orinasa)|tetikasa Ambatovy]], ka niteraka fanahiana momba ny tontolo iainana izany. == Ny fizotrany == I Mangoro dia iray amin'ireo renirano lehibe amin'ny morontsiraka atsinanan'i Madagasikara. Mirefy manodidina ny 300 km ny halavany, ary manana fari-drano mirefy 17 175 km². Ny loharanony dia any avaratra atsinanan'Anjozorobe, manodidina ny 1 100 m ambonin'ny haavon'ny ranomasina, ary mivarina any amin'ny Ranomasimbe Indiana, akaikin'Ambodiharina<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. Hita ao amin'ny IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref> [[Sary:Mangoro.jpg|vignette|Tetezana mandalo eo ambon ' I Mangoro]] Ny Onive sy ny Nosivolo no isan'ireo sakeli-drano lehibe indrindra ao aminy. Ny Onive dia miditra ao amin'i Mangoro amin'ny ilany ankavanana, ary manana fari-drano lehibe eo ambonin'ny fihaonany amin'i Mangoro. Ny Nosivolo kosa dia sakeli-drano lehibe hafa, miandoha any atsinanan'i Fandriana, ary mifandray amin'i Mangoro any amin'ny faritra atsinanan'i Madagasikara<ref>.<nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref>. Amin'ny tapany kosa ny làlany, dia mandalo lohasaha tery sy faritra misy riam-be, indrindra rehefa midina mankany amin'ny faritra atsinanana. Izany no mahatonga azy hanana toetry ny fikorianan-drano miovaova, manomboka amin'ny faritra avo ka hatrany amin'ny faritra iva amorontsiraka<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon. https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == Zava-mananaina sy fiarovana == Manana lanja ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, indrindra noho ny fisian'ny renirano Nosivolo, izay sakeli-drano lehibe mifandray aminy. Ny faritra Nosivolo sy ireo sakeli-dranony dia fantatra amin'ny harena voajanahary an-dranomamy, indrindra amin'ny trondro endemika eto Madagasikara<ref><ref>Protected Planet. ''Rivière Nosivolo et affluents''. https://www.protectedplanet.net/555542728</ref> </ref>. Tamin'ny taona 2010, ny renirano Nosivolo sy ny fari-dranony dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Voalaza fa ahitana karazan-trondro endemika 19 ao amin'io faritra io, ka mahatonga azy ho iray amin'ireo toerana manan-danja indrindra amin'ny fiarovana ny zava-mananaina an-dranomamy eto Madagasikara<ref><nowiki><ref>Mongabay. ''Crystal-clear river becomes first in Madagascar to win Ramsar protected status'', 20 Septambra 2010. https://news.mongabay.com/2010/09/crystal-clear-river-becomes-first-in-madagascar-to-wins-ramsar-protected-status/</ref></nowiki></ref>. Anisan'ny karazam-biby voatonona ao amin'ny faritra Nosivolo ny trondro songatana na <nowiki>''</nowiki>Oxylapia polli<nowiki>''</nowiki>, izay trondro endemika sady tandindomin-doza. Ny fahasimban'ny ala sy ny fitombenana fotaka ao anaty rano dia isan'ireo loza mety hanimba ny fonenany voajanahary<ref><nowiki><ref>WWF Madagascar. ''The 21 Ramsar sites of Madagascar'', 4 Febroary 2021. https://www.wwf.mg/en/?2261466/Les-21-sites-Ramsar-de-Madagascar=</ref></nowiki></ref>. == Fampiasana sy fanamby == Noho ny haben'ny fari-dranony sy ny fikorianan'ny rano ao aminy, i Mangoro sy ny sakeli-dranony dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny fambolena, jono, fitaterana eo an-toerana amin'ny faritra sasany, ary mety ho loharano dinihina amin'ny tetikasa mifandray amin'ny rano<ref><nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref></nowiki></ref>. Na izany aza, miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, toy ny fikaohan-tany, fahasimban'ny ala, fitombenana fotaka, ary fanerena avy amin'ny fampiasana ny harena voajanahary. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano sy ny zava-mananaina miankina amin'ny renirano<ref><nowiki><ref>Global Issues / Inter Press Service. ''Madagascar: New Livelihoods to Protect A River's Life'', 25 Novambra 2010. https://www.globalissues.org/news/2010/11/25/7760</ref></nowiki></ref>. == Loharano nanovozan-kevitra == [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Atsinanana]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Analamanga]] n6lac41k2ix7r3s65hl0bub03aqzqak 1145698 1145697 2026-06-29T18:01:57Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145698 wikitext text/x-wiki Mangoro dia iray amin ' ireo renirano lehibe eto Madagasikara ,izay hita any aminn' ny morontsiraka antsinana ary manana ny mampiavaka azy manokana == Toerana misy azy == [[Sary:Madagascar - Alaotra-Mangoro - 2024.svg|vignette]] '''Mangoro''' dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra ao amin'ny morontsiraka atsinanan'i [[Madagasikara]]<ref name=":0">http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>, izay mivarina miantsinanana ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] eo anelanelan' i Salehy ao avaratra sy i [[Ambodiharina]] ao atsimo, sady manana halavana 300 km. Ao avaratra atsinanan' ny kaominina ambanivohitra [[Anjozorobe]],izay miorina eo amoron'ny renirano Mananara, sampan-dranon'i Betsiboka ;eo avaratra atsinanan'ny kaominina '''Mandialaza''' (eo amin'ny 14 km eo ho eo) koa no misy ny loharanony<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. [[Faritra Analamanga]] no anombohany, manana haavo 1100 m any ho any. Mamatsy azy ny renirano [[Onive]] (ao akaikin' i Sandranadra, 200 km miala ny loharano) sy [[Nosivolo]] (130km)<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. Mivarina ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] izy ao amin' ny tanànan' [[Ambodiharina]]. Noho ny fisian' ny renirano maro mamatsy azy dia tsy mety mihena ambany ny ranon' i Mangoro. Ireto avy ny toerana manakaiky ny fandalovany ao Betamotanoː Ambodiramiavona, Andovolalina, Ampasimadinika, Sakalava, Maromitety II, Sandranandra, Antrandrokomby, Sahampasina, Ambatomaro, Ampasimaneva, Manakana, Antseranambe, Ambohibakoka, Ankarefo, Ambohitraivo, Antanifotsy ary Ambodifano. Eo amin' ny fivarinany any an-dranomasina izy dia iampitan'ny lalam-prenena faha-11. [[Sary:Mangoro - mouth in Indian Ocean.jpg|vignette|I Mangoro any an-dranomasina.|206x206px]] == Toetoetra ara-jeografika == * '''Halavany :''' manodidina ny 300 km * '''Velaran'ny fari-drano :''' 17 175 km² Noho ireo sampan-drano maro mikoriana ao aminy, dia mitazona fikorianan-drano betsaka mandritra ny taona ny reniranon'i Mangoro, ka mahatonga azy ho toerana mety amin'ny fanaovana fitsangatsanganana an-dakana eny amin'ny rano mikoriana<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. == Fiafarany == [[Sary:Carte bassin Mangoro.svg|vignette|Fari-dranon ' i Mangoro]] Ny renirano Mangoro dia mivarina any amin'ny '''Ranomasimbe Indiana''', eo akaikin'ny tanànan''''Ambodiharina''' (faritra Atsinanana), amin'ny alalan'ny vavarano manana sakany manodidina ny '''3 km'''<ref name=":0" />. Tamin' ny taona 2012, ny [[Sherritt International Corporation]] dia nikasa ny hampiasa ny renirano Mangoro ho loharanon-drano ho an' ny fantsombe mpitatitra fotaka mitondra akora tsy voadio ho any amin' ny toeram-pitrandrahan' ilay [[Ambatovy (orinasa)|tetikasa Ambatovy]], ka niteraka fanahiana momba ny tontolo iainana izany. == Ny fizotrany == I Mangoro dia iray amin'ireo renirano lehibe amin'ny morontsiraka atsinanan'i Madagasikara. Mirefy manodidina ny 300 km ny halavany, ary manana fari-drano mirefy 17 175 km². Ny loharanony dia any avaratra atsinanan'Anjozorobe, manodidina ny 1 100 m ambonin'ny haavon'ny ranomasina, ary mivarina any amin'ny Ranomasimbe Indiana, akaikin'Ambodiharina<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. Hita ao amin'ny IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref> [[Sary:Mangoro.jpg|vignette|Tetezana mandalo eo ambon ' I Mangoro]] Ny Onive sy ny Nosivolo no isan'ireo sakeli-drano lehibe indrindra ao aminy. Ny Onive dia miditra ao amin'i Mangoro amin'ny ilany ankavanana, ary manana fari-drano lehibe eo ambonin'ny fihaonany amin'i Mangoro. Ny Nosivolo kosa dia sakeli-drano lehibe hafa, miandoha any atsinanan'i Fandriana, ary mifandray amin'i Mangoro any amin'ny faritra atsinanan'i Madagasikara<ref>.<nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref>. Amin'ny tapany kosa ny làlany, dia mandalo lohasaha tery sy faritra misy riam-be, indrindra rehefa midina mankany amin'ny faritra atsinanana. Izany no mahatonga azy hanana toetry ny fikorianan-drano miovaova, manomboka amin'ny faritra avo ka hatrany amin'ny faritra iva amorontsiraka<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon. https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == Zava-mananaina sy fiarovana == Manana lanja ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, indrindra noho ny fisian'ny renirano Nosivolo, izay sakeli-drano lehibe mifandray aminy. Ny faritra Nosivolo sy ireo sakeli-dranony dia fantatra amin'ny harena voajanahary an-dranomamy, indrindra amin'ny trondro tsy misy afa-tsy eto Madagasikara<ref><ref>Protected Planet. ''Rivière Nosivolo et affluents''. https://www.protectedplanet.net/555542728</ref> Tamin'ny taona 2010, ny renirano Nosivolo sy ny fari-dranony dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Voalaza fa ahitana karazan-trondro zanantany 19 ao amin'io faritra io, ka mahatonga azy ho iray amin'ireo toerana manan-danja indrindra amin'ny fiarovana ny zava-mananaina an-dranomamy eto Madagasikara<ref><nowiki>&lt;nowiki&gt;<ref>Mongabay. </nowiki>''Crystal-clear river becomes first in Madagascar to win Ramsar protected status'', 20 Septambra 2010. https://news.mongabay.com/2010/09/crystal-clear-river-becomes-first-in-madagascar-to-wins-ramsar-protected-status/</ref> Anisan'ny karazam-biby voaresaka matetika ao amin'ny faritra Nosivolo ny trondro songatana na <nowiki>''</nowiki>Oxylapia polli<nowiki>''</nowiki>, izay trondro tsy hita any an-kafa sady tandindomin-doza. Ny fahasimban'ny ala sy ny fitombenana fotaka ao anaty rano dia isan'ireo loza mety hanimba ny fonenany voajanahary<ref><nowiki>&lt;nowiki&gt;<ref>WWF Madagascar. </nowiki>''The 21 Ramsar sites of Madagascar'', 4 Febroary 2021. https://www.wwf.mg/en/?2261466/Les-21-sites-Ramsar-de-Madagascar=</ref> == Fampiasana sy fanamby == Noho ny haben'ny fari-dranony sy ny fikorianan'ny rano ao aminy, i Mangoro sy ny sakeli-dranony dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny fambolena, jono, fitaterana eo an-toerana amin'ny faritra sasany, ary mety ho loharano dinihina amin'ny tetikasa mifandray amin'ny rano<ref><nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref></nowiki></ref>. Na izany aza, miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, toy ny fikaohan-tany, fahasimban'ny ala, fitombenana fotaka, ary fanerena avy amin'ny fampiasana ny harena voajanahary. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano sy ny zava-mananaina miankina amin'ny renirano<ref><nowiki><ref>Global Issues / Inter Press Service. ''Madagascar: New Livelihoods to Protect A River's Life'', 25 Novambra 2010. https://www.globalissues.org/news/2010/11/25/7760</ref></nowiki></ref>. == Loharano nanovozan-kevitra == [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Atsinanana]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Analamanga]] s4jbi552ctnglat5fkfmznq6df2s0u9 1145699 1145698 2026-06-29T18:03:38Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145699 wikitext text/x-wiki Mangoro dia iray amin ' ireo renirano lehibe eto Madagasikara ,izay hita any aminn' ny morontsiraka antsinana ary manana ny mampiavaka azy manokana == Toerana misy azy == [[Sary:Madagascar - Alaotra-Mangoro - 2024.svg|vignette]] '''Mangoro''' dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra ao amin'ny morontsiraka atsinanan'i [[Madagasikara]]<ref name=":0">http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>, izay mivarina miantsinanana ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] eo anelanelan' i Salehy ao avaratra sy i [[Ambodiharina]] ao atsimo, sady manana halavana 300 km. Ao avaratra atsinanan' ny kaominina ambanivohitra [[Anjozorobe]],izay miorina eo amoron'ny renirano Mananara, sampan-dranon'i Betsiboka ;eo avaratra atsinanan'ny kaominina '''Mandialaza''' (eo amin'ny 14 km eo ho eo) koa no misy ny loharanony<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. [[Faritra Analamanga]] no anombohany, manana haavo 1100 m any ho any. Mamatsy azy ny renirano [[Onive]] (ao akaikin' i Sandranadra, 200 km miala ny loharano) sy [[Nosivolo]] (130km)<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. Mivarina ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] izy ao amin' ny tanànan' [[Ambodiharina]]. Noho ny fisian' ny renirano maro mamatsy azy dia tsy mety mihena ambany ny ranon' i Mangoro. Ireto avy ny toerana manakaiky ny fandalovany ao Betamotanoː Ambodiramiavona, Andovolalina, Ampasimadinika, Sakalava, Maromitety II, Sandranandra, Antrandrokomby, Sahampasina, Ambatomaro, Ampasimaneva, Manakana, Antseranambe, Ambohibakoka, Ankarefo, Ambohitraivo, Antanifotsy ary Ambodifano. Eo amin' ny fivarinany any an-dranomasina izy dia iampitan'ny lalam-prenena faha-11. [[Sary:Mangoro - mouth in Indian Ocean.jpg|vignette|I Mangoro any an-dranomasina.|206x206px]] == Toetoetra ara-jeografika == * '''Halavany :''' manodidina ny 300 km * '''Velaran'ny fari-drano :''' 17 175 km² Noho ireo sampan-drano maro mikoriana ao aminy, dia mitazona fikorianan-drano betsaka mandritra ny taona ny reniranon'i Mangoro, ka mahatonga azy ho toerana mety amin'ny fanaovana fitsangatsanganana an-dakana eny amin'ny rano mikoriana<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. == Fiafarany == [[Sary:Carte bassin Mangoro.svg|vignette|Fari-dranon ' i Mangoro]] Ny renirano Mangoro dia mivarina any amin'ny '''Ranomasimbe Indiana''', eo akaikin'ny tanànan''''Ambodiharina''' (faritra Atsinanana), amin'ny alalan'ny vavarano manana sakany manodidina ny '''3 km'''<ref name=":0" />. Tamin' ny taona 2012, ny [[Sherritt International Corporation]] dia nikasa ny hampiasa ny renirano Mangoro ho loharanon-drano ho an' ny fantsombe mpitatitra fotaka mitondra akora tsy voadio ho any amin' ny toeram-pitrandrahan' ilay [[Ambatovy (orinasa)|tetikasa Ambatovy]], ka niteraka fanahiana momba ny tontolo iainana izany. == Ny fizotrany == I Mangoro dia iray amin'ireo renirano lehibe amin'ny morontsiraka atsinanan'i Madagasikara. Mirefy manodidina ny 300 km ny halavany, ary manana fari-drano mirefy 17 175 km². Ny loharanony dia any avaratra atsinanan'Anjozorobe, manodidina ny 1 100 m ambonin'ny haavon'ny ranomasina, ary mivarina any amin'ny Ranomasimbe Indiana, akaikin'Ambodiharina<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. Hita ao amin'ny IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref> [[Sary:Mangoro.jpg|vignette|Tetezana mandalo eo ambon ' I Mangoro]] Ny Onive sy ny Nosivolo no isan'ireo sakeli-drano lehibe indrindra ao aminy. Ny Onive dia miditra ao amin'i Mangoro amin'ny ilany ankavanana, ary manana fari-drano lehibe eo ambonin'ny fihaonany amin'i Mangoro. Ny Nosivolo kosa dia sakeli-drano lehibe hafa, miandoha any atsinanan'i Fandriana, ary mifandray amin'i Mangoro any amin'ny faritra atsinanan'i Madagasikara<ref>.<nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref>. Amin'ny tapany kosa ny làlany, dia mandalo lohasaha tery sy faritra misy riam-be, indrindra rehefa midina mankany amin'ny faritra atsinanana. Izany no mahatonga azy hanana toetry ny fikorianan-drano miovaova, manomboka amin'ny faritra avo ka hatrany amin'ny faritra iva amorontsiraka<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon. https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == Zava-mananaina sy fiarovana == Manana lanja ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, indrindra noho ny fisian'ny renirano Nosivolo, izay sakeli-drano lehibe mifandray aminy. Ny faritra Nosivolo sy ireo sakeli-dranony dia fantatra amin'ny harena voajanahary an-dranomamy, indrindra amin'ny trondro tsy misy afa-tsy eto Madagasikara<ref><ref>Protected Planet. ''Rivière Nosivolo et affluents''. https://www.protectedplanet.net/555542728</ref> Tamin'ny taona 2010, ny renirano Nosivolo sy ny fari-dranony dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Voalaza fa ahitana karazan-trondro zanantany 19 ao amin'io faritra io, ka mahatonga azy ho iray amin'ireo toerana manan-danja indrindra amin'ny fiarovana ny zava-mananaina an-dranomamy eto Madagasikara<ref><nowiki>&lt;nowiki&gt;<ref>Mongabay. </nowiki>''Crystal-clear river becomes first in Madagascar to win Ramsar protected status'', 20 Septambra 2010. https://news.mongabay.com/2010/09/crystal-clear-river-becomes-first-in-madagascar-to-wins-ramsar-protected-status/</ref> Anisan'ny karazam-biby voaresaka matetika ao amin'ny faritra Nosivolo ny trondro songatana na <nowiki>''</nowiki>Oxylapia polli<nowiki>''</nowiki>, izay trondro tsy hita any an-kafa sady tandindomin-doza. Ny fahasimban'ny ala sy ny fitombenana fotaka ao anaty rano dia isan'ireo loza mety hanimba ny fonenany voajanahary<ref><nowiki>&lt;nowiki&gt;<ref>WWF Madagascar. </nowiki>''The 21 Ramsar sites of Madagascar'', 4 Febroary 2021. https://www.wwf.mg/en/?2261466/Les-21-sites-Ramsar-de-Madagascar=</ref> == Fampiasana sy fanamby == Noho ny haben'ny fari-dranony sy ny fikorianan'ny rano ao aminy, i Mangoro sy ny sakeli-dranony dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny fambolena, jono, fitaterana eo an-toerana amin'ny faritra sasany, ary mety ho loharano dinihina amin'ny tetikasa mifandray amin'ny rano<ref><nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref> Na izany aza, miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, toy ny fikaohan-tany, fahasimban'ny ala, fitombenana fotaka, ary fanerena avy amin'ny fampiasana ny harena voajanahary. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano sy ny zava-mananaina miankina amin'ny renirano<ref><nowiki><ref>Global Issues / Inter Press Service. ''Madagascar: New Livelihoods to Protect A River's Life'', 25 Novambra 2010. https://www.globalissues.org/news/2010/11/25/7760</ref> == Loharano nanovozan-kevitra == [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Atsinanana]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Analamanga]] 8bjkco0af2jrmovlsgpjcoramwzpliz 1145700 1145699 2026-06-29T18:05:00Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145700 wikitext text/x-wiki Mangoro dia iray amin ' ireo renirano lehibe eto Madagasikara ,izay hita any aminn' ny morontsiraka antsinana ary manana ny mampiavaka azy manokana == Toerana misy azy == [[Sary:Madagascar - Alaotra-Mangoro - 2024.svg|vignette|Ny faritra misy an ' i Mangoro eo amin ' ny saritanin ' i Madagasikara]] '''Mangoro''' dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra ao amin'ny morontsiraka atsinanan'i [[Madagasikara]]<ref name=":0">http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>, izay mivarina miantsinanana ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] eo anelanelan' i Salehy ao avaratra sy i [[Ambodiharina]] ao atsimo, sady manana halavana 300 km. Ao avaratra atsinanan' ny kaominina ambanivohitra [[Anjozorobe]],izay miorina eo amoron'ny renirano Mananara, sampan-dranon'i Betsiboka ;eo avaratra atsinanan'ny kaominina '''Mandialaza''' (eo amin'ny 14 km eo ho eo) koa no misy ny loharanony<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. [[Faritra Analamanga]] no anombohany, manana haavo 1100 m any ho any. Mamatsy azy ny renirano [[Onive]] (ao akaikin' i Sandranadra, 200 km miala ny loharano) sy [[Nosivolo]] (130km)<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. Mivarina ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] izy ao amin' ny tanànan' [[Ambodiharina]]. Noho ny fisian' ny renirano maro mamatsy azy dia tsy mety mihena ambany ny ranon' i Mangoro. Ireto avy ny toerana manakaiky ny fandalovany ao Betamotanoː Ambodiramiavona, Andovolalina, Ampasimadinika, Sakalava, Maromitety II, Sandranandra, Antrandrokomby, Sahampasina, Ambatomaro, Ampasimaneva, Manakana, Antseranambe, Ambohibakoka, Ankarefo, Ambohitraivo, Antanifotsy ary Ambodifano. Eo amin' ny fivarinany any an-dranomasina izy dia iampitan'ny lalam-prenena faha-11. [[Sary:Mangoro - mouth in Indian Ocean.jpg|vignette|I Mangoro any an-dranomasina.|206x206px]] == Toetoetra ara-jeografika == * '''Halavany :''' manodidina ny 300 km * '''Velaran'ny fari-drano :''' 17 175 km² Noho ireo sampan-drano maro mikoriana ao aminy, dia mitazona fikorianan-drano betsaka mandritra ny taona ny reniranon'i Mangoro, ka mahatonga azy ho toerana mety amin'ny fanaovana fitsangatsanganana an-dakana eny amin'ny rano mikoriana<ref>http://pravarini.free.fr/Mangoro.htm</ref>. == Fiafarany == [[Sary:Carte bassin Mangoro.svg|vignette|Fari-dranon ' i Mangoro]] Ny renirano Mangoro dia mivarina any amin'ny '''Ranomasimbe Indiana''', eo akaikin'ny tanànan''''Ambodiharina''' (faritra Atsinanana), amin'ny alalan'ny vavarano manana sakany manodidina ny '''3 km'''<ref name=":0" />. Tamin' ny taona 2012, ny [[Sherritt International Corporation]] dia nikasa ny hampiasa ny renirano Mangoro ho loharanon-drano ho an' ny fantsombe mpitatitra fotaka mitondra akora tsy voadio ho any amin' ny toeram-pitrandrahan' ilay [[Ambatovy (orinasa)|tetikasa Ambatovy]], ka niteraka fanahiana momba ny tontolo iainana izany. == Ny fizotrany == I Mangoro dia iray amin'ireo renirano lehibe amin'ny morontsiraka atsinanan'i Madagasikara. Mirefy manodidina ny 300 km ny halavany, ary manana fari-drano mirefy 17 175 km². Ny loharanony dia any avaratra atsinanan'Anjozorobe, manodidina ny 1 100 m ambonin'ny haavon'ny ranomasina, ary mivarina any amin'ny Ranomasimbe Indiana, akaikin'Ambodiharina<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. Hita ao amin'ny IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref> [[Sary:Mangoro.jpg|vignette|Tetezana mandalo eo ambon ' I Mangoro]] Ny Onive sy ny Nosivolo no isan'ireo sakeli-drano lehibe indrindra ao aminy. Ny Onive dia miditra ao amin'i Mangoro amin'ny ilany ankavanana, ary manana fari-drano lehibe eo ambonin'ny fihaonany amin'i Mangoro. Ny Nosivolo kosa dia sakeli-drano lehibe hafa, miandoha any atsinanan'i Fandriana, ary mifandray amin'i Mangoro any amin'ny faritra atsinanan'i Madagasikara<ref>.<nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref>. Amin'ny tapany kosa ny làlany, dia mandalo lohasaha tery sy faritra misy riam-be, indrindra rehefa midina mankany amin'ny faritra atsinanana. Izany no mahatonga azy hanana toetry ny fikorianan-drano miovaova, manomboka amin'ny faritra avo ka hatrany amin'ny faritra iva amorontsiraka<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon. https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == Zava-mananaina sy fiarovana == Manana lanja ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, indrindra noho ny fisian'ny renirano Nosivolo, izay sakeli-drano lehibe mifandray aminy. Ny faritra Nosivolo sy ireo sakeli-dranony dia fantatra amin'ny harena voajanahary an-dranomamy, indrindra amin'ny trondro tsy misy afa-tsy eto Madagasikara<ref><ref>Protected Planet. ''Rivière Nosivolo et affluents''. https://www.protectedplanet.net/555542728</ref> Tamin'ny taona 2010, ny renirano Nosivolo sy ny fari-dranony dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Voalaza fa ahitana karazan-trondro zanantany 19 ao amin'io faritra io, ka mahatonga azy ho iray amin'ireo toerana manan-danja indrindra amin'ny fiarovana ny zava-mananaina an-dranomamy eto Madagasikara<ref><nowiki>&lt;nowiki&gt;<ref>Mongabay. </nowiki>''Crystal-clear river becomes first in Madagascar to win Ramsar protected status'', 20 Septambra 2010. https://news.mongabay.com/2010/09/crystal-clear-river-becomes-first-in-madagascar-to-wins-ramsar-protected-status/</ref> Anisan'ny karazam-biby voaresaka matetika ao amin'ny faritra Nosivolo ny trondro songatana na <nowiki>''</nowiki>Oxylapia polli<nowiki>''</nowiki>, izay trondro tsy hita any an-kafa sady tandindomin-doza. Ny fahasimban'ny ala sy ny fitombenana fotaka ao anaty rano dia isan'ireo loza mety hanimba ny fonenany voajanahary<ref><nowiki>&lt;nowiki&gt;<ref>WWF Madagascar. </nowiki>''The 21 Ramsar sites of Madagascar'', 4 Febroary 2021. https://www.wwf.mg/en/?2261466/Les-21-sites-Ramsar-de-Madagascar=</ref> == Fampiasana sy fanamby == Noho ny haben'ny fari-dranony sy ny fikorianan'ny rano ao aminy, i Mangoro sy ny sakeli-dranony dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny fambolena, jono, fitaterana eo an-toerana amin'ny faritra sasany, ary mety ho loharano dinihina amin'ny tetikasa mifandray amin'ny rano<ref><nowiki><ref>Chaperon, Pierre; Danloux, Joël; Ferry, Luc. ''Fleuves et rivières de Madagascar = Ony sy renirano eto Madagasikara''. ORSTOM, 1993. https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A37307</ref> Na izany aza, miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Mangoro, toy ny fikaohan-tany, fahasimban'ny ala, fitombenana fotaka, ary fanerena avy amin'ny fampiasana ny harena voajanahary. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano sy ny zava-mananaina miankina amin'ny renirano<ref><nowiki><ref>Global Issues / Inter Press Service. ''Madagascar: New Livelihoods to Protect A River's Life'', 25 Novambra 2010. https://www.globalissues.org/news/2010/11/25/7760</ref> == Loharano nanovozan-kevitra == [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Atsinanana]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Analamanga]] 35vhqsiqbutkvqtnzhlxu7ewjd6emm8 Tsiribihina 0 279093 1145717 1145271 2026-06-29T19:34:09Z Gaël RALANTONIRINA 35834 Mitondra makany amin ' ny rohy hafa 1145717 wikitext text/x-wiki [[Sary:Tsiribihina River.jpg|vignette|360x360px|Ny ony Tsiribihina]] [[Sary:Rijeke madagaskara.svg|vignette|Ny ony lehibe eto Madagasikara]]{{Infobox renirano|anarana=Tsiribihina|velarantany=49 800 km²|sary=Tsiribihina delta.JPG|halavany=525 Km|vava=Lakandranon'i Môzambika, akaikin'i Belon'i Tsiribihina|loharano=Fihaonan'ny Mahajilo sy Mania, miaraka amin'ny rafitra Sakeny sy Manandaza|firenena=Madagasikara|faritany=Bongolava, Menabe, Melaky}} I '''Tsiribihina''' dia onin' i [[Madagasikara]] mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] ao amin' ny vinaniny 50 km ao avaratr' i [[Morondava]]. Amin' ny faritra sasany dia mahatratra 1 km ny sakany. Azo itondrana lakana izy hatrany amin' ny vozon' i [[Bemaraha]]. Betsaka [[voay]] ity ony ity, ka izany no niavian' io anarany io, izay midika hoe "tsy irobohana". Ao no ampandroana, isaky ny folo taona, ny sisan-javatra navelan' ireo mpanjaka [[sakalava]] taloha mandritra ny [[fitampoha]]. Mamakivaky an' i [[Bongolava]] sy an' i [[Bemaraha]] izy. ==Tantarany== ===Ny niavian'ny teny Tsiribihina=== Ny dikan'ny anarany hoe '''Tsiribihina''' dia avy amin'ny teny malgache hoe '''Tsy irobohana'''. Ny antony dia satria feno voay masiaka be tamin'ity ony ity fahiny (sy mandraka ankehitriny), ka mampidi-doza ny mitsoraka na milomano ao. https://www.la-sirene-tsiribihina.com/la-tsiribihina-madagascar/ == Jeografiany == *Ny lalany: Manomboka eo amin'ny fihaonan'ny renirano Mahajilo sy Mania izy (eo akaikin'i Miandrivazo). Mamakivaky ny tendrombohitra [[Bongolava]] sy ny gôrin'i [[Bemaraha]] izy. *Ny farany: Mivarina any amin'ny [[Lakandranon'i Mozambika]] izy, eo amin'ny 50 km avaratry ny tanànan'i [[Morondava]]. *Ny sakany: Mahatratra 1 km ny sakany amin'ny faritra sasany, ary mety ho rano mena misy fotaka no hita ao noho ny fikaohan'ny tany any afovoatany http://motmalgache.org/bins/teny2/tsiriBIhina == Ireo harena voajanahary ao aminy== Ny lalan’ny ony Tsiribihina dia tena mahafinaritra satria feno tontolo samihafa ala mainty, hantsana vato, ary doro-tanety—izay fonenan’ny biby sy ny zavamaniry maro. === Ireo biby === *Ny Biby an-rano Ahitana karazan-trondro maro manome fivelomana ny mponina. *Ireo voay masiaka izay mbola maro an’isa amin’ny faritra sasany, ary ny '''amandrina''' na [[sokatra an-dranomamy]] *Ny Varika sy ny Borona: Rehefa mandalo amin’ny gôrin’i Bemaraha ny ony, dia hita eny amin’ny rantsan-kazo ireo karaza-gidro toy ny Sifaka''(Propithecus deckenii'' sy ny Gidro fotsy. *Ireo vorona tsara tarehy maro koa ao, toy ny voron-dramba, ny vorompotsy, ===Ireo zava-mananan'aina=== Raha ny momba ny zava-maniry, dia maniry be eny amoron’ny ony ny karazana hazo sarobidy. Ary rehefa manakaiky an’i Morondava, dia mipoitra ireo Renala mijoalajoala, izay tena mampiavaka ity faritra ity. ==Ny fitantanana== ==Ireo Mponina ao aminy== == Hydrografia == I Tsiribihina dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra amin'ny ilany andrefan'i Madagasikara. Ny fari-dranony dia mirefy manodidina ny 49 800 km², ka anisan'ny lehibe indrindra eto amin'ny nosy. Raha isaina hatrany amin'ny loharanon'ny Fisaliana, izay anisan'ny loharano ambony amin'ny rafitra Mania, dia mahatratra 525 km eo ho eo ny halavan'ny rafitra Tsiribihina.<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref> Miforona amin'ny fihaonan'ireo renirano lehibe toy ny Mahajilo sy Mania izy, ary mifandray amin'ny rafitra Sakeny sy Manandaza ao amin'ny lemaka Betsiriry. Rehefa avy eo dia mikoriana miankandrefana i Tsiribihina, mamakivaky ny lembalemba Bemaraha amin'ny hantsana tery sy mideza, alohan'ny hivelarany ho renirano midadasika sy manana lemaka tondraka maro hatrany amin'ny vinany<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == Vinany sy faritra mando == Ny vinanin'i Tsiribihina dia mivelatra eo akaikin'i Belon'i Tsiribihina, alohan'ny hivarinany ao amin'ny Lakandranon'i Môzambika. Voalaza fa midadasika ny delta, ary misy tora-pasika, honko, fotaka amorontsiraka, faritra misy sira, farihy madinika, ary honahona<ref><nowiki><ref>BirdLife International. ''Important Bird Areas in Africa and associated islands – Madagascar: Wetlands of the Tsiribihina delta and upper Tsiribihina river (MG059)''. https://protectedareas.mg/content/documents/9fca0680-48f7-4a5a-a63f-7f838caccaff/bed5b78c2b394a038a4e368c3cae292e.pdf</ref>. Tamin'ny 22 Mey 2017, ny <nowiki>''</nowiki>Mangroves de Tsiribihina<nowiki>''</nowiki> dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Mirefy 47 218 ha io toerana io ary ao amin'ny Faritra Menabe no misy azy<ref><nowiki><ref>Ramsar Convention. ''The List of Wetlands of International Importance''. https://www.ramsar.org/sites/default/files/documents/library/sitelist.pdf</ref>. == Harena voajanahary == Manana lanja lehibe amin'ny fiarovana ny zava-mananaina ny faritra mando sy ny honko ao amin'ny vinanin'i Tsiribihina. Voalaza fa ahitana honko manodidina ny 20 000 ha ao amin'io faritra io, izay tombanana ho 8,5 % amin'ny velaran'ny honko eto Madagasikara<ref><nowiki><ref>WWF. ''Ramsar wetlands: quintuplet for Madagascar's biodiversity!'', 1 Jona 2017. https://wwf.panda.org/wwf_news/?301450/Ramsar-wetlands-quintuplet-for-Madagascars-biodiversity=</ref>. Ny faritra antsoina hoe <nowiki>''</nowiki>Wetlands of the Tsiribihina delta and upper Tsiribihina river<nowiki>''</nowiki> dia voasokajy ho toerana manan-danja ho an'ny vorona. Voarakitra ao ny karazam-borona 82, ka 22 amin'ireo dia endemika eto Madagasikara. Anisan'ny karazam-borona manan-danja ao ny voromahery mpanjono malagasy na <nowiki>''</nowiki>Haliaeetus vociferoides<nowiki>''</nowiki>, ny <nowiki>''</nowiki>Anas bernieri<nowiki>''</nowiki>, ny <nowiki>''</nowiki>Ardea humbloti<nowiki>''</nowiki>, ary ny <nowiki>''</nowiki>Glareola ocularis<nowiki>''</nowiki><ref><nowiki><ref>BirdLife International. ''Important Bird Areas in Africa and associated islands – Madagascar: Wetlands of the Tsiribihina delta and upper Tsiribihina river (MG059)''. https://protectedareas.mg/content/documents/9fca0680-48f7-4a5a-a63f-7f838caccaff/bed5b78c2b394a038a4e368c3cae292e.pdf</ref>. == Fampiasana sy maha-zava-dehibe == Ny renirano sy ny vinanin'i Tsiribihina dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny jono, fambolena amin'ny tany lemaka sy lonaka, ary fizahantany an-dakana. Ny honko ao amin'ny faritra Tsiribihina koa dia manana anjara asa lehibe amin'ny fiterahan'ny trondro, moluska ary karazana biby an-dranomasina hafa, ka manohana ny fiveloman'ny mpanjono madinika ao Menabe<ref><nowiki><ref>WWF. ''Wetlands, biodiversity treasures and lungs of cities'', 7 Febroary 2018. https://wwf.panda.org/wwf_news/?322991/Wetlands-biodiversity-treasures-and-lungs-of-cities=</ref>. == Fanamby ara-tontolo iainana == Miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Tsiribihina, indrindra ny fahasimban'ny ala any ambony rano, ny fikaohan-tany, ny fitondran'ny rano fotaka betsaka, ary ny fahasimban'ny honko. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano, ny fiainan'ny zava-mananaina, ary ny velontenan'ny mponina miankina amin'ny renirano sy ny honko<ref><nowiki><ref>WWF. ''Restoring Tsiribihina mangroves for a sustainable future for local communities'', 14 Novambra 2024. https://www.wwf.mg/en/?15838866/Restoring-Tsiribihina-mangroves-for-a-sustainable-future-for-local-communities=</ref>. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] * [[Belo-Tsiribihina|Belon' i Tsiribihina]] * [[Distrikan' i Belo-Tsiribihina]] * [[Fitampoha]] == Loharano nanovozan-kevitra == {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Menabe]] ea0qc9wgmitvjz0o7crzh9kmq6ptsu0 1145718 1145717 2026-06-29T19:35:31Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145718 wikitext text/x-wiki [[Sary:Tsiribihina River.jpg|vignette|360x360px|Ny ony Tsiribihina]] [[Sary:Rijeke madagaskara.svg|vignette|Ny ony lehibe eto Madagasikara]]{{Infobox renirano|anarana=Tsiribihina|velarantany=49 800 km²|sary=Tsiribihina delta.JPG|halavany=525 Km|vava=Lakandranon'i Môzambika, akaikin'i Belon'i Tsiribihina|loharano=Fihaonan'ny Mahajilo sy Mania, miaraka amin'ny rafitra Sakeny sy Manandaza|firenena=Madagasikara|faritany=Bongolava, Menabe, Melaky}} I '''Tsiribihina''' dia onin' i [[Madagasikara]] mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] ao amin' ny vinaniny 50 km ao avaratr' i [[Morondava]]. Amin' ny faritra sasany dia mahatratra 1 km ny sakany. Azo itondrana lakana izy hatrany amin' ny vozon' i [[Bemaraha]]. Betsaka [[voay]] ity ony ity, ka izany no niavian' io anarany io, izay midika hoe "tsy irobohana". Ao no ampandroana, isaky ny folo taona, ny sisan-javatra navelan' ireo mpanjaka [[sakalava]] taloha mandritra ny [[fitampoha]]. Mamakivaky an' i [[Bongolava]] sy an' i [[Bemaraha]] izy. ==Tantarany== ===Ny niavian'ny teny Tsiribihina=== Ny dikan'ny anarany hoe '''Tsiribihina''' dia avy amin'ny teny malagasy hoe '''Tsy irobohana'''. Ny antony dia satria feno voay masiaka be tamin'ity ony ity fahiny (sy mandraka ankehitriny), ka mampidi-doza ny mitsoraka na milomano ao. https://www.la-sirene-tsiribihina.com/la-tsiribihina-madagascar/ == Jeografiany == *Ny lalany: Manomboka eo amin'ny fihaonan'ny renirano Mahajilo sy Mania izy (eo akaikin'i Miandrivazo). Mamakivaky ny tendrombohitra [[Bongolava]] sy ny gôrin'i [[Bemaraha]] izy. *Ny farany: Mivarina any amin'ny [[Lakandranon'i Mozambika]] izy, eo amin'ny 50 km avaratry ny tanànan'i [[Morondava]]. *Ny sakany: Mahatratra 1 km ny sakany amin'ny faritra sasany, ary mety ho rano mena misy fotaka no hita ao noho ny fikaohan'ny tany any afovoatany http://motmalgache.org/bins/teny2/tsiriBIhina == Ireo harena voajanahary ao aminy== Ny lalan’ny ony Tsiribihina dia tena mahafinaritra satria feno tontolo samihafa ala mainty, hantsana vato, ary doro-tanety—izay fonenan’ny biby sy ny zavamaniry maro. === Ireo biby === *Ny Biby an-rano Ahitana karazan-trondro maro manome fivelomana ny mponina. *Ireo voay masiaka izay mbola maro an’isa amin’ny faritra sasany, ary ny '''amandrina''' na [[sokatra an-dranomamy]] *Ny Varika sy ny Borona: Rehefa mandalo amin’ny gôrin’i Bemaraha ny ony, dia hita eny amin’ny rantsan-kazo ireo karaza-gidro toy ny Sifaka''(Propithecus deckenii'' sy ny Gidro fotsy. *Ireo vorona tsara tarehy maro koa ao, toy ny voron-dramba, ny vorompotsy, ===Ireo zava-mananan'aina=== Raha ny momba ny zava-maniry, dia maniry be eny amoron’ny ony ny karazana hazo sarobidy. Ary rehefa manakaiky an’i Morondava, dia mipoitra ireo Renala mijoalajoala, izay tena mampiavaka ity faritra ity. ==Ny fitantanana== ==Ireo Mponina ao aminy== == Hydrografia == I Tsiribihina dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra amin'ny ilany andrefan'i Madagasikara. Ny fari-dranony dia mirefy manodidina ny 49 800 km², ka anisan'ny lehibe indrindra eto amin'ny nosy. Raha isaina hatrany amin'ny loharanon'ny Fisaliana, izay anisan'ny loharano ambony amin'ny rafitra Mania, dia mahatratra 525 km eo ho eo ny halavan'ny rafitra Tsiribihina.<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref> Miforona amin'ny fihaonan'ireo renirano lehibe toy ny Mahajilo sy Mania izy, ary mifandray amin'ny rafitra Sakeny sy Manandaza ao amin'ny lemaka Betsiriry. Rehefa avy eo dia mikoriana miankandrefana i Tsiribihina, mamakivaky ny lembalemba Bemaraha amin'ny hantsana tery sy mideza, alohan'ny hivelarany ho renirano midadasika sy manana lemaka tondraka maro hatrany amin'ny vinany<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == Vinany sy faritra mando == Ny vinanin'i Tsiribihina dia mivelatra eo akaikin'i Belon'i Tsiribihina, alohan'ny hivarinany ao amin'ny Lakandranon'i Môzambika. Voalaza fa midadasika ny delta, ary misy tora-pasika, honko, fotaka amorontsiraka, faritra misy sira, farihy madinika, ary honahona<ref><nowiki><ref>BirdLife International. ''Important Bird Areas in Africa and associated islands – Madagascar: Wetlands of the Tsiribihina delta and upper Tsiribihina river (MG059)''. https://protectedareas.mg/content/documents/9fca0680-48f7-4a5a-a63f-7f838caccaff/bed5b78c2b394a038a4e368c3cae292e.pdf</ref>. Tamin'ny 22 Mey 2017, ny <nowiki>''</nowiki>Mangroves de Tsiribihina<nowiki>''</nowiki> dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Mirefy 47 218 ha io toerana io ary ao amin'ny Faritra Menabe no misy azy<ref><nowiki><ref>Ramsar Convention. ''The List of Wetlands of International Importance''. https://www.ramsar.org/sites/default/files/documents/library/sitelist.pdf</ref>. == Harena voajanahary == Manana lanja lehibe amin'ny fiarovana ny zava-mananaina ny faritra mando sy ny honko ao amin'ny vinanin'i Tsiribihina. Voalaza fa ahitana honko manodidina ny 20 000 ha ao amin'io faritra io, izay tombanana ho 8,5 % amin'ny velaran'ny honko eto Madagasikara<ref><nowiki><ref>WWF. ''Ramsar wetlands: quintuplet for Madagascar's biodiversity!'', 1 Jona 2017. https://wwf.panda.org/wwf_news/?301450/Ramsar-wetlands-quintuplet-for-Madagascars-biodiversity=</ref>. Ny faritra antsoina hoe <nowiki>''</nowiki>Wetlands of the Tsiribihina delta and upper Tsiribihina river<nowiki>''</nowiki> dia voasokajy ho toerana manan-danja ho an'ny vorona. Voarakitra ao ny karazam-borona 82, ka 22 amin'ireo dia endemika eto Madagasikara. Anisan'ny karazam-borona manan-danja ao ny voromahery mpanjono malagasy na <nowiki>''</nowiki>Haliaeetus vociferoides<nowiki>''</nowiki>, ny <nowiki>''</nowiki>Anas bernieri<nowiki>''</nowiki>, ny <nowiki>''</nowiki>Ardea humbloti<nowiki>''</nowiki>, ary ny <nowiki>''</nowiki>Glareola ocularis<nowiki>''</nowiki><ref><nowiki><ref>BirdLife International. ''Important Bird Areas in Africa and associated islands – Madagascar: Wetlands of the Tsiribihina delta and upper Tsiribihina river (MG059)''. https://protectedareas.mg/content/documents/9fca0680-48f7-4a5a-a63f-7f838caccaff/bed5b78c2b394a038a4e368c3cae292e.pdf</ref>. == Fampiasana sy maha-zava-dehibe == Ny renirano sy ny vinanin'i Tsiribihina dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny jono, fambolena amin'ny tany lemaka sy lonaka, ary fizahantany an-dakana. Ny honko ao amin'ny faritra Tsiribihina koa dia manana anjara asa lehibe amin'ny fiterahan'ny trondro, moluska ary karazana biby an-dranomasina hafa, ka manohana ny fiveloman'ny mpanjono madinika ao Menabe<ref><nowiki><ref>WWF. ''Wetlands, biodiversity treasures and lungs of cities'', 7 Febroary 2018. https://wwf.panda.org/wwf_news/?322991/Wetlands-biodiversity-treasures-and-lungs-of-cities=</ref>. == Fanamby ara-tontolo iainana == Miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Tsiribihina, indrindra ny fahasimban'ny ala any ambony rano, ny fikaohan-tany, ny fitondran'ny rano fotaka betsaka, ary ny fahasimban'ny honko. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano, ny fiainan'ny zava-mananaina, ary ny velontenan'ny mponina miankina amin'ny renirano sy ny honko<ref><nowiki><ref>WWF. ''Restoring Tsiribihina mangroves for a sustainable future for local communities'', 14 Novambra 2024. https://www.wwf.mg/en/?15838866/Restoring-Tsiribihina-mangroves-for-a-sustainable-future-for-local-communities=</ref>. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] * [[Belo-Tsiribihina|Belon' i Tsiribihina]] * [[Distrikan' i Belo-Tsiribihina]] * [[Fitampoha]] == Loharano nanovozan-kevitra == {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Menabe]] jl6z3oxu7z4ao4y2nim54mc8nqvewxd 1145719 1145718 2026-06-29T19:37:23Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145719 wikitext text/x-wiki [[Sary:Tsiribihina River.jpg|vignette|360x360px|Ny ony Tsiribihina]] [[Sary:Rijeke madagaskara.svg|vignette|Ny ony lehibe eto Madagasikara]]{{Infobox renirano|anarana=Tsiribihina|velarantany=49 800 km²|sary=Tsiribihina delta.JPG|halavany=525 Km|vava=Lakandranon'i Môzambika, akaikin'i Belon'i Tsiribihina|loharano=Fihaonan'ny Mahajilo sy Mania, miaraka amin'ny rafitra Sakeny sy Manandaza|firenena=Madagasikara|faritany=Bongolava, Menabe, Melaky}} I '''Tsiribihina''' dia onin' i [[Madagasikara]] mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] ao amin' ny vinaniny 50 km ao avaratr' i [[Morondava]]. Amin' ny faritra sasany dia mahatratra 1 km ny sakany. Azo itondrana lakana izy hatrany amin' ny vozon' i [[Bemaraha]]. Betsaka [[voay]] ity ony ity, ka izany no niavian' io anarany io, izay midika hoe "tsy irobohana". Ao no ampandroana, isaky ny folo taona, ny sisan-javatra navelan' ireo mpanjaka [[sakalava]] taloha mandritra ny [[fitampoha]]. Mamakivaky an' i [[Bongolava]] sy an' i [[Bemaraha]] izy. ==Tantarany== ===Ny niavian'ny teny Tsiribihina=== Ny dikan'ny anarany hoe '''Tsiribihina''' dia avy amin'ny teny malagasy hoe '''Tsy irobohana'''. Ny antony dia satria feno voay masiaka be tamin'ity ony ity fahiny (sy mandraka ankehitriny), ka mampidi-doza ny mitsoraka na milomano ao. https://www.la-sirene-tsiribihina.com/la-tsiribihina-madagascar/ == Jeografiany == *Ny lalany: Manomboka eo amin'ny fihaonan'ny renirano Mahajilo sy Mania izy (eo akaikin'i Miandrivazo). Mamakivaky ny tendrombohitra [[Bongolava]] sy ny gôrin'i [[Bemaraha]] izy. *Ny farany: Mivarina any amin'ny [[Lakandranon'i Mozambika]] izy, eo amin'ny 50 km avaratry ny tanànan'i [[Morondava]]. *Ny sakany: Mahatratra 1 km ny sakany amin'ny faritra sasany, ary mety ho rano mena misy fotaka no hita ao noho ny fikaohan'ny tany any afovoatany http://motmalgache.org/bins/teny2/tsiriBIhina == Ireo harena voajanahary ao aminy== Ny lalan’ny ony Tsiribihina dia tena mahafinaritra satria feno tontolo samihafa ala mainty, hantsana vato, ary doro-tanety—izay fonenan’ny biby sy ny zavamaniry maro. === Ireo biby === *Ny Biby an-rano Ahitana karazan-trondro maro manome fivelomana ny mponina. *Ireo voay masiaka izay mbola maro an’isa amin’ny faritra sasany, ary ny '''amandrina''' na [[sokatra an-dranomamy]] *Ny Varika sy ny Borona: Rehefa mandalo amin’ny gôrin’i Bemaraha ny ony, dia hita eny amin’ny rantsan-kazo ireo karaza-gidro toy ny Sifaka''(Propithecus deckenii'' sy ny Gidro fotsy. *Ireo vorona tsara tarehy maro koa ao, toy ny voron-dramba, ny vorompotsy, ===Ireo zava-mananan'aina=== Raha ny momba ny zava-maniry, dia maniry be eny amoron’ny ony ny karazana hazo sarobidy. Ary rehefa manakaiky an’i Morondava, dia mipoitra ireo Renala mijoalajoala, izay tena mampiavaka ity faritra ity. == Hydrografia == I Tsiribihina dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra amin'ny ilany andrefan'i Madagasikara. Ny fari-dranony dia mirefy manodidina ny 49 800 km², ka anisan'ny lehibe indrindra eto amin'ny nosy. Raha isaina hatrany amin'ny loharanon'ny Fisaliana, izay anisan'ny loharano ambony amin'ny rafitra Mania, dia mahatratra 525 km eo ho eo ny halavan'ny rafitra Tsiribihina.<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref> Miforona amin'ny fihaonan'ireo renirano lehibe toy ny Mahajilo sy Mania izy, ary mifandray amin'ny rafitra Sakeny sy Manandaza ao amin'ny lemaka Betsiriry. Rehefa avy eo dia mikoriana miankandrefana i Tsiribihina, mamakivaky ny lembalemba Bemaraha amin'ny hantsana tery sy mideza, alohan'ny hivelarany ho renirano midadasika sy manana lemaka tondraka maro hatrany amin'ny vinany<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == Vinany sy faritra mando == Ny vinanin'i Tsiribihina dia mivelatra eo akaikin'i Belon'i Tsiribihina, alohan'ny hivarinany ao amin'ny Lakandranon'i Môzambika. Voalaza fa midadasika ny delta, ary misy tora-pasika, honko, fotaka amorontsiraka, faritra misy sira, farihy madinika, ary honahona<ref><nowiki><ref>BirdLife International. ''Important Bird Areas in Africa and associated islands – Madagascar: Wetlands of the Tsiribihina delta and upper Tsiribihina river (MG059)''. https://protectedareas.mg/content/documents/9fca0680-48f7-4a5a-a63f-7f838caccaff/bed5b78c2b394a038a4e368c3cae292e.pdf</ref>. Tamin'ny 22 Mey 2017, ny <nowiki>''</nowiki>Mangroves de Tsiribihina<nowiki>''</nowiki> dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Mirefy 47 218 ha io toerana io ary ao amin'ny Faritra Menabe no misy azy<ref><nowiki><ref>Ramsar Convention. ''The List of Wetlands of International Importance''. https://www.ramsar.org/sites/default/files/documents/library/sitelist.pdf</ref>. == Harena voajanahary == Manana lanja lehibe amin'ny fiarovana ny zava-mananaina ny faritra mando sy ny honko ao amin'ny vinanin'i Tsiribihina. Voalaza fa ahitana honko manodidina ny 20 000 ha ao amin'io faritra io, izay tombanana ho 8,5 % amin'ny velaran'ny honko eto Madagasikara<ref><nowiki><ref>WWF. ''Ramsar wetlands: quintuplet for Madagascar's biodiversity!'', 1 Jona 2017. https://wwf.panda.org/wwf_news/?301450/Ramsar-wetlands-quintuplet-for-Madagascars-biodiversity=</ref>. Ny faritra antsoina hoe <nowiki>''</nowiki>Wetlands of the Tsiribihina delta and upper Tsiribihina river<nowiki>''</nowiki> dia voasokajy ho toerana manan-danja ho an'ny vorona. Voarakitra ao ny karazam-borona 82, ka 22 amin'ireo dia endemika eto Madagasikara. Anisan'ny karazam-borona manan-danja ao ny voromahery mpanjono malagasy na <nowiki>''</nowiki>Haliaeetus vociferoides<nowiki>''</nowiki>, ny <nowiki>''</nowiki>Anas bernieri<nowiki>''</nowiki>, ny <nowiki>''</nowiki>Ardea humbloti<nowiki>''</nowiki>, ary ny <nowiki>''</nowiki>Glareola ocularis<nowiki>''</nowiki><ref><nowiki><ref>BirdLife International. ''Important Bird Areas in Africa and associated islands – Madagascar: Wetlands of the Tsiribihina delta and upper Tsiribihina river (MG059)''. https://protectedareas.mg/content/documents/9fca0680-48f7-4a5a-a63f-7f838caccaff/bed5b78c2b394a038a4e368c3cae292e.pdf</ref>. == Fampiasana sy maha-zava-dehibe == Ny renirano sy ny vinanin'i Tsiribihina dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny jono, fambolena amin'ny tany lemaka sy lonaka, ary fizahantany an-dakana. Ny honko ao amin'ny faritra Tsiribihina koa dia manana anjara asa lehibe amin'ny fiterahan'ny trondro, moluska ary karazana biby an-dranomasina hafa, ka manohana ny fiveloman'ny mpanjono madinika ao Menabe<ref><nowiki><ref>WWF. ''Wetlands, biodiversity treasures and lungs of cities'', 7 Febroary 2018. https://wwf.panda.org/wwf_news/?322991/Wetlands-biodiversity-treasures-and-lungs-of-cities=</ref>. == Fanamby ara-tontolo iainana == Miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Tsiribihina, indrindra ny fahasimban'ny ala any ambony rano, ny fikaohan-tany, ny fitondran'ny rano fotaka betsaka, ary ny fahasimban'ny honko. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano, ny fiainan'ny zava-mananaina, ary ny velontenan'ny mponina miankina amin'ny renirano sy ny honko<ref><nowiki><ref>WWF. ''Restoring Tsiribihina mangroves for a sustainable future for local communities'', 14 Novambra 2024. https://www.wwf.mg/en/?15838866/Restoring-Tsiribihina-mangroves-for-a-sustainable-future-for-local-communities=</ref>. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] * [[Belo-Tsiribihina|Belon' i Tsiribihina]] * [[Distrikan' i Belo-Tsiribihina]] * [[Fitampoha]] == Loharano nanovozan-kevitra == {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Menabe]] 4ett3nkqmjzqusm8uc6jbnfhvvxakcl 1145720 1145719 2026-06-29T19:43:40Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145720 wikitext text/x-wiki [[Sary:Tsiribihina River.jpg|vignette|360x360px|Ny ony Tsiribihina]] [[Sary:Rijeke madagaskara.svg|vignette|Ny ony lehibe eto Madagasikara]]{{Infobox renirano|anarana=Tsiribihina|velarantany=49 800 km²|sary=Tsiribihina delta.JPG|halavany=525 Km|vava=Lakandranon'i Môzambika, akaikin'i Belon'i Tsiribihina|loharano=Fihaonan'ny Mahajilo sy Mania, miaraka amin'ny rafitra Sakeny sy Manandaza|firenena=Madagasikara|faritany=Bongolava, Menabe, Melaky}} I '''Tsiribihina''' dia onin' i [[Madagasikara]] mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] ao amin' ny vinaniny 50 km ao avaratr' i [[Morondava]]. Amin' ny faritra sasany dia mahatratra 1 km ny sakany. Azo itondrana lakana izy hatrany amin' ny vozon' i [[Bemaraha]]. Betsaka [[voay]] ity ony ity, ka izany no niavian' io anarany io, izay midika hoe "tsy irobohana". Ao no ampandroana, isaky ny folo taona, ny sisan-javatra navelan' ireo mpanjaka [[sakalava]] taloha mandritra ny [[fitampoha]]. Mamakivaky an' i [[Bongolava]] sy an' i [[Bemaraha]] izy. ==Tantarany== ===Ny niavian'ny teny Tsiribihina=== Ny dikan'ny anarany hoe '''Tsiribihina''' dia avy amin'ny teny malagasy hoe '''Tsy irobohana'''. Ny antony dia satria feno voay masiaka be tamin'ity ony ity fahiny (sy mandraka ankehitriny), ka mampidi-doza ny mitsoraka na milomano ao. https://www.la-sirene-tsiribihina.com/la-tsiribihina-madagascar/ == Jeografiany == *Ny lalany: Manomboka eo amin'ny fihaonan'ny renirano Mahajilo sy Mania izy (eo akaikin'i Miandrivazo). Mamakivaky ny tendrombohitra [[Bongolava]] sy ny gôrin'i [[Bemaraha]] izy. *Ny farany: Mivarina any amin'ny [[Lakandranon'i Mozambika]] izy, eo amin'ny 50 km avaratry ny tanànan'i [[Morondava]]. *Ny sakany: Mahatratra 1 km ny sakany amin'ny faritra sasany, ary mety ho rano mena misy fotaka no hita ao noho ny fikaohan'ny tany any afovoatany http://motmalgache.org/bins/teny2/tsiriBIhina == Ireo harena voajanahary ao aminy== Ny lalan’ny ony Tsiribihina dia tena mahafinaritra satria feno tontolo samihafa ala mainty, hantsana vato, ary doro-tanety—izay fonenan’ny biby sy ny zavamaniry maro. === Ireo biby === *Ny Biby an-rano Ahitana karazan-trondro maro manome fivelomana ny mponina. *Ireo voay masiaka izay mbola maro an’isa amin’ny faritra sasany, ary ny '''amandrina''' na [[sokatra an-dranomamy]] *Ny Varika sy ny Borona: Rehefa mandalo amin’ny gôrin’i Bemaraha ny ony, dia hita eny amin’ny rantsan-kazo ireo karaza-gidro toy ny Sifaka''(Propithecus deckenii'' sy ny Gidro fotsy. *Ireo vorona tsara tarehy maro koa ao, toy ny voron-dramba, ny vorompotsy, ===Ireo zava-mananan'aina=== Raha ny momba ny zava-maniry, dia maniry be eny amoron’ny ony ny karazana hazo sarobidy. Ary rehefa manakaiky an’i Morondava, dia mipoitra ireo Renala mijoalajoala, izay tena mampiavaka ity faritra ity. == Hydrografia == I Tsiribihina dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra amin'ny ilany andrefan'i Madagasikara. Ny fari-dranony dia mirefy manodidina ny 49 800 km², ka anisan'ny lehibe indrindra eto amin'ny nosy. Raha isaina hatrany amin'ny loharanon'ny Fisaliana, izay anisan'ny loharano ambony amin'ny rafitra Mania, dia mahatratra 525 km eo ho eo ny halavan'ny rafitra Tsiribihina.<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref> Miforona amin'ny fihaonan'ireo renirano lehibe toy ny Mahajilo sy Mania izy, ary mifandray amin'ny rafitra Sakeny sy Manandaza ao amin'ny lemaka Betsiriry. Rehefa avy eo dia mikoriana miankandrefana i Tsiribihina, mamakivaky ny lembalemba Bemaraha amin'ny hantsana tery sy mideza, alohan'ny hivelarany ho renirano midadasika sy manana lemaka tondraka maro hatrany amin'ny vinany<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == Vinany sy faritra mando == Tamin'ny 22 Mey 2017, ny <nowiki>''</nowiki>Mangroves de Tsiribihina<nowiki>''</nowiki> dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Mirefy 47 218 ha io toerana io ary ao amin'ny Faritra Menabe no misy azy<ref><nowiki><ref>Ramsar Convention. ''The List of Wetlands of International Importance''. https://www.ramsar.org/sites/default/files/documents/library/sitelist.pdf</ref>. == Harena voajanahary == Manana lanja lehibe amin'ny fiarovana ny zava-mananaina ny faritra mando sy ny honko ao amin'ny vinanin'i Tsiribihina. Voalaza fa ahitana honko manodidina ny 20 000 ha ao amin'io faritra io, izay tombanana ho 8,5 % amin'ny velaran'ny honko eto Madagasikara<ref><nowiki><ref>WWF. ''Ramsar wetlands: quintuplet for Madagascar's biodiversity!'', 1 Jona 2017. https://wwf.panda.org/wwf_news/?301450/Ramsar-wetlands-quintuplet-for-Madagascars-biodiversity=</ref>. Ny faritra antsoina hoe <nowiki>''</nowiki>Wetlands of the Tsiribihina delta and upper Tsiribihina river<nowiki>''</nowiki> dia voasokajy ho toerana manan-danja ho an'ny vorona. Voarakitra ao ny karazam-borona 82, ka 22 amin'ireo dia endemika eto Madagasikara. Anisan'ny karazam-borona manan-danja ao ny voromahery mpanjono malagasy na <nowiki>''</nowiki>Haliaeetus vociferoides<nowiki>''</nowiki>, ny <nowiki>''</nowiki>Anas bernieri<nowiki>''</nowiki>, ny <nowiki>''</nowiki>Ardea humbloti<nowiki>''</nowiki>, ary ny <nowiki>''</nowiki>Glareola ocularis<nowiki>''</nowiki><ref><nowiki><ref>BirdLife International. ''Important Bird Areas in Africa and associated islands – Madagascar: Wetlands of the Tsiribihina delta and upper Tsiribihina river (MG059)''. https://protectedareas.mg/content/documents/9fca0680-48f7-4a5a-a63f-7f838caccaff/bed5b78c2b394a038a4e368c3cae292e.pdf</ref>. == Fampiasana sy maha-zava-dehibe == Ny renirano sy ny vinanin'i Tsiribihina dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny jono, fambolena amin'ny tany lemaka sy lonaka, ary fizahantany an-dakana. Ny honko ao amin'ny faritra Tsiribihina koa dia manana anjara asa lehibe amin'ny fiterahan'ny trondro, moluska ary karazana biby an-dranomasina hafa, ka manohana ny fiveloman'ny mpanjono madinika ao Menabe<ref><nowiki><ref>WWF. ''Wetlands, biodiversity treasures and lungs of cities'', 7 Febroary 2018. https://wwf.panda.org/wwf_news/?322991/Wetlands-biodiversity-treasures-and-lungs-of-cities=</ref>. == Fanamby ara-tontolo iainana == Miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Tsiribihina, indrindra ny fahasimban'ny ala any ambony rano, ny fikaohan-tany, ny fitondran'ny rano fotaka betsaka, ary ny fahasimban'ny honko. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano, ny fiainan'ny zava-mananaina, ary ny velontenan'ny mponina miankina amin'ny renirano sy ny honko<ref><nowiki><ref>WWF. ''Restoring Tsiribihina mangroves for a sustainable future for local communities'', 14 Novambra 2024. https://www.wwf.mg/en/?15838866/Restoring-Tsiribihina-mangroves-for-a-sustainable-future-for-local-communities=</ref>. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] * [[Belo-Tsiribihina|Belon' i Tsiribihina]] * [[Distrikan' i Belo-Tsiribihina]] * [[Fitampoha]] == Loharano nanovozan-kevitra == {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Menabe]] cdby4bkl9aoh5va5zdxlcfedwywzy9s 1145721 1145720 2026-06-29T19:44:24Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145721 wikitext text/x-wiki [[Sary:Tsiribihina River.jpg|vignette|360x360px|Ny ony Tsiribihina]] [[Sary:Rijeke madagaskara.svg|vignette|Ny ony lehibe eto Madagasikara]]{{Infobox renirano|anarana=Tsiribihina|velarantany=49 800 km²|sary=Tsiribihina delta.JPG|halavany=525 Km|vava=Lakandranon'i Môzambika, akaikin'i Belon'i Tsiribihina|loharano=Fihaonan'ny Mahajilo sy Mania, miaraka amin'ny rafitra Sakeny sy Manandaza|firenena=Madagasikara|faritany=Bongolava, Menabe, Melaky}} I '''Tsiribihina''' dia onin' i [[Madagasikara]] mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] ao amin' ny vinaniny 50 km ao avaratr' i [[Morondava]]. Amin' ny faritra sasany dia mahatratra 1 km ny sakany. Azo itondrana lakana izy hatrany amin' ny vozon' i [[Bemaraha]]. Betsaka [[voay]] ity ony ity, ka izany no niavian' io anarany io, izay midika hoe "tsy irobohana". Ao no ampandroana, isaky ny folo taona, ny sisan-javatra navelan' ireo mpanjaka [[sakalava]] taloha mandritra ny [[fitampoha]]. Mamakivaky an' i [[Bongolava]] sy an' i [[Bemaraha]] izy. ==Tantarany== ===Ny niavian'ny teny Tsiribihina=== Ny dikan'ny anarany hoe '''Tsiribihina''' dia avy amin'ny teny malagasy hoe '''Tsy irobohana'''. Ny antony dia satria feno voay masiaka be tamin'ity ony ity fahiny (sy mandraka ankehitriny), ka mampidi-doza ny mitsoraka na milomano ao. https://www.la-sirene-tsiribihina.com/la-tsiribihina-madagascar/ == Jeografiany == *Ny lalany: Manomboka eo amin'ny fihaonan'ny renirano Mahajilo sy Mania izy (eo akaikin'i Miandrivazo). Mamakivaky ny tendrombohitra [[Bongolava]] sy ny gôrin'i [[Bemaraha]] izy. *Ny farany: Mivarina any amin'ny [[Lakandranon'i Mozambika]] izy, eo amin'ny 50 km avaratry ny tanànan'i [[Morondava]]. *Ny sakany: Mahatratra 1 km ny sakany amin'ny faritra sasany, ary mety ho rano mena misy fotaka no hita ao noho ny fikaohan'ny tany any afovoatany http://motmalgache.org/bins/teny2/tsiriBIhina == Ireo harena voajanahary ao aminy== Ny lalan’ny ony Tsiribihina dia tena mahafinaritra satria feno tontolo samihafa ala mainty, hantsana vato, ary doro-tanety—izay fonenan’ny biby sy ny zavamaniry maro. === Ireo biby === *Ny Biby an-rano Ahitana karazan-trondro maro manome fivelomana ny mponina. *Ireo voay masiaka izay mbola maro an’isa amin’ny faritra sasany, ary ny '''amandrina''' na [[sokatra an-dranomamy]] *Ny Varika sy ny Borona: Rehefa mandalo amin’ny gôrin’i Bemaraha ny ony, dia hita eny amin’ny rantsan-kazo ireo karaza-gidro toy ny Sifaka''(Propithecus deckenii'' sy ny Gidro fotsy. *Ireo vorona tsara tarehy maro koa ao, toy ny voron-dramba, ny vorompotsy, ===Ireo zava-mananan'aina=== Raha ny momba ny zava-maniry, dia maniry be eny amoron’ny ony ny karazana hazo sarobidy. Ary rehefa manakaiky an’i Morondava, dia mipoitra ireo Renala mijoalajoala, izay tena mampiavaka ity faritra ity. == Hydrografia == I Tsiribihina dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra amin'ny ilany andrefan'i Madagasikara. Ny fari-dranony dia mirefy manodidina ny 49 800 km², ka anisan'ny lehibe indrindra eto amin'ny nosy. Raha isaina hatrany amin'ny loharanon'ny Fisaliana, izay anisan'ny loharano ambony amin'ny rafitra Mania, dia mahatratra 525 km eo ho eo ny halavan'ny rafitra Tsiribihina.<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref> Miforona amin'ny fihaonan'ireo renirano lehibe toy ny Mahajilo sy Mania izy, ary mifandray amin'ny rafitra Sakeny sy Manandaza ao amin'ny lemaka Betsiriry. Rehefa avy eo dia mikoriana miankandrefana i Tsiribihina, mamakivaky ny lembalemba Bemaraha amin'ny hantsana tery sy mideza, alohan'ny hivelarany ho renirano midadasika sy manana lemaka tondraka maro hatrany amin'ny vinany<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == Vinany sy faritra mando == Tamin'ny 22 Mey 2017, ny <nowiki>''</nowiki>Mangroves de Tsiribihina<nowiki>''</nowiki> dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Mirefy 47 218 ha io toerana io ary ao amin'ny Faritra Menabe no misy azy<ref><nowiki><ref>Ramsar Convention. ''The List of Wetlands of International Importance''. https://www.ramsar.org/sites/default/files/documents/library/sitelist.pdf</ref>. == Harena voajanahary == M Ny faritra antsoina hoe <nowiki>''</nowiki>Wetlands of the Tsiribihina delta and upper Tsiribihina river<nowiki>''</nowiki> dia voasokajy ho toerana manan-danja ho an'ny vorona. Voarakitra ao ny karazam-borona 82, ka 22 amin'ireo dia endemika eto Madagasikara. Anisan'ny karazam-borona manan-danja ao ny voromahery mpanjono malagasy na <nowiki>''</nowiki>Haliaeetus vociferoides<nowiki>''</nowiki>, ny <nowiki>''</nowiki>Anas bernieri<nowiki>''</nowiki>, ny <nowiki>''</nowiki>Ardea humbloti<nowiki>''</nowiki>, ary ny <nowiki>''</nowiki>Glareola ocularis<nowiki>''</nowiki><ref><nowiki><ref>BirdLife International. ''Important Bird Areas in Africa and associated islands – Madagascar: Wetlands of the Tsiribihina delta and upper Tsiribihina river (MG059)''. https://protectedareas.mg/content/documents/9fca0680-48f7-4a5a-a63f-7f838caccaff/bed5b78c2b394a038a4e368c3cae292e.pdf</ref>. == Fampiasana sy maha-zava-dehibe == Ny renirano sy ny vinanin'i Tsiribihina dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny jono, fambolena amin'ny tany lemaka sy lonaka, ary fizahantany an-dakana. Ny honko ao amin'ny faritra Tsiribihina koa dia manana anjara asa lehibe amin'ny fiterahan'ny trondro, moluska ary karazana biby an-dranomasina hafa, ka manohana ny fiveloman'ny mpanjono madinika ao Menabe<ref><nowiki><ref>WWF. ''Wetlands, biodiversity treasures and lungs of cities'', 7 Febroary 2018. https://wwf.panda.org/wwf_news/?322991/Wetlands-biodiversity-treasures-and-lungs-of-cities=</ref>. == Fanamby ara-tontolo iainana == Miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Tsiribihina, indrindra ny fahasimban'ny ala any ambony rano, ny fikaohan-tany, ny fitondran'ny rano fotaka betsaka, ary ny fahasimban'ny honko. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano, ny fiainan'ny zava-mananaina, ary ny velontenan'ny mponina miankina amin'ny renirano sy ny honko<ref><nowiki><ref>WWF. ''Restoring Tsiribihina mangroves for a sustainable future for local communities'', 14 Novambra 2024. https://www.wwf.mg/en/?15838866/Restoring-Tsiribihina-mangroves-for-a-sustainable-future-for-local-communities=</ref>. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] * [[Belo-Tsiribihina|Belon' i Tsiribihina]] * [[Distrikan' i Belo-Tsiribihina]] * [[Fitampoha]] == Loharano nanovozan-kevitra == {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Menabe]] cigqgpi3fu58kpbu5mkfzg1nebdik7b 1145723 1145721 2026-06-29T19:46:07Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145723 wikitext text/x-wiki [[Sary:Tsiribihina River.jpg|vignette|360x360px|Ny ony Tsiribihina]] [[Sary:Rijeke madagaskara.svg|vignette|Ny ony lehibe eto Madagasikara]]{{Infobox renirano|anarana=Tsiribihina|velarantany=49 800 km²|sary=Tsiribihina delta.JPG|halavany=525 Km|vava=Lakandranon'i Môzambika, akaikin'i Belon'i Tsiribihina|loharano=Fihaonan'ny Mahajilo sy Mania, miaraka amin'ny rafitra Sakeny sy Manandaza|firenena=Madagasikara|faritany=Bongolava, Menabe, Melaky}} I '''Tsiribihina''' dia onin' i [[Madagasikara]] mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] ao amin' ny vinaniny 50 km ao avaratr' i [[Morondava]]. Amin' ny faritra sasany dia mahatratra 1 km ny sakany. Azo itondrana lakana izy hatrany amin' ny vozon' i [[Bemaraha]]. Betsaka [[voay]] ity ony ity, ka izany no niavian' io anarany io, izay midika hoe "tsy irobohana". Ao no ampandroana, isaky ny folo taona, ny sisan-javatra navelan' ireo mpanjaka [[sakalava]] taloha mandritra ny [[fitampoha]]. Mamakivaky an' i [[Bongolava]] sy an' i [[Bemaraha]] izy. ==Tantarany== ===Ny niavian'ny teny Tsiribihina=== Ny dikan'ny anarany hoe '''Tsiribihina''' dia avy amin'ny teny malagasy hoe '''Tsy irobohana'''. Ny antony dia satria feno voay masiaka be tamin'ity ony ity fahiny (sy mandraka ankehitriny), ka mampidi-doza ny mitsoraka na milomano ao. https://www.la-sirene-tsiribihina.com/la-tsiribihina-madagascar/ == Jeografiany == *Ny lalany: Manomboka eo amin'ny fihaonan'ny renirano Mahajilo sy Mania izy (eo akaikin'i Miandrivazo). Mamakivaky ny tendrombohitra [[Bongolava]] sy ny gôrin'i [[Bemaraha]] izy. *Ny farany: Mivarina any amin'ny [[Lakandranon'i Mozambika]] izy, eo amin'ny 50 km avaratry ny tanànan'i [[Morondava]]. *Ny sakany: Mahatratra 1 km ny sakany amin'ny faritra sasany, ary mety ho rano mena misy fotaka no hita ao noho ny fikaohan'ny tany any afovoatany http://motmalgache.org/bins/teny2/tsiriBIhina == Ireo harena voajanahary ao aminy== Ny lalan’ny ony Tsiribihina dia tena mahafinaritra satria feno tontolo samihafa ala mainty, hantsana vato, ary doro-tanety—izay fonenan’ny biby sy ny zavamaniry maro. === Ireo biby === *Ny Biby an-rano Ahitana karazan-trondro maro manome fivelomana ny mponina. *Ireo voay masiaka izay mbola maro an’isa amin’ny faritra sasany, ary ny '''amandrina''' na [[sokatra an-dranomamy]] *Ny Varika sy ny Borona: Rehefa mandalo amin’ny gôrin’i Bemaraha ny ony, dia hita eny amin’ny rantsan-kazo ireo karaza-gidro toy ny Sifaka''(Propithecus deckenii'' sy ny Gidro fotsy. *Ireo vorona tsara tarehy maro koa ao, toy ny voron-dramba, ny vorompotsy, ===Ireo zava-mananan'aina=== Raha ny momba ny zava-maniry, dia maniry be eny amoron’ny ony ny karazana hazo sarobidy. Ary rehefa manakaiky an’i Morondava, dia mipoitra ireo Renala mijoalajoala, izay tena mampiavaka ity faritra ity. == Hydrografia == I Tsiribihina dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra amin'ny ilany andrefan'i Madagasikara. Ny fari-dranony dia mirefy manodidina ny 49 800 km², ka anisan'ny lehibe indrindra eto amin'ny nosy. Raha isaina hatrany amin'ny loharanon'ny Fisaliana, izay anisan'ny loharano ambony amin'ny rafitra Mania, dia mahatratra 525 km eo ho eo ny halavan'ny rafitra Tsiribihina.<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref> Miforona amin'ny fihaonan'ireo renirano lehibe toy ny Mahajilo sy Mania izy, ary mifandray amin'ny rafitra Sakeny sy Manandaza ao amin'ny lemaka Betsiriry. Rehefa avy eo dia mikoriana miankandrefana i Tsiribihina, mamakivaky ny lembalemba Bemaraha amin'ny hantsana tery sy mideza, alohan'ny hivelarany ho renirano midadasika sy manana lemaka tondraka maro hatrany amin'ny vinany<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == Vinany sy faritra mando == Tamin'ny 22 Mey 2017, ny <nowiki>''</nowiki>Mangroves de Tsiribihina<nowiki>''</nowiki> dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Mirefy 47 218 ha io toerana io ary ao amin'ny Faritra Menabe no misy azy<ref><nowiki><ref>Ramsar Convention. ''The List of Wetlands of International Importance''. https://www.ramsar.org/sites/default/files/documents/library/sitelist.pdf</ref>. == Harena voajanahary == == Fampiasana sy maha-zava-dehibe == Ny renirano sy ny vinanin'i Tsiribihina dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny jono, fambolena amin'ny tany lemaka sy lonaka, ary fizahantany an-dakana. Ny honko ao amin'ny faritra Tsiribihina koa dia manana anjara asa lehibe amin'ny fiterahan'ny trondro, moluska ary karazana biby an-dranomasina hafa, ka manohana ny fiveloman'ny mpanjono madinika ao Menabe<ref><nowiki><ref>WWF. ''Wetlands, biodiversity treasures and lungs of cities'', 7 Febroary 2018. https://wwf.panda.org/wwf_news/?322991/Wetlands-biodiversity-treasures-and-lungs-of-cities=</ref>. == Fanamby ara-tontolo iainana == Miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Tsiribihina, indrindra ny fahasimban'ny ala any ambony rano, ny fikaohan-tany, ny fitondran'ny rano fotaka betsaka, ary ny fahasimban'ny honko. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano, ny fiainan'ny zava-mananaina, ary ny velontenan'ny mponina miankina amin'ny renirano sy ny honko<ref><nowiki><ref>WWF. ''Restoring Tsiribihina mangroves for a sustainable future for local communities'', 14 Novambra 2024. https://www.wwf.mg/en/?15838866/Restoring-Tsiribihina-mangroves-for-a-sustainable-future-for-local-communities=</ref>. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] * [[Belo-Tsiribihina|Belon' i Tsiribihina]] * [[Distrikan' i Belo-Tsiribihina]] * [[Fitampoha]] == Loharano nanovozan-kevitra == {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Menabe]] klcgrne5jti7ymvm8vc6xvh67obwok9 1145725 1145723 2026-06-29T19:50:03Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145725 wikitext text/x-wiki [[Sary:Tsiribihina River.jpg|vignette|360x360px|Ny ony Tsiribihina]] [[Sary:Rijeke madagaskara.svg|vignette|Ny ony lehibe eto Madagasikara]]{{Infobox renirano|anarana=Tsiribihina|velarantany=49 800 km²|sary=Tsiribihina delta.JPG|halavany=525 Km|vava=Lakandranon'i Môzambika, akaikin'i Belon'i Tsiribihina|loharano=Fihaonan'ny Mahajilo sy Mania, miaraka amin'ny rafitra Sakeny sy Manandaza|firenena=Madagasikara|faritany=Bongolava, Menabe, Melaky}} I '''Tsiribihina''' dia onin' i [[Madagasikara]] mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] ao amin' ny vinaniny 50 km ao avaratr' i [[Morondava]]. Amin' ny faritra sasany dia mahatratra 1 km ny sakany. Azo itondrana lakana izy hatrany amin' ny vozon' i [[Bemaraha]]. Betsaka [[voay]] ity ony ity, ka izany no niavian' io anarany io, izay midika hoe "tsy irobohana". Ao no ampandroana, isaky ny folo taona, ny sisan-javatra navelan' ireo mpanjaka [[sakalava]] taloha mandritra ny [[fitampoha]]. Mamakivaky an' i [[Bongolava]] sy an' i [[Bemaraha]] izy. ==Tantarany== ===Ny niavian'ny teny Tsiribihina=== Ny dikan'ny anarany hoe '''Tsiribihina''' dia avy amin'ny teny malagasy hoe '''Tsy irobohana'''. Ny antony dia satria feno voay masiaka be tamin'ity ony ity fahiny (sy mandraka ankehitriny), ka mampidi-doza ny mitsoraka na milomano ao. https://www.la-sirene-tsiribihina.com/la-tsiribihina-madagascar/ == Jeografiany == *Ny lalany: Manomboka eo amin'ny fihaonan'ny renirano Mahajilo sy Mania izy (eo akaikin'i Miandrivazo). Mamakivaky ny tendrombohitra [[Bongolava]] sy ny gôrin'i [[Bemaraha]] izy. *Ny farany: Mivarina any amin'ny [[Lakandranon'i Mozambika]] izy, eo amin'ny 50 km avaratry ny tanànan'i [[Morondava]]. *Ny sakany: Mahatratra 1 km ny sakany amin'ny faritra sasany, ary mety ho rano mena misy fotaka no hita ao noho ny fikaohan'ny tany any afovoatany http://motmalgache.org/bins/teny2/tsiriBIhina == Ireo harena voajanahary ao aminy== Ny lalan’ny ony Tsiribihina dia tena mahafinaritra satria feno tontolo samihafa ala mainty, hantsana vato, ary doro-tanety—izay fonenan’ny biby sy ny zavamaniry maro. === Ireo biby === *Ny Biby an-rano Ahitana karazan-trondro maro manome fivelomana ny mponina. *Ireo voay masiaka izay mbola maro an’isa amin’ny faritra sasany, ary ny '''amandrina''' na [[sokatra an-dranomamy]] *Ny Varika sy ny Borona: Rehefa mandalo amin’ny gôrin’i Bemaraha ny ony, dia hita eny amin’ny rantsan-kazo ireo karaza-gidro toy ny Sifaka''(Propithecus deckenii'' sy ny Gidro fotsy. *Ireo vorona tsara tarehy maro koa ao, toy ny voron-dramba, ny vorompotsy, ===Ireo zava-mananan'aina=== Raha ny momba ny zava-maniry, dia maniry be eny amoron’ny ony ny karazana hazo sarobidy. Ary rehefa manakaiky an’i Morondava, dia mipoitra ireo Renala mijoalajoala, izay tena mampiavaka ity faritra ity. == Famaritana amin ' ny ankapobeny == I Tsiribihina dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra amin'ny ilany andrefan'i Madagasikara. Ny fari-dranony dia mirefy manodidina ny 49 800 km², ka anisan'ny lehibe indrindra eto amin'ny nosy. Raha isaina hatrany amin'ny loharanon'ny Fisaliana, izay anisan'ny loharano ambony amin'ny rafitra Mania, dia mahatratra 525 km eo ho eo ny halavan'ny rafitra Tsiribihina.<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref> Miforona amin'ny fihaonan'ireo renirano lehibe toy ny Mahajilo sy Mania izy, ary mifandray amin'ny rafitra Sakeny sy Manandaza ao amin'ny lemaka Betsiriry. Rehefa avy eo dia mikoriana miankandrefana i Tsiribihina, mamakivaky ny lembalemba Bemaraha amin'ny hantsana tery sy mideza, alohan'ny hivelarany ho renirano midadasika sy manana lemaka tondraka maro hatrany amin'ny vinany<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == faritra mando == Tamin'ny 22 Mey 2017, ny <nowiki>''</nowiki>Mangroves de Tsiribihina<nowiki>''</nowiki> dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Mirefy 47 218 ha io toerana io ary ao amin'ny Faritra Menabe no misy azy<ref><nowiki><ref>Ramsar Convention. ''The List of Wetlands of International Importance''. https://www.ramsar.org/sites/default/files/documents/library/sitelist.pdf</ref>. == Harena voajanahary == == Fampiasana sy maha-zava-dehibe == Ny renirano sy ny vinanin'i Tsiribihina dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny jono, fambolena amin'ny tany lemaka sy lonaka, ary fizahantany an-dakana. Ny honko ao amin'ny faritra Tsiribihina koa dia manana anjara asa lehibe amin'ny fiterahan'ny trondro, moluska ary karazana biby an-dranomasina hafa, ka manohana ny fiveloman'ny mpanjono madinika ao Menabe<ref><nowiki><ref>WWF. ''Wetlands, biodiversity treasures and lungs of cities'', 7 Febroary 2018. https://wwf.panda.org/wwf_news/?322991/Wetlands-biodiversity-treasures-and-lungs-of-cities=</ref>. == Fanamby ara-tontolo iainana == Miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Tsiribihina, indrindra ny fahasimban'ny ala any ambony rano, ny fikaohan-tany, ny fitondran'ny rano fotaka betsaka, ary ny fahasimban'ny honko. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano, ny fiainan'ny zava-mananaina, ary ny velontenan'ny mponina miankina amin'ny renirano sy ny honko<ref><nowiki><ref>WWF. ''Restoring Tsiribihina mangroves for a sustainable future for local communities'', 14 Novambra 2024. https://www.wwf.mg/en/?15838866/Restoring-Tsiribihina-mangroves-for-a-sustainable-future-for-local-communities=</ref>. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] * [[Belo-Tsiribihina|Belon' i Tsiribihina]] * [[Distrikan' i Belo-Tsiribihina]] * [[Fitampoha]] == Loharano nanovozan-kevitra == {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Menabe]] ezhougs3rh72f36fetap8uw9xa9o649 1145727 1145725 2026-06-29T19:53:58Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145727 wikitext text/x-wiki I '''Tsiribihina''' dia onin' i [[Madagasikara]] mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] ao amin' ny vinaniny 50 km ao avaratr' i [[Morondava]]. Amin' ny faritra sasany dia mahatratra 1 km ny sakany. Azo itondrana lakana izy hatrany amin' ny vozon' i [[Bemaraha]]. Betsaka [[voay]] ity ony ity, ka izany no niavian' io anarany io, izay midika hoe "tsy irobohana". Ao no ampandroana, isaky ny folo taona, ny sisan-javatra navelan' ireo mpanjaka [[sakalava]] taloha mandritra ny [[fitampoha]]. Mamakivaky an' i [[Bongolava]] sy an' i [[Bemaraha]] izy. ==Tantarany== ===Ny niavian'ny teny Tsiribihina=== Ny dikan'ny anarany hoe '''Tsiribihina''' dia avy amin'ny teny malagasy hoe '''Tsy irobohana'''. Ny antony dia satria feno voay masiaka be tamin'ity ony ity fahiny (sy mandraka ankehitriny), ka mampidi-doza ny mitsoraka na milomano ao. https://www.la-sirene-tsiribihina.com/la-tsiribihina-madagascar/ == Jeografiany == *Ny lalany: Manomboka eo amin'ny fihaonan'ny renirano Mahajilo sy Mania izy (eo akaikin'i Miandrivazo). Mamakivaky ny tendrombohitra [[Bongolava]] sy ny gôrin'i [[Bemaraha]] izy. *Ny farany: Mivarina any amin'ny [[Lakandranon'i Mozambika]] izy, eo amin'ny 50 km avaratry ny tanànan'i [[Morondava]]. *Ny sakany: Mahatratra 1 km ny sakany amin'ny faritra sasany, ary mety ho rano mena misy fotaka no hita ao noho ny fikaohan'ny tany any afovoatany http://motmalgache.org/bins/teny2/tsiriBIhina == Ireo harena voajanahary ao aminy== Ny lalan’ny ony Tsiribihina dia tena mahafinaritra satria feno tontolo samihafa ala mainty, hantsana vato, ary doro-tanety—izay fonenan’ny biby sy ny zavamaniry maro. === Ireo biby === *Ny Biby an-rano Ahitana karazan-trondro maro manome fivelomana ny mponina. *Ireo voay masiaka izay mbola maro an’isa amin’ny faritra sasany, ary ny '''amandrina''' na [[sokatra an-dranomamy]] *Ny Varika sy ny Borona: Rehefa mandalo amin’ny gôrin’i Bemaraha ny ony, dia hita eny amin’ny rantsan-kazo ireo karaza-gidro toy ny Sifaka''(Propithecus deckenii'' sy ny Gidro fotsy. *Ireo vorona tsara tarehy maro koa ao, toy ny voron-dramba, ny vorompotsy, ===Ireo zava-mananan'aina=== Raha ny momba ny zava-maniry, dia maniry be eny amoron’ny ony ny karazana hazo sarobidy. Ary rehefa manakaiky an’i Morondava, dia mipoitra ireo Renala mijoalajoala, izay tena mampiavaka ity faritra ity. == Famaritana amin ' ny ankapobeny == I Tsiribihina dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra amin'ny ilany andrefan'i Madagasikara. Ny fari-dranony dia mirefy manodidina ny 49 800 km², ka anisan'ny lehibe indrindra eto amin'ny nosy. Raha isaina hatrany amin'ny loharanon'ny Fisaliana, izay anisan'ny loharano ambony amin'ny rafitra Mania, dia mahatratra 525 km eo ho eo ny halavan'ny rafitra Tsiribihina.<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref> Miforona amin'ny fihaonan'ireo renirano lehibe toy ny Mahajilo sy Mania izy, ary mifandray amin'ny rafitra Sakeny sy Manandaza ao amin'ny lemaka Betsiriry. Rehefa avy eo dia mikoriana miankandrefana i Tsiribihina, mamakivaky ny lembalemba Bemaraha amin'ny hantsana tery sy mideza, alohan'ny hivelarany ho renirano midadasika sy manana lemaka tondraka maro hatrany amin'ny vinany<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == faritra mando == Tamin'ny 22 Mey 2017, ny <nowiki>''</nowiki>Mangroves de Tsiribihina<nowiki>''</nowiki> dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Mirefy 47 218 ha io toerana io ary ao amin'ny Faritra Menabe no misy azy<ref><nowiki><ref>Ramsar Convention. ''The List of Wetlands of International Importance''. https://www.ramsar.org/sites/default/files/documents/library/sitelist.pdf</ref>. == Harena voajanahary == == Fampiasana sy maha-zava-dehibe == Ny renirano sy ny vinanin'i Tsiribihina dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny jono, fambolena amin'ny tany lemaka sy lonaka, ary fizahantany an-dakana. Ny honko ao amin'ny faritra Tsiribihina koa dia manana anjara asa lehibe amin'ny fiterahan'ny trondro, moluska ary karazana biby an-dranomasina hafa, ka manohana ny fiveloman'ny mpanjono madinika ao Menabe<ref><nowiki><ref>WWF. ''Wetlands, biodiversity treasures and lungs of cities'', 7 Febroary 2018. https://wwf.panda.org/wwf_news/?322991/Wetlands-biodiversity-treasures-and-lungs-of-cities=</ref>. == Fanamby ara-tontolo iainana == Miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Tsiribihina, indrindra ny fahasimban'ny ala any ambony rano, ny fikaohan-tany, ny fitondran'ny rano fotaka betsaka, ary ny fahasimban'ny honko. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano, ny fiainan'ny zava-mananaina, ary ny velontenan'ny mponina miankina amin'ny renirano sy ny honko<ref><nowiki><ref>WWF. ''Restoring Tsiribihina mangroves for a sustainable future for local communities'', 14 Novambra 2024. https://www.wwf.mg/en/?15838866/Restoring-Tsiribihina-mangroves-for-a-sustainable-future-for-local-communities=</ref>. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] * [[Belo-Tsiribihina|Belon' i Tsiribihina]] * [[Distrikan' i Belo-Tsiribihina]] * [[Fitampoha]] == Loharano nanovozan-kevitra == {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Menabe]] hn5m3d76axwxv97jkxy4n1umoglpwp3 1145731 1145727 2026-06-29T20:12:10Z Gaël RALANTONIRINA 35834 Nampiditra Infobox 1145731 wikitext text/x-wiki I '''Tsiribihina''' dia onin' i [[Madagasikara]] mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] ao amin' ny {{Infobox renirano|anarana=Tsiribihina|sary=Tsiribihana .jpeg|velarantany=49 000 km2|firenena=Madagasikara|fanjakana=Malagasy|faritany=Bongolava , Menabe, Melaky|halavany=100 km}} vinaniny 50 km ao avaratr' i [[Morondava]]. Amin' ny faritra sasany dia mahatratra 1 km ny sakany. Azo itondrana lakana izy hatrany amin' ny vozon' i [[Bemaraha]]. Betsaka [[voay]] ity ony ity, ka izany no niavian' io anarany io, izay midika hoe "tsy irobohana". Ao no ampandroana, isaky ny folo taona, ny sisan-javatra navelan' ireo mpanjaka [[sakalava]] taloha mandritra ny [[fitampoha]]. Mamakivaky an' i [[Bongolava]] sy an' i [[Bemaraha]] izy. ==Tantarany== ===Ny niavian'ny teny Tsiribihina=== Ny dikan'ny anarany hoe '''Tsiribihina''' dia avy amin'ny teny malagasy hoe '''Tsy irobohana'''. Ny antony dia satria feno voay masiaka be tamin'ity ony ity fahiny (sy mandraka ankehitriny), ka mampidi-doza ny mitsoraka na milomano ao. https://www.la-sirene-tsiribihina.com/la-tsiribihina-madagascar/ == Jeografiany == *Ny lalany: Manomboka eo amin'ny fihaonan'ny renirano Mahajilo sy Mania izy (eo akaikin'i Miandrivazo). Mamakivaky ny tendrombohitra [[Bongolava]] sy ny gôrin'i [[Bemaraha]] izy. *Ny farany: Mivarina any amin'ny [[Lakandranon'i Mozambika]] izy, eo amin'ny 50 km avaratry ny tanànan'i [[Morondava]]. *Ny sakany: Mahatratra 1 km ny sakany amin'ny faritra sasany, ary mety ho rano mena misy fotaka no hita ao noho ny fikaohan'ny tany any afovoatany http://motmalgache.org/bins/teny2/tsiriBIhina == Ireo harena voajanahary ao aminy== Ny lalan’ny ony Tsiribihina dia tena mahafinaritra satria feno tontolo samihafa ala mainty, hantsana vato, ary doro-tanety—izay fonenan’ny biby sy ny zavamaniry maro. === Ireo biby === *Ny Biby an-rano Ahitana karazan-trondro maro manome fivelomana ny mponina. *Ireo voay masiaka izay mbola maro an’isa amin’ny faritra sasany, ary ny '''amandrina''' na [[sokatra an-dranomamy]] *Ny Varika sy ny Borona: Rehefa mandalo amin’ny gôrin’i Bemaraha ny ony, dia hita eny amin’ny rantsan-kazo ireo karaza-gidro toy ny Sifaka''(Propithecus deckenii'' sy ny Gidro fotsy. *Ireo vorona tsara tarehy maro koa ao, toy ny voron-dramba, ny vorompotsy, ===Ireo zava-mananan'aina=== Raha ny momba ny zava-maniry, dia maniry be eny amoron’ny ony ny karazana hazo sarobidy. Ary rehefa manakaiky an’i Morondava, dia mipoitra ireo Renala mijoalajoala, izay tena mampiavaka ity faritra ity. == Famaritana amin ' ny ankapobeny == I Tsiribihina dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra amin'ny ilany andrefan'i Madagasikara. Ny fari-dranony dia mirefy manodidina ny 49 800 km², ka anisan'ny lehibe indrindra eto amin'ny nosy. Raha isaina hatrany amin'ny loharanon'ny Fisaliana, izay anisan'ny loharano ambony amin'ny rafitra Mania, dia mahatratra 525 km eo ho eo ny halavan'ny rafitra Tsiribihina.<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref> Miforona amin'ny fihaonan'ireo renirano lehibe toy ny Mahajilo sy Mania izy, ary mifandray amin'ny rafitra Sakeny sy Manandaza ao amin'ny lemaka Betsiriry. Rehefa avy eo dia mikoriana miankandrefana i Tsiribihina, mamakivaky ny lembalemba Bemaraha amin'ny hantsana tery sy mideza, alohan'ny hivelarany ho renirano midadasika sy manana lemaka tondraka maro hatrany amin'ny vinany<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == faritra mando == Tamin'ny 22 Mey 2017, ny <nowiki>''</nowiki>Mangroves de Tsiribihina<nowiki>''</nowiki> dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Mirefy 47 218 ha io toerana io ary ao amin'ny Faritra Menabe no misy azy<ref><nowiki><ref>Ramsar Convention. ''The List of Wetlands of International Importance''. https://www.ramsar.org/sites/default/files/documents/library/sitelist.pdf</ref>. == Harena voajanahary == == Fampiasana sy maha-zava-dehibe == Ny renirano sy ny vinanin'i Tsiribihina dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny jono, fambolena amin'ny tany lemaka sy lonaka, ary fizahantany an-dakana. Ny honko ao amin'ny faritra Tsiribihina koa dia manana anjara asa lehibe amin'ny fiterahan'ny trondro, moluska ary karazana biby an-dranomasina hafa, ka manohana ny fiveloman'ny mpanjono madinika ao Menabe<ref><nowiki><ref>WWF. ''Wetlands, biodiversity treasures and lungs of cities'', 7 Febroary 2018. https://wwf.panda.org/wwf_news/?322991/Wetlands-biodiversity-treasures-and-lungs-of-cities=</ref>. == Fanamby ara-tontolo iainana == Miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Tsiribihina, indrindra ny fahasimban'ny ala any ambony rano, ny fikaohan-tany, ny fitondran'ny rano fotaka betsaka, ary ny fahasimban'ny honko. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano, ny fiainan'ny zava-mananaina, ary ny velontenan'ny mponina miankina amin'ny renirano sy ny honko<ref><nowiki><ref>WWF. ''Restoring Tsiribihina mangroves for a sustainable future for local communities'', 14 Novambra 2024. https://www.wwf.mg/en/?15838866/Restoring-Tsiribihina-mangroves-for-a-sustainable-future-for-local-communities=</ref>. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] * [[Belo-Tsiribihina|Belon' i Tsiribihina]] * [[Distrikan' i Belo-Tsiribihina]] * [[Fitampoha]] == Loharano nanovozan-kevitra == {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Menabe]] 5h6xam89m8po76d2moaq5155gaq2jkq 1145732 1145731 2026-06-29T20:12:51Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145732 wikitext text/x-wiki I '''Tsiribihina''' dia onin' i [[Madagasikara]] mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] ao amin' ny {{Infobox renirano|anarana=Tsiribihina|velarantany=49 000 km2|firenena=Madagasikara|fanjakana=Malagasy|faritany=Bongolava , Menabe, Melaky|halavany=100 km}} vinaniny 50 km ao avaratr' i [[Morondava]]. Amin' ny faritra sasany dia mahatratra 1 km ny sakany. Azo itondrana lakana izy hatrany amin' ny vozon' i [[Bemaraha]]. Betsaka [[voay]] ity ony ity, ka izany no niavian' io anarany io, izay midika hoe "tsy irobohana". Ao no ampandroana, isaky ny folo taona, ny sisan-javatra navelan' ireo mpanjaka [[sakalava]] taloha mandritra ny [[fitampoha]]. Mamakivaky an' i [[Bongolava]] sy an' i [[Bemaraha]] izy. ==Tantarany== ===Ny niavian'ny teny Tsiribihina=== Ny dikan'ny anarany hoe '''Tsiribihina''' dia avy amin'ny teny malagasy hoe '''Tsy irobohana'''. Ny antony dia satria feno voay masiaka be tamin'ity ony ity fahiny (sy mandraka ankehitriny), ka mampidi-doza ny mitsoraka na milomano ao. https://www.la-sirene-tsiribihina.com/la-tsiribihina-madagascar/ == Jeografiany == *Ny lalany: Manomboka eo amin'ny fihaonan'ny renirano Mahajilo sy Mania izy (eo akaikin'i Miandrivazo). Mamakivaky ny tendrombohitra [[Bongolava]] sy ny gôrin'i [[Bemaraha]] izy. *Ny farany: Mivarina any amin'ny [[Lakandranon'i Mozambika]] izy, eo amin'ny 50 km avaratry ny tanànan'i [[Morondava]]. *Ny sakany: Mahatratra 1 km ny sakany amin'ny faritra sasany, ary mety ho rano mena misy fotaka no hita ao noho ny fikaohan'ny tany any afovoatany http://motmalgache.org/bins/teny2/tsiriBIhina == Ireo harena voajanahary ao aminy== Ny lalan’ny ony Tsiribihina dia tena mahafinaritra satria feno tontolo samihafa ala mainty, hantsana vato, ary doro-tanety—izay fonenan’ny biby sy ny zavamaniry maro. === Ireo biby === *Ny Biby an-rano Ahitana karazan-trondro maro manome fivelomana ny mponina. *Ireo voay masiaka izay mbola maro an’isa amin’ny faritra sasany, ary ny '''amandrina''' na [[sokatra an-dranomamy]] *Ny Varika sy ny Borona: Rehefa mandalo amin’ny gôrin’i Bemaraha ny ony, dia hita eny amin’ny rantsan-kazo ireo karaza-gidro toy ny Sifaka''(Propithecus deckenii'' sy ny Gidro fotsy. *Ireo vorona tsara tarehy maro koa ao, toy ny voron-dramba, ny vorompotsy, ===Ireo zava-mananan'aina=== Raha ny momba ny zava-maniry, dia maniry be eny amoron’ny ony ny karazana hazo sarobidy. Ary rehefa manakaiky an’i Morondava, dia mipoitra ireo Renala mijoalajoala, izay tena mampiavaka ity faritra ity. == Famaritana amin ' ny ankapobeny == I Tsiribihina dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra amin'ny ilany andrefan'i Madagasikara. Ny fari-dranony dia mirefy manodidina ny 49 800 km², ka anisan'ny lehibe indrindra eto amin'ny nosy. Raha isaina hatrany amin'ny loharanon'ny Fisaliana, izay anisan'ny loharano ambony amin'ny rafitra Mania, dia mahatratra 525 km eo ho eo ny halavan'ny rafitra Tsiribihina.<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref> Miforona amin'ny fihaonan'ireo renirano lehibe toy ny Mahajilo sy Mania izy, ary mifandray amin'ny rafitra Sakeny sy Manandaza ao amin'ny lemaka Betsiriry. Rehefa avy eo dia mikoriana miankandrefana i Tsiribihina, mamakivaky ny lembalemba Bemaraha amin'ny hantsana tery sy mideza, alohan'ny hivelarany ho renirano midadasika sy manana lemaka tondraka maro hatrany amin'ny vinany<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == faritra mando == Tamin'ny 22 Mey 2017, ny <nowiki>''</nowiki>Mangroves de Tsiribihina<nowiki>''</nowiki> dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Mirefy 47 218 ha io toerana io ary ao amin'ny Faritra Menabe no misy azy<ref><nowiki><ref>Ramsar Convention. ''The List of Wetlands of International Importance''. https://www.ramsar.org/sites/default/files/documents/library/sitelist.pdf</ref>. == Harena voajanahary == == Fampiasana sy maha-zava-dehibe == Ny renirano sy ny vinanin'i Tsiribihina dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny jono, fambolena amin'ny tany lemaka sy lonaka, ary fizahantany an-dakana. Ny honko ao amin'ny faritra Tsiribihina koa dia manana anjara asa lehibe amin'ny fiterahan'ny trondro, moluska ary karazana biby an-dranomasina hafa, ka manohana ny fiveloman'ny mpanjono madinika ao Menabe<ref><nowiki><ref>WWF. ''Wetlands, biodiversity treasures and lungs of cities'', 7 Febroary 2018. https://wwf.panda.org/wwf_news/?322991/Wetlands-biodiversity-treasures-and-lungs-of-cities=</ref>. == Fanamby ara-tontolo iainana == Miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Tsiribihina, indrindra ny fahasimban'ny ala any ambony rano, ny fikaohan-tany, ny fitondran'ny rano fotaka betsaka, ary ny fahasimban'ny honko. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano, ny fiainan'ny zava-mananaina, ary ny velontenan'ny mponina miankina amin'ny renirano sy ny honko<ref><nowiki><ref>WWF. ''Restoring Tsiribihina mangroves for a sustainable future for local communities'', 14 Novambra 2024. https://www.wwf.mg/en/?15838866/Restoring-Tsiribihina-mangroves-for-a-sustainable-future-for-local-communities=</ref>. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] * [[Belo-Tsiribihina|Belon' i Tsiribihina]] * [[Distrikan' i Belo-Tsiribihina]] * [[Fitampoha]] == Loharano nanovozan-kevitra == {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Menabe]] sctd95xunwzi7jsxvz7pnm47g8p6448 1145733 1145732 2026-06-29T20:15:01Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145733 wikitext text/x-wiki I '''Tsiribihina''' dia onin' i [[Madagasikara]] mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] ao amin' ny {{Infobox renirano|anarana=Tsiribihina|velarantany=49 000 km2|firenena=Madagasikara|fanjakana=Malagasy|faritany=Bongolava , Menabe, Melaky|halavany=100 km}} vinaniny 50 km ao avaratr' i [[Morondava]]. Amin' ny faritra sasany dia mahatratra 1 km ny sakany. Azo itondrana lakana izy hatrany amin' ny vozon' i [[Bemaraha]]. Betsaka [[voay]] ity ony ity, ka izany no niavian' io anarany io, izay midika hoe "tsy irobohana". Ao no ampandroana, isaky ny folo taona, ny sisan-javatra navelan' ireo mpanjaka [[sakalava]] taloha mandritra ny [[fitampoha]]. Mamakivaky an' i [[Bongolava]] sy an' i [[Bemaraha]] izy. ==Tantarany== ===Ny niavian'ny teny Tsiribihina=== Ny dikan'ny anarany hoe '''Tsiribihina''' dia avy amin'ny teny malagasy hoe '''Tsy irobohana'''. Ny antony dia satria feno voay masiaka be tamin'ity ony ity fahiny (sy mandraka ankehitriny), ka mampidi-doza ny mitsoraka na milomano ao. https://www.la-sirene-tsiribihina.com/la-tsiribihina-madagascar/ == Jeografiany == *[[Sary:Tsiribihina River.jpg|vignette|Ny onin ' i Tsiribihina]]Ny lalany: Manomboka eo amin'ny fihaonan'ny renirano Mahajilo sy Mania izy (eo akaikin'i Miandrivazo). Mamakivaky ny tendrombohitra [[Bongolava]] sy ny gôrin'i [[Bemaraha]] izy. *Ny farany: Mivarina any amin'ny [[Lakandranon'i Mozambika]] izy, eo amin'ny 50 km avaratry ny tanànan'i [[Morondava]]. *Ny sakany: Mahatratra 1 km ny sakany amin'ny faritra sasany, ary mety ho rano mena misy fotaka no hita ao noho ny fikaohan'ny tany any afovoatany http://motmalgache.org/bins/teny2/tsiriBIhina == Ireo harena voajanahary ao aminy== Ny lalan’ny ony Tsiribihina dia tena mahafinaritra satria feno tontolo samihafa ala mainty, hantsana vato, ary doro-tanety—izay fonenan’ny biby sy ny zavamaniry maro. === Ireo biby === *Ny Biby an-rano Ahitana karazan-trondro maro manome fivelomana ny mponina. *Ireo voay masiaka izay mbola maro an’isa amin’ny faritra sasany, ary ny '''amandrina''' na [[sokatra an-dranomamy]] *Ny Varika sy ny Borona: Rehefa mandalo amin’ny gôrin’i Bemaraha ny ony, dia hita eny amin’ny rantsan-kazo ireo karaza-gidro toy ny Sifaka''(Propithecus deckenii'' sy ny Gidro fotsy. *Ireo vorona tsara tarehy maro koa ao, toy ny voron-dramba, ny vorompotsy, ===Ireo zava-mananan'aina=== Raha ny momba ny zava-maniry, dia maniry be eny amoron’ny ony ny karazana hazo sarobidy. Ary rehefa manakaiky an’i Morondava, dia mipoitra ireo Renala mijoalajoala, izay tena mampiavaka ity faritra ity. == Famaritana amin ' ny ankapobeny == I Tsiribihina dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra amin'ny ilany andrefan'i Madagasikara. Ny fari-dranony dia mirefy manodidina ny 49 800 km², ka anisan'ny lehibe indrindra eto amin'ny nosy. Raha isaina hatrany amin'ny loharanon'ny Fisaliana, izay anisan'ny loharano ambony amin'ny rafitra Mania, dia mahatratra 525 km eo ho eo ny halavan'ny rafitra Tsiribihina.<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref> Miforona amin'ny fihaonan'ireo renirano lehibe toy ny Mahajilo sy Mania izy, ary mifandray amin'ny rafitra Sakeny sy Manandaza ao amin'ny lemaka Betsiriry. Rehefa avy eo dia mikoriana miankandrefana i Tsiribihina, mamakivaky ny lembalemba Bemaraha amin'ny hantsana tery sy mideza, alohan'ny hivelarany ho renirano midadasika sy manana lemaka tondraka maro hatrany amin'ny vinany<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == faritra mando == Tamin'ny 22 Mey 2017, ny <nowiki>''</nowiki>Mangroves de Tsiribihina<nowiki>''</nowiki> dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Mirefy 47 218 ha io toerana io ary ao amin'ny Faritra Menabe no misy azy<ref><nowiki><ref>Ramsar Convention. ''The List of Wetlands of International Importance''. https://www.ramsar.org/sites/default/files/documents/library/sitelist.pdf</ref>. == Harena voajanahary == == Fampiasana sy maha-zava-dehibe == Ny renirano sy ny vinanin'i Tsiribihina dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny jono, fambolena amin'ny tany lemaka sy lonaka, ary fizahantany an-dakana. Ny honko ao amin'ny faritra Tsiribihina koa dia manana anjara asa lehibe amin'ny fiterahan'ny trondro, moluska ary karazana biby an-dranomasina hafa, ka manohana ny fiveloman'ny mpanjono madinika ao Menabe<ref><nowiki><ref>WWF. ''Wetlands, biodiversity treasures and lungs of cities'', 7 Febroary 2018. https://wwf.panda.org/wwf_news/?322991/Wetlands-biodiversity-treasures-and-lungs-of-cities=</ref>. == Fanamby ara-tontolo iainana == Miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Tsiribihina, indrindra ny fahasimban'ny ala any ambony rano, ny fikaohan-tany, ny fitondran'ny rano fotaka betsaka, ary ny fahasimban'ny honko. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano, ny fiainan'ny zava-mananaina, ary ny velontenan'ny mponina miankina amin'ny renirano sy ny honko<ref><nowiki><ref>WWF. ''Restoring Tsiribihina mangroves for a sustainable future for local communities'', 14 Novambra 2024. https://www.wwf.mg/en/?15838866/Restoring-Tsiribihina-mangroves-for-a-sustainable-future-for-local-communities=</ref>. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] * [[Belo-Tsiribihina|Belon' i Tsiribihina]] * [[Distrikan' i Belo-Tsiribihina]] * [[Fitampoha]] == Loharano nanovozan-kevitra == {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Menabe]] 6cfhkj9i9861awrkvlris48eehvwdj4 1145735 1145733 2026-06-29T20:16:09Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145735 wikitext text/x-wiki I '''Tsiribihina''' dia onin' i [[Madagasikara]] mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] ao amin' ny {{Infobox renirano|anarana=Tsiribihina|velarantany=49 000 km2|firenena=Madagasikara|fanjakana=Malagasy|faritany=Bongolava , Menabe, Melaky|halavany=100 km}} vinaniny 50 km ao avaratr' i [[Morondava]]. Amin' ny faritra sasany dia mahatratra 1 km ny sakany. Azo itondrana lakana izy hatrany amin' ny vozon' i [[Bemaraha]]. Betsaka [[voay]] ity ony ity, ka izany no niavian' io anarany io, izay midika hoe "tsy irobohana". Ao no ampandroana, isaky ny folo taona, ny sisan-javatra navelan' ireo mpanjaka [[sakalava]] taloha mandritra ny [[fitampoha]]. Mamakivaky an' i [[Bongolava]] sy an' i [[Bemaraha]] izy. ==Tantarany== ===Ny niavian'ny teny Tsiribihina=== Ny dikan'ny anarany hoe '''Tsiribihina''' dia avy amin'ny teny malagasy hoe '''Tsy irobohana'''. Ny antony dia satria feno voay masiaka be tamin'ity ony ity fahiny (sy mandraka ankehitriny), ka mampidi-doza ny mitsoraka na milomano ao. https://www.la-sirene-tsiribihina.com/la-tsiribihina-madagascar/ == Jeografiany == *[[Sary:Tsiribihina River.jpg|vignette|Ny onin ' i Tsiribihina]]Ny lalany: Manomboka eo amin'ny fihaonan'ny renirano Mahajilo sy Mania izy (eo akaikin'i Miandrivazo). Mamakivaky ny tendrombohitra [[Bongolava]] sy ny gôrin'i [[Bemaraha]] izy. *Ny farany: Mivarina any amin'ny [[Lakandranon'i Mozambika]] izy, eo amin'ny 50 km avaratry ny tanànan'i [[Morondava]]. *Ny sakany: Mahatratra 1 km ny sakany amin'ny faritra sasany, ary mety ho rano mena misy fotaka no hita ao noho ny fikaohan'ny tany any afovoatany http://motmalgache.org/bins/teny2/tsiriBIhina == Ireo harena voajanahary ao aminy== [[Sary:Tsiribihina 03.jpg|vignette]] Ny lalan’ny ony Tsiribihina dia tena mahafinaritra satria feno tontolo samihafa ala mainty, hantsana vato, ary doro-tanety—izay fonenan’ny biby sy ny zavamaniry maro. === Ireo biby === *Ny Biby an-rano Ahitana karazan-trondro maro manome fivelomana ny mponina. *Ireo voay masiaka izay mbola maro an’isa amin’ny faritra sasany, ary ny '''amandrina''' na [[sokatra an-dranomamy]] *Ny Varika sy ny Borona: Rehefa mandalo amin’ny gôrin’i Bemaraha ny ony, dia hita eny amin’ny rantsan-kazo ireo karaza-gidro toy ny Sifaka''(Propithecus deckenii'' sy ny Gidro fotsy. *Ireo vorona tsara tarehy maro koa ao, toy ny voron-dramba, ny vorompotsy, ===Ireo zava-mananan'aina=== Raha ny momba ny zava-maniry, dia maniry be eny amoron’ny ony ny karazana hazo sarobidy. Ary rehefa manakaiky an’i Morondava, dia mipoitra ireo Renala mijoalajoala, izay tena mampiavaka ity faritra ity. == Famaritana amin ' ny ankapobeny == I Tsiribihina dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra amin'ny ilany andrefan'i Madagasikara. Ny fari-dranony dia mirefy manodidina ny 49 800 km², ka anisan'ny lehibe indrindra eto amin'ny nosy. Raha isaina hatrany amin'ny loharanon'ny Fisaliana, izay anisan'ny loharano ambony amin'ny rafitra Mania, dia mahatratra 525 km eo ho eo ny halavan'ny rafitra Tsiribihina.<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref> Miforona amin'ny fihaonan'ireo renirano lehibe toy ny Mahajilo sy Mania izy, ary mifandray amin'ny rafitra Sakeny sy Manandaza ao amin'ny lemaka Betsiriry. Rehefa avy eo dia mikoriana miankandrefana i Tsiribihina, mamakivaky ny lembalemba Bemaraha amin'ny hantsana tery sy mideza, alohan'ny hivelarany ho renirano midadasika sy manana lemaka tondraka maro hatrany amin'ny vinany<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == faritra mando == Tamin'ny 22 Mey 2017, ny <nowiki>''</nowiki>Mangroves de Tsiribihina<nowiki>''</nowiki> dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Mirefy 47 218 ha io toerana io ary ao amin'ny Faritra Menabe no misy azy<ref><nowiki><ref>Ramsar Convention. ''The List of Wetlands of International Importance''. https://www.ramsar.org/sites/default/files/documents/library/sitelist.pdf</ref>. == Harena voajanahary == == Fampiasana sy maha-zava-dehibe == Ny renirano sy ny vinanin'i Tsiribihina dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny jono, fambolena amin'ny tany lemaka sy lonaka, ary fizahantany an-dakana. Ny honko ao amin'ny faritra Tsiribihina koa dia manana anjara asa lehibe amin'ny fiterahan'ny trondro, moluska ary karazana biby an-dranomasina hafa, ka manohana ny fiveloman'ny mpanjono madinika ao Menabe<ref><nowiki><ref>WWF. ''Wetlands, biodiversity treasures and lungs of cities'', 7 Febroary 2018. https://wwf.panda.org/wwf_news/?322991/Wetlands-biodiversity-treasures-and-lungs-of-cities=</ref>. == Fanamby ara-tontolo iainana == Miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Tsiribihina, indrindra ny fahasimban'ny ala any ambony rano, ny fikaohan-tany, ny fitondran'ny rano fotaka betsaka, ary ny fahasimban'ny honko. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano, ny fiainan'ny zava-mananaina, ary ny velontenan'ny mponina miankina amin'ny renirano sy ny honko<ref><nowiki><ref>WWF. ''Restoring Tsiribihina mangroves for a sustainable future for local communities'', 14 Novambra 2024. https://www.wwf.mg/en/?15838866/Restoring-Tsiribihina-mangroves-for-a-sustainable-future-for-local-communities=</ref>. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] * [[Belo-Tsiribihina|Belon' i Tsiribihina]] * [[Distrikan' i Belo-Tsiribihina]] * [[Fitampoha]] == Loharano nanovozan-kevitra == {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Menabe]] bqggz8ks8910q3s0p5qlpm7qakz0ckg 1145736 1145735 2026-06-29T20:18:22Z Gaël RALANTONIRINA 35834 fampidirana sary 1145736 wikitext text/x-wiki I '''Tsiribihina''' dia onin' i [[Madagasikara]] mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] ao amin' ny {{Infobox renirano|anarana=Tsiribihina|velarantany=49 000 km2|firenena=Madagasikara|fanjakana=Malagasy|faritany=Bongolava , Menabe, Melaky|halavany=100 km}} vinaniny 50 km ao avaratr' i [[Morondava]]. Amin' ny faritra sasany dia mahatratra 1 km ny sakany. Azo itondrana lakana izy hatrany amin' ny vozon' i [[Bemaraha]]. Betsaka [[voay]] ity ony ity, ka izany no niavian' io anarany io, izay midika hoe "tsy irobohana". Ao no ampandroana, isaky ny folo taona, ny sisan-javatra navelan' ireo mpanjaka [[sakalava]] taloha mandritra ny [[fitampoha]]. Mamakivaky an' i [[Bongolava]] sy an' i [[Bemaraha]] izy. ==Tantarany== ===Ny niavian'ny teny Tsiribihina=== Ny dikan'ny anarany hoe '''Tsiribihina''' dia avy amin'ny teny malagasy hoe '''Tsy irobohana'''. Ny antony dia satria feno voay masiaka be tamin'ity ony ity fahiny (sy mandraka ankehitriny), ka mampidi-doza ny mitsoraka na milomano ao. https://www.la-sirene-tsiribihina.com/la-tsiribihina-madagascar/ == Jeografiany == *[[Sary:Tsiribihina River.jpg|vignette|Ny onin ' i Tsiribihina]]Ny lalany: Manomboka eo amin'ny fihaonan'ny renirano Mahajilo sy Mania izy (eo akaikin'i Miandrivazo). Mamakivaky ny tendrombohitra [[Bongolava]] sy ny gôrin'i [[Bemaraha]] izy. *Ny farany: Mivarina any amin'ny [[Lakandranon'i Mozambika]] izy, eo amin'ny 50 km avaratry ny tanànan'i [[Morondava]]. *Ny sakany: Mahatratra 1 km ny sakany amin'ny faritra sasany, ary mety ho rano mena misy fotaka no hita ao noho ny fikaohan'ny tany any afovoatany http://motmalgache.org/bins/teny2/tsiriBIhina == Ireo harena voajanahary ao aminy== [[Sary:Tsiribihina 03.jpg|vignette]] Ny lalan’ny ony Tsiribihina dia tena mahafinaritra satria feno tontolo samihafa ala mainty, hantsana vato, ary doro-tanety—izay fonenan’ny biby sy ny zavamaniry maro. === Ireo biby === *Ny Biby an-rano Ahitana karazan-trondro maro manome fivelomana ny mponina. *Ireo voay masiaka izay mbola maro an’isa amin’ny faritra sasany, ary ny '''amandrina''' na [[sokatra an-dranomamy]] *Ny Varika sy ny Borona: Rehefa mandalo amin’ny gôrin’i Bemaraha ny ony, dia hita eny amin’ny rantsan-kazo ireo karaza-gidro toy ny Sifaka''(Propithecus deckenii'' sy ny Gidro fotsy. *Ireo vorona tsara tarehy maro koa ao, toy ny voron-dramba, ny vorompotsy, ===Ireo zava-mananan'aina=== Raha ny momba ny zava-maniry, dia maniry be eny amoron’ny ony ny karazana hazo sarobidy. Ary rehefa manakaiky an’i Morondava, dia mipoitra ireo Renala mijoalajoala, izay tena mampiavaka ity faritra ity. == Famaritana amin ' ny ankapobeny == I Tsiribihina dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra amin'ny ilany andrefan'i Madagasikara. Ny fari-dranony dia mirefy manodidina ny 49 800 km², ka anisan'ny lehibe indrindra eto amin'ny nosy. Raha isaina hatrany amin'ny loharanon'ny Fisaliana, izay anisan'ny loharano ambony amin'ny rafitra Mania, dia mahatratra 525 km eo ho eo ny halavan'ny rafitra Tsiribihina.<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref> Miforona amin'ny fihaonan'ireo renirano lehibe toy ny Mahajilo sy Mania izy, ary mifandray amin'ny rafitra Sakeny sy Manandaza ao amin'ny lemaka Betsiriry. Rehefa avy eo dia mikoriana miankandrefana i Tsiribihina, mamakivaky ny lembalemba Bemaraha amin'ny hantsana tery sy mideza, alohan'ny hivelarany ho renirano midadasika sy manana lemaka tondraka maro hatrany amin'ny vinany<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == faritra mando == [[Sary:Inside Pichavaram Mangrove Forest.jpg|vignette|Ala honko]] Tamin'ny 22 Mey 2017, ny <nowiki>''</nowiki>Mangroves de Tsiribihina<nowiki>''</nowiki> dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Mirefy 47 218 ha io toerana io ary ao amin'ny Faritra Menabe no misy azy<ref><nowiki><ref>Ramsar Convention. ''The List of Wetlands of International Importance''. https://www.ramsar.org/sites/default/files/documents/library/sitelist.pdf</ref>. == Harena voajanahary == == Fampiasana sy maha-zava-dehibe == Ny renirano sy ny vinanin'i Tsiribihina dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny jono, fambolena amin'ny tany lemaka sy lonaka, ary fizahantany an-dakana. Ny honko ao amin'ny faritra Tsiribihina koa dia manana anjara asa lehibe amin'ny fiterahan'ny trondro, moluska ary karazana biby an-dranomasina hafa, ka manohana ny fiveloman'ny mpanjono madinika ao Menabe<ref><nowiki><ref>WWF. ''Wetlands, biodiversity treasures and lungs of cities'', 7 Febroary 2018. https://wwf.panda.org/wwf_news/?322991/Wetlands-biodiversity-treasures-and-lungs-of-cities=</ref>. == Fanamby ara-tontolo iainana == Miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Tsiribihina, indrindra ny fahasimban'ny ala any ambony rano, ny fikaohan-tany, ny fitondran'ny rano fotaka betsaka, ary ny fahasimban'ny honko. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano, ny fiainan'ny zava-mananaina, ary ny velontenan'ny mponina miankina amin'ny renirano sy ny honko<ref><nowiki><ref>WWF. ''Restoring Tsiribihina mangroves for a sustainable future for local communities'', 14 Novambra 2024. https://www.wwf.mg/en/?15838866/Restoring-Tsiribihina-mangroves-for-a-sustainable-future-for-local-communities=</ref>. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] * [[Belo-Tsiribihina|Belon' i Tsiribihina]] * [[Distrikan' i Belo-Tsiribihina]] * [[Fitampoha]] == Loharano nanovozan-kevitra == {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Menabe]] mhyi1hjitc3frtj9gfefp9qltgsoy08 1145737 1145736 2026-06-29T20:19:59Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145737 wikitext text/x-wiki I '''Tsiribihina''' dia onin' i [[Madagasikara]] mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] ao amin' ny {{Infobox renirano|anarana=Tsiribihina|velarantany=49 000 km2|firenena=Madagasikara|fanjakana=Malagasy|faritany=Bongolava , Menabe, Melaky|halavany=100 km}} vinaniny 50 km ao avaratr' i [[Morondava]]. Amin' ny faritra sasany dia mahatratra 1 km ny sakany. Azo itondrana lakana izy hatrany amin' ny vozon' i [[Bemaraha]]. Betsaka [[voay]] ity ony ity, ka izany no niavian' io anarany io, izay midika hoe "tsy irobohana". Ao no ampandroana, isaky ny folo taona, ny sisan-javatra navelan' ireo mpanjaka [[sakalava]] taloha mandritra ny [[fitampoha]]. Mamakivaky an' i [[Bongolava]] sy an' i [[Bemaraha]] izy. ==Tantarany== ===Ny niavian'ny teny Tsiribihina=== Ny dikan'ny anarany hoe '''Tsiribihina''' dia avy amin'ny teny malagasy hoe '''Tsy irobohana'''. Ny antony dia satria feno voay masiaka be tamin'ity ony ity fahiny (sy mandraka ankehitriny), ka mampidi-doza ny mitsoraka na milomano ao. https://www.la-sirene-tsiribihina.com/la-tsiribihina-madagascar/ == Jeografiany == *[[Sary:Tsiribihina River.jpg|vignette|Ny onin ' i Tsiribihina]]Ny lalany: Manomboka eo amin'ny fihaonan'ny renirano Mahajilo sy Mania izy (eo akaikin'i Miandrivazo). Mamakivaky ny tendrombohitra [[Bongolava]] sy ny gôrin'i [[Bemaraha]] izy. *Ny farany: Mivarina any amin'ny [[Lakandranon'i Mozambika]] izy, eo amin'ny 50 km avaratry ny tanànan'i [[Morondava]]. *Ny sakany: Mahatratra 1 km ny sakany amin'ny faritra sasany, ary mety ho rano mena misy fotaka no hita ao noho ny fikaohan'ny tany any afovoatany http://motmalgache.org/bins/teny2/tsiriBIhina == Ireo harena voajanahary ao aminy== [[Sary:Tsiribihina 03.jpg|vignette]] Ny lalan’ny ony Tsiribihina dia tena mahafinaritra satria feno tontolo samihafa ala mainty, hantsana vato, ary doro-tanety—izay fonenan’ny biby sy ny zavamaniry maro. === Ireo biby === *Ny Biby an-rano Ahitana karazan-trondro maro manome fivelomana ny mponina. *Ireo voay masiaka izay mbola maro an’isa amin’ny faritra sasany, ary ny '''amandrina''' na [[sokatra an-dranomamy]] *Ny Varika sy ny Borona: Rehefa mandalo amin’ny gôrin’i Bemaraha ny ony, dia hita eny amin’ny rantsan-kazo ireo karaza-gidro toy ny Sifaka''(Propithecus deckenii'' sy ny Gidro fotsy. *Ireo vorona tsara tarehy maro koa ao, toy ny voron-dramba, ny vorompotsy, ===Ireo zava-mananan'aina=== Raha ny momba ny zava-maniry, dia maniry be eny amoron’ny ony ny karazana hazo sarobidy. Ary rehefa manakaiky an’i Morondava, dia mipoitra ireo Renala mijoalajoala, izay tena mampiavaka ity faritra ity. == Famaritana amin ' ny ankapobeny == [[Sary:Tsiribihina river01.jpg|vignette]] I Tsiribihina dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra amin'ny ilany andrefan'i Madagasikara. Ny fari-dranony dia mirefy manodidina ny 49 800 km², ka anisan'ny lehibe indrindra eto amin'ny nosy. Raha isaina hatrany amin'ny loharanon'ny Fisaliana, izay anisan'ny loharano ambony amin'ny rafitra Mania, dia mahatratra 525 km eo ho eo ny halavan'ny rafitra Tsiribihina.<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref> Miforona amin'ny fihaonan'ireo renirano lehibe toy ny Mahajilo sy Mania izy, ary mifandray amin'ny rafitra Sakeny sy Manandaza ao amin'ny lemaka Betsiriry. Rehefa avy eo dia mikoriana miankandrefana i Tsiribihina, mamakivaky ny lembalemba Bemaraha amin'ny hantsana tery sy mideza, alohan'ny hivelarany ho renirano midadasika sy manana lemaka tondraka maro hatrany amin'ny vinany<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == faritra mando == [[Sary:Inside Pichavaram Mangrove Forest.jpg|vignette|Ala honko]] Tamin'ny 22 Mey 2017, ny <nowiki>''</nowiki>Mangroves de Tsiribihina<nowiki>''</nowiki> dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Mirefy 47 218 ha io toerana io ary ao amin'ny Faritra Menabe no misy azy<ref><nowiki><ref>Ramsar Convention. ''The List of Wetlands of International Importance''. https://www.ramsar.org/sites/default/files/documents/library/sitelist.pdf</ref>. == Harena voajanahary == == Fampiasana sy maha-zava-dehibe == Ny renirano sy ny vinanin'i Tsiribihina dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny jono, fambolena amin'ny tany lemaka sy lonaka, ary fizahantany an-dakana. Ny honko ao amin'ny faritra Tsiribihina koa dia manana anjara asa lehibe amin'ny fiterahan'ny trondro, moluska ary karazana biby an-dranomasina hafa, ka manohana ny fiveloman'ny mpanjono madinika ao Menabe<ref><nowiki><ref>WWF. ''Wetlands, biodiversity treasures and lungs of cities'', 7 Febroary 2018. https://wwf.panda.org/wwf_news/?322991/Wetlands-biodiversity-treasures-and-lungs-of-cities=</ref>. == Fanamby ara-tontolo iainana == Miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Tsiribihina, indrindra ny fahasimban'ny ala any ambony rano, ny fikaohan-tany, ny fitondran'ny rano fotaka betsaka, ary ny fahasimban'ny honko. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano, ny fiainan'ny zava-mananaina, ary ny velontenan'ny mponina miankina amin'ny renirano sy ny honko<ref><nowiki><ref>WWF. ''Restoring Tsiribihina mangroves for a sustainable future for local communities'', 14 Novambra 2024. https://www.wwf.mg/en/?15838866/Restoring-Tsiribihina-mangroves-for-a-sustainable-future-for-local-communities=</ref>. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] * [[Belo-Tsiribihina|Belon' i Tsiribihina]] * [[Distrikan' i Belo-Tsiribihina]] * [[Fitampoha]] == Loharano nanovozan-kevitra == {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Menabe]] btchapmj1q04b5rvvyxkllp5j32l0xt 1145738 1145737 2026-06-29T20:21:13Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145738 wikitext text/x-wiki I '''Tsiribihina''' dia onin' i [[Madagasikara]] mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] ao amin' ny {{Infobox renirano|anarana=Tsiribihina|velarantany=49 000 km2|firenena=Madagasikara|fanjakana=Malagasy|faritany=Bongolava , Menabe, Melaky|halavany=100 km}} vinaniny 50 km ao avaratr' i [[Morondava]]. Amin' ny faritra sasany dia mahatratra 1 km ny sakany. Azo itondrana lakana izy hatrany amin' ny vozon' i [[Bemaraha]]. Betsaka [[voay]] ity ony ity, ka izany no niavian' io anarany io, izay midika hoe "tsy irobohana". Ao no ampandroana, isaky ny folo taona, ny sisan-javatra navelan' ireo mpanjaka [[sakalava]] taloha mandritra ny [[fitampoha]]. Mamakivaky an' i [[Bongolava]] sy an' i [[Bemaraha]] izy. ==Tantarany== ===Ny niavian'ny teny Tsiribihina=== Ny dikan'ny anarany hoe '''Tsiribihina''' dia avy amin'ny teny malagasy hoe '''Tsy irobohana'''. Ny antony dia satria feno voay masiaka be tamin'ity ony ity fahiny (sy mandraka ankehitriny), ka mampidi-doza ny mitsoraka na milomano ao. https://www.la-sirene-tsiribihina.com/la-tsiribihina-madagascar/ == Jeografiany == *[[Sary:Tsiribihina River.jpg|vignette|Ny onin ' i Tsiribihina]]Ny lalany: Manomboka eo amin'ny fihaonan'ny renirano Mahajilo sy Mania izy (eo akaikin'i Miandrivazo). Mamakivaky ny tendrombohitra [[Bongolava]] sy ny gôrin'i [[Bemaraha]] izy. *Ny farany: Mivarina any amin'ny [[Lakandranon'i Mozambika]] izy, eo amin'ny 50 km avaratry ny tanànan'i [[Morondava]]. *Ny sakany: Mahatratra 1 km ny sakany amin'ny faritra sasany, ary mety ho rano mena misy fotaka no hita ao noho ny fikaohan'ny tany any afovoatany http://motmalgache.org/bins/teny2/tsiriBIhina == Ireo harena voajanahary ao aminy== [[Sary:Tsiribihina 03.jpg|vignette|Tsiribihina]] Ny lalan’ny ony Tsiribihina dia tena mahafinaritra satria feno tontolo samihafa ala mainty, hantsana vato, ary doro-tanety—izay fonenan’ny biby sy ny zavamaniry maro. === Ireo biby === *Ny Biby an-rano Ahitana karazan-trondro maro manome fivelomana ny mponina. *Ireo voay masiaka izay mbola maro an’isa amin’ny faritra sasany, ary ny '''amandrina''' na [[sokatra an-dranomamy]] *Ny Varika sy ny Borona: Rehefa mandalo amin’ny gôrin’i Bemaraha ny ony, dia hita eny amin’ny rantsan-kazo ireo karaza-gidro toy ny Sifaka''(Propithecus deckenii'' sy ny Gidro fotsy. *Ireo vorona tsara tarehy maro koa ao, toy ny voron-dramba, ny vorompotsy, ===Ireo zava-mananan'aina=== Raha ny momba ny zava-maniry, dia maniry be eny amoron’ny ony ny karazana hazo sarobidy. Ary rehefa manakaiky an’i Morondava, dia mipoitra ireo Renala mijoalajoala, izay tena mampiavaka ity faritra ity. == Famaritana amin ' ny ankapobeny == [[Sary:Tsiribihina river01.jpg|vignette|Tsiribihina]] I Tsiribihina dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra amin'ny ilany andrefan'i Madagasikara. Ny fari-dranony dia mirefy manodidina ny 49 800 km², ka anisan'ny lehibe indrindra eto amin'ny nosy. Raha isaina hatrany amin'ny loharanon'ny Fisaliana, izay anisan'ny loharano ambony amin'ny rafitra Mania, dia mahatratra 525 km eo ho eo ny halavan'ny rafitra Tsiribihina.<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref> Miforona amin'ny fihaonan'ireo renirano lehibe toy ny Mahajilo sy Mania izy, ary mifandray amin'ny rafitra Sakeny sy Manandaza ao amin'ny lemaka Betsiriry. Rehefa avy eo dia mikoriana miankandrefana i Tsiribihina, mamakivaky ny lembalemba Bemaraha amin'ny hantsana tery sy mideza, alohan'ny hivelarany ho renirano midadasika sy manana lemaka tondraka maro hatrany amin'ny vinany<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == faritra mando == [[Sary:Inside Pichavaram Mangrove Forest.jpg|vignette|Ala honko]] Tamin'ny 22 Mey 2017, ny <nowiki>''</nowiki>Mangroves de Tsiribihina<nowiki>''</nowiki> dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Mirefy 47 218 ha io toerana io ary ao amin'ny Faritra Menabe no misy azy<ref><nowiki><ref>Ramsar Convention. ''The List of Wetlands of International Importance''. https://www.ramsar.org/sites/default/files/documents/library/sitelist.pdf</ref>. == Harena voajanahary == == Fampiasana sy maha-zava-dehibe == Ny renirano sy ny vinanin'i Tsiribihina dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny jono, fambolena amin'ny tany lemaka sy lonaka, ary fizahantany an-dakana. Ny honko ao amin'ny faritra Tsiribihina koa dia manana anjara asa lehibe amin'ny fiterahan'ny trondro, moluska ary karazana biby an-dranomasina hafa, ka manohana ny fiveloman'ny mpanjono madinika ao Menabe<ref><nowiki><ref>WWF. ''Wetlands, biodiversity treasures and lungs of cities'', 7 Febroary 2018. https://wwf.panda.org/wwf_news/?322991/Wetlands-biodiversity-treasures-and-lungs-of-cities=</ref>. == Fanamby ara-tontolo iainana == Miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Tsiribihina, indrindra ny fahasimban'ny ala any ambony rano, ny fikaohan-tany, ny fitondran'ny rano fotaka betsaka, ary ny fahasimban'ny honko. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano, ny fiainan'ny zava-mananaina, ary ny velontenan'ny mponina miankina amin'ny renirano sy ny honko<ref><nowiki><ref>WWF. ''Restoring Tsiribihina mangroves for a sustainable future for local communities'', 14 Novambra 2024. https://www.wwf.mg/en/?15838866/Restoring-Tsiribihina-mangroves-for-a-sustainable-future-for-local-communities=</ref>. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] * [[Belo-Tsiribihina|Belon' i Tsiribihina]] * [[Distrikan' i Belo-Tsiribihina]] * [[Fitampoha]] == Loharano nanovozan-kevitra == {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Menabe]] klzlxkpasquziztt3ps3g2bd5tp2nsd 1145739 1145738 2026-06-29T20:22:01Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145739 wikitext text/x-wiki I '''Tsiribihina''' dia onin' i [[Madagasikara]] mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] ao amin' ny {{Infobox renirano|anarana=Tsiribihina|velarantany=49 000 km2|firenena=Madagasikara|fanjakana=Malagasy|faritany=Bongolava , Menabe, Melaky|halavany=100 km}} vinaniny 50 km ao avaratr' i [[Morondava]]. Amin' ny faritra sasany dia mahatratra 1 km ny sakany. Azo itondrana lakana izy hatrany amin' ny vozon' i [[Bemaraha]]. Betsaka [[voay]] ity ony ity, ka izany no niavian' io anarany io, izay midika hoe "tsy irobohana". Ao no ampandroana, isaky ny folo taona, ny sisan-javatra navelan' ireo mpanjaka [[sakalava]] taloha mandritra ny [[fitampoha]]. Mamakivaky an' i [[Bongolava]] sy an' i [[Bemaraha]] izy. ==Tantarany== ===Ny niavian'ny teny Tsiribihina=== Ny dikan'ny anarany hoe '''Tsiribihina''' dia avy amin'ny teny malagasy hoe '''Tsy irobohana'''. Ny antony dia satria feno voay masiaka be tamin'ity ony ity fahiny (sy mandraka ankehitriny), ka mampidi-doza ny mitsoraka na milomano ao. https://www.la-sirene-tsiribihina.com/la-tsiribihina-madagascar/ == Jeografiany == *[[Sary:Tsiribihina River.jpg|vignette|Ny onin ' i Tsiribihina]]Ny lalany: Manomboka eo amin'ny fihaonan'ny renirano Mahajilo sy Mania izy (eo akaikin'i Miandrivazo). Mamakivaky ny tendrombohitra [[Bongolava]] sy ny gôrin'i [[Bemaraha]] izy. *Ny farany: Mivarina any amin'ny [[Lakandranon'i Mozambika]] izy, eo amin'ny 50 km avaratry ny tanànan'i [[Morondava]]. *Ny sakany: Mahatratra 1 km ny sakany amin'ny faritra sasany, ary mety ho rano mena misy fotaka no hita ao noho ny fikaohan'ny tany any afovoatany http://motmalgache.org/bins/teny2/tsiriBIhina == Ireo harena voajanahary ao aminy== [[Sary:Tsiribihina 03.jpg|vignette|Tsiribihina]] Ny lalan’ny ony Tsiribihina dia tena mahafinaritra satria feno tontolo samihafa ala mainty, hantsana vato, ary doro-tanety—izay fonenan’ny biby sy ny zavamaniry maro. === Ireo biby === *Ny Biby an-rano Ahitana karazan-trondro maro manome fivelomana ny mponina. *Ireo voay masiaka izay mbola maro an’isa amin’ny faritra sasany, ary ny '''amandrina''' na [[sokatra an-dranomamy]] *Ny Varika sy ny Borona: Rehefa mandalo amin’ny gôrin’i Bemaraha ny ony, dia hita eny amin’ny rantsan-kazo ireo karaza-gidro toy ny Sifaka''(Propithecus deckenii'' sy ny Gidro fotsy. *Ireo vorona tsara tarehy maro koa ao, toy ny voron-dramba, ny vorompotsy, ===Ireo zava-mananan'aina=== Raha ny momba ny zava-maniry, dia maniry be eny amoron’ny ony ny karazana hazo sarobidy. Ary rehefa manakaiky an’i Morondava, dia mipoitra ireo Renala mijoalajoala, izay tena mampiavaka ity faritra ity. == Famaritana amin ' ny ankapobeny == [[Sary:Tsiribihina river01.jpg|vignette|Tsiribihina]] I Tsiribihina dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra amin'ny ilany andrefan'i Madagasikara. Ny fari-dranony dia mirefy manodidina ny 49 800 km², ka anisan'ny lehibe indrindra eto amin'ny nosy. Raha isaina hatrany amin'ny loharanon'ny Fisaliana, izay anisan'ny loharano ambony amin'ny rafitra Mania, dia mahatratra 525 km eo ho eo ny halavan'ny rafitra Tsiribihina.<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref> Miforona amin'ny fihaonan'ireo renirano lehibe toy ny Mahajilo sy Mania izy, ary mifandray amin'ny rafitra Sakeny sy Manandaza ao amin'ny lemaka Betsiriry. Rehefa avy eo dia mikoriana miankandrefana i Tsiribihina, mamakivaky ny lembalemba Bemaraha amin'ny hantsana tery sy mideza, alohan'ny hivelarany ho renirano midadasika sy manana lemaka tondraka maro hatrany amin'ny vinany<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == faritra mando == [[Sary:Inside Pichavaram Mangrove Forest.jpg|vignette|Ala honko]] Tamin'ny 22 Mey 2017, ny <nowiki>''</nowiki>Mangroves de Tsiribihina<nowiki>''</nowiki> dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Mirefy 47 218 ha io toerana io ary ao amin'ny Faritra Menabe no misy azy<ref><nowiki><ref>Ramsar Convention. ''The List of Wetlands of International Importance''. https://www.ramsar.org/sites/default/files/documents/library/sitelist.pdf</ref>. == Fampiasana sy maha-zava-dehibe == Ny renirano sy ny vinanin'i Tsiribihina dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny jono, fambolena amin'ny tany lemaka sy lonaka, ary fizahantany an-dakana. Ny honko ao amin'ny faritra Tsiribihina koa dia manana anjara asa lehibe amin'ny fiterahan'ny trondro, moluska ary karazana biby an-dranomasina hafa, ka manohana ny fiveloman'ny mpanjono madinika ao Menabe<ref><nowiki><ref>WWF. ''Wetlands, biodiversity treasures and lungs of cities'', 7 Febroary 2018. https://wwf.panda.org/wwf_news/?322991/Wetlands-biodiversity-treasures-and-lungs-of-cities=</ref>. == Fanamby ara-tontolo iainana == Miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Tsiribihina, indrindra ny fahasimban'ny ala any ambony rano, ny fikaohan-tany, ny fitondran'ny rano fotaka betsaka, ary ny fahasimban'ny honko. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano, ny fiainan'ny zava-mananaina, ary ny velontenan'ny mponina miankina amin'ny renirano sy ny honko<ref><nowiki><ref>WWF. ''Restoring Tsiribihina mangroves for a sustainable future for local communities'', 14 Novambra 2024. https://www.wwf.mg/en/?15838866/Restoring-Tsiribihina-mangroves-for-a-sustainable-future-for-local-communities=</ref>. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] * [[Belo-Tsiribihina|Belon' i Tsiribihina]] * [[Distrikan' i Belo-Tsiribihina]] * [[Fitampoha]] == Loharano nanovozan-kevitra == {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Menabe]] b9mlwubq5fg0f6wfc0gljzz3n1ra5iy 1145740 1145739 2026-06-29T20:24:06Z Gaël RALANTONIRINA 35834 nanamboatra fomba fametrahana loharano 1145740 wikitext text/x-wiki I '''Tsiribihina''' dia onin' i [[Madagasikara]] mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] ao amin' ny {{Infobox renirano|anarana=Tsiribihina|velarantany=49 000 km2|firenena=Madagasikara|fanjakana=Malagasy|faritany=Bongolava , Menabe, Melaky|halavany=100 km}} vinaniny 50 km ao avaratr' i [[Morondava]]. Amin' ny faritra sasany dia mahatratra 1 km ny sakany. Azo itondrana lakana izy hatrany amin' ny vozon' i [[Bemaraha]]. Betsaka [[voay]] ity ony ity, ka izany no niavian' io anarany io, izay midika hoe "tsy irobohana". Ao no ampandroana, isaky ny folo taona, ny sisan-javatra navelan' ireo mpanjaka [[sakalava]] taloha mandritra ny [[fitampoha]]. Mamakivaky an' i [[Bongolava]] sy an' i [[Bemaraha]] izy. ==Tantarany== ===Ny niavian'ny teny Tsiribihina=== Ny dikan'ny anarany hoe '''Tsiribihina''' dia avy amin'ny teny malagasy hoe '''Tsy irobohana'''. Ny antony dia satria feno voay masiaka be tamin'ity ony ity fahiny (sy mandraka ankehitriny), ka mampidi-doza ny mitsoraka na milomano ao<ref>https://www.la-sirene-tsiribihina.com/la-tsiribihina-madagascar/</ref>. == Jeografiany == *[[Sary:Tsiribihina River.jpg|vignette|Ny onin ' i Tsiribihina]]Ny lalany: Manomboka eo amin'ny fihaonan'ny renirano Mahajilo sy Mania izy (eo akaikin'i Miandrivazo). Mamakivaky ny tendrombohitra [[Bongolava]] sy ny gôrin'i [[Bemaraha]] izy. *Ny farany: Mivarina any amin'ny [[Lakandranon'i Mozambika]] izy, eo amin'ny 50 km avaratry ny tanànan'i [[Morondava]]. *Ny sakany: Mahatratra 1 km ny sakany amin'ny faritra sasany, ary mety ho rano mena misy fotaka no hita ao noho ny fikaohan'ny tany any afovoatany http://motmalgache.org/bins/teny2/tsiriBIhina == Ireo harena voajanahary ao aminy== [[Sary:Tsiribihina 03.jpg|vignette|Tsiribihina]] Ny lalan’ny ony Tsiribihina dia tena mahafinaritra satria feno tontolo samihafa ala mainty, hantsana vato, ary doro-tanety—izay fonenan’ny biby sy ny zavamaniry maro. === Ireo biby === *Ny Biby an-rano Ahitana karazan-trondro maro manome fivelomana ny mponina. *Ireo voay masiaka izay mbola maro an’isa amin’ny faritra sasany, ary ny '''amandrina''' na [[sokatra an-dranomamy]] *Ny Varika sy ny Borona: Rehefa mandalo amin’ny gôrin’i Bemaraha ny ony, dia hita eny amin’ny rantsan-kazo ireo karaza-gidro toy ny Sifaka''(Propithecus deckenii'' sy ny Gidro fotsy. *Ireo vorona tsara tarehy maro koa ao, toy ny voron-dramba, ny vorompotsy, ===Ireo zava-mananan'aina=== Raha ny momba ny zava-maniry, dia maniry be eny amoron’ny ony ny karazana hazo sarobidy. Ary rehefa manakaiky an’i Morondava, dia mipoitra ireo Renala mijoalajoala, izay tena mampiavaka ity faritra ity. == Famaritana amin ' ny ankapobeny == [[Sary:Tsiribihina river01.jpg|vignette|Tsiribihina]] I Tsiribihina dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra amin'ny ilany andrefan'i Madagasikara. Ny fari-dranony dia mirefy manodidina ny 49 800 km², ka anisan'ny lehibe indrindra eto amin'ny nosy. Raha isaina hatrany amin'ny loharanon'ny Fisaliana, izay anisan'ny loharano ambony amin'ny rafitra Mania, dia mahatratra 525 km eo ho eo ny halavan'ny rafitra Tsiribihina.<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref> Miforona amin'ny fihaonan'ireo renirano lehibe toy ny Mahajilo sy Mania izy, ary mifandray amin'ny rafitra Sakeny sy Manandaza ao amin'ny lemaka Betsiriry. Rehefa avy eo dia mikoriana miankandrefana i Tsiribihina, mamakivaky ny lembalemba Bemaraha amin'ny hantsana tery sy mideza, alohan'ny hivelarany ho renirano midadasika sy manana lemaka tondraka maro hatrany amin'ny vinany<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == faritra mando == [[Sary:Inside Pichavaram Mangrove Forest.jpg|vignette|Ala honko]] Tamin'ny 22 Mey 2017, ny <nowiki>''</nowiki>Mangroves de Tsiribihina<nowiki>''</nowiki> dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Mirefy 47 218 ha io toerana io ary ao amin'ny Faritra Menabe no misy azy<ref><nowiki><ref>Ramsar Convention. ''The List of Wetlands of International Importance''. https://www.ramsar.org/sites/default/files/documents/library/sitelist.pdf</ref>. == Fampiasana sy maha-zava-dehibe == Ny renirano sy ny vinanin'i Tsiribihina dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny jono, fambolena amin'ny tany lemaka sy lonaka, ary fizahantany an-dakana. Ny honko ao amin'ny faritra Tsiribihina koa dia manana anjara asa lehibe amin'ny fiterahan'ny trondro, moluska ary karazana biby an-dranomasina hafa, ka manohana ny fiveloman'ny mpanjono madinika ao Menabe<ref><nowiki><ref>WWF. ''Wetlands, biodiversity treasures and lungs of cities'', 7 Febroary 2018. https://wwf.panda.org/wwf_news/?322991/Wetlands-biodiversity-treasures-and-lungs-of-cities=</ref>. == Fanamby ara-tontolo iainana == Miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Tsiribihina, indrindra ny fahasimban'ny ala any ambony rano, ny fikaohan-tany, ny fitondran'ny rano fotaka betsaka, ary ny fahasimban'ny honko. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano, ny fiainan'ny zava-mananaina, ary ny velontenan'ny mponina miankina amin'ny renirano sy ny honko<ref><nowiki><ref>WWF. ''Restoring Tsiribihina mangroves for a sustainable future for local communities'', 14 Novambra 2024. https://www.wwf.mg/en/?15838866/Restoring-Tsiribihina-mangroves-for-a-sustainable-future-for-local-communities=</ref>. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] * [[Belo-Tsiribihina|Belon' i Tsiribihina]] * [[Distrikan' i Belo-Tsiribihina]] * [[Fitampoha]] == Loharano nanovozan-kevitra == {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Menabe]] lr78y1nu0mj65p8c5jey5hgshijv11y 1145741 1145740 2026-06-29T20:25:23Z Gaël RALANTONIRINA 35834 nanamboatra fomba fametrahana loharano 1145741 wikitext text/x-wiki I '''Tsiribihina''' dia onin' i [[Madagasikara]] mivarina any amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] ao amin' ny {{Infobox renirano|anarana=Tsiribihina|velarantany=49 000 km2|firenena=Madagasikara|fanjakana=Malagasy|faritany=Bongolava , Menabe, Melaky|halavany=100 km}} vinaniny 50 km ao avaratr' i [[Morondava]]. Amin' ny faritra sasany dia mahatratra 1 km ny sakany. Azo itondrana lakana izy hatrany amin' ny vozon' i [[Bemaraha]]. Betsaka [[voay]] ity ony ity, ka izany no niavian' io anarany io, izay midika hoe "tsy irobohana". Ao no ampandroana, isaky ny folo taona, ny sisan-javatra navelan' ireo mpanjaka [[sakalava]] taloha mandritra ny [[fitampoha]]. Mamakivaky an' i [[Bongolava]] sy an' i [[Bemaraha]] izy. ==Tantarany== ===Ny niavian'ny teny Tsiribihina=== Ny dikan'ny anarany hoe '''Tsiribihina''' dia avy amin'ny teny malagasy hoe '''Tsy irobohana'''. Ny antony dia satria feno voay masiaka be tamin'ity ony ity fahiny (sy mandraka ankehitriny), ka mampidi-doza ny mitsoraka na milomano ao<ref>https://www.la-sirene-tsiribihina.com/la-tsiribihina-madagascar/</ref>. == Jeografiany == *[[Sary:Tsiribihina River.jpg|vignette|Ny onin ' i Tsiribihina]]Ny lalany: Manomboka eo amin'ny fihaonan'ny renirano Mahajilo sy Mania izy (eo akaikin'i Miandrivazo). Mamakivaky ny tendrombohitra [[Bongolava]] sy ny gôrin'i [[Bemaraha]] izy. *Ny farany: Mivarina any amin'ny [[Lakandranon'i Mozambika]] izy, eo amin'ny 50 km avaratry ny tanànan'i [[Morondava]]. *Ny sakany: Mahatratra 1 km ny sakany amin'ny faritra sasany, ary mety ho rano mena misy fotaka no hita ao noho ny fikaohan'ny tany any afovoatany<ref>http://motmalgache.org/bins/teny2/tsiriBIhina</ref> == Ireo harena voajanahary ao aminy== [[Sary:Tsiribihina 03.jpg|vignette|Tsiribihina]] Ny lalan’ny ony Tsiribihina dia tena mahafinaritra satria feno tontolo samihafa ala mainty, hantsana vato, ary doro-tanety—izay fonenan’ny biby sy ny zavamaniry maro. === Ireo biby === *Ny Biby an-rano Ahitana karazan-trondro maro manome fivelomana ny mponina. *Ireo voay masiaka izay mbola maro an’isa amin’ny faritra sasany, ary ny '''amandrina''' na [[sokatra an-dranomamy]] *Ny Varika sy ny Borona: Rehefa mandalo amin’ny gôrin’i Bemaraha ny ony, dia hita eny amin’ny rantsan-kazo ireo karaza-gidro toy ny Sifaka''(Propithecus deckenii'' sy ny Gidro fotsy. *Ireo vorona tsara tarehy maro koa ao, toy ny voron-dramba, ny vorompotsy, ===Ireo zava-mananan'aina=== Raha ny momba ny zava-maniry, dia maniry be eny amoron’ny ony ny karazana hazo sarobidy. Ary rehefa manakaiky an’i Morondava, dia mipoitra ireo Renala mijoalajoala, izay tena mampiavaka ity faritra ity. == Famaritana amin ' ny ankapobeny == [[Sary:Tsiribihina river01.jpg|vignette|Tsiribihina]] I Tsiribihina dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra amin'ny ilany andrefan'i Madagasikara. Ny fari-dranony dia mirefy manodidina ny 49 800 km², ka anisan'ny lehibe indrindra eto amin'ny nosy. Raha isaina hatrany amin'ny loharanon'ny Fisaliana, izay anisan'ny loharano ambony amin'ny rafitra Mania, dia mahatratra 525 km eo ho eo ny halavan'ny rafitra Tsiribihina.<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref> Miforona amin'ny fihaonan'ireo renirano lehibe toy ny Mahajilo sy Mania izy, ary mifandray amin'ny rafitra Sakeny sy Manandaza ao amin'ny lemaka Betsiriry. Rehefa avy eo dia mikoriana miankandrefana i Tsiribihina, mamakivaky ny lembalemba Bemaraha amin'ny hantsana tery sy mideza, alohan'ny hivelarany ho renirano midadasika sy manana lemaka tondraka maro hatrany amin'ny vinany<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == faritra mando == [[Sary:Inside Pichavaram Mangrove Forest.jpg|vignette|Ala honko]] Tamin'ny 22 Mey 2017, ny <nowiki>''</nowiki>Mangroves de Tsiribihina<nowiki>''</nowiki> dia voasokajy ho toerana Ramsar, izany hoe faritra mando manana lanja iraisam-pirenena. Mirefy 47 218 ha io toerana io ary ao amin'ny Faritra Menabe no misy azy<ref><nowiki><ref>Ramsar Convention. ''The List of Wetlands of International Importance''. https://www.ramsar.org/sites/default/files/documents/library/sitelist.pdf</ref>. == Fampiasana sy maha-zava-dehibe == Ny renirano sy ny vinanin'i Tsiribihina dia manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina, indrindra amin'ny jono, fambolena amin'ny tany lemaka sy lonaka, ary fizahantany an-dakana. Ny honko ao amin'ny faritra Tsiribihina koa dia manana anjara asa lehibe amin'ny fiterahan'ny trondro, moluska ary karazana biby an-dranomasina hafa, ka manohana ny fiveloman'ny mpanjono madinika ao Menabe<ref><nowiki><ref>WWF. ''Wetlands, biodiversity treasures and lungs of cities'', 7 Febroary 2018. https://wwf.panda.org/wwf_news/?322991/Wetlands-biodiversity-treasures-and-lungs-of-cities=</ref>. == Fanamby ara-tontolo iainana == Miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny fari-dranon'i Tsiribihina, indrindra ny fahasimban'ny ala any ambony rano, ny fikaohan-tany, ny fitondran'ny rano fotaka betsaka, ary ny fahasimban'ny honko. Ireo olana ireo dia mety hisy fiantraikany amin'ny kalitaon'ny rano, ny fiainan'ny zava-mananaina, ary ny velontenan'ny mponina miankina amin'ny renirano sy ny honko<ref><nowiki><ref>WWF. ''Restoring Tsiribihina mangroves for a sustainable future for local communities'', 14 Novambra 2024. https://www.wwf.mg/en/?15838866/Restoring-Tsiribihina-mangroves-for-a-sustainable-future-for-local-communities=</ref>. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] * [[Belo-Tsiribihina|Belon' i Tsiribihina]] * [[Distrikan' i Belo-Tsiribihina]] * [[Fitampoha]] == Loharano nanovozan-kevitra == {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Menabe]] ikwuin4okrxcuyn8yf10pmtkrx2mcbr Nosivolo 0 279115 1145623 1145622 2026-06-29T11:59:09Z Gaël RALANTONIRINA 35834 nanamboatra fomba fametrahana loharano 1145623 wikitext text/x-wiki [[Sary:Rijeka mangoro.png|vignette]] I '''Nosivolo''' dia reniranon' i [[Madagasikara]] , izay hita ao atsinanana. Renirano lehibe mamatsy an' i [[Mangoro|Mangoro izy]]. Ao atsinanan' i [[Fandriana]] no ipoirany. Eo amin' ny fihaonany amin' ny renirano Sandranamby (izay mamatsy azy) no misy ny tanànan' i [[Marolambo]] izay renivohitry ny [[Distrikan'i Marolambo|distrikan' i Marolambo]] ao amin' ny [[faritra Atsinanana]]. Isan' ireo renirano mamatsy an' i Nosivolo koa i Sahadinta sy i Manandriana ary i Sahanao. [https://cemes-madagascar-26.webselfsite.net/aire-protegee-nosivolo] == Tantarany == Ny [[Faritra Arovana]] Reniranon'i [[Nosivolo]] dia hita ao amin'ny distrikan'i Marolambo sy Mahanoro, faritra Atsinanana. Tafiditra ao anatin'ny toerana mando na [[Site Ramsar ]]manan-danja iraisam-pirenena izy, ary ahitana renirano sy zana-drenirano maro, ala manamorona renirano ary tontolo voajanahary isan-karazany. Mirefy 9 656,92 ha ny velarany. *Nahazo sata ofisialy ho ''[[Paysage Harmonieux Protégé (PHP)]]'' tamin'ny taona 2015 i Nosivolo. Tantanin'ny fikambanana ifotony miisa 94 miparitaka amin'ny tanàna manamorona ny renirano izy. Ahitana karazan-trondro anaty rano mamy 19, ka ny 4 amin'ireo dia tsy hita afa-tsy eto Madagasikara. Ankoatra ny fiarovana ny trondro dia arovana ihany koa ny ala manamorona renirano, ny zavamaniry sy biby ary ny kolontsaina nentin-drazana eo an-toerana<ref>https://www.jacaranda.fr/en/societe-environnement-la-riviere-nosivolo-declaree-site-ramsar</ref>. ==Ny jeografia sy ny lalan'ny rano== '''Ny loharanony''': Avy any amin'ny faritry ny tany avo (atsinanan'i Fandriana) izy io, amin'ny toerana misy ala matevina. '''Ny lalany''': Mamakivaky tendrombohitra sy lohasaha maro izy, ary mandalo akaiky an'i Marolambo. Sarotra aleha ny faritra misy azy satria mbola faritra mitoka-monina, saingy izany indrindra no miaro ny tontolo iainany. '''Ny fivarinany''': Mitambatra amin'ny ony Mangoro izy avy eo, izay ony lehibe indrindra mivarina any amin'ny Ranomasimbe Indiana. == Ireo harena voajanahary ao aminy == Ny ony Nosivolo dia iray amin'ireo harem-pirenena lehibe indrindra eto Madagasikara noho ny fahasamihafan'ny zavamaniry sy ny biby miaina ao aminy. Ity ony ity dia ao amin'ny faritry ny distrikan'i Marolambo sy Mahanoro, ary manana halava mirefy 130 kilometatra eo ho eo. Ireo harem-be miafina sy mampiavaka ny ony Nosivolo: *Trondro zanatany miisa 19: Karazan-trondro maro izay tsy hita na aiza na aiza manerana izao tontolo izao raha tsy ao amin'ity ony ity ihany. *''[[Oxylapia polli]]'': Karazan-trondro miavaka sy tandindomin-doza mafy ireo miaina tavela ao. *'''Ny Songatagna sy ny Marakely''': Anisan'ireo trondro malaza sy arovana mafy ao Marolambo mba tsy ho lany taranaka. *'''Ny Sokatra''': Ahitana ny sokatra manana loha lehibe (erectochelys madagascariensis), izay sokatra an-dranomamy tandindomin-doza. *Misy karazana [[gidro]] "lémuriens" miisa 10 sy karazan-javamaniry zanatany sarobidy miisa 10 ihany koa mivangongo amin'ny ala manodidina. *Karazam-borona 6 miavaka: Toerana fiveloman'ny vorona tsy hita raha tsy eto Madagasikara, toy ny râle de Madagascar sy ny bécassine malgache.<ref>https://www.jacaranda.fr/en/societe-environnement-la-riviere-nosivolo-declaree-site-ramsar</ref> ===Volamena sy harena an-kibon'ny tany=== Ankoatra ny zava-manana aina, ny rano ao amin'ny ony Nosivolo dia ahitana fianakavian'ny mpitady volamena maro miasa eny amin'ny moron-drano. Loharanom-bola lehibe ho an'ny mponina any an-toerana ny fitrandrahana izany. ===Ny ala sy ny tontolo iainana manodidina=== Manodidina ny ony dia misy tontolo iainana tsara rindra izay miaro ny rano:[[Ala galeria]] "Forêts galeries": Ireo ala maniry manaraka ny moron'ny ony izay miaro ny tany tsy hikaofiky ny rano sy miantoka ny fahamandoana dia avy amin'ny ala "corridor" [[Fandriana-Marolambo]] avy amin'ity ala ity dia: *Mamokatra entona iainana. *Mitahiry ny biby sy ny zava-maniry isan-karazany. *Miady amin'ny fiovan'ny toetr'andro<ref>https://cemes-madagascar-26.webselfsite.net/aire-protegee-nosivolo</ref>. ==Toerana tany mando manan-danja iraisam-pirenena (Ramsar) == Voasokajy ho anisan'ireo faritra mando Ramsar manan-danja eran-tany ny ony Nosivolo sy ireo sakeliny. Miaro ny rano madio izy ary miantoka ny fifandanjan'ny tontolo iainana. Ny velaran'ity faritra tany mando ity dia mahatratra 3 600 kilometatra toradroa<ref>https://www.wwf.mg/?2080966/Les-21-sites-Ramsar-de-Madagascar</ref>. [https://www.environnement.mg/aires-protegees/la-riviere-nosivolo-et-ses-affluents/] == Fitantanana ifotony== Ny fiainan'ny mponina sy ny fomba fiarovana Mifamatotra akaiky amin'ny fiainan'ny mponina ao [[Marolambo]] sy ny manodidina ny ony: Ny mponina eny ifotony antsoina hoe [[VOI ]] na [[Vondron'Olona Ifotony]] no miara-miasa amin'ny fikambanana mpiaro tontolo iainana (toy ny ''Durrell Wildlife Conservation Trust''') mba hanara-maso ny ony.<ref>https://www.wwf.mg/?2080966/Les-21-sites-Ramsar-de-Madagascar</ref> ===Ny fady sy ny fomba amam-panao=== Maro ireo fomba sy fady napetraky ny Ntaolo sy ireo zokiolona teny an-toerana, toy ireo toerana izay fady anjonona tsondro sy fady anaovana maloto. Ka izany dia isany manampy ny asa fiarovana. ===Ny fambolena=== Io rano avy amin'ny Nosivolo io miparitaka ary isany manodrak'ireo tanimbary ary isany manome fivelomanana ireo mponina izany satria tsy ny tanimbary ihany no voatondraka fa ireo voly hafa koa. == Jereo koa == {{reflist}} * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Atsinanana]] 6u59i2kgvkz81knicmxm1k1okou38gl 1145624 1145623 2026-06-29T12:00:39Z Gaël RALANTONIRINA 35834 mitondra makany amin ' ny rohy hafa 1145624 wikitext text/x-wiki [[Sary:Rijeka mangoro.png|vignette]] I '''Nosivolo''' dia reniranon' i [[Madagasikara]] , izay hita ao atsinanana. Renirano lehibe mamatsy an' i [[Mangoro|Mangoro izy]]. Ao atsinanan' i [[Fandriana]] no ipoirany. Eo amin' ny fihaonany amin' ny renirano Sandranamby (izay mamatsy azy) no misy ny tanànan' i [[Marolambo]] izay renivohitry ny [[Distrikan'i Marolambo|distrikan' i Marolambo]] ao amin' ny [[faritra Atsinanana]]. Isan' ireo renirano mamatsy an' i Nosivolo koa i Sahadinta sy i Manandriana ary i Sahanao. [https://cemes-madagascar-26.webselfsite.net/aire-protegee-nosivolo] == Tantarany == Ny [[Faritra Arovana]] Reniranon'i [[Nosivolo]] dia hita ao amin'ny distrikan'i Marolambo sy Mahanoro, faritra Atsinanana. Tafiditra ao anatin'ny toerana mando na [[Site Ramsar ]]manan-danja iraisam-pirenena izy, ary ahitana renirano sy zana-drenirano maro, ala manamorona renirano ary tontolo voajanahary isan-karazany. Mirefy 9 656,92 ha ny velarany. *Nahazo sata ofisialy ho ''[[Paysage Harmonieux Protégé (PHP)]]'' tamin'ny taona 2015 i Nosivolo. Tantanin'ny fikambanana ifotony miisa 94 miparitaka amin'ny tanàna manamorona ny renirano izy. Ahitana karazan-trondro anaty rano mamy 19, ka ny 4 amin'ireo dia tsy hita afa-tsy eto Madagasikara. Ankoatra ny fiarovana ny trondro dia arovana ihany koa ny ala manamorona renirano, ny zavamaniry sy biby ary ny kolontsaina nentin-drazana eo an-toerana<ref>https://www.jacaranda.fr/en/societe-environnement-la-riviere-nosivolo-declaree-site-ramsar</ref>. ==Ny jeografia sy ny lalan'ny rano== '''Ny loharanony''': Avy any amin'ny faritry ny tany avo (atsinanan'i Fandriana) izy io, amin'ny toerana misy ala matevina. '''Ny lalany''': Mamakivaky tendrombohitra sy lohasaha maro izy, ary mandalo akaiky an'i Marolambo. Sarotra aleha ny faritra misy azy satria mbola faritra mitoka-monina, saingy izany indrindra no miaro ny tontolo iainany. '''Ny fivarinany''': Mitambatra amin'ny ony Mangoro izy avy eo, izay ony lehibe indrindra mivarina any amin'ny Ranomasimbe Indiana. == Ireo harena voajanahary ao aminy == Ny ony Nosivolo dia iray amin'ireo harem-pirenena lehibe indrindra eto Madagasikara noho ny fahasamihafan'ny zavamaniry sy ny biby miaina ao aminy. Ity ony ity dia ao amin'ny faritry ny distrikan'i Marolambo sy Mahanoro, ary manana halava mirefy 130 kilometatra eo ho eo. Ireo harem-be miafina sy mampiavaka ny ony Nosivolo: *Trondro zanatany miisa 19: Karazan-trondro maro izay tsy hita na aiza na aiza manerana izao tontolo izao raha tsy ao amin'ity ony ity ihany. *''[[Oxylapia polli]]'': Karazan-trondro miavaka sy tandindomin-doza mafy ireo miaina tavela ao. *'''Ny Songatagna sy ny Marakely''': Anisan'ireo trondro malaza sy arovana mafy ao Marolambo mba tsy ho lany taranaka. *'''Ny Sokatra''': Ahitana ny sokatra manana loha lehibe (erectochelys madagascariensis), izay sokatra an-dranomamy tandindomin-doza. *Misy karazana [[gidro]] "lémuriens" miisa 10 sy karazan-javamaniry zanatany sarobidy miisa 10 ihany koa mivangongo amin'ny ala manodidina. *Karazam-borona 6 miavaka: Toerana fiveloman'ny vorona tsy hita raha tsy eto Madagasikara, toy ny râle de Madagascar sy ny bécassine malgache.<ref>https://www.jacaranda.fr/en/societe-environnement-la-riviere-nosivolo-declaree-site-ramsar</ref> ===Volamena sy harena an-kibon'ny tany=== Ankoatra ny zava-manana aina, ny [[rano]] ao amin'ny ony Nosivolo dia ahitana fianakavian'ny mpitady volamena maro miasa eny amin'ny moron-drano. Loharanom-bola lehibe ho an'ny mponina any an-toerana ny fitrandrahana izany. ===Ny ala sy ny tontolo iainana manodidina=== Manodidina ny ony dia misy tontolo iainana tsara rindra izay miaro ny rano:[[Ala galeria]] "Forêts galeries": Ireo ala maniry manaraka ny moron'ny ony izay miaro ny tany tsy hikaofiky ny rano sy miantoka ny fahamandoana dia avy amin'ny ala "corridor" [[Fandriana-Marolambo]] avy amin'ity ala ity dia: *Mamokatra entona iainana. *Mitahiry ny biby sy ny zava-maniry isan-karazany. *Miady amin'ny fiovan'ny toetr'andro<ref>https://cemes-madagascar-26.webselfsite.net/aire-protegee-nosivolo</ref>. ==Toerana tany mando manan-danja iraisam-pirenena (Ramsar) == Voasokajy ho anisan'ireo faritra mando Ramsar manan-danja eran-tany ny ony Nosivolo sy ireo sakeliny. Miaro ny rano madio izy ary miantoka ny fifandanjan'ny tontolo iainana. Ny velaran'ity faritra tany mando ity dia mahatratra 3 600 kilometatra toradroa<ref>https://www.wwf.mg/?2080966/Les-21-sites-Ramsar-de-Madagascar</ref>. [https://www.environnement.mg/aires-protegees/la-riviere-nosivolo-et-ses-affluents/] == Fitantanana ifotony== Ny fiainan'ny mponina sy ny fomba fiarovana Mifamatotra akaiky amin'ny fiainan'ny mponina ao [[Marolambo]] sy ny manodidina ny ony: Ny mponina eny ifotony antsoina hoe [[VOI ]] na [[Vondron'Olona Ifotony]] no miara-miasa amin'ny fikambanana mpiaro tontolo iainana (toy ny ''Durrell Wildlife Conservation Trust''') mba hanara-maso ny ony.<ref>https://www.wwf.mg/?2080966/Les-21-sites-Ramsar-de-Madagascar</ref> ===Ny fady sy ny fomba amam-panao=== Maro ireo fomba sy fady napetraky ny Ntaolo sy ireo zokiolona teny an-toerana, toy ireo toerana izay fady anjonona tsondro sy fady anaovana maloto. Ka izany dia isany manampy ny asa fiarovana. ===Ny fambolena=== Io rano avy amin'ny Nosivolo io miparitaka ary isany manodrak'ireo tanimbary ary isany manome fivelomanana ireo mponina izany satria tsy ny tanimbary ihany no voatondraka fa ireo voly hafa koa. == Jereo koa == {{reflist}} * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Atsinanana]] msa33mcm0b4eqenw6c3bbneeyqhrvti 1145627 1145624 2026-06-29T12:01:36Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145627 wikitext text/x-wiki [[Sary:Rijeka mangoro.png|vignette]] I '''Nosivolo''' dia reniranon' i [[Madagasikara]] , izay hita ao atsinanana. Renirano lehibe mamatsy an' i [[Mangoro|Mangoro izy]]. Ao atsinanan' i [[Fandriana]] no ipoirany. Eo amin' ny fihaonany amin' ny renirano Sandranamby (izay mamatsy azy) no misy ny tanànan' i [[Marolambo]] izay renivohitry ny [[Distrikan'i Marolambo|distrikan' i Marolambo]] ao amin' ny [[faritra Atsinanana]]. Isan' ireo renirano mamatsy an' i Nosivolo koa i Sahadinta sy i Manandriana ary i Sahanao. [https://cemes-madagascar-26.webselfsite.net/aire-protegee-nosivolo] == Tantarany == Ny [[Faritra Arovana]] Reniranon'i [[Nosivolo]] dia hita ao amin'ny distrikan'i Marolambo sy Mahanoro, faritra Atsinanana. Tafiditra ao anatin'ny toerana mando na [[Site Ramsar ]]manan-danja iraisam-pirenena izy, ary ahitana renirano sy zana-drenirano maro, ala manamorona renirano ary tontolo voajanahary isan-karazany. Mirefy 9 656,92 ha ny velarany. *Nahazo sata ofisialy ho ''[[Paysage Harmonieux Protégé (PHP)]]'' tamin'ny taona 2015 i Nosivolo. Tantanin'ny fikambanana ifotony miisa 94 miparitaka amin'ny tanàna manamorona ny renirano izy. Ahitana karazan-trondro anaty rano mamy 19, ka ny 4 amin'ireo dia tsy hita afa-tsy eto Madagasikara. Ankoatra ny fiarovana ny trondro dia arovana ihany koa ny ala manamorona renirano, ny zavamaniry sy biby ary ny kolontsaina nentin-drazana eo an-toerana<ref>https://www.jacaranda.fr/en/societe-environnement-la-riviere-nosivolo-declaree-site-ramsar</ref>. ==Ny jeografia sy ny fizotrany== '''Ny loharanony''': Avy any amin'ny faritry ny tany avo (atsinanan'i Fandriana) izy io, amin'ny toerana misy ala matevina. '''Ny lalany''': Mamakivaky tendrombohitra sy lohasaha maro izy, ary mandalo akaiky an'i Marolambo. Sarotra aleha ny faritra misy azy satria mbola faritra mitoka-monina, saingy izany indrindra no miaro ny tontolo iainany. '''Ny fivarinany''': Mitambatra amin'ny ony Mangoro izy avy eo, izay ony lehibe indrindra mivarina any amin'ny Ranomasimbe Indiana. == Ireo harena voajanahary ao aminy == Ny ony Nosivolo dia iray amin'ireo harem-pirenena lehibe indrindra eto Madagasikara noho ny fahasamihafan'ny zavamaniry sy ny biby miaina ao aminy. Ity ony ity dia ao amin'ny faritry ny distrikan'i Marolambo sy Mahanoro, ary manana halava mirefy 130 kilometatra eo ho eo. Ireo harem-be miafina sy mampiavaka ny ony Nosivolo: *Trondro zanatany miisa 19: Karazan-trondro maro izay tsy hita na aiza na aiza manerana izao tontolo izao raha tsy ao amin'ity ony ity ihany. *''[[Oxylapia polli]]'': Karazan-trondro miavaka sy tandindomin-doza mafy ireo miaina tavela ao. *'''Ny Songatagna sy ny Marakely''': Anisan'ireo trondro malaza sy arovana mafy ao Marolambo mba tsy ho lany taranaka. *'''Ny Sokatra''': Ahitana ny sokatra manana loha lehibe (erectochelys madagascariensis), izay sokatra an-dranomamy tandindomin-doza. *Misy karazana [[gidro]] "lémuriens" miisa 10 sy karazan-javamaniry zanatany sarobidy miisa 10 ihany koa mivangongo amin'ny ala manodidina. *Karazam-borona 6 miavaka: Toerana fiveloman'ny vorona tsy hita raha tsy eto Madagasikara, toy ny râle de Madagascar sy ny bécassine malgache.<ref>https://www.jacaranda.fr/en/societe-environnement-la-riviere-nosivolo-declaree-site-ramsar</ref> ===Volamena sy harena an-kibon'ny tany=== Ankoatra ny zava-manana aina, ny [[rano]] ao amin'ny ony Nosivolo dia ahitana fianakavian'ny mpitady volamena maro miasa eny amin'ny moron-drano. Loharanom-bola lehibe ho an'ny mponina any an-toerana ny fitrandrahana izany. ===Ny ala sy ny tontolo iainana manodidina=== Manodidina ny ony dia misy tontolo iainana tsara rindra izay miaro ny rano:[[Ala galeria]] "Forêts galeries": Ireo ala maniry manaraka ny moron'ny ony izay miaro ny tany tsy hikaofiky ny rano sy miantoka ny fahamandoana dia avy amin'ny ala "corridor" [[Fandriana-Marolambo]] avy amin'ity ala ity dia: *Mamokatra entona iainana. *Mitahiry ny biby sy ny zava-maniry isan-karazany. *Miady amin'ny fiovan'ny toetr'andro<ref>https://cemes-madagascar-26.webselfsite.net/aire-protegee-nosivolo</ref>. ==Toerana tany mando manan-danja iraisam-pirenena (Ramsar) == Voasokajy ho anisan'ireo faritra mando Ramsar manan-danja eran-tany ny ony Nosivolo sy ireo sakeliny. Miaro ny rano madio izy ary miantoka ny fifandanjan'ny tontolo iainana. Ny velaran'ity faritra tany mando ity dia mahatratra 3 600 kilometatra toradroa<ref>https://www.wwf.mg/?2080966/Les-21-sites-Ramsar-de-Madagascar</ref>. [https://www.environnement.mg/aires-protegees/la-riviere-nosivolo-et-ses-affluents/] == Fitantanana ifotony== Ny fiainan'ny mponina sy ny fomba fiarovana Mifamatotra akaiky amin'ny fiainan'ny mponina ao [[Marolambo]] sy ny manodidina ny ony: Ny mponina eny ifotony antsoina hoe [[VOI ]] na [[Vondron'Olona Ifotony]] no miara-miasa amin'ny fikambanana mpiaro tontolo iainana (toy ny ''Durrell Wildlife Conservation Trust''') mba hanara-maso ny ony.<ref>https://www.wwf.mg/?2080966/Les-21-sites-Ramsar-de-Madagascar</ref> ===Ny fady sy ny fomba amam-panao=== Maro ireo fomba sy fady napetraky ny Ntaolo sy ireo zokiolona teny an-toerana, toy ireo toerana izay fady anjonona tsondro sy fady anaovana maloto. Ka izany dia isany manampy ny asa fiarovana. ===Ny fambolena=== Io rano avy amin'ny Nosivolo io miparitaka ary isany manodrak'ireo tanimbary ary isany manome fivelomanana ireo mponina izany satria tsy ny tanimbary ihany no voatondraka fa ireo voly hafa koa. == Jereo koa == {{reflist}} * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Atsinanana]] aads0nuezs674ktqml6f427mi1d1zfp 1145628 1145627 2026-06-29T12:03:51Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1145628 wikitext text/x-wiki [[Sary:Rijeka mangoro.png|vignette]] I '''Nosivolo''' dia reniranon' i [[Madagasikara]] , izay hita ao atsinanana. Renirano lehibe mamatsy an' i [[Mangoro|Mangoro izy]]. Ao atsinanan' i [[Fandriana]] no ipoirany. Eo amin' ny fihaonany amin' ny renirano Sandranamby (izay mamatsy azy) no misy ny tanànan' i [[Marolambo]] izay renivohitry ny [[Distrikan'i Marolambo|distrikan' i Marolambo]] ao amin' ny [[faritra Atsinanana]]. Isan' ireo renirano mamatsy an' i Nosivolo koa i Sahadinta sy i Manandriana ary i Sahanao. [https://cemes-madagascar-26.webselfsite.net/aire-protegee-nosivolo] == Tantarany == Ny [[Faritra Arovana]] Reniranon'i [[Nosivolo]] dia hita ao amin'ny distrikan'i Marolambo sy Mahanoro, faritra Atsinanana. Tafiditra ao anatin'ny toerana mando na [[Site Ramsar ]]manan-danja iraisam-pirenena izy, ary ahitana renirano sy zana-drenirano maro, ala manamorona renirano ary tontolo voajanahary isan-karazany. Mirefy 9 656,92 ha ny velarany. *Nahazo sata ofisialy ho ''[[Paysage Harmonieux Protégé (PHP)]]'' tamin'ny taona 2015 i Nosivolo. Tantanin'ny fikambanana ifotony miisa 94 miparitaka amin'ny tanàna manamorona ny renirano izy. Ahitana karazan-trondro anaty rano mamy 19, ka ny 4 amin'ireo dia tsy hita afa-tsy eto Madagasikara. Ankoatra ny fiarovana ny trondro dia arovana ihany koa ny ala manamorona renirano, ny zavamaniry sy biby ary ny kolontsaina nentin-drazana eo an-toerana<ref>https://www.jacaranda.fr/en/societe-environnement-la-riviere-nosivolo-declaree-site-ramsar</ref>. ==Ny jeografia sy ny fizotrany== '''Ny loharanony''': Avy any amin'ny faritry ny tany avo (atsinanan'i Fandriana) izy io, amin'ny toerana misy ala matevina. '''Ny lalany''': Mamakivaky tendrombohitra sy lohasaha maro izy, ary mandalo akaiky an'i Marolambo. Sarotra aleha ny faritra misy azy satria mbola faritra mitoka-monina, saingy izany indrindra no miaro ny tontolo iainany. '''Ny fivarinany''': Mitambatra amin'ny ony Mangoro izy avy eo, izay ony lehibe indrindra mivarina any amin'ny Ranomasimbe Indiana. == Ireo harena voajanahary ao aminy == Ny ony Nosivolo dia iray amin'ireo harem-pirenena lehibe indrindra eto Madagasikara noho ny fahasamihafan'ny zavamaniry sy ny biby miaina ao aminy. Ity ony ity dia ao amin'ny faritry ny distrikan'i Marolambo sy Mahanoro, ary manana halava mirefy 130 kilometatra eo ho eo. Ireo harem-be miafina sy mampiavaka ny ony Nosivolo: *Trondro zanatany miisa 19: Karazan-trondro maro izay tsy hita na aiza na aiza manerana izao tontolo izao raha tsy ao amin'ity ony ity ihany. *''[[Oxylapia polli]]'': Karazan-trondro miavaka sy tandindomin-doza mafy ireo miaina tavela ao. *'''Ny Songatagna sy ny Marakely''': Anisan'ireo trondro malaza sy arovana mafy ao Marolambo mba tsy ho lany taranaka. *'''Ny Sokatra''': Ahitana ny sokatra manana loha lehibe (erectochelys madagascariensis), izay sokatra an-dranomamy tandindomin-doza. *Misy karazana [[gidro]] "lémuriens" miisa 10 sy karazan-javamaniry zanatany sarobidy miisa 10 ihany koa mivangongo amin'ny ala manodidina. *Karazam-borona 6 miavaka: Toerana fiveloman'ny vorona tsy hita raha tsy eto Madagasikara, toy ny râle de Madagascar sy ny bécassine malgache.<ref>https://www.jacaranda.fr/en/societe-environnement-la-riviere-nosivolo-declaree-site-ramsar</ref> ===Volamena sy harena an-kibon'ny tany=== Ankoatra ny zava-manana aina, ny [[rano]] ao amin'ny ony Nosivolo dia ahitana fianakavian'ny mpitady volamena maro miasa eny amin'ny moron-drano. Loharanom-bola lehibe ho an'ny mponina any an-toerana ny fitrandrahana izany. ===Ny ala sy ny tontolo iainana manodidina=== Manodidina ny ony dia misy tontolo iainana tsara rindra izay miaro ny rano:[[Ala galeria]] "Forêts galeries": Ireo ala maniry manaraka ny moron'ny ony izay miaro ny tany tsy hikaofiky ny rano sy miantoka ny fahamandoana dia avy amin'ny ala "corridor" [[Fandriana-Marolambo]] avy amin'ity ala ity dia: *Mamokatra entona iainana. *Mitahiry ny biby sy ny zava-maniry isan-karazany. *Miady amin'ny fiovan'ny toetr'andro<ref>https://cemes-madagascar-26.webselfsite.net/aire-protegee-nosivolo</ref>. ==Toerana tany mando manan-danja iraisam-pirenena (Ramsar) == Voasokajy ho anisan'ireo faritra mando Ramsar manan-danja eran-tany ny ony Nosivolo sy ireo sakeliny. Miaro ny rano madio izy ary miantoka ny fifandanjan'ny tontolo iainana. Ny velaran'ity faritra tany mando ity dia mahatratra 3 600 kilometatra toradroa<ref>https://www.wwf.mg/?2080966/Les-21-sites-Ramsar-de-Madagascar</ref>. [https://www.environnement.mg/aires-protegees/la-riviere-nosivolo-et-ses-affluents/] == Fitantanana ifotony== Ny fiainan'ny mponina sy ny fomba fiarovana Mifamatotra akaiky amin'ny fiainan'ny mponina ao [[Marolambo]] sy ny manodidina ny ony: Ny mponina eny ifotony antsoina hoe [[VOI ]] na [[Vondron'Olona Ifotony]] no miara-miasa amin'ny fikambanana mpiaro tontolo iainana (toy ny ''Durrell Wildlife Conservation Trust''') mba hanara-maso ny ony.<ref>https://www.wwf.mg/?2080966/Les-21-sites-Ramsar-de-Madagascar</ref> ===Ny fady sy ny fomba amam-panao=== Maro ireo fomba sy fady napetraky ny Ntaolo sy ireo zokiolona teny an-toerana, toy ireo toerana izay fady anjonona tsondro sy fady anaovana maloto. Ka izany dia isany manampy ny asa fiarovana. ===Ny fambolena=== Io rano avy amin'ny Nosivolo io dia miparitaka ary isany manondraka ireo tanimbary ary isany manome fivelomanana ireo mponina izany satria tsy ny tanimbary ihany no voatondraka fa ireo voly hafa koa. == Jereo koa == {{reflist}} * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Atsinanana]] m8y80f2ng6zjkymsqxr3s36tcy1gcfc Kininina (zavamaniry) 0 279518 1145853 1145600 2026-06-30T10:35:44Z Thelezifor 15140 1145853 wikitext text/x-wiki [[Sary:Eucalyptus flowers2.jpg|vignette|343x343px|Ravina sy voa ary vonin-kininina]] [[Sary:Eucalyptus camaldulensis 0003.jpg|vignette|Hodi-kininina]] Ny '''kininina''' dia [[hazo]] isan-karazany izay mamorona ny antokon-javamaniry '''''Eucalyptus''''', izay nahafaoka koa ny antokon-javamaniry ''[[Corymbia]]'' hatramin' ny taona 1995, ao amin' ny fianakaviana ''[[Myrtaceae]]''. Any [[Aostralia]] no fianvian' ny kininina, izay ahitana karazany miisa mihoata ny 800 tamin' ny taona 2000. Izy no mamorona ny ampahany be (95 %) amin' ny ala any amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i Aostralia. Hazo malaky mitombo ny kininina sady afaka maniry amin' ny karazan-tany maro. Manopy fotsy sy malama ary tsy tantera-pahazavana loatra ny ravin' ny kininina. Mamoaka fofo-manitra mampiavaka azy manokanany hodiny. Amin' ny ankapobeny dia hazo avo sy lehibe ny kininina, ka misy ny mahatratra hatramin' ny 100 m. Ny karazana sasany, indrindra fa ny ''Eucalyptus globulus'', dia nampidirina tany [[Eorôpa]], izay nanjary niorina tsara teo amin' ny morontsirak' i [[Ranomasina Mediteranea|Mediteranea]], ary koa tany [[Pôrtogaly]], izay nambolena alan-kininina midadasika mba hamokarana feta fanamboarana [[taratasy]]. Nambolena tany [[Afrika Avaratra]], indrindra fa tany [[Marôka]], [[Aljeria|Alzeria]], [[Tonizia]] ary [[Libia]] koa ireo karazana ireo. Hita aty [[Madagasikara]], ao [[Mayotte]], any [[Malta]], ary ao [[La Réunion]], any [[Srilanka]], ao [[Afrika Atsimo]], ao [[Kôtidivoara]], ao [[Oganda]] (eo amin' ny tehezan' ny Tendrombohitra Elgon sy any amin' ny tapany atsimo-andrefan' io firenena io), any [[Kalifornia|California]], any [[Arzantina]], any [[Brezila]], any [[Silia|Sily]], any [[Ekoadôra]], ary any [[Però|Pero]]. == Karazana == === Karazana maneran-tany === Karazana kininina miisa 715 eo ho eo no eken' ny manam-pahaizana. Vitsy na safiotra amin' ireo ihany no nampidirina be dia be tany [[Eorôpa]] sy tany amin' ny faritra mafana sy mando hafa maneran-tany. Ireto ny karazana fantatra indrindra: * ''Eucalyptus camaldulensis''; * ''Eucalyptus citriodora'', izay nomena ny anarana hoe ''Corymbia citriodora'' tamin' ny taona 1995; * ''Eucalyptus cordata''; * ''Eucalyptus dalrympleana''; * ''Eucalyptus deglupta''; * ''Eucalyptus delegatensis''; * ''Eucalyptus glaucescens''; * ''Eucalyptus globulus''; * ''Eucalyptus gundal'': safiotry ny ''E. gunnii'' sy ny ''E. dalrympleana''; * ''Eucalyptus gunnii''; * ''Eucalyptus pauciflora''; * ''Eucalyptus radiata''; * ''Eucalyptus regnans''; * ''Eucalyptus sideroxylon''; * ''Eucalyptus smithii''; * ''Eucalyptus tasmaniensis''. === Karazana maniry eto Madagasikara === Ireto ny karazana kininina sasany maniry eto [[Madagasikara]]: * ''[[Eucalyptus amygdalina]]'' -- kininina * ''[[Eucalyptus globulus]]'' -- biligoma, bilogoma, kininina * ''[[Eucalyptus robusta]]'' -- kininina * ''[[Eucalyptus saligna]]'' -- kininina Nafindra ao amin' ny antokon-javamaniry ''[[Corymbia]]'' ka lasa antsoina hoe ''[[Corymbia citriodora]]'' ny ''Eucalyptus citriodora'' izay antsiona amin' ny teny malagasy hoe kininina-ôliva na kininina-voasary. == Jereo koa == * ''[[Corymbia]]'' * [[Lisitry ny karazana ao amin' ny Eucalyptus|Lisitry ny karazana ao amin' ny ''Eucalyptus'']] {{reflist}} [[Sokajy:Hazo]] rhmqfb5j8kzq59lao6gaq51gsr43ii2 Famorana 0 279600 1145641 1126881 2026-06-29T13:09:29Z Axellefi1 39722 /* Fanadiovana sy fitsaboana */Fanapiana teny 1145641 wikitext text/x-wiki [[Sary:Circumcision central Asia2.jpg|vignette|304x304px|Famorana any [[Azia Afovoany]] (1865–1872)]] Ny '''famorana''' dia fanesorana ny loha tsitsy (ilay hoditra mamono ny lohan'ny fitaovam-pananahan'ny ankizy lahy na ny lehilahy), izay misy heviny ara-pivavahana, indrindra ao amin'ny [[jodaisma]] sy ny [[Finoana silamo|silamo]]. Ny famorana dia fombafomba ara-pivavahana be mpanao nandrita ny [[Andro Taloha]]. Fomba mampanana sata vaovao ny famorana eo amin' ny jodaisma. Amin' ny [[Mozilmana]] dia fanehoana ny fanadiovana ara-panahy ny famorana. Tany [[Ejipta tamin'ny Andro Taloha|Ejipta taloha]], tany amin'ny taona 2300 tal. J.K. dia efa nisy ny famorana izay heverin'ny mpikaroka fa natao famantarana ny [[Fanandevozana|andevo]].[[Sary:Global Map of Male Circumcision Prevalence by Country.svg|vignette|310x310px|Tahan' ny fanaovana famorana:{{legend|#e00000|>80%}} {{legend|DarkOrange|20-80%}} {{legend|#fc0|<20%}} {{legend|#CCCCCC|N/A}}]] == Teny malagasy == Ny teny ilazana koa ny famorana amin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]: ''didipoitra'', ''hasoavana'', ''sambatra'', ''famosirana, savatra'', ''sikina''. == Inona ny famorana amin'ny fomba Malagasy? == Ny famorana dia fanapahana ny ampahany amin'ny fananahana lahy (antsoina hoe vorombola amin'ny teny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]]), izay atao amin'ny zazalahy ho mariky ny fidirana amin'ny fahasahiana sy fahalehibiazana. Fanao nentim-paharazana izy io, ary mbola hita any amin’ny foko sy faritra sasany ankehitriny. Indreto ny foko malagasy izay mbola manao famorana amin'ny fomba nentim-paharazana: ny faritra atsimo sy andrefan'i Madagasikara no tena mbola mitana io fomba io hatrany: [[Antandroy]], [[Mahafaly]], Bara, [[Antanosy]], [[Sakalava]], [[Antemoro]], Bezanozano. ==== Hevitra sy lanjan'ny famorana amin'ny Malagasy ==== * Mariky ny [[fahatanorana]]: Midika fa miala amin’ny maha-zaza ary miditra amin’ny maha-lehilahy. * Sazy ara-panahy: Tsy tokony ho lehilahy tsy voafora, satria mety ho “menatra” ny razana sy ny foko. * Fanabeazana amin’ny hasina sy hasoavana: Mampianatra faharetana, fahasahiana, fanekena fanaintainana. * Fotoam-pirahalahiana sy fety: Matetika atao miaraka amin’ny hira, dihy, fanolorana fanomezana ary torohevitra. * Fomba sy fanao mandritra ny famorana nentin-drazana ==== Fanomanana ara-panahy sy ara-tsaina: ==== * Misy [[vavaka]], torohevitra ataon’ny ray aman-dreny sy ny mpanapaka (rain-jaza). * Ampianarina tsy hatahotra, tsy mitomany. ==== Fanaovana azy ==== * Atao amin’ny toerana misokatra na manokana. * Tsy misy fanatoranana (tsy misy fanafody mampatoritory) amin’ny fomba nentim-paharazana. * Ataon’ny mpanao famorana manam-pahaizana (antsoina hoe mpanapaka). ==== Fanadiovana sy fitsaboana ==== * Misy [[ravinkazo]] sy [[tambavy]] hanasitranana. * Atao fanadiovana sy fanafody nentim-paharazana (toy ny ravintsara, amontana, rano mangatsiaka alaina eny amin'ny loharano vao maraina sns.) ==== Fety sy fankalazana ==== * Raha nahavita tsy nitomany ilay zazalahy dia ataon’ny fianakaviana fety lehibe. * Misy fanomezana, [[sakafo]], fanandratana azy ho "lehilahy". ==== ️Fanamarihana ankehitriny ==== Amin’izao fotoana izao dia maro no manao famorana ara-pitsaboana any amin’ny hopitaly mba hisorohana ny loza sy ny aretina. Ny fanjakana sy ny fianakaviana maro dia misafidy fomba mitambatra: mitandrina ara-pahasalamana nefa mbola mitazona soatoavina sy kolontsaina. ====== Fehiny ====== Ny famorana amin’ny fomba Malagasy dia kolontsaina lalina izay entina manabe ny ankizilahy/ Amin’ny faharetana, fahasahiana, ary fidirana amin’ny maha-lehilahy. Na dia niova amin’ny endriny aza ankehitriny noho ny fivoarana ara-pitsaboana, dia mbola manan-danja ho an’ny foko maro eto Madagasikara izy io. == Ny Sambatra == ==== Niandohana sy hasarobidin’ny Sambatra ==== Tany amin’ny foko Antambahoaka ao Mananjary no tena niandohan’ny fomban-drazana Sambatra. Izy io dia fomba fanehoana ny fankatoavana sy fanajana ny razana, satria inoana fa ny famorana dia fomba iray ampitondrana hasina sy fanamasinana ny zaza lahy, ho toy ny tena lehilahy afaka mandray andraikitra amin’ny fiaraha-monina. Manamarika ny fidirana amin’ny sokajin-taona vaovao ho an’ny ankizy. ==== Fomba sy fizotran'ny lanonana Sambatra ==== * Mety haharitra herinandro na mihoatra ny fankalazana. * Misy fanomanana mialoha: fisafidianana andro, fanadiovana, fanomanana sakafo (toy ny [[Henan' omby|hen’omby]] ho an’ny lanonana). * Filaharan’ny ankizy lahy anaty fiara na an-tongotra manodidina ny tanàna, manao akanjo mitovy, miaraka amin’ny fianakaviana sy olon-tokana. * Misy koa fombam-pivavahana amin’ny razana, toy ny famangiana toerana masina, fanatitra, sns. * Misy mpanao famorana matihanina (antsoina hoe renin-jaza na mpanao fady) manao ilay fandidiana amin’ny fomba nentin-drazana. Aorian’ny famorana dia atao lanonana sy fety lehibe miaraka amin’ny fianakaviana sy ny fokonolona. ==== Ny lafiny ara-tsosialy sy ara-kolontsaina ==== * Fampihavanana eo amin’ny fianakaviana sy ny tanàna. * Fampitana soatoavina Malagasy: fandeferana, fanajana ray aman-dreny, fananana faharetana. * Mampahatsiaro ny ankizy fa iray tam-po sy iray taranaka izy ireo amin’ny foko sy razana niaviany. * Amin'ny alalan'ny Sambatra, dia mivelatra sy miorina ny firaisan-kina sy fifanajana eo amin’ny samy Malagasy. ===== Laharam-pahamehana ara-panahy sy ara-pomba ===== * Matetika atao amin’ny taona manara-penitra, nofidin’ny mpanandro. * Voarara ny famorana tsirairay mandritra ny taona manakaiky ny Sambatra — izay hanehoana fa miandry fahasoavana iombonana amin’ny razana. * Atao koa ho fanadiovana ara-panahy sy ara-batana. ====== Zava-dehibe tokony ho fantatra ====== * Tsy fanao ara-pitsaboana fotsiny ny Sambatra, fa fombam-pirenena feno lanja ara-kolontsaina. * Tsy azo atao amin’ny zaza vavy, fa zaza lahy ihany no mahazo anjara amin’ity fanao ity. * Amin’ny maha-zavatra masina azy, dia tsy azo atao amin’ny fomba tsotra fotsiny, fa mila manaraka lalàna sy fitsipika nentin-drazana. ====== Ohatra amin'ny fiteny fanao ====== * "Raha tsy nandalo Sambatra ny zazalahy, dia tsy mahazo mandray anjara amin’ny adihevitra lehibe, na milaza fa tonga amin’ny maha-lehilahy." * "Miandry ny Sambatra 2029 ny fianakaviana rehetra ao Mananjary amin'izao fotoana izao." == Boky momba ny famorana malagasy == '''Boky sy lahatsoratra akademika''' * Feeley-Harnik, Gillian (1991), ''A Green Estate: Restoring Independence in Madagascar''., Smithsonian Institution Press. Miresaka momba ny fomba fanao nentim-paharazana ao Madagasikara, anisan’izany ny famorana sy ny lanjany ara-piarahamonina. * Bloch, Maurice (1986), ''From Blessing to Violence: History and Ideology in the Circumcision Ritual of the Merina of Madagascar'', Cambridge University Press. Fandalinana lalina sy ara-antropolojika momba ny fomba fanaovana famorana amin’ny foko Merina sy ny heviny ara-pivavahana sy ara-piarahamonina. * Raison-Jourde, Françoise (1995), ''Bible et pouvoir à Madagascar au XIXe siècle'', Karthala. Misy fizarana manazava ny fifanoheran’ny fomban-drazana toy ny famorana sy ny fidiran’ny fivavahana kristianina. * Kottak, Conrad P. (1980), ''The Past in the Present: History, Ecology, and Cultural Variation in Highland Madagascar''. University of Michigan Press. Miresaka ankapobeny momba ny fomba amam-panao sy ny kolontsaina ao anaty foko malagasy, anisan’izany ny famorana. '''Lahatsoratra sy tatitra amin’ny aterineto''' * UNICEF Madagascar (2010), ''Enquête Nationale sur les Pratiques Traditionnelles – Madagascar''. Miresaka ny fomban-drazana amin’ny zaza sy ny tanora, ao anatin’izany ny famorana sy ny fomba fiarovana ara-pahasalamana. www.unicef.org * Ministère de la Santé Publique de Madagascar (2015), ''Guide national sur la circoncision médicale à visée préventive''. ''Torolalana ara-pitsaboana ho an’ny famorana, sady mamaritra koa ny fomba fanao amin’ny fomba nentim-paharazana''. (Azon’ny mpianatra alaina ao amin’ny DREN na DRS, na amin’ny tranonkalan’ny minisitera). '''Fikarohana sy mémoire''' * Andriamalala, Harilala (2018), ''Le rite de circoncision chez les Antandroy : entre tradition et modernité''. Mémoire de maîtrise en anthropologie, Université d’Antananarivo. Mampitaha ny fomba nentim-paharazana sy ny fomba vaovao amin'ny foko Antandroy. * Bloch, M. (1986). ''From blessing to violence: History and ideology in the circumcision ritual of the Merina of Madagascar''. Cambridge University Press. * Feeley-Harnik, G. (1991). A Green Estate: Restoring Independence in Madagascar. Smithsonian Institution Press. * UNICEF Madagascar. (2010). ''Enquête nationale sur les pratiques traditionnelles – Madagascar''. <nowiki>https://www.unicef.org/madagascar/</nowiki> * Deschamps, H. (1960). ''Histoire de Madagascar''. Paris : Berger-Levrault. Miresaka ny fomba amam-panao malagasy, anisan’izany ny famorana sy ny lanonana Sambatra. * Fee, D., & Randrianja, S. (2005). ''Madagascar, un passé colonial trouble''. Paris : Karthala. Ahitana fandalinana momba ny kolontsaina sy fombandrazana Malagasy, anisan’izany ny fomban’ny Antambahoaka. * Razafindrakoto, H. (2003). ''Les rituels de passage à Madagascar : entre traditions et mutations''. Revue Tsingy, 7, 101–120. Fanadihadiana lalina momba ny famorana sy Sambatra amin’ny maha-rituel de passage azy. * Rakotoarisoa, J.-A. (1998). ''Anthropologie et identité culturelle à Madagascar''. Antananarivo : CNAPMAD. Miresaka ny lanjan’ny fomba amam-panao amin’ny famolavolana ny maha-izy azy Malagasy, ao anatin’izany ny Sambatra. * Mbolatiana, L. (2014). ''Sambatra : Le rituel de la circoncision chez les Antambahoaka de Mananjary''. Mémoire de Master, Université d’Antananarivo. Fanadihadiana manokana momba ny lanonana Sambatra any Mananjary. == Loharano == <references /> 1rgv1gueuw59gj4l0f09e13wio0nl46 Andriamasinavalona (foko) 0 279879 1145669 1145388 2026-06-29T16:16:54Z Hephaestus-Mrz36 22223 /* Ny taranaky ny mpanjaka ka nanoa teto Imerina */ 1145669 wikitext text/x-wiki [[Sary:Andriamasinavalona 2.png|alt=|vignette|417x417px|Famantarana ny fikambanan'ny <br /> « Taranak' Andriamasinavalona »|ankavia]] '''Ny''' '''Andriamasinavalona'''<ref>Thomas Rakotoarivelo & Solonavalona Andriamihaja (2014), « ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'' », Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona » , Antananarivo.</ref> dia ireo taranaka mivantana avy amin’ny ireo zanak’[[Andriamasinavalona]], mpanjakan'Imerina, sy ireo zanak’anabaviny ary ireo zana-drahalahiny nahazo menakely teto Imerina. Ny Andriamasinavalona dia ireo taranaky ny mpanjaka [[Andrianjaka]] izay tsy isan'ny voasokajy ho [[Zanakandriana]] na [[Zazamarolahy]]. Maro ihany koa anefa ny [[Zanakandriana]] sy [[Zazamarolahy]] no lasa ho Andriamasinavalona. Ary misy ihany koa ireo [[Zanadralambo amin' Andrianjaka|Zanadralambo amin'Andrianjaka]] toy ireo avy amin'ny terak'Antsomangy no nomena ny laharan'ny Andriamasinavalona. Maro ihany koa ny foko hafa no natao ho isan'ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay andrian'[[Imamo]] ary misy koa ireo taranak'izy telo lahy, avy amin'ny foko[[Antemoro-Anakara]], izay nanolotsaina an'[[Andrianampoinimerina]]. Ny vohitry ny Andriamasinavalona eto Imerina dia fantatra mandrakariva fa, ankoatry ny [[hadivory]] izay iraisan’ny vohitra tranainy rehetra, dia misy fasana mitandavana eo am-povoan-tanàna, izay an’ny terak’Andriamasinavalona manokana, misy [[tranomanara]] sy kianja miaraka amin’ny [[vatomasina]], ary misy ireo karazan-kazo [[amontana]] sy [[aviavy]] izay maniry ao amin'ny tanàn'izy ireo. Taty aoriana anefa Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nandimby azy dia nametraka ho sokajin’ny « Andriamasinavalona », ireo taranaky ny mpanjaka rehetra izay nanoa azy sy ireo olona nahavita be tamin’ny fanjakana, na dia tsy avy eto Imerina aza. Koa nanomboka tamin’ny taonjato faha-19 dia nisokajy telo lehibe ny foko atao hoe « Andriamasinavalona »: dia ny Zanak’Andriamasinavalona, dia ireo taranany mivantana izany; ny taranaky ny mpanjaka izay tsy avy eto [[Ankibonimerina]], nefa nanoa sy nanaiky ny Andriamanjaka teto [[Antananarivo]] ka natao ho laharan'ny Andriamasinavalona, ary ny olon-tsotra na olona hafa ivelan’[[Imerina]], na vahiny, [[Andriamasinavalona (foko)#Ireo natao sy nasondrotra ho Andriamasinavalona|nomem-pankasitrahana]] ka natao ho laharan’ny Andriamasinavalona. Izy ireto dia niavaka tokoa satria nanana zo sy sata manokana nihoatra ny an’ireo andriana hafa satria saika nahazo [[vodivona]] sy [[Menakely (tany)|menakely]] izy ireo ary nahatandrina ny fomba amam-panaony. == Ny Andriamasinavalona == === Iza no atao hoe Andriamasinavalona? === Misy ny adihevitra eo amin'ny fiarahamonina mikasika ny taranak'Andriamasinavalona. Mba hialana amin'ny ahiahy rehetra, ny tantara sy ny tetiarana dia mampiseho porofo mazava mifototra amin'ny vohitra fiaviana sy ny fizarana isam-poko. Raha ny fomban-drazana aloha no jerena, ny vohitry ny Zanak'Andriamasinavalona eto Imerina dia niavaka mandrakariva tamin'ny fananana hadivory, ny fasana miandalana eo am-povoan-tanàna, ny kianja misy vatomasina, ny fasana miloloha tranomanara, ary ny fananana hazon'andriana: amontana sy aviavy maniry izay mampiseho fa nisy Andriamasinavalona tompomenakely nonina teo. Indrisy anefa fa nanomboka tamin'ny vanim-potoanan'ny fanjanahan-tany dia simba sy lasa haolo ny ankamaroan'ireo vohitra manan-tantara ireo; voaroba ny fasana, novakina hatao làlana sy fasana hafa ny vatomasina, notapahina ho kitay ny amontana sy aviavy, ary voaota fady ny tranomanara satria nampidirana olona hafa razana, ka miandry ny tena taranaka hamelo-maso izany fomba sy tanatara izany indray isika ankehitriny. Raha ny dikan'ny teny hoe "Andriamasinavalona" indray no jerena, dia nisy fivoarana lehibe izany rehefa nandeha ny fotoana teo amin'ny tantaran'ny firenena. Tany am-piandohany, io anarana io dia natokana ho an'ireo taranaka rehetra avy amin'ny zanakin'ny mpanjaka Andriamasinavalona, izay nanoa, sy ny zanak'anabaviny ary ny zana-drahalahiny nahazo menakely sy nipetraka am-bodivona teto Imerina, izay nantsoina koa hoe Zanak'Andriamasinavalona. Taty aoriana anefa, tamin'ny andron'Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nifandimby nandray ny fitondrana, dia niitatra io famaritana io ka napetraka ho ao anatin'ny sokajy "Andriamasinavalona" koa ireo taranaky ny mpanjaka rehetra izay nanoa ny fanjakana sy ireo olona rehetra nahavita be teo amin'ny firenena, na dia tsy avy eto Imerina aza, ho mariky ny valisoa farany ambony mendrika azy ireo. Noho izany fivoarana ara-tantara izany, nanomboka tamin'ny taon-jato faha-sivy ambinʼny folo, ny foko atao hoe "Andriamasinavalona" dia niforona sy nisokajy ho vondrona telo lehibe vokatry ny fampifangaroana ireo taranaka mivantana sy ireo nahazo izany laharana izany ho mariky ny fankasitrahana avy amin'ny fanjakana. === Ny Andriamasinavalona === Ireto avy ireo izay nosokajiana ho laharan'ny Andriamasinavalona: * ny Zanak’Andriamasinavalona, dia ireo taranany mivantana; * ny taranaky ny mpanjaka izay tsy avy eto Ankibonimerina, nefa nanoa sy nanaiky ny Andriamanjaka teto Antananarivo ka natao ho laharan'ny « Andriamasinavalona »; * ny olon-tsotra na olona avy amin’ny foko hafa ivelan’Imerina, na vahiny avy any ivelan'i Madagasikara, nomem-pankasitrahana ka natao laharan’ny « Andriamasinavalona ». Na dia nisy aza izany fahasamihafana mazava izany teo amin'ny tantara, ny ankamaroan'ny mpanoratra sy mpikaroka tantara, na teratany na vahiny, dia nampifangaro ireto vondrona ireto satria tsy nisahirana na tsy nety nanamarika ny fihavahan'ny fizarazarany, na dia samy nanana ny fomban-drazany sy ny toerany teo amin'ny fiaraha-monina aza ny sokajy tsirairay. Ho fampisehoana izany fahasamihafana izany, ny Zanak’Andriamasinavalona mivantana dia tsy nihinan-kena ratsy mihitsy, fa ny sokajy faharoa kosa dia mety tsy nifady izany satria nanaraka ny fomba fanaony tany amin'ny toerana niaviany ivelan'Imerina ihany, ary ny sokajy fahatelo kosa, izay nahitana vazaha na silamo, dia tsy mahalala ny fisian’izany fady izany akory. Eo amin'ny tantaran'ny firenena, na dia mbola kely sy bitika aza Imerina ary tsy mbola fantatry ny tany ivelany, dia efa nanana an’Andriamasinavalona ho kiady sy voninahiny sahady, izay niavaka tokoa satria nanana zo sy sata manokana ambony noho ny an’ireo andriana hafa, satria saika nahazo vodivona sy menakely avokoa ary nahatandrina fatratra ny fomba amam-panao nentin-drazana nampiavaka azy teo amin'ny fiarahamonina. === Ny taranak’Andriamasinavalona === Avy amin’ireo zanany dimy lahy tsy nanjaka sy ireo zanany vavy nomena vodivona: * Andriamborosy sy Rafaralahimanjaka, zana-dRenilambo vadiny, ao Ambohidrapeto; * Andrianavalonisoraka, zanaky Rakalafotsy, vadiny, tao Isoraka (toa very tantara); * Andriakotofananina, zanaky Renikotofananina vadiny, ao Anosipatrana sy Anosibe (Amoronkay); * Ramatoanimerina, zana-dRamananandrianjaka, ao Ambohijanakandriana (Mamiomby); *Rasohanamanjaka na Rasohanana<ref>Rabarijaona (1938), « ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'' », Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.</ref>, tao Ambohimahamanina (araka ny lovan-tsofina avy any); * Ranavalontsimitoviaminandriana<ref name=":2">Thomas Rakotoarivelo (2003), « ''Ny ketsa mahafehy tena'' », Fanontana manokana - Antananarivo.</ref> ao Anosimanjaka, zana-dRamananandrianjaka; * Ny tera-dRalanimboahangy, vadiny, ao Andramasina; Ny tantaran'ny foko Andriamasinavalona dia mifamatotra amin'ny fizarana vohitra sy menakely ho an'ireo taranaka mivantana teto Imerina, izay niteraka rantsana maro samy manana ny fiaviany sy ny fombany avy. 1) Ny terak' i Renilambo no tompomenakely nifehy voalohany an' Ambohidrapeto, satria io vohitra io dia nomen’Andriamasinavalona hipetrahan’ireo zanany naterany tamin’ i Renilambo vadiny: dia Andriamborosy sy Rafaralahimanjaka. Tany amin’ny taona 1808 tany ho any anefa, dia nisy fivoarana ny rafitra teo an-toerana satria napetrak’Andrianampoinimerina teo Ambohidrapeto koa Ratavy zanany tamin-dRamanantenasoa. Nonina tao amin’ny lapa « Imarivolanitra » izy sy Ramiza zanany, ary nisaotra omby tamin’ny andro fandroana. Noho izany, nozarain’Andrianampoinimerina Ambohidrapeto ka ny iray ampahatelony (1/3) dia lasan'ny zanakandriana sy zazamarolahy tarana-dRatavy (ao Merimandroso, Vonelina, Marobiby, ary Ambohijafy), fa ny roa ampahatelony (2/3) kosa dia nijanona ho an’ny andriamasinavalona terak’ i Renilambo ihany, dia ny faritr'Ambohimidasy, Andohalafy, ary Andramahavola. Ao Ambohidrapeto avokoa no milevina i Renilambo sy ny zanany Ratavy sy Ramiza, ary satria misy lafin-kavan-dRanavalona II koa ao, dia izany no nandevenana ny printsy Ratsimamanga, anadahin-drenin'ny mpanjakavavy, teny an-toerana. 2) Ireo zanak’Andriankotofananina no tompomenakely tao Anosipatrana sy [[Ilanivato]] dia: Andriantsikoto, rain’Andriandambotsimanahy sy Andriamambafotsy ary Ratsirangaina. Taty aoriana dia napetrak’Andrianampoinimerina teo koa Rasendrasoa vadiny sy ireo iray tampo aminy ka nozaraina indray Anosipatrana: ny zanakandriana sy ny zazamarolahy nanana ny 1/3 ary ny andriamasinavalona ny 2/3. Ireo andriamasinavalona zanak’Andriakotofananina no milevina eo an-tampon’Anosipatrana sy Ilanivato. [[Rabobalahy]] zana-dRasalimo koa dia nanana fonenana teo Anosipatrana. Nanitatra ny menakeliny tany Anosibe (Amoronkay) koa iAndriankotofananina tamin’ny alàlan’ny fanambadiana, toy ny nataon-drainy ihany, ka ny zanany izay nandova azy tany tamin'izany dia ry Andriatsimanazy, Andriantomponiloharano, Andriantsiherifahasina, Andriamanohatany mirahalahy avy, izay niavian’ny andriamasinavalona avy ao Anosibe (Amoronkay), Soamonina, Ambatomanjaka, ary Ambohitraina, Fihasinana. Ny taranany dia nifandray sy nifanerasera hatrany tamin’ireo Andriamasinavalona avy ao Ambohitrandriamanitra sy Imerinarivo koa. Rabodonandrasana, zafiafin’Andriakotofananina, vadin’Andrianatody tao Imerinarivo, no reny niteraka an’Andriatsimianatra, izay rain-dRazafindrahety (na [[Ranavalona III|Ranavalona III)]] mirahavavy; 3) Ramatoanimerina na Rafotsiramifidilahy no zanakavavimatoan’Andriamasinavalona tamin'i Ramananandrianjaka vadiny, ary iray tampo amin’[[Andriantomponimerina]], ilay mpanjaka voalohany tao [[Ambohidratrimo]] sy rahavavin-dRanavalontsimitoviaminandriana tao [[Anosimanjaka]]. Nonina tao Ambohijanakandriana, Mamiomby (atsinanan’[[Andringitra]]) izy ary niteraka an’Andrianavalonandrianjaka sy Rakaloy ary Ravololona. * Naka menakely tao Imahatsinjo (andrefan’Ambatofisaorana) Andrianavalonandrianjaka ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe Imiantsoarivo, izay novaina anarana hoe Ambatofisaorana taty aoriana. Nanambady tamin’ny taranak’Andrianavalonimerina, ilay zanak'Andriamasinavalona noroahin'i Andriantsimitoviaminandriandrazaka hiala an’Ambohitrabiby, izy ka niteraka telo mianadahy dia Andriamiaramanjaka, Razakatsivolanina ary Renibodonimerina; * Andriamiaramanjaka nanjaka tao Ikaloy, nandova ny anabavin-drainy Rakaloy, dia nanambady an-dRanavalonandriambelomasina zanaka vavimatoan'[[Andriambelomasina]], mpanjaka tao [[Ambohimanga]], ary niteraka an-dRamboasalama (Andrianampoinimerina) sy Ralesoka. Rahefa maty izy dia nalevina ao Ambohijanakandriana (Mamiomby) fiaviany. 4) Razakatsivolanina indray dia nipetraka sy nanjaka tao Imiantsoarivo na Ambatofisaorana ary milevina ao ihany. Nifampiditra amin'ny fanambadiana tamin’ny zanak’Andrianavalonimerina ilay mpanjaka niongana ao Ambohitrabiby ny taranany ka izy no isan’ny niavian’ireo andriamasinavalona marobe amin’iny faritr' i Mandiavato iny; 5) Renibodonimerina kosa dia efa niteraka ireo zanany dia: i Andriamaheritsialaintany tao Amboatany, sy i Andrianamboamanjaka tao Imerimandroso, ary i Rabodonimerina, vadiben’[[Andrianampoinimerina]], izay izy vao nanambady an’Andriambelomasina ka niteraka an-dRafaravavinandriambelomasina; 6) Andriamaheritsialaintany moa dia olon-kendry sy mpitari-tafika mahay ka nomenan’Andrianampoinimerina zaodahiny menakely maro be ho valisoa izay nozarainy tamin’ireo zanany dia: Rambolamanana nahazo an’Antanamalaza, Rakaloanosy tao Ambalanirana ary Ramanitrahasina tao Fiakarana (Ivato); 7) Ravololona zanaka faravavin-dRamatoanimerina dia nijanona tao Ambohijanakandriana ihany: izy no niavian-dry Andriampinoana, Andriamonja, sy ireo andriamasinavalona avy ao Ambohijanakandriana (Mamiomby); 8) Rasohanamanjaka (na Rasohanana) dia zanakavavin'ny mpanjaka Andriamasinavalona ihany koa hoy ny lovan-tsofina avy eny Ambodirano. Napetrak'Andriamasinavalona ho andriantompombodivona tao Ambohimahamanina izy, izay mbola nitondra ny anarana hoe Ambohidahy tamin'izany fotoana izany. Notsatohina vatovavy teo Ambohidahy ho fahatsiarovana ny nahazoan-dRasohanana io tanàna io. Nanambady an'Andriandambozozoro avy eny Malaza sy Ivatobe avaratra izy ary niteraka an-dRabiby (Antalaho / Antanetibe), Andriamalama (Isoanangano), Ranosy (Androhibe), Andriamifonozozoro (Ivatobe), ary i [[Andriamangarira]] (Antsahadinta); 9) Ranavalontsimitoviaminandriana, izay zanaky ny mpanjaka Andriamasinavalona faravavy. Izy no niavian’ireo « [[Zanadranavalona]] »; 10) Ireo Zana-dRalanimboahangy, vadin’Andriamasinavalona avy ao Andramasina. Ny taranany kosa dia ireo Andriamasinavalona toy ireo terak’Andriantsolo mianadahy. === Ny taranaky ny zanak’anabavy sy ny zana-drahalahin’Andriamasinavalona=== Izy ireo dia ny terak' i: * Ranavalontsimitoviamianandriana, anabaviny tany Amoronkay sy Vakiniadiana; * Ravololonandriana, anabaviny, izay niteraka an'Andriambetandra tao Anosikely (Fenoarivo); * Ravololontsimitoviaminandriana, anabaviny, niteraka an'i Ravololondralambo, tao [[Ilafy]] sy i Andriambolanambo tao Namehana; * Ranavalomananambonintany, anabaviny, niteraka an’i Andrianambonimena, ilay natao handimby an'Andriamasinavalona, tao Alasora, sy i Rangorinimerina, (renin’Andriambelomasina, mpanjakan'Ambohimanga) tao Androhibe (Ambodirano); *Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja, niteraka an'Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo sy Andriandambozozoro tao Ivatobe avaratra sy Malaza (Ambodirano); * Andriamanitrinitany, rahalahiny, tao Ambohipoloalina. Ranavalontsimitoviaminandriana, ilay anabavin’Andriamasinavalona, dia nanambady an’Andriampanarivofonamanjaka, mpanjaka tao Ifanongoavana (Amoronkay sy Vakiniadiana). Niteraka marobe izy roa ka ny zanany roalahy izay voatanan’ny tantara ny anarany dia i Andrianjakavololonandriana, izay tompomenakely nifehy an'Ambohitrarivo, sy i Andriantsimitovifonamanjaka, izay tompomenakely nifehy an'[[Ambohitrandriamanitra]]. Izy ireo no zanak’anabavin’Andriamasinavalona, niavian’ireo andriamasinavalona ao Ambatovory, Andranomalaza, Sambaina amin’ny Vakiniadiana sy Ambohitrandriamanitra, Imerinarivo, sy Miadamanjaka, amin’ i [[Vakinisisaony]]. Toy izao ny [[tetiarana]] azo mikasika ny taranak’izy roalahy: 1) Andrianjakavololonandriana tao Ambohitrarivo, nampitondraina ny nentin’Avaradrano (Ivakiniadiana) dia niteraka an’ i: * Andrianifoinamanjaka (tao Ambatovory, Sambaina, ary Lohavohitra), izay vadin-dRafotsiraivoramavo (anabavin-drain’Andriamary, mpanjakan’Imamo andrefana) izay niteraka roalahy dia: 11) Andriandambozozoro (tao Sambaina) niteraka an’Andriandambonavalona sy Rabodosambaina; Andriandambonavalona dia niteraka an'i Razakatsihono tao Sambaina, sy Rasavolahy zokiny ary Rasavolahy zandriny. Naka menakely tany Marovatana ihany koa izy izay niavin-dRalambozozoro<ref>Thomas Rakotoarivelo (2005), « ''Ny tantaran'Andambozozoro (vohitr'Andriana ao Marovatana) - Andriandambozozoro sy ny taranany ''», Fanontana manokana - Antananarivo.</ref>, ary ny taranany dia mbola any ankehitriny. 12) Andrianjakafonamanjaka, tao Ambatovory, izay nanambady an'i Ranavalokoandriamanitra, zanakavavin’Andriambelomasina, mpanjakan' Ambohimanga, ary niteraka an’Andriantsiresy sy Andrianamboatsimaharivo. 2) Andriantsimitovifonamanjaka, tao Ambohitrandriamanitra (Amoronkay), nampitondraina ny nentin’ i Vakinisisaony, dia niteraka an’ i * Andriamiarinarivofonamanjaka, izay niteraka an’ i 21) Andrianantsantsa, izay niteraka roalahy dia: 211) Andriantomponamoronkay tao Ambohitrandriamanitra, izay niteraka indray an’Andriantaratasy sy Andriantsimitovy, raiben-dRazafinandriana vadin-dRamahatra, 212) Andriantsaratandra (Imerinarivo) niteraka an'Andrianatody (vadin-dRabodonandrasana, zafiafin’Andriakotofananina tao Anosibe) niteraka an’ i Andriatsimianatra, vadin-dRaketaka avy any Angivy-Ambohipiara, ray niteraka an-dRasendranoro sy Razafindrahety - [[Ranavalona III]], mpanjakan’ i Madagasikara farany; 22) Andriamparantsabe tao Mantasoa sy Ambohimahatakatra; 23) Andriamanitrandriana tao Miadamanjaka. I Andriamanitrinitany tao Ambohipoloalina, dia rahalahin’ny mpanjaka Andriamasinavalona, faralahy izy, izay nahazo menakely tao Ambohipoloalina ary niteraka an-dRatrimomiambonilahy izay rain’Andriamborosinandriana dimy mirahalahy. Andriamborosinandriana kosa dia nanambady an’i Andrianjaza, izay anabavin'Andriambelomasina, ka niteraka an’Andrianarabo, Andriantsoanandriana, sy Andriankotonavalona, izay samy lehilahy nitari-tafika nalaza tamin’ny andron’Andrianampoinimerina, nony izy nanafika sy naka an’Ivakinankaratra tamin'izany. Izy ireo dia natao [[zazamarolahy]] satria zanak’anabavin’Andriambelomasina, izany hoe voasokajy ho tera-dRangorinimerina. Ny taranak'ireo rahalahin’Andriamborosinandriana kosa dia nijanona ho andriamasinavalona ihany, dia ny taranak’Andriandambozafinandriana, Andriamitohinarivo, Andriamparamasina sy Andriamaria izany. === Ny taranaky ny mpanjaka ka nanoa tao Imerina === Izy ireo dia ny teraky: * Andrianavalonimerina, ilay zanak’Andriamasinvalona notendrena hanjaka tao Ambohirabiby, ka nilan’Andriatsimitoviaminandriana avy ao Ambohimanga ady, ka resy dia noroahiny hiala ny fanjakany sy ny vohitra nisy azy. Ny taranak’Andrianavalonimerina izany dia andriamasinavalona, ary izy ireo no niavian’ny andriana ao Ambohimandrosohasina, Ambatofisaorana, Kaloy sy Mandiavato; * Rafondrazaka, dia zanaka naterak’Andriatsimitoviaminandriandrazaka, mpanjaka tao Ambohimanga. Nampanoaviana anefa izy ka Andriambelomasina, zana-dRangorinimerina anabavin’ny mpanjaka no nandimby ny fanjakana. Ny Zana-dRafondrazaka kosa dia ireo andriamasinavalona ao Anosy avaratra''',''' niavian-dry Raombana sy Rahaniraka sy ny mpiray tampo aminy; * Ny taranak’Andrianavalonjafy, zafikelin’Andrianambonimena tao [[Alasora]] rehefa tsy lasa vadin’Andrianampoinimerina, dia nijanona ho zazamarolahy na andriamasinavalona avokoa; * Ny taran-dRamananandrianjaka (na Ravorombato), izay mpanjaka tao Ambohidratrimo (Marovatana). Ny zanany moa dia ny mpanjaka Rabehety izay noresen’Andrianampoinimerina. Ireo taranakin’ny mpanjaka tao Ambohidratrimo, rahefa resy Rabehety, dia niparitaka teny Marovatana, toy ny any Mamiomby: misy an'i Andranosoalaza (zazamarolahy taranak’Andriambelanonana), tao Miandrarivo ihany koa ny taranak’Andriantomponibemihisatra. Nisy zafikelin’Andriambelomasina mpanjakan’Ambohimanga (Razafinandriamanitra sy Rafaralahiranginga) tonga nanambady tao Ambohipiara ka izay no antony nisian’ny Zanakandriana sy ny zazamarolahy avy ao, niavain-dRanavalona III; fa ny sisa kosa dia andriamasinavalona ihany. Ireo taranaky ny mpanjaka rehetra resy sy nanoa an’Andrianampoinimerina avy ao Ambohitrabiby, Ambohidratrimo, Antananarivo, Alasora dia « andriamasinavalona » avokoa, rehefa tsy lasa zazamarolahy noho ny fanambadiana na noho ny toerana notanany. === Ny taranaky ny mpanjaka tsy avy ao Ankibonimerina, saingy nanoa === Ireo mpanjaka sy ny taranany, tsy avy eto Ankibonimerina nefa nanaiky mora foana ny fahefan’Andrianampoinimerina na nanampy azy koa tamin’ny famoriana fanjakana dia nomeny tombontsoa hipetraka amin’ny fanjakany taloha ihany fa toy ny Tompomenakely, ka izao ny didy napetrany: « …ary ireo andriana zanak’andriamanjaka nanaiky tany Imamo, tao Vonizongo, dia tsy azo atao Marolahy ireo, fa tsy tenan’Andriamanjaka aty Imerina ), ka mitondra menakely, ary naman’ny andriamasinavalona ». Torak’izany koa no nataony tamin’ireo andriana amin’ny Vakinankaratra. Ireto ireo Andriana nanjaka tsy avy eto Ankibonimerina nanaiky mora foana: * Andriamarimampihovohovo, tao Ambohitrondrana, Imamo andrefana: izy sy ny taranany dia natao zazamarolahy, nefa marolahy tsy tenan’ny andriana avy ety Imerina ka natao hoe: « Marolahin'Andriamary »; * Zanak’Andrianentoarivo 10 toko, avy any Vonizongo; * Andrianamboarinandriamanitra mirahalahy, Ambohibeloma, Imamo Atsinanana; * Andrianjomoina, avy any amin’ny ala atsinanana [[Bezanozano]]<nowiki/>;<nowiki/> * Andriamaroanaka, avy any Ambohitrandraina (Vakinankaratra), Andriamasindraibe, Antsirabe; * Andriamanalina, Manandona, Vakinakaratra; * Andrianonitomponitany, Betafo, Vakinankaratra; * Andriambongo sy Andriamanalimbehiantana, Menabeiarivo,Vakinankaratra; * Andrianantara, Fihasinana (Manandriana); * Rajoakarivony zanak'[[Andriamanalina III]], tao amin'ny Fanjakan'[[Isandra]]; (tantaran’ilay antsikely hoe « Mitambolanela »); * Andriambavizanaka, Alananindro, [[Ilalangina]]; nahazo tantara tamin’izy niakatra naaieky an’Andrianampoinimerina, ka nanaovany orimbato - hady atao hoe Ankadilalangina ao Ambohimanga; * Rarivoarindrano, avy any Ivohibato sy Tsienimparihy. Noho izy ireo tsy avy eto Ankibonimerina ary ny sasany aza dia tsy taranaka avy amin-[[Rangita]] sy [[Rafohy]] akory, dia maro tamin’izy ireo no tsy nanaraka na nanaja intsony ireo fomban-drazana nentin’ny zanak’Andriamasinavalona, fa nanaraka sy nanohy hatrany ny fomban-drazana fanaony teo an-toerana na teo amin’ny fanjakany. === Ireo natao sy nasondrotra ho Andriamasinavalona=== [[Andrianampoinimerina]], [[Radama I]]I, [[Ranavalona I]] sy ireo mpanjaka nadimby azy ireo dia nanondrotra ho isan’ny Andriamasinavalona, ireo sokajin’olona sasany nahavita be tamin’ny fanjakana, mba ho valim-pankasitrahana fara-tampony na dia tsy andriana ara-pirazanana avy eto Imerina aza, toy an-dry: * [[Ratsilikaina]] sy [[Andriamahazonoro]], Anakara-Anteimoro avy any [[Ivatomasina]] ([[Vohipeno|Vohipeno)]]; * Andriantsitaitra, andriana [[sakalava]] nonina tao Tangaina; * ny vazaha maro samihafa: toa an'i [[Jean Laborde]], sy i De Lastelle; * ny kiriolona (''créoles''), ny silamo/arabo, ny mpivarotra na mpandraharaha ho an’ny fanjakana ka notendrena ho tompon'andraikitra ambony tany anindrana dia natao isan’ny Andriamasinavalona. Noho izany, ity sokajy faha-3 ity dia tsy sokajy ara-pirazanana, fa azo heverina toy ny antoko fanomezana voninahitra ihany, laharana mitovy amin’ny « Andriamasinavalona ». Ireo voalaza ireo no loharano fiavian’ny atao hoe Andriamasinavalona. Mbola mizarazara isan-toko sy isam-pianakaviana izy ireo, ary niparitaka nanenika an’Imerina sy ny Nosy manontolo. Raha natao ny fanisana hakana vatan-dehilahy atao miaramila tamin’ny taona 1840, fony nanjaka Ranavalona I, dia efa nisy 45 ny isam-pianakaviana na isam-piaviana (isan-dreniny) teto Ankibonimerina, 10 tany Vonizongo ary faritra 5 no nisy ny andriamasinavalona tany Vakinankaratra. == Ny zo sy satan'ny Andriamasinavalona == Toy ny sokajin’andriana rehetra sy amin’ny maha-havan’Andriamanjaka azy, dia nanana zo izay efa fananan’ny andriana rehetra, ny Andriamasinavalona: * tsy mitaona tany mena, tsy manao hazo lava, * tsy miambina andriana, * tsy milanja andriana. Ny nampiavaka azy kosa, dia ny fananany fahefana teo amin’ny menakeliny. Ny Menakely moa araka ny fanazavana tery aloha dia fanjakana kely nahaleotena ihany tao anatin’ny [[Menabe (tany)|menabe]], fanjakana fehezin’ ny andriamanjaka mivantana. Ka ny Andriamasinavalona, amin’ny ankapobeny, no nanana menakely ary natao hoe Tompomenakely. Ny vahoaka amin’ny menakely no nanao ny fanompoana ho an’ny tompomenakely: ny tao-zavatra an-tsaha, niasa tanimbary sy manetsa; koa rahefa miasa ny olona dia omena sakafo, vary, amonoana omby…… Ny tompomenakely no mandray ny hetra rehetra ao amin’ny menakeliny: * ny vodihena, ny tongoamihonkona: isasahany amin’ny mpanjaka; * ny hetra isan-tsokajiny: ny isam-pangady, ny hajia, ny harenan’ny maty momba na maty meloka, ny harompotsy ….fa ny variraiventy isan’olo-miaina amin’ny fandroana kosa dia tsy ananany zo fa hasin’ny Andriamanjaka; * Amin’ny maha-tompomenakely azy dia nanana sy nomena fahefana maro izy; * Natao mpanozon-doha amin’ny fampinomana amin’ny tangena; * Manome alàlana raha misy hanikin-jaza na hamadika; * Mahavita ny fananganan-jaza sy ny fanarin-jaza ary ny fitsarana ny ady eo amin’ny menakeliny (afa tsy ny heloka 12 mahafaty, izay fahefan’ny Andriamanjaka irery ihany); * Izay fahefana nananany izay no nilazana azy hoe « Ketsa mahafehy tena » ka nomarihina tamin’ireto zo ireto; * Manana trano manara eo ambon’ny fasana ho mariky ny fiandrianana; * Manana kianja sy vatomasina eo amin’ny vohitra misy azy, famonoana omby volavita na ombimalaza amin’ny andro Fandroana; * Manao ny « saotra omby » (sorona) amin’ny andro fandroana; * Tsy avadika ny « Andriamasinavalona » (famadihan-drazana), satria efa fomba nolovaina tamin’ireo andriamanjaka razambeny; ny hafa sy ny bemihisatra no manao izany raha tiany; * Tsy homan-kena ratsy na hena lofo na hena poraka amin’ny fahafatesana na famadihan’olon-kafa; ny hasina sy ny fiandrianana dia tokony tsy ho lotoina amin’ny fikasihana izany; * Raha meloka ny Andriamasinavalona dia tsy azo gadraina vy fa fatorana landy, tsy tapahan-doha na alatsa-drà fa kendaina landy; * Azo baboina fananana ny Andriamasinavalona raha meloka, fa ny vady aman-janany kosa tsy verezin-jo na baboina atao andevo. Taty aoriana anefa, indrindra rahefa nihanaka ny fivavahana kristianina sy nihatra ny lalàna nataon’ny mpanjanatany nandrava ny fiandrianana dia maro tamin’ireo fomba ireo no tsy najaina sy tsy narahin’ny taranaka sasany ary very manontolo ireo zo nananany. == Ny foko Andriamasinavalona isan-tokony sy ny toerana misy azy ireo == Tamin’ny taona 1840<ref>Foiben'ny Arsivam-pirenena (1840), ''« Archive royale'' », MM1, NN21-21, PPI, Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.</ref>, izany hoe teo amin'ny manodidina ny 30 taona tao aorian’ny niambohon’Andrianampoinimerina, dia nanao fiantsoana ho miaramila nanerana an’Imerina enin-toko ny mpanjakavavy Ranavalona I ka anisan’ny voaantso tamin’izany ireo « zanak’Andriamasinavalona », ireo « zazamarolahy », ary izy mirahalahy avy « zanakandriana ». Nitarika ny fanisana tamin’izany i Rahaniraka, Folo Voninahitra, tandapa tamin'izany. Toy izao no isan’ireo andriandahy nantsoina tamin’ny: * « Izy mirahalahy avy »: 6 lahy (avaradrano: 2; Marovatana: 2; Sisaony: 1; Ambodirano: 1); * « Zazamarolahy »: 72 lahy (avaradrano: 36; Marovatana: 9; Sisaony: 4; Ambodirano: 23); * « Andriamasinavalona »: 1816 lahy amin’ny Imerina enin-toko. Ny antsasany tamin’ireo ihany anefa no natao miaramila dia ireo salama tsara, manan-karena: manana andevo, omby, ary vary; ny sisa tsy lany miaramila kosa dia ireo tsy anatin'izay ka natao « borizano », miandry tanàna. Dia toy izao ary, araka io fanisana io, ny isan’ny vatan-dehilahy « Andriamasinavalona » voaantso hanao miaramila isam-poko, isam-bohitra ary isan-toko. === Ny zanak’Andriamasinavalona === 1) Ao amin’Avaradrano, nisy 413 lahy: 11) Teo amin’ny Voromahery ambonivohitra: dia nisy 89 lahy (Antananarivo, Ambohidrapeto (Itaosy), Ambatondratrimo, Tangaina, Anosipatrana (Ilanivato), ary Ankadimbahoaka). 12) Teo amin’ny Tsimahafotsy Tampombohitra: 121 lahy, tao Ambohimanga; Mioridrano (Andranovintana, Masoadro, Ankosy): * Zanak’Andriamanitrinitany (Ambohipoloalina); * Zanak’Andrianifonamanjaka (Ambohinome); * Zanak’Andrianizina (Analaroa, Ambohimangakely); * Tambato (Andreba, Soavinarivo, Ankazobe); * Mamolakazo, Imamo (Andranomasina, Vasiana, Tapiavola, Amboniazy, Antanetimboahangy). 13) Teo amin’ny Tsimiamboholahy: 85 lahy: 14) Tera-dRafondrazaka (Anosy avaratra); * Zanak’Andrianonihafa (Ambohinaorina, Ambohidrano); * Zafin’Andriampoanandriamanitra, Ambohitrambo, Imamo (Ambohitrantenaina, Andranovalona); * Zana-dRarontany, Valalafotsy Imamo (Hiasy, Ambohitromby, Mandrosoa, Miadamanjaka, Belanitra). 15) Teo amin’ny Mandiavato: 118 lahy: * Zanadratompondraondriana sy ny Zanadravololona (Ambatomalaza, Ambohipananina, Kianjamalaza); * Zanak’Andrianifonamanjaka (Ambatovory); * Zanak’Andrianavalonimerina (Ambatofisaorana, Ambohimandrosohasina, Andranovelona); * Zanak’Andriatompondraondriana (Amboniriana). 2) Ao amin’ny Vakinisisaony, nisy 312 lahy: 21) Alasora (36 lahy): * Zanak’Andriandahimbolamena sy Ratomponivololona, ary ny zanak'Andriamiaramanjaka (Soavina, Ambalanirana, Ambohijanaka, Ambohitrandriananahary, Anosindrapanana, ary Ankady). 22) Zanamihoatra: 88 lahy: * Zanak’Andriantsitakatrandriana sy Andriandambozafinimerina (Soavina, Beravina, Anosinandriana, Tanjombato, ary Ampanga). 23) Vakinampasina: 102 lahy: * Zanak’Andriakotofananina (Ambohitraina, Soamonina, Anosibe, Fihasinana, Ambatomanjaka..); * Zanak’Andrianifonamanjaka (Ambohitrandriamanitra, Andranomalaza,); * Zanak’Andrianatsantsa (Merinarivo, Ambohidrano, Mangarano, Mahatsara); * Zanak’Andriamparantsabe (Mantasoa); * Terak’Andriamanitrandriana (Miadamanjaka, Lazaina, Ankadivory, Ambohitrinifolo…) 24) Ampahadimy: 86 lahy; * Zana-dRalanimboahangy, Zanak’Andrianonive sy Rafanompoanandriana ary Andriampanazavanimerina sy iry Rafanomponjozoro (Antsobolo, Andramasina, Soavinarivo, Manjaka, Iharanandriana, Rakalavao, Ambohibemanjaka, Ambohitromby, Ambohitraina). 3) Ao amin’ny Marovatana, nisy 197 lahy: * Zana-dRanavalona (Anosimanjaka, Fiakarana, Tsarazaza); * Zanak’Andriatomponibemihisatra (Miandrarivo, Beravina); * Zanak’Andriatsieranolona (Masinandriana, Andranomanjaka); * Zanak’Andriandambozozoro (Andambozozoro, Mieridaza, Besaiky..); * Zanak’Andriamanitra Ampanjakana (Ambohidrano, Maridaza, Ambohitraina,Tsarahasina); * Zanak’Andriampanarivo (Ambohitrinilahy, Ambohitsimihafa); * Zana-dRamatoa (Mamiomby, Androvakely, Sambaina, Ambohitsoa, Maroharona..). 4) Ao amin’ Ambodirano, nisy 261 lahy: * Zana-dRangorinimerina (Ankeribe, Tsirangaina, Ionive, Masinandriana, Soavina, Ambohidava, Vinany, Merinarivo); * Zanak’Andriamanjakatokana (Tsarazaza, Ambohinaorina, Marianina, Tsimatahodaza, Ambohitrinilahy, Manankasina, Anosivato, Meritsiafindra, ary Manjaka); * Zanak’Andrianamboarinandriamanitra (Mangasoavina, Merikanjaka, Antsahadinta, Ambatomalaza, Soavinandriana); * Zanak’Andriambahoaka (Amoronikitsamby, Faravohitra, Ambohidrainandriana, Soalazaina, ary Poliny); * Zanak’Andriandambotsimanahy (Ambohitraina); * Zanak’Andriandambozozoro (Malaza, Ivatobe, Ambodiafontsy, Androhibe, Ambatomanoto, Ambatomanody, Ambohimahamanina, Antanetibe, Ambatobe); * Zanak’Andrianjakatrimo (Ivatobe, Ambohimahitsy, Androhibe, ary Ambohitrivoimanga). * Zanak’Andriamanantsahala (Miantsoarivo); === Ny Andriamasinavalona, zanak’Andrianentoarivo === 5) Amin’ ny Vonizongo (424 lahy): * Zanak’Andriantomponiandriana (52) (Tsilanimboninahitra); * Zanak’Andriamitananiteny (33) (Volaniray); * Zanak’Andrianamelanandriana: 52 (Mangany); * Zanak’Andrianampitahotra: 64 (Famailahy); * Zanak’Andriatsimaitoarivo: 67 (Varamaina); * Zanahariantany: 70 (Vonitsiazonafo); * Zanaharifitoanjana:17 (Tsaravoninahitra); * Zanak’Andriampomanjaka: 27 (Madiokororoka); * Zanak’Andriamahamaninarivo: 23 (Sakafolahy); * Zanak’Andriampanomponolona 19 (Voninahitrinitany). === Ny Andriamasinavalona any Vakinankaratra === * Ny amin’ny Menabe: 45 (Ambohimasina, Ambohipolo, Soavina, Ambohitsimanova, ...); * Ny amin’ny Loharano: 25 (Ambohiponana, Ivohimalaza, Inano, Ambohimitsinjo, ...); * Ny amin’ny Manandriana: 74 (Ambohimahazo, Manandriana, Ambohinamboarina, Tsarafidy, ...); * Ny amin’ny Fisakana: 21 (Ambohimanarivo, Mady ...); * Ny Iarivo: 44 (Betafo, Masinandraina, Soavina,…). Natao io fanisana io tamin’ny taona 1840, noraiketina an-tsoratra ka voatahiry ao amin’ny arsivam-pirenenan’i Madagasikara. Io fanisana io no nanome ny isan’ny vatan-dehilahy Andriamasinavalona, tokony handeha hanao miaramila, izany hoe iray na roa isam-pianakaviana; maro be koa angamba no nandositra sy niafina ka tsy fantatra. Raha atao ara-keviny, ny isan’ny Andriamasinavalona rehetra (antitra, tanora, vehivavy, ankizy) dia tokony ho 4 na 5 heny mihoatra noho io isa io, izany hoe 8 000 olona any ho any, tamin’izany fotoana izany. Voalaza an-tsipirihiny ny anaran’izay nantsoina ka tonga, ny anaran’ny rainy, ny fonenany, ary ny fananany. == Ny vohitry ny Andriamasinavalona eto Imerina == Maro amin’ireo vohitra nisy ny Andriamasinavalona teto Imerina no efa nilaozana na simba, ka mahatonga ny tantaran'izy ireo ho saika ho adino ankehitriny. Ezahana avoaka amin'ny alalan'ny lovantsofina sy ny soratra ny tantaran'ireo toerana ireo mba tsy ho very tadidy, na eo aza ny tsiny sy ny fahabangana. Manampy amin'ny fikarohana ny lisitry ny vohitra, ny tantaran'ny mpanjaka, na ny fomban-drazana ny manam-pahaizana. === Voromahery === ==== Anosipatrana (Ilanivato) ==== Ao anatin'ny faritry « Voromahery », izay mandrakotra an'Antananarivo sy ny manodidina azy mivantana, dia misy vohitra manan-tantara maro, saingy ny malaza indrindra amin'izany aloha dia Anosipatrana (Ilanivato). Efa hatramin'ny andron'ny mpanjaka Andriamasinavalona no nahalaza an'Anosipatrana satria napetrany hanana vodivona sy menakely teo ilay zanany lahy atao hoe Andriankotofananina. Ity andriandahy ity no loharano niavian'ireo Andriamasinavalona rehetra ao Anosipatrana, Ilanivato, ary Anosibe (Amoronkay). Taty aoriana, tamin'ny andron'ny mpanjaka Andrianampoinimerina, dia nametrahan'ity mpanjaka ity honenan-dRasendrasoa vadiny sy ireo iray tampo aminy koa teo Anosipatrana. Izany no nampisy ny fifampitazanana sy ny fizarana fananana teo amin'ny Andriamasinavalona sy ny Zanakandriana, ka ny fizarana matetika dia nilefitra tamin'ny fomba mitelo: ny iray ampahatelony (1/3) ho an'ny Zanakandriana sy Zazamarolahy, ary ny roa ampahatelony (2/3) kosa dia an'ny Andriamasinavalona. Rehefa nandeha ny fotoana, dia nahazo toerana honenana teo koa Rabobalahy, zana-dRasalimo vadin'ny mpanjaka Radama I, ary mbola misy taranany sasany ao mandraka ankehitriny. Raha ny momba an'Ilanivato manokana indray, Andriandambotsimanahy, izay zanak'Andriankotofananina, no naka vodivona voalohany teo ary nanjary loharano niavian'ireo Andriamasinavalona teo an-toerana. Anisan'ireo taranaka nalaza nivoaka avy teo ry Andriambola zanany, Andrianabo, Ranaivo-Rahanetra, ary ry Rahasivola sy Ratarivola izay nanambady an'i Razafianaka, anadahin'ny mpanjaka Ranavalona I. Taty aoriana ela dia nisy mpitandrina malaza antsoina hoe Rambelo ihany koa teo amin'izany tanàna izany. Misy hevitra telo lehibe ambaran'ny tantara ho niavian'ny anarana hoe « Ilanivato ». Ny voalohany dia lafiny ara-jeografia: ny tendron'ilay nosy lavalava iorenan'ny tanàna dia misy vatolampy hita tsara eo amin'ny doha avaratra amin'Ilanivato, saingy ny ilany atsimo-andrefana misy ny famonoambiby dia tsy mba misy vatolampy be loatra; vokatr'izany, ny ilany iray misy vato fa ny ilany iray kosa tsy misy. Ny hevitra faharoa kosa dia ara-mponina, satria nisy nilaza fa nisaraka roa ny mponina andriana na hova teo nony efa kelikely; ny sasany nijanona teo ihany fa ny ilany kosa lasa lavitra nifindra tany amin'ilay vohitra kely atao hoe Ivato, any atsimon'Ambositra, ka niteraka ilay fitenenana hoe: ''« Ny ilan'ny foko dia eo ary ny ilany kosa any Ivato »''. Ny hevitra fahatelo kosa dia mifamatotra amin'ny tantaran'ny mpanjaka Andriambalohery tao Antananarivo, izay nesorina tsy hanjaka noho izy ratsy hoditra na boka, ka napetraka teny Anosipatrana-Ilanivato. Tsy tafapetraka teo anefa izy fa lasa nianatsimo nankany Ivato, ka niteraka alahelo ho an'ireo havany nifandray tamin'ireo toerana roa ireo. Manoloana ireo fitantarana samihafa ireo, dia anjaran'ny taranaka ankehitriny ny mikaroka lalina ny tena marina sy manamafy izany araka ny fisehoan'ny tantara sy ny fomba amam-panao mbola arahina mandraka androany. === Avaradrano === ==== Ambatofisaorana ==== Vohitry ny Andriamasinavalona efa hatramin'ny ela Ambatofisaorana, ary mbola honenan'ny taranaka mandraka ankehitriny, na dia vitsy mpahalala ivelan'izy ireo aza izany toerana izany. Ity vohitra ity dia miorina ao avaratr'Isadabe, amin'iny lalan-tsara miala avy eo Talatan'i Volonondry mianavaratra mahazo an'Ambatomanoina sy mandalo an'Ambohitrolomahitsy iny. Araka ny lovantsofina mbola tadidy tsara, "Imiantsoarivo" no anaran'Ambatofisaorana taloha, ary ny andrian-dehibe atao hoe Andrianavalonandrianjaka no nanorina azy. Ity mpanorina ity dia zafikelin'ny mpanjaka Andriamasinavalona, zanak'i Ramatoanimerina (vavimatoan'ny mpanjaka) izay nonina tao Mamiomby, atsinanan'Andringitra. Nanana anabavy natao hoe Rakaloy izy, ary samy naka vohitra natao vodivona izy mianadahy rehefa lehibe, ka ny anabaviny dia niorina teo Ikaloy izay nitondra ny anarany, ary izy kosa niorina teo Imahatsinjo. Talohan'ny hipetrahany tao an-toerana anefa, dia nivavaka aloha Andrianavalonandrianjaka nangataka fambara tamin'Andriamanitra Andriananahary mba ho maro dia maro ny vahoaka honina eo. Vao tapitra ny teniny, dia nisy alika mainty niserana teo alohany, ka noraisiny ho valim-paniriana izany ary niteraka fankalazana lehibe sy ny nanomezany ny anarana hoe Imiantsoarivo. Niteraka telo mianadahy Andrianavalonandrianjaka, ka ny voalohany dia Andriamiaramanjaka, izay nanjaka nandova ny anabavin-drainy tao Ikaloy, sady ray niteraka an-dRamboasalama (Andrianampoinimerina) sy Ralesoka anabaviny. Ny faharoa kosa dia Razakatsivolanina, izay tompom-bodivona tao Imiantsoarivo ary milevina ao am-bohitra ao ihany, ao amin'ilay fasana atao hoe « Andranolava ». Izy no loharano niavian'ireo Andriamasinavalona avy ao Ambatofisaorana satria niteraka dimy lahy izy, dia Andrianavalona, Andriandio, Rainandriamanitrahasina, Rainandriankotovao, ary Ingezalahy. Ny niovan'ny anaran'ny tanàna ho Ambatofisaorana kosa dia mifamatotra amin'ny tantaran'ny mpanjaka Andrianampoinimerina. Tamin'ny andro nampandriany tany tamin'iny faritry Mandiavato miantsinana-avaratra iny, dia niakatra nitaingina ilay vatolampy avobe eo ambony atsinanan'ny tanàna ny mpanjaka. Noho ny hamaroan'ny fahana sy ny hasina naterin'ny olona ho azy teo, dia faly loatra izy ka nitsangana niedinedina sy nivandravandra tamin'ny maso mihiratra be nijery ny vahoaka, toy ny ombilahy hiantoraka hiady. Izany fihetsiny izany, hono, no naha-olona azy voalohany indrindra tamin'ny anaram-bositra hoe « Ombalahibemaso ». Avy eo dia nisaotra ny vahoakan'Imiantsoarivo ny mpanjaka teo ambon'ilay vatolampy, ka nanomboka teo no nanovany ny anaran'ny tanàna ho « Ambatofisaorana ». ==== Sambaina ==== Ny vohitry Sambaina hotantaraina eto dia ilay vohitra kely miorina eo andrefan'i Manjakandriana, izay andalovan'ny lalam-pirenena faha-2, sady eo atsinanan'i Nandihizana sy ny lalamby mampitohy an'Antananarivo sy Toamasina. Fony nanjaka ny mpanjaka Andriamasinavalona, dia Andriampanarivofonamanjaka zaodahiny (vadin-dRanavalontsimitoviaminandriana) no tompomenakely lehibe nifehy tamin'iny faritra atsinanana manamorina ny ala rehetra iny, hatrany avaratr'Ambatovory (toko Avaradrano) ka hatrany atsimon'Ambohitrandriamanitra (Vakinisisaony). Niteraka maro izy, ka ny roa lahy nandova fanjakana dia Andrianjakavololonandriana tao Avaradrano sy Andriatsimitovifonamanjaka tao amin'ny Vakinisisaony. Andrianjakavololonandriana, izay nonina tao Ambohitrarivo sy nanjaka tamin'ny ilany atsimo amin'ny toko Avaradrano (Ivakiniadiana ankehitriny), no niteraka an'Andrianifonamanjaka. Ity farany indray dia nanambady an'i Rafotsiraivoramavo ka avy eo dia niteraka roa lahy: Andriandambozozoro sy Andrianjakafonamanjaka. Andrianjakafonamanjaka dia napetraka tao Ambatovory ary nanambady an'i Ranavalokoandriamanitra, zanakavavin'ny Mpanjaka Andriambelomasina avy ao Ambohimanga; lasa vinanton'ny andriamanjaka izy ka ny taranany dia natao ho isan'ny « zazamarolahy ». Andriandambozozoro kosa indray no nanjaka tao Sambaina, ary niteraka an'Andriandambonavalona sy Rabodosambaina. Tsy nipetraka ela teo Sambaina anefa Andriandambozozoro fa nifindra nankany Marovatana (tao Andambozozoro), saingy ny taranany kosa dia mbola manana lafin-kavana sy fianankaviana maro ao Lohavohitra (Sambaina) ihany. Andriandambonavalona, ilay zanak'Andriandambozozoro nijanona tao Sambaina, dia niteraka maro ka ny vavimatoa dia Razakatsihono, izay nitondra fanjakana, ary ny zanany lahy dia ry Rasavolahy zokiny sy Rasavolahy zandriny. Ranavalonjafy, zanakavavin'i Rasavolahy zandriny, no nanangana ho zanaka an'Andrianangaly (Dokotera 12 Voninahitra), izay isan'ny nianatra ho mpitsabo voalohany tamin'ny Dr. Davidson sady ray niteraka an'i Dr. Andrianaly. I Dr. Andrianaly (1840-1886) no dokotera malagasy voalohany nahavita fianarana tany Edimburg, Ekaosy, ary rehefa tafaverina izy dia nampakariny ho vady i Rasendranoro, rahavavin'ny Mmpanjakavavy Ranavalona III, tamin'ny 14 Aprily 1881. Noho ny fiampangana azy ho nandronjin-doha an'i Rasendranoro, izay heloka mahafaty, dia tsy novonoina izy fa nalefa sesitany tany Ambohimandroso-Tsienimparihy-Betsileo, talohan'ny niverenany taty Antananarivo ho mpitsabo miaramila sy nitsabo tao an-tranony ao Ambatovinaky mandra-pahafatiny tampoka tamin'ny 23 Jolay 1886. Izy sy ny rainy Dr. Andrianangaly dia samy milevina any Sambaina. Ny tantaran'i Razakatsihono tao Sambaina kosa, izay voasoratra ao amin'ny Bokin'i P. Callet fa tsy ao amin'ny tantaram-pianakaviana, dia mampiseho ny herim-pony teo anatrehan'ny mpanjaka Andrianampoinimerina. Koa satria nataon'ny rainy ho "vavy lahy" hitondra fanjakana ao Sambaina izy, dia nividy vanja 3 barika sy basy isan-karazany (basy fangolodoha 10, angalisa 3, bevarahina 1, tsifidianana 1, ary marovy 2) izy ho an'Andrianampoinimerina. Nony naterina tany amin'ny mpanjaka izany ho toky avy aminy na dia vehivavy aza izy, dia gaga sy faly ny mpanjaka nahita ny fahasahiany teo amin'izany faritra vavatany tany atsinanana izany. Ho valin'izany, dia nomen'Andrianampoinimerina azy ny ampahadimin'ny tany (1/5) ao Sambaina, ary ny efa-toko (4/5) kosa ho an'Andriamifonamanjaka rehetra, niaraka tamin'ny fianianana fa tsy hovonoin'ny taranany mpanjaka mandrakizay izany fifanekena izany noho izy vehivavy nahavory tany sy fanjakana. ==== Ambohitrano Andrefana ==== Ny tantaran'i Namehana dia mifamatotra mivantana amin'ny taranaky ny mpanjaka Andriamasinavalona sy ny lapan'Ambohimanga. I Andriambolanambo, izay zanak'anabavin'Andriamasinavalona, no andriantompombodivona voalohany tao Namehana. Nanambady an-dRamanitrandriatsimitovy (na Rasoherinareniny, vavimatoan-dRanavalontsimitoviaminandriana) izy tamin'izany fotoana izany, ka niteraka an-dRasoherimanantany. Ity andriambavy ity taty aoriana no lasa vadin'ny Mpanjaka Andriambelomasina tao Ambohimanga. Talohan'ny nampakaran'ny mpanjaka azy anefa, dia efa nanambady an'Andrianonihafa i Rasoherina. Nony nalain'Andriambelomasina ho vady ny vadiny, dia nionona tamin'ny alahelo Andrianonihafa ka nanao teny tso-drano manao hoe: ''« …Raha alainao, mahatrarantitra anao ! »''. Taorian'izay fisarahana izany, dia tsy tamana intsony tao Namehana Andrianonihafa, indrindra koa nisy olana ara-toerana noho ny hamaron'ny voalavo sy ny bibilava tompon-drano tao amin'izany tanàna izany. Nanapa-kevitra ny hifindra nankeny Ambohidrano izy, izay vohitra any atsinanan'Ambatofotsy eo amin'ny faritry ny Zanadralambo. Tany Ambohidrano no niterahany ilay zanany lahy atao hoe Andriantokanamantany, izay nanjary andriana loharano niavian'ireo Andriamasinavalona sasany ao amin'io faritra io mandraka androany. Na izany aza, misy lovantsofina hafa milaza fa tao Mahatsinjo, avaratr'Ambatofotsy, no tena nitoeran'Andrianonihafa fa ny menakeliny kosa no tao Ambohidrano. Niteraka olana teo amin'ny fipetrahana izany ka nandraisana fanapahan-kevitra avy amin'ny mpanjaka Andriambelomasina. Nitsikera izany fandaminana izany ny mpanjaka nanao hoe: ''« Aiza no ianareo andriamasinavalona indray no hibaby ny menakely fa aoka ianareo hiantsinana eo Ambohidrano ary izy hiakandrefana eo Mahatsinjo ! »''. Io didim-panjakana io no nahatonga ny fasan'Andriantokanamantany ho miorina ao Mahatsinjo ihany taty aoriana. Mba ho fanonerana sy fanampiana ny fiveloman'izy ireo, dia natolotra ho menakelin'Ambohidrano koa ny tany Antanantsara, any avaratr'Ambohimanga, ho fanampin'ilay tany ao Mahatsinjo. ==== Ambohitrano Atsinanana ==== Vohitra eo avaratra andrefan’i Fiaferana, izay vohitry ny taranak'Andrianamboninolona, i Ambohidrano. Nisy maromaro ireo zafikely sy zafiafin’Andriamasinavalona no nomeny vodivona tany amin’iny faritra iny dia Andriantompombe tao Ambihidalôna, Rampianala tao Ambatomalaza, Ramarohasina tao Ambohitrakely, ary Ramambahasina nifidy an’Ambohidrano. Taranaka avy amin-dRamambahasina ilay andriandahy nalaza tao natao hoe Andriamasina. Ny raharaha isan’ny nampalaza ny andriamasinavalona avy ao Ambohidrano atsinanana dia ny mitsara « manozon-doha amin’ny fampinomana [[tangena]] » tamin'izany. Ny loharano ao Ambohidrano no fisotron’ny Andriamanjaka aty Antananarivo, nohon’ny hatsarany fa madio, mamy, mangatsiatsiaka. Misy zohy eo ambany atsimon’ny vohitra, fieren’ny kristianina tamin’ny « Tany maizina ». === Vakinisisaony === Maro be ny vohitra malaza nonenan’ny zanak’Andriamasinavalona tao Vakinisisaony satria ankoatra ireo vodivona nisy ny taranaky Ranavalontsimitoviaminandriana anabaviny, izay vadin’Andriampanarivofonamanjaka, dia tao koa: ny taranak’Andriankotofananina; ny taranak’Andrianavalonarivo sy Andriandahimbolamena; ary ny tera-dRalanimboahangy, vadin'Andriamasinavalona tany amin'iny faritra iny. Ka ho tsongaintsika amin’ireo Ambohimahatakatra. ==== Ambohimahatakatra (Mantasoa) ==== Ambohimahatakatra<ref>Claudie Razafintsalama (2013) , ''« Ambohimahatakatra-Mantasoa'' » , Fanontana manokana - Antananarivo.</ref>, dia vohitra tranainy sady manan-tantara lehibe, miorina eo atsimon’ny tanànan’i Mantasoa, ka ny renirano Varahina no mampisaraka azy roa tonta. Ity vohitra ity dia mbola rakotra ala tranainy sy anirian’ny ahitra ary zavamaniry maitso lava milenodenoka mandraka ankehitriny, ka mahatonga azy ho toerana tsara indrindra ho an'ny fitsangatsanganana sy fakan-drivotra. Na dia nanana ny lazany hatry ny ela fony Andriamasinavalona nanjaka aza ity toerana ity, dia saika ho haolo izy taty aoriana noho ny nitsanganan'i Tsimanampiovana–Mantasoa teo akaikiny, ka ny fasana tranainy sy ny trano vitsivitsin’ny taranaka sendra mandalo sisa no mijoro eo. Ao no misy ny fasan-dRasoherina reniny (na Ramanitrandriatsimitovy), izay renin-dRasoherimanantany vadin’ny mpanjaka Andriambelomasina ao Ambohimanga. Ity andriambavy ity no loharano niavian’ireo andriamanjaka rehetra nanjaka teto Imerina taorian-dRadama I, nifanaraka tamin'ny tenin'Andrianampoinimerina nampihatra ny didy nataon-draibeny manao hoe: ''« …Fa avy amin’ny tera-dRasoherina ihany no hangalana izay hanjaka amin’ity tany ity … »''. Raha zohina ny tantaran'ity tanàna ity, ny anarany dia mampatsiahy ilay vohitra voalohany any avaratra atao hoe Ambohitsitakatra, izay naorin’ny foko merina vao tonga teto ampovoantany notarihin’Andriatsitakatra, rehefa niala tany amin’ny tany hoe « Nusantaria » any ampitan-dranomasina atsinanana. Taona maro taty aoriana, ny taranak'izy ireo nanjakan'Andrianamponga dia nanorina an'Ifanongoavana. Tany amin’ny taona 1500 tany ho any, Rangita zanakavavin-dRafandramanenitra (taranak’Andrianamponga I) no nanorina ny fanjakana entin’ny andriana, ka nataony hoe Imerimanjaka ny renivohiny. Rangitamanjakatrimovavy no loharano niavian’ny andriana merina rehetra. Nony nodimandry izy, dia Rafohy zanany vavy no nandimby azy, ary ny zanany lahy Andrianamponga II kosa nanoa ka nalefa honina tany Ifanongoavana mba hampandrendrika vy sy hanao fiadiana ary fiasana amin’ny vy, fahaizana nolovaina tamin’ireo razambe avy any Nosantaria. Izany fiadiana vita amin'ny vy izany no nentin'Andriamanelo nandresy ny Vazimba sy nanitarany ny fanjakany. Andrianamponga II dia nanjaka toy ny tompomenakely tany Ifanongoavana, ary ny fanjakany dia nolovain’ny taranany nandritry ny 200 taona, ka Andriampanarivofonamanjaka no nalaza sy farany tao tany amin’ny taona 1700 tany ho any. Rehefa maty Andrianamponga, dia nalevina ao Ambohimahatakatra izy, na dia misy fasana fahatsiarovana azy koa aza any Alasora. Nony nanjaka ny mpanjaka Andriamasinavalona, nahare ny lazany sy ny hatsaram-panahiny Andriampanarivofonamanjaka, ka tonga nanoa amin’ny nahim-pony sy nanolotra ny fanjakany tany Amoronkay. Ho mariky ny fifaliana noho ny fihandronan'ny fanjakany, dia navelan'Andriamasinavalona hanjaka teo amin’ny menakeliny ihany Andriampanarivo sady nomeny an-dRanavalontsimitoviaminandriana anabaviny ho vadiny, ka ny zanak’izy ireo no handova ny fanjakany. Niteraka maro izy mivady, ka ny roa lahy dia nanjaka: Andrianjakavololonandriana tao Ambohitrarivo (avaratry ny renirano Varahina, Ivakiniadina ankehitriny) sy Andriatsimitovifonamanjaka tao Ambohitrandriamanitra (Amoronkay) (ilany atsimon’ny renirano Varahina). Rehefa voazara roa ny fanjakana, dia napetrak'Andriampanarivofonamanjaka teo amin'io vohitra kely amoron'ny rano Varahina io Ranavalontsimitoviaminandriana vadiny mba hanaramaso an’izy roalahy zanany, satria io toerana io dia « mahatakatra » ny any avaratra misy an’Andrianjakavololonandriana sady « mahatakatra » manara-maso ny atsimo misy an’Andriatsimitovifonamanjaka. Izany indrindra no nahazoan’ilay vohitra ny anarana hoe « Ambohimahatakatra ». Io toerana io koa dia fivezivezen’ny olona mianatsimo na mianavaratra, ka be androvolahy maditra mpanao barofo sy mpanao fe hariva mety hanakorontam-panjakana, ka nilana andriana nifehy sy niandry, izay antony nampitoerana ny vadin’Andriampanarivofonamanjaka teo mba hotsidihin'ny mpanjaka matetika koa. Ao anatin'ny lovantsofina, misy ny resaka momba ny fisian'ny Ranavalontsimitoviaminandriana roa: ny voalohany dia ilay anabavin’Andriamasinavalona vadin’Andriampanarivofonamanjaka taty Amoronkay-Vakinisisaony, ary ny faharoa dia ilay zanaka faravavin’Andriamasinavalona nipetraka tao Anosimanjaka-Marovatana. Samy voalaza fa reniben’izy telo mirahavavy vadin’ny mpanjaka telolahy izy roa ireo, dia Ramorabe (vadin’Andriamananimerina tao Ambohidratrimo), Rasahala (vadin’Andriampoinimerina tao Antananarivo), ary Rasoherina na Rasoherimanantany (vadin’Andriambelomasina). Ireto farany dia zanakavavin-dRasoherina reniny, ilay milevina ao Ambohimahatakatra, ary samy lazaina fa loharano niavian’ny Andriamanjaka teto Imerina. Ho fehiny, ilay Andriatsimitovifonamanjaka tao Ambohitrandriamanitra izany dia nanana zafikely telo lahy izay nizara ny fanjakany: Andrianantsantsa (tompomenakely tao Ambohitrandriamanitra sady loharano niavian’ireo andriana tao Imerinarivo, fiavin-drain-dRanavalona III), Andriamparantsabe (tao amoron’i Varahina, loharanon’ny andriana amin’i Mantasoa (Ambohimahatakatra)), ary Andriamanitrandriana (loharanon’ny andriana amin’i Miadamanjaka sy Lazaina). Raha bangoina izany, ny andriamasinavalona avy ao Ambohimahatakatra sy ny manodidina rehetra dia taranak'Andriampanarivofonamanjaka sy Ranavalontsimitoviaminandriana, ary nantsoina hoe « zanak’anabavin’Andriamasinavalona ». Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina, ny andriana Razakamanana hono no tompomenakely tao Ambohimahatakatra sy nanorina ny tananan'i Masombahiny. Niteraka mianadahy izy, ka ny vavy atao hoe Ratompoarisoa dia nanambady andriamasinavalona iray any Marianina (vohitra eo andrefana atsimon’Anosimanjaka) ka niteraka an-dRalaiarivony sy Raobelina; ary ity Raobelina ity no fantatra fa nitondra farany tao Ambohimahatakatra. ==== Andramasina ==== Ralanimboahangy, zanakavavimatoan’Andriandanitramantany, mpanjaka nifehy an'i Vohitrarivo (Tsinjoarivo) tamin'izany, dia isan’ny 12 vavy vadin’Andriamasinavalona no nanorina azy. Nasain’Andriamasinavalona nianavaratra Ralanimboahangy fa lavitra loatra Tsinjoarivo. « Tsy tamana aho, hoy Ralanimboahangy, raha tsy tanàna mitovy hatsaran-tarehy amin’ny Tsinjoarivo no hipetrahako ! ». Andramasina no voafidy fa misy fitoviana amin’ i Tsinjoarivo. Efa nisy azimba nonina teo talohan’ny nanorenan-dRalanimboahangy ny tena tanàna ary Ankadimbazimba no anarany talohan’ny nanovana azy hoe Andramasina. Ralanimboahangy anefa toa tsy nipetraka firy teo fa teny Ambohimanjaka-Ambatobe, tendrombohitra avo ambony avaratr’Andramasina, no nonina sy milevina, fa ny taranany no nidina teo ambany atsimo, amoron’ny rano Sisaony. Nanana zafikely vavy atao hoe Rangory i Ralanimboahangy nandeha nanambady an’Andrianjafindramioro, mpanjaka tao Antongona. Niteraka mianadahy izy mivady dia Andriantsolo sy Ratsiavanga. Nifanaraka izy roa talohan’ny hivadiana fa ny zaza ampy indray mihira dia ho an’Andramasina fa tsy ho an’Antogona. Koa nony maoty izy mianadahy dia nentina tamim-piravoravoana tany [[Andramasina]], nilanonana sy namonoana omby teny an-dalana, ka iray volana vao tonga tany. Niova anarana koa Rangory reniny ka natao hoe Renindrasolo. Ity Andriantsolo ity dia tonga vadintany nalaza tamin’ny [[Vakinisisaony]] tamin’ny andron’Andrianampoina, ary lehiben’Atsimondrano. Nanana lapa roa Andriantsolo dia iray teo an-tampon’Ambohimanjaka natao hoe Tsarasaotra ary ny faharoa tao Andramasina nataony hoe Mandovahasina. Izy no nanao farihy teo amin’ilay lohalokely ao Ambohimanjaka. Ramanjaka no zanany nandova azy. Nanome an’ i Tsinjoarivo ho toeram-pitsangatsanganan-d[[Ranavalona I]] izy; nefa novonoin’ity izy taty aoriana fa nampangaina ho nitady hamosavy ny Andriamanjaka : Mpanome amalona amin’ny saron’ankarona ho an-dRanavalona i Ramanjaka, nefa indray mandeha dia nosoloin’ny iraka mpitondra fanomezana teny an-dàlana lohan-tsaka ny amalona izay hono no nampisafoaka ny andriambavy ka nampamonoiny Ramanjaka. Razafimandimby 14 voninahtra, zana-dRamanjaka no nandimby azy, nalaza fa isan’ny namono nanankenda ho faty an-d[[Radama II]] ho toy ny valifaty angamba. Misy fitenenana hatry ny ela manao hoe: « Ny adin’ny valo-reny, andrianan’Andramasina, dia tsy manam-piafarana ! ». === Marovatana === Betsaka ny vohitra fonenan’ny andriamasinavalona any amin'ny faritr'iMarovatana: ao Andranosoalaza, any ambodin’Andringitra, eo am-pita avaratra atsinanan’Ampananina, misy ny taranak’Andriambelanonana, zana-dRamorabe; ao Miandrarivo, atsimon’ i Mahitsy, misy ny taranak’Andritomponibemihisatra, zana-dRamorabe; ary ao Antanjondroa, misy ny zana-dRamananadrianjaka sy Rabezaka, Andriantany, Manjakazafy, Ambohipiara, Andambozozoro, ary Fiakarana. ==== Anosimanjaka ==== [[Sary:Zanadranavalona.jpg|vignette|330x330px|Fasan' i Ranavalotsimitoviaminandriana|alt=|ankavia]] Anosimanjaka dia vohitra miorina toy ny nosin-drano eo afovoan’ny tanimbarin’ny Betsimitatatra, ao andrefan’Ambohitrimanjaka ary atsinanan’Ampangabe no misy azy. Ity toerana ity arak'izany dia mifamatotra mivantana tokoa, amin'ny tantaran'i Ranavalontsimitoviaminandriana, ilay zanaka faravavin'Andriamasinavalona. Tsy azo afangaro mihitsy anefa izy io amin’ilay andriambavy mitovy anarana aminy, izay anabavin’Andriamasinavalona ary milevina any Ambohitraina. Ity andriambavy ity no nifidy honina sy ho tompom-bodivona teo Aminampanga, toerana izay novonjena novaina anarana ho Anosimanjaka taty aoriana. Ny mampalaza an'ity vohitra ity dia i Ranavalontsimitoviaminandriana ihany, izay antsoina am-pitiavana hoe "Inenibe". Inoan’ny ankamaroan’ny olona ho manana hasina manokana izy, noho ireo tantara somary mifono angano milaza ny fifindrany monina niala avy eny Alasora ka nitetezany ny rano hatreo Anosimanjaka teo ambony ravitatamo, ary koa noho ireo fahagagana fanasitranana sy fiarovana niseho tamin’ireo olona mangatam-pitahiana aminy. Izy dia isan'ny loharano niavian’ireo andriamanjaka rehetra teto Imerina. Raha zohina ny taranany, Ranavalontsimitovy dia zanak’Andriamasinavalona sy Ramananandrianjaka. Ny iray tampo aminy dia Andriantomponimerina (ilay mpanjaka naditra voalohany tao Ambohidratrimo) sy Ramatoanimerina (na Rafotsimifidilahy) izay nitoetra teny Ambohijanakandriana–Mamioby, niavian’Andriamiaramanjaka, izay rain’Andrianampoinimerina. Niteraka sivy mianadahy i Ranavalontsimitoviaminandriana, ka ny dimy lahy tamin' izy ireo izany no nanjary loharano niavian’ireo Andriamasinavalona ao Anosimanjaka izay antsoina hoe "Zanadranavalona". Ny efa-bavy kosa dia nanana anjara toerana lehibe tamin'ny fanitarana ny fianakavian'ny mpanjaka: # Ratomponimerimanjaka: vadin’Andriantrimobemihisatra, mpanjakan’Ambohidratrimo. # Ramanitrandriatsimitovy (na Rasoherina reniny): nanambady an’Andriambolanambo tao Namehana izy, ary niteraka an-dRamorabe (vadin’Andriamananimerina, mpanjakan’Ambohidratrimo, ary nipoiran'ny andriana rehetra avy eny) sy Rasoherina (vadin’Andriambelomasina mpanjakan’Ambohimanga, niavian’ny andriamanjaka nanjaka teto Imerina rehetra. # Rapapangosasakinivorona: nonina tao Ambohimitsimbina izy, izay niteraka an’i Rasahalarazaka, vadin’Andriampoinimerina mpanjakan’Antananarivo, loharano niavin’ny andriamanjaka tao toa an’Andrianambotsimarofy. # Razakanavalondralambo: izay niavian’ny Andriamasinavalona ao Fikarana (Ivato), izay isan’ny Zanadranavalona ihany koa. Ankoatra ny faka ara-tantaran'ny mpanjaka, ny mampalaza indrindra an’Anosimanjaka mandraka androany dia ny fankalazan’ireo Zanadranavalona isan-taona ny andro fandroana amin’ny tsinambolan’ny Alahamady. Io fombafomba io dia tanterahina am-panajana lehibe sy manaraka ny fomba taloha, araka ilay hafatra sarobidy napetrak’i Nenibe ho an'ny taranany. === Ambodirano === {| align="center" |[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]] |} ==== Antsahadinta ==== [[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|281x281px|Tranomasin'Andriamangarira ao amin'ny rovan'Antsahadinta|alt=]] Antsahadinta dia anisan'ireo vohitra malaza eny Ambodirano (Imerinatsimo). Ao atsimo-andrefan’Antananarivo no misy azy, ary mbola rakotra ala izay voakarakaran’ireo taranaka hatramizao ka lasa toeram-pitsantsangana mahafinaritra, izay hahitana tranom-bakoka. Araky ny tantara dia izany [[Andriamangarira]]<ref>Lucien Paul Raharison (2012), ''Thèse de Doctorat'': [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing « ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990 ''»], Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&hl=fr&sa=X&redir_esc=y ISBN 9781698427225])</ref> izany, rahalahan-drain’Andriambelomasina, no mpanjaka, andriantompombodivona nanorina voalohany an'Antsahadinta, nampanao ny hadivory 7 sosona manodidina sy nandrara ny fikapana ny hazo ka nahavoatahiry ny ala manodidina ny vohitra. Hoy ny tononkira: <blockquote>«'' Mananjara samy vohitra Antsahadinta. Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany ! ''»</blockquote> [[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|266x266px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanjaka|alt=]] Avy tamin’ny taranaky ny mpanjaka Andriamangarira<ref>Thomas Rakotoarivelo (2016), « ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany'' »'','' Fanontana manokana - Antananarivo.</ref> tao Antsahadinta no fangalan’ny mpanjakan’Antananarivo vady ka nataon’Andrianamboatsimarofy ho toeram-pamaharana izy satria nisy ny havany. Andriamaromanompo, izay zanak’Andrianamboatsimarofy, dia nanao toeran-droa fonenany: dia tao Antsahadinta izay nisy ny renibeny sy ny havany, sy tao Isoananjakana (Anosizato). <br /> Hoy i Lebel<ref>Jean Claude Hebert (1804), « ''Les tribulations de Lebel'' « ''Negociant - voyageur'' » ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803)'' », ''In'' « ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'' », ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''</ref>, mpividy andevo, raha tonga taty Imerina izy tamin’ny taona 1803, nitantara: <blockquote>«''…Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan’ireo havany dia: ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan’Ambohidratrimo, izay afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao na Ravaonimerina, izay vadin’Andriatomponimerina, sy i Razafinamboa….''»</blockquote> Volana vitsivitsy tato aoriana (Aogositra 1803) maty Reniamboa, vadiben-dRamaromanompo; noararaotin’Andrianampoinimerina izany hanafihana an’Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianakaviany fa mafy fiarovana hono io vohitra io sady misy ny havany maro be. Nataon’Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka. Afaka nandositra indray Rabehety sy ireo havany akaiky, ary lasa nankany an-drefana any [[Imamo]] izy, fa azo sambo-belona tao kosa i Ramaromanompo sy i Ravaonimerina, anabaviny, izay nalahelo mafy ny vadiny lasa nandositra; dia nalain’Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Ny taranak’Andriamangarira sy ny havan-dRamaromanompo kosa dia noroahiny hiala ny vohitra. Napetrak'Andrianampoinimerina hiandry fanjakana tao Antsahadinta i Rabodozafimanjaka, isan’ny roambifolo vavy vadiny, zanak’Andriantsira, avy eny Alasora ka tao izy sy i Rakarabo zanany tamin’Andrianampoinimerina no nijaka sy nisaotra omby amin’ny andro Fandroana. Nanomboka hatramin’izay dia i Rabodozafimanjaka sy ny taranany no nipetraka tao ary milevina ao. Fasana fotsiny sisa ho an’ny mpanjaka Andriamangarira; ao ihany koa ny fasan-dRatsimisotry Zazamarolahy sy ny taranany, ao ihany koa ny an’ireo taranak'Andrianjakatrimo sasany, izay ao anatin'ny sokajy Andriamasinavalona; ary ery andrefan’ny tanàna ery kosa no misy ny fasana nametrahana an’Andrianamboatsimarofy, izay mpanjaka resy tao Antananarivo sy ny an-dRatsimihara. <br /> {| align="center" |+Vakoka tranainy ao Ambodirano Imerinatsimo |[[File:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|thumb|Fasan-dakan'ny mpanjaka ao amin'ny Rovan'Antsahadinta|300x300px]] |[[File:Ivatobe avaratra.jpg|thumb|Fasana tranainy (ankavia) ambony vatolampy ao Ivatobe avaratra|320x320px]] |} === Vakinankaratra === Ny andriamanjaka sy ny taranany izay nanjaka tany amin'ny faritr'i Vakinankaratra, izay nantsoina koa hoe Fanjakan'Andrantsay fahiny, araka ny anaran'ilay renirano mandalo ao, dia andriana avy any Imerina ihany ny fiaviany. Izany indrindra no antony lehibe nampidirin'ny mpanjaka Andrianampoinimerina an'Andrantsay ho isan'ny faritra merina taty aoriana, satria ankoatra ireo mponina tompontany dia vahoaka merina avokoa ny ankamaroan'ny mponina nifindra nonina tany. Ny loharano niavian'ireto mpanjaka tany Andrantsay ireto dia i Andrianony (na Andrianonifonamanjakatany) sy ireo anabaviny roa vavy, dia Ramanjaka sy Ramanalina. Havana akaiky na iray tampo amin'Andriampanarivofonamanjaka avy ao Ifanongoavana mihitsy izy ireo, satria samy taranaka avy amin'Andrianamponga II, izay anadahin'ny mpanjakavavy Rafohy sady zanak'i Rangita Trimovavavy. Nifanila vodirindrina ny fanjakan'izy roa tonta tany am-boalohany: ny tao Ifanongoavana tany atsimo, ary ny tao Vatodrangy (Ambohidranadrambo) tany atsinanan'Ambohimahatakatra, izay faritra lasa difotry ny rano taty aoriana rehefa natsangana ny tohadrano tao Mantasoa. Fony nanjaka i Andriamasinavalona taty Antananarivo, dia niakatra hanoa sy nanaiky ny heriny hono i Andriampanarivofonamanjaka. I Andrianonifonamanjaka mianadahy kosa anefa dia tsy nahatoky loatra an'ity mpanjaka ity ka nanda ny hanoa, ary naleony nilaozana ny fanjakany izay lasa teo ambany fahefan'Andriampanarivo taty aoriana, mba hifindra monina nianatsimo. Niara-niainga tamin'izy ireo tamin'izany fifindra-monina izany ny filohan'ny vahoakany sasany toy ny hova sy ny menakely, ny angaralahy, ary ireo mpanompo. Nanaraka ny moron'ala atsinanana ny dian'izy ireo satria mbola tany efitra tsy nisy olona nanelingelina izany toerana izany. Nivezivezy ela be nitady tany hotonenana izy ireo: tonga hatrany Kiriiroka any Fisakana, niverina nianavaratra taty amoron'ny renirano Onive, nandalo an'i Vontovorona, ary farany vao tody tany amin'ny faritry ny renirano Andrantsay sy Betafo. Teo amin'izany tany izany dia efa nisy ny Vazimba nantsoina hoe Radobay. Nalain'i Andrianony ho sakaiza ity Vazimba ity saingy nofitahiny sy novonoiny taty aoriana mba halana avokoa ny ody sy ny sampiny, ka nahazoana mora foana izany faritany izany mba hanjakany am-piadanana. Nony efa niorina tsara ny fanjakana vaovao, dia nanapa-kevitra ny hifampizara ny tany izy telo mianadahy. Noho ny hatezerana sy ny alahelo vokatry ny namonoana ampitaka ny osiny ho mariky ny fizarana, dia nandao ny toerana i Ramanalina vavy ka nirintona nankany Fisakana. I Andrianony sy Ramanjaka sisa no nifampizara ny fanjakana tao Amboavoa: i Ramanjaka dia nifidy ny ilany atsinanana izay nanalokaloka tany mandrimandry ka tao Ambohitradrainarivo sy Betafo izy no nonina, fa i Andrianony kosa nahazo ny ilany andrefana izay somary mafampana sy akaiky ny Sakalava, ka nanorim-ponenana tao Fiva (Fivavahana). Zato taona mahery kely taty aoriana, rehefa nidina nanamatatra sy naka an'i Vakinankaratra ny Mpanjaka Andrianampoinimerina, dia Andrianonitomponitany tao Betafo sy Andriamasindraibe tao Vohimalaza (izay samy taranaka avy amin-dRamanjaka) no novantaniny voalohany. Noho izy roa lahy ireo tsy nanohitra fa nanaiky ny hanoa avy hatrany, dia tsy nesorin'Andrianampoinimerina tamin'ny fitondrana izy ireo fa nataony ho isan'ny laharan'ny Andriamasinavalona miaraka amin'ny taranany rehetra. Etsy an-daniny, i Andriamanalinibetsileo izay taranak'i Andrianony kosa dia nitsangana nanohitra sy namaky ady tamin'Andrianampoinimerina. Nony resy tamin'ny ady izy rehefa nandeha ny fotoana, dia novonoina ary nofoanana tanteraka ny vohitra nisy azy. Ny zanany roa lahy, Andriambongo sy Andriamanalimbehiantana, anefa dia nanaiky mangina ary namadika an-drainy mihitsy aza; vokatr'izany dia nomen'Andrianampoinimerina tany sy fanjakana ihany izy ireo, ary i Andriambongo aza dia natao vadin-dRamasindrazana ka niteraka an'i Ramboasalama, ilay zaza saika hampanjakain'ny mpanjakavavy Ranavalona I rahavavin-dreniny mba handimby azy. Taty aoriana, i Andriantsileondrafy izay zanak'Andrianonitomponitany tao Betafo no natao ho lehiben'ny andriana amin'i Vakinankaratra manontolo. Ireto manaraka ireto no nanjary tompomenakely lehibe tao Vakinankaratra tamin'izany, ao avaratry ny renirano Mania: Andrianonitomponitany tao Betafo, Andriamanalina tao Manandona, Andriamasindraibe tao Antsirabe, Andriambongo mirahalahy tao Imenabe Iarivo, ary Andriamaroanaka tao Ambohitrandraina. Tsiahivina fa i Ranavalona, anabavin'Andriandahimbolamena (tompomenakely tao Ambohijanaka (Vakinisisaony)), dia nanambady an'i Andriamanalina mpanjakan'i Manandona (Ambohiponana, zanak'Andriamasindraibe) izay isan'ny mpanan-karena nanefoefo indrindra tany Vakinankaratra, ary izany indrindra no nampisy ny fihavanana akaiky teo amin'ny andrianan'Ambohijanaka sy ny any Manandona. Rehefa resy, azo sy nanaiky lembenana i Vakinankaratra, dia nampiana an'ireo fanjakana rehetra tamin'ny vakin'i Mania sy vakin'i Matsiatra hatrany Tsienimparihy any ny fanjakana merina. Ireo mpanjaka izay nanaiky lembenana tamin'Andrianampoinimerina dia nijanona teo amin'ny fitondrany ihany saingy nampitoviana fitondrana tahaka ny menakely, fa ireo nitsangana nanohitra kosa dia nalaina ny fanjakany ho lasa « Menabe » fehezin'Antananarivo mivantana na natambatra tamin'ny fanjakana iray ao Vakinankaratra. Teo amin'ireo tany ireo, ny fanjakan'i Fisakana notarihin-dRarivoekembahoaka dia niala tamin'ny fanjakany noho izy nifidy ny hanohitra izy tamin'izany andro izany, ka resy, fa i Manandriana (fanjakan'Andrianatara), Isandra (fanjakan'Rajoakarivony), ary Ilalangina (fanjakan'Andriambavizanaka), ary Itsienimparihy (fanjakan'Rarivoarindrano) kosa dia nijanona tamin'ny toerany avokoa noho izy ireo nifidy ny hanoa. Midadasika tokoa ny faritr'i Vakinankaratra satria ny farany avaratra dia Rangaina (Antanifotsy), ny atsimo Tsienimparihy (Ambalavao), ny atsinanana ny ala midadasika, ary ny andrefana ny fanjakan'ny Sakalava Menabe. Voazara roa lehibe ny faritra: ny Andafiatsimonimatsiatra (Tsienimparihy, Ilalangina, Isandra) sy ny Andafiavaratrimatsiatra (Manandriana hatreo Ivato no mianatsimo), miaraka amin'Ambohitsimanova atsinanana sy andrefana izay nifampisaraka teo Ambohijafy, saingy i Betafo ihany no foiben'i Vakinankaratra manontolo. Rehefa vita ny fandaminana an'i Vakinankaratra manontolo, dia nitodi-doha nianavaratra hody ny tafika mpanjaka. Nony tonga teo Ambohipeno (tendrombohitra atsimo-atsinanan'i Ambatolampy ankehitriny, eo amoron'i Onive), dia nitodika tamin'ireo zana-dRangorinimerina fito lahy ny mpanjaka Andrianampoinimerina; ho valisoa amin'ny nifikiran'izy ireo sy ny tetika ary ny ady nataony nahazoana an'i Vakinankaratra, dia nomeny azy ireo ho menakely ifampizarany ny tany eo anelanelan'i Vakinankaratra, Ambodirano, ary Vakinisisaony, hatreo Ihazolava mianatsimo ka hatrany Rangaina (Antanifotsy), izay toerana mbola ipetrahan'ny taranany mandraka ankehitriny. ==== Betafo ==== [[Sary:Andrianonitomponitany.jpg|vignette|377x377px|Fasan'Andrianonitomponitany, mpanjakan'Andratsay|alt=|ankavia]] Renivohitry ny toko Vakinankaratara izy. Ny anarany hono, dia avy amin’ny hoe Be-eto-afo (Be setrok’afo) satria tanàna be trano madinika midonan-tsetroka izy fehizay, fa nisy vahoaka (menakely sy andevo) mpiandry ny Vohiambo (fasan’andriana) izay ilevenan’Andrianonitomponitany sy ny taranany; nantsoina ihany koa hoe « Itsaravavaka » ny fasany, araka ny firarian’Andrianampoina izay nanenina mafy tamin’ny nampamonoana azy tsy ara-drariny ka nanao hoe: « Mba ataovy tsara vavaka re izaho sy ny taranako, ry Andrianonitomponitany ô ! Fa aza manody izany voafitaka ! ». Ambohitsimanova izany dia tanàna kely eo avaratry ny farihy Tatamarina. Tamin’ny Merina « lavasofina » naka an’ i Vakinankaratra tamin'izany, dia tsy mba nanohitra i Betafo; ka teo amin’io toerana io no nanao [[velirano]] ny andaniny roa: [[Andrianampoinimerina|Andrianampoina]] nanome toky fa tsy hanova ny fitondrana ary tsy hanetry razana; teo andaniny indray Andriantsileondrafy, zanak’Andrianonitomponitany, nisahàto fa hanoa an’Andrianampoina ka tsy hanova izany izy sy ny taranany. Tonga toerana fisehoan’ny andriana teo sy fivorian’ny ambanilanitra amakiana ny kabarin’ny mpanjaka, ary lasa toerana fanaovan-dalonana. Itatamarina dia ilay farihy ao atsimon-tanàna, laza manokan’ i Betafo. Natahorana izy tany aloha fa rehefa hisy hiamboho hono ireo andriandahy lehibe ao Betafo dia mivadika maloto toy ny misy taim-boraka ny rano ka dia Andranomilalahy no natao anarany fony izy mbola [[kamory]] kely. Andrianonitomponitany no nanamboatra azy ho tonga farihy lehibe niaraka tamin’ireo hady fito sosona ka sady lasa fatsakana izy raha misy [[fahirano]] no manda fiarovana avy eo atsimon-tanàna. === Vonizongo === Ny faritr'i Vonizongo dia manomboka eo amin'ny renirano Moriandro, mandalo ny tanànan'i Mahitsy miankandrefana-avaratra, ary miitatra hatrany Andriba. Izany andriandahy atao hoe Andriamisavalambo I izany no mpanjaka voalohany tany, ary niara-belona tamin'ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka izy. Nalaza ho nahery nandeha dia mampitolagaga ity mpanjaka ity, ka tanàna roa nifanalavitra be no tratrany indray andro, ary samy isaorany omby amin'ny andro Fandroana. Na izany aza, ratsy fitondra vahoaka loatra izy ka nanjary halan'ny olona tanteraka. Ankoatra izany, izy no voalaza fa nahita ny tangena voalohany teo amin'ny tantara, ary nanorina ny fampinomana tamin'io poizina io ho fitaovana fitsarana; izay resy sy maty tamin'izany dia nobaboina avokoa ny fananany rehetra. Noho izany herisetra izany, dia nangidy hoditra tamin'ny vahoaka Andriamisavalambo. Mba hamaranana izany fitondrana jadona izany, dia niainga Andrianentoarivo niaraka tamin'ny loholona 10 lahy, vatan-dehilahy 40, vahoaka sasany, ary Ravonizongo teo Lohavohitra mba hanafika an'Andriamisavalambo. Resy tao Andriba Andriamisavalambo ary novonoina tao Ambohitromby taty aoriana. Vokatr'izany, lasan'Andrianentoarivo ny fanjakany manontolo ary nantsoina hoe Maromadinika ny vahoakany. Ny tantaran'ny fahazoan'i Andrianentoarivo ny tany ao Lohavohitra kosa dia mifandray amin'ny fanamboarana fefiloha tety Antananarivo. Raha nijery ny heniheny be teo andrefan'Antananarivo ny mpanjaka Andrianjaka, dia niloa-bava nanao hoe: ''« Tsy avelako tsy ho vary io any am-parany any ! »''. Dia nampihady an'Ankadimbahoaka ny mpanjaka, izay hadi-tany voalohany nampanaoviny ny vahoaka ho fefiloha. Samy nandraharaha sy niasa teo avokoa ny Ambaniandro sy ny havan'andriana tamin'izany, anisan'izany Andriantompokoindrindra sy Andrianjaka. Tamin'izay fotoana izay, nisy tetika maty paika nifanaovan'ireo andriandahy, ka hoy Andriantompokoindrindra tamin'Andrianentoarivo: ''« Aza maka ny misy tany fa ny misy vato alaina »''. Rehefa avy eo, nokapohin'Andriantompokoindrindra i Andrianentoarivo sady nitenenany mafy hoe: ''« Ity tsy mba mahavita ny anjarany ! »''. Nitomany Andrianentoarivo namaly hoe: ''« Vato ka ataoko ahoana ! »''. Kanjo hevitra iraisan'izy roa lahy izany mba hanomezan'Andrianjaka an'i Lohavohitra ho an'Andrianentoarivo ho valin'ny fahasahiranany. Indray andro, tafahoana teny Andringitra Andrianjaka sy Andrianentoarivo ary ny vahoaka, ka nangataka Andrianentoarivo nanao hoe: ''« Aoka mba honenako ity Lohavohitra ! »''. Namaly Andrianjaka hoe: ''« Honeno ! »''. Rehefa nanontany momba ny vodihena i Andrianentoarivo fandrao misy hadino ka mahadiso, dia hoy Andrianjaka: ''« Izay hanin'ialahy koa haninona, ny ahy atero ! »''. Dia nandeha Andrianentoarivo nankany Lohavohitra, ary taty aoriana dia niverina nitsidika an'Antananarivo indray izy nangataka an'i Babay. Gaga Andrianjaka ka nanao hoe: ''« Lohavohitra lasan'ialahy ! Ka dia alain'ialahy indray Babay ! »'', saingy namaly i Andrianentoarivo hoe: ''« Ka fanjakanao ihany anie, tany ampandriko ho anao ! »''. Nifanao orimbato teny Andringitra izy roa lahy ho fanamafisana izany fifanekena izany. Rehefa nitoetra teo Lohavohitra Andrianentoarivo, dia nampanaiky an'i Vonizongo manontolo. Niteraka roa lahy izy, dia Andriamosanja sy Andriampimanjaka, izay nizara an'i Vonizongo ho roa (atsimo sy avaratra), ary ny taranany no nanjary tompom-bodivona tamin'iny faritra avaratra-andrefan'Imerina iny. Aman-jato taonany taty aoriana, tamin'ny andron'Andrianampoinimerina nampandry tany tany Marovatana (Ambohidratrimo), dia tonga tamin'ny nahim-pony ny iraka avy amin'ireo terak'Andrianentoarivo tany Vonizongo. Nilaza tamin'ny mpanjaka izy ireo nanao hoe: ''« Avy manaiky ho zanakao izahay, fa mandre ny teninao hoe hampiadana ny vahoaka…! »''. Faly loatra ny mpanjaka ka ho valin'ny faneken'izy ireo, dia tsy nesoriny fa napetrany tamin'ny vodivona nisy azy tsirairay avy izy ireo. Ireo zanak'Andrianentoarivo dia nataony ho isan'ny Andriamasinavalona ary nomeny elomena isan-dahy. Nozarain'Andrianampoinimerina ho folo araka ny isany i Vonizongo, ka Andriantsimidodò sy Andriantsoba no natao ho isan'ny filohany tamin'izany fotoana izany. ==== Ambohimirimo ==== Betsaka ny vohitra nisy ny terak'Andrianentoarivo ao Vonizongo, saingy vitsy no nahazoana tantara firy satria ny sasany efa lasa haolo na niova anarana taty aoriana. Ny hany nahazoana tantara dia Ambohimirimo, izay ao amin'ny zarantanin'i Tsaravoninahitra. Ambohimirimo (na Mananjara ankehitriny) dia ilay vohitra mifono ala matevina tazana ery andafy andrefana atsimon'i Mahitsy (miala amin'ny Lalam-pirenena faha-4), ampitan'ny renirano Moriandro. I Andriandambofontany, izay nitondra an'i Tsaravoninahitra, no andriana nandimby fanjakana tao Ambohimirimo tamin'ny andro nanjakan'Andrianampoinimerina tamin'izany fotoana izany; izy sy ny razany toa an'i Andriampitsaikarivo, Raoniambato, ary Raoniambatomandimby rainy no milevina ao amin'io vohitra io. Taty aoriana, napetrak'Andrianampoinimerina teny Rasoamananoro zanany, izay renin'i Ramasy. Nony niamboho anerana ny mpanjaka Radama I taty aoriana, dia natolotry ny mpanjakavavy Ranavalona I ho an-dRamboasalama (zanak'anabaviny) ny vohitry Ambohimirimo, ka izy no andriana tompombodivona tao hatramin'ny nahafatesany. Andriantasy mianadahy, zanak'i Ramboasalama, dia manana fasana ao ilevenan'ny taranany ihany koa. Nisy rova sy lapa tsara tarehy dia tsara tao fahizay, izay voahodidina amontana sy aviavy maitso vaitra, ka nahatonga ny ntaolo hanao fitenenana hoe: ''« Mananjara izay monina ao »''. Izany indrindra no niavian'ny anaran'ilay vohitra ankehitriny hoe « Mananjara ». === Imamo === Ny tantaran'ny faritr'i Imamo dia manana ny lanjany manokana teo amin'ny tantaran'ny fanjakana merina, satria tsy natao isan-toko manokana izy taty aoriana fa natambatra manontolo tamin'Ankibonimerina efa-toko, ka nampiray tanteraka an'Imerina sy Imamo. Ny mpanjaka lehibe voalohany fantatra tany Imamo dia Andriambahoaka rainy, ary Manazary no renivohitry ny fanjakany tamin'izany fotoana izany. Andriambahoaka II (na Andriambahoakafovoanitany), izay zanany lahy sady niara-belona tamin'ny Mpanjaka Andriamasinavalona, no nandimby azy teo amin'ny fitondrana. Izy no nanorina ny renivohitra vaovao tao Amboniazy, nosy kely iray miorina eo atsinanan’ny farihin’Itasy, toerana misy ny fasana ilevenany mandraka ankehitriny. Rehefa niamboho anefa ity mpanjaka ity, dia voazara roa lehibe ny faritr'Itasy: ny ilany Imamo Atsinanana (Ambohitrambo, Ambohibeloma, Arivonimamo, Ambatolevy) izay nanjakan’Andriampivoanandriamanitra zanany lahitokana, ary ny ilany Imamo Andrefana (Manazary, Ambohitrondrana) izay natolony ho an’Andriampanarifito zanak’anabaviny. Taty aoriana, Andriamarimampihovohovo (na Andriamary), izay zafiafin’Andriampanarifito, no nanjaka tao Ambohitrondrana. Tamin'ny andro nanafihan'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina farany an'Antananarivo, dia lasan-ko babo ny zanaka roa vavin'Andriamary, izay saika lasa ho vadin'Andriamboatsimarofy tao an-dapa tao Antananarivo. Soa ihany anefa fa navotan’Andrianampoinimerina izy roa vavy, ary nampanateriny tamim-panajana tany amin’ny rainy tany Ambohitrondrana. Faly tokoa Andriamary nahita ny fiverenan'ireo zanany voavotra, ka niaiky ny hatsaram-pon’ilay mpanjakan’Ambohimanga izy ary niantso ny vahoakany . Naniraka olona nankany amin’Andrianampoinimerina izy hilaza fa manolotra ny fanjakany ho azy. Taty aoriana, niakatra tany Ambohimanga Andriamary, nielo mena narahin’ny vahoaka maro, ka tsinjon’Andrianampoinimerina tery Mangabe izy. Rehefa nifanena teo antenatenany izy roa lahy, Andrianampoinimerina nilanja basy ary Andriamary kosa nielo mena, dia nifampiresaka tamim-pahatsorana ka nanao fampihavanana matanjaka. Ho valin'izany fanekena am-pon'Andriamary izany, dia nianiana Andrianampoinimerina fa tsy hovany amin'izay tany ipetrahany izy sy ny taranany mandrakizay doria, ary tsy hataony resy lanja noho ny sasany ny tany Mamo. Etsy an-daniny kosa, ny andriana tao Imamo Atsinanana, dia Andriampoetsakarivo sy Andriamarobasy, no nifidy ny hanondro basy sy hanohitra an’Andrianampoinimerina. Tsy nety nanoa izy ireo, saingy resy tamin'ny ady ka novonoina taty aoriana. Ny rahalahin'izy ireo kosa, dia Andrianamborinandriamanitra mirahalahy avy sy ny zanany, no tonga nanaiky lembenana tamin'Andrianampoinimerina, ka tsy novana sata ny toerana nisy azy. Rehefa azo tanteraka Imamo Atsinanana, dia nakambana ho isan'ny faritry Ambodirano sy Marovatana. Teo amin'ny lafiny sata kosa, ny taranak’Andriamary irery ihany no natao ho laharan'ny Zazamarolahy, fa ny andriana sisa rehetra tany Imamo kosa dia nijanona ho andriana amin'ny laharan'ny Andriamasinavalona. Mba hanamafisana izany fampihavanana izany, dia nifamatotra mafy ara-panambadiana Imerina sy Imamo taty aoriana ka nanjary fianakaviana iray ihany. Ny mpanjaka Radama I dia nanambady an’i Ravao sy Ramoma, izay samy zanak’Andriamary (i Ravao taty aoriana dia nisaorany ka nanambady an-dRamanetaka). Rabodosahondra, anabavin’i Radama I, kosa dia nampakarina ho vadin’i Ratefinanahary, zanak’anabavin’Andriamary. Ary Ratsiadala, izay anabavin’i Radama I ihany koa, no nanambady an-dRahanety zanak’Andriamarobasy. Farany, i Razaka Ratrimo, izay zanak’anabavin’Andriamary, no nanambady an’i Ramasindrazana, ka niteraka an-dRamoma mianadahy avy, izay tsy iza fa ilay nanjary ho lasa mpanjakavavy Ranavalona II. == Loharano == <references /> [[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] c9bmzt9zbjiaj7xybtjbe3njf0r1n8v 1145670 1145669 2026-06-29T16:17:18Z Hephaestus-Mrz36 22223 /* Ireo natao sy nasondrotra ho Andriamasinavalona */ 1145670 wikitext text/x-wiki [[Sary:Andriamasinavalona 2.png|alt=|vignette|417x417px|Famantarana ny fikambanan'ny <br /> « Taranak' Andriamasinavalona »|ankavia]] '''Ny''' '''Andriamasinavalona'''<ref>Thomas Rakotoarivelo & Solonavalona Andriamihaja (2014), « ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'' », Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona » , Antananarivo.</ref> dia ireo taranaka mivantana avy amin’ny ireo zanak’[[Andriamasinavalona]], mpanjakan'Imerina, sy ireo zanak’anabaviny ary ireo zana-drahalahiny nahazo menakely teto Imerina. Ny Andriamasinavalona dia ireo taranaky ny mpanjaka [[Andrianjaka]] izay tsy isan'ny voasokajy ho [[Zanakandriana]] na [[Zazamarolahy]]. Maro ihany koa anefa ny [[Zanakandriana]] sy [[Zazamarolahy]] no lasa ho Andriamasinavalona. Ary misy ihany koa ireo [[Zanadralambo amin' Andrianjaka|Zanadralambo amin'Andrianjaka]] toy ireo avy amin'ny terak'Antsomangy no nomena ny laharan'ny Andriamasinavalona. Maro ihany koa ny foko hafa no natao ho isan'ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay andrian'[[Imamo]] ary misy koa ireo taranak'izy telo lahy, avy amin'ny foko[[Antemoro-Anakara]], izay nanolotsaina an'[[Andrianampoinimerina]]. Ny vohitry ny Andriamasinavalona eto Imerina dia fantatra mandrakariva fa, ankoatry ny [[hadivory]] izay iraisan’ny vohitra tranainy rehetra, dia misy fasana mitandavana eo am-povoan-tanàna, izay an’ny terak’Andriamasinavalona manokana, misy [[tranomanara]] sy kianja miaraka amin’ny [[vatomasina]], ary misy ireo karazan-kazo [[amontana]] sy [[aviavy]] izay maniry ao amin'ny tanàn'izy ireo. Taty aoriana anefa Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nandimby azy dia nametraka ho sokajin’ny « Andriamasinavalona », ireo taranaky ny mpanjaka rehetra izay nanoa azy sy ireo olona nahavita be tamin’ny fanjakana, na dia tsy avy eto Imerina aza. Koa nanomboka tamin’ny taonjato faha-19 dia nisokajy telo lehibe ny foko atao hoe « Andriamasinavalona »: dia ny Zanak’Andriamasinavalona, dia ireo taranany mivantana izany; ny taranaky ny mpanjaka izay tsy avy eto [[Ankibonimerina]], nefa nanoa sy nanaiky ny Andriamanjaka teto [[Antananarivo]] ka natao ho laharan'ny Andriamasinavalona, ary ny olon-tsotra na olona hafa ivelan’[[Imerina]], na vahiny, [[Andriamasinavalona (foko)#Ireo natao sy nasondrotra ho Andriamasinavalona|nomem-pankasitrahana]] ka natao ho laharan’ny Andriamasinavalona. Izy ireto dia niavaka tokoa satria nanana zo sy sata manokana nihoatra ny an’ireo andriana hafa satria saika nahazo [[vodivona]] sy [[Menakely (tany)|menakely]] izy ireo ary nahatandrina ny fomba amam-panaony. == Ny Andriamasinavalona == === Iza no atao hoe Andriamasinavalona? === Misy ny adihevitra eo amin'ny fiarahamonina mikasika ny taranak'Andriamasinavalona. Mba hialana amin'ny ahiahy rehetra, ny tantara sy ny tetiarana dia mampiseho porofo mazava mifototra amin'ny vohitra fiaviana sy ny fizarana isam-poko. Raha ny fomban-drazana aloha no jerena, ny vohitry ny Zanak'Andriamasinavalona eto Imerina dia niavaka mandrakariva tamin'ny fananana hadivory, ny fasana miandalana eo am-povoan-tanàna, ny kianja misy vatomasina, ny fasana miloloha tranomanara, ary ny fananana hazon'andriana: amontana sy aviavy maniry izay mampiseho fa nisy Andriamasinavalona tompomenakely nonina teo. Indrisy anefa fa nanomboka tamin'ny vanim-potoanan'ny fanjanahan-tany dia simba sy lasa haolo ny ankamaroan'ireo vohitra manan-tantara ireo; voaroba ny fasana, novakina hatao làlana sy fasana hafa ny vatomasina, notapahina ho kitay ny amontana sy aviavy, ary voaota fady ny tranomanara satria nampidirana olona hafa razana, ka miandry ny tena taranaka hamelo-maso izany fomba sy tanatara izany indray isika ankehitriny. Raha ny dikan'ny teny hoe "Andriamasinavalona" indray no jerena, dia nisy fivoarana lehibe izany rehefa nandeha ny fotoana teo amin'ny tantaran'ny firenena. Tany am-piandohany, io anarana io dia natokana ho an'ireo taranaka rehetra avy amin'ny zanakin'ny mpanjaka Andriamasinavalona, izay nanoa, sy ny zanak'anabaviny ary ny zana-drahalahiny nahazo menakely sy nipetraka am-bodivona teto Imerina, izay nantsoina koa hoe Zanak'Andriamasinavalona. Taty aoriana anefa, tamin'ny andron'Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nifandimby nandray ny fitondrana, dia niitatra io famaritana io ka napetraka ho ao anatin'ny sokajy "Andriamasinavalona" koa ireo taranaky ny mpanjaka rehetra izay nanoa ny fanjakana sy ireo olona rehetra nahavita be teo amin'ny firenena, na dia tsy avy eto Imerina aza, ho mariky ny valisoa farany ambony mendrika azy ireo. Noho izany fivoarana ara-tantara izany, nanomboka tamin'ny taon-jato faha-sivy ambinʼny folo, ny foko atao hoe "Andriamasinavalona" dia niforona sy nisokajy ho vondrona telo lehibe vokatry ny fampifangaroana ireo taranaka mivantana sy ireo nahazo izany laharana izany ho mariky ny fankasitrahana avy amin'ny fanjakana. === Ny Andriamasinavalona === Ireto avy ireo izay nosokajiana ho laharan'ny Andriamasinavalona: * ny Zanak’Andriamasinavalona, dia ireo taranany mivantana; * ny taranaky ny mpanjaka izay tsy avy eto Ankibonimerina, nefa nanoa sy nanaiky ny Andriamanjaka teto Antananarivo ka natao ho laharan'ny « Andriamasinavalona »; * ny olon-tsotra na olona avy amin’ny foko hafa ivelan’Imerina, na vahiny avy any ivelan'i Madagasikara, nomem-pankasitrahana ka natao laharan’ny « Andriamasinavalona ». Na dia nisy aza izany fahasamihafana mazava izany teo amin'ny tantara, ny ankamaroan'ny mpanoratra sy mpikaroka tantara, na teratany na vahiny, dia nampifangaro ireto vondrona ireto satria tsy nisahirana na tsy nety nanamarika ny fihavahan'ny fizarazarany, na dia samy nanana ny fomban-drazany sy ny toerany teo amin'ny fiaraha-monina aza ny sokajy tsirairay. Ho fampisehoana izany fahasamihafana izany, ny Zanak’Andriamasinavalona mivantana dia tsy nihinan-kena ratsy mihitsy, fa ny sokajy faharoa kosa dia mety tsy nifady izany satria nanaraka ny fomba fanaony tany amin'ny toerana niaviany ivelan'Imerina ihany, ary ny sokajy fahatelo kosa, izay nahitana vazaha na silamo, dia tsy mahalala ny fisian’izany fady izany akory. Eo amin'ny tantaran'ny firenena, na dia mbola kely sy bitika aza Imerina ary tsy mbola fantatry ny tany ivelany, dia efa nanana an’Andriamasinavalona ho kiady sy voninahiny sahady, izay niavaka tokoa satria nanana zo sy sata manokana ambony noho ny an’ireo andriana hafa, satria saika nahazo vodivona sy menakely avokoa ary nahatandrina fatratra ny fomba amam-panao nentin-drazana nampiavaka azy teo amin'ny fiarahamonina. === Ny taranak’Andriamasinavalona === Avy amin’ireo zanany dimy lahy tsy nanjaka sy ireo zanany vavy nomena vodivona: * Andriamborosy sy Rafaralahimanjaka, zana-dRenilambo vadiny, ao Ambohidrapeto; * Andrianavalonisoraka, zanaky Rakalafotsy, vadiny, tao Isoraka (toa very tantara); * Andriakotofananina, zanaky Renikotofananina vadiny, ao Anosipatrana sy Anosibe (Amoronkay); * Ramatoanimerina, zana-dRamananandrianjaka, ao Ambohijanakandriana (Mamiomby); *Rasohanamanjaka na Rasohanana<ref>Rabarijaona (1938), « ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'' », Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.</ref>, tao Ambohimahamanina (araka ny lovan-tsofina avy any); * Ranavalontsimitoviaminandriana<ref name=":2">Thomas Rakotoarivelo (2003), « ''Ny ketsa mahafehy tena'' », Fanontana manokana - Antananarivo.</ref> ao Anosimanjaka, zana-dRamananandrianjaka; * Ny tera-dRalanimboahangy, vadiny, ao Andramasina; Ny tantaran'ny foko Andriamasinavalona dia mifamatotra amin'ny fizarana vohitra sy menakely ho an'ireo taranaka mivantana teto Imerina, izay niteraka rantsana maro samy manana ny fiaviany sy ny fombany avy. 1) Ny terak' i Renilambo no tompomenakely nifehy voalohany an' Ambohidrapeto, satria io vohitra io dia nomen’Andriamasinavalona hipetrahan’ireo zanany naterany tamin’ i Renilambo vadiny: dia Andriamborosy sy Rafaralahimanjaka. Tany amin’ny taona 1808 tany ho any anefa, dia nisy fivoarana ny rafitra teo an-toerana satria napetrak’Andrianampoinimerina teo Ambohidrapeto koa Ratavy zanany tamin-dRamanantenasoa. Nonina tao amin’ny lapa « Imarivolanitra » izy sy Ramiza zanany, ary nisaotra omby tamin’ny andro fandroana. Noho izany, nozarain’Andrianampoinimerina Ambohidrapeto ka ny iray ampahatelony (1/3) dia lasan'ny zanakandriana sy zazamarolahy tarana-dRatavy (ao Merimandroso, Vonelina, Marobiby, ary Ambohijafy), fa ny roa ampahatelony (2/3) kosa dia nijanona ho an’ny andriamasinavalona terak’ i Renilambo ihany, dia ny faritr'Ambohimidasy, Andohalafy, ary Andramahavola. Ao Ambohidrapeto avokoa no milevina i Renilambo sy ny zanany Ratavy sy Ramiza, ary satria misy lafin-kavan-dRanavalona II koa ao, dia izany no nandevenana ny printsy Ratsimamanga, anadahin-drenin'ny mpanjakavavy, teny an-toerana. 2) Ireo zanak’Andriankotofananina no tompomenakely tao Anosipatrana sy [[Ilanivato]] dia: Andriantsikoto, rain’Andriandambotsimanahy sy Andriamambafotsy ary Ratsirangaina. Taty aoriana dia napetrak’Andrianampoinimerina teo koa Rasendrasoa vadiny sy ireo iray tampo aminy ka nozaraina indray Anosipatrana: ny zanakandriana sy ny zazamarolahy nanana ny 1/3 ary ny andriamasinavalona ny 2/3. Ireo andriamasinavalona zanak’Andriakotofananina no milevina eo an-tampon’Anosipatrana sy Ilanivato. [[Rabobalahy]] zana-dRasalimo koa dia nanana fonenana teo Anosipatrana. Nanitatra ny menakeliny tany Anosibe (Amoronkay) koa iAndriankotofananina tamin’ny alàlan’ny fanambadiana, toy ny nataon-drainy ihany, ka ny zanany izay nandova azy tany tamin'izany dia ry Andriatsimanazy, Andriantomponiloharano, Andriantsiherifahasina, Andriamanohatany mirahalahy avy, izay niavian’ny andriamasinavalona avy ao Anosibe (Amoronkay), Soamonina, Ambatomanjaka, ary Ambohitraina, Fihasinana. Ny taranany dia nifandray sy nifanerasera hatrany tamin’ireo Andriamasinavalona avy ao Ambohitrandriamanitra sy Imerinarivo koa. Rabodonandrasana, zafiafin’Andriakotofananina, vadin’Andrianatody tao Imerinarivo, no reny niteraka an’Andriatsimianatra, izay rain-dRazafindrahety (na [[Ranavalona III|Ranavalona III)]] mirahavavy; 3) Ramatoanimerina na Rafotsiramifidilahy no zanakavavimatoan’Andriamasinavalona tamin'i Ramananandrianjaka vadiny, ary iray tampo amin’[[Andriantomponimerina]], ilay mpanjaka voalohany tao [[Ambohidratrimo]] sy rahavavin-dRanavalontsimitoviaminandriana tao [[Anosimanjaka]]. Nonina tao Ambohijanakandriana, Mamiomby (atsinanan’[[Andringitra]]) izy ary niteraka an’Andrianavalonandrianjaka sy Rakaloy ary Ravololona. * Naka menakely tao Imahatsinjo (andrefan’Ambatofisaorana) Andrianavalonandrianjaka ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe Imiantsoarivo, izay novaina anarana hoe Ambatofisaorana taty aoriana. Nanambady tamin’ny taranak’Andrianavalonimerina, ilay zanak'Andriamasinavalona noroahin'i Andriantsimitoviaminandriandrazaka hiala an’Ambohitrabiby, izy ka niteraka telo mianadahy dia Andriamiaramanjaka, Razakatsivolanina ary Renibodonimerina; * Andriamiaramanjaka nanjaka tao Ikaloy, nandova ny anabavin-drainy Rakaloy, dia nanambady an-dRanavalonandriambelomasina zanaka vavimatoan'[[Andriambelomasina]], mpanjaka tao [[Ambohimanga]], ary niteraka an-dRamboasalama (Andrianampoinimerina) sy Ralesoka. Rahefa maty izy dia nalevina ao Ambohijanakandriana (Mamiomby) fiaviany. 4) Razakatsivolanina indray dia nipetraka sy nanjaka tao Imiantsoarivo na Ambatofisaorana ary milevina ao ihany. Nifampiditra amin'ny fanambadiana tamin’ny zanak’Andrianavalonimerina ilay mpanjaka niongana ao Ambohitrabiby ny taranany ka izy no isan’ny niavian’ireo andriamasinavalona marobe amin’iny faritr' i Mandiavato iny; 5) Renibodonimerina kosa dia efa niteraka ireo zanany dia: i Andriamaheritsialaintany tao Amboatany, sy i Andrianamboamanjaka tao Imerimandroso, ary i Rabodonimerina, vadiben’[[Andrianampoinimerina]], izay izy vao nanambady an’Andriambelomasina ka niteraka an-dRafaravavinandriambelomasina; 6) Andriamaheritsialaintany moa dia olon-kendry sy mpitari-tafika mahay ka nomenan’Andrianampoinimerina zaodahiny menakely maro be ho valisoa izay nozarainy tamin’ireo zanany dia: Rambolamanana nahazo an’Antanamalaza, Rakaloanosy tao Ambalanirana ary Ramanitrahasina tao Fiakarana (Ivato); 7) Ravololona zanaka faravavin-dRamatoanimerina dia nijanona tao Ambohijanakandriana ihany: izy no niavian-dry Andriampinoana, Andriamonja, sy ireo andriamasinavalona avy ao Ambohijanakandriana (Mamiomby); 8) Rasohanamanjaka (na Rasohanana) dia zanakavavin'ny mpanjaka Andriamasinavalona ihany koa hoy ny lovan-tsofina avy eny Ambodirano. Napetrak'Andriamasinavalona ho andriantompombodivona tao Ambohimahamanina izy, izay mbola nitondra ny anarana hoe Ambohidahy tamin'izany fotoana izany. Notsatohina vatovavy teo Ambohidahy ho fahatsiarovana ny nahazoan-dRasohanana io tanàna io. Nanambady an'Andriandambozozoro avy eny Malaza sy Ivatobe avaratra izy ary niteraka an-dRabiby (Antalaho / Antanetibe), Andriamalama (Isoanangano), Ranosy (Androhibe), Andriamifonozozoro (Ivatobe), ary i [[Andriamangarira]] (Antsahadinta); 9) Ranavalontsimitoviaminandriana, izay zanaky ny mpanjaka Andriamasinavalona faravavy. Izy no niavian’ireo « [[Zanadranavalona]] »; 10) Ireo Zana-dRalanimboahangy, vadin’Andriamasinavalona avy ao Andramasina. Ny taranany kosa dia ireo Andriamasinavalona toy ireo terak’Andriantsolo mianadahy. === Ny taranaky ny zanak’anabavy sy ny zana-drahalahin’Andriamasinavalona=== Izy ireo dia ny terak' i: * Ranavalontsimitoviamianandriana, anabaviny tany Amoronkay sy Vakiniadiana; * Ravololonandriana, anabaviny, izay niteraka an'Andriambetandra tao Anosikely (Fenoarivo); * Ravololontsimitoviaminandriana, anabaviny, niteraka an'i Ravololondralambo, tao [[Ilafy]] sy i Andriambolanambo tao Namehana; * Ranavalomananambonintany, anabaviny, niteraka an’i Andrianambonimena, ilay natao handimby an'Andriamasinavalona, tao Alasora, sy i Rangorinimerina, (renin’Andriambelomasina, mpanjakan'Ambohimanga) tao Androhibe (Ambodirano); *Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja, niteraka an'Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo sy Andriandambozozoro tao Ivatobe avaratra sy Malaza (Ambodirano); * Andriamanitrinitany, rahalahiny, tao Ambohipoloalina. Ranavalontsimitoviaminandriana, ilay anabavin’Andriamasinavalona, dia nanambady an’Andriampanarivofonamanjaka, mpanjaka tao Ifanongoavana (Amoronkay sy Vakiniadiana). Niteraka marobe izy roa ka ny zanany roalahy izay voatanan’ny tantara ny anarany dia i Andrianjakavololonandriana, izay tompomenakely nifehy an'Ambohitrarivo, sy i Andriantsimitovifonamanjaka, izay tompomenakely nifehy an'[[Ambohitrandriamanitra]]. Izy ireo no zanak’anabavin’Andriamasinavalona, niavian’ireo andriamasinavalona ao Ambatovory, Andranomalaza, Sambaina amin’ny Vakiniadiana sy Ambohitrandriamanitra, Imerinarivo, sy Miadamanjaka, amin’ i [[Vakinisisaony]]. Toy izao ny [[tetiarana]] azo mikasika ny taranak’izy roalahy: 1) Andrianjakavololonandriana tao Ambohitrarivo, nampitondraina ny nentin’Avaradrano (Ivakiniadiana) dia niteraka an’ i: * Andrianifoinamanjaka (tao Ambatovory, Sambaina, ary Lohavohitra), izay vadin-dRafotsiraivoramavo (anabavin-drain’Andriamary, mpanjakan’Imamo andrefana) izay niteraka roalahy dia: 11) Andriandambozozoro (tao Sambaina) niteraka an’Andriandambonavalona sy Rabodosambaina; Andriandambonavalona dia niteraka an'i Razakatsihono tao Sambaina, sy Rasavolahy zokiny ary Rasavolahy zandriny. Naka menakely tany Marovatana ihany koa izy izay niavin-dRalambozozoro<ref>Thomas Rakotoarivelo (2005), « ''Ny tantaran'Andambozozoro (vohitr'Andriana ao Marovatana) - Andriandambozozoro sy ny taranany ''», Fanontana manokana - Antananarivo.</ref>, ary ny taranany dia mbola any ankehitriny. 12) Andrianjakafonamanjaka, tao Ambatovory, izay nanambady an'i Ranavalokoandriamanitra, zanakavavin’Andriambelomasina, mpanjakan' Ambohimanga, ary niteraka an’Andriantsiresy sy Andrianamboatsimaharivo. 2) Andriantsimitovifonamanjaka, tao Ambohitrandriamanitra (Amoronkay), nampitondraina ny nentin’ i Vakinisisaony, dia niteraka an’ i * Andriamiarinarivofonamanjaka, izay niteraka an’ i 21) Andrianantsantsa, izay niteraka roalahy dia: 211) Andriantomponamoronkay tao Ambohitrandriamanitra, izay niteraka indray an’Andriantaratasy sy Andriantsimitovy, raiben-dRazafinandriana vadin-dRamahatra, 212) Andriantsaratandra (Imerinarivo) niteraka an'Andrianatody (vadin-dRabodonandrasana, zafiafin’Andriakotofananina tao Anosibe) niteraka an’ i Andriatsimianatra, vadin-dRaketaka avy any Angivy-Ambohipiara, ray niteraka an-dRasendranoro sy Razafindrahety - [[Ranavalona III]], mpanjakan’ i Madagasikara farany; 22) Andriamparantsabe tao Mantasoa sy Ambohimahatakatra; 23) Andriamanitrandriana tao Miadamanjaka. I Andriamanitrinitany tao Ambohipoloalina, dia rahalahin’ny mpanjaka Andriamasinavalona, faralahy izy, izay nahazo menakely tao Ambohipoloalina ary niteraka an-dRatrimomiambonilahy izay rain’Andriamborosinandriana dimy mirahalahy. Andriamborosinandriana kosa dia nanambady an’i Andrianjaza, izay anabavin'Andriambelomasina, ka niteraka an’Andrianarabo, Andriantsoanandriana, sy Andriankotonavalona, izay samy lehilahy nitari-tafika nalaza tamin’ny andron’Andrianampoinimerina, nony izy nanafika sy naka an’Ivakinankaratra tamin'izany. Izy ireo dia natao [[zazamarolahy]] satria zanak’anabavin’Andriambelomasina, izany hoe voasokajy ho tera-dRangorinimerina. Ny taranak'ireo rahalahin’Andriamborosinandriana kosa dia nijanona ho andriamasinavalona ihany, dia ny taranak’Andriandambozafinandriana, Andriamitohinarivo, Andriamparamasina sy Andriamaria izany. === Ny taranaky ny mpanjaka ka nanoa tao Imerina === Izy ireo dia ny teraky: * Andrianavalonimerina, ilay zanak’Andriamasinvalona notendrena hanjaka tao Ambohirabiby, ka nilan’Andriatsimitoviaminandriana avy ao Ambohimanga ady, ka resy dia noroahiny hiala ny fanjakany sy ny vohitra nisy azy. Ny taranak’Andrianavalonimerina izany dia andriamasinavalona, ary izy ireo no niavian’ny andriana ao Ambohimandrosohasina, Ambatofisaorana, Kaloy sy Mandiavato; * Rafondrazaka, dia zanaka naterak’Andriatsimitoviaminandriandrazaka, mpanjaka tao Ambohimanga. Nampanoaviana anefa izy ka Andriambelomasina, zana-dRangorinimerina anabavin’ny mpanjaka no nandimby ny fanjakana. Ny Zana-dRafondrazaka kosa dia ireo andriamasinavalona ao Anosy avaratra''',''' niavian-dry Raombana sy Rahaniraka sy ny mpiray tampo aminy; * Ny taranak’Andrianavalonjafy, zafikelin’Andrianambonimena tao [[Alasora]] rehefa tsy lasa vadin’Andrianampoinimerina, dia nijanona ho zazamarolahy na andriamasinavalona avokoa; * Ny taran-dRamananandrianjaka (na Ravorombato), izay mpanjaka tao Ambohidratrimo (Marovatana). Ny zanany moa dia ny mpanjaka Rabehety izay noresen’Andrianampoinimerina. Ireo taranakin’ny mpanjaka tao Ambohidratrimo, rahefa resy Rabehety, dia niparitaka teny Marovatana, toy ny any Mamiomby: misy an'i Andranosoalaza (zazamarolahy taranak’Andriambelanonana), tao Miandrarivo ihany koa ny taranak’Andriantomponibemihisatra. Nisy zafikelin’Andriambelomasina mpanjakan’Ambohimanga (Razafinandriamanitra sy Rafaralahiranginga) tonga nanambady tao Ambohipiara ka izay no antony nisian’ny Zanakandriana sy ny zazamarolahy avy ao, niavain-dRanavalona III; fa ny sisa kosa dia andriamasinavalona ihany. Ireo taranaky ny mpanjaka rehetra resy sy nanoa an’Andrianampoinimerina avy ao Ambohitrabiby, Ambohidratrimo, Antananarivo, Alasora dia « andriamasinavalona » avokoa, rehefa tsy lasa zazamarolahy noho ny fanambadiana na noho ny toerana notanany. === Ny taranaky ny mpanjaka tsy avy ao Ankibonimerina, saingy nanoa === Ireo mpanjaka sy ny taranany, tsy avy eto Ankibonimerina nefa nanaiky mora foana ny fahefan’Andrianampoinimerina na nanampy azy koa tamin’ny famoriana fanjakana dia nomeny tombontsoa hipetraka amin’ny fanjakany taloha ihany fa toy ny Tompomenakely, ka izao ny didy napetrany: « …ary ireo andriana zanak’andriamanjaka nanaiky tany Imamo, tao Vonizongo, dia tsy azo atao Marolahy ireo, fa tsy tenan’Andriamanjaka aty Imerina ), ka mitondra menakely, ary naman’ny andriamasinavalona ». Torak’izany koa no nataony tamin’ireo andriana amin’ny Vakinankaratra. Ireto ireo Andriana nanjaka tsy avy eto Ankibonimerina nanaiky mora foana: * Andriamarimampihovohovo, tao Ambohitrondrana, Imamo andrefana: izy sy ny taranany dia natao zazamarolahy, nefa marolahy tsy tenan’ny andriana avy ety Imerina ka natao hoe: « Marolahin'Andriamary »; * Zanak’Andrianentoarivo 10 toko, avy any Vonizongo; * Andrianamboarinandriamanitra mirahalahy, Ambohibeloma, Imamo Atsinanana; * Andrianjomoina, avy any amin’ny ala atsinanana [[Bezanozano]]<nowiki/>;<nowiki/> * Andriamaroanaka, avy any Ambohitrandraina (Vakinankaratra), Andriamasindraibe, Antsirabe; * Andriamanalina, Manandona, Vakinakaratra; * Andrianonitomponitany, Betafo, Vakinankaratra; * Andriambongo sy Andriamanalimbehiantana, Menabeiarivo,Vakinankaratra; * Andrianantara, Fihasinana (Manandriana); * Rajoakarivony zanak'[[Andriamanalina III]], tao amin'ny Fanjakan'[[Isandra]]; (tantaran’ilay antsikely hoe « Mitambolanela »); * Andriambavizanaka, Alananindro, [[Ilalangina]]; nahazo tantara tamin’izy niakatra naaieky an’Andrianampoinimerina, ka nanaovany orimbato - hady atao hoe Ankadilalangina ao Ambohimanga; * Rarivoarindrano, avy any Ivohibato sy Tsienimparihy. Noho izy ireo tsy avy eto Ankibonimerina ary ny sasany aza dia tsy taranaka avy amin-[[Rangita]] sy [[Rafohy]] akory, dia maro tamin’izy ireo no tsy nanaraka na nanaja intsony ireo fomban-drazana nentin’ny zanak’Andriamasinavalona, fa nanaraka sy nanohy hatrany ny fomban-drazana fanaony teo an-toerana na teo amin’ny fanjakany. === Ireo natao ho laharan'ny Andriamasinavalona=== [[Andrianampoinimerina]], [[Radama I]]I, [[Ranavalona I]] sy ireo mpanjaka nadimby azy ireo dia nanondrotra ho isan’ny Andriamasinavalona, ireo sokajin’olona sasany nahavita be tamin’ny fanjakana, mba ho valim-pankasitrahana fara-tampony na dia tsy andriana ara-pirazanana avy eto Imerina aza, toy an-dry: * [[Ratsilikaina]] sy [[Andriamahazonoro]], Anakara-Anteimoro avy any [[Ivatomasina]] ([[Vohipeno|Vohipeno)]]; * Andriantsitaitra, andriana [[sakalava]] nonina tao Tangaina; * ny vazaha maro samihafa: toa an'i [[Jean Laborde]], sy i De Lastelle; * ny kiriolona (''créoles''), ny silamo/arabo, ny mpivarotra na mpandraharaha ho an’ny fanjakana ka notendrena ho tompon'andraikitra ambony tany anindrana dia natao isan’ny Andriamasinavalona. Noho izany, ity sokajy faha-3 ity dia tsy sokajy ara-pirazanana, fa azo heverina toy ny antoko fanomezana voninahitra ihany, laharana mitovy amin’ny « Andriamasinavalona ». Ireo voalaza ireo no loharano fiavian’ny atao hoe Andriamasinavalona. Mbola mizarazara isan-toko sy isam-pianakaviana izy ireo, ary niparitaka nanenika an’Imerina sy ny Nosy manontolo. Raha natao ny fanisana hakana vatan-dehilahy atao miaramila tamin’ny taona 1840, fony nanjaka Ranavalona I, dia efa nisy 45 ny isam-pianakaviana na isam-piaviana (isan-dreniny) teto Ankibonimerina, 10 tany Vonizongo ary faritra 5 no nisy ny andriamasinavalona tany Vakinankaratra. == Ny zo sy satan'ny Andriamasinavalona == Toy ny sokajin’andriana rehetra sy amin’ny maha-havan’Andriamanjaka azy, dia nanana zo izay efa fananan’ny andriana rehetra, ny Andriamasinavalona: * tsy mitaona tany mena, tsy manao hazo lava, * tsy miambina andriana, * tsy milanja andriana. Ny nampiavaka azy kosa, dia ny fananany fahefana teo amin’ny menakeliny. Ny Menakely moa araka ny fanazavana tery aloha dia fanjakana kely nahaleotena ihany tao anatin’ny [[Menabe (tany)|menabe]], fanjakana fehezin’ ny andriamanjaka mivantana. Ka ny Andriamasinavalona, amin’ny ankapobeny, no nanana menakely ary natao hoe Tompomenakely. Ny vahoaka amin’ny menakely no nanao ny fanompoana ho an’ny tompomenakely: ny tao-zavatra an-tsaha, niasa tanimbary sy manetsa; koa rahefa miasa ny olona dia omena sakafo, vary, amonoana omby…… Ny tompomenakely no mandray ny hetra rehetra ao amin’ny menakeliny: * ny vodihena, ny tongoamihonkona: isasahany amin’ny mpanjaka; * ny hetra isan-tsokajiny: ny isam-pangady, ny hajia, ny harenan’ny maty momba na maty meloka, ny harompotsy ….fa ny variraiventy isan’olo-miaina amin’ny fandroana kosa dia tsy ananany zo fa hasin’ny Andriamanjaka; * Amin’ny maha-tompomenakely azy dia nanana sy nomena fahefana maro izy; * Natao mpanozon-doha amin’ny fampinomana amin’ny tangena; * Manome alàlana raha misy hanikin-jaza na hamadika; * Mahavita ny fananganan-jaza sy ny fanarin-jaza ary ny fitsarana ny ady eo amin’ny menakeliny (afa tsy ny heloka 12 mahafaty, izay fahefan’ny Andriamanjaka irery ihany); * Izay fahefana nananany izay no nilazana azy hoe « Ketsa mahafehy tena » ka nomarihina tamin’ireto zo ireto; * Manana trano manara eo ambon’ny fasana ho mariky ny fiandrianana; * Manana kianja sy vatomasina eo amin’ny vohitra misy azy, famonoana omby volavita na ombimalaza amin’ny andro Fandroana; * Manao ny « saotra omby » (sorona) amin’ny andro fandroana; * Tsy avadika ny « Andriamasinavalona » (famadihan-drazana), satria efa fomba nolovaina tamin’ireo andriamanjaka razambeny; ny hafa sy ny bemihisatra no manao izany raha tiany; * Tsy homan-kena ratsy na hena lofo na hena poraka amin’ny fahafatesana na famadihan’olon-kafa; ny hasina sy ny fiandrianana dia tokony tsy ho lotoina amin’ny fikasihana izany; * Raha meloka ny Andriamasinavalona dia tsy azo gadraina vy fa fatorana landy, tsy tapahan-doha na alatsa-drà fa kendaina landy; * Azo baboina fananana ny Andriamasinavalona raha meloka, fa ny vady aman-janany kosa tsy verezin-jo na baboina atao andevo. Taty aoriana anefa, indrindra rahefa nihanaka ny fivavahana kristianina sy nihatra ny lalàna nataon’ny mpanjanatany nandrava ny fiandrianana dia maro tamin’ireo fomba ireo no tsy najaina sy tsy narahin’ny taranaka sasany ary very manontolo ireo zo nananany. == Ny foko Andriamasinavalona isan-tokony sy ny toerana misy azy ireo == Tamin’ny taona 1840<ref>Foiben'ny Arsivam-pirenena (1840), ''« Archive royale'' », MM1, NN21-21, PPI, Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.</ref>, izany hoe teo amin'ny manodidina ny 30 taona tao aorian’ny niambohon’Andrianampoinimerina, dia nanao fiantsoana ho miaramila nanerana an’Imerina enin-toko ny mpanjakavavy Ranavalona I ka anisan’ny voaantso tamin’izany ireo « zanak’Andriamasinavalona », ireo « zazamarolahy », ary izy mirahalahy avy « zanakandriana ». Nitarika ny fanisana tamin’izany i Rahaniraka, Folo Voninahitra, tandapa tamin'izany. Toy izao no isan’ireo andriandahy nantsoina tamin’ny: * « Izy mirahalahy avy »: 6 lahy (avaradrano: 2; Marovatana: 2; Sisaony: 1; Ambodirano: 1); * « Zazamarolahy »: 72 lahy (avaradrano: 36; Marovatana: 9; Sisaony: 4; Ambodirano: 23); * « Andriamasinavalona »: 1816 lahy amin’ny Imerina enin-toko. Ny antsasany tamin’ireo ihany anefa no natao miaramila dia ireo salama tsara, manan-karena: manana andevo, omby, ary vary; ny sisa tsy lany miaramila kosa dia ireo tsy anatin'izay ka natao « borizano », miandry tanàna. Dia toy izao ary, araka io fanisana io, ny isan’ny vatan-dehilahy « Andriamasinavalona » voaantso hanao miaramila isam-poko, isam-bohitra ary isan-toko. === Ny zanak’Andriamasinavalona === 1) Ao amin’Avaradrano, nisy 413 lahy: 11) Teo amin’ny Voromahery ambonivohitra: dia nisy 89 lahy (Antananarivo, Ambohidrapeto (Itaosy), Ambatondratrimo, Tangaina, Anosipatrana (Ilanivato), ary Ankadimbahoaka). 12) Teo amin’ny Tsimahafotsy Tampombohitra: 121 lahy, tao Ambohimanga; Mioridrano (Andranovintana, Masoadro, Ankosy): * Zanak’Andriamanitrinitany (Ambohipoloalina); * Zanak’Andrianifonamanjaka (Ambohinome); * Zanak’Andrianizina (Analaroa, Ambohimangakely); * Tambato (Andreba, Soavinarivo, Ankazobe); * Mamolakazo, Imamo (Andranomasina, Vasiana, Tapiavola, Amboniazy, Antanetimboahangy). 13) Teo amin’ny Tsimiamboholahy: 85 lahy: 14) Tera-dRafondrazaka (Anosy avaratra); * Zanak’Andrianonihafa (Ambohinaorina, Ambohidrano); * Zafin’Andriampoanandriamanitra, Ambohitrambo, Imamo (Ambohitrantenaina, Andranovalona); * Zana-dRarontany, Valalafotsy Imamo (Hiasy, Ambohitromby, Mandrosoa, Miadamanjaka, Belanitra). 15) Teo amin’ny Mandiavato: 118 lahy: * Zanadratompondraondriana sy ny Zanadravololona (Ambatomalaza, Ambohipananina, Kianjamalaza); * Zanak’Andrianifonamanjaka (Ambatovory); * Zanak’Andrianavalonimerina (Ambatofisaorana, Ambohimandrosohasina, Andranovelona); * Zanak’Andriatompondraondriana (Amboniriana). 2) Ao amin’ny Vakinisisaony, nisy 312 lahy: 21) Alasora (36 lahy): * Zanak’Andriandahimbolamena sy Ratomponivololona, ary ny zanak'Andriamiaramanjaka (Soavina, Ambalanirana, Ambohijanaka, Ambohitrandriananahary, Anosindrapanana, ary Ankady). 22) Zanamihoatra: 88 lahy: * Zanak’Andriantsitakatrandriana sy Andriandambozafinimerina (Soavina, Beravina, Anosinandriana, Tanjombato, ary Ampanga). 23) Vakinampasina: 102 lahy: * Zanak’Andriakotofananina (Ambohitraina, Soamonina, Anosibe, Fihasinana, Ambatomanjaka..); * Zanak’Andrianifonamanjaka (Ambohitrandriamanitra, Andranomalaza,); * Zanak’Andrianatsantsa (Merinarivo, Ambohidrano, Mangarano, Mahatsara); * Zanak’Andriamparantsabe (Mantasoa); * Terak’Andriamanitrandriana (Miadamanjaka, Lazaina, Ankadivory, Ambohitrinifolo…) 24) Ampahadimy: 86 lahy; * Zana-dRalanimboahangy, Zanak’Andrianonive sy Rafanompoanandriana ary Andriampanazavanimerina sy iry Rafanomponjozoro (Antsobolo, Andramasina, Soavinarivo, Manjaka, Iharanandriana, Rakalavao, Ambohibemanjaka, Ambohitromby, Ambohitraina). 3) Ao amin’ny Marovatana, nisy 197 lahy: * Zana-dRanavalona (Anosimanjaka, Fiakarana, Tsarazaza); * Zanak’Andriatomponibemihisatra (Miandrarivo, Beravina); * Zanak’Andriatsieranolona (Masinandriana, Andranomanjaka); * Zanak’Andriandambozozoro (Andambozozoro, Mieridaza, Besaiky..); * Zanak’Andriamanitra Ampanjakana (Ambohidrano, Maridaza, Ambohitraina,Tsarahasina); * Zanak’Andriampanarivo (Ambohitrinilahy, Ambohitsimihafa); * Zana-dRamatoa (Mamiomby, Androvakely, Sambaina, Ambohitsoa, Maroharona..). 4) Ao amin’ Ambodirano, nisy 261 lahy: * Zana-dRangorinimerina (Ankeribe, Tsirangaina, Ionive, Masinandriana, Soavina, Ambohidava, Vinany, Merinarivo); * Zanak’Andriamanjakatokana (Tsarazaza, Ambohinaorina, Marianina, Tsimatahodaza, Ambohitrinilahy, Manankasina, Anosivato, Meritsiafindra, ary Manjaka); * Zanak’Andrianamboarinandriamanitra (Mangasoavina, Merikanjaka, Antsahadinta, Ambatomalaza, Soavinandriana); * Zanak’Andriambahoaka (Amoronikitsamby, Faravohitra, Ambohidrainandriana, Soalazaina, ary Poliny); * Zanak’Andriandambotsimanahy (Ambohitraina); * Zanak’Andriandambozozoro (Malaza, Ivatobe, Ambodiafontsy, Androhibe, Ambatomanoto, Ambatomanody, Ambohimahamanina, Antanetibe, Ambatobe); * Zanak’Andrianjakatrimo (Ivatobe, Ambohimahitsy, Androhibe, ary Ambohitrivoimanga). * Zanak’Andriamanantsahala (Miantsoarivo); === Ny Andriamasinavalona, zanak’Andrianentoarivo === 5) Amin’ ny Vonizongo (424 lahy): * Zanak’Andriantomponiandriana (52) (Tsilanimboninahitra); * Zanak’Andriamitananiteny (33) (Volaniray); * Zanak’Andrianamelanandriana: 52 (Mangany); * Zanak’Andrianampitahotra: 64 (Famailahy); * Zanak’Andriatsimaitoarivo: 67 (Varamaina); * Zanahariantany: 70 (Vonitsiazonafo); * Zanaharifitoanjana:17 (Tsaravoninahitra); * Zanak’Andriampomanjaka: 27 (Madiokororoka); * Zanak’Andriamahamaninarivo: 23 (Sakafolahy); * Zanak’Andriampanomponolona 19 (Voninahitrinitany). === Ny Andriamasinavalona any Vakinankaratra === * Ny amin’ny Menabe: 45 (Ambohimasina, Ambohipolo, Soavina, Ambohitsimanova, ...); * Ny amin’ny Loharano: 25 (Ambohiponana, Ivohimalaza, Inano, Ambohimitsinjo, ...); * Ny amin’ny Manandriana: 74 (Ambohimahazo, Manandriana, Ambohinamboarina, Tsarafidy, ...); * Ny amin’ny Fisakana: 21 (Ambohimanarivo, Mady ...); * Ny Iarivo: 44 (Betafo, Masinandraina, Soavina,…). Natao io fanisana io tamin’ny taona 1840, noraiketina an-tsoratra ka voatahiry ao amin’ny arsivam-pirenenan’i Madagasikara. Io fanisana io no nanome ny isan’ny vatan-dehilahy Andriamasinavalona, tokony handeha hanao miaramila, izany hoe iray na roa isam-pianakaviana; maro be koa angamba no nandositra sy niafina ka tsy fantatra. Raha atao ara-keviny, ny isan’ny Andriamasinavalona rehetra (antitra, tanora, vehivavy, ankizy) dia tokony ho 4 na 5 heny mihoatra noho io isa io, izany hoe 8 000 olona any ho any, tamin’izany fotoana izany. Voalaza an-tsipirihiny ny anaran’izay nantsoina ka tonga, ny anaran’ny rainy, ny fonenany, ary ny fananany. == Ny vohitry ny Andriamasinavalona eto Imerina == Maro amin’ireo vohitra nisy ny Andriamasinavalona teto Imerina no efa nilaozana na simba, ka mahatonga ny tantaran'izy ireo ho saika ho adino ankehitriny. Ezahana avoaka amin'ny alalan'ny lovantsofina sy ny soratra ny tantaran'ireo toerana ireo mba tsy ho very tadidy, na eo aza ny tsiny sy ny fahabangana. Manampy amin'ny fikarohana ny lisitry ny vohitra, ny tantaran'ny mpanjaka, na ny fomban-drazana ny manam-pahaizana. === Voromahery === ==== Anosipatrana (Ilanivato) ==== Ao anatin'ny faritry « Voromahery », izay mandrakotra an'Antananarivo sy ny manodidina azy mivantana, dia misy vohitra manan-tantara maro, saingy ny malaza indrindra amin'izany aloha dia Anosipatrana (Ilanivato). Efa hatramin'ny andron'ny mpanjaka Andriamasinavalona no nahalaza an'Anosipatrana satria napetrany hanana vodivona sy menakely teo ilay zanany lahy atao hoe Andriankotofananina. Ity andriandahy ity no loharano niavian'ireo Andriamasinavalona rehetra ao Anosipatrana, Ilanivato, ary Anosibe (Amoronkay). Taty aoriana, tamin'ny andron'ny mpanjaka Andrianampoinimerina, dia nametrahan'ity mpanjaka ity honenan-dRasendrasoa vadiny sy ireo iray tampo aminy koa teo Anosipatrana. Izany no nampisy ny fifampitazanana sy ny fizarana fananana teo amin'ny Andriamasinavalona sy ny Zanakandriana, ka ny fizarana matetika dia nilefitra tamin'ny fomba mitelo: ny iray ampahatelony (1/3) ho an'ny Zanakandriana sy Zazamarolahy, ary ny roa ampahatelony (2/3) kosa dia an'ny Andriamasinavalona. Rehefa nandeha ny fotoana, dia nahazo toerana honenana teo koa Rabobalahy, zana-dRasalimo vadin'ny mpanjaka Radama I, ary mbola misy taranany sasany ao mandraka ankehitriny. Raha ny momba an'Ilanivato manokana indray, Andriandambotsimanahy, izay zanak'Andriankotofananina, no naka vodivona voalohany teo ary nanjary loharano niavian'ireo Andriamasinavalona teo an-toerana. Anisan'ireo taranaka nalaza nivoaka avy teo ry Andriambola zanany, Andrianabo, Ranaivo-Rahanetra, ary ry Rahasivola sy Ratarivola izay nanambady an'i Razafianaka, anadahin'ny mpanjaka Ranavalona I. Taty aoriana ela dia nisy mpitandrina malaza antsoina hoe Rambelo ihany koa teo amin'izany tanàna izany. Misy hevitra telo lehibe ambaran'ny tantara ho niavian'ny anarana hoe « Ilanivato ». Ny voalohany dia lafiny ara-jeografia: ny tendron'ilay nosy lavalava iorenan'ny tanàna dia misy vatolampy hita tsara eo amin'ny doha avaratra amin'Ilanivato, saingy ny ilany atsimo-andrefana misy ny famonoambiby dia tsy mba misy vatolampy be loatra; vokatr'izany, ny ilany iray misy vato fa ny ilany iray kosa tsy misy. Ny hevitra faharoa kosa dia ara-mponina, satria nisy nilaza fa nisaraka roa ny mponina andriana na hova teo nony efa kelikely; ny sasany nijanona teo ihany fa ny ilany kosa lasa lavitra nifindra tany amin'ilay vohitra kely atao hoe Ivato, any atsimon'Ambositra, ka niteraka ilay fitenenana hoe: ''« Ny ilan'ny foko dia eo ary ny ilany kosa any Ivato »''. Ny hevitra fahatelo kosa dia mifamatotra amin'ny tantaran'ny mpanjaka Andriambalohery tao Antananarivo, izay nesorina tsy hanjaka noho izy ratsy hoditra na boka, ka napetraka teny Anosipatrana-Ilanivato. Tsy tafapetraka teo anefa izy fa lasa nianatsimo nankany Ivato, ka niteraka alahelo ho an'ireo havany nifandray tamin'ireo toerana roa ireo. Manoloana ireo fitantarana samihafa ireo, dia anjaran'ny taranaka ankehitriny ny mikaroka lalina ny tena marina sy manamafy izany araka ny fisehoan'ny tantara sy ny fomba amam-panao mbola arahina mandraka androany. === Avaradrano === ==== Ambatofisaorana ==== Vohitry ny Andriamasinavalona efa hatramin'ny ela Ambatofisaorana, ary mbola honenan'ny taranaka mandraka ankehitriny, na dia vitsy mpahalala ivelan'izy ireo aza izany toerana izany. Ity vohitra ity dia miorina ao avaratr'Isadabe, amin'iny lalan-tsara miala avy eo Talatan'i Volonondry mianavaratra mahazo an'Ambatomanoina sy mandalo an'Ambohitrolomahitsy iny. Araka ny lovantsofina mbola tadidy tsara, "Imiantsoarivo" no anaran'Ambatofisaorana taloha, ary ny andrian-dehibe atao hoe Andrianavalonandrianjaka no nanorina azy. Ity mpanorina ity dia zafikelin'ny mpanjaka Andriamasinavalona, zanak'i Ramatoanimerina (vavimatoan'ny mpanjaka) izay nonina tao Mamiomby, atsinanan'Andringitra. Nanana anabavy natao hoe Rakaloy izy, ary samy naka vohitra natao vodivona izy mianadahy rehefa lehibe, ka ny anabaviny dia niorina teo Ikaloy izay nitondra ny anarany, ary izy kosa niorina teo Imahatsinjo. Talohan'ny hipetrahany tao an-toerana anefa, dia nivavaka aloha Andrianavalonandrianjaka nangataka fambara tamin'Andriamanitra Andriananahary mba ho maro dia maro ny vahoaka honina eo. Vao tapitra ny teniny, dia nisy alika mainty niserana teo alohany, ka noraisiny ho valim-paniriana izany ary niteraka fankalazana lehibe sy ny nanomezany ny anarana hoe Imiantsoarivo. Niteraka telo mianadahy Andrianavalonandrianjaka, ka ny voalohany dia Andriamiaramanjaka, izay nanjaka nandova ny anabavin-drainy tao Ikaloy, sady ray niteraka an-dRamboasalama (Andrianampoinimerina) sy Ralesoka anabaviny. Ny faharoa kosa dia Razakatsivolanina, izay tompom-bodivona tao Imiantsoarivo ary milevina ao am-bohitra ao ihany, ao amin'ilay fasana atao hoe « Andranolava ». Izy no loharano niavian'ireo Andriamasinavalona avy ao Ambatofisaorana satria niteraka dimy lahy izy, dia Andrianavalona, Andriandio, Rainandriamanitrahasina, Rainandriankotovao, ary Ingezalahy. Ny niovan'ny anaran'ny tanàna ho Ambatofisaorana kosa dia mifamatotra amin'ny tantaran'ny mpanjaka Andrianampoinimerina. Tamin'ny andro nampandriany tany tamin'iny faritry Mandiavato miantsinana-avaratra iny, dia niakatra nitaingina ilay vatolampy avobe eo ambony atsinanan'ny tanàna ny mpanjaka. Noho ny hamaroan'ny fahana sy ny hasina naterin'ny olona ho azy teo, dia faly loatra izy ka nitsangana niedinedina sy nivandravandra tamin'ny maso mihiratra be nijery ny vahoaka, toy ny ombilahy hiantoraka hiady. Izany fihetsiny izany, hono, no naha-olona azy voalohany indrindra tamin'ny anaram-bositra hoe « Ombalahibemaso ». Avy eo dia nisaotra ny vahoakan'Imiantsoarivo ny mpanjaka teo ambon'ilay vatolampy, ka nanomboka teo no nanovany ny anaran'ny tanàna ho « Ambatofisaorana ». ==== Sambaina ==== Ny vohitry Sambaina hotantaraina eto dia ilay vohitra kely miorina eo andrefan'i Manjakandriana, izay andalovan'ny lalam-pirenena faha-2, sady eo atsinanan'i Nandihizana sy ny lalamby mampitohy an'Antananarivo sy Toamasina. Fony nanjaka ny mpanjaka Andriamasinavalona, dia Andriampanarivofonamanjaka zaodahiny (vadin-dRanavalontsimitoviaminandriana) no tompomenakely lehibe nifehy tamin'iny faritra atsinanana manamorina ny ala rehetra iny, hatrany avaratr'Ambatovory (toko Avaradrano) ka hatrany atsimon'Ambohitrandriamanitra (Vakinisisaony). Niteraka maro izy, ka ny roa lahy nandova fanjakana dia Andrianjakavololonandriana tao Avaradrano sy Andriatsimitovifonamanjaka tao amin'ny Vakinisisaony. Andrianjakavololonandriana, izay nonina tao Ambohitrarivo sy nanjaka tamin'ny ilany atsimo amin'ny toko Avaradrano (Ivakiniadiana ankehitriny), no niteraka an'Andrianifonamanjaka. Ity farany indray dia nanambady an'i Rafotsiraivoramavo ka avy eo dia niteraka roa lahy: Andriandambozozoro sy Andrianjakafonamanjaka. Andrianjakafonamanjaka dia napetraka tao Ambatovory ary nanambady an'i Ranavalokoandriamanitra, zanakavavin'ny Mpanjaka Andriambelomasina avy ao Ambohimanga; lasa vinanton'ny andriamanjaka izy ka ny taranany dia natao ho isan'ny « zazamarolahy ». Andriandambozozoro kosa indray no nanjaka tao Sambaina, ary niteraka an'Andriandambonavalona sy Rabodosambaina. Tsy nipetraka ela teo Sambaina anefa Andriandambozozoro fa nifindra nankany Marovatana (tao Andambozozoro), saingy ny taranany kosa dia mbola manana lafin-kavana sy fianankaviana maro ao Lohavohitra (Sambaina) ihany. Andriandambonavalona, ilay zanak'Andriandambozozoro nijanona tao Sambaina, dia niteraka maro ka ny vavimatoa dia Razakatsihono, izay nitondra fanjakana, ary ny zanany lahy dia ry Rasavolahy zokiny sy Rasavolahy zandriny. Ranavalonjafy, zanakavavin'i Rasavolahy zandriny, no nanangana ho zanaka an'Andrianangaly (Dokotera 12 Voninahitra), izay isan'ny nianatra ho mpitsabo voalohany tamin'ny Dr. Davidson sady ray niteraka an'i Dr. Andrianaly. I Dr. Andrianaly (1840-1886) no dokotera malagasy voalohany nahavita fianarana tany Edimburg, Ekaosy, ary rehefa tafaverina izy dia nampakariny ho vady i Rasendranoro, rahavavin'ny Mmpanjakavavy Ranavalona III, tamin'ny 14 Aprily 1881. Noho ny fiampangana azy ho nandronjin-doha an'i Rasendranoro, izay heloka mahafaty, dia tsy novonoina izy fa nalefa sesitany tany Ambohimandroso-Tsienimparihy-Betsileo, talohan'ny niverenany taty Antananarivo ho mpitsabo miaramila sy nitsabo tao an-tranony ao Ambatovinaky mandra-pahafatiny tampoka tamin'ny 23 Jolay 1886. Izy sy ny rainy Dr. Andrianangaly dia samy milevina any Sambaina. Ny tantaran'i Razakatsihono tao Sambaina kosa, izay voasoratra ao amin'ny Bokin'i P. Callet fa tsy ao amin'ny tantaram-pianakaviana, dia mampiseho ny herim-pony teo anatrehan'ny mpanjaka Andrianampoinimerina. Koa satria nataon'ny rainy ho "vavy lahy" hitondra fanjakana ao Sambaina izy, dia nividy vanja 3 barika sy basy isan-karazany (basy fangolodoha 10, angalisa 3, bevarahina 1, tsifidianana 1, ary marovy 2) izy ho an'Andrianampoinimerina. Nony naterina tany amin'ny mpanjaka izany ho toky avy aminy na dia vehivavy aza izy, dia gaga sy faly ny mpanjaka nahita ny fahasahiany teo amin'izany faritra vavatany tany atsinanana izany. Ho valin'izany, dia nomen'Andrianampoinimerina azy ny ampahadimin'ny tany (1/5) ao Sambaina, ary ny efa-toko (4/5) kosa ho an'Andriamifonamanjaka rehetra, niaraka tamin'ny fianianana fa tsy hovonoin'ny taranany mpanjaka mandrakizay izany fifanekena izany noho izy vehivavy nahavory tany sy fanjakana. ==== Ambohitrano Andrefana ==== Ny tantaran'i Namehana dia mifamatotra mivantana amin'ny taranaky ny mpanjaka Andriamasinavalona sy ny lapan'Ambohimanga. I Andriambolanambo, izay zanak'anabavin'Andriamasinavalona, no andriantompombodivona voalohany tao Namehana. Nanambady an-dRamanitrandriatsimitovy (na Rasoherinareniny, vavimatoan-dRanavalontsimitoviaminandriana) izy tamin'izany fotoana izany, ka niteraka an-dRasoherimanantany. Ity andriambavy ity taty aoriana no lasa vadin'ny Mpanjaka Andriambelomasina tao Ambohimanga. Talohan'ny nampakaran'ny mpanjaka azy anefa, dia efa nanambady an'Andrianonihafa i Rasoherina. Nony nalain'Andriambelomasina ho vady ny vadiny, dia nionona tamin'ny alahelo Andrianonihafa ka nanao teny tso-drano manao hoe: ''« …Raha alainao, mahatrarantitra anao ! »''. Taorian'izay fisarahana izany, dia tsy tamana intsony tao Namehana Andrianonihafa, indrindra koa nisy olana ara-toerana noho ny hamaron'ny voalavo sy ny bibilava tompon-drano tao amin'izany tanàna izany. Nanapa-kevitra ny hifindra nankeny Ambohidrano izy, izay vohitra any atsinanan'Ambatofotsy eo amin'ny faritry ny Zanadralambo. Tany Ambohidrano no niterahany ilay zanany lahy atao hoe Andriantokanamantany, izay nanjary andriana loharano niavian'ireo Andriamasinavalona sasany ao amin'io faritra io mandraka androany. Na izany aza, misy lovantsofina hafa milaza fa tao Mahatsinjo, avaratr'Ambatofotsy, no tena nitoeran'Andrianonihafa fa ny menakeliny kosa no tao Ambohidrano. Niteraka olana teo amin'ny fipetrahana izany ka nandraisana fanapahan-kevitra avy amin'ny mpanjaka Andriambelomasina. Nitsikera izany fandaminana izany ny mpanjaka nanao hoe: ''« Aiza no ianareo andriamasinavalona indray no hibaby ny menakely fa aoka ianareo hiantsinana eo Ambohidrano ary izy hiakandrefana eo Mahatsinjo ! »''. Io didim-panjakana io no nahatonga ny fasan'Andriantokanamantany ho miorina ao Mahatsinjo ihany taty aoriana. Mba ho fanonerana sy fanampiana ny fiveloman'izy ireo, dia natolotra ho menakelin'Ambohidrano koa ny tany Antanantsara, any avaratr'Ambohimanga, ho fanampin'ilay tany ao Mahatsinjo. ==== Ambohitrano Atsinanana ==== Vohitra eo avaratra andrefan’i Fiaferana, izay vohitry ny taranak'Andrianamboninolona, i Ambohidrano. Nisy maromaro ireo zafikely sy zafiafin’Andriamasinavalona no nomeny vodivona tany amin’iny faritra iny dia Andriantompombe tao Ambihidalôna, Rampianala tao Ambatomalaza, Ramarohasina tao Ambohitrakely, ary Ramambahasina nifidy an’Ambohidrano. Taranaka avy amin-dRamambahasina ilay andriandahy nalaza tao natao hoe Andriamasina. Ny raharaha isan’ny nampalaza ny andriamasinavalona avy ao Ambohidrano atsinanana dia ny mitsara « manozon-doha amin’ny fampinomana [[tangena]] » tamin'izany. Ny loharano ao Ambohidrano no fisotron’ny Andriamanjaka aty Antananarivo, nohon’ny hatsarany fa madio, mamy, mangatsiatsiaka. Misy zohy eo ambany atsimon’ny vohitra, fieren’ny kristianina tamin’ny « Tany maizina ». === Vakinisisaony === Maro be ny vohitra malaza nonenan’ny zanak’Andriamasinavalona tao Vakinisisaony satria ankoatra ireo vodivona nisy ny taranaky Ranavalontsimitoviaminandriana anabaviny, izay vadin’Andriampanarivofonamanjaka, dia tao koa: ny taranak’Andriankotofananina; ny taranak’Andrianavalonarivo sy Andriandahimbolamena; ary ny tera-dRalanimboahangy, vadin'Andriamasinavalona tany amin'iny faritra iny. Ka ho tsongaintsika amin’ireo Ambohimahatakatra. ==== Ambohimahatakatra (Mantasoa) ==== Ambohimahatakatra<ref>Claudie Razafintsalama (2013) , ''« Ambohimahatakatra-Mantasoa'' » , Fanontana manokana - Antananarivo.</ref>, dia vohitra tranainy sady manan-tantara lehibe, miorina eo atsimon’ny tanànan’i Mantasoa, ka ny renirano Varahina no mampisaraka azy roa tonta. Ity vohitra ity dia mbola rakotra ala tranainy sy anirian’ny ahitra ary zavamaniry maitso lava milenodenoka mandraka ankehitriny, ka mahatonga azy ho toerana tsara indrindra ho an'ny fitsangatsanganana sy fakan-drivotra. Na dia nanana ny lazany hatry ny ela fony Andriamasinavalona nanjaka aza ity toerana ity, dia saika ho haolo izy taty aoriana noho ny nitsanganan'i Tsimanampiovana–Mantasoa teo akaikiny, ka ny fasana tranainy sy ny trano vitsivitsin’ny taranaka sendra mandalo sisa no mijoro eo. Ao no misy ny fasan-dRasoherina reniny (na Ramanitrandriatsimitovy), izay renin-dRasoherimanantany vadin’ny mpanjaka Andriambelomasina ao Ambohimanga. Ity andriambavy ity no loharano niavian’ireo andriamanjaka rehetra nanjaka teto Imerina taorian-dRadama I, nifanaraka tamin'ny tenin'Andrianampoinimerina nampihatra ny didy nataon-draibeny manao hoe: ''« …Fa avy amin’ny tera-dRasoherina ihany no hangalana izay hanjaka amin’ity tany ity … »''. Raha zohina ny tantaran'ity tanàna ity, ny anarany dia mampatsiahy ilay vohitra voalohany any avaratra atao hoe Ambohitsitakatra, izay naorin’ny foko merina vao tonga teto ampovoantany notarihin’Andriatsitakatra, rehefa niala tany amin’ny tany hoe « Nusantaria » any ampitan-dranomasina atsinanana. Taona maro taty aoriana, ny taranak'izy ireo nanjakan'Andrianamponga dia nanorina an'Ifanongoavana. Tany amin’ny taona 1500 tany ho any, Rangita zanakavavin-dRafandramanenitra (taranak’Andrianamponga I) no nanorina ny fanjakana entin’ny andriana, ka nataony hoe Imerimanjaka ny renivohiny. Rangitamanjakatrimovavy no loharano niavian’ny andriana merina rehetra. Nony nodimandry izy, dia Rafohy zanany vavy no nandimby azy, ary ny zanany lahy Andrianamponga II kosa nanoa ka nalefa honina tany Ifanongoavana mba hampandrendrika vy sy hanao fiadiana ary fiasana amin’ny vy, fahaizana nolovaina tamin’ireo razambe avy any Nosantaria. Izany fiadiana vita amin'ny vy izany no nentin'Andriamanelo nandresy ny Vazimba sy nanitarany ny fanjakany. Andrianamponga II dia nanjaka toy ny tompomenakely tany Ifanongoavana, ary ny fanjakany dia nolovain’ny taranany nandritry ny 200 taona, ka Andriampanarivofonamanjaka no nalaza sy farany tao tany amin’ny taona 1700 tany ho any. Rehefa maty Andrianamponga, dia nalevina ao Ambohimahatakatra izy, na dia misy fasana fahatsiarovana azy koa aza any Alasora. Nony nanjaka ny mpanjaka Andriamasinavalona, nahare ny lazany sy ny hatsaram-panahiny Andriampanarivofonamanjaka, ka tonga nanoa amin’ny nahim-pony sy nanolotra ny fanjakany tany Amoronkay. Ho mariky ny fifaliana noho ny fihandronan'ny fanjakany, dia navelan'Andriamasinavalona hanjaka teo amin’ny menakeliny ihany Andriampanarivo sady nomeny an-dRanavalontsimitoviaminandriana anabaviny ho vadiny, ka ny zanak’izy ireo no handova ny fanjakany. Niteraka maro izy mivady, ka ny roa lahy dia nanjaka: Andrianjakavololonandriana tao Ambohitrarivo (avaratry ny renirano Varahina, Ivakiniadina ankehitriny) sy Andriatsimitovifonamanjaka tao Ambohitrandriamanitra (Amoronkay) (ilany atsimon’ny renirano Varahina). Rehefa voazara roa ny fanjakana, dia napetrak'Andriampanarivofonamanjaka teo amin'io vohitra kely amoron'ny rano Varahina io Ranavalontsimitoviaminandriana vadiny mba hanaramaso an’izy roalahy zanany, satria io toerana io dia « mahatakatra » ny any avaratra misy an’Andrianjakavololonandriana sady « mahatakatra » manara-maso ny atsimo misy an’Andriatsimitovifonamanjaka. Izany indrindra no nahazoan’ilay vohitra ny anarana hoe « Ambohimahatakatra ». Io toerana io koa dia fivezivezen’ny olona mianatsimo na mianavaratra, ka be androvolahy maditra mpanao barofo sy mpanao fe hariva mety hanakorontam-panjakana, ka nilana andriana nifehy sy niandry, izay antony nampitoerana ny vadin’Andriampanarivofonamanjaka teo mba hotsidihin'ny mpanjaka matetika koa. Ao anatin'ny lovantsofina, misy ny resaka momba ny fisian'ny Ranavalontsimitoviaminandriana roa: ny voalohany dia ilay anabavin’Andriamasinavalona vadin’Andriampanarivofonamanjaka taty Amoronkay-Vakinisisaony, ary ny faharoa dia ilay zanaka faravavin’Andriamasinavalona nipetraka tao Anosimanjaka-Marovatana. Samy voalaza fa reniben’izy telo mirahavavy vadin’ny mpanjaka telolahy izy roa ireo, dia Ramorabe (vadin’Andriamananimerina tao Ambohidratrimo), Rasahala (vadin’Andriampoinimerina tao Antananarivo), ary Rasoherina na Rasoherimanantany (vadin’Andriambelomasina). Ireto farany dia zanakavavin-dRasoherina reniny, ilay milevina ao Ambohimahatakatra, ary samy lazaina fa loharano niavian’ny Andriamanjaka teto Imerina. Ho fehiny, ilay Andriatsimitovifonamanjaka tao Ambohitrandriamanitra izany dia nanana zafikely telo lahy izay nizara ny fanjakany: Andrianantsantsa (tompomenakely tao Ambohitrandriamanitra sady loharano niavian’ireo andriana tao Imerinarivo, fiavin-drain-dRanavalona III), Andriamparantsabe (tao amoron’i Varahina, loharanon’ny andriana amin’i Mantasoa (Ambohimahatakatra)), ary Andriamanitrandriana (loharanon’ny andriana amin’i Miadamanjaka sy Lazaina). Raha bangoina izany, ny andriamasinavalona avy ao Ambohimahatakatra sy ny manodidina rehetra dia taranak'Andriampanarivofonamanjaka sy Ranavalontsimitoviaminandriana, ary nantsoina hoe « zanak’anabavin’Andriamasinavalona ». Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina, ny andriana Razakamanana hono no tompomenakely tao Ambohimahatakatra sy nanorina ny tananan'i Masombahiny. Niteraka mianadahy izy, ka ny vavy atao hoe Ratompoarisoa dia nanambady andriamasinavalona iray any Marianina (vohitra eo andrefana atsimon’Anosimanjaka) ka niteraka an-dRalaiarivony sy Raobelina; ary ity Raobelina ity no fantatra fa nitondra farany tao Ambohimahatakatra. ==== Andramasina ==== Ralanimboahangy, zanakavavimatoan’Andriandanitramantany, mpanjaka nifehy an'i Vohitrarivo (Tsinjoarivo) tamin'izany, dia isan’ny 12 vavy vadin’Andriamasinavalona no nanorina azy. Nasain’Andriamasinavalona nianavaratra Ralanimboahangy fa lavitra loatra Tsinjoarivo. « Tsy tamana aho, hoy Ralanimboahangy, raha tsy tanàna mitovy hatsaran-tarehy amin’ny Tsinjoarivo no hipetrahako ! ». Andramasina no voafidy fa misy fitoviana amin’ i Tsinjoarivo. Efa nisy azimba nonina teo talohan’ny nanorenan-dRalanimboahangy ny tena tanàna ary Ankadimbazimba no anarany talohan’ny nanovana azy hoe Andramasina. Ralanimboahangy anefa toa tsy nipetraka firy teo fa teny Ambohimanjaka-Ambatobe, tendrombohitra avo ambony avaratr’Andramasina, no nonina sy milevina, fa ny taranany no nidina teo ambany atsimo, amoron’ny rano Sisaony. Nanana zafikely vavy atao hoe Rangory i Ralanimboahangy nandeha nanambady an’Andrianjafindramioro, mpanjaka tao Antongona. Niteraka mianadahy izy mivady dia Andriantsolo sy Ratsiavanga. Nifanaraka izy roa talohan’ny hivadiana fa ny zaza ampy indray mihira dia ho an’Andramasina fa tsy ho an’Antogona. Koa nony maoty izy mianadahy dia nentina tamim-piravoravoana tany [[Andramasina]], nilanonana sy namonoana omby teny an-dalana, ka iray volana vao tonga tany. Niova anarana koa Rangory reniny ka natao hoe Renindrasolo. Ity Andriantsolo ity dia tonga vadintany nalaza tamin’ny [[Vakinisisaony]] tamin’ny andron’Andrianampoina, ary lehiben’Atsimondrano. Nanana lapa roa Andriantsolo dia iray teo an-tampon’Ambohimanjaka natao hoe Tsarasaotra ary ny faharoa tao Andramasina nataony hoe Mandovahasina. Izy no nanao farihy teo amin’ilay lohalokely ao Ambohimanjaka. Ramanjaka no zanany nandova azy. Nanome an’ i Tsinjoarivo ho toeram-pitsangatsanganan-d[[Ranavalona I]] izy; nefa novonoin’ity izy taty aoriana fa nampangaina ho nitady hamosavy ny Andriamanjaka : Mpanome amalona amin’ny saron’ankarona ho an-dRanavalona i Ramanjaka, nefa indray mandeha dia nosoloin’ny iraka mpitondra fanomezana teny an-dàlana lohan-tsaka ny amalona izay hono no nampisafoaka ny andriambavy ka nampamonoiny Ramanjaka. Razafimandimby 14 voninahtra, zana-dRamanjaka no nandimby azy, nalaza fa isan’ny namono nanankenda ho faty an-d[[Radama II]] ho toy ny valifaty angamba. Misy fitenenana hatry ny ela manao hoe: « Ny adin’ny valo-reny, andrianan’Andramasina, dia tsy manam-piafarana ! ». === Marovatana === Betsaka ny vohitra fonenan’ny andriamasinavalona any amin'ny faritr'iMarovatana: ao Andranosoalaza, any ambodin’Andringitra, eo am-pita avaratra atsinanan’Ampananina, misy ny taranak’Andriambelanonana, zana-dRamorabe; ao Miandrarivo, atsimon’ i Mahitsy, misy ny taranak’Andritomponibemihisatra, zana-dRamorabe; ary ao Antanjondroa, misy ny zana-dRamananadrianjaka sy Rabezaka, Andriantany, Manjakazafy, Ambohipiara, Andambozozoro, ary Fiakarana. ==== Anosimanjaka ==== [[Sary:Zanadranavalona.jpg|vignette|330x330px|Fasan' i Ranavalotsimitoviaminandriana|alt=|ankavia]] Anosimanjaka dia vohitra miorina toy ny nosin-drano eo afovoan’ny tanimbarin’ny Betsimitatatra, ao andrefan’Ambohitrimanjaka ary atsinanan’Ampangabe no misy azy. Ity toerana ity arak'izany dia mifamatotra mivantana tokoa, amin'ny tantaran'i Ranavalontsimitoviaminandriana, ilay zanaka faravavin'Andriamasinavalona. Tsy azo afangaro mihitsy anefa izy io amin’ilay andriambavy mitovy anarana aminy, izay anabavin’Andriamasinavalona ary milevina any Ambohitraina. Ity andriambavy ity no nifidy honina sy ho tompom-bodivona teo Aminampanga, toerana izay novonjena novaina anarana ho Anosimanjaka taty aoriana. Ny mampalaza an'ity vohitra ity dia i Ranavalontsimitoviaminandriana ihany, izay antsoina am-pitiavana hoe "Inenibe". Inoan’ny ankamaroan’ny olona ho manana hasina manokana izy, noho ireo tantara somary mifono angano milaza ny fifindrany monina niala avy eny Alasora ka nitetezany ny rano hatreo Anosimanjaka teo ambony ravitatamo, ary koa noho ireo fahagagana fanasitranana sy fiarovana niseho tamin’ireo olona mangatam-pitahiana aminy. Izy dia isan'ny loharano niavian’ireo andriamanjaka rehetra teto Imerina. Raha zohina ny taranany, Ranavalontsimitovy dia zanak’Andriamasinavalona sy Ramananandrianjaka. Ny iray tampo aminy dia Andriantomponimerina (ilay mpanjaka naditra voalohany tao Ambohidratrimo) sy Ramatoanimerina (na Rafotsimifidilahy) izay nitoetra teny Ambohijanakandriana–Mamioby, niavian’Andriamiaramanjaka, izay rain’Andrianampoinimerina. Niteraka sivy mianadahy i Ranavalontsimitoviaminandriana, ka ny dimy lahy tamin' izy ireo izany no nanjary loharano niavian’ireo Andriamasinavalona ao Anosimanjaka izay antsoina hoe "Zanadranavalona". Ny efa-bavy kosa dia nanana anjara toerana lehibe tamin'ny fanitarana ny fianakavian'ny mpanjaka: # Ratomponimerimanjaka: vadin’Andriantrimobemihisatra, mpanjakan’Ambohidratrimo. # Ramanitrandriatsimitovy (na Rasoherina reniny): nanambady an’Andriambolanambo tao Namehana izy, ary niteraka an-dRamorabe (vadin’Andriamananimerina, mpanjakan’Ambohidratrimo, ary nipoiran'ny andriana rehetra avy eny) sy Rasoherina (vadin’Andriambelomasina mpanjakan’Ambohimanga, niavian’ny andriamanjaka nanjaka teto Imerina rehetra. # Rapapangosasakinivorona: nonina tao Ambohimitsimbina izy, izay niteraka an’i Rasahalarazaka, vadin’Andriampoinimerina mpanjakan’Antananarivo, loharano niavin’ny andriamanjaka tao toa an’Andrianambotsimarofy. # Razakanavalondralambo: izay niavian’ny Andriamasinavalona ao Fikarana (Ivato), izay isan’ny Zanadranavalona ihany koa. Ankoatra ny faka ara-tantaran'ny mpanjaka, ny mampalaza indrindra an’Anosimanjaka mandraka androany dia ny fankalazan’ireo Zanadranavalona isan-taona ny andro fandroana amin’ny tsinambolan’ny Alahamady. Io fombafomba io dia tanterahina am-panajana lehibe sy manaraka ny fomba taloha, araka ilay hafatra sarobidy napetrak’i Nenibe ho an'ny taranany. === Ambodirano === {| align="center" |[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]] |} ==== Antsahadinta ==== [[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|281x281px|Tranomasin'Andriamangarira ao amin'ny rovan'Antsahadinta|alt=]] Antsahadinta dia anisan'ireo vohitra malaza eny Ambodirano (Imerinatsimo). Ao atsimo-andrefan’Antananarivo no misy azy, ary mbola rakotra ala izay voakarakaran’ireo taranaka hatramizao ka lasa toeram-pitsantsangana mahafinaritra, izay hahitana tranom-bakoka. Araky ny tantara dia izany [[Andriamangarira]]<ref>Lucien Paul Raharison (2012), ''Thèse de Doctorat'': [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing « ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990 ''»], Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&hl=fr&sa=X&redir_esc=y ISBN 9781698427225])</ref> izany, rahalahan-drain’Andriambelomasina, no mpanjaka, andriantompombodivona nanorina voalohany an'Antsahadinta, nampanao ny hadivory 7 sosona manodidina sy nandrara ny fikapana ny hazo ka nahavoatahiry ny ala manodidina ny vohitra. Hoy ny tononkira: <blockquote>«'' Mananjara samy vohitra Antsahadinta. Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany ! ''»</blockquote> [[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|266x266px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanjaka|alt=]] Avy tamin’ny taranaky ny mpanjaka Andriamangarira<ref>Thomas Rakotoarivelo (2016), « ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany'' »'','' Fanontana manokana - Antananarivo.</ref> tao Antsahadinta no fangalan’ny mpanjakan’Antananarivo vady ka nataon’Andrianamboatsimarofy ho toeram-pamaharana izy satria nisy ny havany. Andriamaromanompo, izay zanak’Andrianamboatsimarofy, dia nanao toeran-droa fonenany: dia tao Antsahadinta izay nisy ny renibeny sy ny havany, sy tao Isoananjakana (Anosizato). <br /> Hoy i Lebel<ref>Jean Claude Hebert (1804), « ''Les tribulations de Lebel'' « ''Negociant - voyageur'' » ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803)'' », ''In'' « ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'' », ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''</ref>, mpividy andevo, raha tonga taty Imerina izy tamin’ny taona 1803, nitantara: <blockquote>«''…Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan’ireo havany dia: ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan’Ambohidratrimo, izay afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao na Ravaonimerina, izay vadin’Andriatomponimerina, sy i Razafinamboa….''»</blockquote> Volana vitsivitsy tato aoriana (Aogositra 1803) maty Reniamboa, vadiben-dRamaromanompo; noararaotin’Andrianampoinimerina izany hanafihana an’Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianakaviany fa mafy fiarovana hono io vohitra io sady misy ny havany maro be. Nataon’Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka. Afaka nandositra indray Rabehety sy ireo havany akaiky, ary lasa nankany an-drefana any [[Imamo]] izy, fa azo sambo-belona tao kosa i Ramaromanompo sy i Ravaonimerina, anabaviny, izay nalahelo mafy ny vadiny lasa nandositra; dia nalain’Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Ny taranak’Andriamangarira sy ny havan-dRamaromanompo kosa dia noroahiny hiala ny vohitra. Napetrak'Andrianampoinimerina hiandry fanjakana tao Antsahadinta i Rabodozafimanjaka, isan’ny roambifolo vavy vadiny, zanak’Andriantsira, avy eny Alasora ka tao izy sy i Rakarabo zanany tamin’Andrianampoinimerina no nijaka sy nisaotra omby amin’ny andro Fandroana. Nanomboka hatramin’izay dia i Rabodozafimanjaka sy ny taranany no nipetraka tao ary milevina ao. Fasana fotsiny sisa ho an’ny mpanjaka Andriamangarira; ao ihany koa ny fasan-dRatsimisotry Zazamarolahy sy ny taranany, ao ihany koa ny an’ireo taranak'Andrianjakatrimo sasany, izay ao anatin'ny sokajy Andriamasinavalona; ary ery andrefan’ny tanàna ery kosa no misy ny fasana nametrahana an’Andrianamboatsimarofy, izay mpanjaka resy tao Antananarivo sy ny an-dRatsimihara. <br /> {| align="center" |+Vakoka tranainy ao Ambodirano Imerinatsimo |[[File:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|thumb|Fasan-dakan'ny mpanjaka ao amin'ny Rovan'Antsahadinta|300x300px]] |[[File:Ivatobe avaratra.jpg|thumb|Fasana tranainy (ankavia) ambony vatolampy ao Ivatobe avaratra|320x320px]] |} === Vakinankaratra === Ny andriamanjaka sy ny taranany izay nanjaka tany amin'ny faritr'i Vakinankaratra, izay nantsoina koa hoe Fanjakan'Andrantsay fahiny, araka ny anaran'ilay renirano mandalo ao, dia andriana avy any Imerina ihany ny fiaviany. Izany indrindra no antony lehibe nampidirin'ny mpanjaka Andrianampoinimerina an'Andrantsay ho isan'ny faritra merina taty aoriana, satria ankoatra ireo mponina tompontany dia vahoaka merina avokoa ny ankamaroan'ny mponina nifindra nonina tany. Ny loharano niavian'ireto mpanjaka tany Andrantsay ireto dia i Andrianony (na Andrianonifonamanjakatany) sy ireo anabaviny roa vavy, dia Ramanjaka sy Ramanalina. Havana akaiky na iray tampo amin'Andriampanarivofonamanjaka avy ao Ifanongoavana mihitsy izy ireo, satria samy taranaka avy amin'Andrianamponga II, izay anadahin'ny mpanjakavavy Rafohy sady zanak'i Rangita Trimovavavy. Nifanila vodirindrina ny fanjakan'izy roa tonta tany am-boalohany: ny tao Ifanongoavana tany atsimo, ary ny tao Vatodrangy (Ambohidranadrambo) tany atsinanan'Ambohimahatakatra, izay faritra lasa difotry ny rano taty aoriana rehefa natsangana ny tohadrano tao Mantasoa. Fony nanjaka i Andriamasinavalona taty Antananarivo, dia niakatra hanoa sy nanaiky ny heriny hono i Andriampanarivofonamanjaka. I Andrianonifonamanjaka mianadahy kosa anefa dia tsy nahatoky loatra an'ity mpanjaka ity ka nanda ny hanoa, ary naleony nilaozana ny fanjakany izay lasa teo ambany fahefan'Andriampanarivo taty aoriana, mba hifindra monina nianatsimo. Niara-niainga tamin'izy ireo tamin'izany fifindra-monina izany ny filohan'ny vahoakany sasany toy ny hova sy ny menakely, ny angaralahy, ary ireo mpanompo. Nanaraka ny moron'ala atsinanana ny dian'izy ireo satria mbola tany efitra tsy nisy olona nanelingelina izany toerana izany. Nivezivezy ela be nitady tany hotonenana izy ireo: tonga hatrany Kiriiroka any Fisakana, niverina nianavaratra taty amoron'ny renirano Onive, nandalo an'i Vontovorona, ary farany vao tody tany amin'ny faritry ny renirano Andrantsay sy Betafo. Teo amin'izany tany izany dia efa nisy ny Vazimba nantsoina hoe Radobay. Nalain'i Andrianony ho sakaiza ity Vazimba ity saingy nofitahiny sy novonoiny taty aoriana mba halana avokoa ny ody sy ny sampiny, ka nahazoana mora foana izany faritany izany mba hanjakany am-piadanana. Nony efa niorina tsara ny fanjakana vaovao, dia nanapa-kevitra ny hifampizara ny tany izy telo mianadahy. Noho ny hatezerana sy ny alahelo vokatry ny namonoana ampitaka ny osiny ho mariky ny fizarana, dia nandao ny toerana i Ramanalina vavy ka nirintona nankany Fisakana. I Andrianony sy Ramanjaka sisa no nifampizara ny fanjakana tao Amboavoa: i Ramanjaka dia nifidy ny ilany atsinanana izay nanalokaloka tany mandrimandry ka tao Ambohitradrainarivo sy Betafo izy no nonina, fa i Andrianony kosa nahazo ny ilany andrefana izay somary mafampana sy akaiky ny Sakalava, ka nanorim-ponenana tao Fiva (Fivavahana). Zato taona mahery kely taty aoriana, rehefa nidina nanamatatra sy naka an'i Vakinankaratra ny Mpanjaka Andrianampoinimerina, dia Andrianonitomponitany tao Betafo sy Andriamasindraibe tao Vohimalaza (izay samy taranaka avy amin-dRamanjaka) no novantaniny voalohany. Noho izy roa lahy ireo tsy nanohitra fa nanaiky ny hanoa avy hatrany, dia tsy nesorin'Andrianampoinimerina tamin'ny fitondrana izy ireo fa nataony ho isan'ny laharan'ny Andriamasinavalona miaraka amin'ny taranany rehetra. Etsy an-daniny, i Andriamanalinibetsileo izay taranak'i Andrianony kosa dia nitsangana nanohitra sy namaky ady tamin'Andrianampoinimerina. Nony resy tamin'ny ady izy rehefa nandeha ny fotoana, dia novonoina ary nofoanana tanteraka ny vohitra nisy azy. Ny zanany roa lahy, Andriambongo sy Andriamanalimbehiantana, anefa dia nanaiky mangina ary namadika an-drainy mihitsy aza; vokatr'izany dia nomen'Andrianampoinimerina tany sy fanjakana ihany izy ireo, ary i Andriambongo aza dia natao vadin-dRamasindrazana ka niteraka an'i Ramboasalama, ilay zaza saika hampanjakain'ny mpanjakavavy Ranavalona I rahavavin-dreniny mba handimby azy. Taty aoriana, i Andriantsileondrafy izay zanak'Andrianonitomponitany tao Betafo no natao ho lehiben'ny andriana amin'i Vakinankaratra manontolo. Ireto manaraka ireto no nanjary tompomenakely lehibe tao Vakinankaratra tamin'izany, ao avaratry ny renirano Mania: Andrianonitomponitany tao Betafo, Andriamanalina tao Manandona, Andriamasindraibe tao Antsirabe, Andriambongo mirahalahy tao Imenabe Iarivo, ary Andriamaroanaka tao Ambohitrandraina. Tsiahivina fa i Ranavalona, anabavin'Andriandahimbolamena (tompomenakely tao Ambohijanaka (Vakinisisaony)), dia nanambady an'i Andriamanalina mpanjakan'i Manandona (Ambohiponana, zanak'Andriamasindraibe) izay isan'ny mpanan-karena nanefoefo indrindra tany Vakinankaratra, ary izany indrindra no nampisy ny fihavanana akaiky teo amin'ny andrianan'Ambohijanaka sy ny any Manandona. Rehefa resy, azo sy nanaiky lembenana i Vakinankaratra, dia nampiana an'ireo fanjakana rehetra tamin'ny vakin'i Mania sy vakin'i Matsiatra hatrany Tsienimparihy any ny fanjakana merina. Ireo mpanjaka izay nanaiky lembenana tamin'Andrianampoinimerina dia nijanona teo amin'ny fitondrany ihany saingy nampitoviana fitondrana tahaka ny menakely, fa ireo nitsangana nanohitra kosa dia nalaina ny fanjakany ho lasa « Menabe » fehezin'Antananarivo mivantana na natambatra tamin'ny fanjakana iray ao Vakinankaratra. Teo amin'ireo tany ireo, ny fanjakan'i Fisakana notarihin-dRarivoekembahoaka dia niala tamin'ny fanjakany noho izy nifidy ny hanohitra izy tamin'izany andro izany, ka resy, fa i Manandriana (fanjakan'Andrianatara), Isandra (fanjakan'Rajoakarivony), ary Ilalangina (fanjakan'Andriambavizanaka), ary Itsienimparihy (fanjakan'Rarivoarindrano) kosa dia nijanona tamin'ny toerany avokoa noho izy ireo nifidy ny hanoa. Midadasika tokoa ny faritr'i Vakinankaratra satria ny farany avaratra dia Rangaina (Antanifotsy), ny atsimo Tsienimparihy (Ambalavao), ny atsinanana ny ala midadasika, ary ny andrefana ny fanjakan'ny Sakalava Menabe. Voazara roa lehibe ny faritra: ny Andafiatsimonimatsiatra (Tsienimparihy, Ilalangina, Isandra) sy ny Andafiavaratrimatsiatra (Manandriana hatreo Ivato no mianatsimo), miaraka amin'Ambohitsimanova atsinanana sy andrefana izay nifampisaraka teo Ambohijafy, saingy i Betafo ihany no foiben'i Vakinankaratra manontolo. Rehefa vita ny fandaminana an'i Vakinankaratra manontolo, dia nitodi-doha nianavaratra hody ny tafika mpanjaka. Nony tonga teo Ambohipeno (tendrombohitra atsimo-atsinanan'i Ambatolampy ankehitriny, eo amoron'i Onive), dia nitodika tamin'ireo zana-dRangorinimerina fito lahy ny mpanjaka Andrianampoinimerina; ho valisoa amin'ny nifikiran'izy ireo sy ny tetika ary ny ady nataony nahazoana an'i Vakinankaratra, dia nomeny azy ireo ho menakely ifampizarany ny tany eo anelanelan'i Vakinankaratra, Ambodirano, ary Vakinisisaony, hatreo Ihazolava mianatsimo ka hatrany Rangaina (Antanifotsy), izay toerana mbola ipetrahan'ny taranany mandraka ankehitriny. ==== Betafo ==== [[Sary:Andrianonitomponitany.jpg|vignette|377x377px|Fasan'Andrianonitomponitany, mpanjakan'Andratsay|alt=|ankavia]] Renivohitry ny toko Vakinankaratara izy. Ny anarany hono, dia avy amin’ny hoe Be-eto-afo (Be setrok’afo) satria tanàna be trano madinika midonan-tsetroka izy fehizay, fa nisy vahoaka (menakely sy andevo) mpiandry ny Vohiambo (fasan’andriana) izay ilevenan’Andrianonitomponitany sy ny taranany; nantsoina ihany koa hoe « Itsaravavaka » ny fasany, araka ny firarian’Andrianampoina izay nanenina mafy tamin’ny nampamonoana azy tsy ara-drariny ka nanao hoe: « Mba ataovy tsara vavaka re izaho sy ny taranako, ry Andrianonitomponitany ô ! Fa aza manody izany voafitaka ! ». Ambohitsimanova izany dia tanàna kely eo avaratry ny farihy Tatamarina. Tamin’ny Merina « lavasofina » naka an’ i Vakinankaratra tamin'izany, dia tsy mba nanohitra i Betafo; ka teo amin’io toerana io no nanao [[velirano]] ny andaniny roa: [[Andrianampoinimerina|Andrianampoina]] nanome toky fa tsy hanova ny fitondrana ary tsy hanetry razana; teo andaniny indray Andriantsileondrafy, zanak’Andrianonitomponitany, nisahàto fa hanoa an’Andrianampoina ka tsy hanova izany izy sy ny taranany. Tonga toerana fisehoan’ny andriana teo sy fivorian’ny ambanilanitra amakiana ny kabarin’ny mpanjaka, ary lasa toerana fanaovan-dalonana. Itatamarina dia ilay farihy ao atsimon-tanàna, laza manokan’ i Betafo. Natahorana izy tany aloha fa rehefa hisy hiamboho hono ireo andriandahy lehibe ao Betafo dia mivadika maloto toy ny misy taim-boraka ny rano ka dia Andranomilalahy no natao anarany fony izy mbola [[kamory]] kely. Andrianonitomponitany no nanamboatra azy ho tonga farihy lehibe niaraka tamin’ireo hady fito sosona ka sady lasa fatsakana izy raha misy [[fahirano]] no manda fiarovana avy eo atsimon-tanàna. === Vonizongo === Ny faritr'i Vonizongo dia manomboka eo amin'ny renirano Moriandro, mandalo ny tanànan'i Mahitsy miankandrefana-avaratra, ary miitatra hatrany Andriba. Izany andriandahy atao hoe Andriamisavalambo I izany no mpanjaka voalohany tany, ary niara-belona tamin'ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka izy. Nalaza ho nahery nandeha dia mampitolagaga ity mpanjaka ity, ka tanàna roa nifanalavitra be no tratrany indray andro, ary samy isaorany omby amin'ny andro Fandroana. Na izany aza, ratsy fitondra vahoaka loatra izy ka nanjary halan'ny olona tanteraka. Ankoatra izany, izy no voalaza fa nahita ny tangena voalohany teo amin'ny tantara, ary nanorina ny fampinomana tamin'io poizina io ho fitaovana fitsarana; izay resy sy maty tamin'izany dia nobaboina avokoa ny fananany rehetra. Noho izany herisetra izany, dia nangidy hoditra tamin'ny vahoaka Andriamisavalambo. Mba hamaranana izany fitondrana jadona izany, dia niainga Andrianentoarivo niaraka tamin'ny loholona 10 lahy, vatan-dehilahy 40, vahoaka sasany, ary Ravonizongo teo Lohavohitra mba hanafika an'Andriamisavalambo. Resy tao Andriba Andriamisavalambo ary novonoina tao Ambohitromby taty aoriana. Vokatr'izany, lasan'Andrianentoarivo ny fanjakany manontolo ary nantsoina hoe Maromadinika ny vahoakany. Ny tantaran'ny fahazoan'i Andrianentoarivo ny tany ao Lohavohitra kosa dia mifandray amin'ny fanamboarana fefiloha tety Antananarivo. Raha nijery ny heniheny be teo andrefan'Antananarivo ny mpanjaka Andrianjaka, dia niloa-bava nanao hoe: ''« Tsy avelako tsy ho vary io any am-parany any ! »''. Dia nampihady an'Ankadimbahoaka ny mpanjaka, izay hadi-tany voalohany nampanaoviny ny vahoaka ho fefiloha. Samy nandraharaha sy niasa teo avokoa ny Ambaniandro sy ny havan'andriana tamin'izany, anisan'izany Andriantompokoindrindra sy Andrianjaka. Tamin'izay fotoana izay, nisy tetika maty paika nifanaovan'ireo andriandahy, ka hoy Andriantompokoindrindra tamin'Andrianentoarivo: ''« Aza maka ny misy tany fa ny misy vato alaina »''. Rehefa avy eo, nokapohin'Andriantompokoindrindra i Andrianentoarivo sady nitenenany mafy hoe: ''« Ity tsy mba mahavita ny anjarany ! »''. Nitomany Andrianentoarivo namaly hoe: ''« Vato ka ataoko ahoana ! »''. Kanjo hevitra iraisan'izy roa lahy izany mba hanomezan'Andrianjaka an'i Lohavohitra ho an'Andrianentoarivo ho valin'ny fahasahiranany. Indray andro, tafahoana teny Andringitra Andrianjaka sy Andrianentoarivo ary ny vahoaka, ka nangataka Andrianentoarivo nanao hoe: ''« Aoka mba honenako ity Lohavohitra ! »''. Namaly Andrianjaka hoe: ''« Honeno ! »''. Rehefa nanontany momba ny vodihena i Andrianentoarivo fandrao misy hadino ka mahadiso, dia hoy Andrianjaka: ''« Izay hanin'ialahy koa haninona, ny ahy atero ! »''. Dia nandeha Andrianentoarivo nankany Lohavohitra, ary taty aoriana dia niverina nitsidika an'Antananarivo indray izy nangataka an'i Babay. Gaga Andrianjaka ka nanao hoe: ''« Lohavohitra lasan'ialahy ! Ka dia alain'ialahy indray Babay ! »'', saingy namaly i Andrianentoarivo hoe: ''« Ka fanjakanao ihany anie, tany ampandriko ho anao ! »''. Nifanao orimbato teny Andringitra izy roa lahy ho fanamafisana izany fifanekena izany. Rehefa nitoetra teo Lohavohitra Andrianentoarivo, dia nampanaiky an'i Vonizongo manontolo. Niteraka roa lahy izy, dia Andriamosanja sy Andriampimanjaka, izay nizara an'i Vonizongo ho roa (atsimo sy avaratra), ary ny taranany no nanjary tompom-bodivona tamin'iny faritra avaratra-andrefan'Imerina iny. Aman-jato taonany taty aoriana, tamin'ny andron'Andrianampoinimerina nampandry tany tany Marovatana (Ambohidratrimo), dia tonga tamin'ny nahim-pony ny iraka avy amin'ireo terak'Andrianentoarivo tany Vonizongo. Nilaza tamin'ny mpanjaka izy ireo nanao hoe: ''« Avy manaiky ho zanakao izahay, fa mandre ny teninao hoe hampiadana ny vahoaka…! »''. Faly loatra ny mpanjaka ka ho valin'ny faneken'izy ireo, dia tsy nesoriny fa napetrany tamin'ny vodivona nisy azy tsirairay avy izy ireo. Ireo zanak'Andrianentoarivo dia nataony ho isan'ny Andriamasinavalona ary nomeny elomena isan-dahy. Nozarain'Andrianampoinimerina ho folo araka ny isany i Vonizongo, ka Andriantsimidodò sy Andriantsoba no natao ho isan'ny filohany tamin'izany fotoana izany. ==== Ambohimirimo ==== Betsaka ny vohitra nisy ny terak'Andrianentoarivo ao Vonizongo, saingy vitsy no nahazoana tantara firy satria ny sasany efa lasa haolo na niova anarana taty aoriana. Ny hany nahazoana tantara dia Ambohimirimo, izay ao amin'ny zarantanin'i Tsaravoninahitra. Ambohimirimo (na Mananjara ankehitriny) dia ilay vohitra mifono ala matevina tazana ery andafy andrefana atsimon'i Mahitsy (miala amin'ny Lalam-pirenena faha-4), ampitan'ny renirano Moriandro. I Andriandambofontany, izay nitondra an'i Tsaravoninahitra, no andriana nandimby fanjakana tao Ambohimirimo tamin'ny andro nanjakan'Andrianampoinimerina tamin'izany fotoana izany; izy sy ny razany toa an'i Andriampitsaikarivo, Raoniambato, ary Raoniambatomandimby rainy no milevina ao amin'io vohitra io. Taty aoriana, napetrak'Andrianampoinimerina teny Rasoamananoro zanany, izay renin'i Ramasy. Nony niamboho anerana ny mpanjaka Radama I taty aoriana, dia natolotry ny mpanjakavavy Ranavalona I ho an-dRamboasalama (zanak'anabaviny) ny vohitry Ambohimirimo, ka izy no andriana tompombodivona tao hatramin'ny nahafatesany. Andriantasy mianadahy, zanak'i Ramboasalama, dia manana fasana ao ilevenan'ny taranany ihany koa. Nisy rova sy lapa tsara tarehy dia tsara tao fahizay, izay voahodidina amontana sy aviavy maitso vaitra, ka nahatonga ny ntaolo hanao fitenenana hoe: ''« Mananjara izay monina ao »''. Izany indrindra no niavian'ny anaran'ilay vohitra ankehitriny hoe « Mananjara ». === Imamo === Ny tantaran'ny faritr'i Imamo dia manana ny lanjany manokana teo amin'ny tantaran'ny fanjakana merina, satria tsy natao isan-toko manokana izy taty aoriana fa natambatra manontolo tamin'Ankibonimerina efa-toko, ka nampiray tanteraka an'Imerina sy Imamo. Ny mpanjaka lehibe voalohany fantatra tany Imamo dia Andriambahoaka rainy, ary Manazary no renivohitry ny fanjakany tamin'izany fotoana izany. Andriambahoaka II (na Andriambahoakafovoanitany), izay zanany lahy sady niara-belona tamin'ny Mpanjaka Andriamasinavalona, no nandimby azy teo amin'ny fitondrana. Izy no nanorina ny renivohitra vaovao tao Amboniazy, nosy kely iray miorina eo atsinanan’ny farihin’Itasy, toerana misy ny fasana ilevenany mandraka ankehitriny. Rehefa niamboho anefa ity mpanjaka ity, dia voazara roa lehibe ny faritr'Itasy: ny ilany Imamo Atsinanana (Ambohitrambo, Ambohibeloma, Arivonimamo, Ambatolevy) izay nanjakan’Andriampivoanandriamanitra zanany lahitokana, ary ny ilany Imamo Andrefana (Manazary, Ambohitrondrana) izay natolony ho an’Andriampanarifito zanak’anabaviny. Taty aoriana, Andriamarimampihovohovo (na Andriamary), izay zafiafin’Andriampanarifito, no nanjaka tao Ambohitrondrana. Tamin'ny andro nanafihan'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina farany an'Antananarivo, dia lasan-ko babo ny zanaka roa vavin'Andriamary, izay saika lasa ho vadin'Andriamboatsimarofy tao an-dapa tao Antananarivo. Soa ihany anefa fa navotan’Andrianampoinimerina izy roa vavy, ary nampanateriny tamim-panajana tany amin’ny rainy tany Ambohitrondrana. Faly tokoa Andriamary nahita ny fiverenan'ireo zanany voavotra, ka niaiky ny hatsaram-pon’ilay mpanjakan’Ambohimanga izy ary niantso ny vahoakany . Naniraka olona nankany amin’Andrianampoinimerina izy hilaza fa manolotra ny fanjakany ho azy. Taty aoriana, niakatra tany Ambohimanga Andriamary, nielo mena narahin’ny vahoaka maro, ka tsinjon’Andrianampoinimerina tery Mangabe izy. Rehefa nifanena teo antenatenany izy roa lahy, Andrianampoinimerina nilanja basy ary Andriamary kosa nielo mena, dia nifampiresaka tamim-pahatsorana ka nanao fampihavanana matanjaka. Ho valin'izany fanekena am-pon'Andriamary izany, dia nianiana Andrianampoinimerina fa tsy hovany amin'izay tany ipetrahany izy sy ny taranany mandrakizay doria, ary tsy hataony resy lanja noho ny sasany ny tany Mamo. Etsy an-daniny kosa, ny andriana tao Imamo Atsinanana, dia Andriampoetsakarivo sy Andriamarobasy, no nifidy ny hanondro basy sy hanohitra an’Andrianampoinimerina. Tsy nety nanoa izy ireo, saingy resy tamin'ny ady ka novonoina taty aoriana. Ny rahalahin'izy ireo kosa, dia Andrianamborinandriamanitra mirahalahy avy sy ny zanany, no tonga nanaiky lembenana tamin'Andrianampoinimerina, ka tsy novana sata ny toerana nisy azy. Rehefa azo tanteraka Imamo Atsinanana, dia nakambana ho isan'ny faritry Ambodirano sy Marovatana. Teo amin'ny lafiny sata kosa, ny taranak’Andriamary irery ihany no natao ho laharan'ny Zazamarolahy, fa ny andriana sisa rehetra tany Imamo kosa dia nijanona ho andriana amin'ny laharan'ny Andriamasinavalona. Mba hanamafisana izany fampihavanana izany, dia nifamatotra mafy ara-panambadiana Imerina sy Imamo taty aoriana ka nanjary fianakaviana iray ihany. Ny mpanjaka Radama I dia nanambady an’i Ravao sy Ramoma, izay samy zanak’Andriamary (i Ravao taty aoriana dia nisaorany ka nanambady an-dRamanetaka). Rabodosahondra, anabavin’i Radama I, kosa dia nampakarina ho vadin’i Ratefinanahary, zanak’anabavin’Andriamary. Ary Ratsiadala, izay anabavin’i Radama I ihany koa, no nanambady an-dRahanety zanak’Andriamarobasy. Farany, i Razaka Ratrimo, izay zanak’anabavin’Andriamary, no nanambady an’i Ramasindrazana, ka niteraka an-dRamoma mianadahy avy, izay tsy iza fa ilay nanjary ho lasa mpanjakavavy Ranavalona II. == Loharano == <references /> [[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] 7mej8blfsrnoa6bhjqp72i30uk8t4g3 1145671 1145670 2026-06-29T16:18:15Z Hephaestus-Mrz36 22223 /* Ny vohitry ny Andriamasinavalona eto Imerina */ 1145671 wikitext text/x-wiki [[Sary:Andriamasinavalona 2.png|alt=|vignette|417x417px|Famantarana ny fikambanan'ny <br /> « Taranak' Andriamasinavalona »|ankavia]] '''Ny''' '''Andriamasinavalona'''<ref>Thomas Rakotoarivelo & Solonavalona Andriamihaja (2014), « ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'' », Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona » , Antananarivo.</ref> dia ireo taranaka mivantana avy amin’ny ireo zanak’[[Andriamasinavalona]], mpanjakan'Imerina, sy ireo zanak’anabaviny ary ireo zana-drahalahiny nahazo menakely teto Imerina. Ny Andriamasinavalona dia ireo taranaky ny mpanjaka [[Andrianjaka]] izay tsy isan'ny voasokajy ho [[Zanakandriana]] na [[Zazamarolahy]]. Maro ihany koa anefa ny [[Zanakandriana]] sy [[Zazamarolahy]] no lasa ho Andriamasinavalona. Ary misy ihany koa ireo [[Zanadralambo amin' Andrianjaka|Zanadralambo amin'Andrianjaka]] toy ireo avy amin'ny terak'Antsomangy no nomena ny laharan'ny Andriamasinavalona. Maro ihany koa ny foko hafa no natao ho isan'ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay andrian'[[Imamo]] ary misy koa ireo taranak'izy telo lahy, avy amin'ny foko[[Antemoro-Anakara]], izay nanolotsaina an'[[Andrianampoinimerina]]. Ny vohitry ny Andriamasinavalona eto Imerina dia fantatra mandrakariva fa, ankoatry ny [[hadivory]] izay iraisan’ny vohitra tranainy rehetra, dia misy fasana mitandavana eo am-povoan-tanàna, izay an’ny terak’Andriamasinavalona manokana, misy [[tranomanara]] sy kianja miaraka amin’ny [[vatomasina]], ary misy ireo karazan-kazo [[amontana]] sy [[aviavy]] izay maniry ao amin'ny tanàn'izy ireo. Taty aoriana anefa Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nandimby azy dia nametraka ho sokajin’ny « Andriamasinavalona », ireo taranaky ny mpanjaka rehetra izay nanoa azy sy ireo olona nahavita be tamin’ny fanjakana, na dia tsy avy eto Imerina aza. Koa nanomboka tamin’ny taonjato faha-19 dia nisokajy telo lehibe ny foko atao hoe « Andriamasinavalona »: dia ny Zanak’Andriamasinavalona, dia ireo taranany mivantana izany; ny taranaky ny mpanjaka izay tsy avy eto [[Ankibonimerina]], nefa nanoa sy nanaiky ny Andriamanjaka teto [[Antananarivo]] ka natao ho laharan'ny Andriamasinavalona, ary ny olon-tsotra na olona hafa ivelan’[[Imerina]], na vahiny, [[Andriamasinavalona (foko)#Ireo natao sy nasondrotra ho Andriamasinavalona|nomem-pankasitrahana]] ka natao ho laharan’ny Andriamasinavalona. Izy ireto dia niavaka tokoa satria nanana zo sy sata manokana nihoatra ny an’ireo andriana hafa satria saika nahazo [[vodivona]] sy [[Menakely (tany)|menakely]] izy ireo ary nahatandrina ny fomba amam-panaony. == Ny Andriamasinavalona == === Iza no atao hoe Andriamasinavalona? === Misy ny adihevitra eo amin'ny fiarahamonina mikasika ny taranak'Andriamasinavalona. Mba hialana amin'ny ahiahy rehetra, ny tantara sy ny tetiarana dia mampiseho porofo mazava mifototra amin'ny vohitra fiaviana sy ny fizarana isam-poko. Raha ny fomban-drazana aloha no jerena, ny vohitry ny Zanak'Andriamasinavalona eto Imerina dia niavaka mandrakariva tamin'ny fananana hadivory, ny fasana miandalana eo am-povoan-tanàna, ny kianja misy vatomasina, ny fasana miloloha tranomanara, ary ny fananana hazon'andriana: amontana sy aviavy maniry izay mampiseho fa nisy Andriamasinavalona tompomenakely nonina teo. Indrisy anefa fa nanomboka tamin'ny vanim-potoanan'ny fanjanahan-tany dia simba sy lasa haolo ny ankamaroan'ireo vohitra manan-tantara ireo; voaroba ny fasana, novakina hatao làlana sy fasana hafa ny vatomasina, notapahina ho kitay ny amontana sy aviavy, ary voaota fady ny tranomanara satria nampidirana olona hafa razana, ka miandry ny tena taranaka hamelo-maso izany fomba sy tanatara izany indray isika ankehitriny. Raha ny dikan'ny teny hoe "Andriamasinavalona" indray no jerena, dia nisy fivoarana lehibe izany rehefa nandeha ny fotoana teo amin'ny tantaran'ny firenena. Tany am-piandohany, io anarana io dia natokana ho an'ireo taranaka rehetra avy amin'ny zanakin'ny mpanjaka Andriamasinavalona, izay nanoa, sy ny zanak'anabaviny ary ny zana-drahalahiny nahazo menakely sy nipetraka am-bodivona teto Imerina, izay nantsoina koa hoe Zanak'Andriamasinavalona. Taty aoriana anefa, tamin'ny andron'Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nifandimby nandray ny fitondrana, dia niitatra io famaritana io ka napetraka ho ao anatin'ny sokajy "Andriamasinavalona" koa ireo taranaky ny mpanjaka rehetra izay nanoa ny fanjakana sy ireo olona rehetra nahavita be teo amin'ny firenena, na dia tsy avy eto Imerina aza, ho mariky ny valisoa farany ambony mendrika azy ireo. Noho izany fivoarana ara-tantara izany, nanomboka tamin'ny taon-jato faha-sivy ambinʼny folo, ny foko atao hoe "Andriamasinavalona" dia niforona sy nisokajy ho vondrona telo lehibe vokatry ny fampifangaroana ireo taranaka mivantana sy ireo nahazo izany laharana izany ho mariky ny fankasitrahana avy amin'ny fanjakana. === Ny Andriamasinavalona === Ireto avy ireo izay nosokajiana ho laharan'ny Andriamasinavalona: * ny Zanak’Andriamasinavalona, dia ireo taranany mivantana; * ny taranaky ny mpanjaka izay tsy avy eto Ankibonimerina, nefa nanoa sy nanaiky ny Andriamanjaka teto Antananarivo ka natao ho laharan'ny « Andriamasinavalona »; * ny olon-tsotra na olona avy amin’ny foko hafa ivelan’Imerina, na vahiny avy any ivelan'i Madagasikara, nomem-pankasitrahana ka natao laharan’ny « Andriamasinavalona ». Na dia nisy aza izany fahasamihafana mazava izany teo amin'ny tantara, ny ankamaroan'ny mpanoratra sy mpikaroka tantara, na teratany na vahiny, dia nampifangaro ireto vondrona ireto satria tsy nisahirana na tsy nety nanamarika ny fihavahan'ny fizarazarany, na dia samy nanana ny fomban-drazany sy ny toerany teo amin'ny fiaraha-monina aza ny sokajy tsirairay. Ho fampisehoana izany fahasamihafana izany, ny Zanak’Andriamasinavalona mivantana dia tsy nihinan-kena ratsy mihitsy, fa ny sokajy faharoa kosa dia mety tsy nifady izany satria nanaraka ny fomba fanaony tany amin'ny toerana niaviany ivelan'Imerina ihany, ary ny sokajy fahatelo kosa, izay nahitana vazaha na silamo, dia tsy mahalala ny fisian’izany fady izany akory. Eo amin'ny tantaran'ny firenena, na dia mbola kely sy bitika aza Imerina ary tsy mbola fantatry ny tany ivelany, dia efa nanana an’Andriamasinavalona ho kiady sy voninahiny sahady, izay niavaka tokoa satria nanana zo sy sata manokana ambony noho ny an’ireo andriana hafa, satria saika nahazo vodivona sy menakely avokoa ary nahatandrina fatratra ny fomba amam-panao nentin-drazana nampiavaka azy teo amin'ny fiarahamonina. === Ny taranak’Andriamasinavalona === Avy amin’ireo zanany dimy lahy tsy nanjaka sy ireo zanany vavy nomena vodivona: * Andriamborosy sy Rafaralahimanjaka, zana-dRenilambo vadiny, ao Ambohidrapeto; * Andrianavalonisoraka, zanaky Rakalafotsy, vadiny, tao Isoraka (toa very tantara); * Andriakotofananina, zanaky Renikotofananina vadiny, ao Anosipatrana sy Anosibe (Amoronkay); * Ramatoanimerina, zana-dRamananandrianjaka, ao Ambohijanakandriana (Mamiomby); *Rasohanamanjaka na Rasohanana<ref>Rabarijaona (1938), « ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'' », Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.</ref>, tao Ambohimahamanina (araka ny lovan-tsofina avy any); * Ranavalontsimitoviaminandriana<ref name=":2">Thomas Rakotoarivelo (2003), « ''Ny ketsa mahafehy tena'' », Fanontana manokana - Antananarivo.</ref> ao Anosimanjaka, zana-dRamananandrianjaka; * Ny tera-dRalanimboahangy, vadiny, ao Andramasina; Ny tantaran'ny foko Andriamasinavalona dia mifamatotra amin'ny fizarana vohitra sy menakely ho an'ireo taranaka mivantana teto Imerina, izay niteraka rantsana maro samy manana ny fiaviany sy ny fombany avy. 1) Ny terak' i Renilambo no tompomenakely nifehy voalohany an' Ambohidrapeto, satria io vohitra io dia nomen’Andriamasinavalona hipetrahan’ireo zanany naterany tamin’ i Renilambo vadiny: dia Andriamborosy sy Rafaralahimanjaka. Tany amin’ny taona 1808 tany ho any anefa, dia nisy fivoarana ny rafitra teo an-toerana satria napetrak’Andrianampoinimerina teo Ambohidrapeto koa Ratavy zanany tamin-dRamanantenasoa. Nonina tao amin’ny lapa « Imarivolanitra » izy sy Ramiza zanany, ary nisaotra omby tamin’ny andro fandroana. Noho izany, nozarain’Andrianampoinimerina Ambohidrapeto ka ny iray ampahatelony (1/3) dia lasan'ny zanakandriana sy zazamarolahy tarana-dRatavy (ao Merimandroso, Vonelina, Marobiby, ary Ambohijafy), fa ny roa ampahatelony (2/3) kosa dia nijanona ho an’ny andriamasinavalona terak’ i Renilambo ihany, dia ny faritr'Ambohimidasy, Andohalafy, ary Andramahavola. Ao Ambohidrapeto avokoa no milevina i Renilambo sy ny zanany Ratavy sy Ramiza, ary satria misy lafin-kavan-dRanavalona II koa ao, dia izany no nandevenana ny printsy Ratsimamanga, anadahin-drenin'ny mpanjakavavy, teny an-toerana. 2) Ireo zanak’Andriankotofananina no tompomenakely tao Anosipatrana sy [[Ilanivato]] dia: Andriantsikoto, rain’Andriandambotsimanahy sy Andriamambafotsy ary Ratsirangaina. Taty aoriana dia napetrak’Andrianampoinimerina teo koa Rasendrasoa vadiny sy ireo iray tampo aminy ka nozaraina indray Anosipatrana: ny zanakandriana sy ny zazamarolahy nanana ny 1/3 ary ny andriamasinavalona ny 2/3. Ireo andriamasinavalona zanak’Andriakotofananina no milevina eo an-tampon’Anosipatrana sy Ilanivato. [[Rabobalahy]] zana-dRasalimo koa dia nanana fonenana teo Anosipatrana. Nanitatra ny menakeliny tany Anosibe (Amoronkay) koa iAndriankotofananina tamin’ny alàlan’ny fanambadiana, toy ny nataon-drainy ihany, ka ny zanany izay nandova azy tany tamin'izany dia ry Andriatsimanazy, Andriantomponiloharano, Andriantsiherifahasina, Andriamanohatany mirahalahy avy, izay niavian’ny andriamasinavalona avy ao Anosibe (Amoronkay), Soamonina, Ambatomanjaka, ary Ambohitraina, Fihasinana. Ny taranany dia nifandray sy nifanerasera hatrany tamin’ireo Andriamasinavalona avy ao Ambohitrandriamanitra sy Imerinarivo koa. Rabodonandrasana, zafiafin’Andriakotofananina, vadin’Andrianatody tao Imerinarivo, no reny niteraka an’Andriatsimianatra, izay rain-dRazafindrahety (na [[Ranavalona III|Ranavalona III)]] mirahavavy; 3) Ramatoanimerina na Rafotsiramifidilahy no zanakavavimatoan’Andriamasinavalona tamin'i Ramananandrianjaka vadiny, ary iray tampo amin’[[Andriantomponimerina]], ilay mpanjaka voalohany tao [[Ambohidratrimo]] sy rahavavin-dRanavalontsimitoviaminandriana tao [[Anosimanjaka]]. Nonina tao Ambohijanakandriana, Mamiomby (atsinanan’[[Andringitra]]) izy ary niteraka an’Andrianavalonandrianjaka sy Rakaloy ary Ravololona. * Naka menakely tao Imahatsinjo (andrefan’Ambatofisaorana) Andrianavalonandrianjaka ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe Imiantsoarivo, izay novaina anarana hoe Ambatofisaorana taty aoriana. Nanambady tamin’ny taranak’Andrianavalonimerina, ilay zanak'Andriamasinavalona noroahin'i Andriantsimitoviaminandriandrazaka hiala an’Ambohitrabiby, izy ka niteraka telo mianadahy dia Andriamiaramanjaka, Razakatsivolanina ary Renibodonimerina; * Andriamiaramanjaka nanjaka tao Ikaloy, nandova ny anabavin-drainy Rakaloy, dia nanambady an-dRanavalonandriambelomasina zanaka vavimatoan'[[Andriambelomasina]], mpanjaka tao [[Ambohimanga]], ary niteraka an-dRamboasalama (Andrianampoinimerina) sy Ralesoka. Rahefa maty izy dia nalevina ao Ambohijanakandriana (Mamiomby) fiaviany. 4) Razakatsivolanina indray dia nipetraka sy nanjaka tao Imiantsoarivo na Ambatofisaorana ary milevina ao ihany. Nifampiditra amin'ny fanambadiana tamin’ny zanak’Andrianavalonimerina ilay mpanjaka niongana ao Ambohitrabiby ny taranany ka izy no isan’ny niavian’ireo andriamasinavalona marobe amin’iny faritr' i Mandiavato iny; 5) Renibodonimerina kosa dia efa niteraka ireo zanany dia: i Andriamaheritsialaintany tao Amboatany, sy i Andrianamboamanjaka tao Imerimandroso, ary i Rabodonimerina, vadiben’[[Andrianampoinimerina]], izay izy vao nanambady an’Andriambelomasina ka niteraka an-dRafaravavinandriambelomasina; 6) Andriamaheritsialaintany moa dia olon-kendry sy mpitari-tafika mahay ka nomenan’Andrianampoinimerina zaodahiny menakely maro be ho valisoa izay nozarainy tamin’ireo zanany dia: Rambolamanana nahazo an’Antanamalaza, Rakaloanosy tao Ambalanirana ary Ramanitrahasina tao Fiakarana (Ivato); 7) Ravololona zanaka faravavin-dRamatoanimerina dia nijanona tao Ambohijanakandriana ihany: izy no niavian-dry Andriampinoana, Andriamonja, sy ireo andriamasinavalona avy ao Ambohijanakandriana (Mamiomby); 8) Rasohanamanjaka (na Rasohanana) dia zanakavavin'ny mpanjaka Andriamasinavalona ihany koa hoy ny lovan-tsofina avy eny Ambodirano. Napetrak'Andriamasinavalona ho andriantompombodivona tao Ambohimahamanina izy, izay mbola nitondra ny anarana hoe Ambohidahy tamin'izany fotoana izany. Notsatohina vatovavy teo Ambohidahy ho fahatsiarovana ny nahazoan-dRasohanana io tanàna io. Nanambady an'Andriandambozozoro avy eny Malaza sy Ivatobe avaratra izy ary niteraka an-dRabiby (Antalaho / Antanetibe), Andriamalama (Isoanangano), Ranosy (Androhibe), Andriamifonozozoro (Ivatobe), ary i [[Andriamangarira]] (Antsahadinta); 9) Ranavalontsimitoviaminandriana, izay zanaky ny mpanjaka Andriamasinavalona faravavy. Izy no niavian’ireo « [[Zanadranavalona]] »; 10) Ireo Zana-dRalanimboahangy, vadin’Andriamasinavalona avy ao Andramasina. Ny taranany kosa dia ireo Andriamasinavalona toy ireo terak’Andriantsolo mianadahy. === Ny taranaky ny zanak’anabavy sy ny zana-drahalahin’Andriamasinavalona=== Izy ireo dia ny terak' i: * Ranavalontsimitoviamianandriana, anabaviny tany Amoronkay sy Vakiniadiana; * Ravololonandriana, anabaviny, izay niteraka an'Andriambetandra tao Anosikely (Fenoarivo); * Ravololontsimitoviaminandriana, anabaviny, niteraka an'i Ravololondralambo, tao [[Ilafy]] sy i Andriambolanambo tao Namehana; * Ranavalomananambonintany, anabaviny, niteraka an’i Andrianambonimena, ilay natao handimby an'Andriamasinavalona, tao Alasora, sy i Rangorinimerina, (renin’Andriambelomasina, mpanjakan'Ambohimanga) tao Androhibe (Ambodirano); *Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja, niteraka an'Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo sy Andriandambozozoro tao Ivatobe avaratra sy Malaza (Ambodirano); * Andriamanitrinitany, rahalahiny, tao Ambohipoloalina. Ranavalontsimitoviaminandriana, ilay anabavin’Andriamasinavalona, dia nanambady an’Andriampanarivofonamanjaka, mpanjaka tao Ifanongoavana (Amoronkay sy Vakiniadiana). Niteraka marobe izy roa ka ny zanany roalahy izay voatanan’ny tantara ny anarany dia i Andrianjakavololonandriana, izay tompomenakely nifehy an'Ambohitrarivo, sy i Andriantsimitovifonamanjaka, izay tompomenakely nifehy an'[[Ambohitrandriamanitra]]. Izy ireo no zanak’anabavin’Andriamasinavalona, niavian’ireo andriamasinavalona ao Ambatovory, Andranomalaza, Sambaina amin’ny Vakiniadiana sy Ambohitrandriamanitra, Imerinarivo, sy Miadamanjaka, amin’ i [[Vakinisisaony]]. Toy izao ny [[tetiarana]] azo mikasika ny taranak’izy roalahy: 1) Andrianjakavololonandriana tao Ambohitrarivo, nampitondraina ny nentin’Avaradrano (Ivakiniadiana) dia niteraka an’ i: * Andrianifoinamanjaka (tao Ambatovory, Sambaina, ary Lohavohitra), izay vadin-dRafotsiraivoramavo (anabavin-drain’Andriamary, mpanjakan’Imamo andrefana) izay niteraka roalahy dia: 11) Andriandambozozoro (tao Sambaina) niteraka an’Andriandambonavalona sy Rabodosambaina; Andriandambonavalona dia niteraka an'i Razakatsihono tao Sambaina, sy Rasavolahy zokiny ary Rasavolahy zandriny. Naka menakely tany Marovatana ihany koa izy izay niavin-dRalambozozoro<ref>Thomas Rakotoarivelo (2005), « ''Ny tantaran'Andambozozoro (vohitr'Andriana ao Marovatana) - Andriandambozozoro sy ny taranany ''», Fanontana manokana - Antananarivo.</ref>, ary ny taranany dia mbola any ankehitriny. 12) Andrianjakafonamanjaka, tao Ambatovory, izay nanambady an'i Ranavalokoandriamanitra, zanakavavin’Andriambelomasina, mpanjakan' Ambohimanga, ary niteraka an’Andriantsiresy sy Andrianamboatsimaharivo. 2) Andriantsimitovifonamanjaka, tao Ambohitrandriamanitra (Amoronkay), nampitondraina ny nentin’ i Vakinisisaony, dia niteraka an’ i * Andriamiarinarivofonamanjaka, izay niteraka an’ i 21) Andrianantsantsa, izay niteraka roalahy dia: 211) Andriantomponamoronkay tao Ambohitrandriamanitra, izay niteraka indray an’Andriantaratasy sy Andriantsimitovy, raiben-dRazafinandriana vadin-dRamahatra, 212) Andriantsaratandra (Imerinarivo) niteraka an'Andrianatody (vadin-dRabodonandrasana, zafiafin’Andriakotofananina tao Anosibe) niteraka an’ i Andriatsimianatra, vadin-dRaketaka avy any Angivy-Ambohipiara, ray niteraka an-dRasendranoro sy Razafindrahety - [[Ranavalona III]], mpanjakan’ i Madagasikara farany; 22) Andriamparantsabe tao Mantasoa sy Ambohimahatakatra; 23) Andriamanitrandriana tao Miadamanjaka. I Andriamanitrinitany tao Ambohipoloalina, dia rahalahin’ny mpanjaka Andriamasinavalona, faralahy izy, izay nahazo menakely tao Ambohipoloalina ary niteraka an-dRatrimomiambonilahy izay rain’Andriamborosinandriana dimy mirahalahy. Andriamborosinandriana kosa dia nanambady an’i Andrianjaza, izay anabavin'Andriambelomasina, ka niteraka an’Andrianarabo, Andriantsoanandriana, sy Andriankotonavalona, izay samy lehilahy nitari-tafika nalaza tamin’ny andron’Andrianampoinimerina, nony izy nanafika sy naka an’Ivakinankaratra tamin'izany. Izy ireo dia natao [[zazamarolahy]] satria zanak’anabavin’Andriambelomasina, izany hoe voasokajy ho tera-dRangorinimerina. Ny taranak'ireo rahalahin’Andriamborosinandriana kosa dia nijanona ho andriamasinavalona ihany, dia ny taranak’Andriandambozafinandriana, Andriamitohinarivo, Andriamparamasina sy Andriamaria izany. === Ny taranaky ny mpanjaka ka nanoa tao Imerina === Izy ireo dia ny teraky: * Andrianavalonimerina, ilay zanak’Andriamasinvalona notendrena hanjaka tao Ambohirabiby, ka nilan’Andriatsimitoviaminandriana avy ao Ambohimanga ady, ka resy dia noroahiny hiala ny fanjakany sy ny vohitra nisy azy. Ny taranak’Andrianavalonimerina izany dia andriamasinavalona, ary izy ireo no niavian’ny andriana ao Ambohimandrosohasina, Ambatofisaorana, Kaloy sy Mandiavato; * Rafondrazaka, dia zanaka naterak’Andriatsimitoviaminandriandrazaka, mpanjaka tao Ambohimanga. Nampanoaviana anefa izy ka Andriambelomasina, zana-dRangorinimerina anabavin’ny mpanjaka no nandimby ny fanjakana. Ny Zana-dRafondrazaka kosa dia ireo andriamasinavalona ao Anosy avaratra''',''' niavian-dry Raombana sy Rahaniraka sy ny mpiray tampo aminy; * Ny taranak’Andrianavalonjafy, zafikelin’Andrianambonimena tao [[Alasora]] rehefa tsy lasa vadin’Andrianampoinimerina, dia nijanona ho zazamarolahy na andriamasinavalona avokoa; * Ny taran-dRamananandrianjaka (na Ravorombato), izay mpanjaka tao Ambohidratrimo (Marovatana). Ny zanany moa dia ny mpanjaka Rabehety izay noresen’Andrianampoinimerina. Ireo taranakin’ny mpanjaka tao Ambohidratrimo, rahefa resy Rabehety, dia niparitaka teny Marovatana, toy ny any Mamiomby: misy an'i Andranosoalaza (zazamarolahy taranak’Andriambelanonana), tao Miandrarivo ihany koa ny taranak’Andriantomponibemihisatra. Nisy zafikelin’Andriambelomasina mpanjakan’Ambohimanga (Razafinandriamanitra sy Rafaralahiranginga) tonga nanambady tao Ambohipiara ka izay no antony nisian’ny Zanakandriana sy ny zazamarolahy avy ao, niavain-dRanavalona III; fa ny sisa kosa dia andriamasinavalona ihany. Ireo taranaky ny mpanjaka rehetra resy sy nanoa an’Andrianampoinimerina avy ao Ambohitrabiby, Ambohidratrimo, Antananarivo, Alasora dia « andriamasinavalona » avokoa, rehefa tsy lasa zazamarolahy noho ny fanambadiana na noho ny toerana notanany. === Ny taranaky ny mpanjaka tsy avy ao Ankibonimerina, saingy nanoa === Ireo mpanjaka sy ny taranany, tsy avy eto Ankibonimerina nefa nanaiky mora foana ny fahefan’Andrianampoinimerina na nanampy azy koa tamin’ny famoriana fanjakana dia nomeny tombontsoa hipetraka amin’ny fanjakany taloha ihany fa toy ny Tompomenakely, ka izao ny didy napetrany: « …ary ireo andriana zanak’andriamanjaka nanaiky tany Imamo, tao Vonizongo, dia tsy azo atao Marolahy ireo, fa tsy tenan’Andriamanjaka aty Imerina ), ka mitondra menakely, ary naman’ny andriamasinavalona ». Torak’izany koa no nataony tamin’ireo andriana amin’ny Vakinankaratra. Ireto ireo Andriana nanjaka tsy avy eto Ankibonimerina nanaiky mora foana: * Andriamarimampihovohovo, tao Ambohitrondrana, Imamo andrefana: izy sy ny taranany dia natao zazamarolahy, nefa marolahy tsy tenan’ny andriana avy ety Imerina ka natao hoe: « Marolahin'Andriamary »; * Zanak’Andrianentoarivo 10 toko, avy any Vonizongo; * Andrianamboarinandriamanitra mirahalahy, Ambohibeloma, Imamo Atsinanana; * Andrianjomoina, avy any amin’ny ala atsinanana [[Bezanozano]]<nowiki/>;<nowiki/> * Andriamaroanaka, avy any Ambohitrandraina (Vakinankaratra), Andriamasindraibe, Antsirabe; * Andriamanalina, Manandona, Vakinakaratra; * Andrianonitomponitany, Betafo, Vakinankaratra; * Andriambongo sy Andriamanalimbehiantana, Menabeiarivo,Vakinankaratra; * Andrianantara, Fihasinana (Manandriana); * Rajoakarivony zanak'[[Andriamanalina III]], tao amin'ny Fanjakan'[[Isandra]]; (tantaran’ilay antsikely hoe « Mitambolanela »); * Andriambavizanaka, Alananindro, [[Ilalangina]]; nahazo tantara tamin’izy niakatra naaieky an’Andrianampoinimerina, ka nanaovany orimbato - hady atao hoe Ankadilalangina ao Ambohimanga; * Rarivoarindrano, avy any Ivohibato sy Tsienimparihy. Noho izy ireo tsy avy eto Ankibonimerina ary ny sasany aza dia tsy taranaka avy amin-[[Rangita]] sy [[Rafohy]] akory, dia maro tamin’izy ireo no tsy nanaraka na nanaja intsony ireo fomban-drazana nentin’ny zanak’Andriamasinavalona, fa nanaraka sy nanohy hatrany ny fomban-drazana fanaony teo an-toerana na teo amin’ny fanjakany. === Ireo natao ho laharan'ny Andriamasinavalona=== [[Andrianampoinimerina]], [[Radama I]]I, [[Ranavalona I]] sy ireo mpanjaka nadimby azy ireo dia nanondrotra ho isan’ny Andriamasinavalona, ireo sokajin’olona sasany nahavita be tamin’ny fanjakana, mba ho valim-pankasitrahana fara-tampony na dia tsy andriana ara-pirazanana avy eto Imerina aza, toy an-dry: * [[Ratsilikaina]] sy [[Andriamahazonoro]], Anakara-Anteimoro avy any [[Ivatomasina]] ([[Vohipeno|Vohipeno)]]; * Andriantsitaitra, andriana [[sakalava]] nonina tao Tangaina; * ny vazaha maro samihafa: toa an'i [[Jean Laborde]], sy i De Lastelle; * ny kiriolona (''créoles''), ny silamo/arabo, ny mpivarotra na mpandraharaha ho an’ny fanjakana ka notendrena ho tompon'andraikitra ambony tany anindrana dia natao isan’ny Andriamasinavalona. Noho izany, ity sokajy faha-3 ity dia tsy sokajy ara-pirazanana, fa azo heverina toy ny antoko fanomezana voninahitra ihany, laharana mitovy amin’ny « Andriamasinavalona ». Ireo voalaza ireo no loharano fiavian’ny atao hoe Andriamasinavalona. Mbola mizarazara isan-toko sy isam-pianakaviana izy ireo, ary niparitaka nanenika an’Imerina sy ny Nosy manontolo. Raha natao ny fanisana hakana vatan-dehilahy atao miaramila tamin’ny taona 1840, fony nanjaka Ranavalona I, dia efa nisy 45 ny isam-pianakaviana na isam-piaviana (isan-dreniny) teto Ankibonimerina, 10 tany Vonizongo ary faritra 5 no nisy ny andriamasinavalona tany Vakinankaratra. == Ny zo sy satan'ny Andriamasinavalona == Toy ny sokajin’andriana rehetra sy amin’ny maha-havan’Andriamanjaka azy, dia nanana zo izay efa fananan’ny andriana rehetra, ny Andriamasinavalona: * tsy mitaona tany mena, tsy manao hazo lava, * tsy miambina andriana, * tsy milanja andriana. Ny nampiavaka azy kosa, dia ny fananany fahefana teo amin’ny menakeliny. Ny Menakely moa araka ny fanazavana tery aloha dia fanjakana kely nahaleotena ihany tao anatin’ny [[Menabe (tany)|menabe]], fanjakana fehezin’ ny andriamanjaka mivantana. Ka ny Andriamasinavalona, amin’ny ankapobeny, no nanana menakely ary natao hoe Tompomenakely. Ny vahoaka amin’ny menakely no nanao ny fanompoana ho an’ny tompomenakely: ny tao-zavatra an-tsaha, niasa tanimbary sy manetsa; koa rahefa miasa ny olona dia omena sakafo, vary, amonoana omby…… Ny tompomenakely no mandray ny hetra rehetra ao amin’ny menakeliny: * ny vodihena, ny tongoamihonkona: isasahany amin’ny mpanjaka; * ny hetra isan-tsokajiny: ny isam-pangady, ny hajia, ny harenan’ny maty momba na maty meloka, ny harompotsy ….fa ny variraiventy isan’olo-miaina amin’ny fandroana kosa dia tsy ananany zo fa hasin’ny Andriamanjaka; * Amin’ny maha-tompomenakely azy dia nanana sy nomena fahefana maro izy; * Natao mpanozon-doha amin’ny fampinomana amin’ny tangena; * Manome alàlana raha misy hanikin-jaza na hamadika; * Mahavita ny fananganan-jaza sy ny fanarin-jaza ary ny fitsarana ny ady eo amin’ny menakeliny (afa tsy ny heloka 12 mahafaty, izay fahefan’ny Andriamanjaka irery ihany); * Izay fahefana nananany izay no nilazana azy hoe « Ketsa mahafehy tena » ka nomarihina tamin’ireto zo ireto; * Manana trano manara eo ambon’ny fasana ho mariky ny fiandrianana; * Manana kianja sy vatomasina eo amin’ny vohitra misy azy, famonoana omby volavita na ombimalaza amin’ny andro Fandroana; * Manao ny « saotra omby » (sorona) amin’ny andro fandroana; * Tsy avadika ny « Andriamasinavalona » (famadihan-drazana), satria efa fomba nolovaina tamin’ireo andriamanjaka razambeny; ny hafa sy ny bemihisatra no manao izany raha tiany; * Tsy homan-kena ratsy na hena lofo na hena poraka amin’ny fahafatesana na famadihan’olon-kafa; ny hasina sy ny fiandrianana dia tokony tsy ho lotoina amin’ny fikasihana izany; * Raha meloka ny Andriamasinavalona dia tsy azo gadraina vy fa fatorana landy, tsy tapahan-doha na alatsa-drà fa kendaina landy; * Azo baboina fananana ny Andriamasinavalona raha meloka, fa ny vady aman-janany kosa tsy verezin-jo na baboina atao andevo. Taty aoriana anefa, indrindra rahefa nihanaka ny fivavahana kristianina sy nihatra ny lalàna nataon’ny mpanjanatany nandrava ny fiandrianana dia maro tamin’ireo fomba ireo no tsy najaina sy tsy narahin’ny taranaka sasany ary very manontolo ireo zo nananany. == Ny foko Andriamasinavalona isan-tokony sy ny toerana misy azy ireo == Tamin’ny taona 1840<ref>Foiben'ny Arsivam-pirenena (1840), ''« Archive royale'' », MM1, NN21-21, PPI, Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.</ref>, izany hoe teo amin'ny manodidina ny 30 taona tao aorian’ny niambohon’Andrianampoinimerina, dia nanao fiantsoana ho miaramila nanerana an’Imerina enin-toko ny mpanjakavavy Ranavalona I ka anisan’ny voaantso tamin’izany ireo « zanak’Andriamasinavalona », ireo « zazamarolahy », ary izy mirahalahy avy « zanakandriana ». Nitarika ny fanisana tamin’izany i Rahaniraka, Folo Voninahitra, tandapa tamin'izany. Toy izao no isan’ireo andriandahy nantsoina tamin’ny: * « Izy mirahalahy avy »: 6 lahy (avaradrano: 2; Marovatana: 2; Sisaony: 1; Ambodirano: 1); * « Zazamarolahy »: 72 lahy (avaradrano: 36; Marovatana: 9; Sisaony: 4; Ambodirano: 23); * « Andriamasinavalona »: 1816 lahy amin’ny Imerina enin-toko. Ny antsasany tamin’ireo ihany anefa no natao miaramila dia ireo salama tsara, manan-karena: manana andevo, omby, ary vary; ny sisa tsy lany miaramila kosa dia ireo tsy anatin'izay ka natao « borizano », miandry tanàna. Dia toy izao ary, araka io fanisana io, ny isan’ny vatan-dehilahy « Andriamasinavalona » voaantso hanao miaramila isam-poko, isam-bohitra ary isan-toko. === Ny zanak’Andriamasinavalona === 1) Ao amin’Avaradrano, nisy 413 lahy: 11) Teo amin’ny Voromahery ambonivohitra: dia nisy 89 lahy (Antananarivo, Ambohidrapeto (Itaosy), Ambatondratrimo, Tangaina, Anosipatrana (Ilanivato), ary Ankadimbahoaka). 12) Teo amin’ny Tsimahafotsy Tampombohitra: 121 lahy, tao Ambohimanga; Mioridrano (Andranovintana, Masoadro, Ankosy): * Zanak’Andriamanitrinitany (Ambohipoloalina); * Zanak’Andrianifonamanjaka (Ambohinome); * Zanak’Andrianizina (Analaroa, Ambohimangakely); * Tambato (Andreba, Soavinarivo, Ankazobe); * Mamolakazo, Imamo (Andranomasina, Vasiana, Tapiavola, Amboniazy, Antanetimboahangy). 13) Teo amin’ny Tsimiamboholahy: 85 lahy: 14) Tera-dRafondrazaka (Anosy avaratra); * Zanak’Andrianonihafa (Ambohinaorina, Ambohidrano); * Zafin’Andriampoanandriamanitra, Ambohitrambo, Imamo (Ambohitrantenaina, Andranovalona); * Zana-dRarontany, Valalafotsy Imamo (Hiasy, Ambohitromby, Mandrosoa, Miadamanjaka, Belanitra). 15) Teo amin’ny Mandiavato: 118 lahy: * Zanadratompondraondriana sy ny Zanadravololona (Ambatomalaza, Ambohipananina, Kianjamalaza); * Zanak’Andrianifonamanjaka (Ambatovory); * Zanak’Andrianavalonimerina (Ambatofisaorana, Ambohimandrosohasina, Andranovelona); * Zanak’Andriatompondraondriana (Amboniriana). 2) Ao amin’ny Vakinisisaony, nisy 312 lahy: 21) Alasora (36 lahy): * Zanak’Andriandahimbolamena sy Ratomponivololona, ary ny zanak'Andriamiaramanjaka (Soavina, Ambalanirana, Ambohijanaka, Ambohitrandriananahary, Anosindrapanana, ary Ankady). 22) Zanamihoatra: 88 lahy: * Zanak’Andriantsitakatrandriana sy Andriandambozafinimerina (Soavina, Beravina, Anosinandriana, Tanjombato, ary Ampanga). 23) Vakinampasina: 102 lahy: * Zanak’Andriakotofananina (Ambohitraina, Soamonina, Anosibe, Fihasinana, Ambatomanjaka..); * Zanak’Andrianifonamanjaka (Ambohitrandriamanitra, Andranomalaza,); * Zanak’Andrianatsantsa (Merinarivo, Ambohidrano, Mangarano, Mahatsara); * Zanak’Andriamparantsabe (Mantasoa); * Terak’Andriamanitrandriana (Miadamanjaka, Lazaina, Ankadivory, Ambohitrinifolo…) 24) Ampahadimy: 86 lahy; * Zana-dRalanimboahangy, Zanak’Andrianonive sy Rafanompoanandriana ary Andriampanazavanimerina sy iry Rafanomponjozoro (Antsobolo, Andramasina, Soavinarivo, Manjaka, Iharanandriana, Rakalavao, Ambohibemanjaka, Ambohitromby, Ambohitraina). 3) Ao amin’ny Marovatana, nisy 197 lahy: * Zana-dRanavalona (Anosimanjaka, Fiakarana, Tsarazaza); * Zanak’Andriatomponibemihisatra (Miandrarivo, Beravina); * Zanak’Andriatsieranolona (Masinandriana, Andranomanjaka); * Zanak’Andriandambozozoro (Andambozozoro, Mieridaza, Besaiky..); * Zanak’Andriamanitra Ampanjakana (Ambohidrano, Maridaza, Ambohitraina,Tsarahasina); * Zanak’Andriampanarivo (Ambohitrinilahy, Ambohitsimihafa); * Zana-dRamatoa (Mamiomby, Androvakely, Sambaina, Ambohitsoa, Maroharona..). 4) Ao amin’ Ambodirano, nisy 261 lahy: * Zana-dRangorinimerina (Ankeribe, Tsirangaina, Ionive, Masinandriana, Soavina, Ambohidava, Vinany, Merinarivo); * Zanak’Andriamanjakatokana (Tsarazaza, Ambohinaorina, Marianina, Tsimatahodaza, Ambohitrinilahy, Manankasina, Anosivato, Meritsiafindra, ary Manjaka); * Zanak’Andrianamboarinandriamanitra (Mangasoavina, Merikanjaka, Antsahadinta, Ambatomalaza, Soavinandriana); * Zanak’Andriambahoaka (Amoronikitsamby, Faravohitra, Ambohidrainandriana, Soalazaina, ary Poliny); * Zanak’Andriandambotsimanahy (Ambohitraina); * Zanak’Andriandambozozoro (Malaza, Ivatobe, Ambodiafontsy, Androhibe, Ambatomanoto, Ambatomanody, Ambohimahamanina, Antanetibe, Ambatobe); * Zanak’Andrianjakatrimo (Ivatobe, Ambohimahitsy, Androhibe, ary Ambohitrivoimanga). * Zanak’Andriamanantsahala (Miantsoarivo); === Ny Andriamasinavalona, zanak’Andrianentoarivo === 5) Amin’ ny Vonizongo (424 lahy): * Zanak’Andriantomponiandriana (52) (Tsilanimboninahitra); * Zanak’Andriamitananiteny (33) (Volaniray); * Zanak’Andrianamelanandriana: 52 (Mangany); * Zanak’Andrianampitahotra: 64 (Famailahy); * Zanak’Andriatsimaitoarivo: 67 (Varamaina); * Zanahariantany: 70 (Vonitsiazonafo); * Zanaharifitoanjana:17 (Tsaravoninahitra); * Zanak’Andriampomanjaka: 27 (Madiokororoka); * Zanak’Andriamahamaninarivo: 23 (Sakafolahy); * Zanak’Andriampanomponolona 19 (Voninahitrinitany). === Ny Andriamasinavalona any Vakinankaratra === * Ny amin’ny Menabe: 45 (Ambohimasina, Ambohipolo, Soavina, Ambohitsimanova, ...); * Ny amin’ny Loharano: 25 (Ambohiponana, Ivohimalaza, Inano, Ambohimitsinjo, ...); * Ny amin’ny Manandriana: 74 (Ambohimahazo, Manandriana, Ambohinamboarina, Tsarafidy, ...); * Ny amin’ny Fisakana: 21 (Ambohimanarivo, Mady ...); * Ny Iarivo: 44 (Betafo, Masinandraina, Soavina,…). Natao io fanisana io tamin’ny taona 1840, noraiketina an-tsoratra ka voatahiry ao amin’ny arsivam-pirenenan’i Madagasikara. Io fanisana io no nanome ny isan’ny vatan-dehilahy Andriamasinavalona, tokony handeha hanao miaramila, izany hoe iray na roa isam-pianakaviana; maro be koa angamba no nandositra sy niafina ka tsy fantatra. Raha atao ara-keviny, ny isan’ny Andriamasinavalona rehetra (antitra, tanora, vehivavy, ankizy) dia tokony ho 4 na 5 heny mihoatra noho io isa io, izany hoe 8 000 olona any ho any, tamin’izany fotoana izany. Voalaza an-tsipirihiny ny anaran’izay nantsoina ka tonga, ny anaran’ny rainy, ny fonenany, ary ny fananany. == Ny vohitry ny Andriamasinavalona ao Imerina == Maro amin’ireo vohitra nisy ny Andriamasinavalona teto Imerina no efa nilaozana na simba, ka mahatonga ny tantaran'izy ireo ho saika ho adino ankehitriny. Ezahana avoaka amin'ny alalan'ny lovantsofina sy ny soratra ny tantaran'ireo toerana ireo mba tsy ho very tadidy, na eo aza ny tsiny sy ny fahabangana. Manampy amin'ny fikarohana ny lisitry ny vohitra, ny tantaran'ny mpanjaka, na ny fomban-drazana ny manam-pahaizana. === Voromahery === ==== Anosipatrana (Ilanivato) ==== Ao anatin'ny faritry « Voromahery », izay mandrakotra an'Antananarivo sy ny manodidina azy mivantana, dia misy vohitra manan-tantara maro, saingy ny malaza indrindra amin'izany aloha dia Anosipatrana (Ilanivato). Efa hatramin'ny andron'ny mpanjaka Andriamasinavalona no nahalaza an'Anosipatrana satria napetrany hanana vodivona sy menakely teo ilay zanany lahy atao hoe Andriankotofananina. Ity andriandahy ity no loharano niavian'ireo Andriamasinavalona rehetra ao Anosipatrana, Ilanivato, ary Anosibe (Amoronkay). Taty aoriana, tamin'ny andron'ny mpanjaka Andrianampoinimerina, dia nametrahan'ity mpanjaka ity honenan-dRasendrasoa vadiny sy ireo iray tampo aminy koa teo Anosipatrana. Izany no nampisy ny fifampitazanana sy ny fizarana fananana teo amin'ny Andriamasinavalona sy ny Zanakandriana, ka ny fizarana matetika dia nilefitra tamin'ny fomba mitelo: ny iray ampahatelony (1/3) ho an'ny Zanakandriana sy Zazamarolahy, ary ny roa ampahatelony (2/3) kosa dia an'ny Andriamasinavalona. Rehefa nandeha ny fotoana, dia nahazo toerana honenana teo koa Rabobalahy, zana-dRasalimo vadin'ny mpanjaka Radama I, ary mbola misy taranany sasany ao mandraka ankehitriny. Raha ny momba an'Ilanivato manokana indray, Andriandambotsimanahy, izay zanak'Andriankotofananina, no naka vodivona voalohany teo ary nanjary loharano niavian'ireo Andriamasinavalona teo an-toerana. Anisan'ireo taranaka nalaza nivoaka avy teo ry Andriambola zanany, Andrianabo, Ranaivo-Rahanetra, ary ry Rahasivola sy Ratarivola izay nanambady an'i Razafianaka, anadahin'ny mpanjaka Ranavalona I. Taty aoriana ela dia nisy mpitandrina malaza antsoina hoe Rambelo ihany koa teo amin'izany tanàna izany. Misy hevitra telo lehibe ambaran'ny tantara ho niavian'ny anarana hoe « Ilanivato ». Ny voalohany dia lafiny ara-jeografia: ny tendron'ilay nosy lavalava iorenan'ny tanàna dia misy vatolampy hita tsara eo amin'ny doha avaratra amin'Ilanivato, saingy ny ilany atsimo-andrefana misy ny famonoambiby dia tsy mba misy vatolampy be loatra; vokatr'izany, ny ilany iray misy vato fa ny ilany iray kosa tsy misy. Ny hevitra faharoa kosa dia ara-mponina, satria nisy nilaza fa nisaraka roa ny mponina andriana na hova teo nony efa kelikely; ny sasany nijanona teo ihany fa ny ilany kosa lasa lavitra nifindra tany amin'ilay vohitra kely atao hoe Ivato, any atsimon'Ambositra, ka niteraka ilay fitenenana hoe: ''« Ny ilan'ny foko dia eo ary ny ilany kosa any Ivato »''. Ny hevitra fahatelo kosa dia mifamatotra amin'ny tantaran'ny mpanjaka Andriambalohery tao Antananarivo, izay nesorina tsy hanjaka noho izy ratsy hoditra na boka, ka napetraka teny Anosipatrana-Ilanivato. Tsy tafapetraka teo anefa izy fa lasa nianatsimo nankany Ivato, ka niteraka alahelo ho an'ireo havany nifandray tamin'ireo toerana roa ireo. Manoloana ireo fitantarana samihafa ireo, dia anjaran'ny taranaka ankehitriny ny mikaroka lalina ny tena marina sy manamafy izany araka ny fisehoan'ny tantara sy ny fomba amam-panao mbola arahina mandraka androany. === Avaradrano === ==== Ambatofisaorana ==== Vohitry ny Andriamasinavalona efa hatramin'ny ela Ambatofisaorana, ary mbola honenan'ny taranaka mandraka ankehitriny, na dia vitsy mpahalala ivelan'izy ireo aza izany toerana izany. Ity vohitra ity dia miorina ao avaratr'Isadabe, amin'iny lalan-tsara miala avy eo Talatan'i Volonondry mianavaratra mahazo an'Ambatomanoina sy mandalo an'Ambohitrolomahitsy iny. Araka ny lovantsofina mbola tadidy tsara, "Imiantsoarivo" no anaran'Ambatofisaorana taloha, ary ny andrian-dehibe atao hoe Andrianavalonandrianjaka no nanorina azy. Ity mpanorina ity dia zafikelin'ny mpanjaka Andriamasinavalona, zanak'i Ramatoanimerina (vavimatoan'ny mpanjaka) izay nonina tao Mamiomby, atsinanan'Andringitra. Nanana anabavy natao hoe Rakaloy izy, ary samy naka vohitra natao vodivona izy mianadahy rehefa lehibe, ka ny anabaviny dia niorina teo Ikaloy izay nitondra ny anarany, ary izy kosa niorina teo Imahatsinjo. Talohan'ny hipetrahany tao an-toerana anefa, dia nivavaka aloha Andrianavalonandrianjaka nangataka fambara tamin'Andriamanitra Andriananahary mba ho maro dia maro ny vahoaka honina eo. Vao tapitra ny teniny, dia nisy alika mainty niserana teo alohany, ka noraisiny ho valim-paniriana izany ary niteraka fankalazana lehibe sy ny nanomezany ny anarana hoe Imiantsoarivo. Niteraka telo mianadahy Andrianavalonandrianjaka, ka ny voalohany dia Andriamiaramanjaka, izay nanjaka nandova ny anabavin-drainy tao Ikaloy, sady ray niteraka an-dRamboasalama (Andrianampoinimerina) sy Ralesoka anabaviny. Ny faharoa kosa dia Razakatsivolanina, izay tompom-bodivona tao Imiantsoarivo ary milevina ao am-bohitra ao ihany, ao amin'ilay fasana atao hoe « Andranolava ». Izy no loharano niavian'ireo Andriamasinavalona avy ao Ambatofisaorana satria niteraka dimy lahy izy, dia Andrianavalona, Andriandio, Rainandriamanitrahasina, Rainandriankotovao, ary Ingezalahy. Ny niovan'ny anaran'ny tanàna ho Ambatofisaorana kosa dia mifamatotra amin'ny tantaran'ny mpanjaka Andrianampoinimerina. Tamin'ny andro nampandriany tany tamin'iny faritry Mandiavato miantsinana-avaratra iny, dia niakatra nitaingina ilay vatolampy avobe eo ambony atsinanan'ny tanàna ny mpanjaka. Noho ny hamaroan'ny fahana sy ny hasina naterin'ny olona ho azy teo, dia faly loatra izy ka nitsangana niedinedina sy nivandravandra tamin'ny maso mihiratra be nijery ny vahoaka, toy ny ombilahy hiantoraka hiady. Izany fihetsiny izany, hono, no naha-olona azy voalohany indrindra tamin'ny anaram-bositra hoe « Ombalahibemaso ». Avy eo dia nisaotra ny vahoakan'Imiantsoarivo ny mpanjaka teo ambon'ilay vatolampy, ka nanomboka teo no nanovany ny anaran'ny tanàna ho « Ambatofisaorana ». ==== Sambaina ==== Ny vohitry Sambaina hotantaraina eto dia ilay vohitra kely miorina eo andrefan'i Manjakandriana, izay andalovan'ny lalam-pirenena faha-2, sady eo atsinanan'i Nandihizana sy ny lalamby mampitohy an'Antananarivo sy Toamasina. Fony nanjaka ny mpanjaka Andriamasinavalona, dia Andriampanarivofonamanjaka zaodahiny (vadin-dRanavalontsimitoviaminandriana) no tompomenakely lehibe nifehy tamin'iny faritra atsinanana manamorina ny ala rehetra iny, hatrany avaratr'Ambatovory (toko Avaradrano) ka hatrany atsimon'Ambohitrandriamanitra (Vakinisisaony). Niteraka maro izy, ka ny roa lahy nandova fanjakana dia Andrianjakavololonandriana tao Avaradrano sy Andriatsimitovifonamanjaka tao amin'ny Vakinisisaony. Andrianjakavololonandriana, izay nonina tao Ambohitrarivo sy nanjaka tamin'ny ilany atsimo amin'ny toko Avaradrano (Ivakiniadiana ankehitriny), no niteraka an'Andrianifonamanjaka. Ity farany indray dia nanambady an'i Rafotsiraivoramavo ka avy eo dia niteraka roa lahy: Andriandambozozoro sy Andrianjakafonamanjaka. Andrianjakafonamanjaka dia napetraka tao Ambatovory ary nanambady an'i Ranavalokoandriamanitra, zanakavavin'ny Mpanjaka Andriambelomasina avy ao Ambohimanga; lasa vinanton'ny andriamanjaka izy ka ny taranany dia natao ho isan'ny « zazamarolahy ». Andriandambozozoro kosa indray no nanjaka tao Sambaina, ary niteraka an'Andriandambonavalona sy Rabodosambaina. Tsy nipetraka ela teo Sambaina anefa Andriandambozozoro fa nifindra nankany Marovatana (tao Andambozozoro), saingy ny taranany kosa dia mbola manana lafin-kavana sy fianankaviana maro ao Lohavohitra (Sambaina) ihany. Andriandambonavalona, ilay zanak'Andriandambozozoro nijanona tao Sambaina, dia niteraka maro ka ny vavimatoa dia Razakatsihono, izay nitondra fanjakana, ary ny zanany lahy dia ry Rasavolahy zokiny sy Rasavolahy zandriny. Ranavalonjafy, zanakavavin'i Rasavolahy zandriny, no nanangana ho zanaka an'Andrianangaly (Dokotera 12 Voninahitra), izay isan'ny nianatra ho mpitsabo voalohany tamin'ny Dr. Davidson sady ray niteraka an'i Dr. Andrianaly. I Dr. Andrianaly (1840-1886) no dokotera malagasy voalohany nahavita fianarana tany Edimburg, Ekaosy, ary rehefa tafaverina izy dia nampakariny ho vady i Rasendranoro, rahavavin'ny Mmpanjakavavy Ranavalona III, tamin'ny 14 Aprily 1881. Noho ny fiampangana azy ho nandronjin-doha an'i Rasendranoro, izay heloka mahafaty, dia tsy novonoina izy fa nalefa sesitany tany Ambohimandroso-Tsienimparihy-Betsileo, talohan'ny niverenany taty Antananarivo ho mpitsabo miaramila sy nitsabo tao an-tranony ao Ambatovinaky mandra-pahafatiny tampoka tamin'ny 23 Jolay 1886. Izy sy ny rainy Dr. Andrianangaly dia samy milevina any Sambaina. Ny tantaran'i Razakatsihono tao Sambaina kosa, izay voasoratra ao amin'ny Bokin'i P. Callet fa tsy ao amin'ny tantaram-pianakaviana, dia mampiseho ny herim-pony teo anatrehan'ny mpanjaka Andrianampoinimerina. Koa satria nataon'ny rainy ho "vavy lahy" hitondra fanjakana ao Sambaina izy, dia nividy vanja 3 barika sy basy isan-karazany (basy fangolodoha 10, angalisa 3, bevarahina 1, tsifidianana 1, ary marovy 2) izy ho an'Andrianampoinimerina. Nony naterina tany amin'ny mpanjaka izany ho toky avy aminy na dia vehivavy aza izy, dia gaga sy faly ny mpanjaka nahita ny fahasahiany teo amin'izany faritra vavatany tany atsinanana izany. Ho valin'izany, dia nomen'Andrianampoinimerina azy ny ampahadimin'ny tany (1/5) ao Sambaina, ary ny efa-toko (4/5) kosa ho an'Andriamifonamanjaka rehetra, niaraka tamin'ny fianianana fa tsy hovonoin'ny taranany mpanjaka mandrakizay izany fifanekena izany noho izy vehivavy nahavory tany sy fanjakana. ==== Ambohitrano Andrefana ==== Ny tantaran'i Namehana dia mifamatotra mivantana amin'ny taranaky ny mpanjaka Andriamasinavalona sy ny lapan'Ambohimanga. I Andriambolanambo, izay zanak'anabavin'Andriamasinavalona, no andriantompombodivona voalohany tao Namehana. Nanambady an-dRamanitrandriatsimitovy (na Rasoherinareniny, vavimatoan-dRanavalontsimitoviaminandriana) izy tamin'izany fotoana izany, ka niteraka an-dRasoherimanantany. Ity andriambavy ity taty aoriana no lasa vadin'ny Mpanjaka Andriambelomasina tao Ambohimanga. Talohan'ny nampakaran'ny mpanjaka azy anefa, dia efa nanambady an'Andrianonihafa i Rasoherina. Nony nalain'Andriambelomasina ho vady ny vadiny, dia nionona tamin'ny alahelo Andrianonihafa ka nanao teny tso-drano manao hoe: ''« …Raha alainao, mahatrarantitra anao ! »''. Taorian'izay fisarahana izany, dia tsy tamana intsony tao Namehana Andrianonihafa, indrindra koa nisy olana ara-toerana noho ny hamaron'ny voalavo sy ny bibilava tompon-drano tao amin'izany tanàna izany. Nanapa-kevitra ny hifindra nankeny Ambohidrano izy, izay vohitra any atsinanan'Ambatofotsy eo amin'ny faritry ny Zanadralambo. Tany Ambohidrano no niterahany ilay zanany lahy atao hoe Andriantokanamantany, izay nanjary andriana loharano niavian'ireo Andriamasinavalona sasany ao amin'io faritra io mandraka androany. Na izany aza, misy lovantsofina hafa milaza fa tao Mahatsinjo, avaratr'Ambatofotsy, no tena nitoeran'Andrianonihafa fa ny menakeliny kosa no tao Ambohidrano. Niteraka olana teo amin'ny fipetrahana izany ka nandraisana fanapahan-kevitra avy amin'ny mpanjaka Andriambelomasina. Nitsikera izany fandaminana izany ny mpanjaka nanao hoe: ''« Aiza no ianareo andriamasinavalona indray no hibaby ny menakely fa aoka ianareo hiantsinana eo Ambohidrano ary izy hiakandrefana eo Mahatsinjo ! »''. Io didim-panjakana io no nahatonga ny fasan'Andriantokanamantany ho miorina ao Mahatsinjo ihany taty aoriana. Mba ho fanonerana sy fanampiana ny fiveloman'izy ireo, dia natolotra ho menakelin'Ambohidrano koa ny tany Antanantsara, any avaratr'Ambohimanga, ho fanampin'ilay tany ao Mahatsinjo. ==== Ambohitrano Atsinanana ==== Vohitra eo avaratra andrefan’i Fiaferana, izay vohitry ny taranak'Andrianamboninolona, i Ambohidrano. Nisy maromaro ireo zafikely sy zafiafin’Andriamasinavalona no nomeny vodivona tany amin’iny faritra iny dia Andriantompombe tao Ambihidalôna, Rampianala tao Ambatomalaza, Ramarohasina tao Ambohitrakely, ary Ramambahasina nifidy an’Ambohidrano. Taranaka avy amin-dRamambahasina ilay andriandahy nalaza tao natao hoe Andriamasina. Ny raharaha isan’ny nampalaza ny andriamasinavalona avy ao Ambohidrano atsinanana dia ny mitsara « manozon-doha amin’ny fampinomana [[tangena]] » tamin'izany. Ny loharano ao Ambohidrano no fisotron’ny Andriamanjaka aty Antananarivo, nohon’ny hatsarany fa madio, mamy, mangatsiatsiaka. Misy zohy eo ambany atsimon’ny vohitra, fieren’ny kristianina tamin’ny « Tany maizina ». === Vakinisisaony === Maro be ny vohitra malaza nonenan’ny zanak’Andriamasinavalona tao Vakinisisaony satria ankoatra ireo vodivona nisy ny taranaky Ranavalontsimitoviaminandriana anabaviny, izay vadin’Andriampanarivofonamanjaka, dia tao koa: ny taranak’Andriankotofananina; ny taranak’Andrianavalonarivo sy Andriandahimbolamena; ary ny tera-dRalanimboahangy, vadin'Andriamasinavalona tany amin'iny faritra iny. Ka ho tsongaintsika amin’ireo Ambohimahatakatra. ==== Ambohimahatakatra (Mantasoa) ==== Ambohimahatakatra<ref>Claudie Razafintsalama (2013) , ''« Ambohimahatakatra-Mantasoa'' » , Fanontana manokana - Antananarivo.</ref>, dia vohitra tranainy sady manan-tantara lehibe, miorina eo atsimon’ny tanànan’i Mantasoa, ka ny renirano Varahina no mampisaraka azy roa tonta. Ity vohitra ity dia mbola rakotra ala tranainy sy anirian’ny ahitra ary zavamaniry maitso lava milenodenoka mandraka ankehitriny, ka mahatonga azy ho toerana tsara indrindra ho an'ny fitsangatsanganana sy fakan-drivotra. Na dia nanana ny lazany hatry ny ela fony Andriamasinavalona nanjaka aza ity toerana ity, dia saika ho haolo izy taty aoriana noho ny nitsanganan'i Tsimanampiovana–Mantasoa teo akaikiny, ka ny fasana tranainy sy ny trano vitsivitsin’ny taranaka sendra mandalo sisa no mijoro eo. Ao no misy ny fasan-dRasoherina reniny (na Ramanitrandriatsimitovy), izay renin-dRasoherimanantany vadin’ny mpanjaka Andriambelomasina ao Ambohimanga. Ity andriambavy ity no loharano niavian’ireo andriamanjaka rehetra nanjaka teto Imerina taorian-dRadama I, nifanaraka tamin'ny tenin'Andrianampoinimerina nampihatra ny didy nataon-draibeny manao hoe: ''« …Fa avy amin’ny tera-dRasoherina ihany no hangalana izay hanjaka amin’ity tany ity … »''. Raha zohina ny tantaran'ity tanàna ity, ny anarany dia mampatsiahy ilay vohitra voalohany any avaratra atao hoe Ambohitsitakatra, izay naorin’ny foko merina vao tonga teto ampovoantany notarihin’Andriatsitakatra, rehefa niala tany amin’ny tany hoe « Nusantaria » any ampitan-dranomasina atsinanana. Taona maro taty aoriana, ny taranak'izy ireo nanjakan'Andrianamponga dia nanorina an'Ifanongoavana. Tany amin’ny taona 1500 tany ho any, Rangita zanakavavin-dRafandramanenitra (taranak’Andrianamponga I) no nanorina ny fanjakana entin’ny andriana, ka nataony hoe Imerimanjaka ny renivohiny. Rangitamanjakatrimovavy no loharano niavian’ny andriana merina rehetra. Nony nodimandry izy, dia Rafohy zanany vavy no nandimby azy, ary ny zanany lahy Andrianamponga II kosa nanoa ka nalefa honina tany Ifanongoavana mba hampandrendrika vy sy hanao fiadiana ary fiasana amin’ny vy, fahaizana nolovaina tamin’ireo razambe avy any Nosantaria. Izany fiadiana vita amin'ny vy izany no nentin'Andriamanelo nandresy ny Vazimba sy nanitarany ny fanjakany. Andrianamponga II dia nanjaka toy ny tompomenakely tany Ifanongoavana, ary ny fanjakany dia nolovain’ny taranany nandritry ny 200 taona, ka Andriampanarivofonamanjaka no nalaza sy farany tao tany amin’ny taona 1700 tany ho any. Rehefa maty Andrianamponga, dia nalevina ao Ambohimahatakatra izy, na dia misy fasana fahatsiarovana azy koa aza any Alasora. Nony nanjaka ny mpanjaka Andriamasinavalona, nahare ny lazany sy ny hatsaram-panahiny Andriampanarivofonamanjaka, ka tonga nanoa amin’ny nahim-pony sy nanolotra ny fanjakany tany Amoronkay. Ho mariky ny fifaliana noho ny fihandronan'ny fanjakany, dia navelan'Andriamasinavalona hanjaka teo amin’ny menakeliny ihany Andriampanarivo sady nomeny an-dRanavalontsimitoviaminandriana anabaviny ho vadiny, ka ny zanak’izy ireo no handova ny fanjakany. Niteraka maro izy mivady, ka ny roa lahy dia nanjaka: Andrianjakavololonandriana tao Ambohitrarivo (avaratry ny renirano Varahina, Ivakiniadina ankehitriny) sy Andriatsimitovifonamanjaka tao Ambohitrandriamanitra (Amoronkay) (ilany atsimon’ny renirano Varahina). Rehefa voazara roa ny fanjakana, dia napetrak'Andriampanarivofonamanjaka teo amin'io vohitra kely amoron'ny rano Varahina io Ranavalontsimitoviaminandriana vadiny mba hanaramaso an’izy roalahy zanany, satria io toerana io dia « mahatakatra » ny any avaratra misy an’Andrianjakavololonandriana sady « mahatakatra » manara-maso ny atsimo misy an’Andriatsimitovifonamanjaka. Izany indrindra no nahazoan’ilay vohitra ny anarana hoe « Ambohimahatakatra ». Io toerana io koa dia fivezivezen’ny olona mianatsimo na mianavaratra, ka be androvolahy maditra mpanao barofo sy mpanao fe hariva mety hanakorontam-panjakana, ka nilana andriana nifehy sy niandry, izay antony nampitoerana ny vadin’Andriampanarivofonamanjaka teo mba hotsidihin'ny mpanjaka matetika koa. Ao anatin'ny lovantsofina, misy ny resaka momba ny fisian'ny Ranavalontsimitoviaminandriana roa: ny voalohany dia ilay anabavin’Andriamasinavalona vadin’Andriampanarivofonamanjaka taty Amoronkay-Vakinisisaony, ary ny faharoa dia ilay zanaka faravavin’Andriamasinavalona nipetraka tao Anosimanjaka-Marovatana. Samy voalaza fa reniben’izy telo mirahavavy vadin’ny mpanjaka telolahy izy roa ireo, dia Ramorabe (vadin’Andriamananimerina tao Ambohidratrimo), Rasahala (vadin’Andriampoinimerina tao Antananarivo), ary Rasoherina na Rasoherimanantany (vadin’Andriambelomasina). Ireto farany dia zanakavavin-dRasoherina reniny, ilay milevina ao Ambohimahatakatra, ary samy lazaina fa loharano niavian’ny Andriamanjaka teto Imerina. Ho fehiny, ilay Andriatsimitovifonamanjaka tao Ambohitrandriamanitra izany dia nanana zafikely telo lahy izay nizara ny fanjakany: Andrianantsantsa (tompomenakely tao Ambohitrandriamanitra sady loharano niavian’ireo andriana tao Imerinarivo, fiavin-drain-dRanavalona III), Andriamparantsabe (tao amoron’i Varahina, loharanon’ny andriana amin’i Mantasoa (Ambohimahatakatra)), ary Andriamanitrandriana (loharanon’ny andriana amin’i Miadamanjaka sy Lazaina). Raha bangoina izany, ny andriamasinavalona avy ao Ambohimahatakatra sy ny manodidina rehetra dia taranak'Andriampanarivofonamanjaka sy Ranavalontsimitoviaminandriana, ary nantsoina hoe « zanak’anabavin’Andriamasinavalona ». Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina, ny andriana Razakamanana hono no tompomenakely tao Ambohimahatakatra sy nanorina ny tananan'i Masombahiny. Niteraka mianadahy izy, ka ny vavy atao hoe Ratompoarisoa dia nanambady andriamasinavalona iray any Marianina (vohitra eo andrefana atsimon’Anosimanjaka) ka niteraka an-dRalaiarivony sy Raobelina; ary ity Raobelina ity no fantatra fa nitondra farany tao Ambohimahatakatra. ==== Andramasina ==== Ralanimboahangy, zanakavavimatoan’Andriandanitramantany, mpanjaka nifehy an'i Vohitrarivo (Tsinjoarivo) tamin'izany, dia isan’ny 12 vavy vadin’Andriamasinavalona no nanorina azy. Nasain’Andriamasinavalona nianavaratra Ralanimboahangy fa lavitra loatra Tsinjoarivo. « Tsy tamana aho, hoy Ralanimboahangy, raha tsy tanàna mitovy hatsaran-tarehy amin’ny Tsinjoarivo no hipetrahako ! ». Andramasina no voafidy fa misy fitoviana amin’ i Tsinjoarivo. Efa nisy azimba nonina teo talohan’ny nanorenan-dRalanimboahangy ny tena tanàna ary Ankadimbazimba no anarany talohan’ny nanovana azy hoe Andramasina. Ralanimboahangy anefa toa tsy nipetraka firy teo fa teny Ambohimanjaka-Ambatobe, tendrombohitra avo ambony avaratr’Andramasina, no nonina sy milevina, fa ny taranany no nidina teo ambany atsimo, amoron’ny rano Sisaony. Nanana zafikely vavy atao hoe Rangory i Ralanimboahangy nandeha nanambady an’Andrianjafindramioro, mpanjaka tao Antongona. Niteraka mianadahy izy mivady dia Andriantsolo sy Ratsiavanga. Nifanaraka izy roa talohan’ny hivadiana fa ny zaza ampy indray mihira dia ho an’Andramasina fa tsy ho an’Antogona. Koa nony maoty izy mianadahy dia nentina tamim-piravoravoana tany [[Andramasina]], nilanonana sy namonoana omby teny an-dalana, ka iray volana vao tonga tany. Niova anarana koa Rangory reniny ka natao hoe Renindrasolo. Ity Andriantsolo ity dia tonga vadintany nalaza tamin’ny [[Vakinisisaony]] tamin’ny andron’Andrianampoina, ary lehiben’Atsimondrano. Nanana lapa roa Andriantsolo dia iray teo an-tampon’Ambohimanjaka natao hoe Tsarasaotra ary ny faharoa tao Andramasina nataony hoe Mandovahasina. Izy no nanao farihy teo amin’ilay lohalokely ao Ambohimanjaka. Ramanjaka no zanany nandova azy. Nanome an’ i Tsinjoarivo ho toeram-pitsangatsanganan-d[[Ranavalona I]] izy; nefa novonoin’ity izy taty aoriana fa nampangaina ho nitady hamosavy ny Andriamanjaka : Mpanome amalona amin’ny saron’ankarona ho an-dRanavalona i Ramanjaka, nefa indray mandeha dia nosoloin’ny iraka mpitondra fanomezana teny an-dàlana lohan-tsaka ny amalona izay hono no nampisafoaka ny andriambavy ka nampamonoiny Ramanjaka. Razafimandimby 14 voninahtra, zana-dRamanjaka no nandimby azy, nalaza fa isan’ny namono nanankenda ho faty an-d[[Radama II]] ho toy ny valifaty angamba. Misy fitenenana hatry ny ela manao hoe: « Ny adin’ny valo-reny, andrianan’Andramasina, dia tsy manam-piafarana ! ». === Marovatana === Betsaka ny vohitra fonenan’ny andriamasinavalona any amin'ny faritr'iMarovatana: ao Andranosoalaza, any ambodin’Andringitra, eo am-pita avaratra atsinanan’Ampananina, misy ny taranak’Andriambelanonana, zana-dRamorabe; ao Miandrarivo, atsimon’ i Mahitsy, misy ny taranak’Andritomponibemihisatra, zana-dRamorabe; ary ao Antanjondroa, misy ny zana-dRamananadrianjaka sy Rabezaka, Andriantany, Manjakazafy, Ambohipiara, Andambozozoro, ary Fiakarana. ==== Anosimanjaka ==== [[Sary:Zanadranavalona.jpg|vignette|330x330px|Fasan' i Ranavalotsimitoviaminandriana|alt=|ankavia]] Anosimanjaka dia vohitra miorina toy ny nosin-drano eo afovoan’ny tanimbarin’ny Betsimitatatra, ao andrefan’Ambohitrimanjaka ary atsinanan’Ampangabe no misy azy. Ity toerana ity arak'izany dia mifamatotra mivantana tokoa, amin'ny tantaran'i Ranavalontsimitoviaminandriana, ilay zanaka faravavin'Andriamasinavalona. Tsy azo afangaro mihitsy anefa izy io amin’ilay andriambavy mitovy anarana aminy, izay anabavin’Andriamasinavalona ary milevina any Ambohitraina. Ity andriambavy ity no nifidy honina sy ho tompom-bodivona teo Aminampanga, toerana izay novonjena novaina anarana ho Anosimanjaka taty aoriana. Ny mampalaza an'ity vohitra ity dia i Ranavalontsimitoviaminandriana ihany, izay antsoina am-pitiavana hoe "Inenibe". Inoan’ny ankamaroan’ny olona ho manana hasina manokana izy, noho ireo tantara somary mifono angano milaza ny fifindrany monina niala avy eny Alasora ka nitetezany ny rano hatreo Anosimanjaka teo ambony ravitatamo, ary koa noho ireo fahagagana fanasitranana sy fiarovana niseho tamin’ireo olona mangatam-pitahiana aminy. Izy dia isan'ny loharano niavian’ireo andriamanjaka rehetra teto Imerina. Raha zohina ny taranany, Ranavalontsimitovy dia zanak’Andriamasinavalona sy Ramananandrianjaka. Ny iray tampo aminy dia Andriantomponimerina (ilay mpanjaka naditra voalohany tao Ambohidratrimo) sy Ramatoanimerina (na Rafotsimifidilahy) izay nitoetra teny Ambohijanakandriana–Mamioby, niavian’Andriamiaramanjaka, izay rain’Andrianampoinimerina. Niteraka sivy mianadahy i Ranavalontsimitoviaminandriana, ka ny dimy lahy tamin' izy ireo izany no nanjary loharano niavian’ireo Andriamasinavalona ao Anosimanjaka izay antsoina hoe "Zanadranavalona". Ny efa-bavy kosa dia nanana anjara toerana lehibe tamin'ny fanitarana ny fianakavian'ny mpanjaka: # Ratomponimerimanjaka: vadin’Andriantrimobemihisatra, mpanjakan’Ambohidratrimo. # Ramanitrandriatsimitovy (na Rasoherina reniny): nanambady an’Andriambolanambo tao Namehana izy, ary niteraka an-dRamorabe (vadin’Andriamananimerina, mpanjakan’Ambohidratrimo, ary nipoiran'ny andriana rehetra avy eny) sy Rasoherina (vadin’Andriambelomasina mpanjakan’Ambohimanga, niavian’ny andriamanjaka nanjaka teto Imerina rehetra. # Rapapangosasakinivorona: nonina tao Ambohimitsimbina izy, izay niteraka an’i Rasahalarazaka, vadin’Andriampoinimerina mpanjakan’Antananarivo, loharano niavin’ny andriamanjaka tao toa an’Andrianambotsimarofy. # Razakanavalondralambo: izay niavian’ny Andriamasinavalona ao Fikarana (Ivato), izay isan’ny Zanadranavalona ihany koa. Ankoatra ny faka ara-tantaran'ny mpanjaka, ny mampalaza indrindra an’Anosimanjaka mandraka androany dia ny fankalazan’ireo Zanadranavalona isan-taona ny andro fandroana amin’ny tsinambolan’ny Alahamady. Io fombafomba io dia tanterahina am-panajana lehibe sy manaraka ny fomba taloha, araka ilay hafatra sarobidy napetrak’i Nenibe ho an'ny taranany. === Ambodirano === {| align="center" |[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]] |} ==== Antsahadinta ==== [[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|281x281px|Tranomasin'Andriamangarira ao amin'ny rovan'Antsahadinta|alt=]] Antsahadinta dia anisan'ireo vohitra malaza eny Ambodirano (Imerinatsimo). Ao atsimo-andrefan’Antananarivo no misy azy, ary mbola rakotra ala izay voakarakaran’ireo taranaka hatramizao ka lasa toeram-pitsantsangana mahafinaritra, izay hahitana tranom-bakoka. Araky ny tantara dia izany [[Andriamangarira]]<ref>Lucien Paul Raharison (2012), ''Thèse de Doctorat'': [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing « ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990 ''»], Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&hl=fr&sa=X&redir_esc=y ISBN 9781698427225])</ref> izany, rahalahan-drain’Andriambelomasina, no mpanjaka, andriantompombodivona nanorina voalohany an'Antsahadinta, nampanao ny hadivory 7 sosona manodidina sy nandrara ny fikapana ny hazo ka nahavoatahiry ny ala manodidina ny vohitra. Hoy ny tononkira: <blockquote>«'' Mananjara samy vohitra Antsahadinta. Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany ! ''»</blockquote> [[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|266x266px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanjaka|alt=]] Avy tamin’ny taranaky ny mpanjaka Andriamangarira<ref>Thomas Rakotoarivelo (2016), « ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany'' »'','' Fanontana manokana - Antananarivo.</ref> tao Antsahadinta no fangalan’ny mpanjakan’Antananarivo vady ka nataon’Andrianamboatsimarofy ho toeram-pamaharana izy satria nisy ny havany. Andriamaromanompo, izay zanak’Andrianamboatsimarofy, dia nanao toeran-droa fonenany: dia tao Antsahadinta izay nisy ny renibeny sy ny havany, sy tao Isoananjakana (Anosizato). <br /> Hoy i Lebel<ref>Jean Claude Hebert (1804), « ''Les tribulations de Lebel'' « ''Negociant - voyageur'' » ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803)'' », ''In'' « ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'' », ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''</ref>, mpividy andevo, raha tonga taty Imerina izy tamin’ny taona 1803, nitantara: <blockquote>«''…Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan’ireo havany dia: ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan’Ambohidratrimo, izay afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao na Ravaonimerina, izay vadin’Andriatomponimerina, sy i Razafinamboa….''»</blockquote> Volana vitsivitsy tato aoriana (Aogositra 1803) maty Reniamboa, vadiben-dRamaromanompo; noararaotin’Andrianampoinimerina izany hanafihana an’Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianakaviany fa mafy fiarovana hono io vohitra io sady misy ny havany maro be. Nataon’Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka. Afaka nandositra indray Rabehety sy ireo havany akaiky, ary lasa nankany an-drefana any [[Imamo]] izy, fa azo sambo-belona tao kosa i Ramaromanompo sy i Ravaonimerina, anabaviny, izay nalahelo mafy ny vadiny lasa nandositra; dia nalain’Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Ny taranak’Andriamangarira sy ny havan-dRamaromanompo kosa dia noroahiny hiala ny vohitra. Napetrak'Andrianampoinimerina hiandry fanjakana tao Antsahadinta i Rabodozafimanjaka, isan’ny roambifolo vavy vadiny, zanak’Andriantsira, avy eny Alasora ka tao izy sy i Rakarabo zanany tamin’Andrianampoinimerina no nijaka sy nisaotra omby amin’ny andro Fandroana. Nanomboka hatramin’izay dia i Rabodozafimanjaka sy ny taranany no nipetraka tao ary milevina ao. Fasana fotsiny sisa ho an’ny mpanjaka Andriamangarira; ao ihany koa ny fasan-dRatsimisotry Zazamarolahy sy ny taranany, ao ihany koa ny an’ireo taranak'Andrianjakatrimo sasany, izay ao anatin'ny sokajy Andriamasinavalona; ary ery andrefan’ny tanàna ery kosa no misy ny fasana nametrahana an’Andrianamboatsimarofy, izay mpanjaka resy tao Antananarivo sy ny an-dRatsimihara. <br /> {| align="center" |+Vakoka tranainy ao Ambodirano Imerinatsimo |[[File:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|thumb|Fasan-dakan'ny mpanjaka ao amin'ny Rovan'Antsahadinta|300x300px]] |[[File:Ivatobe avaratra.jpg|thumb|Fasana tranainy (ankavia) ambony vatolampy ao Ivatobe avaratra|320x320px]] |} === Vakinankaratra === Ny andriamanjaka sy ny taranany izay nanjaka tany amin'ny faritr'i Vakinankaratra, izay nantsoina koa hoe Fanjakan'Andrantsay fahiny, araka ny anaran'ilay renirano mandalo ao, dia andriana avy any Imerina ihany ny fiaviany. Izany indrindra no antony lehibe nampidirin'ny mpanjaka Andrianampoinimerina an'Andrantsay ho isan'ny faritra merina taty aoriana, satria ankoatra ireo mponina tompontany dia vahoaka merina avokoa ny ankamaroan'ny mponina nifindra nonina tany. Ny loharano niavian'ireto mpanjaka tany Andrantsay ireto dia i Andrianony (na Andrianonifonamanjakatany) sy ireo anabaviny roa vavy, dia Ramanjaka sy Ramanalina. Havana akaiky na iray tampo amin'Andriampanarivofonamanjaka avy ao Ifanongoavana mihitsy izy ireo, satria samy taranaka avy amin'Andrianamponga II, izay anadahin'ny mpanjakavavy Rafohy sady zanak'i Rangita Trimovavavy. Nifanila vodirindrina ny fanjakan'izy roa tonta tany am-boalohany: ny tao Ifanongoavana tany atsimo, ary ny tao Vatodrangy (Ambohidranadrambo) tany atsinanan'Ambohimahatakatra, izay faritra lasa difotry ny rano taty aoriana rehefa natsangana ny tohadrano tao Mantasoa. Fony nanjaka i Andriamasinavalona taty Antananarivo, dia niakatra hanoa sy nanaiky ny heriny hono i Andriampanarivofonamanjaka. I Andrianonifonamanjaka mianadahy kosa anefa dia tsy nahatoky loatra an'ity mpanjaka ity ka nanda ny hanoa, ary naleony nilaozana ny fanjakany izay lasa teo ambany fahefan'Andriampanarivo taty aoriana, mba hifindra monina nianatsimo. Niara-niainga tamin'izy ireo tamin'izany fifindra-monina izany ny filohan'ny vahoakany sasany toy ny hova sy ny menakely, ny angaralahy, ary ireo mpanompo. Nanaraka ny moron'ala atsinanana ny dian'izy ireo satria mbola tany efitra tsy nisy olona nanelingelina izany toerana izany. Nivezivezy ela be nitady tany hotonenana izy ireo: tonga hatrany Kiriiroka any Fisakana, niverina nianavaratra taty amoron'ny renirano Onive, nandalo an'i Vontovorona, ary farany vao tody tany amin'ny faritry ny renirano Andrantsay sy Betafo. Teo amin'izany tany izany dia efa nisy ny Vazimba nantsoina hoe Radobay. Nalain'i Andrianony ho sakaiza ity Vazimba ity saingy nofitahiny sy novonoiny taty aoriana mba halana avokoa ny ody sy ny sampiny, ka nahazoana mora foana izany faritany izany mba hanjakany am-piadanana. Nony efa niorina tsara ny fanjakana vaovao, dia nanapa-kevitra ny hifampizara ny tany izy telo mianadahy. Noho ny hatezerana sy ny alahelo vokatry ny namonoana ampitaka ny osiny ho mariky ny fizarana, dia nandao ny toerana i Ramanalina vavy ka nirintona nankany Fisakana. I Andrianony sy Ramanjaka sisa no nifampizara ny fanjakana tao Amboavoa: i Ramanjaka dia nifidy ny ilany atsinanana izay nanalokaloka tany mandrimandry ka tao Ambohitradrainarivo sy Betafo izy no nonina, fa i Andrianony kosa nahazo ny ilany andrefana izay somary mafampana sy akaiky ny Sakalava, ka nanorim-ponenana tao Fiva (Fivavahana). Zato taona mahery kely taty aoriana, rehefa nidina nanamatatra sy naka an'i Vakinankaratra ny Mpanjaka Andrianampoinimerina, dia Andrianonitomponitany tao Betafo sy Andriamasindraibe tao Vohimalaza (izay samy taranaka avy amin-dRamanjaka) no novantaniny voalohany. Noho izy roa lahy ireo tsy nanohitra fa nanaiky ny hanoa avy hatrany, dia tsy nesorin'Andrianampoinimerina tamin'ny fitondrana izy ireo fa nataony ho isan'ny laharan'ny Andriamasinavalona miaraka amin'ny taranany rehetra. Etsy an-daniny, i Andriamanalinibetsileo izay taranak'i Andrianony kosa dia nitsangana nanohitra sy namaky ady tamin'Andrianampoinimerina. Nony resy tamin'ny ady izy rehefa nandeha ny fotoana, dia novonoina ary nofoanana tanteraka ny vohitra nisy azy. Ny zanany roa lahy, Andriambongo sy Andriamanalimbehiantana, anefa dia nanaiky mangina ary namadika an-drainy mihitsy aza; vokatr'izany dia nomen'Andrianampoinimerina tany sy fanjakana ihany izy ireo, ary i Andriambongo aza dia natao vadin-dRamasindrazana ka niteraka an'i Ramboasalama, ilay zaza saika hampanjakain'ny mpanjakavavy Ranavalona I rahavavin-dreniny mba handimby azy. Taty aoriana, i Andriantsileondrafy izay zanak'Andrianonitomponitany tao Betafo no natao ho lehiben'ny andriana amin'i Vakinankaratra manontolo. Ireto manaraka ireto no nanjary tompomenakely lehibe tao Vakinankaratra tamin'izany, ao avaratry ny renirano Mania: Andrianonitomponitany tao Betafo, Andriamanalina tao Manandona, Andriamasindraibe tao Antsirabe, Andriambongo mirahalahy tao Imenabe Iarivo, ary Andriamaroanaka tao Ambohitrandraina. Tsiahivina fa i Ranavalona, anabavin'Andriandahimbolamena (tompomenakely tao Ambohijanaka (Vakinisisaony)), dia nanambady an'i Andriamanalina mpanjakan'i Manandona (Ambohiponana, zanak'Andriamasindraibe) izay isan'ny mpanan-karena nanefoefo indrindra tany Vakinankaratra, ary izany indrindra no nampisy ny fihavanana akaiky teo amin'ny andrianan'Ambohijanaka sy ny any Manandona. Rehefa resy, azo sy nanaiky lembenana i Vakinankaratra, dia nampiana an'ireo fanjakana rehetra tamin'ny vakin'i Mania sy vakin'i Matsiatra hatrany Tsienimparihy any ny fanjakana merina. Ireo mpanjaka izay nanaiky lembenana tamin'Andrianampoinimerina dia nijanona teo amin'ny fitondrany ihany saingy nampitoviana fitondrana tahaka ny menakely, fa ireo nitsangana nanohitra kosa dia nalaina ny fanjakany ho lasa « Menabe » fehezin'Antananarivo mivantana na natambatra tamin'ny fanjakana iray ao Vakinankaratra. Teo amin'ireo tany ireo, ny fanjakan'i Fisakana notarihin-dRarivoekembahoaka dia niala tamin'ny fanjakany noho izy nifidy ny hanohitra izy tamin'izany andro izany, ka resy, fa i Manandriana (fanjakan'Andrianatara), Isandra (fanjakan'Rajoakarivony), ary Ilalangina (fanjakan'Andriambavizanaka), ary Itsienimparihy (fanjakan'Rarivoarindrano) kosa dia nijanona tamin'ny toerany avokoa noho izy ireo nifidy ny hanoa. Midadasika tokoa ny faritr'i Vakinankaratra satria ny farany avaratra dia Rangaina (Antanifotsy), ny atsimo Tsienimparihy (Ambalavao), ny atsinanana ny ala midadasika, ary ny andrefana ny fanjakan'ny Sakalava Menabe. Voazara roa lehibe ny faritra: ny Andafiatsimonimatsiatra (Tsienimparihy, Ilalangina, Isandra) sy ny Andafiavaratrimatsiatra (Manandriana hatreo Ivato no mianatsimo), miaraka amin'Ambohitsimanova atsinanana sy andrefana izay nifampisaraka teo Ambohijafy, saingy i Betafo ihany no foiben'i Vakinankaratra manontolo. Rehefa vita ny fandaminana an'i Vakinankaratra manontolo, dia nitodi-doha nianavaratra hody ny tafika mpanjaka. Nony tonga teo Ambohipeno (tendrombohitra atsimo-atsinanan'i Ambatolampy ankehitriny, eo amoron'i Onive), dia nitodika tamin'ireo zana-dRangorinimerina fito lahy ny mpanjaka Andrianampoinimerina; ho valisoa amin'ny nifikiran'izy ireo sy ny tetika ary ny ady nataony nahazoana an'i Vakinankaratra, dia nomeny azy ireo ho menakely ifampizarany ny tany eo anelanelan'i Vakinankaratra, Ambodirano, ary Vakinisisaony, hatreo Ihazolava mianatsimo ka hatrany Rangaina (Antanifotsy), izay toerana mbola ipetrahan'ny taranany mandraka ankehitriny. ==== Betafo ==== [[Sary:Andrianonitomponitany.jpg|vignette|377x377px|Fasan'Andrianonitomponitany, mpanjakan'Andratsay|alt=|ankavia]] Renivohitry ny toko Vakinankaratara izy. Ny anarany hono, dia avy amin’ny hoe Be-eto-afo (Be setrok’afo) satria tanàna be trano madinika midonan-tsetroka izy fehizay, fa nisy vahoaka (menakely sy andevo) mpiandry ny Vohiambo (fasan’andriana) izay ilevenan’Andrianonitomponitany sy ny taranany; nantsoina ihany koa hoe « Itsaravavaka » ny fasany, araka ny firarian’Andrianampoina izay nanenina mafy tamin’ny nampamonoana azy tsy ara-drariny ka nanao hoe: « Mba ataovy tsara vavaka re izaho sy ny taranako, ry Andrianonitomponitany ô ! Fa aza manody izany voafitaka ! ». Ambohitsimanova izany dia tanàna kely eo avaratry ny farihy Tatamarina. Tamin’ny Merina « lavasofina » naka an’ i Vakinankaratra tamin'izany, dia tsy mba nanohitra i Betafo; ka teo amin’io toerana io no nanao [[velirano]] ny andaniny roa: [[Andrianampoinimerina|Andrianampoina]] nanome toky fa tsy hanova ny fitondrana ary tsy hanetry razana; teo andaniny indray Andriantsileondrafy, zanak’Andrianonitomponitany, nisahàto fa hanoa an’Andrianampoina ka tsy hanova izany izy sy ny taranany. Tonga toerana fisehoan’ny andriana teo sy fivorian’ny ambanilanitra amakiana ny kabarin’ny mpanjaka, ary lasa toerana fanaovan-dalonana. Itatamarina dia ilay farihy ao atsimon-tanàna, laza manokan’ i Betafo. Natahorana izy tany aloha fa rehefa hisy hiamboho hono ireo andriandahy lehibe ao Betafo dia mivadika maloto toy ny misy taim-boraka ny rano ka dia Andranomilalahy no natao anarany fony izy mbola [[kamory]] kely. Andrianonitomponitany no nanamboatra azy ho tonga farihy lehibe niaraka tamin’ireo hady fito sosona ka sady lasa fatsakana izy raha misy [[fahirano]] no manda fiarovana avy eo atsimon-tanàna. === Vonizongo === Ny faritr'i Vonizongo dia manomboka eo amin'ny renirano Moriandro, mandalo ny tanànan'i Mahitsy miankandrefana-avaratra, ary miitatra hatrany Andriba. Izany andriandahy atao hoe Andriamisavalambo I izany no mpanjaka voalohany tany, ary niara-belona tamin'ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka izy. Nalaza ho nahery nandeha dia mampitolagaga ity mpanjaka ity, ka tanàna roa nifanalavitra be no tratrany indray andro, ary samy isaorany omby amin'ny andro Fandroana. Na izany aza, ratsy fitondra vahoaka loatra izy ka nanjary halan'ny olona tanteraka. Ankoatra izany, izy no voalaza fa nahita ny tangena voalohany teo amin'ny tantara, ary nanorina ny fampinomana tamin'io poizina io ho fitaovana fitsarana; izay resy sy maty tamin'izany dia nobaboina avokoa ny fananany rehetra. Noho izany herisetra izany, dia nangidy hoditra tamin'ny vahoaka Andriamisavalambo. Mba hamaranana izany fitondrana jadona izany, dia niainga Andrianentoarivo niaraka tamin'ny loholona 10 lahy, vatan-dehilahy 40, vahoaka sasany, ary Ravonizongo teo Lohavohitra mba hanafika an'Andriamisavalambo. Resy tao Andriba Andriamisavalambo ary novonoina tao Ambohitromby taty aoriana. Vokatr'izany, lasan'Andrianentoarivo ny fanjakany manontolo ary nantsoina hoe Maromadinika ny vahoakany. Ny tantaran'ny fahazoan'i Andrianentoarivo ny tany ao Lohavohitra kosa dia mifandray amin'ny fanamboarana fefiloha tety Antananarivo. Raha nijery ny heniheny be teo andrefan'Antananarivo ny mpanjaka Andrianjaka, dia niloa-bava nanao hoe: ''« Tsy avelako tsy ho vary io any am-parany any ! »''. Dia nampihady an'Ankadimbahoaka ny mpanjaka, izay hadi-tany voalohany nampanaoviny ny vahoaka ho fefiloha. Samy nandraharaha sy niasa teo avokoa ny Ambaniandro sy ny havan'andriana tamin'izany, anisan'izany Andriantompokoindrindra sy Andrianjaka. Tamin'izay fotoana izay, nisy tetika maty paika nifanaovan'ireo andriandahy, ka hoy Andriantompokoindrindra tamin'Andrianentoarivo: ''« Aza maka ny misy tany fa ny misy vato alaina »''. Rehefa avy eo, nokapohin'Andriantompokoindrindra i Andrianentoarivo sady nitenenany mafy hoe: ''« Ity tsy mba mahavita ny anjarany ! »''. Nitomany Andrianentoarivo namaly hoe: ''« Vato ka ataoko ahoana ! »''. Kanjo hevitra iraisan'izy roa lahy izany mba hanomezan'Andrianjaka an'i Lohavohitra ho an'Andrianentoarivo ho valin'ny fahasahiranany. Indray andro, tafahoana teny Andringitra Andrianjaka sy Andrianentoarivo ary ny vahoaka, ka nangataka Andrianentoarivo nanao hoe: ''« Aoka mba honenako ity Lohavohitra ! »''. Namaly Andrianjaka hoe: ''« Honeno ! »''. Rehefa nanontany momba ny vodihena i Andrianentoarivo fandrao misy hadino ka mahadiso, dia hoy Andrianjaka: ''« Izay hanin'ialahy koa haninona, ny ahy atero ! »''. Dia nandeha Andrianentoarivo nankany Lohavohitra, ary taty aoriana dia niverina nitsidika an'Antananarivo indray izy nangataka an'i Babay. Gaga Andrianjaka ka nanao hoe: ''« Lohavohitra lasan'ialahy ! Ka dia alain'ialahy indray Babay ! »'', saingy namaly i Andrianentoarivo hoe: ''« Ka fanjakanao ihany anie, tany ampandriko ho anao ! »''. Nifanao orimbato teny Andringitra izy roa lahy ho fanamafisana izany fifanekena izany. Rehefa nitoetra teo Lohavohitra Andrianentoarivo, dia nampanaiky an'i Vonizongo manontolo. Niteraka roa lahy izy, dia Andriamosanja sy Andriampimanjaka, izay nizara an'i Vonizongo ho roa (atsimo sy avaratra), ary ny taranany no nanjary tompom-bodivona tamin'iny faritra avaratra-andrefan'Imerina iny. Aman-jato taonany taty aoriana, tamin'ny andron'Andrianampoinimerina nampandry tany tany Marovatana (Ambohidratrimo), dia tonga tamin'ny nahim-pony ny iraka avy amin'ireo terak'Andrianentoarivo tany Vonizongo. Nilaza tamin'ny mpanjaka izy ireo nanao hoe: ''« Avy manaiky ho zanakao izahay, fa mandre ny teninao hoe hampiadana ny vahoaka…! »''. Faly loatra ny mpanjaka ka ho valin'ny faneken'izy ireo, dia tsy nesoriny fa napetrany tamin'ny vodivona nisy azy tsirairay avy izy ireo. Ireo zanak'Andrianentoarivo dia nataony ho isan'ny Andriamasinavalona ary nomeny elomena isan-dahy. Nozarain'Andrianampoinimerina ho folo araka ny isany i Vonizongo, ka Andriantsimidodò sy Andriantsoba no natao ho isan'ny filohany tamin'izany fotoana izany. ==== Ambohimirimo ==== Betsaka ny vohitra nisy ny terak'Andrianentoarivo ao Vonizongo, saingy vitsy no nahazoana tantara firy satria ny sasany efa lasa haolo na niova anarana taty aoriana. Ny hany nahazoana tantara dia Ambohimirimo, izay ao amin'ny zarantanin'i Tsaravoninahitra. Ambohimirimo (na Mananjara ankehitriny) dia ilay vohitra mifono ala matevina tazana ery andafy andrefana atsimon'i Mahitsy (miala amin'ny Lalam-pirenena faha-4), ampitan'ny renirano Moriandro. I Andriandambofontany, izay nitondra an'i Tsaravoninahitra, no andriana nandimby fanjakana tao Ambohimirimo tamin'ny andro nanjakan'Andrianampoinimerina tamin'izany fotoana izany; izy sy ny razany toa an'i Andriampitsaikarivo, Raoniambato, ary Raoniambatomandimby rainy no milevina ao amin'io vohitra io. Taty aoriana, napetrak'Andrianampoinimerina teny Rasoamananoro zanany, izay renin'i Ramasy. Nony niamboho anerana ny mpanjaka Radama I taty aoriana, dia natolotry ny mpanjakavavy Ranavalona I ho an-dRamboasalama (zanak'anabaviny) ny vohitry Ambohimirimo, ka izy no andriana tompombodivona tao hatramin'ny nahafatesany. Andriantasy mianadahy, zanak'i Ramboasalama, dia manana fasana ao ilevenan'ny taranany ihany koa. Nisy rova sy lapa tsara tarehy dia tsara tao fahizay, izay voahodidina amontana sy aviavy maitso vaitra, ka nahatonga ny ntaolo hanao fitenenana hoe: ''« Mananjara izay monina ao »''. Izany indrindra no niavian'ny anaran'ilay vohitra ankehitriny hoe « Mananjara ». === Imamo === Ny tantaran'ny faritr'i Imamo dia manana ny lanjany manokana teo amin'ny tantaran'ny fanjakana merina, satria tsy natao isan-toko manokana izy taty aoriana fa natambatra manontolo tamin'Ankibonimerina efa-toko, ka nampiray tanteraka an'Imerina sy Imamo. Ny mpanjaka lehibe voalohany fantatra tany Imamo dia Andriambahoaka rainy, ary Manazary no renivohitry ny fanjakany tamin'izany fotoana izany. Andriambahoaka II (na Andriambahoakafovoanitany), izay zanany lahy sady niara-belona tamin'ny Mpanjaka Andriamasinavalona, no nandimby azy teo amin'ny fitondrana. Izy no nanorina ny renivohitra vaovao tao Amboniazy, nosy kely iray miorina eo atsinanan’ny farihin’Itasy, toerana misy ny fasana ilevenany mandraka ankehitriny. Rehefa niamboho anefa ity mpanjaka ity, dia voazara roa lehibe ny faritr'Itasy: ny ilany Imamo Atsinanana (Ambohitrambo, Ambohibeloma, Arivonimamo, Ambatolevy) izay nanjakan’Andriampivoanandriamanitra zanany lahitokana, ary ny ilany Imamo Andrefana (Manazary, Ambohitrondrana) izay natolony ho an’Andriampanarifito zanak’anabaviny. Taty aoriana, Andriamarimampihovohovo (na Andriamary), izay zafiafin’Andriampanarifito, no nanjaka tao Ambohitrondrana. Tamin'ny andro nanafihan'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina farany an'Antananarivo, dia lasan-ko babo ny zanaka roa vavin'Andriamary, izay saika lasa ho vadin'Andriamboatsimarofy tao an-dapa tao Antananarivo. Soa ihany anefa fa navotan’Andrianampoinimerina izy roa vavy, ary nampanateriny tamim-panajana tany amin’ny rainy tany Ambohitrondrana. Faly tokoa Andriamary nahita ny fiverenan'ireo zanany voavotra, ka niaiky ny hatsaram-pon’ilay mpanjakan’Ambohimanga izy ary niantso ny vahoakany . Naniraka olona nankany amin’Andrianampoinimerina izy hilaza fa manolotra ny fanjakany ho azy. Taty aoriana, niakatra tany Ambohimanga Andriamary, nielo mena narahin’ny vahoaka maro, ka tsinjon’Andrianampoinimerina tery Mangabe izy. Rehefa nifanena teo antenatenany izy roa lahy, Andrianampoinimerina nilanja basy ary Andriamary kosa nielo mena, dia nifampiresaka tamim-pahatsorana ka nanao fampihavanana matanjaka. Ho valin'izany fanekena am-pon'Andriamary izany, dia nianiana Andrianampoinimerina fa tsy hovany amin'izay tany ipetrahany izy sy ny taranany mandrakizay doria, ary tsy hataony resy lanja noho ny sasany ny tany Mamo. Etsy an-daniny kosa, ny andriana tao Imamo Atsinanana, dia Andriampoetsakarivo sy Andriamarobasy, no nifidy ny hanondro basy sy hanohitra an’Andrianampoinimerina. Tsy nety nanoa izy ireo, saingy resy tamin'ny ady ka novonoina taty aoriana. Ny rahalahin'izy ireo kosa, dia Andrianamborinandriamanitra mirahalahy avy sy ny zanany, no tonga nanaiky lembenana tamin'Andrianampoinimerina, ka tsy novana sata ny toerana nisy azy. Rehefa azo tanteraka Imamo Atsinanana, dia nakambana ho isan'ny faritry Ambodirano sy Marovatana. Teo amin'ny lafiny sata kosa, ny taranak’Andriamary irery ihany no natao ho laharan'ny Zazamarolahy, fa ny andriana sisa rehetra tany Imamo kosa dia nijanona ho andriana amin'ny laharan'ny Andriamasinavalona. Mba hanamafisana izany fampihavanana izany, dia nifamatotra mafy ara-panambadiana Imerina sy Imamo taty aoriana ka nanjary fianakaviana iray ihany. Ny mpanjaka Radama I dia nanambady an’i Ravao sy Ramoma, izay samy zanak’Andriamary (i Ravao taty aoriana dia nisaorany ka nanambady an-dRamanetaka). Rabodosahondra, anabavin’i Radama I, kosa dia nampakarina ho vadin’i Ratefinanahary, zanak’anabavin’Andriamary. Ary Ratsiadala, izay anabavin’i Radama I ihany koa, no nanambady an-dRahanety zanak’Andriamarobasy. Farany, i Razaka Ratrimo, izay zanak’anabavin’Andriamary, no nanambady an’i Ramasindrazana, ka niteraka an-dRamoma mianadahy avy, izay tsy iza fa ilay nanjary ho lasa mpanjakavavy Ranavalona II. == Loharano == <references /> [[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] 23zjej4x52i2f6e84vy2aatb929gehe Vintana (fanandroana malagasy) 0 280477 1145654 1119429 2026-06-29T13:47:54Z Axellefi1 39722 /* */ Fanapiana teny 1145654 wikitext text/x-wiki Ny '''vintana''', amin' ny [[finoan-drazana malagasy]] sy amin' ny [[fanandroana malagasy]], dia hery alefan' ny zavatra eny amin' ny lanitra, mifanandrify amin' ny fotoana ahaterahan' ny olona iray na ny fotoana ahatanterahan' ny zavatra iray andaniny, amin' ny toerana sy ny toetran' ny zavatra eny amin' ny lanitra, indrindra ny [[Volana]], ankilany, araka ny [[Tetiandro malagasy|tetiandro nentin-drazana malagasy]], sy ny fifandraisan' izany amin' ny ho toetr' ilay olona teraka sy ny zotram-piainany na ny toetr' ilay zavatra miseho na tiana hotanteraka. Inoan' ny Ntaolo malagasy fa mamaritra ny ho toetra sy ny hoavin' ny olona ateraka na ny zavatra atao ny vintana, nefa azo ovana izany amin' ny alalan' ny [[fanalana vintana]] raha ratsy ka atahorana hitera-doza io vintan-dratsy io. Ireto avy ny anaram-bintana amin' ny fanandroana malagasy, izay sady anaran' ny [[Tetiandro malagasy|volana malagasy]] avy amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] koa: [[Alahamady]], [[Adaoro]], [[Adizaoza]], [[Asorotany]], [[Alahasaty]], [[Asombola]], [[Adimizana]], [[Alakarabo]], [[Alakaosy]], [[Adijady]], [[Adalo]] ary [[Alohotsy]]. Ary ireo dia mizara ho sokajy efatra: afo, rano, rivotra, ary tany. Misy ny mifamono ary misy ihany koa ny mifamelona; ilaina ny fahatarana izany amin'ny alalan'ny fanatonana sikidy satri izy ireo no afaka manambara izany misimisy kokoa ary manoro hevitra ny olona izay manantona azy ireo. Ny olona hifanambady dia tokony mafatatra tsara ny vintan'izy ireo tsirairay avy sao dia tsy mifanambina. Matetika fantarina amin' ny alalan' ny [[Sikidy (malagasy)|sikidy]] na amin' ny fomba hafa ny vintana. Heverina ho tsara na ratsy ny andro na fotoana sasany arakaraka ny vintan' ny olona, ka misy fiantraikany amin' ny fanapahan-kevitra lehibe toy ny [[fanambadiana]], ny dia lavitra na ny asa fivelomana. == Fiforonan-teny == Ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] hoe ''vintana'' dia avy amin' ny [[Fiteny indôneziana|teny indôneziana]] hoe ''[[:id:Bintang|bintang]]'' izay midika hoe "kintana". Lasa tsy dia mifandray loatra amin' ny [[kintana]] ny [[fanandroana malagasy]] taty aoriana fa amin' ny [[Volana]]. Ny hoe ''vintana'', amin' ny Malagasy, dia tsy manondro kintana intsony fa fizaràm-potoana ao anatin' ny iray volana na iray andro na fizaràn' ny erana manodidina. == Renivintana sy zanabintana == === Renivintana === Ny [[renivintana]] na renim-bintana dia ireo vintana mifanandrify amin' ny zoro efatra amin' ny trano, ka ireto avy izy ireo: ny [[Alahamady]], ny [[Asorotany]], ny [[Adimizana]] ary ny [[Adijady]]. Ny renivintana iray dia manana [[zanabintana]] roa ka ny iray babeny ary ny iray trotroiny. Ao amin' ny fitetezana andro dia mitondra tonon' andro telo avy ny renivintana tsirairay, izay atao hoe "''vava"'' sy "''vonto"'' ary "''vody".'' Izany no mampisy ny hoe "vava Alahamady" sy "vonto Alahamady" ary "vody Alahamady". Tsy toy izany ny zanabinta izay tsy mitondra afa-tsy tonon'andro roa, dia "vava" sy "vody". === Zanabintana === [[Zanabintana]] no iantsoana ireo vintana valo ampifanandrifina amin' ny lafin-trano avaratra ([[Adalo]] sy [[Alohotsy]]) sy atsinanana ([[Adaoro]] sy [[Adizaoza]]) sy atsimo ([[Alahasaty]] sy [[Asombola]]) ary andrefana ([[Alakarabo]] sy [[Alakaosy]]). Ao amin' ny fitetezana andro dia mitondra tonon' andro roa avy ny zanabintana tsirairay, izay atao hoe "''vava"'' sy "''vody".'' Izany no mampisy ny hoe "vava Adaoro" sy "vody Adaoro". == Findraisan' ny vintana samy vintana == === Renivintana sy zanabintana === ==== Renivintana mibaby sy mitrotro zanabintana ==== Ny vintana roa mialoha sy manaraka ny [[renivintana]] iray dia [[Zanabintana|zanabintan]]' ity renivintana ity, ka ilay mialoha azy dia lazaina fa "babeny" ary ilay manaraka azy dia atao hoe "trotroiny". Noho izany, ny [[Alahamady]] mitrotro ny [[Adaoro]], ny [[Asorotany]] mitrotro ny [[Alahasaty]], ny [[Adimizana]] mitrotro ny [[Alakarabo]], ary ny [[Adijady]] mitrotro ny [[Adalo]]. Alahamady mibaby ny [[Alohotsy]], ny Asorotany mibaby ny [[Adizaoza]], ny Adimizana mibaby ny [[Asombola]], ary ny Adijady mibaby ny [[Alakaosy]]. ==== Vintana mitanila na miarina ==== Ny renivintana iray dia "mitanila" na "miarina" eo amin' ny [[zanabintana]] roan' ny renivintana mifandratra aminy. Ny zanabintana iray dia mitanila na miarina eo amin' ny renivintana mifandratra amin' ny renivintana mibaby na mitrotro azy. === Vintana mifandratra sy vintana mifanambina === ==== Vintana mifandratra ==== Ny vintana iray eo amin' ny zoron-trano na lafin-trano iray sy ny vintana iray hafa izay eo amin' ny zoron-trano na lafin-trano mifanatrika amin' io (manome zoro 180°) dia lazaina hoe "mifandratra" na "mifanoto" na "mifanohitra" na "mifaniho"na "mifamotitra". Tsy maintsy renivintana no mifandratra amin' ny renivintana. Ny zanabintana trotroina dia tsy maintsy mifandratra amin' ny zanabintana trotroina, ary ny zanabintana babena dia tsy maintsy mifandratra amin' ny zanabintana babena. Noho izany dia mifandratra ny [[Alahamady]] sy ny [[Adimizana]], ny [[Adaoro]] sy ny [[Alakarabo]], ny [[Adizaoza]] sy ny [[Alakaosy]], ny [[Asorotany]] sy ny [[Adijady]], ny [[Alahasaty]] sy ny [[Adalo]], ary ny ny [[Asombola]] sy ny [[Alohotsy]]. {| class="wikitable" | colspan="2" |'''Vintana mifandratra''' |- |Alahamady |Adimizana |- |Adaoro |Alakarabo |- |Adizaoza |Alakaosy |- |Asorontany |Adijady |- |Alahasaty |Adalo |- |Asombola |Alohotsy |} Inoan' ny Ntaolo malagasy sy ny Malagasy mandala ny finoan-drazana fa matetika tsy mahita fahombiazana ny olona roa na maro (mpivady, mpiara-monina, sns) mifanohi-bintana. == Toetran' ny vintana na ny tonon' andro mihatra amin' ny olona == Mety ho tsara na ratsy, mahery na malemy ny vintana na ny tonon' andro iray arakaraka ny toerana misy azy ao amin' ny filaharan' ny vintana rehetra. === Vintana na tonon' andro tsara === Ny vintana na ny tonon' andro tsara dia mahatonga ny olona manana izany vintana izany, na ny olona manodidina azy koa aza, ho tojo fahasoavana matetika eo amin' ny fiainana ka tsindraindray ihany no mba sendra zava-dratsy. === Vintana na tonon' andro ratsy === Ny vintana na ny tonon' andro ratsy dia mahatonga ny olona manana izany vintana izany, na ny olona manodidina azy koa aza, ho tojo zava-dratsy matetika eo amin' ny fiainana ka tsindraindray ihany no mba sendra fahasoavana. === Vintana na na tonon' andro mahery === Ny vintana na ny tonon' andro mahery dia vintana tsy hay tohain' ny vintan' ny mpiara-belona aminy, ka matetika no mitera-pahavoazana eo amin' ny mpiara-monina aminy. Malaza ho vintana mahery ny [[Alakaosy]] nefa ny [[Alahamady]] no vintana mahery indrindra. === Vintana na tonon' andro malemy === Ny vintana na ny tonon' andro malemy dia vintana tsy mahatohitra ny vintan' ny hafa, ka matetika no iharam-pahavoazana izay mitondra azy. == Antsipiriany momba ny orim-bintana tsirairay == === Ny renivintana efatra === ==== Alahamady ==== Ny [[Alahamady]] no volana sy vintana voalohany amin'ny fanandroana. Ny zoro avaratra-atsinana amin' ny trano no toerana omena azy. Io zoro io dia atao hoe zorofirarazana koa. Atao hoe "Alahamadin-tany" ny faritra na tanàna ao avaratra-atsinanan' ny tanàna iray. Atao hoe ''Dama'', ''Idama'', ''Lehidama'', ''Ilaidama'', sns (izany hoe ''Adama'', hoy ny Kristiana malagasy) ny zazalahy teraka Alahamady ha ny zazavavy kosa atao hoe ''Hova, Haova'' na ''Hôva'' (izany hoe ''Eva'', hoy ny Kristiana malagasy)<ref><small>Manambara izany fa efa fantatry ny Malagasy talohan' ny nidiran' ny [[Kristianisma eto Madagasikara|fivavahana kristiana]] teto Madagasikara ny fedrà momba an' i [[Adama sy Eva]].</small></ref>. I Alimareky (ny planeta [[Marsa (fajiry)|Marsa]]) no "kintana" manjaka aminy. Eo amin' io zoro Alahamady io no an' ny vadibe fa ny zoro [[Adijady]] mifandratra aminy no an' ny vadimasay. Mibaby ny Alohotsy sy mitrotro ny Adaoro ny Alahamady sady mifandratra amin' ny Adimizana nefa mitanila eo amin' ny [[Asombola]] sy [[Alakarabo]] izay iandrianany sy iarenany. Amin' ny fitetezana andro dia mitondra tonon' andro telo ny Alahamady, dia ny vava Alahamady (na vavan' Alahamady) sy ny vonto Alahamady (na vonton' Alahamady) ary ny vody Alahamady (na vodin' Alahamady). Inoana ho vintan' [[andriana]] sady vintana maha mpanjaka ny Alahamady. Ny Alahamady no vintana mahery indrindra. Andro mahery ny vava Alahamady ka ny zaza teraka amin' io dia alam-bintana fandrao misavika ny [[andriana]], ka raha ankohonan' ny andriana dia tsy avela hiara-mitoetra aminy. Ny olona teraka vonto Alahamady dia ampitehirizina [[amponga]] telon-jehy sy ampiompina [[gisa]] fotsy mivady mba ho tratra antitra. Tonon' andro tsara ny vody Alahamady ka ny olona teraka amin' io dia ho tonga lehibe sy hanan-karena ary ho tratra antitra. ==== Asorotany ==== Vintana sy volana fahefatra ny [[Asorotany]]. Ny zoron-trano atsimo-atsinana no toerana omena azy. Mibaby ny [[Adizaoza]] sy mitrotro ny [[Alahasaty]] ny Asorotany. Mifandratra amin' ny [[Adijady]] nefa mitanila sy miarina eo amin' ny [[Alakaosy]] sy [[Adalo]] izy. Mitondra tonon' andro telo ny Asorotany, dia vava Asorotany (na vavan' Asorotany) sy ny vonto Asorotany (na vonton' Asorotany) ary ny vody Asorotany (na vodin' Asorotany). I Alakamary (izany hoe ny [[Volana]]) no manjaka aminy. Andro mahery ny Asorotany. Atahorana no maty kely ny zaza teraka amin' ny vava Asorotany, fa raha tsy izany dia ho tratra antitra ihany izy, nefa amin' izany tsy tezain' ny ray aman-dreniny izy fa omena ho tezain' ny havana. Ho tratra antitra ny olona teraka vonto Asorotany. Atahorana ho maty kely ny olona teraka vody Asorotany, ka raha tsy maty izy dia hanan-karena sy holava abdro iainana. ==== Adimizana ==== Ny [[Adimizana]] no vintana sy volana fahafito. Ny zoron-trano atsimo-andrefana no toerana omena azy. Mifandratra amin' ny Alahamady sady mitanila sy miarina eo amin' ny Alohotsy sy eo amin' ny Adaoro ny Adimizana. Mitrotro ny [[Alakarabo]] sy mibaby ny [[Asombola]] ny Adimizana. Ao amin' ny fitetezana andro dia mitondra tonon'andro telo ny Adimizana, dia vava Adimizana (vavan' Adimizana) sy ny vonto Adimizana (na vonton' Adimizana) ary ny vody Adimizana (na vodin' Adimizana). Eo amin' io zoro Adimizana io no an' ny vadimasay fa ny zoro Alahamady mifandratra aminy no an' ny vadibe. I Azohara (ny planeta [[Venosy]]) no manjaka aminy. Vintana mahery ny Adimizana nefa mety ho tsara na hahafaty mbola kely. Ny zazalahy teraka vava Adimizana dia ho mpivarotra sy mpandranto. Ny zazavavy kosa dia atahorana ho maty kely na nefa mety ho tratra antitra sy hanan-karena. Tononandro tsara ny vonto Adimizana ka ny zaza teraka eo dia ho mpanan-karena sy tsy maty vonoina. Tononandro tsara ny vodiy Adimizana ka ny zaza teraka eo dia ho tratra antitra raha tsy maty kely. ==== Adijady ==== Vintana sy volana fahafolo ny [[Adijady]]. Ny zoron-trano avaratra-andrefana no toerana omena azy. Mitrotro ny Adalo sy mibaby ny Alakaosy ny Adijady. Mifandratra amin' ny Asorotany sady mitanila sy miarina eo amin' ny Alahasaty sy ny Adizaoza ny Adijady. Ao amin' ny fitetezana andro dia mitondra tonon' andro telo ny Adijady, dia vava Adijady (vavan' Adijady) sy ny vonto Adijady (na vonton' Adijady) ary ny vody Adijady (na vodin' Adijady). I Azoaly (na [[Satiorna (planeta)|Satiorna]]) no "kintana" manjaka aminy. Amin' ny ankapobeny dia vintana mafy ny Adijady ka tsara anorenana zavatra tiana hateza satria "mijadina mafy". Ny zavatra tian-ko mafy sy mateza no santarina amin' io andro io, toy ny fampidiram-pananana sy biby hompiana ary vola hotehirizina. Tonom-bintana fanorenan-trano sy fampakaram-bady ny Adijady. Ny Adijady koa no heverina ho andro tsara hampakaram-bady. Ho vitsy teny ny zaza teraka vava Adijady, noho izany dia tokony [[Fisoronana sy fanalana vintana|halam-bintana]] fandrao mijadina loatra ka tsy miteny. Heverina ho tsara vintana ny zaza teraka amin' ny vonto Adijady. Heverina ho tsara vintana ihany koa ny zaza teraka amin'ny vody Adijady. === Ny zanabintana valo === ==== Adaoro ==== Ny [[Adaoro]] no vintana sy volana faharoa. Zanabintana izy io. Ny tapany avaratra amin' ny rindrin-trano atsinanana no toerana omena azy. Mifandratra amin' ny [[Alakarabo]] sady mihataka sy miarina eo amin' ny Adimizana ny Adaoro. Ankoatra izany dia trotroin' ny renivintana Alahamady ny zanabintana Adaoro. Mitondra tonon' andro roa ny Adaoro, dia ny vava Adaoro (na vavan' Adaoro) sy ny vody Adaoro (na vodin' Adaoro). Inoana ho andron' [[afo]] na andro mandoro ny Adaoro. Atahorana amin' ny afo ny olona teraka vava Adaoro ka tsy maintsy alam-bintana amin' ny alalan' ny fitondran-dreniny azy mandositra avy anaty trano tomboka kely nodorana. Tsara vintana ny olona teraka vody Adaoro ka raha lahy dia hahay mikabary fa raha vavy kosa dia ho tsara fanahy. ==== Adizaoza ==== Vintana sy volana fahatelo ny [[Adizaoza]]. Ny toerana omena azy dia ny tapany atsimo amin' ny rindrin-trano antsinanana. Eo amin' ny Adizaoza no fitoeran' ny sinibe ao an-trano. Ny [[Alakaosy]] no mifandratra amin' ny Adizaoza sady miarina eo amin' ny [[Adijady]]. Baben' ny renivintana Asorotany ny zanabintana Adizaoza. Mitondra tonon' andro roa ny Adizaoza, dia ny vava Adizaoza (na vavan' Adizaoza) sy ny vody Adizaoza (na vodin' Adizaoza). Raha ny [[Alahamady]] no zoro omena ny mpanjaka, ny Adizaoza kosa no zoro omena ny [[Andevo (teto Madagasikara)|mpanompo]]. Izay olona mikasa hampaka-bady, na hanorin-trano, sns., nefa sendra mifandratra amin' ny vintany ny andro tsara fanaovana izany, dia ny Adizaoza no tokony hofidiny, fa io tsy mihetsiketsika tahaka ny sinibe, ka hampateza ny zavatra kasaina hatao. Amin' ny ankapobeny dia vintana mahery ny Adizaoza. Tonon' andro mahery ny vava Adizaoza ka ny olona teraka aminy dia miozanozana sy sahozanina raha tsy alam-bintana, ka ho lasa mahantra rehefa lehibe. Ny vody Adizaoza dia malefaka kokoa ka ny vehivavy teraka amin' izany dia ho maro anaka nefa malahelon-karena, fa ny lehilahy kosa tsy hambinina amin' ny fihariana. ==== Alahasaty ==== Ny [[Alahasaty]] no vintana sy volana malagasy fahadimy. Ny tapany atsinanana amin' ny rindrin-trano atsimo no toerana omena azy. Mifandratra amin' ny [[Adalo]] sy miarina eo amin' ny [[Adijady]] ny vintana Alahasaty. Trotroin' ny renivintana Asorotany ny zanabintana Alahasaty. Mitondra tonon'andro roa ny Adizaoza, dia ny vava Alahasaty (na vavan'Alahasaty) sy ny vody Alahasaty (vodin' Alahasaty). Lazaina ho vinta-mpamosavy sy andron' ody ny Alahasaty. Ny olona teraka vava Alahasaty dia mety ho mpamosavy na ho mpitana ody mahery raha teraka misasaka alina. Tonon' andro tsara anandratana ody sy sampy ny vava Alahasaty ka tsy tsara anaovana zavatra hafa. Ny olona terana vody Alahasaty dia ho tratra antitra. Tononandro tsara ho fisantarana zavatra sy fampakaram-bady ny vody Alahasaty. ==== Asombola ==== Vintana sy volana fahenina ny [[Asombola]]. Ny tapany andrefana amin' ny rindrin-trano atsimo no toerana omena azy. Mifandratra amin' ny [[Alohotsy]] sy miarina eo amin' ny [[Alahamady]] ny vintana Asombola. Baben' ny renivintana Adimizana ny zanabintana Asombola. Ao amin' ny fitetezana andro dia mitondra tonon' andro roa ny Asombola, dia ny vava Asombola (na vavan' Asombola) sy ny vody Asombola (na vodin' Asombola). Vintam-bola sy vintan' ny olona tia harena ny Asombola. Ny zazalahy teraka vava Asombola dia ho mpivarotra ary hahazo volabe. Ny zazavavy kosa ho mpanao taozavatra sy ho mpila harena. Ny zaza teraka vody Asombola dia ho mpila vola sy hanan-karena. ==== Alakarabo ==== Ny [[Alakarabo]] no vintana sy volana fahavalo. Ny tapany atsimo amin' ny rindrin-trano andrefana no toerana omena azy. Miarina eo amin' ny Alahamady sady mifandratra amin' ny Adaoro ny vintana Alakarabo. Ny renivintana Adimizana no mitrotro azy. Mitondra tonon' andro roa ny Alakarabo, dia ny vava Alakarabo (na vavan' Alakarabo) sy ny vody Alakarabo (na vodin'Alakarabo). Vintana tsara ny Alakarabo satria androm-bokatra. Tokony misoronana akondro vokatra ny olona amin' ny vava Alakarabo amin' ny maha vintam-bokatra azy. Ny zazavavy teraka vava Alakarabo dia ho maro anaka fa ny zazalahy kosa ho tratra antitra. Ny zazavavy teraka vody Alakarabo dia ho maro anaka ihany koa ary ny zazalahy ho tratra antitra. ==== Alakaosy ==== Ny [[Alakaosy]] dia vintana sy volana fahasivy ao amin' ny fanandroana sy tetiandro malagasy. Ny tapany avaratra amin' ny rindrin-trano andrefana no toerana omena azy. Mifandratra amin' ny Adizaoza ny Alakaosy sady miarina sy miandriana eo amin' ny Asorotany ny Alakaosy. Baben' ny renivintana Adijady ny Alakaosy. Mitondra tonon' andro roa ny Alakaosy, dia ny vava Alakaosy (na vavan' Alakaosy) sy ny vody Alakaosy (na vodin' Alakaosy). Vintana mahery indrindra ny Alakaosy. Raha tsy alam-bintana ny zaza teraka aminy dia atahorana hahafaty izay lehibe noho izy ka ahohoka ho faty. Atao hoe ''[[Alakaosibe]]'' ny vava Alakaosy ao amin' ny volana Alakaosy. Amin' ny vava Alakaosy amin' ny volana Alakaosy no andro fanandratana ody sy sampy. Manao sorona ny mpitahiry ody mahery sy sampy. Ny vehivavy mbola tokony hiteraka dia tsy mihinan-kanina amin'ny vava Alakaosy mba tsy hiteraka Alakaosy. Ny zaza teraka vava Alakaosy dia hanoto ray aman-dreny, ka ahohoka ho faty na alam-bintana mba ho tratra antitra sy ho lehibe ary ho mpanan-karena. Tsy mifankaiza firy amin'ny vava Alakaosy ny vody Alakaosy. Andron' ady sy androm-pifandirana koa ny Alakaosy. ==== Adalo ==== Vintana sy volana faharaika ambin' ny folo ny [[Adalo]]. Ny tapany andrefana amin'ny rindrin-trano avaratra no toerana omena azy. Mifandratra amin' ny [[Alahasaty]] sy miarina eo amin' ny [[Asorotany|Asorontany]] ny vintana Adalolo. Trotroin' ny renivintana Adijady ny zanabintana Adalo. Ao amin' ny fitetezana andro dia mitondra tonon'andro roa ny Adalo, dia ny vava Adalo (na vavan' Adalo)sy ny vody Adalo (na vodin' Adalo). Vintan-dranomaso sy alahelo ny Adalo. Atahorana ho maty kely ny zaza teraka vava Adalo. Ny zaza teraka vody Adalo dia tsara vintana ihany ka ho tratra antitra na dia manan-toetra malahelohelo aza. ==== Alohotsy ==== Vintana sy volana faharoa ambin'ny folo ny [[Alohotsy]]. Ny tapany antsinana amin' ny rindrin-trano avaratra no toerana omena azy. Mifandratra amin' ny [[Asombola]] sy miarina eo amin' ny [[Adimizana]] ny vintana Alohotsy. Baben' ny renivintana Alahamady ny zanabintana Alohotsy. Ao amin' ny fitetezana andro dia mitondra tonon' andro roa ny Alohotsy, dia ny vava Alohotsy (na vavan' Alohotsy) sy ny vody Alohotsy (na vodin' Alohotsy). Atao hoe volam-padina ny volana Alohotsy noho izy iomanana amin' ny Asaramanitra (izany hoe ny Alahamadibe). Tandremana mafy mba tsy haràtra amin' ny hety na antsy ny zazamadinika fa tsy ho mety sitrana ka noho izay tsy alana volo na hoho na ampiasana zava-maranitra. Ny olona maty ao amin' ny volana Alohotsy dia alevina mangingina. Vintan' olona tsy mahatombin-toerana ny Alohotsy. Amin' ny vava Alohotsy sy ny vody Alohotsy dia tsy misy manao taozavatra. Raha hanorin-trano sy hampaka-bady amin' ny andro Alohotsy dia tsy maintsy misorona vatokaranana sy hazo harahara na famaho alevina eo atsinanan'ny andry avaratra tandrify ny Alohotsy mba tsy hihetsiketsika. Ny zaza teraka vava Alohotsy dia tsy ho marim-ponenana fa mifindrafindra na toerana na zavatra hafa. Ny zaza teraka vody Alohotsy dia ho salama ihany. == Ny orim-bintana sy ny zavatra mifandray aminy == === Ny orim-bintana sy ny singa efatra === Araka ny tenin' i [[Jobily Rakotoson]]<sup>[[Fanandroana malagasy#cite note-:0-2|[1]]]</sup> dia mifandray amin' ny fanandroana ny [[singa efatra]], dia ny [[rano]] sy ny [[rivotra]] sy ny [[tany]] ary ny [[afo]]. Atao hoe vintan-drano ny Asorotany sy ny Alakarabo ary ny Alohotsy. Vintan-drivotra kosa ny Adimizana sy ny Adalo ary ny Adizaoza. Vintan-tany ny Adaoro sy ny Adijady ary ny Asombola. Vintan' afo ny Alahamady sy ny Alahasaty ary ny Alakaosy. === Ny vazantany sy ny zoron-trano === ==== Avaratra ==== Lafy itoeran' ny vintana [[Adalo]] sy ny [[Alohotsy]] ny avaratra. Ao an-trano dia atao eo afovoany mahazo avaratra ny fatana. Ny avaratra dia vazantanin' ny fahefana sy ny fibaikoana ary ny fanjakana. Eo amin' ny misy ny Adalo no toerana fanajam-bahiny indrindra ao an-trano. Tandrify ny Alohotsy no fametrahana ny [[lovia]] sy ny [[sotro]]. ==== Avaratra atsinanana ==== Ny zoro avaratra-atsinana no zoron' ny [[Alahamady]]. Ny zoro avaratra-atsinanana amin' ny trano no omena ny Alahamady izay atao hoe [[zorofirarazana]] koa. Atao hoe Alahamadintany ny tanana na ny faritra manandrify ny zoro Alahamady amin' ny tanana na faritra iray. Ny olona hajaina indrindra, raha misy fivoriana, dia asai-mipetraka eo amin' ny Alahamadintany. ==== Atsinanana ==== Lafy itoeran' ny vintana [[Adaoro]] sy [[Adizaoza]] ny atsinanana. Vazantany natokana ho an' ny vavaka sy ny [[Razana (finoana malagasy)|Razana]] ny atsinanana ao an-trano. Eo atsinanana tandrify ny Adizaoza no ametrahana ny siny ao an-trano. Ny faritra avaratra amin' ny rindrina atsinana, tandrify ny Adaoro, no asiana ny farafara. ==== Atsimo atsinanana ==== Ny zoron-trano atsimo-atsinana no toerana omena ny [[Asorotany]]. ==== Atsimo ==== Lafy itoeran' ny vintana [[Asombola]] sy [[Alahasaty]] ny atsimo. Ny atsimo ao an-trano dia vazantany natokana ho an' ny fanekena ny manam-pahefana, ny fanetren-tena, ny olona anjakana, ny maha mpanompo. Eo atsimo manandrify ny Alahasaty (ilany atsinanana amin' ny rindrina atsimo) no ametrahana ny zanak' omby. Tandrify ny Asombola (ilany andrefana amin' ny rindrina atsimo) no ametrahana ny laona sy ny fanoto sady eo no mitoto vary. ==== Atsimo andrefana ==== Ny zoron-trano atsimo-andrefana no toerana omena ny [[Adimizana]]. Eo no misy ny varavarambe amin' ny trano, izay ivoahana sy idiran'ny tsara sy ny ratsy. ==== Andrefana ==== Lafy itoeran' ny vintana [[Alakaosy]] sy [[Alakarabo]] ny andrefana. Faritra tsy madio sy tsy masina ary an' ny vahiny ny andrefana ao an-trano. Ao amin'ny tapany atsimo amin' ny rindrina andrefana (manandrify ny Alakarabo) no asiana ny varavarambe amin' ny trano, izay ivoahana sy idiran' ny soa sy ny ratsy. Tandrify ny Alakaosy no amelaran-tsihy hampandrosoana ny andriana. Eo koa no misy ny farafaran' ny vehivavy tera-bao izay akaikin' ny fatana ka tsara ho an' ny mpifana. ==== Avaratra adrefana ==== Ny lafin-tany avaratra-andrefana dia atao hoe [[Adijady]] ka ny lafin-trano avaratra-andrefana no omena azy. Atao hoe zorom-baravarankely koa ny eo. == Ohabolana momba ny vintana == * ''Alahasaty angaha no vintana, ka [[Famosaviana|mamosavy]].'' * ''Aza manao vintana Alohotsin-kevitra.'' * ''Aza miady vintana amin' ny [[akoho]] fa raha ho any an-tsena izy lanjaina.'' * ''Ilay [[sorohitra]] nanala vintana: halako olona, halako aho, nefa izaho halako kokoa.'' * ''Ny faniriana tsy ho ary takatry ny vintana.'' * ''Ny tarehy an-dRahiratra, fa ny vintana an-dRasitamoraina.'' * ''Ny vintana tsy azon' olona ovana, fa didy avy amin' Andriamanitra.'' * ''[[Papango|Papangolahy]] manala vintana, ka ny maso omaly tsy miova.'' * ''Ratsy vintana hoatry ny [[saka]], be vohoka vao mamosavy.'' * ''Tolo-kena maty jiro, ka miandry izay anjara vintana.'' * ''Tsy mandidy alohan' Andriamanitra aho, fa izay zara-vintana lolohavina.'' * ''Tsy mety raha asandratry ny vintana, fa abotetaky ny saina.'' * ''Tsy misy nivavaka niankandrefana, fa samy nianavaratra ihany; fa ny harena mila vintana, ka raha tsy anjara, tsy tonga.'' == Jereo koa == * [[Lahatra (finoana malagasy)|Lahatra]] * [[Anjara (finoana)|Anjara]] *[[Tendry]] * [[Fanandroana]] * [[Fanandroana malagasy]] * [[Fanalana faditra]] *[[Fisoronana sy fanalana vintana]] *[[Sikidy (malagasy)|Sikidy malagasy]] == Rohy ivelany == * [http://gasikar-histo.e-monsite.com/pages/geographie/culture-et-arts-traditionnels/astrologie-et-divination-malgaches.html Astrologie et divination malgaches] {{Wayback|url=http://gasikar-histo.e-monsite.com/pages/geographie/culture-et-arts-traditionnels/astrologie-et-divination-malgaches.html|date=20180616153757}} * [http://www.madalascar.fr/astro.html Astrologie malgache] {{Wayback|url=http://www.madalascar.fr/astro.html|date=20190514022301}} * [https://www.letananarivien.com/tana-way-of-life/horoscope-malgache-prediction-de-chance-vintana/ Les horoscope Malgache une prédiction de la chance ou le « Vintana »] {{Wayback|url=https://www.letananarivien.com/tana-way-of-life/horoscope-malgache-prediction-de-chance-vintana/ |date=20201204224406 }} * [http://alimanakarabesata.free.fr/12signes.htm Les 12 signes du zodiaque malagasy] * [http://icalendrier.fr/calendriers-saga/calendriers/malgache Le calendrier malgache] * [https://www.madagascarautrement.com/fetes-malgaches.htm Fêtes Malgaches] * [http://ariniaina.mondoblog.org/2014/03/27/le-nouvel-malgache/ Le Nouvel An Malgache] * [https://malagasy4all.blogspot.com/2012/05/malagasy-horoscopes-alahamady-alakaosy.html Malagasy Horoscopes : Alahamady, Alakaosy, Asombola.....] * [https://malagasy4all.blogspot.com/2012/05/malagasy-horoscopes-alahamady-alakaosy.html Rabesata Arim''a "''Alimanaka Rabesata Vintana"] * [https://www.calendrier-365.fr/lune/phases-de-la-lune.html Phase de la lune in ''Calendrier-365.fr''] == Fanovozan-kevitra == * Jaovelo-Dzao R., ''Mythes, rites et transes à Madagascar'', ''Angano et Tromba sakalava'', Karthala et Ambozontany, 1996. * Beaujard P., ''Mythe et société à Madagascar'' ''(Tanala de l'Ikongo)'', ''Le chasseur d'oiseau et la princesse du ciel'', Paris, L'Harmattan, 1991. * Antoine de Padoue Rahajarizafy, ''Filozofia malagasy'', Editions Ambozontany Antananarivo, 2004. * Fivondronamben' ny Eveka eto Madagasikara (mpandika teny), ''Katesizin' ny Fiangonana Katôlika'', Antananarivo, Madagasikara, 2009. == Loharano sy fanamarihana == ku2ygq4cvs22kb2o4bh4b8r2o8hqiuw Kabary famangiana tera-bao 0 286640 1145644 1102892 2026-06-29T13:19:42Z Axellefi1 39722 /* Fizotran' ny kabary */ Fanitsiana teny 1145644 wikitext text/x-wiki Ny '''kabary famangiana tera-bao''' dia kabary nentim-paharazana malagasy atao amin' ny fitsidihana ny vehivavy sy ny fianakaviana nahazo zazakely vao haingana. Anisan' ny kabary an-kafalana izy io, tsy toy ny [[Kabary famangiana amin' ny fahoriana|kabary]] [[Kabary famangiana amin' ny fahoriana|famangiana amin' ny fahoriana]] amin' ny fisaonana. Ity kabary ity dia manambara tso-drano, fankasitrahana, fifaliana iombonana, ary firaisankina amin' ny maha mpiara-monina. == Fizotran' ny kabary == '''Mpamangy''' Tompokolahy sy tompokovavy. Sambatra ny [[vary]]: afafy miara-maniry, akarina miara-mitoetra: tohan' ain' ny olombelona, reharehan' ny manana azy. Fa sambatra mihoatra lavitra noho izany ianareo ray aman-dreny: notahin' ilay [[Zanahary (finoan-drazana malagasy)|Nahary]] ka tafavoaka tamin' ny lamba fito sosona ary tafita soa aman-tsara ka nahazo ny dimby sy fara: zaza hitomany hanala fahanginana an-trano, ankizy hilalao handravaka ny tokontany, tanora hitombo fahendrena fitaratra jerena, ary rahatrizay lehibe tonga taiza dia hanenika voninahitra anareo nahitany masoandro amam-bolana. Koa arahabainay ianareo fa namafy dia nahavokatra, bevohoka dia nanao soa, tonga andro dia niavy mora. Arahaba nahazo ny menaky ny aina: handimby ny anaran-dray ary handova ny anaran-dreny, hifanantitra amin' ny mpianakavy. Enga anie ny zaza: tsy ho tian-drofy, hankahala ny tambaviana ary ho lavitry ny kely aizana<ref><small>Ny zaza manan-jandry ao an-kibo no atao hoe "aizana"</small></ref>, ka hitombo faingana fa maika hamaly babena an' i Dada sy Neny. Ary hirariana mba hitombo fitia amin' Andriamanitra. Manaraka izany, vary tsara tohan-[[Zezika|jezika]] mamokatra ary ny zaza tsara tohan-d[[ronono]] mitombo. Koa indro manolotra ny solon-drom-patsa ho fiombonan' adidy amin' ny fanalehibiazana ny zaza izahay. '''Vangiana:''' Misaotra tompoko namangy sy nirary soa ary mbola nanome vola ho fiombonan' aina aminay, amin' izao fitaizana ny zanakay izao. Fantatray fa tsy tia amin' ny teny na amin' ny lela fontsiny ianareo, fa amin' ny marina ihany koa. Tsy hovoavalinay izao fa ny hataonay anareo dia hoy izahay: Ilay Avo fipetraka iva fijery, be [[Fahasoavana (finoana)|fahasoavana]] ampy mizara: tompon' ny harena ary mpanome ny soa anie hamaly fitia anareo. Mankasitraka indrindra tompoko. '''Mpamangy''': Mahasoava dia tongava taiza ny zaza tompoko. == Jereo koa == * [[Kabary]] * [[Kabary am-panambadiana]] * [[Kabary famangiana|Kabary famangiana ny nidonam-pahoriana]] == Loharano sy fanamarihana == fwnrnat98w0lt8xxszhrjwsc13x0ui6 Kabôsy 0 290480 1145821 1094381 2026-06-30T04:38:14Z Axellefi1 39722 /* Mpitendry kabosy malaza */ Fanapiana teny 1145821 wikitext text/x-wiki [[File:Kabosy.png|thumb|389x389px|Kabôsy]]Ny '''kabôsy''' na '''kabôsa''' dia [[zavamaneno]] mitovy endrika amin' ny [[gitara]] saingy kely. Ny vatan' ny kabôsy tamin' ny voalohany dia voatavo na akoran-tsokatra, na hazo mafy norakofana hoditr' osy sady nanana andrika somary boribory. Taty aoriana dia vita amin' ny hazo na metaly izany. sady mahitsizoro. Ny tadin' io zavamaneno io dia mety ho taretra, plastika na metaly, ary miovaova arakaraka ny faritra ahitana azy eto Madagasikara ny isany, roa ka hatramin' ny enina any afovoan-tany, fa roa ka hatramin' ny dimy any amin' ny faritra avaratra-andrefana ary telo na efatra any amn'ny faritra atsimo. == Mpitendry kabosy malaza == *[[Dama]] ao amin'ny tarika [[Mahaleo (tarika)|Mahaleo]] *[[Jean Emilien]] *Raprosy amin'ny faritra betsileo == Jereo koa == * [[Mozika malagasy]] * [[Lisitry ny zavamaneno malagasy]] * [[Lisitry karazana litertiora malagasy nentim-paharazana]] [[sokajy:Zavamaneno malagasy]] [[sokajy:Kolontsaina malagasy]] == Rohy ivelany == * Mireille Rakotomalala, "[https://hal.univ-reunion.fr/hal-03484808/document Pratique musicale à Madagascar]", Kabaro, revue internationale des Sciences de l’Homme et des Sociétés, 2004, Diversités et spécificités des musiques traditionnelles de l’Océan Indien, II (2-3), pp.67-82. ffhal-03484808f * n9e8j1eml221fjvkj77p04ab0e8okkj Rio Paraíba do Sul 0 291785 1145815 1135550 2026-06-30T03:01:38Z HarryWurst 36292 1145815 wikitext text/x-wiki [[File:Rio Paraiba do Sul (Aparecida-SP).jpg|thumb|Rio Paraiba do Sul (tao [[Aparecida]]-SP)]] [[File:CBERS4 AWFI ValeParaiba SPeRJ B151413 RioParaiba.jpg|thumb|left| Rio do Vale Paraiba]] Ny Reniranon'i '''Rio Paraíba do Sul''' dia lalan-drano mamakivaky ny fanjakan'i {{São Paulo}}, {{Rio de Janeiro}} ary {{Minas Gerais}}. Ny renirano dia miampita ny Paraiba Oval ary izy no renirano lehibe indrindra ao amin'ny fanjakan'i [[Rio de Janeiro]]. Ny loharano dia ao amin'ny kaominina [[Areias]] (Sao Paulo) ==Jereo koa == {{commonscat}} [[Sokajy:Renirano ao Rio de Janeiro]] [[Sokajy:Renirano any São Paulo]] [[Sokajy:Renirano ao Minas Gerais]] 92bz98qa5rk9sgz2h6r7canicfik85s Clarisse Ratsifandrihamanana 0 293372 1145816 1144031 2026-06-30T03:20:40Z Miarantsoa 35560 /* Ny fiainany ny kanto */ 1145816 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Clarrisse Ratsifandrihamanana|teraka=5 desambra 1926|toerana=Fenoarivo Atsinana|maty=28 jona 1987|firenena=Madagasikara|asa=Mpampianatra}} I '''Clarisse Hortense Ratsifandrihamanana''' dia vehivavy malagasy mpanoratra. Teraka tamin' ny 5 Desambra 1926 tao [[Fenoarivo Atsinanana|Fénérive-Est]] izy ary nodimandry tao [[Antananarivo]] tamin' ny 28 Jona 1987. == Ny fiainany == I Clarisse Hortense Andriamampandry Ratsifandrihamanana no tena anarany. Teraka tamin'ny 5 desambra 1926 tao [[Fenoarivo Atsinanana|Fenoarivo Atsinana]] izy. Fianakaviana avy amin'ny razan'[[Andriana]] mpikabary, mpamoron-kira, [[mpanoratra]] malaza no niaviany. Niaina betsaka tamin'ny fiainana ambanivohitra izy, mpianatr'ilay [[Pôeta|poeta]] malaza antsoina hoe: [[Jean Narivony]]. Ankoatra ny maha mpanoratra azy dia mpikaroka nafana fo teo amin'ny sehatra [[pôlitika]] izy, tao anatin'ny antoko: [[Antokon' ny Kongresin' ny Fahaleovantenan' i Madagasikara|Antokon'ny Kongresy ho amin'ny Fahaleovan-tenan'i Madagasikara]] (A.K.F.M). == Ny fiainany ny kanto == Anisan'ireo vehivavy malaza eo amin'ny sehatry ny haisoratra izy. Ny tara-kevitra novoiziny dia ny fanoherana ny tsy rariny amin'ny endriny samihafa: fanavakavahana, fahantran'ny vahoaka, tsy fitovian-jo ... Tamin'ny taona 1960 izy no nanomboka nanoratra voalohany. Sady nanoratra [[tononkalo]], tantara foronina, [[sombin-tantara]] ary tantara an-tsehatra maro izy. Santionany amin'ny sangan'asany ireto: * 1948: ''Fahavaratra'' (nosotarana 1948, navoaka 1969) ; * 1960: ''Sarindra'' (tononkalo nahazo ny loka voalohany nomen'ny Antenimeran'ny tanànan'Antananarivo). * 1961: ''Salohy'' (amboaran-tononkalo) * 1964: ''Fahavaratra'' (tantara foronina) * 1964: ''Lavakombarika (''sombin-tantara) * 1966: ''Tamberintany'' (tantara an-tsehatra) * 1967: Ikalomanga<ref>[https://www.lexpress.mg/2024/03/litterature-ikalomanga-de-clarisse.html LITTÉRATURE - « Ikalomanga » de Clarisse Ratsifandrihamanana présenté par ses enfants]</ref> * 1970: ''Lohataona sy ririnina'' * 1970: ''Ramose'' (navoaka 2006) * 1970: ''Ny zanako'' (tantara foronina) * 1979: ''Velan'angano'' ( tantara an-tsehatra) * 1979: ''Tany vaovao'' (tantara foronina) Ny maha mpanoratra azy: Tany amin'ny taona 1960 izy no nanomboka nanoratra. Mpikambana tao amin'ny UPEM sy tao amin'ny Akademia Malagasy izy. Ny tononkalo no tena nanavanana ity mpanoratra iray ity. Na izany aza, dia nanoratra tantara foronina sy angano ihany koa izy. == Ny mampiavaka azy eo amin' ny asa sorany == * Ny [[Literatiora malagasy|literatiora]] manavanana azy dia ny an-tsoratra, (tantara foronina, sombin-tantara, [[angano]] miendrika tantara,...) * Ny sokajin-dahatsoratra fampiasany dia ny mitantara, manoritsoritra, mandresy lahatra. * Fomba filazan-javatra na sarinteny mampiavaka azy: fampiasana tamberinteny, tamberin-drafitra, fanovana endri-javatra, fanovana anarana. == Jereo koa == * [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]] == Loharano == {{Reflist}} # http://plateforme.education.mg/bibliotheque-numerique/course/view.php?id=483 # https://poetawebs.e-monsite.com/pages/fakafaka/page-61.html [[Sokajy:Mpanoratra Malagasy]] 6tqljpdv12ieaxh6yl4knyy2q920w1l Tanindrazana (kolontsaina malagasy) 0 294124 1145680 1135594 2026-06-29T17:29:18Z Axellefi1 39722 /* Toetra tokony hananan'ny tia tanindrazana */ Fanapiana teny 1145680 wikitext text/x-wiki [[Sary:Drapeau malgache à Antananarivo.JPG|vignette|Sainam-pirenena malagasy]] Ny '''tanindrazana''', amin'ny [[kolontsaina malagasy]], dia [[tany]] nipetrahan'ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]] niandohana ka lovain'ny taranaka aty afara, mety ho toerana nahalatsahan'ny [[tavony]], teorana misy [[fasan-drazana]], [[tanàna]] na faritra na koa [[firenena]] izay niavin'ny loharano nipoirana na ny [[razana]] niharana. == Singa maha tanindrazana ny tanindrazana == Maromaro ny singa maha izy azy ny tanindrazana, anisan' izany ireto manaraka ireto: * ny [[hiram-pirenena]] sy ny fanevam-pirenana, * ny fomba amam-panao, * ny teny sy ny [[Fiteny (heviny mivelatra)|fiteny]], * ny mpitondra, * ny sainam-pirenana, * ny [[kolontsaina]], * ny [[mponina]], * ny tany, hasin-tany na [[Fady (malagasy)|fady]] * ny fasan-drazana sy ny tranon-drazana ary ny [[soatoavina]]. == Toetra tokony hananan'ny tia tanindrazana == Maromaro ny toetra tokony hananan' ny [[Fitiavan-tanindrazana|tia tanindrazana]], ka ireto ny tena fantatra amin' izany: * ny tsy fandoroana tanety, * ny fanajana ny fitsipika sy ny lalàna mifehy, * ny fifankatiavana sy ny firaisankina, * ny tsy fivarotana tanindrazana, * ny fiarovana ny tany sy ny fikarakarana azy * ny fahasahiana mitolona ho an'ny tanindrazana, * ary ny fivavahana ho an'ny tanindrazana * ny fitiavana ny piray tanindrazana * fitsinjovana ny piray tanindrazana amin'ny sehatra rehetra * fanapina ny piray tanindrazana == Antony tsy mampandroso ny tanindrazana == Betsaka ny antony tsy [[Fampandrosoana ara-toekarena sy ara-piarahamonina|mampandroso]] ny tanindrazana na ny firenena: * ny fanaovana kolikoly, * ny toe-tsaina lomorina sy ny fitiavan-tena, * ny fangalarana sy fanondranana harem-pirenena, * ny tsy fahaizan' ny mpitondra mitantana, * ny fiandrasana ny hafa rehefa hanao zavatra, * ary ny fialonana. == Ohabolana == * Mody an-tanindrazana, toy ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevolahy]] lany harena. * Ny [[trosa]] mahalany tanin-drazana. * Ny fitiavan-tanindrazana no lova soan' ny taranaka. * [[Sodifafana]] an-tanindrazana: na atsipy aza mandohalika ihany. * Tsy misy hariana, fa ny iray hetra, ary ny iray tanindrazana. == Rohy ivelany == * "[https://fr.scribd.com/document/587298280/Malagasy-2nd Malagasy 2nd]", ''fr.scribd.com'' * "[https://www.diapason.mg/la-notion-du-tanindrazana-risque-dentraver-le-developpement/ La notion du « tanindrazana » risque d’entraver le développement]", ''www.diapason.mg'' * "T[https://mg.globalvoices.org/2023/02/28/162982/ atitra maneho ny haavon'ny kolikoly tamin'ny fitantanan'ny vola natokana ho an'ny Covid tao Afrika]", ''mg.globalvoices.org'' == Jereo koa == * [[Tanindrazana]] * [[Firenena]] * [[Vahoaka]] * [[Fitiavan-tanindrazana]] * [[Fanindrahindram-pirenena]] (izay atsoina matetika hoe "fitiavan-tanindrazana") == Loharano == beqn47ptv9wmm1yis1ryj4rdiiane6l Fiarabana Malagasy 0 294350 1145827 1110639 2026-06-30T05:24:39Z Axellefi1 39722 /* */ Fanapiana teny 1145827 wikitext text/x-wiki Ny fiarabana dia anisany tsy maintsy atao teo amin'ny Ntaolo Malagasy satria anisany fahalalam-pomba ihany izy io. Samy manana ny fiarabany ny foko rehetra eto Madagasikara ary ny zanaka na ny tanora no miarahaba ny ray aman-dreny na ny zokiolona voalohany, hoan'ny foko sasany raha sendra misy vahiny mandroso atrano dia ny tompotrano no miarahaba ny vahiny voalohany zay vao mamaly ny vahiny. Teo aminy Malagasy dia in-droa na in-telo farany kely miaharaba. Ny maraina dia manotany fahasalama ohatra :manahona nareo, Salama Ny atoandro dia manotany ny andro tapany maraina , ohatra nanahona ny maraina Ny hariva manotany ny tontolo andro. Teo aminy Malagasy dia misy ihany koa ireo fiarabana manokana toy ny: Terabao :<nowiki>''</nowiki>arabaina nahazo dimby sy fara<nowiki>''</nowiki> <nowiki>''arabaina nomen'Andriamanitra fara ''</nowiki> Tsingeritaona: <nowiki>''</nowiki>Arabaina amin' izao tsingeritaona izao<nowiki>''</nowiki> fiarabana andro manokana: Arabaina nahatritrin'ny fety. Fiarabana tokatrano vao (fanambadina): Arabaina nahorina tokatrano Fiarabana fahombiazana: arabaina mahavita soa dingana. qvz0hoaeeak34y3qzh8lndr989ttje6 Fiarahamonina malagasy 0 295121 1145825 1138985 2026-06-30T05:01:32Z Axellefi1 39722 /* */ Fanapiana teny 1145825 wikitext text/x-wiki [[Sary:Rural Life, Madagascar.jpg|vignette|339x339px|Fiainana eny ambanivohitr' i Madagasikara]] Ny '''fiarahamonina malagasy''' dia ahitana taratra ny [[Tantaran' i Madagasikara|tantaran]]' ny firenena malagasy sy ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] ary ny zavatra iainan' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] eto amin' ny taniny<ref><small>"[https://www.britannica.com/place/Madagascar/Daily-life-and-social-customs? Daily life and social customs in Madagascar in Cultural life]", ''www.britannica.com''</small></ref><ref name=":0"><small>"[https://www.wildmadagascar.org/people/culture.html? Malagasy culture: Traditional Culture in Madagascar]", ''www.wildmadagascar.org''</small></ref>. Satria eo am-pihaonan' i [[Afrika]] sy i [[Azia]] no misy an' i [[Madagasikara]] dia manana ny maha-izy azy manokana izay novolavolain' ny kolontsana [[Afrikana (vahoaka)|afrikana]], [[Aostrôneziana (vahoaka)|aostrôneziana]], [[Arabo (vahoaka)|arabo]], [[Eorôpeana (vahoaka)|eorôpeana]] ary [[Indiana (vahoaka)|indiana]] ny fiarahamonina malagasy<ref name=":1"><small>"[https://www.wildmadagascar.org/people/home.html? The Malagasy]", ''www.wildmadagascar.org''</small></ref><ref><small>"[https://evisa-madagascar.it.com/culture-of-madagascar-a-rich-tapestry-of-tradition-and-diversity/ The Culture of Madagascar: A Rich Tapestry of Tradition and Diversity]", ''evisa-madagascar.it.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.mexicohistorico.com/paginas/the-rich-tapestry-of-madagascar-s-cultural-heritage-2608758a.html? The Rich Tapestry of Madagascar's Cultural Heritage]", ''www.mexicohistorico.com''</small></ref><ref><small>"[https://kreolmagazine.com/culture/history-and-culture/madagascar-how-creole-culture-has-embedded-itself-into-the-community/ Madagascar – How Creole culture has embedded itself into the community]", ''kreolmagazine.com''</small></ref>. Nisy vokany lalina tamin' ny rafitra ara-piarahamonina sy ara-pôlitika teto amin' ny Nosy koa ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany frantsay]] (1896-1960)<ref><small>"[https://www.wildmadagascar.org/history/index.html? A Historical Timeline for Madagascar]", ''www.wildmadagascar.org''</small></ref><ref><small>"[https://www.pasiri.org/general-8-50? A decolonial reading of Madagascar’s national cultural policy]", ''www.pasiri.org''</small></ref> sy ny [[fanatontoloana]]. Fitambarana-tsinga maro no mamolavola ny fiarahamonina malagasy izay voamariky ny fisian' ny [[Foko eto Madagasikara|foko]] samihafa izay samy manana ny fomba firesany sy fiteniny kanefa mifakahazo ihany, ny [[Fomban-drazana malagasy|fomban-drazana]], ny fiainana ambanivohitra ary ny faharetan' ny Malagasy manoloana ny fahasahiranana ara-tsôsialy sy ara-toekarena<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref><small>"[https://cultures.fr/en/post/articles/malagasy-culture-traditions-and-unique-diversity? Malagasy culture: traditions and unique diversity]", ''cultures.fr''</small></ref><ref><small>"[https://awaymag.com/travel-magazine/madagascar-island-of-diversity.html? Madagascar: Island of Diversity]", ''awaymag.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.madamagazine.com/en/volksgruppen-madagaskars/ Tribes of Madagascar]", ''www.madamagazine.com''</small></ref>. Na eo aza ny olana isan-karazany ([[fahantrana]], tsy fitoviana, tsy fandriam-pahalemana, korontana ara-pôlitika) dia mbola velomin' ny fifamatorana matanjaka mifototra amin' ny fanajana sy ny firaisankina,fihavanana ary ny fomba amam-panao nentim-paharazana ny fiarahamonina malagasy<ref><small>"[https://shs.cairn.info/revue-pensee-plurielle-2007-3-page-123?lang=fr Visages d'exclusion à Madagascar : une tentative d'analyse des dynamiques d'exclusion sociale et de leurs conséquences sur les acteurs]", ''shs.cairn.info''</small></ref><ref><small>"[https://www.madagascar-voyage.fr/2025/01/20/la-solidarite-malgache-un-pilier-culturel-a-connaitre/ La solidarité malgache : un pilier culturel à connaître]", ''www.madagascar-voyage.fr''</small></ref><ref><small>"[https://www.thefec.org/news/madagascar-the-unstable/1080/ Madagascar the unstable]", ''www.thefec.org''</small></ref><ref><small>"[https://www.gasigasy.mg/culture/socioculturel-madagascar-entre-le-paraitre-et-la-paresse/ Socioculturel : Madagascar entre le paraître et la paresse]", ''www.gasigasy.mg''</small></ref>. == Fiaviana sy foko samihafa == [[Sary:Madagascar families by region Group-05.jpg|vignette|221x221px|Vehivavy sy ankizy malagasy any amin' ny faritra atsimo-atsinanana]]Niorim-ponenana teto [[Madagasikara]] ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrôneziana]] (avy any [[Azia Atsimo-Atsinanana]]) tamin' ny taonarivo voalohany, ary avy eo dia tonga ny vahoaka [[Banto (vahoaka)|Banto]] (avy atsy [[Afrika]])<ref><small>"[https://www.ox.ac.uk/news/2016-05-31-crop-remains-point-surprising-early-colonisers-madagascar? Crop remains point to surprising early colonisers of Madagascar]", ''www.ox.ac.uk''</small></ref><ref><small>"[https://www.africanhistoryextra.com/p/a-complete-history-of-madagascar? A complete history of Madagascar and the island kingdom of Merina.]", ''www.africanhistoryextra.com''</small></ref>. Nivoatra teto ny fanjakana matanjaka maro toa ny [[Fanjakan' Imerina|an' Imerina]], ny [[Fanjakana sakalava|an' ny Sakalava]], ny [[Betsimisaraka|an' ny Betsimisaraka]], sns<ref><small>"[https://universalium.en-academic.com/144689/Madagascar? Madagascar]", ''universalium.en-academic.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.britannica.com/topic/history-of-Madagascar/The-Third-Republic history of Madagascar]", ''www.britannica.com''</small></ref><ref><small>"[https://courses.lumenlearning.com/atd-herkimer-worldcivilization/chapter/the-kingdoms-of-madagascar/ The Kingdoms of Madagascar]", ''courses.lumenlearning.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.historyfiles.co.uk/KingListsAfrica/AfricaMadagascar.htm? African Kingdoms - East Africa]", ''www.historyfiles.co.uk''</small></ref><ref><small>"[https://www.metmuseum.org/essays/kingdoms-of-madagascar-maroserana-and-merina? Kingdoms of Madagascar: Maroserana and Merina]", ''www.metmuseum.org''</small></ref>. Misy mponina 32 tapitrisa eo ho eo i [[Madagasikara]] tamin' ny taona 2024, mizara ho [[Foko eto Madagasikara|foko]] lehibe manodidina ny 20, samy manana ny mampiavaka azy ara-kolontsaina sy ara-[[Fitenim-paritra malagasy|piteniny]] ary ara-piarahamonina<ref><small>"[https://www.populationpyramid.net/fr/madagascar/2024/ Madagascar 2024]", ''www.populationpyramid.net''</small></ref><ref><small>"[https://srv1.worldometers.info/world-population/madagascar-population/ Madagascar Population (LIVE)]", ''srv1.worldometers.info''</small></ref><ref><small>"[https://statisticstimes.com/demographics/country/madagascar-demographics.php? Demographics of Madagascar]", ''statisticstimes.com''</small></ref>. Anisan' ireo foko ireo ny [[Merina]], ny [[Betsimisaraka]], ny [[Betsileo]], ny [[Tsimihety]], ny [[Sakalava]], ny [[Antandroy]], ny [[Antesaka]], ny [[Tanala]], ny [[Mahafaly]], sns<ref><small>"[https://www.britannica.com/place/Madagascar/Ethnic-groups? Ethnic groups in Madagascar]", ''www.britannica.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.britannica.com/topic/Malagasy-peoples? Malagasy peoples]", ''www.britannica.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.worldatlas.com/articles/ethnic-groups-of-madagascar.html? Ethnic Groups Of Madagascar]", ''www.worldatlas.com''</small></ref>. Mifandray sady mifanaja araka ny fitsipi-pihavanana manokan' ny [[Ziva|fizivana]] (na ziva) ireo foko ireo<ref><small>"[https://artsandculturesinmadagascar.blogspot.com/2015/04/arts-and-cultures-in-madagascar-people.html Arts and cultures in Madagascar]", ''artsandculturesinmadagascar.blogspot.com''</small></ref><ref><small>"[https://diego-guide-excursions.com/2024/08/22/le-fihavanana-une-valeur-fondamentale-de-la-culture-malgache/ Le Fihavanana : Une Valeur Fondamentale de la Culture Malgache]", diego-''guide-excursions.com''</small></ref><ref><small>"[https://tanikomadagascar.com/2020/01/28/ny-ziva-teo-aminny-fihavanana-malagasy/ Ny Ziva]", ''tanikomadagascar.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.rakibolana.org/rakibolana/teny/ziva? Dikan'ny teny : ziva]", ''www.rakibolana.org''</small></ref><ref><small>"[http://tenymalagasy.org/bins/teny2/ziva? Ziva]", ''tenymalagasy.org''</small></ref> nefa misy ihany indraindray ny disadisa eo amin' ny foko roa na maro, indrindra ny mpifanolo-bodirindrina. Misy koa indraindray ny fanavakavahana ara-poko sy ara-pirazanana eny amin' ny fiarahamonina indraindray. == Kolontsaina == === Soatoavina nentim-paharazna === [[Sary:Famadihana-–-dancing-with-dead.jpg|vignette|225x225px|Dihy miaraka amin' ny razana mandritra ny [[famadihana]]]] ==== Fihavanana sy ankohonana ary fianakaviana ==== Miorina amin' ny [[soatoavina]] matanjaka ny fiarahamonina malagasy. Anisan' izany ny [[fihavanana]] (firaisankina, filaminan' ny fiarahamonina) izay ivon' ny foto-pisainanana malagasy nentim-paharazana sady mifehy ny fifandraisana eo amin' ny tsirairay sy eo amin' ny [[fianakaviana]] ary eo amin' ny [[fiarahamonina]]<ref><small>"[https://www.observatoirepharos.com/pays/madagascar/le-fihavanana-mythes-et-realites-dune-valeur-garante-de-la-paix-sociale/ Le fihavanana : Mythes et réalités d’une valeur garante de la paix sociale]", ''www.observatoirepharos.com''</small></ref><ref><small>"[https://kasaina-event.com/linteret-des-malgaches-pour-les-evenements-a-madagascar-lesprit-du-fihavanana/ L’Intérêt des malgaches pour les événements à Madagascar : l’esprit du « fihavanana »] {{Wayback|url=https://kasaina-event.com/linteret-des-malgaches-pour-les-evenements-a-madagascar-lesprit-du-fihavanana/ |date=20250811194134 }}", ''kasaina-event.com''</small></ref><ref><small>"[https://generationvoyage.fr/fihavanana-esprit-entraide-partage-madagascar/ Le fihavanana, le reflet de l’esprit d’entraide et de partage à Madagascar]", ''generationvoyage.fr''</small></ref><ref><small>"[https://diego-guide-excursions.com/2024/08/22/le-fihavanana-une-valeur-fondamentale-de-la-culture-malgache/ Le Fihavanana : Une Valeur Fondamentale de la Culture Malgache]", ''diego-guide-excursions.com''</small></ref><ref><small>"[https://shs.cairn.info/revue-tiers-monde-2008-3-page-507?lang=fr& Le Fihavanana à Madagascar : lien social] [https://shs.cairn.info/revue-tiers-monde-2008-3-page-507?lang=fr& et économiques des communautés rurales]", ''shs.cairn.info''</small></ref>. Eo amin' ny Malagasy dia misy ny [[ankohonana]] izay ahitana ny [[ray aman-dreny]] sy ny zanany, izay môdely mbola manjaka eto Madagasikara<ref><small>"[https://bettercarenetwork.org/french-section/ressources/evolution-des-structures-familiales-malgaches-et-prise-en-charge-des-enfants-%C3%A0-madagascar-une? Evolution des structures familiales malgaches et prise en charge des enfants à Madagascar : une analyse à partir des Enquêtes Démographiques et de Santé (EDS)]", ''bettercarenetwork.org''</small></ref><ref><small>"[https://www.madagascar-voyage.fr/2024/12/04/limportance-de-la-famille-dans-la-culture-malgache/ L’importance de la famille dans la culture malgache]", ''www.madagascar-voyage.fr''</small></ref>. Ao koa ny [[fianakaviana]] izay mivelatra mihoatra ny [[tokantrano]] sy ny ankohonana ka ahitana tambajotra midadasika misy ny mpinakavy, ny mpihavana, ary hatramin' ny razamben' ny raibe sy ny renibe. Soatoavina manan-danja ny [[firaisankina]] sy ny [[fifanampiana]] eo anivon' ny fianakaviana<ref><small>"[https://uvhw.de/files/3_uvHW_Leseproben/uvHW-134-2_LIVRE.pdf Fihavanana – La vision d’ une société paisible à Madagascar]", ''uvhw.de''</small></ref><ref><small>"[https://www.madagascartravel.com/the-importance-of-the-malagasy-extended-family? The importance of the Malagasy extended family]", ''www.madagascartravel.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.wildmadagascar.org/overview/loc/29-family.html? Social Structure and Family in Madagascar]", ''www.wildmadagascar.org''</small></ref>. Zava-dehibe eo amin' ny Malagasy ny fianakaviana: dingana lehibe amin' ny fahazoana sata feno eo amin' ny fiarahamonina malagasy ny hoe lasa ray na reny. Mahatonga ny [[fanambadiana]] hisy heviny ny fahaterahan' ny zaza iray<ref><small>"[https://www.persee.fr/doc/tiers_1293-8882_2005_num_46_182_5914? Devenir parent en milieu Malgache. Évolution dans la province d'Antananarivo]", ''www.persee.fr''</small></ref><ref><small>"[https://www.madagascar-voyage.fr/2024/12/12/les-coutumes-de-mariage-a-madagascar-un-parcours-culturel-fascinant/ Les coutumes de mariage à Madagascar : un parcours culturel fascinant]", ''www.madagascar-voyage.fr''</small></ref><ref><small>"[https://www.madagascar-voyage.fr/2024/12/15/limportance-de-la-famille-a-madagascar-cultivez-des-liens-authentiques/ L’importance de la famille à Madagascar : cultivez des liens authentiques]", ''www.madagascar-voyage.fr''</small></ref><ref><small>"[https://www.lhebdomada.com/culture-interessante-mariage-traditionnel-malgache/ La culture intéressante du mariage traditionnel malgache]", ''www.lhebdomada.com''</small></ref>. ==== Fanajana ny zokiolona ==== Mitoetra ho ivon' ny firindrana eo amin' ny fiarahamonina ny fanajana ny zokiolona ([[raiamandreny]]) sy ny mpitondra nentim-paharazana ([[Fanandroana|mpanandro]], [[tangalamena]]) indrindra any ambanivohitra<ref><small>"[https://malagasyculturalvoices.blogspot.com/2010/09/malagasy-values-attitude-towards-age.html? Malagasy Values: Attitude Towards Age]", ''malagasyculturalvoices.blogspot.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.adventurehorizons.africa/local-customs-etiquette-in-madagascar-a-guide-for-travelers Local Customs & Etiquette in Madagascar: A Guide for Traveler]", ''www.vivytravel.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.vivytravel.com/mpanandro-malagasy/ Mpanandro Malagasy]", ''www.vivytravel.com''</small></ref>. Amin' ny ankapobeny dia misy ambaratongam-pahefana ny fiarahamonina malagasy. Miorim-paka lalina ny fanajana ny taona sy ny zokiolona ary ny manam-pahefana, ary misy fiantraikany amin' ny fifandraisana ara-tsôsialy sy amin' ny fandraisana fanapahan-kevitra izany<ref name=":0" /><ref><small>"[https://www.rivermate.com/guides/madagascar/cultural-considerations? Cultural Considerations in Madagascar]", ''www.rivermate.com''</small></ref>. ==== Sarangam-poko ==== Mbola hita taratra eo amin' ny toetsain' ny Malagasy ao amin' ny faritra sasany ny fisian' ny [[Sarangam-poko eto Madagasikara|sarangam-poko]] taloha ([[andriana]], taranak' [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] sns)<ref><small>"[https://v3.elogeo.com/madagascar/decouvrir-le-pays/culture-et-patrimoine/usages-et-traditions? Madagascar] {{Wayback|url=https://v3.elogeo.com/madagascar/decouvrir-le-pays/culture-et-patrimoine/usages-et-traditions |date=20250820022623 }}", ''v3.elogeo.com''</small></ref><ref><small>"[https://books.openedition.org/pur/467? La géographie invisible de la ville : l’inscription des castes dans l’espace urbain à Tananarive (Madagascar)]", ''books.openedition.org''</small></ref><ref><small>"[https://lexpress.mg/07/02/2018/des-differences-sociales-jusquau-sein-des-castes/ Des différences sociales jusqu’au sein des castes]", ''lexpress.mg''</small></ref><ref><small>"[https://wikimonde.com/article/Noblesse_malgache? Noblesse malgache]", ''wikimonde.com''</small></ref>. === Singa ara-kolontsaina hafa === ==== Fiteny ==== Ny [[fiteny malagasy]], izay anisan' ny [[Fiteny aostrôneziana|fianakaviam-piteny aostroneziana]], no [[fitenim-pirenena]] sy [[fiteny ôfisialy]], izay anisan' ny fototra iorenan' ny [[Firaisam-pirenena|firaisam-pirenen]]' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]]. Fiteny ôfisialy koa ny [[fiteny frantsay]], indrindra eo amin' ny fitantanan-draharaha sy ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]]. Saika ny Malagasy rehetra monina eto Madagasikara dia miteny malagasy, ary misy ny [[Fitenim-paritra malagasy|fiovaovan]]' io fiteny io isaky ny faritra. ==== Zavakanto sy taozavatra ==== Amin' ny lafiny [[Mozika malagasy|mozika sy dihy]] dia mampiasa [[zavamaneno]] nentim-paharazana isan-karazany ny Malagasy ([[valiha]], [[Kabôsy|kabosy]]), ary manana karazana mozika toy ny [[salegy]], ny [[hiragasy]], sns. Raha momba ny nahandro kosa dia mifototra amin' ny [[vary]] sy ny [[anana]] ary [[hena]] na [[trondro]] ny sakafo malagasy ka hita taratra ao amin' izany ny fanao afrikana sy aziatika ary eorôpeana. Tena mivoatra ny asa tanana (fandrariana, sary sokitra, peta-kofehy, fipaihana vatosoa). ==== Fivavahana nentim-paharazana ==== Ny ampahany be amin' ny mponina dia manaraka [[Fivavahana nentim-paharazana malagasy|fivavahana nentim-paharazana]] izay anjakan' ny [[fivavahana amin' ny razana]]. Ny razana dia heverina ho mpanelanelana amin' ilay [[Andriamanitra (ankapobeny)|Andriamanitra]] fara tampony ([[Zanahary (finoan-drazana malagasy)|Zanahary]] na [[Zanahary (finoan-drazana malagasy)|Andriamanitra]]) sy ny velona. Ny mpifanarahina amin' ny fomban' ny razana ny fanapahan-kevitra manan-danja amin' ny fomban' ny razana<ref><small>"[https://www.wildmadagascar.org/overview/loc/28-beliefs.html? Traditional Beliefs and Religion in Madagascar]", ''www.wildmadagascar.org''</small></ref><ref><small>"[https://madagascar-decouverte.net/d%C3%A9couvir-madagascar/tradition/le-culte-des-anc%C3%AAtres-%C3%A0-madagascar-pratiques-et-croyances.html? Le culte des ancêtres à Madagascar : pratiques et croyances]", ''madagascar-decouverte.net''</small></ref><ref><small>"[https://www.ask.com/entertainment/unlocking-mysteries-madagascar-s-indigenous-culture-traditions? Unlocking the Mysteries of Madagascar’s Indigenous Culture and Traditions] {{Wayback|url=https://www.ask.com/entertainment/unlocking-mysteries-madagascar-s-indigenous-culture-traditions |date=20250807102539 }}", ''www.ask.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.persee.fr/doc/jafr_0037-9166_1932_num_2_2_1533? A Madagascar, anciennes croyances et coutumes.]", ''www.persee.fr''</small></ref><ref><small>"[https://www.ile-rouge.com/culture-malgache/ Madagascar, un pays polyculturel]", ''www.ile-rouge.com''</small></ref>. ==== Kristianisma sy silamo ==== [[Sary:Royal chapel exterior Rova of Antananarivo Madagascar 2013.JPG|vignette|319x319px|Fiangonana ao amin' ny [[Rova Manjakamiadana|Rovan' Antananarivo]]]] Manodidina ny 40–45&nbsp;% amin' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] no [[Kristianisma eto Madagasikara|kristianina]] ([[Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (Madagasikara)|Katôlika]], [[Prôtestantisma eto Madagasikara|Prôtestanta]] sns).Misy ny manaraka ny [[Silamo|finoana silamo]], indrindra ny mponina any any avaratra-andrefana. Fanao mahazatra ny Malagasy maro ny mampifangaro ny finoan-drazana amin' ny finoaa kristiana na amin' ny finoana silamo ([[sinkretisma]]). === Fomban-drazana sy fandrosoana === [[Sary:Lake Anosy, Central Antananarivo, Capital of Madagascar, Photo by Sascha Grabow.jpg|vignette|Ny [[farihin' Anosy]] ao [[Antananarivo]]]] Mbola mitana anjara toerana lehibe ny [[Fomban-drazana malagasy|fomban-drazana]] hita eo amin' ny fombafomba fandevenana (toy ny [[famadihana]] sy ny maro hafa) sy ny [[Fady (malagasy)|fady]] (momba ny sakafo, ny toerana, ny fitondran-tena sns) ary ny fombam-poko izay mbola tena voahaja, indrindra any ambanivohitra. Na izany aza dia mirona kokoa amin' ny kolontsana tandrefana ny tanora eny an-tanàn-dehibe - indrindra any amin' ny tanàn-dehibe toa an' [[Antananarivo]], [[Toamasina]], [[Antsiranana]], sns - izay indraindray ifandroritan' ny fomban-drazana malagasy sy ny fombam-piainana môderina. Nisy fiantraikany teo amin' ny fiarahamonina malagasy amin' izao fotoana izao ny fomba fiainana môderina sy ny fivavahana voalamina (indrindra ny [[Kristianisma eto Madagasikara|kristianisma]] sy ny [[Silamo eto Madagasikara|silamo]]), nefa voatahiry ny finoana sy fomba amam-panao nentim-paharazana maro. === Ny anjara toeran' ny vehivavy === [[Sary:Kakapizon and chips food vendor in Antananarivo Madagascar.jpg|ankavia|vignette|211x211px|Vehivavy mivarotra kakapizô sy tsipsa ao [[Antananarivo]]]] Manana anjara toerana nentim-paharazana lehibe ao amin' ny fianakaviana sy ao an-tokantrano ny [[vehivavy]] malagasy. Any amin' ny [[Foko eto Madagasikara|foko]] sasany dia afaka mandova, mitantana fananana, na mitarika lanonana lehibe mihitsy aza ny vehivavy. Na izany aza dia mbola mitohy ny olana momba ny [[Fitovian' ny lahy sy ny vavy|fitovian']] [[Fitovian' ny lahy sy ny vavy|ny lahy sy ny vavy]] sy ny fahazoana fanabeazana ary ny fahazoana asa ara-dalàna. == Toekarena sy pôlitika == === Toekarena sy mponina === Miaina any ambanivohitra ny ankamaroan' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]]. Na dia mitombo aza ny sehatry ny serivisy dia mbola miankina amin' ny [[fambolena]] sy ny [[fiompiana]] ihany ny ampahany be amin' ny mponina amin' ny fivelomany. Manodidina ny 70&nbsp;% amin' ny mponina no mivelona amin' ny [[fambolena]] ([[Fambolem-bary eto Madagasikara|vary]], [[Vanila|lavanila]], [[Kafe (zavamaniry)|kafe]]) sy ny [[fiompiana]]. Manjaka ny fiharian-karena ivelan' ny ara-dalàna (mpivarotra madinika, asa tanana, sns.). Latsaky ny 15 taona ny ampahany be amin' ny Malagasy. Miovaova be ny sokajin' olona ao amin' ny tokantrano sy ny fomba fiaina eo amin' ny faritra ambanivohitra sy an-tanàn-dehibe. === Fiainana ara-pôlitika === Ankehitriny dia miasa ny [[fiarahamonim-pirenena]] nefa voasembantsemban' ny tsy fahamarin-toerana ara-pôlitika. Mifandimby ny fanantenana demôkratika sy ny krizy pôlitika ([[fanonganam-panjakana]], fanoherana ny voka-pifidianana). Mitana anjara asa lehibe ny [[fokonolona]] eo amin' ny fiarahamonina eny amin' ny [[fokontany]]. == Fanamby sy ny olana ankehitriny == [[Sary:Housing in southern Madagascar 001.jpg|vignette|265x265px|Trano ao amin' ny tanàna any atsimo amin' i Madagasikara]] Betsaka ny fanamby sy ny olana atrehin' ny fiarahamonina malagasy ka anisan' izany ny tsy fitoviana ara-tsôsialy: olana lehibe ny [[Fahantrana eto Madagasikara|fahantrana]], indrindra ny any ambanivohitra; be lavitra ny mahantra (mihoatra ny roa ampahatelon' ny Malagasy no miaina ambanin' ny [[tokonam-pahantrana]]); mivangongo eny an-tanàn-dehibe ny harena (indrindra ao [[Antananarivo]] sy ao [[Toamasina]]). Eo amin' ny lafiny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]] dia mbola maro ny tsy tafiditra amin' ny fampianarana manaraka fenitra. Misy olana ihany koa ny lafiny ara-pahasalamana: tsy ampy ny fotodrafitrasam-pitsaboana any amin' ny faritra maro eto [[Madagasikara]]. Mitombo haingana ny tanàn-dehibe tsirairay, nefa matetika amin' ny fomba tsy voalamina izany fitomboana izany. Misy ny fifindran' ny mponina avy any ambanivohitra mankany an-tanàn-dehibe, ka miteraka fiovana eo amin' ny rafitra sôsialy izany. == Jereo koa == * [[Kolikoly eto Madagasikara]] * [[Fahantrana eto Madagasikara]] == Loharano sy fanamarihana == tqeslc9mblnysjwaxfn7masyslddf13 Wikipedia amin' ny teny hebreo 0 295162 1145828 1116366 2026-06-30T07:08:54Z Thelezifor 15140 Nanitsy tsipelina 1145828 wikitext text/x-wiki [[Sary:Wikipedia-logo-v2-he.svg|vignette|Sary famantarana ny Wikipedia amin' ny teny hebreo ([[:he:עמוד_ראשי|he.wikipedia.org]])]] Ny '''Wikipedia amin' ny teny hebreo''' ([[Fiteny hebreo|hebreo]]: ויקיפדיה: האנציקלופדיה החופשית / ''Wikipedia: ha-Encyclopedia ha-ḥofshit'') dia [[Wikipedia]] amin' ny [[fiteny semitika]] ampiasaina any [[Israely]]: ny [[fiteny hebreo]]. Natomboka tamin' ny 11 May 2001 na Jolay 2003 izy io. Ny kaody dia: '''he'''. Tamin’ ny 28 Jolay 2025, ny Wikipedia amin' ny teny hebreo dia nisy lahatsoratra 379&nbsp;834 ary misy mpandray anjara 1&nbsp;218&nbsp;681, anisan’ izany ny mpandray anjara mavitrika 8&nbsp;470 sy ny mpitantana 27. == Tantara sy antontanisa == * Tamin' ny 8 Jolay 2003 no natomboka tokoa ny fanoratana tao amin' ny Wikipedia amin' ny teny hebreo. Tamin' ny 25 Oktobra 2003 no voasoratra ny lahatsoratra faha-1000. * Tamin' ny 29 Mey 2005 dia vita ny lahatsoratra faha-20000. Tamin' ny 10 Janoary 2010 dia voasoratra ny lahatsoratra faha-100000. Tamin' ny 28 Desambra 2016 dia voasoratra ny lahatsoratra faha-200000. * Tamin' ny 4 Oktobra 2022 dia nisy lahatsoratra 323&nbsp;327 ary manana mpandray anjara 1&nbsp;011&nbsp;490, anisan' izany ny mpandray anjara mavitrika 2&nbsp;901 sy mpitantana 32. * Tamin' ny 11 Aogositra 2024 dia nisy lahatsoratra 359&nbsp;701 ary manana mpandray anjara 1&nbsp;173&nbsp;101, ahitana mpandray anjara mavitrika 3&nbsp;250 ary mpitantana 27. * Tamin’ ny 28 Jolay 2025, ny Wikipedia amin' ny teny hebreo dia nisy lahatsoratra 379&nbsp;834 ary misy mpandray anjara 1&nbsp;218&nbsp;681, anisan’ izany ny mpandray anjara mavitrika 8&nbsp;470 sy ny mpitantana 27. == Jereo koa == * [[Wikipedia amin' ny teny arabo marôkana]] * [[Wikipedia amin' ny teny arabo ejiptiana]] * [[Wikipedia amin' ny teny maltey]] * [[Wikipedia amin' ny teny arabo]] * [[Wikipedia amin' ny teny malagasy]] kc4wbh04aw57265o9r1lc38lc4wbej4 Melastomataceae 0 295624 1145724 1143732 2026-06-29T19:49:22Z Thelezifor 15140 1145724 wikitext text/x-wiki [[Sary:Starr Miconia calvescens0.jpg|vignette|381x381px|''Miconia calvescens'']] Ny '''''Melastomataceae''''' dia fianakavian-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] sy [[roa ravin-tsimoka]] ao amin' ny filaharana [[Myrtales]]. Ahitana karazana 4&nbsp;400 hatramin' ny 5&nbsp;000 mahery, mitsinjara ao anatin' ny antokon-javamaniry 180 eo ho eo izy io. Izy ireo dia miseho amin' ny endrika [[zavamaniry ahitra]], [[hazobotry]], [[Hazo (zavamaniry)|hazo]] madinika na [[vahy]], na indraindray koa mianika na maniry eny amin' ny zavamaniry hafa ([[epifita]]), izay manenika tontolo iainana isan-karazany, any amin' ny faritra sobtrôpikaly ka hatrany amin' ny faritra trôpikaly (ivelan' ny faritra maina). Any [[Amerika Atsimo]] no tena misy azy ireo betsaka. Misy karazana efa ho 1&nbsp;000 ny antoko ''Miconia'' irery. Ny [[Fanasokajiana APG III|fanasokajiana]] [[Fanasokajiana APG III|filôjenetika APG III]] (2009) dia nampiditra ao amin' io fianakaviana io ny antoko izay napetraka teo aloha ao amin' ny fianakaviana ''[[Memecylaceae]]'': ''Lijndenia'', ''Memecylon'', ''Mouriri'', ''Pternandra'', ''Spathandra'', ''Votomita'' ary ''Warneckea''. == Fansokajiana anatiny == [[Sary:Tibouchina semidecandra (Begam Bahar).jpg|vignette|''Tibouchina semidecandra''|221x221px]] [[Sary:Osbeckia muralis at Kadavoor.jpg|vignette|''Osbeckia muralis'' |219x219px]] Antokon-javamaniry 169 no ekena ao amin' ny fianakaviana ''Melastomataceae'' tamin' ny Jolay 2025: * ''Acanthella'' Hook.f. * ''Aciotis'' D.Don * ''Acisanthera'' P.Browne * ''Adelobotrys'' DC. * ''Allomaieta'' Gleason * ''Alloneuron'' Pilg. * ''Almedanthus'' Ver.-Lib. & R.D.Stone * ''Amphiblemma'' Naudin * ''[[Amphorocalyx]]'' Baker * ''Anaheterotis'' Ver.-Lib. & G.Kadereit * ''Andesanthus'' P.J.F.Guim. & Michelang. * ''Anerincleistus'' Korth. * ''Antherotoma'' (Naudin) Hook.f. * ''Appendicularia'' DC. * ''Argyrella'' Naudin * ''Arthrostemma'' Pav. ex D.Don * ''Aschistanthera'' C.Hansen * ''Astrocalyx'' Merr. * ''Astronia'' Blume * ''Astronidium'' A.Gray * ''Axinaea'' Ruiz & Pav. * ''Bamlera'' K.Schum. & Lauterb. * ''Barthea'' Hook.f. * ''Beccarianthus'' Cogn. * ''Bellucia'' Neck. ex Raf. * ''Benna'' Burgt & Ver.-Lib. * ''Bertolonia'' Raddi * ''Bisglaziovia'' Cogn. * ''Blakea'' P.Browne * ''Blastus'' Lour. * ''Boerlagea'' Cogn. * ''Bourdaria'' A.Chev. * ''Boyania'' Wurdack * ''Brachyotum'' (DC.) Triana * ''Brasilianthus'' Almeda & Michelang. * ''Bredia'' Blume * ''Bucquetia'' DC. * ''Cailliella'' Jacq.-Fél. * ''Calvoa'' Hook.f. * ''Cambessedesia'' DC. * ''Castratella'' Naudin * ''Catanthera'' F.Muell. * ''Centradenia'' G.Don * ''Centradeniastrum'' Cogn. * ''Centronia'' D.Don * ''Chaetogastra'' DC. * ''Chaetolepis'' (DC.) Miq. * ''Chalybea'' Naudin * ''Cincinnobotrys'' Gilg * ''Comolia'' DC. * ''Comoliopsis'' Wurdack * ''Creochiton'' Blume * ''Cyphotheca'' Diels * ''Dalenia'' Korth. * ''Derosiphia'' Raf. * ''Desmoscelis'' Naudin * ''Dicellandra'' Hook.f. * ''[[Dichaetanthera]]'' Endl. * ''Dinophora'' Benth. * ''[[Dionycha]]'' Naudin * ''Dionychastrum'' A.Fern. & R.Fern. * ''Diplectria'' (Blume) Rchb. * ''Dissochaeta'' Blume * ''Dissotidendron'' (A.Fern. & R.Fern.) Ver.-Lib. & G.Kadereit * ''Dissotis'' Benth. * ''Driessenia'' Korth. * ''Dupineta'' Raf. * ''Eleotis'' Ver.-Lib. & R.D.Stone * ''Eriocnema'' Naudin * ''Ernestia'' Naudin * ''Feliciadamia'' Bullock * ''Feliciotis'' Ver.-Lib. & G.Kadereit * ''Fordiophyton'' Stapf * ''Fritzschia'' Cham. * ''Graffenrieda'' DC. * ''Gravesia'' Naudin * ''Guyonia'' Naudin * ''Henriettea'' DC. * ''Heteroblemma'' (Blume) Cámara-Leret, Ridd.-Num. & Veldkamp * ''Heterocentron'' Hook. & Arn. * ''Heterotis'' Benth. * ''Huberia'' DC. * ''Kendrickia'' Hook.f. * ''Kerriothyrsus'' C.Hansen * ''Kirkbridea'' Wurdack * ''Lijndenia'' Zoll. & Moritzi * ''Lithobium'' Bong. * ''Loricalepis'' Brade * ''Macairea'' DC. * ''Macrocentrum'' Hook.f. * ''Macrolenes'' Naudin * ''Maguireanthus'' Wurdack * ''Mallophyton'' Wurdack * ''Marcetia'' DC. * ''Medinilla'' Gaudich. ex DC. * ''Melastoma'' L. * †''Melastomites'' * ''Melastomastrum'' Naudin * ''Memecylon'' L. * ''Mendelia'' Ver.-Lib. & G.Kadereit * ''Meriania'' Sw. * ''Merianthera'' Kuhlm. * ''Miconia'' D.Don * ''Microlicia'' D.Don * ''Monochaetum'' (DC.) Naudin * ''Monolena'' Triana ex Benth. & Hook.f. * ''Mouriri'' Aubl. * ''Neblinanthera'' Wurdack * ''Neodriessenia'' M.P.Nayar * ''Nephoanthus'' C.W.Lin & T.C.Hsu * ''Nepsera'' Naudin * ''Nerophila'' Naudin * ''Noterophila'' <small>Mart.</small> * ''Nothodissotis'' Ver.-Lib. & G.Kadereit * ''Ochthephilus'' Wurdack * ''Ochthocharis'' Blume * ''Opisthocentra'' Hook.f. * ''Osbeckia'' L. * ''Ossaea'' DC. * ''Oxyspora'' DC. * ''Pachycentria'' Blume * ''Pachyloma'' DC. * ''Perilimnastes'' Ridl. * ''Phainantha'' Gleason * ''Phyllagathis'' Blume * ''Physeterostemon'' R.Goldenb. & Amorim * ''Pilocosta'' Almeda & Whiffin * ''Plagiopetalum'' Rehder * ''Pleroma'' D.Don * ''Plethiandra'' Hook.f. * ''Poikilogyne'' Baker f. * ''Poilannammia'' C.Hansen * ''Poteranthera'' Bong. * ''Preussiella'' Gilg * ''Pseudodissochaeta'' Nayar * ''Pseudoernestia'' Krasser * ''Pternandra'' Jack * ''Pterogastra'' Naudin * ''Pterolepis'' (DC.) Miq. * ''Pyrotis'' Ver.-Lib. & R.D.Stone * ''Quipuanthus'' Michelang. & C.Ulloa * ''Rhexia'' Gronov. * ''Rhynchanthera'' DC. * ''Rosettea'' Ver.-Lib. & G.Kadereit * ''Rostranthera'' <small>M.J.Rocha & P.J.F.Guim.</small> * ''[[Rousseauxia]]'' DC. * ''Salpinga'' Mart. ex DC. * ''Sandemania'' Gleason * ''Sarcopyramis'' Wall. * ''Schwackaea'' Cogn. * ''Scorpiothyrsus'' H.L.Li * ''Siphanthera'' Pohl * ''Sonerila'' Roxb. * ''Spathandra'' Guill. & Perr. * ''Sporoxeia'' W.W.Sm. * ''Stanmarkia'' Almeda * ''Stussenia'' C.Hansen * ''Styrophyton'' S.Y.Yu * ''Tashiroea'' Matsum. ex T.Itô & Matsum. * ''Tateanthus'' Gleason * ''Tessmannianthus'' Markgr. * ''Tibouchina'' Aubl. * ''Tigridiopalma'' C.Chen * ''Triolena'' Naudin * ''Tristemma'' Juss. * ''Tryssophyton'' Wurdack * ''Vietsenia'' C.Hansen * ''Votomita'' Aubl. * ''Warneckea'' Gilg * ''Wurdastom'' B.Walln. === Antoko misy eto Madagasikara === Indreto ny antokon-javamaniry ao amin' ny ''Melastomataceae'' izay manana karazana maniry eto [[Madagasikara]]: * ''[[Amphorocalyx]]'' <small>Baker</small> (tsy fahita raha tsy eto Madagasikara) * ''Cincinnobotrys'' <small>Jacq.-Fél.</small> (nampidirina eto Madagasikara, anisany ny ''Gravesiella'') * ''Clidemia'' <small>D.Don</small> (nampidirina eto Madagasikara) * ''Dichaetanthera'' <small>Endl</small>. * ''[[Dionycha]]'' <small>Naudin</small> (tsy fahita raha tsy eto Madagasikara) * ''Gravesia'' <small>Naudin</small> (anisany ny ''Veprecella'', ny ''Phornothamnus'', ny ''Urotheca'') * ''Lijndenia'' <small>Zoll. & Moritzi</small> * ''Medinilla'' <small>Gaudich</small>. * ''Memecylon'' <small>L.</small> * ''Ochthocharis'' <small>Blume</small> * ''Osbeckia'' <small>L.</small> * ''Pleroma'' <small>D.Don</small> (nampidirina eto Madagasikara) * ''[[Rousseauxia]]'' <small>DC</small>. (tsy fahita raha tsy eto Madagasikara) * ''Tibouchina'' <small>Aubl.</small> (nampidirina eto Madagasikara) * ''Tristemma'' Juss. axrcu8r2qqflt17tz5ouxtj5krj1dv6 1145726 1145724 2026-06-29T19:50:48Z Thelezifor 15140 1145726 wikitext text/x-wiki [[Sary:Starr Miconia calvescens0.jpg|vignette|381x381px|''Miconia calvescens'']] Ny '''''Melastomataceae''''' dia fianakavian-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] sy [[roa ravin-tsimoka]] ao amin' ny filaharana [[Myrtales]]. Ahitana karazana 4&nbsp;400 hatramin' ny 5&nbsp;000 mahery, mitsinjara ao anatin' ny antokon-javamaniry 180 eo ho eo izy io. Izy ireo dia miseho amin' ny endrika [[zavamaniry ahitra]], [[hazobotry]], [[Hazo (zavamaniry)|hazo]] madinika na [[vahy]], na indraindray koa mianika na maniry eny amin' ny zavamaniry hafa ([[epifita]]), izay manenika tontolo iainana isan-karazany, any amin' ny faritra sobtrôpikaly ka hatrany amin' ny faritra trôpikaly (ivelan' ny faritra maina). Any [[Amerika Atsimo]] no tena misy azy ireo betsaka. Misy karazana efa ho 1&nbsp;000 ny antoko ''Miconia'' irery. Ny [[Fanasokajiana APG III|fanasokajiana]] [[Fanasokajiana APG III|filôjenetika APG III]] (2009) dia nampiditra ao amin' io fianakaviana io ny antoko izay napetraka teo aloha ao amin' ny fianakaviana ''[[Memecylaceae]]'': ''Lijndenia'', ''Memecylon'', ''Mouriri'', ''Pternandra'', ''Spathandra'', ''Votomita'' ary ''Warneckea''. == Fansokajiana anatiny == [[Sary:Tibouchina semidecandra (Begam Bahar).jpg|vignette|''Tibouchina semidecandra''|221x221px]] [[Sary:Osbeckia muralis at Kadavoor.jpg|vignette|''Osbeckia muralis'' |219x219px]] Antokon-javamaniry 169 no ekena ao amin' ny fianakaviana ''Melastomataceae'' tamin' ny Jolay 2025: * ''Acanthella'' Hook.f. * ''Aciotis'' D.Don * ''Acisanthera'' P.Browne * ''Adelobotrys'' DC. * ''Allomaieta'' Gleason * ''Alloneuron'' Pilg. * ''Almedanthus'' Ver.-Lib. & R.D.Stone * ''Amphiblemma'' Naudin * ''[[Amphorocalyx]]'' Baker * ''Anaheterotis'' Ver.-Lib. & G.Kadereit * ''Andesanthus'' P.J.F.Guim. & Michelang. * ''Anerincleistus'' Korth. * ''Antherotoma'' (Naudin) Hook.f. * ''Appendicularia'' DC. * ''Argyrella'' Naudin * ''Arthrostemma'' Pav. ex D.Don * ''Aschistanthera'' C.Hansen * ''Astrocalyx'' Merr. * ''Astronia'' Blume * ''Astronidium'' A.Gray * ''Axinaea'' Ruiz & Pav. * ''Bamlera'' K.Schum. & Lauterb. * ''Barthea'' Hook.f. * ''Beccarianthus'' Cogn. * ''Bellucia'' Neck. ex Raf. * ''Benna'' Burgt & Ver.-Lib. * ''Bertolonia'' Raddi * ''Bisglaziovia'' Cogn. * ''Blakea'' P.Browne * ''Blastus'' Lour. * ''Boerlagea'' Cogn. * ''Bourdaria'' A.Chev. * ''Boyania'' Wurdack * ''Brachyotum'' (DC.) Triana * ''Brasilianthus'' Almeda & Michelang. * ''Bredia'' Blume * ''Bucquetia'' DC. * ''Cailliella'' Jacq.-Fél. * ''Calvoa'' Hook.f. * ''Cambessedesia'' DC. * ''Castratella'' Naudin * ''Catanthera'' F.Muell. * ''Centradenia'' G.Don * ''Centradeniastrum'' Cogn. * ''Centronia'' D.Don * ''Chaetogastra'' DC. * ''Chaetolepis'' (DC.) Miq. * ''Chalybea'' Naudin * ''Cincinnobotrys'' Gilg * ''Comolia'' DC. * ''Comoliopsis'' Wurdack * ''Creochiton'' Blume * ''Cyphotheca'' Diels * ''Dalenia'' Korth. * ''Derosiphia'' Raf. * ''Desmoscelis'' Naudin * ''Dicellandra'' Hook.f. * ''[[Dichaetanthera]]'' Endl. * ''Dinophora'' Benth. * ''[[Dionycha]]'' Naudin * ''Dionychastrum'' A.Fern. & R.Fern. * ''Diplectria'' (Blume) Rchb. * ''Dissochaeta'' Blume * ''Dissotidendron'' (A.Fern. & R.Fern.) Ver.-Lib. & G.Kadereit * ''Dissotis'' Benth. * ''Driessenia'' Korth. * ''Dupineta'' Raf. * ''Eleotis'' Ver.-Lib. & R.D.Stone * ''Eriocnema'' Naudin * ''Ernestia'' Naudin * ''Feliciadamia'' Bullock * ''Feliciotis'' Ver.-Lib. & G.Kadereit * ''Fordiophyton'' Stapf * ''Fritzschia'' Cham. * ''Graffenrieda'' DC. * ''Gravesia'' Naudin * ''Guyonia'' Naudin * ''Henriettea'' DC. * ''Heteroblemma'' (Blume) Cámara-Leret, Ridd.-Num. & Veldkamp * ''Heterocentron'' Hook. & Arn. * ''Heterotis'' Benth. * ''Huberia'' DC. * ''Kendrickia'' Hook.f. * ''Kerriothyrsus'' C.Hansen * ''Kirkbridea'' Wurdack * ''Lijndenia'' Zoll. & Moritzi * ''Lithobium'' Bong. * ''Loricalepis'' Brade * ''Macairea'' DC. * ''Macrocentrum'' Hook.f. * ''Macrolenes'' Naudin * ''Maguireanthus'' Wurdack * ''Mallophyton'' Wurdack * ''Marcetia'' DC. * ''Medinilla'' Gaudich. ex DC. * ''Melastoma'' L. * †''Melastomites'' * ''Melastomastrum'' Naudin * ''Memecylon'' L. * ''Mendelia'' Ver.-Lib. & G.Kadereit * ''Meriania'' Sw. * ''Merianthera'' Kuhlm. * ''[[Miconia]]'' D.Don (← ''Clidemia'') * ''Microlicia'' D.Don * ''Monochaetum'' (DC.) Naudin * ''Monolena'' Triana ex Benth. & Hook.f. * ''Mouriri'' Aubl. * ''Neblinanthera'' Wurdack * ''Neodriessenia'' M.P.Nayar * ''Nephoanthus'' C.W.Lin & T.C.Hsu * ''Nepsera'' Naudin * ''Nerophila'' Naudin * ''Noterophila'' <small>Mart.</small> * ''Nothodissotis'' Ver.-Lib. & G.Kadereit * ''Ochthephilus'' Wurdack * ''Ochthocharis'' Blume * ''Opisthocentra'' Hook.f. * ''Osbeckia'' L. * ''Ossaea'' DC. * ''Oxyspora'' DC. * ''Pachycentria'' Blume * ''Pachyloma'' DC. * ''Perilimnastes'' Ridl. * ''Phainantha'' Gleason * ''Phyllagathis'' Blume * ''Physeterostemon'' R.Goldenb. & Amorim * ''Pilocosta'' Almeda & Whiffin * ''Plagiopetalum'' Rehder * ''Pleroma'' D.Don * ''Plethiandra'' Hook.f. * ''Poikilogyne'' Baker f. * ''Poilannammia'' C.Hansen * ''Poteranthera'' Bong. * ''Preussiella'' Gilg * ''Pseudodissochaeta'' Nayar * ''Pseudoernestia'' Krasser * ''Pternandra'' Jack * ''Pterogastra'' Naudin * ''Pterolepis'' (DC.) Miq. * ''Pyrotis'' Ver.-Lib. & R.D.Stone * ''Quipuanthus'' Michelang. & C.Ulloa * ''Rhexia'' Gronov. * ''Rhynchanthera'' DC. * ''Rosettea'' Ver.-Lib. & G.Kadereit * ''Rostranthera'' <small>M.J.Rocha & P.J.F.Guim.</small> * ''[[Rousseauxia]]'' DC. * ''Salpinga'' Mart. ex DC. * ''Sandemania'' Gleason * ''Sarcopyramis'' Wall. * ''Schwackaea'' Cogn. * ''Scorpiothyrsus'' H.L.Li * ''Siphanthera'' Pohl * ''Sonerila'' Roxb. * ''Spathandra'' Guill. & Perr. * ''Sporoxeia'' W.W.Sm. * ''Stanmarkia'' Almeda * ''Stussenia'' C.Hansen * ''Styrophyton'' S.Y.Yu * ''Tashiroea'' Matsum. ex T.Itô & Matsum. * ''Tateanthus'' Gleason * ''Tessmannianthus'' Markgr. * ''Tibouchina'' Aubl. * ''Tigridiopalma'' C.Chen * ''Triolena'' Naudin * ''Tristemma'' Juss. * ''Tryssophyton'' Wurdack * ''Vietsenia'' C.Hansen * ''Votomita'' Aubl. * ''Warneckea'' Gilg * ''Wurdastom'' B.Walln. === Antoko misy eto Madagasikara === Indreto ny antokon-javamaniry ao amin' ny ''Melastomataceae'' izay manana karazana maniry eto [[Madagasikara]]: * ''[[Amphorocalyx]]'' <small>Baker</small> (tsy fahita raha tsy eto Madagasikara) * ''Cincinnobotrys'' <small>Jacq.-Fél.</small> (nampidirina eto Madagasikara, anisany ny ''Gravesiella'') * ''Clidemia'' <small>D.Don</small> (nampidirina eto Madagasikara) * ''Dichaetanthera'' <small>Endl</small>. * ''[[Dionycha]]'' <small>Naudin</small> (tsy fahita raha tsy eto Madagasikara) * ''Gravesia'' <small>Naudin</small> (anisany ny ''Veprecella'', ny ''Phornothamnus'', ny ''Urotheca'') * ''Lijndenia'' <small>Zoll. & Moritzi</small> * ''Medinilla'' <small>Gaudich</small>. * ''Memecylon'' <small>L.</small> * ''Ochthocharis'' <small>Blume</small> * ''Osbeckia'' <small>L.</small> * ''Pleroma'' <small>D.Don</small> (nampidirina eto Madagasikara) * ''[[Rousseauxia]]'' <small>DC</small>. (tsy fahita raha tsy eto Madagasikara) * ''Tibouchina'' <small>Aubl.</small> (nampidirina eto Madagasikara) * ''Tristemma'' Juss. 6hr7qogor52b12ol1ccs9jnlow3m6pd 1145728 1145726 2026-06-29T19:54:43Z Thelezifor 15140 1145728 wikitext text/x-wiki [[Sary:Starr Miconia calvescens0.jpg|vignette|381x381px|''Miconia calvescens'']] Ny '''''Melastomataceae''''' dia fianakavian-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] sy [[roa ravin-tsimoka]] ao amin' ny filaharana [[Myrtales]]. Ahitana karazana 4&nbsp;400 hatramin' ny 5&nbsp;000 mahery, mitsinjara ao anatin' ny antokon-javamaniry 180 eo ho eo izy io. Izy ireo dia miseho amin' ny endrika [[zavamaniry ahitra]], [[hazobotry]], [[Hazo (zavamaniry)|hazo]] madinika na [[vahy]], na indraindray koa mianika na maniry eny amin' ny zavamaniry hafa ([[epifita]]), izay manenika tontolo iainana isan-karazany, any amin' ny faritra sobtrôpikaly ka hatrany amin' ny faritra trôpikaly (ivelan' ny faritra maina). Any [[Amerika Atsimo]] no tena misy azy ireo betsaka. Misy karazana efa ho 1&nbsp;000 ny antoko ''Miconia'' irery. Ny [[Fanasokajiana APG III|fanasokajiana]] [[Fanasokajiana APG III|filôjenetika APG III]] (2009) dia nampiditra ao amin' io fianakaviana io ny antoko izay napetraka teo aloha ao amin' ny fianakaviana ''[[Memecylaceae]]'': ''Lijndenia'', ''Memecylon'', ''Mouriri'', ''Pternandra'', ''Spathandra'', ''Votomita'' ary ''Warneckea''. == Fansokajiana anatiny == [[Sary:Tibouchina semidecandra (Begam Bahar).jpg|vignette|''Tibouchina semidecandra''|221x221px]] [[Sary:Osbeckia muralis at Kadavoor.jpg|vignette|''Osbeckia muralis'' |219x219px]] Antokon-javamaniry 169 no ekena ao amin' ny fianakaviana ''Melastomataceae'' tamin' ny Jolay 2025: * ''Acanthella'' Hook.f. * ''Aciotis'' D.Don * ''Acisanthera'' P.Browne * ''Adelobotrys'' DC. * ''Allomaieta'' Gleason * ''Alloneuron'' Pilg. * ''Almedanthus'' Ver.-Lib. & R.D.Stone * ''Amphiblemma'' Naudin * ''[[Amphorocalyx]]'' Baker * ''Anaheterotis'' Ver.-Lib. & G.Kadereit * ''Andesanthus'' P.J.F.Guim. & Michelang. * ''Anerincleistus'' Korth. * ''Antherotoma'' (Naudin) Hook.f. * ''Appendicularia'' DC. * ''Argyrella'' Naudin * ''Arthrostemma'' Pav. ex D.Don * ''Aschistanthera'' C.Hansen * ''Astrocalyx'' Merr. * ''Astronia'' Blume * ''Astronidium'' A.Gray * ''Axinaea'' Ruiz & Pav. * ''Bamlera'' K.Schum. & Lauterb. * ''Barthea'' Hook.f. * ''Beccarianthus'' Cogn. * ''Bellucia'' Neck. ex Raf. * ''Benna'' Burgt & Ver.-Lib. * ''Bertolonia'' Raddi * ''Bisglaziovia'' Cogn. * ''Blakea'' P.Browne * ''Blastus'' Lour. * ''Boerlagea'' Cogn. * ''Bourdaria'' A.Chev. * ''Boyania'' Wurdack * ''Brachyotum'' (DC.) Triana * ''Brasilianthus'' Almeda & Michelang. * ''Bredia'' Blume * ''Bucquetia'' DC. * ''Cailliella'' Jacq.-Fél. * ''Calvoa'' Hook.f. * ''Cambessedesia'' DC. * ''Castratella'' Naudin * ''Catanthera'' F.Muell. * ''Centradenia'' G.Don * ''Centradeniastrum'' Cogn. * ''Centronia'' D.Don * ''Chaetogastra'' DC. * ''Chaetolepis'' (DC.) Miq. * ''Chalybea'' Naudin * ''Cincinnobotrys'' Gilg * ''Comolia'' DC. * ''Comoliopsis'' Wurdack * ''Creochiton'' Blume * ''Cyphotheca'' Diels * ''Dalenia'' Korth. * ''Derosiphia'' Raf. * ''Desmoscelis'' Naudin * ''Dicellandra'' Hook.f. * ''[[Dichaetanthera]]'' Endl. * ''Dinophora'' Benth. * ''[[Dionycha]]'' Naudin * ''Dionychastrum'' A.Fern. & R.Fern. * ''Diplectria'' (Blume) Rchb. * ''Dissochaeta'' Blume * ''Dissotidendron'' (A.Fern. & R.Fern.) Ver.-Lib. & G.Kadereit * ''Dissotis'' Benth. * ''Driessenia'' Korth. * ''Dupineta'' Raf. * ''Eleotis'' Ver.-Lib. & R.D.Stone * ''Eriocnema'' Naudin * ''Ernestia'' Naudin * ''Feliciadamia'' Bullock * ''Feliciotis'' Ver.-Lib. & G.Kadereit * ''Fordiophyton'' Stapf * ''Fritzschia'' Cham. * ''Graffenrieda'' DC. * ''Gravesia'' Naudin * ''Guyonia'' Naudin * ''Henriettea'' DC. * ''Heteroblemma'' (Blume) Cámara-Leret, Ridd.-Num. & Veldkamp * ''Heterocentron'' Hook. & Arn. * ''Heterotis'' Benth. * ''Huberia'' DC. * ''Kendrickia'' Hook.f. * ''Kerriothyrsus'' C.Hansen * ''Kirkbridea'' Wurdack * ''Lijndenia'' Zoll. & Moritzi * ''Lithobium'' Bong. * ''Loricalepis'' Brade * ''Macairea'' DC. * ''Macrocentrum'' Hook.f. * ''Macrolenes'' Naudin * ''Maguireanthus'' Wurdack * ''Mallophyton'' Wurdack * ''Marcetia'' DC. * ''Medinilla'' Gaudich. ex DC. * ''Melastoma'' L. * †''Melastomites'' * ''Melastomastrum'' Naudin * ''Memecylon'' L. * ''Mendelia'' Ver.-Lib. & G.Kadereit * ''Meriania'' Sw. * ''Merianthera'' Kuhlm. * ''[[Miconia]]'' <small>Ruiz & Pav.</small> (← ''Clidemia'' <small>(L.) D. Don</small>) * ''Microlicia'' D.Don * ''Monochaetum'' (DC.) Naudin * ''Monolena'' Triana ex Benth. & Hook.f. * ''Mouriri'' Aubl. * ''Neblinanthera'' Wurdack * ''Neodriessenia'' M.P.Nayar * ''Nephoanthus'' C.W.Lin & T.C.Hsu * ''Nepsera'' Naudin * ''Nerophila'' Naudin * ''Noterophila'' <small>Mart.</small> * ''Nothodissotis'' Ver.-Lib. & G.Kadereit * ''Ochthephilus'' Wurdack * ''Ochthocharis'' Blume * ''Opisthocentra'' Hook.f. * ''Osbeckia'' L. * ''Ossaea'' DC. * ''Oxyspora'' DC. * ''Pachycentria'' Blume * ''Pachyloma'' DC. * ''Perilimnastes'' Ridl. * ''Phainantha'' Gleason * ''Phyllagathis'' Blume * ''Physeterostemon'' R.Goldenb. & Amorim * ''Pilocosta'' Almeda & Whiffin * ''Plagiopetalum'' Rehder * ''Pleroma'' D.Don * ''Plethiandra'' Hook.f. * ''Poikilogyne'' Baker f. * ''Poilannammia'' C.Hansen * ''Poteranthera'' Bong. * ''Preussiella'' Gilg * ''Pseudodissochaeta'' Nayar * ''Pseudoernestia'' Krasser * ''Pternandra'' Jack * ''Pterogastra'' Naudin * ''Pterolepis'' (DC.) Miq. * ''Pyrotis'' Ver.-Lib. & R.D.Stone * ''Quipuanthus'' Michelang. & C.Ulloa * ''Rhexia'' Gronov. * ''Rhynchanthera'' DC. * ''Rosettea'' Ver.-Lib. & G.Kadereit * ''Rostranthera'' <small>M.J.Rocha & P.J.F.Guim.</small> * ''[[Rousseauxia]]'' DC. * ''Salpinga'' Mart. ex DC. * ''Sandemania'' Gleason * ''Sarcopyramis'' Wall. * ''Schwackaea'' Cogn. * ''Scorpiothyrsus'' H.L.Li * ''Siphanthera'' Pohl * ''Sonerila'' Roxb. * ''Spathandra'' Guill. & Perr. * ''Sporoxeia'' W.W.Sm. * ''Stanmarkia'' Almeda * ''Stussenia'' C.Hansen * ''Styrophyton'' S.Y.Yu * ''Tashiroea'' Matsum. ex T.Itô & Matsum. * ''Tateanthus'' Gleason * ''Tessmannianthus'' Markgr. * ''Tibouchina'' Aubl. * ''Tigridiopalma'' C.Chen * ''Triolena'' Naudin * ''Tristemma'' Juss. * ''Tryssophyton'' Wurdack * ''Vietsenia'' C.Hansen * ''Votomita'' Aubl. * ''Warneckea'' Gilg * ''Wurdastom'' B.Walln. === Antoko misy eto Madagasikara === Indreto ny antokon-javamaniry ao amin' ny ''Melastomataceae'' izay manana karazana maniry eto [[Madagasikara]]: * ''[[Amphorocalyx]]'' <small>Baker</small> (tsy fahita afa-tsy eto Madagasikara) * ''Cincinnobotrys'' <small>Jacq.-Fél.</small> (nampidirina eto Madagasikara, anisany ny ''Gravesiella'') * ''[[Dichaetanthera]]'' <small>Endl</small>. * ''[[Dionycha]]'' <small>Naudin</small> (tsy fahita afa-tsy eto Madagasikara) * ''Gravesia'' <small>Naudin</small> (anisany ny ''Veprecella'', ny ''Phornothamnus'', ny ''Urotheca'') * ''Lijndenia'' <small>Zoll. & Moritzi</small> * ''Medinilla'' <small>Gaudich</small>. * ''Memecylon'' <small>L.</small> * ''[[Miconia]]'' <small>Ruiz & Pav.</small> (← ''Clidemia'' <small>(L.) D. Don</small>) (nampidirina eto Madagasikara) * ''Ochthocharis'' <small>Blume</small> * ''Osbeckia'' <small>L.</small> * ''Pleroma'' <small>D.Don</small> (nampidirina eto Madagasikara) * ''[[Rousseauxia]]'' <small>DC</small>. (tsy fahita afa-tsy eto Madagasikara) * ''Tibouchina'' <small>Aubl.</small> (nampidirina eto Madagasikara) * ''Tristemma'' Juss. r8dxhh70s6h3dlfhfgs6s7sr909e5y7 Aphloia theiformis 0 295712 1145650 1138501 2026-06-29T13:33:50Z Thelezifor 15140 1145650 wikitext text/x-wiki [[Sary:Aphloia-theiformis0073.JPG|vignette|350x350px|''Aphloia'' ''theiformis'']] Ny '''''Aphloia theiformis''''' dia [[hazobotry]] na [[Hazo (zavamaniry)|hazo]] fahita any amin' ny alan' ny nosy [[Maskareina (tamba-nosy)|Maskarena]] sy [[Madagasikara]] ary [[Afrika Atsinanana]], izay hany karazana ao amin' ny vondron-karazana ''[[Aphloiaceae|Aphloia]]'' sy ny fianakaviana ''[[Aphloiaceae]]'', ao amin' ny filaharana [[Crossosomatales]]. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy dia atao hoe '''fandramanana''', '''hazondrano''', '''kirandrambahivary''', '''kirandrambehivavy''', '''kirandrambiavy''', '''maramanana''', '''miaramanana''' ary '''voafotsy'''. Ny raviny atao dite dia fantatra amin' ny anaraba hoe "ravim-boafotsy". == Famariparitana == Hazo mahatratra haavo 15 m izay maniry any amin' ny ala mafana sy mando ny ''Aphloia theiformis'', nefa mijanona ho hazobotry any amin' ny ala an-tendrombohitra avo. Mena ny rantsany. === Ravina === [[Sary:Aphloia theiformis 1DS-II 8662.jpg|vignette|236x236px|''Aphloia'' ''theiformis'']] Tsotra ny raviny, mibikan' atody, somary henjana, misy nifinify amin' ny zavamaniry efa lehibe fa helokeloka kosa amin' ny zavamaniry tanora maniry any amin' ny faritra maina any [[La Réunion]]. === Vony === [[Sary:Aphloia theiformis 1DS-II 8649.jpg|ankavia|vignette|250x250px|''Aphloia'' ''theiformis'']]Ny [[Vondrombony|vondromboniny]] izay mivoaka eo amin' ny fototry ny tangoza-dravina dia mitondra voniny salantsalany 1 ka hatramin' ny 5, izay sady lahy bo vavy, manana [[ravimbony]] fotsy, boribory, tsy misy [[felambony]], ary [[lahimbony]] maro. Mitranga mandritra ny taona ny famelanany, fa indrindra mandritra amin' ny vanim-potoana mafana. === Voa === Kely ny voany fotsy boribory izay misy nofony malemy tian' ny vorona maro. == Zana-karazana == Manana zana-karazana ihany koa ity zavaaniry ity, dia ireto izany: * ''Aphloia theiformis'' subs. ''deltoides'' * ''Aphloia theiformis'' subs. ''madagascariensis'' * ''Aphloia theiformis'' subs. ''mauritiana'' * ''Aphloia theiformis'' subs. ''theiformis'' * ''Aphloia theiformis'' subs. ''minima'' * ''Aphloia theiformis'' subs. ''seychellensis'' == Fampiasana == === Fanorenana sns === Azo anamboarana trano na fanaka ary azo atao [[kitay]] ny hazon' ny ''Aphloia theiformis''. Alona naty rano mafana ho zava-pisotro (atao dite) ny raviny. === Fitsaboana === Ampiasaina koa izy io ao [[La Réunion]] hitsaboana ny [[fanaviana]], ny fanaintainana, ny [[tazomoka]], ny [[mamaivay]], ary atao hanadiovana kibo. Ampiasaina hitsaboana ny fanaviana ihany koa ny raviny ao [[Maorisy]]. Ao amin' ny fitsaboana nentim-paharazana malagasy dia ampiasaina ho fampandoavana ny hodiny. Malaza ho manasitrana ny [[amany ra]] koa ny raviny tanora fa ny raviny antitra kosa itsaboana ny [[rohana]]. Ny fanadihadiana fitosimika dia naneho fa misy [[sapôninina]] sy [[ksantônina]] ny raviny. == Jereo koa == * ''[[Maytenus undata]]'' na ''Gymnosporia fasciculata'' na ''Gymnosporia undata'' na ''Maytenus fasciculata'' -- fandramanana, hompy * ''[[Antidesma madagascariense]] --'' baronala, taindalitra, varana, varona * [[Raokandro]] * [[Tambavy]] * [[Fitsaboana nentim-paharazana]] * [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]] au4hzk18tbd3wtkf13ii1smtdequlr5 Hazombarorana 0 297751 1145855 1129538 2026-06-30T10:49:24Z Thelezifor 15140 1145855 wikitext text/x-wiki Ny '''hazombarorana''' dia zavamaniry isan-karazany ao amin' ny fianakaviana samihafa, anisan' izany ireto: * ''[[Abrahamia ditimena]]'' (← ''Protorhus ditimena'') (''[[Anacardiaceae]]'') * ''[[Abrahamia oblongifolia]]'' (← ''Protorhus'' ''oblongifolia'') (''[[Anacardiaceae]]'') * ''[[Abrahamia sericea]]'' (← ''Protorhus'' ''sericea'') (''[[Anacardiaceae]]'') * ''[[Homalium axillare]]'' (''[[Salicaceae]]'') * ''[[Ocotea laevis]]'' (''[[Lauraceae]]'') * ''[[Pittosporum oblongifolium]]'' (''[[Pittosporaceae]]'') * ''[[Pittosporum verticillatum]]'' (''[[Pittosporaceae]]'') == Jereo koa == * ''[[Homalium]]'' * ''[[Ocotea]]'' * ''[[Pittosporum]]'' * ''[[Abrahamia]]'' * ''[[Protorhus]]'' nnp9m1u23dmoqg56ejop90mkded9r6j Fampinonoana (zavamaniry) 0 297775 1145842 1129645 2026-06-30T08:55:57Z Thelezifor 15140 1145842 wikitext text/x-wiki [[Sary:Euphorbia hirta kz05.jpg|vignette|310x310px|Ahidronono (''[[Euphorbia hirta]]'')]] [[Sary:Ricinus March 2010-1.jpg|vignette|305x305px|Kinana (''Ricinus communis'')]] Ny '''fampinonoana''' dia zavamaniry roa samihafa nefa samy ao amin' ny fianakaviana ''[[Euphorbiaceae]],'' ao amin' ny filaharana [[Malpighiales]]: * ''[[Euphorbia hirta]]'': ahidinono, ahidronono, aidinono, kironono, tambavy, tanampotsihelika, tsimenamena, zanraobera * ''[[Kinana|Ricinus communis]]'': kinana, kimanga, kinamena, kinanamena, tanantanamanga, tanatana, tanatanamanga, tanatanamena, tanatanankisoa, tseroka == Jereo koa == * [[Tanatana]]: ''[[Jatropha curcas]]'' (''[[Euphorbiaceae]]''); ''[[Ricinus communis]]'' (''Euphorbiaceae'') * [[Tanatanampotsy]]: ''[[Jatropha curcas]]'' (''[[Euphorbiaceae]]''), ''[[Wielandia oblongifolia]]'' (''[[Phyllanthaceae]]'' na ''Euphorbiaceae''), ''[[Cleistanthus boivinianus]]'' (''Euphorbiaceae''); ''[[Schizolaena exinvolucrata]]'' (''[[Sarcolaenaceae]]''); ''[[Vitex beraviensis]]'' (''[[Lamiaceae]]''); ''[[Clerodendrum arenarium]]'' var. ''macrocalyx'' (''Lamiaceae''). trh53t8fbaybqgpspgm19r2isbdwodb Cinnamosma 0 298991 1145729 1140010 2026-06-29T20:04:51Z Thelezifor 15140 1145729 wikitext text/x-wiki [[Sary:Cinnamosma fragrans.jpg|vignette|361x361px|''[[Cinnamosma fragrans]]'' (mandravasarotra)]] Ny '''''Cinnamosma''''' dia antokon-[[Angiospermae|javamaniry]] [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Canellaceae]]'' nofaritana ho tamin' ny taona 1867. Tsy misy afa-tsy eto [[Madagasikara]] ny karazana rehetra ao amin' ny ''Cinnamosma''. == Karazana == Manana karazany telo ny ''Cinnamosma'': * ''[[Cinnamosma fragrans]]'' <small>Baill.</small> -- fanalamangidy, mandravasarotra, molotrobeantiniaina, motrebetinainy, motrobeantinena * ''[[Cinnamosma macrocarpa]]'' <small>H.Perrier</small> -- mandravasarotra, motrobeantinana * ''[[Cinnamosma madagascariensis]]'' <small>Danguy</small> -- sakaihazo, sakarivohazo, vahabahatra == Jereo koa == * [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagsikara]] * [[Mandravasarotra]] (''[[Calliandra alternans]]'' <small>Benth.</small>, ''[[Cinnamosma fragrans]]'' <small>Baill.</small>, ''[[Cinnamosma macrocarpa]]'' <small>H.Perrier</small>, ''[[Croton hovarum]]'' <small>Leandri</small>, ''[[Desmodium ramosissimum]]'' <small>G. Don</small>) * [[Sakarivohazo]] (''[[Cinnamosma madagascariensis]]'' <small>Danguy</small>, ''[[Vepris nitida]]'' <small>I. Verd.</small>) ca0ldydmc1k7t4q68pgu1pr1pb9lhdd Nonoka 0 299270 1145864 1136079 2026-06-30T11:42:47Z Thelezifor 15140 Namafa soratra tsy ilaina 1145864 wikitext text/x-wiki [[Sary:Ficus rubra - Jardin d'Éden.JPG|vignette|351x351px|''Ficus rubra'']] Ny '''nonoka''' dia zavamaniry isan-karazany ao amin' ny antokon' ny ''[[Ficus]]'', ao amin' ny fianakavina ''[[Moraceae]]''. Indreto ny karazana tondroina amin' io anarana io: * ''[[Ficus reflexa]] <small>Thunb.</small>'' (← ''Ficus melleri'' <small>Baker.</small>): laza, nonokaberavina, voanonoka * ''[[Ficus rubra]]'' <small>Vahl</small> (← ''Ficus pyrifolia'' <small>Lam.</small>): mandresy, nonokamadinidravina, vanoka, voanonoka * ''[[Ficus polita]]'' <small>Vahl</small> (← ''[[Ficus polita|Ficus megapoda]]'' <small>Baker</small>) -- arafaja, arafanja, aviavimamiomby, aviavindrano, aviavy, fandresy, mandresy, nonoke [[Sary:Ficus retusa (detail of foliage).jpg|ankavia|vignette|196x196px|''[[Ficus reflexa]]'']][[Sary:Ficus polita (nom), vye, Manie van der Schijff BT, b.jpg|vignette|214x214px|''Ficus polita'']] Indreto koa ny karazana atsoina amin' ny narana ahitana ny teny hoe "nonoka" ary mety hantsoina amin' io anarana io fotsiny: * Nonokaberavina: ''[[Ficus lutea]]'' (← ''[[Ficus lutea|Ficus baronii]]''), ''[[Ficus reflexa]]'' (← ''Ficus melleri''), ''[[Ficus tiliifolia]]'' * Nonokamadinidravina: ''[[Ficus rubra]]'' (← ''Ficus pyrifolia'') * Nonokorovana: ''[[Ficus lutea]]'' (← ''[[Ficus lutea|Ficus baronii]]'') * Nonondahy: ''[[Ficus lutea]]'' (← ''[[Ficus lutea|Ficus baronii]]'') * Nonosay: ''[[Ficus lutea]]'' (← ''[[Ficus lutea|Ficus baronii]]'') * Voanonoka: ''[[Ficus lutea]]'' (← ''[[Ficus lutea|Ficus baronii]]''), ''[[Ficus reflexa]]'' (← ''Ficus melleri''), ''[[Ficus rubra]]'' (← ''Ficus pyrifolia'') == Jereo koa == * ''[[Ficus]]'' * [[Aviavy]] * ''[[Ficus racemosa]]'' oniaw9haqak13zf125ep7r0g8hkhs4h Daro (zavamaniry) 0 299367 1145841 1136840 2026-06-30T08:44:37Z Thelezifor 15140 1145841 wikitext text/x-wiki [[Sary:Commiphora_simplicifolia_01.jpg|vignette|Daro (''[[Commiphora simplicifolia]]'')]] Ny '''daro''' dia zavamaniry isan-karazany ao amin' ny fianakaviana ''[[Malvaceae]]'' sy ''[[Burseraceae]]'' ary ''[[Arecaceae]]''. == Karazana atao hoe "daro" == === Karazana ao amin' ny ''Burseraceae'' === Indreto ny karazana ao amin' ny ''[[Burseraceae]]'' * ''[[Commiphora]]'' ** ''[[Commiphora aprevalii]]'' -- daro, darosehatra, darosiky, mahatambelona, zaby ** ''[[Commiphora arafy]]'' -- arafy, arofifotsy, arofimena, daro, matambelo ** ''[[Commiphora brevicalyx]]'' -- daro, darosiky ** ''[[Commiphora grandifolia]]'' -- daro, matambelo, matambelona ** ''[[Commiphora humbertii]]'' -- daro ** ''[[Commiphora marchandii]]'' -- daro, tsivoanizao ** ''[[Commiphora orbicularis]]'' -- daro, sekatse, sengatsy ** ''[[Commiphora pterocarpa]]'' -- daro ** ''[[Commiphora simplicifolia]]'' -- daro, fantsakatsa, fatsakatsa, mangory, sangatsy, sengatsy ** ''[[Commiphora sinuata]]'' -- daro === Karazana ao amin' ny ''Malvaceae'' === [[Sary:Talipariti tiliaceum1FKST.jpg|ankavia|vignette|213x213px|''[[Hibiscus tiliaceus]]'']] Inty ny karazana ao amin' ny ''[[Malvaceae]]'' * ''[[Hibiscus]]'' (''Malvaceae'') ** ''[[Hibiscus tiliaceus]]'' (na ''Paritium tiliaceum'' na ''Talipariti tiliaceum'') -- afopotry, baro, daro, farihazo, hafobaro, hafopotsy, hafotra, masaizana, masehizano, poara, somangana, varo, varolopy === Karazana ao amin' ny ''Arecaceae'' === [[Sary:Phoenixreclinatafruit.JPG|vignette|212x212px|''[[Phoenix reclinata]]'']] Inty ny karazana ao amin' ny ''[[Arecaceae]]'' * ''[[Phoenix]]'' (''Arecaceae'') ** ''[[Phoenix reclinata]]'' -- antrendry, dara, daro, kalabo, kalalo, taratra, taratsa == Jereo koa == 0b84t5vt6jlra464zp966pcrmx0ryh6 Kidodo 0 299759 1145823 1139204 2026-06-30T04:53:22Z Axellefi1 39722 /* */ Fanapiana teny 1145823 wikitext text/x-wiki {{Infobox filma|italic title=kidodo|anarana=kidodo|firenena=Madagsikara|fiteny=betsileo}} Ny '''Kidodo''' dia iray amin'ireo [[dihy]] nentin-drazana avy amin'ny faritra Betsile'''o''', izay ao amin'ny faritra afovoan'ny Nosy [[Madagasikara]]. Izy io dia mitana anjara toerana lehibe eo amin'ny kolontsaina sy ny [[Fomban-drazana malagasy|fomban-drazana]] Betsileo, indrindra amin'ny lanonana, fety, na hetsika manan-danja. Kidodo dia dihy entina maneho hafaliana sy firaisankina amin’ny foko Betsileo. Ny vehivavy no tena mahafehy sy mahay azy, ny tongotra no adodo amin'ny tany izay no maha kidodo azy ary apiarahana amin'ny tanana izany. Matetika dia atao amin’ny endrika manodidina (boribory) izy io, ary mitondra hafatra ara-kolontsaina sy ara-piarahamonina.Ahitana fihetsika mitovy sy mirindra, matetika miaraka amin’ny feon-javamaneno nentim-paharazana (amponga, sodina, kabosy sns.)<ref>https://fr.allafrica.com/stories/202004070591.html</ref> ary miampy ny horakorakin'ny mpandihy. == Ireo toetra mampiavaka ny Kidodo == Misy fomba manokana amin’ny fihodinana sy fidirana anaty boribory, mifandimby. [[Amponga]] sy [[hira]] mifandray amin’ny tantara na angano, Manao lamba landy Betsileo na akanjo manaraka ny fomba nentin-drazana. ny olona mandihy kidodo.Misy fanilihana tànana, fitsambikina kely, ary fipetraka ara-potoana. == Anjara toerana eo amin’ny fiarahamonina == Ampiasaina amin'ny fety famadihana, fanambadiana, fidirana am-piangonana, na hetsika ara-kolontsaina ny kidodo.Endrika iray hanehoanafiraisan-kina, fanajana ray aman-dreny, ary fitohizan’ny taranaka.Izy koa dia fampitana soatoavin sy tantara amin’ny alalan’ny hira sy fihetsika<ref name=":0">[https://fr.scribd.com/document/825038371/Inbound-1300602018659001283 Kidodo : Danse Nuptiale Betsileo | PDF | Danses | Madagascar]</ref>. == Fandaharana amin'ny dihy == Fanomanana: Mivory sy mamelabelatra ny feo sy ny rindran-kira. Fidirana: Miforona boribory ny mpandihy, mandrindra. Fandihizana: Mandeha manodidina, miova toerana araka ny gadona. Famaranana: Mampiseho fihetsika farany maneho hafaliana na fankasitrahana.<ref name=":0" /> Ny Kidodo dia tsy vitan’ny hoe dihy fotsiny, fa fampisehoana ara-tsaina sy ara-kolontsaina lalina eo amin’ny [[Betsileo]]. Manampy amin’ny fitahirizana ny tantara sy ny maha-izy azy ny olona izany, ary tokony hotohizana sy harovana ho an’ny taranaka ho avy.<ref>[https://www.tsidika.mg/2022/08/19/kidodo-dihy-betsileo-miaraka-aminny-hira-misy-gadona-samihafa/ Kidodo : Dihy Betsileo miaraka amin’ny hira misy gadona samihafa - Tsidika]</ref> == Jereo koa == [[Salegy]] [[Tsapiky]] == Rohy ivelany == [https://www.youtube.com/watch?v=GaqdAR2Nl7g Danse malagasy : Kidodo by Lita] ==Loharano== {{Reflist}} c0o1kmhpk1rm7kuorcx33i3wa6y17f5 1145824 1145823 2026-06-30T04:57:01Z Axellefi1 39722 /* Ireo toetra mampiavaka ny Kidodo */ Fampidirana teny sy fanovana 1145824 wikitext text/x-wiki {{Infobox filma|italic title=kidodo|anarana=kidodo|firenena=Madagsikara|fiteny=betsileo}} Ny '''Kidodo''' dia iray amin'ireo [[dihy]] nentin-drazana avy amin'ny faritra Betsile'''o''', izay ao amin'ny faritra afovoan'ny Nosy [[Madagasikara]]. Izy io dia mitana anjara toerana lehibe eo amin'ny kolontsaina sy ny [[Fomban-drazana malagasy|fomban-drazana]] Betsileo, indrindra amin'ny lanonana, fety, na hetsika manan-danja. Kidodo dia dihy entina maneho hafaliana sy firaisankina amin’ny foko Betsileo. Ny vehivavy no tena mahafehy sy mahay azy, ny tongotra no adodo amin'ny tany izay no maha kidodo azy ary apiarahana amin'ny tanana izany. Matetika dia atao amin’ny endrika manodidina (boribory) izy io, ary mitondra hafatra ara-kolontsaina sy ara-piarahamonina.Ahitana fihetsika mitovy sy mirindra, matetika miaraka amin’ny feon-javamaneno nentim-paharazana (amponga, sodina, kabosy sns.)<ref>https://fr.allafrica.com/stories/202004070591.html</ref> ary miampy ny horakorakin'ny mpandihy. == Ireo toetra mampiavaka ny Kidodo == Misy fomba manokana amin’ny fihodinana sy fidirana anaty boribory, mifandimby satria tsy maintsy maromaro ny mpandihy azy. Ary [[Amponga]] sy [[hira]] mifandray amin’ny tantara na angano no atao amin'izany. Manao lamba landy Betsileo na akanjo manaraka ny fomba nentin-drazana, ny olona mandihy kidodo. Misy fanilihana tànana, fitsambikina kely, ary fipetraka ara-potoana. == Anjara toerana eo amin’ny fiarahamonina == Ampiasaina amin'ny fety famadihana, fanambadiana, fidirana am-piangonana, na hetsika ara-kolontsaina ny kidodo.Endrika iray hanehoanafiraisan-kina, fanajana ray aman-dreny, ary fitohizan’ny taranaka.Izy koa dia fampitana soatoavin sy tantara amin’ny alalan’ny hira sy fihetsika<ref name=":0">[https://fr.scribd.com/document/825038371/Inbound-1300602018659001283 Kidodo : Danse Nuptiale Betsileo | PDF | Danses | Madagascar]</ref>. == Fandaharana amin'ny dihy == Fanomanana: Mivory sy mamelabelatra ny feo sy ny rindran-kira. Fidirana: Miforona boribory ny mpandihy, mandrindra. Fandihizana: Mandeha manodidina, miova toerana araka ny gadona. Famaranana: Mampiseho fihetsika farany maneho hafaliana na fankasitrahana.<ref name=":0" /> Ny Kidodo dia tsy vitan’ny hoe dihy fotsiny, fa fampisehoana ara-tsaina sy ara-kolontsaina lalina eo amin’ny [[Betsileo]]. Manampy amin’ny fitahirizana ny tantara sy ny maha-izy azy ny olona izany, ary tokony hotohizana sy harovana ho an’ny taranaka ho avy.<ref>[https://www.tsidika.mg/2022/08/19/kidodo-dihy-betsileo-miaraka-aminny-hira-misy-gadona-samihafa/ Kidodo : Dihy Betsileo miaraka amin’ny hira misy gadona samihafa - Tsidika]</ref> == Jereo koa == [[Salegy]] [[Tsapiky]] == Rohy ivelany == [https://www.youtube.com/watch?v=GaqdAR2Nl7g Danse malagasy : Kidodo by Lita] ==Loharano== {{Reflist}} f5ioilc7otru2g5mpvtqca86snaqgn9 Hary Rabary 0 300610 1145819 1143451 2026-06-30T03:45:22Z Miarantsoa 35560 /* Tantaram-piainany */ 1145819 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Hary Rabary|teraka=1983|toerana=Antananarivo|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpitsabo, Miaramila|asa hafa=Mpanoratra}} '''Hary Rabary''' dia mpitsabo aretim-behivavy no sady mpanoratra [[Madagasikara|Malagasy]] . Fantatra amin'ny bokiny ''Zakoa'' izy, izay miresaka momba ny herisetra ara-nofo eto [[Madagasikara]] . == Tantaram-piainany == Teraka tao [[Antananarivo]] tamin'ny 1983 i Hary Rabary. Nianatra momba ny literatiora izy ary avy eo nianatra momba ny fitsaboana tao amin'ny [[Oniversiten' Antananarivo|Oniversiten'i Antananarivo]] <ref name=":0">{{Cite web |date=2026-03-31 |title=Hary RABARY |url=https://www.la-reunion-des-livres.re/auteur/rabary-hary/ |access-date=2026-03-28 |website=La Réunion des Livres |language=fr-FR}}</ref> . Niofana manokana momba ny aretim-behivavy i Hary Rabary ka niasa tao amin'ny hopitaly miaramila (HOMI) tao Antananarivo izy<ref name=":1">{{Cite web |date=2024-02-26 |title=À Madagascar, un roman veut faire entendre «la voix des victimes» de violences sexuelles |url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20240226-%C3%A0-madagascar-un-roman-veut-faire-entendre-la-voix-des-victimes-de-violences-sexuelles |access-date=2026-03-28 |website=RFI |language=fr}}</ref> . Ankoatra ny asany, dia nanoratra tantara sy boky tononkalo hatramin'ny fahatanorany izy <ref name=":2">{{Cite web |date=2024-09-12 |title=LITTÉRATURE - Hary Rabary en route pour le Prix Senghor |url=https://www.lexpress.mg/2024/09/litterature-hary-rabary-en-route-pour.html |access-date=2026-03-28 |website=L'Express de Madagascar |language=fr}}</ref> . Mandray anjara amin'ny tantara fohy amin'ny gazety literatiora ihany koa izy ary mandika tantara fohy voaangona nosoratan'ilay mpanoratra [[Hobiana Andrianimerina]] <ref name=":0">{{Cite web |date=2026-03-31 |title=Hary RABARY |url=https://www.la-reunion-des-livres.re/auteur/rabary-hary/ |access-date=2026-03-28 |website=La Réunion des Livres |language=fr-FR}}</ref> . Ny tantara nosoratany ''Zakoa'' (fandikana [[Fiteny malagasy|amin'ny teny Malagasy]] ny teny anglisy hoe "Me too" ) dia miresaka momba ny herisetra ara-nofo . Niainga avy amin'ireo tantaran'ireo marariny ny aigam-panahy nanoratan' i Hary Rabary ny bokiny <ref name=":1">{{Cite web |date=2024-02-26 |title=À Madagascar, un roman veut faire entendre «la voix des victimes» de violences sexuelles |url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20240226-%C3%A0-madagascar-un-roman-veut-faire-entendre-la-voix-des-victimes-de-violences-sexuelles |access-date=2026-03-28 |website=RFI |language=fr}}</ref> . Miendrika taratasy nosoratan'ny tovovavy iray izay niharan'ny herisetra tao amin'ny fianakaviany, tany am-pianarany ary avy eo tany amin'ny oniversite izy io. Ilay mpitantara, tovovavy mahantra, dia mitantara manokana ny fanolanana nataon'ny olon-tiany, ary ny fitadiavany fampiononana <ref name=":3">{{Cite web |last=Kidi Bebey |date=29 octobre 2023 |title=« #ZaKoa », une si longue lettre sur les violences sexuelles à Madagascar |url=https://www.lemonde.fr/afrique/article/2023/10/29/zakoa-une-si-longue-lettre-sur-les-violences-sexuelles-a-madagascar_6197194_3212.html |website=Le Monde}}</ref> . Amin'ny alalan'izay asa sorany dia manantena i Hary Rabary fa « Ny fanoratana dia fomba iray ahafahana mihaino » <ref>{{Cite web |date=20 octobre 2023 |title=Hary Rabary « Le propre de l’écriture consiste à se faire entendre » |url=« Le propre de l’écriture consiste à se faire entendre » |website=Newsmada |language=fr}}</ref>, ao anatin'ny fiaraha-monina izay tsy dia miraharaha loatra ireo niharan'ny herisetra ara-nofo <ref>{{Cite web |last=Noubel |first=Filip |date=2023-11-07 |title=Le #MeToo malgache donne matière au roman saisissant de l'écrivaine Hary Rabary |url=https://fr.globalvoices.org/2023/11/07/282970/ |access-date=2026-03-28 |website=Global Voices en Français |language=fr}}</ref> ny tenin'ireo olona ireo . Mba tsy hanamaivanana ireo herisetra ireo, dia nisafidy ny hitantara izany tamim-pahamarinana izy <ref>{{Cite web |date=2024-05-19 |title=Dr Hary Rabary : « Les Africains banalisent le viol » • Pouvoirs-Magazine |url=https://pouvoirs-magazine.com/2024/05/19/dr-hary-rabary-les-africains-banalisent-le-viol/ |access-date=2026-03-28 |website=Pouvoirs-Magazine |language=fr-FR}}</ref> . Navoakan'ny trano famoahana Dodo Vole <ref>{{Cite web |date=2026-03-31 |title=#ZaKoa |url=https://www.la-reunion-des-livres.re/ouvrage/zakoa/ |access-date=2026-03-28 |website=La Réunion des Livres |language=fr-FR}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-08-24 |title=LITTERATURE – « #Za Koa », un livre de la romancière Hary Rabary pour s’attaquer au viol |url=https://2424.mg/litterature-za-koa-un-livre-de-la-romanciere-hary-rabary-pour-sattaquer-au-viol/ |access-date=2026-03-28 |website=2424.mg - L'actualité à Madagascar en temps réel |language=fr-FR}}</ref> tamin'ny taona 2023 ity tantara ity. Manazava i Hary Rabary fa efa ela izy no nanana faniriana ny hanoratra tantara momba ny herisetra ara-nofo, indrindra nandritra ny fianarany, rehefa nisy herisetra nataon'ny mpampianatra <ref name=":3">{{Cite web |last=Kidi Bebey |date=29 octobre 2023 |title=« #ZaKoa », une si longue lettre sur les violences sexuelles à Madagascar |url=https://www.lemonde.fr/afrique/article/2023/10/29/zakoa-une-si-longue-lettre-sur-les-violences-sexuelles-a-madagascar_6197194_3212.html |website=Le Monde}}</ref> . Tamin'ny taona 2019, taorian'ny resaka tamin'ny mpianatra iray, no nanapahany hevitra ny hanoratra: araka ny filazany, toa zava-dehibe izany rehefa hitany fa nisalasala momba ny halehiben'ny herisetra ara-nofo ity mpianatra ity, na dia mety hihaino fitantarana avy amin'ny marary aza izy amin'ny maha-matihanina amin'ny fahasalamana azy <ref name=":2">{{Cite web |date=2024-09-12 |title=LITTÉRATURE - Hary Rabary en route pour le Prix Senghor |url=https://www.lexpress.mg/2024/09/litterature-hary-rabary-en-route-pour.html |access-date=2026-03-28 |website=L'Express de Madagascar |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-20 |title=Hary Rabary : « Le propre de l’écriture consiste à se faire entendre » – Newsmada |url=https://newsmada.com/2023/10/20/hary-rabary-le-propre-de-lecriture-consiste-a-se-faire-entendre/ |access-date=2026-03-28 |language=fr-FR}}</ref> . == Valisoa == Nahazo loka maro ny tantara nosoratany ''Zakoa'', anisan'izany ny [[:fr:Prix_Orange_du_Livre_en_Afrique|Prix Orange du Livre en Afrique]] <ref>{{Cite web |date=2024-05-26 |title=Une cérémonie de reconnaissance pour Hary Rabary et son roman ZaKoa finalistes du Prix Orange du livre en Afrique |url=https://2424.mg/une-ceremonie-de-reconnaissance-pour-hary-rabary-et-son-roman-zakoa-finalistes-du-prix-orange-du-livre-en-afrique/ |access-date=2026-03-28 |website=2424.mg - L'actualité à Madagascar en temps réel |language=fr-FR}}</ref> , <ref>{{Cite web |date=2024-03-16 |title=LITTÉRATURE AFRICAINE - «Za koa» de Hary Rabary en lice pour la finale de POLA. * Hary |url=https://www.lexpress.mg/2024/03/litterature-africaine-za-koa-de-hary.html |access-date=2026-03-28 |website=L'Express de Madagascar |language=fr}}</ref>, izay nahatafiditra azy ho isan'ireo mpifaninana mendrika indrindra <ref>{{Cite web |date=2024-05-21 |title=POLA 2024 - Hary Rabary s’arrête en finale |url=https://www.lexpress.mg/2024/05/pola-2024-hary-rabary-sarrete-en-finale.html |access-date=2026-03-28 |website=L'Express de Madagascar |language=fr}}</ref>, [[:fr:Prix_Ivoire|Prix Ivoire pour la littérature africaine d'expression francophone]] <ref>{{Cite web |date=2024-08-13 |title=Récompense littéraire: « #ZaKoa » de Hary Rabary en lice pour le Prix Ivoire 2024 – Newsmada |url=https://newsmada.com/2024/08/13/recompense-litteraire-zakoa-de-hary-rabary-en-lice-pour-le-prix-ivoire-2024/ |access-date=2026-03-28 |language=fr-FR}}</ref>,[[:fr:Prix_Ahmadou-Kourouma|Prix Ahmadou-Kourouma]], izay mbola nahatafiditra azy ho isan'ireo mpifaninana mendrika indrindra <ref>{{Cite web |title=Découvrez la liste des cinq ouvrages finalistes du Prix Ivoire 2024 |url=https://actualitte.com/article/118686/prix-litteraires/decouvrez-la-liste-des-cinq-ouvrages-finalistes-du-prix-ivoire-2024 |access-date=2026-03-28 |website=ActuaLitté.com |language=fr-FR}}</ref> , <ref>{{Cite web |title=“Zakoa": Hary Rabary on course for the Prix Ivoire 2024 with a bold exploration of gang rape |url=https://indep-reporter.com/article/413/%E2%80%9Czakoa---hary-rabary-on-course-for-the-prix-ivoire-2024-with-a-bold-exploration-of-gang-rape |access-date=2026-03-28 |website=indep-reporter.com |language=en}}</ref>, ary ny Prix Vanille pour une œuvre de fiction <ref>{{Cite web |date=2024-09-08 |title=LITTÉRATURE – Hary Rabary vice-lauréate du Prix Vanille Oeuvre de Fiction |url=https://www.gasigasy.mg/culture/litterature-hary-rabary-vice-laureate-du-prix-vanille-oeuvre-de-fiction/ |access-date=2026-03-28 |website=GasiGasy.mg |language=fr-FR}}</ref> . Tamin'ny taona 2026, ny vondrona Miangaly dia nampifanaraka ny tantarany ho an'ny tantara an-tsehatra <ref>{{Cite web |last=Haingombaliha |first=Tsanta |title=#Zakoa repris en théâtre : une autre manière de sensibiliser aux violences basées sur le genre |url=https://www.studiosifaka.org/debat-des-jeunes/item/8729-zakoa-repris-en-theatre-une-autre-maniere-de-sensibiliser-aux-violences-basees-sur-le-genre.html |access-date=2026-03-28 |website=www.studiosifaka.org |language=fr-fr}}</ref> , <ref>{{Cite web |date=2024-03-23 |title=THEATRE – #ZaKoa par la compagnie Miangaly, de la force d’un texte à l’intensité d’un spectacle |url=https://2424.mg/theatre-zakoa-par-la-compagnie-miangaly-de-la-force-dun-texte-a-lintensite-dun-spectacle/ |access-date=2026-03-28 |website=2424.mg - L'actualité à Madagascar en temps réel |language=fr-FR}}</ref> . == Loharano == [[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1983]] <references /> [[Sokajy:Mpanoratra]] [[Sokajy:Mpanoratra malagasy]] [[Sokajy:Mpitsabo]] nzokmaqijxsqzvp7busxuq7sznkv2hh Johary Ravaloson 0 300647 1145830 1144105 2026-06-30T07:41:16Z Louisalphonse28 35968 Nanatsara firafitry ny lahatsoratra 1145830 wikitext text/x-wiki I Johary Ravaloson dia mpahay lalàna, mpampianatra ary mpanoratra malagasy. Teraka tamin'ny taona 1965 tao Antananarivo. Nianatra lalàna tany la Réunion sy Paris izy ary nahazo ny mari-pahaizana Dokotora tamin'ny taona 2002. Nampihatra sy nampianatra lalàna tany la Réunion sy Antananarivo izy.Taorian'ny firosoany tamin'ny tamin'ny zavakanto maoderina niaraka tamin'ny Sophie Bazin tamin'ny solon'anarana hoe Arius sy Mary Batiskaf,dia nifantoka tanteraka tamin'ny haisoratra nanomboka tamin'ny taona 2016. == Fiainany manokana == Nianatra lalàna tao La Réunion sy Paris izy, ary nahazo ny mari-pahaizana Dokotora momba ny lalàna tamin'ny taona 2002. Nandritra ny asany dia niasa ho mpampihatra sy mpampianatra lalàna tao La Réunion sy Antananarivo izy, ka nandray anjara tamin'ny fampianarana sy ny fampiroboroboana ny sehatry ny lalàna. Ankoatra ny sehatry ny lalàna, niditra teo amin'ny tontolon'ny zavakanto maoderina i Johary Ravaloson niaraka tamin'i Sophie Bazin. Nampiasa ny solon'anarana '''Arius''' sy '''Mary Batiskaf''' izy ireo nandritra izany fiaraha-miasa ara-javakanto izany. Nanomboka tamin'ny taona 2016 dia nifantoka tanteraka tamin'ny haisoratra i Johary Ravaloson. Fantatra amin'ny asa sorany amin'ny teny malagasy sy frantsay izy, ary anisan'ireo mpanoratra malagasy mandray anjara amin'ny fampiroboroboana ny literatiora malagasy eo amin'ny sehatra iraisam-pirenena. .[https://www.la-reunion-des-livres.re/auteur/ravaloson-johary/]<ref>https://www.la-reunion-des-livres.re/auteur/ravaloson-johary/</ref> == Jereo koa == Haisoratra malagasy Mpanoratra malagasy == Loharano == .[https://www.la-reunion-des-livres.re/auteur/ravaloson-johary/]<ref>https://www.la-reunion-des-livres.re/auteur/ravaloson-johary/</ref> igp8k737j5cv9czgpm4vvlvohq8khaq 1145832 1145830 2026-06-30T07:46:53Z Louisalphonse28 35968 Nampiditra infobox 1145832 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Johary Ravaloson|teraka=1965|toerana=Antananarivo|firenena=Madagasikara|asa=Mpahay lalàna Mpampianatra Mpanoratra|image=Johary Ravaloson-Buchmesse 2018.jpg}} I Johary Ravaloson dia mpahay lalàna, mpampianatra ary mpanoratra malagasy. Teraka tamin'ny taona 1965 tao Antananarivo. Nianatra lalàna tany la Réunion sy Paris izy ary nahazo ny mari-pahaizana Dokotora tamin'ny taona 2002. Nampihatra sy nampianatra lalàna tany la Réunion sy Antananarivo izy.Taorian'ny firosoany tamin'ny tamin'ny zavakanto maoderina niaraka tamin'ny Sophie Bazin tamin'ny solon'anarana hoe Arius sy Mary Batiskaf,dia nifantoka tanteraka tamin'ny haisoratra nanomboka tamin'ny taona 2016. == Fiainany manokana == Nianatra lalàna tao La Réunion sy Paris izy, ary nahazo ny mari-pahaizana Dokotora momba ny lalàna tamin'ny taona 2002. Nandritra ny asany dia niasa ho mpampihatra sy mpampianatra lalàna tao La Réunion sy Antananarivo izy, ka nandray anjara tamin'ny fampianarana sy ny fampiroboroboana ny sehatry ny lalàna. Ankoatra ny sehatry ny lalàna, niditra teo amin'ny tontolon'ny zavakanto maoderina i Johary Ravaloson niaraka tamin'i Sophie Bazin. Nampiasa ny solon'anarana '''Arius''' sy '''Mary Batiskaf''' izy ireo nandritra izany fiaraha-miasa ara-javakanto izany. Nanomboka tamin'ny taona 2016 dia nifantoka tanteraka tamin'ny haisoratra i Johary Ravaloson. Fantatra amin'ny asa sorany amin'ny teny malagasy sy frantsay izy, ary anisan'ireo mpanoratra malagasy mandray anjara amin'ny fampiroboroboana ny literatiora malagasy eo amin'ny sehatra iraisam-pirenena. .[https://www.la-reunion-des-livres.re/auteur/ravaloson-johary/]<ref>https://www.la-reunion-des-livres.re/auteur/ravaloson-johary/</ref> == Jereo koa == Haisoratra malagasy Mpanoratra malagasy == Loharano == .[https://www.la-reunion-des-livres.re/auteur/ravaloson-johary/]<ref>https://www.la-reunion-des-livres.re/auteur/ravaloson-johary/</ref> 6hzar0kfxi9rdim8kt8iuzp1fl8u4aa Marie Ranjanoro 0 300648 1145688 1145393 2026-06-29T17:46:40Z Louisalphonse28 35968 Nanatsara firafitry ny lahatsoratra 1145688 wikitext text/x-wiki '''I Marie Ranjanoro''' dia mpanoratra malagasy. Teraka tamin'ny taona 1990 teto Madagasikara. Izy dia nianatra tao amin'ny " (IEP) Institut d'Etudes Politiques d'Aix-en-Provence<nowiki>''</nowiki>. Nanao fikarohana mikasika ny fomba amam-panao ny Zombia. Tamin'ny taona 2019, niaraka nanao " podcast" tamin'i Hoby Ramamonjy izy nitondra n'y lohateny hoe " Basy Vavy", izay nitondra n'y feon'ny vehivavy malagasy.<ref>[https://africultures.com/personnes/?no=55489#:~:text=Marie%20RANJANORO%20est%20une%20%C3%A9crivaine,et%20les%20repr%C3%A9sentations%20du%20zombie. https://africultures.com/personnes/?no=55489#:~:text=Marie%20RANJANORO%20est%20une%20%C3%A9crivaine,et%20les%20repr%C3%A9sentations%20du%20zombie.]</ref> == Ny sangan'asany == Ireto avy ireo sangan'asany: * Feux, fièvres, fôrets <ref>[https://www.kisskissbankbank.com/fr/projects/feux-fievres-forets/tabs/description#:~:text=Le%20roman%20FEUX,l%27empire%20colonial%20fran%C3%A7ais. https://www.kisskissbankbank.com/fr/projects/feux-fievres-forets/tabs/description#:~:text=Le%20roman%20FEUX,l%27empire%20colonial%20fran%C3%A7ais.] et [https://www.kisskissbankbank.com/fr/projects/feux-fievres-forets/tabs/description#:~:text=Nous%20avons%20fui%2C%20pouss%C3%A9s%2C%20loin%2C%20toujours%20plus,Mais%20c%E2%80%99est%20eux%20qui%20ont%20eu%20peur. https://www.kisskissbankbank.com/fr/projects/feux-fievres-forets/tabs/description#:~:text=Nous%20avons%20fui%2C%20pouss%C3%A9s%2C%20loin%2C%20toujours%20plus,Mais%20c%E2%80%99est%20eux%20qui%20ont%20eu%20peur.]</ref> * un livre féministe * Fahavalo * Madagascar 1947, tragédie oublier Ireo asa sorany dia saika nifototra amin'ny tantara ny Madagasikara tamin'ny andron'ny fanjanahatany sy ireo zava-niseo tamin'izay vanimpotoana izay.<ref>[https://africultures.com/personnes/?no=55489#:~:text=Marie%20RANJANORO%20est%20une%20%C3%A9crivaine,et%20les%20repr%C3%A9sentations%20du%20zombie. https://africultures.com/personnes/?no=55489#:~:text=Marie%20RANJANORO%20est%20une%20%C3%A9crivaine,et%20les%20repr%C3%A9sentations%20du%20zombie.]</ref> Anisan'ny nanasongadina izy mikasika ny : "Le passé colonial est un présent politique qui structure les relations entre Madagascar et la France" <ref>https://www.pressegauche.org/Marie-Ranjanoro-ecrivaine-Le-passe-colonial-est-un-present-politique-qui#:~:text=L%E2%80%99%C3%A9crivaine%20malgache%20Marie,par%20Madjid%20Serrah </ref>. == Loharano == <references /> qsutbfqguuqj1jwgz5ncb7ejuwdahna 1145691 1145688 2026-06-29T17:49:14Z Louisalphonse28 35968 1145691 wikitext text/x-wiki '''I Marie Ranjanoro''' dia mpanoratra malagasy. Teraka tamin'ny taona 1990 teto Madagasikara. Izy dia nianatra tao amin'ny " (IEP) Institut d'Etudes Politiques d'Aix-en-Provence<nowiki>''</nowiki>. Nanao fikarohana mikasika ny fomba amam-panao ny Zombia. Tamin'ny taona 2019, niaraka nanao " podcast" tamin'i Hoby Ramamonjy izy nitondra n'y lohateny hoe " Basy Vavy", izay nitondra n'y feon'ny vehivavy malagasy.<ref>[https://africultures.com/personnes/?no=55489#:~:text=Marie%20RANJANORO%20est%20une%20%C3%A9crivaine,et%20les%20repr%C3%A9sentations%20du%20zombie. https://africultures.com/personnes/?no=55489#:~:text=Marie%20RANJANORO%20est%20une%20%C3%A9crivaine,et%20les%20repr%C3%A9sentations%20du%20zombie.]</ref> == Ny sangan'asany == Ireto avy ireo sangan'asany: * Feux, fièvres, fôrets <ref>[https://www.kisskissbankbank.com/fr/projects/feux-fievres-forets/tabs/description#:~:text=Le%20roman%20FEUX,l%27empire%20colonial%20fran%C3%A7ais. https://www.kisskissbankbank.com/fr/projects/feux-fievres-forets/tabs/description#:~:text=Le%20roman%20FEUX,l%27empire%20colonial%20fran%C3%A7ais.] [https://www.kisskissbankbank.com/fr/projects/feux-fievres-forets/tabs/description#:~:text=Nous%20avons%20fui%2C%20pouss%C3%A9s%2C%20loin%2C%20toujours%20plus,Mais%20c%E2%80%99est%20eux%20qui%20ont%20eu%20peur. https://www.kisskissbankbank.com/fr/projects/feux-fievres-forets/tabs/description#:~:text=Nous%20avons%20fui%2C%20pouss%C3%A9s%2C%20loin%2C%20toujours%20plus,Mais%20c%E2%80%99est%20eux%20qui%20ont%20eu%20peur.]</ref> * un livre féministe * Fahavalo * Madagascar 1947, tragédie oublier Ireo asa sorany dia saika nifototra amin'ny tantara ny Madagasikara tamin'ny andron'ny fanjanahatany sy ireo zava-niseo tamin'izay vanimpotoana izay.<ref>[https://africultures.com/personnes/?no=55489#:~:text=Marie%20RANJANORO%20est%20une%20%C3%A9crivaine,et%20les%20repr%C3%A9sentations%20du%20zombie. https://africultures.com/personnes/?no=55489#:~:text=Marie%20RANJANORO%20est%20une%20%C3%A9crivaine,et%20les%20repr%C3%A9sentations%20du%20zombie.]</ref> Anisan'ny nanasongadina izy mikasika ny : "Le passé colonial est un présent politique qui structure les relations entre Madagascar et la France" <ref>https://www.pressegauche.org/Marie-Ranjanoro-ecrivaine-Le-passe-colonial-est-un-present-politique-qui#:~:text=L%E2%80%99%C3%A9crivaine%20malgache%20Marie,par%20Madjid%20Serrah </ref>. == Loharano == <references /> ltlcrbrka9lh5g2ihx0bm1pr4ld8ksc 1145695 1145691 2026-06-29T17:52:27Z Louisalphonse28 35968 Nampiditra infobox 1145695 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Marie Ranjanoro|teraka=1990|toerana=Madagasikara|firenena=Madagasikara|asa=Mpanoratra}} '''I Marie Ranjanoro''' dia mpanoratra malagasy. Teraka tamin'ny taona 1990 teto Madagasikara. Izy dia nianatra tao amin'ny " (IEP) Institut d'Etudes Politiques d'Aix-en-Provence<nowiki>''</nowiki>. Nanao fikarohana mikasika ny fomba amam-panao ny Zombia. Tamin'ny taona 2019, niaraka nanao " podcast" tamin'i Hoby Ramamonjy izy nitondra n'y lohateny hoe " Basy Vavy", izay nitondra n'y feon'ny vehivavy malagasy.<ref>[https://africultures.com/personnes/?no=55489#:~:text=Marie%20RANJANORO%20est%20une%20%C3%A9crivaine,et%20les%20repr%C3%A9sentations%20du%20zombie. https://africultures.com/personnes/?no=55489#:~:text=Marie%20RANJANORO%20est%20une%20%C3%A9crivaine,et%20les%20repr%C3%A9sentations%20du%20zombie.]</ref> == Ny sangan'asany == Ireto avy ireo sangan'asany: * Feux, fièvres, fôrets <ref>[https://www.kisskissbankbank.com/fr/projects/feux-fievres-forets/tabs/description#:~:text=Le%20roman%20FEUX,l%27empire%20colonial%20fran%C3%A7ais. https://www.kisskissbankbank.com/fr/projects/feux-fievres-forets/tabs/description#:~:text=Le%20roman%20FEUX,l%27empire%20colonial%20fran%C3%A7ais.] [https://www.kisskissbankbank.com/fr/projects/feux-fievres-forets/tabs/description#:~:text=Nous%20avons%20fui%2C%20pouss%C3%A9s%2C%20loin%2C%20toujours%20plus,Mais%20c%E2%80%99est%20eux%20qui%20ont%20eu%20peur. https://www.kisskissbankbank.com/fr/projects/feux-fievres-forets/tabs/description#:~:text=Nous%20avons%20fui%2C%20pouss%C3%A9s%2C%20loin%2C%20toujours%20plus,Mais%20c%E2%80%99est%20eux%20qui%20ont%20eu%20peur.]</ref> * un livre féministe * Fahavalo * Madagascar 1947, tragédie oublier Ireo asa sorany dia saika nifototra amin'ny tantara ny Madagasikara tamin'ny andron'ny fanjanahatany sy ireo zava-niseo tamin'izay vanimpotoana izay.<ref>[https://africultures.com/personnes/?no=55489#:~:text=Marie%20RANJANORO%20est%20une%20%C3%A9crivaine,et%20les%20repr%C3%A9sentations%20du%20zombie. https://africultures.com/personnes/?no=55489#:~:text=Marie%20RANJANORO%20est%20une%20%C3%A9crivaine,et%20les%20repr%C3%A9sentations%20du%20zombie.]</ref> Anisan'ny nanasongadina izy mikasika ny : "Le passé colonial est un présent politique qui structure les relations entre Madagascar et la France" <ref>https://www.pressegauche.org/Marie-Ranjanoro-ecrivaine-Le-passe-colonial-est-un-present-politique-qui#:~:text=L%E2%80%99%C3%A9crivaine%20malgache%20Marie,par%20Madjid%20Serrah </ref>. == Loharano == <references /> j3yslohxs4j82clr1m99lwm5u86mpnb Hajasoa Vololona Picard-Ravololonirina 0 300656 1145653 1145389 2026-06-29T13:45:27Z Louisalphonse28 35968 Nanova lahatsoratra 1145653 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Hajasoa Vololona Picard-Ravololonirina|teraka=17 Avrily 1956|toerana=Antananarivo|firenena=Malagasy Frantsay|asa=Mpampianatra mpikaroka Mpanoratra Politisianina}} I Hajasoa Vololona Picard - Ravololonirina dia mpikaroka sy mpampianatra eny amin’ny anjerimanontolo, ary koa mpanao politika sy mpanoratra malagasy,Mizaka ny zom-pirenena Malagasy sy frantsay . Nifantoka tamin’ny fampiroboroboana ny teny sy kolontsaina malagasy, indrindra tany La Réunion. Ny sehatra nifantohany dia ny siansan’ny fiteny (Sciences du langage) == Fiainany Manokana == Teraka tamin’ny 17 aprily 1956 teto Madagasikara izy. Nianatra tao amin’ny Lysea Fénelon tany Paris alohan’ny nidirany tamin’ny fikarohana lalina momba ny teny. Malagasy madiodio izy raha teraka, saingy nahazo ny zom-pirenena frantsay tamin’ny taona 1982. Taorian'ny nahazoany ny zom-pirenena Frantsay dia nitazona andraikitra maro teo amin’ny sehatry ny kolontsaina sy ny politika tao La Réunion izy. Nandray anjara mavitrika tamin’ny fikambanana sivily ihany koa. Filohan'ny fikambanana mpanao asa maha olona "Axes Ocean Indien" izy tamin'ny faha 28 taonany.Anisan'ireo nanorina ny trano famoaham-boky "Grand Océan" koa izy, izay mikendry ny hamoaka sy hampahafantatra ireo mpanoratra vaovao avy ao La Reunion sy ireo firenena manodidina. Niasa nandritra ny taona maro tao amin’ny Anjerimanontolon’ny Nosy Réunion. Izy no nitantana ny sampana “Teny sy Kolontsaina Malagasy” tao amin’ny Departemantan’ny teny Tatsinanana. Efa nahazo ny mari-pahaizana maha-profesora azy izy, ary efa misotro ronono ankehitriny. == Asa maha- mpampianatra eny amin'ny oniversite == Taorian'ny nahazoany ny mari-pahaizana bakalorea tamin'ny taona 1973 dia nahazo ny mari-pahaizana lisansa teo amin'ny taranja Literatiora maoderina izy, avy eo ny "Maitrise", izay nanokatra lalana ho azy hanohy ny fianarana ka nahazoany ny mari-pahaizana "Doctorant" momba ny haiteny ankapobeny (Linguistique generale) tao amin'ny oniversiten'i Paris - Sorbonne tamin'ny taona 1981<ref>https://web.archive.org/web/20190709151749/https://www.iledelareunion.net/hajasoa-volona-picard-ravololo.htm</ref>. Nampianatra tao amin'ny oniversiten'Antananarivo izy tany amin'ny fiandohan'ny taona 1980, talohan'ny nifindrany monina tao la Reunion. Nanomboka tamin'ny taona 2001 dia nampianatra ny haiteny sy ny haisoratra frantsay tao amin'ny Oniversiten'i La Reunion izy. Nandritra izany dia tompon'andraikitra tamin'ny fampianarana sy ny fandrindrana ny fianarana momba ny teny sy ny kolontsaina malagasy tao amin'io oniversite io izy. Tao no nanatanterahany fikarohana ara-pitenenana, ka nifantoka indrindra tamin'ny fandinihana ny rafitra famoronana teny (morphologie). Tamin'ny volana Novambra 2013 dia nandray anjara tamin'ny fihaonambe iraisam-pirenena Traduction - Trahisson izy, ka nanolotra lahateny mitondra ny lohateny hoe : ''Vers une retraduction des normes de derivation en langue malgache ( "'' Ho amin'ny fandikana indray ny fenitra momba ny famoronana teny amin'ny teny malagasy" ). Ankehitriny, na dia efa misotro ronono aza i Hajasoa Vololona Picard, dia mbola manohy ny fikarohana ataony eo amin'ny sehatry ny haiteny, indrindra momba ny Lexicologie ( fandalinana ny voambolana) sy ny plurilinguisme ( fisian'ny fiteny maro sy ny fampiasana azy ireny). == Fandraisana anjara ara-politika == I Hajasoa Vololona Picard dia zanak'ireo mpikatroka nitolona hoan'ny fahaleovantenan'i Madagasikara tamin'ny faran'ny taona 1950. Rehefa tonga tao La Reunion izy dia niditra an-tsehatra teo amin'ny politika ka lasa sekreteran'ny Antoko Sosialista ( Parti Socialiste). Nandritra ny fotoana nitantanan'i Gilbert Annette ny kaominin'i Saint-Denis (La Reunion), dia notendrena ho lefitry ny ben'ny tanana (adjointe au maire) izy ka nandray anjara tamin'ny fitantanana sy ny fampandrosoana ny kaominina. == Asa soratra == Tamin'ny taona 1998 izy no namoaka ny amboaran-tononkalony mitondra ny lohateny hoe " De Jaspe et de sang". Ao anatin'io boky io no anaehoany ireo fahasahiranana sy fanavakavahana niainany amin'ny maha vevhivavy azy, sady anambarany ihany koa ny fitiavany lalina an'i Madagasikara tanindrazany. araka ny fanamarihan'i Pierre Maury tao amin'ny gazety Le Soirn dia nahazo aingam-panahy betsaka avy amin'i madagasikara i Hajasoa Vololona Picard. Hita taratra ao amin'ny tononkalony ny hankaton'ny tontolo voajanahary, ny fomba amam-panao ary indrindra ny fombafomba famadihana, izay fanomezam-bonahitra ny razana amin'ny alalan'ny famerenana ny famonosana ny taolam-paty. Anisan'ny tononkalony malaza ny Vieille chanson d'Imerina, izay nosoratana tamin'ny endrika haintenyn fomba nentim-paharazana amin'ny tononkalo sy kabary malagasy. Hita ao amin'io sangan'asa io ihany koa ny fiantraikan'ny teny espaniola teo amin'ny fomba fanoratany sy ny tononkalony. q0zjmcrfwjpsalksy2kiyxlr2j55if5 Lisitry ny anaran-javamaniry fanao fanafody amin' ny teny malagasy 0 300729 1145843 1144174 2026-06-30T08:58:56Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1145843 wikitext text/x-wiki Inty ny '''lisitry ny anaran-javamaniry fanao fanafody amin' ny teny malagasy'''. Ampahany amin' ny karazan-javamaniry misy eto amin' ny [[Madagasikara|Nosy]] ny [[zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]], izay misy karazana miisa 3&nbsp;245, ka ny 60&#x20;% amin' izy ireo dia tsy hita raha tsy eto<ref><small>"[https://ethnobotanyjournal.org/index.php/era/article/view/1591#:~:text=Results:%20The%20medicinal%20plants%20inventoried,most%20morbid%20ones%20in%20Madagascar. Synthesis and analysis of data on inventories of medicinal plants in Madagascar]", ''ethnobotanyjournal.org''</small></ref><ref><small>Andrianavalonirina A.M. et al, "Etude ethnobotanique des plantes médicinales du district d’Antanifotsy, région de Vakinankaratra au Madagascar", ''RAMReS-PMTA'', 2023.</small></ref>. Ity lisitry ity dia mitanisa anarana amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]], arakarahin' ny anarana ara-tsiansan' ny zavamaniry tondroiny izay mety ho tokana na maro. Marihina fa misy ny anarana iray amin' ny teny malagasy izay mety hanondro karazan-javamaniry roa na mihoatra. Anisan' ny [[zavamaniry fanao fanafody]] fantatra indrindra ny vonenina na tonga (''[[Catharanthus roseus]]''), ny vahona (''[[Aloe macroclada]]'' sy ''[[Aloe vera]]'' indrindraindrindra), ny ravintsara (''[[Camphora officinarum]]'' na ''[[Camphora officinarum|Cinnamomum camphora]]''), ny mandravasarotra (''[[Cinnamosma fragrans]]''), ny kininindrano na niaoly (''[[Melaleuca quinquenervia]]''), ny havozo (''[[Cryptocarya agathophylla]]'' na ''Ravensara aromatica''), ny katrafay (''[[Cedrelopsis grevei]]''), ary ny talapetraka (''[[Centella asiatica]]''). Marihina fa ny anarana malagasy iray ao amin' ny lisitra dia mety hanondro karazan-javamaniry samy hafa (asehon' ny anarana ara-tsiansa manokana) tsy iray antoko na tsy iray fianakaviana (ohatra: [[adabo]]), na mety ho iray antoko na iray fianakaviana (ohatra: [[ahibitsika]]). Mety ho ny iray na ny vitsy amin' ireo karazan-javamaniry mitovy anarana malagasy no fanao fanafody fa tsy izy rehetra. Amn' ny ankapobeny, ny anarana siantifika tsirairay dia arahin' ny anaran' ny fianakaviana misy azy sy fampahalalana hafa. == A == * [[Abiba (zavamaniry)|Abiba]] * [[Adabo]]: ''[[Dioscorea sansibarensis]]'' (''[[Dioscoreaceae]]''); ''[[Ficus sakalavarum]]'' (''[[Moraceae]]''); na ''[[Ficus sakalavarum|Ficus cocculifolia]]'' (''Moraceae'') * [[Adabonkoera]] * [[Aferombohitra]] * [[Aferontany]]: ''[[Paramollugo nudicaulis]]'' (''[[Molluginaceae]]''); ''[[Tachiadenus carinatus]]'' (''[[Gentianaceae]]'') * [[Aferontanimbohitramadinika]] * [[Aferontanivaventy]] * [[Afolava (zavamaniry)|Afolava]] * [[Agoagaga]] * [[Ahiapana]] * [[Ahibalala]] * [[Ahibano]] * [[Ahibitsika]]: ''[[Oldenlandia corymbosa]]'', ''[[Oldenlandia herbacea]]'', ''[[Oldenlandia lancifolia]]'' (''[[Rubiaceae]]'') * [[Ahibodindrindrina]] * [[Ahibola]] * [[Ahidimaño]] * [[Ahidresy]] * [[Ahidrindrina]] * [[Ahigoaika]] * [[Ahimafana]] * [[Ahipanala]] * [[Ahipandrotra]] * [[Ahipolaka]] * [[Ahipotsy]] * [[Ahitrakoho]] * [[Ahitrandriana]] * [[Ahitraombilahy]] * [[Aidinono]] * [[Aikaberavina]] * [[Akasià|Akasia]]: ''[[Acacia dealbata]]'', ''[[Acacia decurrens]]'' (''[[Fabaceae]]'') * [[Akatasavola]] * [[Akondrojaza]] * [[Alakamisy (zavamaniry)|Alakamisy]] * [[Alamienga]] * [[Alavaina]] * [[Aloesy]] * [[Ambay]] * [[Ambaradeda]] * [[Ambarakasa]] * [[Ambarivatrindolo]] * [[Ambatrimbohitra]] * [[Ambiaty]]: ''[[Gymnanthemum appendiculatum]]'' (''[[Asteraceae]]'') * [[Ambiatilahy]] * [[Amboalahazo]] * [[Amboamboankibo]] * [[Ambolaza]] * [[Amboramaitso]] * [[Amboramavolahy]] * [[Amborasaha]] * [[Amborasamanitra]] * [[Amboravaky]] * [[Ambotonona]] * [[Ampalafa]] * [[Ampangaboboka]] * [[Ampanganamalona]] * [[Ampangandrano]] * [[Ampangavihy]] * [[Anakatsimba]] * [[Anakatsotsy]] * [[Analasosa]] * [[Anambo]] * [[Anamboraka]] * [[Anampoza]] * [[Anampozavavy]] * [[Ananambo]]: ''[[Moringa oleifera]]'' (''[[Moringaceae]]''); ''[[Psophocarpus palustris]]'' (''[[Fabaceae]]'') * [[Ananaomby]] * [[Anandaingo]] * [[Anandaingona]] * [[Anandrambolahy]] * [[Anangoaika]] * [[Anantsinahilahy]] * [[Anatsiko]] * [[Andranahake]] * [[Andranoka]] * [[Andrarezana]] * [[Andravoky]] * [[Andrianakoho]] * [[Andritsilaitsy]] * [[Angavodiana]] * [[Angily]] * [[Angotilahy]] * [[Anjananjana]] * [[Ankafatratry]] * [[Ankohorafanjava]] * [[Ansoa]] * [[Antafana]] * [[Antafara]] * [[Antentona]] * [[Antilafoetra]] * [[Antsointsoina]] * [[Antsoitsoina]] * [[Imperata cylindrica|Antsoro]]: ''[[Imperata cylindrica]]'' (''[[Poaceae]]'') * [[Aokalahy]] * [[Ficus tiliifolia|Ara]]: ''[[Ficus tiliifolia]]'' (''[[Moraceae]]'') * [[Arafy]] * [[Arampandrotra]] * [[Arety (zavamaniry)|Arety]] * [[Ariandro]] * [[Atindrambo]] * [[Aveotry]] * [[Avetro]] * [[Avoko]]: ''[[Vigna angivensis]]'' (''[[Fabaceae]]''), ''[[Tephrosia lyallii]]'' (''Fabaceae'') * [[Avokombiby]] * [[Avokombilahy]] == B == * [[Bararata]]: ''[[Dillenia triquetra]]'' (''[[Dilleniaceae]]''); ''[[Phragmites australis]]'', ''[[Phragmites mauritianus]]'' (''[[Poaceae]]'') * [[Barimaso]] * [[Bedoko]] * [[Befaroraotra]] * [[Bekaraoka (zavamaniry)|Bekaraoka]] * [[Belohalika]] * [[Bemaimbo]] * [[Betoerana]] * [[Bibalahy]] * [[Boka (zavamaniry)|Boka]]: ''[[Combretum longicollum]]'' na ''[[Calopyxis eriantha]]'' (''[[Combretaceae]]''), ''[[Heteropogon contortus]]'' (''[[Poaceae]]''), ''[[Marsdenia verrucosa]]'' (''[[Apocynaceae]]'') * [[Bokabe]]: ''[[Marsdenia verrucosa]]'' <small>Decne</small>. (''[[Apocynaceae]]''), ''[[Stephanotis floribunda]]'' <small>Brongn</small>. (''Apocynaceae'') * [[Bokabetondro]] * [[Bonara]] * [[Bongo (zavamaniry)|Bongo]]: ''[[Danais hispida]]'' <small>Baker</small> (''[[Rubiaceae]]''); ''[[Danais latisepala]]'' <small>Homolle</small> (''Rubiaceae''); ''[[Danais lyallii]]'' <small>Baker</small> (''Rubiaceae''); ''[[Danais verticillata]]'' <small>Baker</small> (''Rubiaceae''); ''[[Dionychia bojeri]]'' <small>Naudin</small> (''[[Melastomataceae]]''); ''[[Garcinia pauciflora]]'' <small>Baker</small> (''[[Clusiaceae]]''); ''[[Ochrocarpos bongo]]'' <small>R. Vig. & Humbert</small> (''Clusiaceae''); ''[[Ochrocarpos orthocladus]]'' <small>(Baker) H. Perrier</small> (''Clusiaceae''); ''[[Ochrocarpos perrieri]]'' <small>R. Vig. & Humbert</small> (''Clusiaceae''); ''[[Paederia majungensis]]'' <small>Homolle ex Puff</small> (''Rubiaceae''); ''[[Rheedia excelsa]]'' <small>R. Vig. & Humbert</small> (''Clusiaceae''); ''[[Rheedia madagascariensis]]'' <small>(Planch. & Triana) H. Perrier</small> (''Clusiaceae'') * [[Boraka]] * [[Boraraka]] * [[Borona]]: ''[[Tetradenia fruticosa]]'' (''[[Lamiaceae]]'') == D == * [[Daro (zavamaniry)|Daro]]: ''[[Commiphora aprevalii]]'' ; ''[[Commiphora arafy]]'' ; ''[[Commiphora brevicalyx]]'' ; ''[[Commiphora grandifolia]]'' ; ''[[Commiphora humbertii]]'' ; ''[[Commiphora marchandii]]'' ; ''[[Commiphora orbicularis]]'' ; ''[[Commiphora pterocarpa]]'' ; ''[[Commiphora simplicifolia]]'' ; ''[[Commiphora sinuata]]'' (''[[Burseraceae]]''); ''[[Hibiscus tiliaceus]]'' (← ''Paritium tiliaceum'' na ''Talipariti tiliaceum'') (''[[Malvaceae]]''); ''[[Phoenix reclinata]]'' (''[[Arecaceae]]''). * [[Dendemona]] * [[Dindemo]] * [[Dingadingambazaha]] * [[Dingadingana (zavamaniry)|Dingadingana]] * [[Dingadinganalahy]] * [[Dingandingandrano]] * [[Dipoavatra]]: ''[[Peper cubeba]], [[Piper borbonense]], [[Piper longum]], [[Piper methysticum]], [[Piper nigrum]]'' (''[[Piperaceae]]'') * [[Dridra (zavamaniry)|Dridra]] == E == * [[Evonevona]] == F == * [[Fafara]] * [[Falahidambo]] * [[Famafambazaha]] * [[Famafantsambo]] * [[Famahipaihana]] * [[Famaho]]: ''[[Dichrostachys tenuifolia]]'' (''[[Fabaceae]]'') * [[Famehifary]]: ''[[Clitoria lasciva]]'' (''[[Fabaceae]]''); ''[[Clitoria ternatea]]'' (''Fabaceae''); ''[[Decorsea grandidieri]]'' (''Fabaceae''); ''[[Teramnus labialis]]'' (''Fabaceae''); ''[[Xenostegia medium]]'' (← ''Ipomoea medium'') (''[[Convolvulaceae]]'') * [[Famelomana]] * [[Famota]] * [[Fampinonoana (zavamaniry)|Fampinonoana]]: ''[[Euphorbia hirta]]''; ''[[Kinana|Ricinus communis]]'' (''[[Euphorbiaceae]]'') * [[Fampivalanana]] * [[Fanalafaritra]] * [[Fanalasimba]] * [[Fanazava]] * [[Fandefana]] * [[Fandemy]] * [[Fandramanana]] * [[Fandrikibilisy]] * [[Fandroronana]] * [[Fandrotrarana]]: ''[[Cynodon dactylon]]'' (''[[Poaceae]]'') * [[Fanempoka]] * [[Fanepoka]] * [[Fanerambavy]] * [[Fanerandahy]] * [[Fanidy]] * [[Fany (zavamaniry)|Fany]]: ''[[Entada chrysostachys]]''; ''[[Entada africana]]'' (''[[Mimosaceae]]'' na ''[[Fabaceae]]'') * [[Fano (zavamaniry)|Fano]]: ''[[Entada chrysostachys]]''; ''[[Entada africana]]'' (''[[Mimosaceae]]'' na ''[[Fabaceae]]'') * [[Fanolehana]] * [[Fanory]] * [[Fanoroboka]] * [[Fanoromena]] * [[Fantsinakoholahy]] * [[Farimaty]] * [[Fatika]] * [[Fatikahitra]] * [[Fatimena]] * [[Fatoralahy]] * [[Fatray]] * [[Fatsinakoho]] * [[Feka]] * [[Ferifery]] * [[Fiandrilavenombazaha]] * [[Fiandrilavenona]] * [[Fisava]] * [[Fitangosana (zavamaniry)|Fitangosana]] * [[Fitohizambalala]] * [[Fobo]] * [[Fodilahimena (zavamaniry)|Fodilahimena]] * [[Foly (zavamaniry)|Foly]] * [[Fondraña]] * [[Fongo]] * [[Foraha]] * [[Forimboay]] * [[Foroforo]] * [[Foromaso]] * [[Fotsimbarinakoholahy]] * [[Fotsinanahary]] * [[Fotsivadihana]] * [[Fotsivolomanoa]] * [[Fotsivolomano]] * [[Fotsivolomanoro]] == G == * garanadrelina * gingiza * giranadrelina * gombo == H == * hainganahaingana * haizantoloho * halaitra * halampo * hamatra * hanidraisoa * hanitrandrianaivo * hanitravoko * harahaitra * haraky * haramy * haronga * harongampanihy * harongana * hasimbavy * hasindahy * hasingola * havaotra * havozo * hazina * hazofady * hazofitososona * hazofohy * hazofotsinanahary * hazolava * hazomafaika * hazomafaitra * hazomafaitralahy * hazomafaitravavy * hazomafana * hazomainty * hazomaitso * hazomalefaka * hazomamy * hazombandrika * hazombarorana * hazomboay * hazomiavona * hazomoana * hazonakoho * hazonandriana * hazongoaika * hazonkisoa * hazontoho * hazontsifaka * hazotana * hazoto * hazotokana * hendramena * hento * hentona * hirigirika * hofa * hofika * homonomona * hororoky * horovy == I == * ilaimahery == K == * kabodrano * kalavelo * kaleva * kandafotsy * karafoy * karakaraberavina * karambitovavy * kata * katra * katsomandronono * kavodiandrano * kelihomandra * kelivoloina * kiatondra * kiatondramadinika * kidiadiamborona * kifongo * kija * kile * kily * kilo * kimalao * kimamikisoa * kimamimamitambina * kimanga * kimboiboy * kimboimbointany * kindrehedrehetsa * kindresy * kingatsa * kininina * kinkina * kintsy * kiotsiotsitanilahy * kiotsiotsitanivavy * kirambay * kiramborambo * kirandrambehivavy * kiringy * kisanga * kisangandranovavy * kisarihasina * kitongafia * kitsongo * kitsotsolalana * kivainga * kivolavola * kobahy * kofafa * korakoravavy * kotika * kotro == L == * lafara * lafarana * lahiriky * lahiroa * lailay * laingafora * laingodroy * lalandana * lalando * lalangy * lambinamorona * lambinanalahy * lambinana * lambiro * lambo * lamonty * lampivato * landemy * landihazobe * langary * lanjambola * lanjananahary * lanory * lanoro * lavanana * lavaravina * laza * lelanangaka * lelanaombe * lengompary * letsaky * lombiry * lombiro * losy * loviantsahonantanety == M == * madiorano * madiro * mahafangaletse * mahalatsaka * mahatanandofotsy * mahatanando * mahatanandomena * mahatrotranify * mahavaliavavy * maintifototra * malainaretina * malanga * mampody * manalo * manamora * mananasy * manangy * mananjara * mananotsa * manarapoana * manavodrevo * manazara * mandakolahy * mandalia * mandalodiaraikitra * mandravasarotra * mandrofo * mandrorofo * manevika * mangavony * mangidy * mangorondefona * manipika * manitrandafintsaha * manontona * manta * mantsaka * mapaza * maranitra * marohay * marovelo * marozandry * masaka * masimposaina * masinandro * masinankorona * masinjany * masokoaky * masonombilahy * masontantely * masontsokina * matahotrantsy * matavikely * mavoha * mavokely * merampamelona * miakana * modimodia * moita * mokonazy * molaliambo * molanga * monty == N == * ndandemy * ndramañamora * nohondahy * nonoka * nonondahy == O == * odiandoha * odiozatra * ombavy == P == * panda * papy * papolahy * parakinandrongo * parakitsitry * peha * pepolahy * poakaty == R == * rafy * ragehezina * rahiaka * raileja * railombo * raioritra * raisaonjo * raisinda * raivolesoka * raizafy * rajamena * rajonga * ramamonjy * ramanakofa * ramangaoka * ramanga * ramanjavona * rambiasina * rambiazina * rambiazindrano * rambonaomby * ramiarana * ramiary * ramilamina * ramy * ramirondra * ranendo * ranga * rangifotsy * ranohandrina * raodraotra * raokandro * ravimboafotsy * ravindravina * ravitsara * relambo * remaitso * resonjo * riadriatra * rodramo * roifotsy * roihavotra * romba * rombiromby * rondra * roño * rotra * rotravazaha * rovy == S == * sabita * sakaizanankizy * sakamalaho * sakamalao * sakarivombato * sakatavilona * sakatavilotra * sambilahy * samonta * sanatry * sandela * sangasanganandevolahy * sañira * saravy * sariheza * sarikimalao * sasavy * sava * savoa * savory * senasena * sesikondana * sety * sevabe * siho * silabola * sily * sirakakazo * sira * sirika * sitraefavoa * soahazo * soandro * soaravina * sofintotozy * sofisofy * somangy * somoro * songosongo * sovoka == T == * tadilava * tafara * taimborontsiloza * takasina * takorova * takotako * talafoitra * talapetraka * tambaritsahona * tambintsy * tambitsy * tamenaka * tampina * tanantanamanga * tanantanampotsy * tandravato * tangena * tangongo * tanikandro * tankosina * tanterakala * tanterakalavavy * tanteraka * taolamandeha * taolanamalona * tapabatana * tapisaka * tarata * tavaza * tavebotreka * telafoetra * telovitrana * tenindahy * tihy * toetra * tokambahatra * tombokakanga * tongoboronafanintsana * tongoborona * tongotaintaina * tongotramboabe * totongana * tovondrongonindrakalagegy * trabonjy * trotrobato * tsaingoka * tsakafara * tsakafary * tsantsambaitra * tsararaka * tsatsambaitra * tsengoka * tsiambanindahy * tsiampangapanga * tsiandrikandrinina * tsianihampoza * tsianihimposa * tsiatosika * tsiavaramonina * tsibolo * tsienimposa * tsihitafototra * tsiho * tsikobokobondanitra * tsikobona * tsikoinkoina * tsilaitsy * tsilambozo * tsilavondrivotsy * tsileomparimbona * tsimatoalaza * tsimbolaotra * tsimonomonona * tsimperifery * tsimpimpina * tsindahoro * tsindramiramy * tsingatsa * tsingila * tsingilofilo * tsinkara * tsiodany * tsiontsiona * tsipahokivainga * tsipaho * tsiperiferinala * tsipihipina * tsipikopiko * tsipoapoaka * tsipolitra * tsirangorangombalala * tsirinangatra * tsirokonangatra * tsitambakombako * tsitambotambako * tsitiamoty * tsitohitohy * tsitongotra * tsitsihina * tsobolo * tsorokonangatra * tsotsoraka == V == * vahatra * vahemboamena * vahia * vahilahy * vahilava * vahimarava * vahimboamena * vahinamalo * vahindambinana * vahindronono * vahintambotrika * vahipindy * vahitambotrika * vahivandana * vahivoraka * vahona * vaimantsina * vakaka * vakakoana * vakakoa * valana * valanirana * vanila * vare * varifotsinakoho * variñato * vatoina * vavaloza * vazahanakampo * velo-mihato * verofehana * viliantsahona * vintañibe * vintanina * vivaona * voafatra * voafotsy * voahangindrano * voakarepoka * voakirintsana * voakoromanga * voamahatata * voamahatorana * voamaintilany * voamandrenikely * voamarapohatra * voamarintampona * voamasonomby * voampatra * voampoana * voampoa * voampo * voanalakely * voanampotsy * voanananala * voandrafy * voanembanamboa * voaneny * voanio * voanjoala * voanjomanga * voankatsa * voantainakoho * voantrotroka * voapibohitra * voapidrano * voarafy * voarointsaka * voasarikelinikalavola * voaseva * voatotongana * voavahy * voavoraka * vohovelo * volafotimadinika * vonenina * vonimbohidahy * vonjilahy * vonjivavy * vonjy * voriravina * vory == Z == * zabe * zahana * zanabato * zongo == Jereo koa == * [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]] == Loharano == mr7hxb48r2c1yw80v47rohrj4rekvn9 1145844 1145843 2026-06-30T09:10:33Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1145844 wikitext text/x-wiki Inty ny '''lisitry ny anaran-javamaniry fanao fanafody amin' ny teny malagasy'''. Ampahany amin' ny karazan-javamaniry misy eto amin' ny [[Madagasikara|Nosy]] ny [[zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]], izay misy karazana miisa 3&nbsp;245, ka ny 60&#x20;% amin' izy ireo dia tsy hita raha tsy eto<ref><small>"[https://ethnobotanyjournal.org/index.php/era/article/view/1591#:~:text=Results:%20The%20medicinal%20plants%20inventoried,most%20morbid%20ones%20in%20Madagascar. Synthesis and analysis of data on inventories of medicinal plants in Madagascar]", ''ethnobotanyjournal.org''</small></ref><ref><small>Andrianavalonirina A.M. et al, "Etude ethnobotanique des plantes médicinales du district d’Antanifotsy, région de Vakinankaratra au Madagascar", ''RAMReS-PMTA'', 2023.</small></ref>. Ity lisitry ity dia mitanisa anarana amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]], arakarahin' ny anarana ara-tsiansan' ny zavamaniry tondroiny izay mety ho tokana na maro. Marihina fa misy ny anarana iray amin' ny teny malagasy izay mety hanondro karazan-javamaniry roa na mihoatra. Anisan' ny [[zavamaniry fanao fanafody]] fantatra indrindra ny vonenina na tonga (''[[Catharanthus roseus]]''), ny vahona (''[[Aloe macroclada]]'' sy ''[[Aloe vera]]'' indrindraindrindra), ny ravintsara (''[[Camphora officinarum]]'' na ''[[Camphora officinarum|Cinnamomum camphora]]''), ny mandravasarotra (''[[Cinnamosma fragrans]]''), ny kininindrano na niaoly (''[[Melaleuca quinquenervia]]''), ny havozo (''[[Cryptocarya agathophylla]]'' na ''Ravensara aromatica''), ny katrafay (''[[Cedrelopsis grevei]]''), ary ny talapetraka (''[[Centella asiatica]]''). Marihina fa ny anarana malagasy iray ao amin' ny lisitra dia mety hanondro karazan-javamaniry samy hafa (asehon' ny anarana ara-tsiansa manokana) tsy iray antoko na tsy iray fianakaviana (ohatra: [[adabo]]), na mety ho iray antoko na iray fianakaviana (ohatra: [[ahibitsika]]). Mety ho ny iray na ny vitsy amin' ireo karazan-javamaniry mitovy anarana malagasy no fanao fanafody fa tsy izy rehetra. Amn' ny ankapobeny, ny anarana siantifika tsirairay dia arahin' ny anaran' ny fianakaviana misy azy sy fampahalalana hafa. == A == * [[Abiba (zavamaniry)|Abiba]] * [[Adabo]]: ''[[Dioscorea sansibarensis]]'' (''[[Dioscoreaceae]]''); ''[[Ficus sakalavarum]]'' (''[[Moraceae]]''); na ''[[Ficus sakalavarum|Ficus cocculifolia]]'' (''Moraceae'') * [[Adabonkoera]] * [[Aferombohitra]] * [[Aferontany]]: ''[[Paramollugo nudicaulis]]'' (''[[Molluginaceae]]''); ''[[Tachiadenus carinatus]]'' (''[[Gentianaceae]]'') * [[Aferontanimbohitramadinika]] * [[Aferontanivaventy]] * [[Afolava (zavamaniry)|Afolava]] * [[Agoagaga]] * [[Ahiapana]] * [[Ahibalala]] * [[Ahibano]] * [[Ahibitsika]]: ''[[Oldenlandia corymbosa]]'', ''[[Oldenlandia herbacea]]'', ''[[Oldenlandia lancifolia]]'' (''[[Rubiaceae]]'') * [[Ahibodindrindrina]] * [[Ahibola]] * [[Ahidimaño]] * [[Ahidresy]] * [[Ahidrindrina]] * [[Ahigoaika]] * [[Ahimafana]] * [[Ahipanala]] * [[Ahipandrotra]] * [[Ahipolaka]] * [[Ahipotsy]] * [[Ahitrakoho]] * [[Ahitrandriana]] * [[Ahitraombilahy]] * [[Aidinono]] * [[Aikaberavina]] * [[Akasià|Akasia]]: ''[[Acacia dealbata]]'', ''[[Acacia decurrens]]'' (''[[Fabaceae]]'') * [[Akatasavola]] * [[Akondrojaza]] * [[Alakamisy (zavamaniry)|Alakamisy]] * [[Alamienga]] * [[Alavaina]] * [[Aloesy]] * [[Ambay]] * [[Ambaradeda]] * [[Ambarakasa]] * [[Ambarivatrindolo]] * [[Ambatrimbohitra]] * [[Ambiaty]]: ''[[Gymnanthemum appendiculatum]]'' (''[[Asteraceae]]'') * [[Ambiatilahy]] * [[Amboalahazo]] * [[Amboamboankibo]] * [[Ambolaza]] * [[Amboramaitso]] * [[Amboramavolahy]] * [[Amborasaha]] * [[Amborasamanitra]] * [[Amboravaky]] * [[Ambotonona]] * [[Ampalafa]] * [[Ampangaboboka]] * [[Ampanganamalona]] * [[Ampangandrano]] * [[Ampangavihy]] * [[Anakatsimba]] * [[Anakatsotsy]] * [[Analasosa]] * [[Anambo]] * [[Anamboraka]] * [[Anampoza]] * [[Anampozavavy]] * [[Ananambo]]: ''[[Moringa oleifera]]'' (''[[Moringaceae]]''); ''[[Psophocarpus palustris]]'' (''[[Fabaceae]]'') * [[Ananaomby]] * [[Anandaingo]] * [[Anandaingona]] * [[Anandrambolahy]] * [[Anangoaika]] * [[Anantsinahilahy]] * [[Anatsiko]] * [[Andranahake]] * [[Andranoka]] * [[Andrarezana]] * [[Andravoky]] * [[Andrianakoho]] * [[Andritsilaitsy]] * [[Angavodiana]] * [[Angily]] * [[Angotilahy]] * [[Anjananjana]] * [[Ankafatratry]] * [[Ankohorafanjava]] * [[Ansoa]] * [[Antafana]] * [[Antafara]] * [[Antentona]] * [[Antilafoetra]] * [[Antsointsoina]] * [[Antsoitsoina]] * [[Imperata cylindrica|Antsoro]]: ''[[Imperata cylindrica]]'' (''[[Poaceae]]'') * [[Aokalahy]] * [[Ficus tiliifolia|Ara]]: ''[[Ficus tiliifolia]]'' (''[[Moraceae]]'') * [[Arafy]] * [[Arampandrotra]] * [[Arety (zavamaniry)|Arety]] * [[Ariandro]] * [[Atindrambo]] * [[Aveotry]] * [[Avetro]] * [[Avoko]]: ''[[Vigna angivensis]]'' (''[[Fabaceae]]''), ''[[Tephrosia lyallii]]'' (''Fabaceae'') * [[Avokombiby]] * [[Avokombilahy]] == B == * [[Bararata]]: ''[[Dillenia triquetra]]'' (''[[Dilleniaceae]]''); ''[[Phragmites australis]]'', ''[[Phragmites mauritianus]]'' (''[[Poaceae]]'') * [[Barimaso]] * [[Bedoko]] * [[Befaroraotra]] * [[Bekaraoka (zavamaniry)|Bekaraoka]] * [[Belohalika]] * [[Bemaimbo]] * [[Betoerana]] * [[Bibalahy]] * [[Boka (zavamaniry)|Boka]]: ''[[Combretum longicollum]]'' na ''[[Calopyxis eriantha]]'' (''[[Combretaceae]]''), ''[[Heteropogon contortus]]'' (''[[Poaceae]]''), ''[[Marsdenia verrucosa]]'' (''[[Apocynaceae]]'') * [[Bokabe]]: ''[[Marsdenia verrucosa]]'' <small>Decne</small>. (''[[Apocynaceae]]''), ''[[Stephanotis floribunda]]'' <small>Brongn</small>. (''Apocynaceae'') * [[Bokabetondro]] * [[Bonara]] * [[Bongo (zavamaniry)|Bongo]]: ''[[Danais hispida]]'' <small>Baker</small> (''[[Rubiaceae]]''); ''[[Danais latisepala]]'' <small>Homolle</small> (''Rubiaceae''); ''[[Danais lyallii]]'' <small>Baker</small> (''Rubiaceae''); ''[[Danais verticillata]]'' <small>Baker</small> (''Rubiaceae''); ''[[Dionychia bojeri]]'' <small>Naudin</small> (''[[Melastomataceae]]''); ''[[Garcinia pauciflora]]'' <small>Baker</small> (''[[Clusiaceae]]''); ''[[Ochrocarpos bongo]]'' <small>R. Vig. & Humbert</small> (''Clusiaceae''); ''[[Ochrocarpos orthocladus]]'' <small>(Baker) H. Perrier</small> (''Clusiaceae''); ''[[Ochrocarpos perrieri]]'' <small>R. Vig. & Humbert</small> (''Clusiaceae''); ''[[Paederia majungensis]]'' <small>Homolle ex Puff</small> (''Rubiaceae''); ''[[Rheedia excelsa]]'' <small>R. Vig. & Humbert</small> (''Clusiaceae''); ''[[Rheedia madagascariensis]]'' <small>(Planch. & Triana) H. Perrier</small> (''Clusiaceae'') * [[Boraka]] * [[Boraraka]] * [[Borona]]: ''[[Tetradenia fruticosa]]'' (''[[Lamiaceae]]'') == D == * [[Daro (zavamaniry)|Daro]]: ''[[Commiphora aprevalii]]'' ; ''[[Commiphora arafy]]'' ; ''[[Commiphora brevicalyx]]'' ; ''[[Commiphora grandifolia]]'' ; ''[[Commiphora humbertii]]'' ; ''[[Commiphora marchandii]]'' ; ''[[Commiphora orbicularis]]'' ; ''[[Commiphora pterocarpa]]'' ; ''[[Commiphora simplicifolia]]'' ; ''[[Commiphora sinuata]]'' (''[[Burseraceae]]''); ''[[Hibiscus tiliaceus]]'' (← ''Paritium tiliaceum'' na ''Talipariti tiliaceum'') (''[[Malvaceae]]''); ''[[Phoenix reclinata]]'' (''[[Arecaceae]]''). * [[Dendemona]] * [[Dindemo]] * [[Dingadingambazaha]] * [[Dingadingana (zavamaniry)|Dingadingana]] * [[Dingadinganalahy]] * [[Dingandingandrano]] * [[Dipoavatra]]: ''[[Peper cubeba]], [[Piper borbonense]], [[Piper longum]], [[Piper methysticum]], [[Piper nigrum]]'' (''[[Piperaceae]]'') * [[Dridra (zavamaniry)|Dridra]] == E == * [[Evonevona]] == F == * [[Fafara]] * [[Falahidambo]] * [[Famafambazaha]] * [[Famafantsambo]] * [[Famahipaihana]] * [[Famaho]]: ''[[Dichrostachys tenuifolia]]'' (''[[Fabaceae]]'') * [[Famehifary]]: ''[[Clitoria lasciva]]'' (''[[Fabaceae]]''); ''[[Clitoria ternatea]]'' (''Fabaceae''); ''[[Decorsea grandidieri]]'' (''Fabaceae''); ''[[Teramnus labialis]]'' (''Fabaceae''); ''[[Xenostegia medium]]'' (← ''Ipomoea medium'') (''[[Convolvulaceae]]'') * [[Famelomana]] * [[Famota]] * [[Fampinonoana (zavamaniry)|Fampinonoana]]: ''[[Euphorbia hirta]]''; ''[[Kinana|Ricinus communis]]'' (''[[Euphorbiaceae]]'') * [[Fampivalanana]] * [[Fanalafaritra]] * [[Fanalasimba]] * [[Fanazava]] * [[Fandefana]] * [[Fandemy]] * [[Fandramanana]] * [[Fandrikibilisy]] * [[Fandroronana]] * [[Fandrotrarana]]: ''[[Cynodon dactylon]]'' (''[[Poaceae]]'') * [[Fanempoka]] * [[Fanepoka]] * [[Fanerambavy]] * [[Fanerandahy]] * [[Fanidy]] * [[Fany (zavamaniry)|Fany]]: ''[[Entada chrysostachys]]''; ''[[Entada africana]]'' (''[[Mimosaceae]]'' na ''[[Fabaceae]]'') * [[Fano (zavamaniry)|Fano]]: ''[[Entada chrysostachys]]''; ''[[Entada africana]]'' (''[[Mimosaceae]]'' na ''[[Fabaceae]]'') * [[Fanolehana]] * [[Fanory]] * [[Fanoroboka]] * [[Fanoromena]] * [[Fantsinakoholahy]] * [[Farimaty]] * [[Fatika]] * [[Fatikahitra]] * [[Fatimena]] * [[Fatoralahy]] * [[Fatray]] * [[Fatsinakoho]] * [[Feka]] * [[Ferifery]] * [[Fiandrilavenombazaha]] * [[Fiandrilavenona]] * [[Fisava]] * [[Fitangosana (zavamaniry)|Fitangosana]] * [[Fitohizambalala]] * [[Fobo]] * [[Fodilahimena (zavamaniry)|Fodilahimena]] * [[Foly (zavamaniry)|Foly]] * [[Fondraña]] * [[Fongo]] * [[Foraha]] * [[Forimboay]] * [[Foroforo]] * [[Foromaso]] * [[Fotsimbarinakoholahy]] * [[Fotsinanahary]] * [[Fotsivadihana]] * [[Fotsivolomanoa]] * [[Fotsivolomano]] * [[Fotsivolomanoro]] == G == * [[Garanadrelina]] * [[Gingiza]] * [[Giranadrelina]] * [[Gombo]] == H == * [[Hainganahaingana]] * [[Haizantoloho]] * [[Halaitra]] * [[Halampo]] * [[Hamatra (zavamaniry)|Hamatra]] * [[Hanidraisoa]] * [[Hanitrandrianaivo]] * [[Hanitravoko]] * [[Harahaitra]] * [[Haraky]] * [[Haramy]] * [[Haronga]] * [[Harongampanihy]] * [[Harongana]] * [[Hasimbavy]] * [[Hasindahy]] * [[Hasingola]] * [[Havaotra]] * [[Havozo]] * [[Hazina]] * [[Hazofady]] * [[Hazofitososona]] * [[Hazofohy]] * [[Hazofotsinanahary]] * [[Hazolava]] * [[Hazomafaika]] * [[Hazomafaitra]] * [[Hazomafaitralahy]] * [[Hazomafaitravavy]] * [[Hazomafana]] * [[Hazomainty]] * [[Hazomaitso]] * [[Hazomalefaka]] * [[Hazomamy]] * [[Hazombandrika]] * [[Hazombarorana]] * [[Hazomboay]] * [[Hazomiavona]] * [[Hazomoana]] * [[Hazonakoho]] * [[Hazonandriana]] * [[Hazongoaika]] * [[Hazonkisoa]] * [[Hazontoho]] * [[Hazontsifaka]] * [[Hazotana]] * [[Hazoto]] * [[Hazotokana]] * [[Hendramena]] * [[Hento]] * [[Hentona]] * [[Hirigirika]] * [[Hofa (zavamaniry)|Hofa]] * [[Hofika]] * [[Homonomona]] * [[Hororoky]] * [[Horovy]] == I == * [[Ilaimahery]] == K == * kabodrano * kalavelo * kaleva * kandafotsy * karafoy * karakaraberavina * karambitovavy * kata * katra * katsomandronono * kavodiandrano * kelihomandra * kelivoloina * kiatondra * kiatondramadinika * kidiadiamborona * kifongo * kija * kile * kily * kilo * kimalao * kimamikisoa * kimamimamitambina * kimanga * kimboiboy * kimboimbointany * kindrehedrehetsa * kindresy * kingatsa * kininina * kinkina * kintsy * kiotsiotsitanilahy * kiotsiotsitanivavy * kirambay * kiramborambo * kirandrambehivavy * kiringy * kisanga * kisangandranovavy * kisarihasina * kitongafia * kitsongo * kitsotsolalana * kivainga * kivolavola * kobahy * kofafa * korakoravavy * kotika * kotro == L == * lafara * lafarana * lahiriky * lahiroa * lailay * laingafora * laingodroy * lalandana * lalando * lalangy * lambinamorona * lambinanalahy * lambinana * lambiro * lambo * lamonty * lampivato * landemy * landihazobe * langary * lanjambola * lanjananahary * lanory * lanoro * lavanana * lavaravina * laza * lelanangaka * lelanaombe * lengompary * letsaky * lombiry * lombiro * losy * loviantsahonantanety == M == * madiorano * madiro * mahafangaletse * mahalatsaka * mahatanandofotsy * mahatanando * mahatanandomena * mahatrotranify * mahavaliavavy * maintifototra * malainaretina * malanga * mampody * manalo * manamora * mananasy * manangy * mananjara * mananotsa * manarapoana * manavodrevo * manazara * mandakolahy * mandalia * mandalodiaraikitra * mandravasarotra * mandrofo * mandrorofo * manevika * mangavony * mangidy * mangorondefona * manipika * manitrandafintsaha * manontona * manta * mantsaka * mapaza * maranitra * marohay * marovelo * marozandry * masaka * masimposaina * masinandro * masinankorona * masinjany * masokoaky * masonombilahy * masontantely * masontsokina * matahotrantsy * matavikely * mavoha * mavokely * merampamelona * miakana * modimodia * moita * mokonazy * molaliambo * molanga * monty == N == * ndandemy * ndramañamora * nohondahy * nonoka * nonondahy == O == * odiandoha * odiozatra * ombavy == P == * panda * papy * papolahy * parakinandrongo * parakitsitry * peha * pepolahy * poakaty == R == * rafy * ragehezina * rahiaka * raileja * railombo * raioritra * raisaonjo * raisinda * raivolesoka * raizafy * rajamena * rajonga * ramamonjy * ramanakofa * ramangaoka * ramanga * ramanjavona * rambiasina * rambiazina * rambiazindrano * rambonaomby * ramiarana * ramiary * ramilamina * ramy * ramirondra * ranendo * ranga * rangifotsy * ranohandrina * raodraotra * raokandro * ravimboafotsy * ravindravina * ravitsara * relambo * remaitso * resonjo * riadriatra * rodramo * roifotsy * roihavotra * romba * rombiromby * rondra * roño * rotra * rotravazaha * rovy == S == * sabita * sakaizanankizy * sakamalaho * sakamalao * sakarivombato * sakatavilona * sakatavilotra * sambilahy * samonta * sanatry * sandela * sangasanganandevolahy * sañira * saravy * sariheza * sarikimalao * sasavy * sava * savoa * savory * senasena * sesikondana * sety * sevabe * siho * silabola * sily * sirakakazo * sira * sirika * sitraefavoa * soahazo * soandro * soaravina * sofintotozy * sofisofy * somangy * somoro * songosongo * sovoka == T == * tadilava * tafara * taimborontsiloza * takasina * takorova * takotako * talafoitra * talapetraka * tambaritsahona * tambintsy * tambitsy * tamenaka * tampina * tanantanamanga * tanantanampotsy * tandravato * tangena * tangongo * tanikandro * tankosina * tanterakala * tanterakalavavy * tanteraka * taolamandeha * taolanamalona * tapabatana * tapisaka * tarata * tavaza * tavebotreka * telafoetra * telovitrana * tenindahy * tihy * toetra * tokambahatra * tombokakanga * tongoboronafanintsana * tongoborona * tongotaintaina * tongotramboabe * totongana * tovondrongonindrakalagegy * trabonjy * trotrobato * tsaingoka * tsakafara * tsakafary * tsantsambaitra * tsararaka * tsatsambaitra * tsengoka * tsiambanindahy * tsiampangapanga * tsiandrikandrinina * tsianihampoza * tsianihimposa * tsiatosika * tsiavaramonina * tsibolo * tsienimposa * tsihitafototra * tsiho * tsikobokobondanitra * tsikobona * tsikoinkoina * tsilaitsy * tsilambozo * tsilavondrivotsy * tsileomparimbona * tsimatoalaza * tsimbolaotra * tsimonomonona * tsimperifery * tsimpimpina * tsindahoro * tsindramiramy * tsingatsa * tsingila * tsingilofilo * tsinkara * tsiodany * tsiontsiona * tsipahokivainga * tsipaho * tsiperiferinala * tsipihipina * tsipikopiko * tsipoapoaka * tsipolitra * tsirangorangombalala * tsirinangatra * tsirokonangatra * tsitambakombako * tsitambotambako * tsitiamoty * tsitohitohy * tsitongotra * tsitsihina * tsobolo * tsorokonangatra * tsotsoraka == V == * vahatra * vahemboamena * vahia * vahilahy * vahilava * vahimarava * vahimboamena * vahinamalo * vahindambinana * vahindronono * vahintambotrika * vahipindy * vahitambotrika * vahivandana * vahivoraka * vahona * vaimantsina * vakaka * vakakoana * vakakoa * valana * valanirana * vanila * vare * varifotsinakoho * variñato * vatoina * vavaloza * vazahanakampo * velo-mihato * verofehana * viliantsahona * vintañibe * vintanina * vivaona * voafatra * voafotsy * voahangindrano * voakarepoka * voakirintsana * voakoromanga * voamahatata * voamahatorana * voamaintilany * voamandrenikely * voamarapohatra * voamarintampona * voamasonomby * voampatra * voampoana * voampoa * voampo * voanalakely * voanampotsy * voanananala * voandrafy * voanembanamboa * voaneny * voanio * voanjoala * voanjomanga * voankatsa * voantainakoho * voantrotroka * voapibohitra * voapidrano * voarafy * voarointsaka * voasarikelinikalavola * voaseva * voatotongana * voavahy * voavoraka * vohovelo * volafotimadinika * vonenina * vonimbohidahy * vonjilahy * vonjivavy * vonjy * voriravina * vory == Z == * zabe * zahana * zanabato * zongo == Jereo koa == * [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]] == Loharano == olisx8fw64y1uvbyzun68k4z1zi3q7v 1145845 1145844 2026-06-30T09:38:05Z Thelezifor 15140 Nanohy fanoratana 1145845 wikitext text/x-wiki Inty ny '''lisitry ny anaran-javamaniry fanao fanafody amin' ny teny malagasy'''. Ampahany amin' ny karazan-javamaniry misy eto amin' ny [[Madagasikara|Nosy]] ny [[zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]], izay misy karazana miisa 3&nbsp;245, ka ny 60&#x20;% amin' izy ireo dia tsy hita raha tsy eto<ref><small>"[https://ethnobotanyjournal.org/index.php/era/article/view/1591#:~:text=Results:%20The%20medicinal%20plants%20inventoried,most%20morbid%20ones%20in%20Madagascar. Synthesis and analysis of data on inventories of medicinal plants in Madagascar]", ''ethnobotanyjournal.org''</small></ref><ref><small>Andrianavalonirina A.M. et al, "Etude ethnobotanique des plantes médicinales du district d’Antanifotsy, région de Vakinankaratra au Madagascar", ''RAMReS-PMTA'', 2023.</small></ref>. Ity lisitry ity dia mitanisa anarana amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]], arakarahin' ny anarana ara-tsiansan' ny zavamaniry tondroiny izay mety ho tokana na maro. Marihina fa misy ny anarana iray amin' ny teny malagasy izay mety hanondro karazan-javamaniry roa na mihoatra. Anisan' ny [[zavamaniry fanao fanafody]] fantatra indrindra ny vonenina na tonga (''[[Catharanthus roseus]]''), ny vahona (''[[Aloe macroclada]]'' sy ''[[Aloe vera]]'' indrindraindrindra), ny ravintsara (''[[Camphora officinarum]]'' na ''[[Camphora officinarum|Cinnamomum camphora]]''), ny mandravasarotra (''[[Cinnamosma fragrans]]''), ny kininindrano na niaoly (''[[Melaleuca quinquenervia]]''), ny havozo (''[[Cryptocarya agathophylla]]'' na ''Ravensara aromatica''), ny katrafay (''[[Cedrelopsis grevei]]''), ary ny talapetraka (''[[Centella asiatica]]''). Marihina fa ny anarana malagasy iray ao amin' ny lisitra dia mety hanondro karazan-javamaniry samy hafa (asehon' ny anarana ara-tsiansa manokana) tsy iray antoko na tsy iray fianakaviana (ohatra: [[adabo]]), na mety ho iray antoko na iray fianakaviana (ohatra: [[ahibitsika]]). Mety ho ny iray na ny vitsy amin' ireo karazan-javamaniry mitovy anarana malagasy no fanao fanafody fa tsy izy rehetra. Amn' ny ankapobeny, ny anarana siantifika tsirairay dia arahin' ny anaran' ny fianakaviana misy azy sy fampahalalana hafa. == A == * [[Abiba (zavamaniry)|Abiba]] * [[Adabo]]: ''[[Dioscorea sansibarensis]]'' (''[[Dioscoreaceae]]''); ''[[Ficus sakalavarum]]'' (''[[Moraceae]]''); na ''[[Ficus sakalavarum|Ficus cocculifolia]]'' (''Moraceae'') * [[Adabonkoera]] * [[Aferombohitra]] * [[Aferontany]]: ''[[Paramollugo nudicaulis]]'' (''[[Molluginaceae]]''); ''[[Tachiadenus carinatus]]'' (''[[Gentianaceae]]'') * [[Aferontanimbohitramadinika]] * [[Aferontanivaventy]] * [[Afolava (zavamaniry)|Afolava]] * [[Agoagaga]] * [[Ahiapana]] * [[Ahibalala]] * [[Ahibano]] * [[Ahibitsika]]: ''[[Oldenlandia corymbosa]]'', ''[[Oldenlandia herbacea]]'', ''[[Oldenlandia lancifolia]]'' (''[[Rubiaceae]]'') * [[Ahibodindrindrina]] * [[Ahibola]] * [[Ahidimaño]] * [[Ahidresy]] * [[Ahidrindrina]] * [[Ahigoaika]] * [[Ahimafana]] * [[Ahipanala]] * [[Ahipandrotra]] * [[Ahipolaka]] * [[Ahipotsy]] * [[Ahitrakoho]] * [[Ahitrandriana]] * [[Ahitraombilahy]] * [[Aidinono]] * [[Aikaberavina]] * [[Akasià|Akasia]]: ''[[Acacia dealbata]]'', ''[[Acacia decurrens]]'' (''[[Fabaceae]]'') * [[Akatasavola]] * [[Akondrojaza]] * [[Alakamisy (zavamaniry)|Alakamisy]] * [[Alamienga]] * [[Alavaina]] * [[Aloesy]] * [[Ambay]] * [[Ambaradeda]] * [[Ambarakasa]] * [[Ambarivatrindolo]] * [[Ambatrimbohitra]] * [[Ambiaty]]: ''[[Gymnanthemum appendiculatum]]'' (''[[Asteraceae]]'') * [[Ambiatilahy]] * [[Amboalahazo]] * [[Amboamboankibo]] * [[Ambolaza]] * [[Amboramaitso]] * [[Amboramavolahy]] * [[Amborasaha]] * [[Amborasamanitra]] * [[Amboravaky]] * [[Ambotonona]] * [[Ampalafa]] * [[Ampangaboboka]] * [[Ampanganamalona]] * [[Ampangandrano]] * [[Ampangavihy]] * [[Anakatsimba]] * [[Anakatsotsy]] * [[Analasosa]] * [[Anambo]] * [[Anamboraka]] * [[Anampoza]] * [[Anampozavavy]] * [[Ananambo]]: ''[[Moringa oleifera]]'' (''[[Moringaceae]]''); ''[[Psophocarpus palustris]]'' (''[[Fabaceae]]'') * [[Ananaomby]] * [[Anandaingo]] * [[Anandaingona]] * [[Anandrambolahy]] * [[Anangoaika]] * [[Anantsinahilahy]] * [[Anatsiko]] * [[Andranahake]] * [[Andranoka]] * [[Andrarezana]] * [[Andravoky]] * [[Andrianakoho]] * [[Andritsilaitsy]] * [[Angavodiana]] * [[Angily]] * [[Angotilahy]] * [[Anjananjana]] * [[Ankafatratry]] * [[Ankohorafanjava]] * [[Ansoa]] * [[Antafana]] * [[Antafara]] * [[Antentona]] * [[Antilafoetra]] * [[Antsointsoina]] * [[Antsoitsoina]] * [[Imperata cylindrica|Antsoro]]: ''[[Imperata cylindrica]]'' (''[[Poaceae]]'') * [[Aokalahy]] * [[Ficus tiliifolia|Ara]]: ''[[Ficus tiliifolia]]'' (''[[Moraceae]]'') * [[Arafy]] * [[Arampandrotra]] * [[Arety (zavamaniry)|Arety]] * [[Ariandro]] * [[Atindrambo]] * [[Aveotry]] * [[Avetro]] * [[Avoko]]: ''[[Vigna angivensis]]'' (''[[Fabaceae]]''), ''[[Tephrosia lyallii]]'' (''Fabaceae'') * [[Avokombiby]] * [[Avokombilahy]] == B == * [[Bararata]]: ''[[Dillenia triquetra]]'' (''[[Dilleniaceae]]''); ''[[Phragmites australis]]'', ''[[Phragmites mauritianus]]'' (''[[Poaceae]]'') * [[Barimaso]] * [[Bedoko]] * [[Befaroraotra]] * [[Bekaraoka (zavamaniry)|Bekaraoka]] * [[Belohalika]] * [[Bemaimbo]] * [[Betoerana]] * [[Bibalahy]] * [[Boka (zavamaniry)|Boka]]: ''[[Combretum longicollum]]'' na ''[[Calopyxis eriantha]]'' (''[[Combretaceae]]''), ''[[Heteropogon contortus]]'' (''[[Poaceae]]''), ''[[Marsdenia verrucosa]]'' (''[[Apocynaceae]]'') * [[Bokabe]]: ''[[Marsdenia verrucosa]]'' <small>Decne</small>. (''[[Apocynaceae]]''), ''[[Stephanotis floribunda]]'' <small>Brongn</small>. (''Apocynaceae'') * [[Bokabetondro]] * [[Bonara]] * [[Bongo (zavamaniry)|Bongo]]: ''[[Danais hispida]]'' <small>Baker</small> (''[[Rubiaceae]]''); ''[[Danais latisepala]]'' <small>Homolle</small> (''Rubiaceae''); ''[[Danais lyallii]]'' <small>Baker</small> (''Rubiaceae''); ''[[Danais verticillata]]'' <small>Baker</small> (''Rubiaceae''); ''[[Dionychia bojeri]]'' <small>Naudin</small> (''[[Melastomataceae]]''); ''[[Garcinia pauciflora]]'' <small>Baker</small> (''[[Clusiaceae]]''); ''[[Ochrocarpos bongo]]'' <small>R. Vig. & Humbert</small> (''Clusiaceae''); ''[[Ochrocarpos orthocladus]]'' <small>(Baker) H. Perrier</small> (''Clusiaceae''); ''[[Ochrocarpos perrieri]]'' <small>R. Vig. & Humbert</small> (''Clusiaceae''); ''[[Paederia majungensis]]'' <small>Homolle ex Puff</small> (''Rubiaceae''); ''[[Rheedia excelsa]]'' <small>R. Vig. & Humbert</small> (''Clusiaceae''); ''[[Rheedia madagascariensis]]'' <small>(Planch. & Triana) H. Perrier</small> (''Clusiaceae'') * [[Boraka]] * [[Boraraka]] * [[Borona]]: ''[[Tetradenia fruticosa]]'' (''[[Lamiaceae]]'') == D == * [[Daro (zavamaniry)|Daro]]: ''[[Commiphora aprevalii]]'' ; ''[[Commiphora arafy]]'' ; ''[[Commiphora brevicalyx]]'' ; ''[[Commiphora grandifolia]]'' ; ''[[Commiphora humbertii]]'' ; ''[[Commiphora marchandii]]'' ; ''[[Commiphora orbicularis]]'' ; ''[[Commiphora pterocarpa]]'' ; ''[[Commiphora simplicifolia]]'' ; ''[[Commiphora sinuata]]'' (''[[Burseraceae]]''); ''[[Hibiscus tiliaceus]]'' (← ''Paritium tiliaceum'' na ''Talipariti tiliaceum'') (''[[Malvaceae]]''); ''[[Phoenix reclinata]]'' (''[[Arecaceae]]''). * [[Dendemona]] * [[Dindemo]] * [[Dingadingambazaha]] * [[Dingadingana (zavamaniry)|Dingadingana]] * [[Dingadinganalahy]] * [[Dingandingandrano]] * [[Dipoavatra]]: ''[[Peper cubeba]], [[Piper borbonense]], [[Piper longum]], [[Piper methysticum]], [[Piper nigrum]]'' (''[[Piperaceae]]'') * [[Dridra (zavamaniry)|Dridra]] == E == * [[Evonevona]] == F == * [[Fafara]] * [[Falahidambo]] * [[Famafambazaha]] * [[Famafantsambo]] * [[Famahipaihana]] * [[Famaho]]: ''[[Dichrostachys tenuifolia]]'' (''[[Fabaceae]]'') * [[Famehifary]]: ''[[Clitoria lasciva]]'' (''[[Fabaceae]]''); ''[[Clitoria ternatea]]'' (''Fabaceae''); ''[[Decorsea grandidieri]]'' (''Fabaceae''); ''[[Teramnus labialis]]'' (''Fabaceae''); ''[[Xenostegia medium]]'' (← ''Ipomoea medium'') (''[[Convolvulaceae]]'') * [[Famelomana]] * [[Famota]] * [[Fampinonoana (zavamaniry)|Fampinonoana]]: ''[[Euphorbia hirta]]''; ''[[Kinana|Ricinus communis]]'' (''[[Euphorbiaceae]]'') * [[Fampivalanana]] * [[Fanalafaritra]] * [[Fanalasimba]] * [[Fanazava]] * [[Fandefana]] * [[Fandemy]] * [[Fandramanana]] * [[Fandrikibilisy]] * [[Fandroronana]] * [[Fandrotrarana]]: ''[[Cynodon dactylon]]'' (''[[Poaceae]]'') * [[Fanempoka]] * [[Fanepoka]] * [[Fanerambavy]] * [[Fanerandahy]] * [[Fanidy]] * [[Fany (zavamaniry)|Fany]]: ''[[Entada chrysostachys]]''; ''[[Entada africana]]'' (''[[Mimosaceae]]'' na ''[[Fabaceae]]'') * [[Fano (zavamaniry)|Fano]]: ''[[Entada chrysostachys]]''; ''[[Entada africana]]'' (''[[Mimosaceae]]'' na ''[[Fabaceae]]'') * [[Fanolehana]] * [[Fanory]] * [[Fanoroboka]] * [[Fanoromena]] * [[Fantsinakoholahy]] * [[Farimaty]] * [[Fatika]] * [[Fatikahitra]] * [[Fatimena]] * [[Fatoralahy]] * [[Fatray]] * [[Fatsinakoho]] * [[Feka]] * [[Ferifery]] * [[Fiandrilavenombazaha]] * [[Fiandrilavenona]] * [[Fisava]] * [[Fitangosana (zavamaniry)|Fitangosana]] * [[Fitohizambalala]] * [[Fobo]] * [[Fodilahimena (zavamaniry)|Fodilahimena]] * [[Foly (zavamaniry)|Foly]] * [[Fondraña]] * [[Fongo]] * [[Foraha]] * [[Forimboay]] * [[Foroforo]] * [[Foromaso]] * [[Fotsimbarinakoholahy]] * [[Fotsinanahary]] * [[Fotsivadihana]] * [[Fotsivolomanoa]] * [[Fotsivolomano]] * [[Fotsivolomanoro]] == G == * [[Garanadrelina]] * [[Gingiza]] * [[Giranadrelina]] * [[Gombo]] == H == * [[Hainganahaingana]] * [[Haizantoloho]] * [[Halaitra]] * [[Halampo]] * [[Hamatra (zavamaniry)|Hamatra]] * [[Hanidraisoa]] * [[Hanitrandrianaivo]] * [[Hanitravoko]] * [[Harahaitra]] * [[Haraky]] * [[Haramy]] * [[Haronga]] * [[Harongampanihy]] * [[Harongana]] * [[Hasimbavy]] * [[Hasindahy]] * [[Hasingola]] * [[Havaotra]] * [[Havozo]]: ''[[Cryptocarya agathophylla]]'' (''[[Lauraceae]]'') * [[Hazina]] * [[Hazofady]] * [[Hazofitososona]] * [[Hazofohy]] * [[Hazofotsinanahary]] * [[Hazolava]] * [[Hazomafaika]] * [[Hazomafaitra]] * [[Hazomafaitralahy]] * [[Hazomafaitravavy]] * [[Hazomafana]] * [[Hazomainty]]: ''[[Apodytes dimidiata]]'' (''[[Metteniusaceae]]''); ''[[Cloiselia carbonaria]]'' S. Moore (na ''Dicoma carbonaria'' (''[[Asteraceae]]''); ''[[Cryptocarya pervillei]]''  (na ''Ravensara pervillei'' ) (''[[Lauraceae]]''); ''[[Diospyros calophylla]]; [[Diospyros clusiifolia]]''; ''[[Diospyros ebenifera]]''; ''[[Diospyros gracilipes]]''; ''[[Diospyros haplostylis]]''; ''[[Diospyros hazomainty]]''; ''[[Diospyros madagascariensis]]'' (jereo koa ''[[Diospyros ferrea]]''); ''[[Diospyros meeusiana]]''; ''[[Diospyros microrhombus]]''; ''[[Diospyros occlusa]]'' ; ''[[Diospyros toxicaria]]'' (''[[Ebenaceae]]''); ''[[Erythroxylum ferrugineum]]'' (''[[Erythroxylaceae]]''); ''[[Homalium albiflorum]]''; ''[[Homalium cauliflorum]]'' (''[[Salicaceae]]''); ''[[Secamone cristata]]'' (''[[Apocynaceae]]''); ''Tina striata'' subsp. ''trijuga''  (na ''Tina trijuga'' Radlk.) (''[[Sapindaceae]]''); ''[[Wielandia bojeriana]]'' (na ''Savia bojeriana'' Baill.) (''[[Phyllanthaceae]]'') * [[Hazomaitso]] * [[Hazomalefaka]] * [[Hazomamy]] * [[Hazombandrika]] * [[Hazombarorana]]: ''[[Abrahamia ditimena]]'' (← ''Protorhus ditimena'') (''[[Anacardiaceae]]''); ''[[Abrahamia oblongifolia]]'' (← ''Protorhus'' ''oblongifolia'') (''[[Anacardiaceae]]''); ''[[Abrahamia sericea]]'' (← ''Protorhus'' ''sericea'') (''[[Anacardiaceae]]''); ''[[Homalium axillare]]'' (''[[Salicaceae]]''); ''[[Ocotea laevis]]'' (''[[Lauraceae]]''); ''[[Pittosporum oblongifolium]]'' (''[[Pittosporaceae]]''); ''[[Pittosporum verticillatum]]'' (''[[Pittosporaceae]]'') * [[Hazomboay]] * [[Hazomiavona]] * [[Hazomoana]] * [[Hazonakoho]] * [[Hazonandriana]] * [[Hazongoaika]] * [[Hazonkisoa]] * [[Hazontoho]] * [[Hazontsifaka]] * [[Hazotana]] * [[Hazoto]] * [[Hazotokana]] * [[Hendramena]] * [[Hento]] * [[Hentona]] * [[Hirigirika]] * [[Hofa (zavamaniry)|Hofa]] * [[Hofika]] * [[Homonomona]] * [[Hororoky]] * [[Horovy]] == I == * [[Ilaimahery]] == K == * kabodrano * kalavelo * kaleva * kandafotsy * karafoy * karakaraberavina * karambitovavy * kata * katra * katsomandronono * kavodiandrano * kelihomandra * kelivoloina * kiatondra * kiatondramadinika * kidiadiamborona * kifongo * kija * kile * kily * kilo * kimalao * kimamikisoa * kimamimamitambina * kimanga * kimboiboy * kimboimbointany * kindrehedrehetsa * kindresy * kingatsa * kininina * kinkina * kintsy * kiotsiotsitanilahy * kiotsiotsitanivavy * kirambay * kiramborambo * kirandrambehivavy * kiringy * kisanga * kisangandranovavy * kisarihasina * kitongafia * kitsongo * kitsotsolalana * kivainga * kivolavola * kobahy * kofafa * korakoravavy * kotika * kotro == L == * lafara * lafarana * lahiriky * lahiroa * lailay * laingafora * laingodroy * lalandana * lalando * lalangy * lambinamorona * lambinanalahy * lambinana * lambiro * lambo * lamonty * lampivato * landemy * landihazobe * langary * lanjambola * lanjananahary * lanory * lanoro * lavanana * lavaravina * laza * lelanangaka * lelanaombe * lengompary * letsaky * lombiry * lombiro * losy * loviantsahonantanety == M == * madiorano * madiro * mahafangaletse * mahalatsaka * mahatanandofotsy * mahatanando * mahatanandomena * mahatrotranify * mahavaliavavy * maintifototra * malainaretina * malanga * mampody * manalo * manamora * mananasy * manangy * mananjara * mananotsa * manarapoana * manavodrevo * manazara * mandakolahy * mandalia * mandalodiaraikitra * mandravasarotra * mandrofo * mandrorofo * manevika * mangavony * mangidy * mangorondefona * manipika * manitrandafintsaha * manontona * manta * mantsaka * mapaza * maranitra * marohay * marovelo * marozandry * masaka * masimposaina * masinandro * masinankorona * masinjany * masokoaky * masonombilahy * masontantely * masontsokina * matahotrantsy * matavikely * mavoha * mavokely * merampamelona * miakana * modimodia * moita * mokonazy * molaliambo * molanga * monty == N == * ndandemy * ndramañamora * nohondahy * nonoka * nonondahy == O == * odiandoha * odiozatra * ombavy == P == * panda * papy * papolahy * parakinandrongo * parakitsitry * peha * pepolahy * poakaty == R == * rafy * ragehezina * rahiaka * raileja * railombo * raioritra * raisaonjo * raisinda * raivolesoka * raizafy * rajamena * rajonga * ramamonjy * ramanakofa * ramangaoka * ramanga * ramanjavona * rambiasina * rambiazina * rambiazindrano * rambonaomby * ramiarana * ramiary * ramilamina * ramy * ramirondra * ranendo * ranga * rangifotsy * ranohandrina * raodraotra * raokandro * ravimboafotsy * ravindravina * ravitsara * relambo * remaitso * resonjo * riadriatra * rodramo * roifotsy * roihavotra * romba * rombiromby * rondra * roño * rotra * rotravazaha * rovy == S == * sabita * sakaizanankizy * sakamalaho * sakamalao * sakarivombato * sakatavilona * sakatavilotra * sambilahy * samonta * sanatry * sandela * sangasanganandevolahy * sañira * saravy * sariheza * sarikimalao * sasavy * sava * savoa * savory * senasena * sesikondana * sety * sevabe * siho * silabola * sily * sirakakazo * sira * sirika * sitraefavoa * soahazo * soandro * soaravina * sofintotozy * sofisofy * somangy * somoro * songosongo * sovoka == T == * tadilava * tafara * taimborontsiloza * takasina * takorova * takotako * talafoitra * talapetraka * tambaritsahona * tambintsy * tambitsy * tamenaka * tampina * tanantanamanga * tanantanampotsy * tandravato * tangena * tangongo * tanikandro * tankosina * tanterakala * tanterakalavavy * tanteraka * taolamandeha * taolanamalona * tapabatana * tapisaka * tarata * tavaza * tavebotreka * telafoetra * telovitrana * tenindahy * tihy * toetra * tokambahatra * tombokakanga * tongoboronafanintsana * tongoborona * tongotaintaina * tongotramboabe * totongana * tovondrongonindrakalagegy * trabonjy * trotrobato * tsaingoka * tsakafara * tsakafary * tsantsambaitra * tsararaka * tsatsambaitra * tsengoka * tsiambanindahy * tsiampangapanga * tsiandrikandrinina * tsianihampoza * tsianihimposa * tsiatosika * tsiavaramonina * tsibolo * tsienimposa * tsihitafototra * tsiho * tsikobokobondanitra * tsikobona * tsikoinkoina * tsilaitsy * tsilambozo * tsilavondrivotsy * tsileomparimbona * tsimatoalaza * tsimbolaotra * tsimonomonona * tsimperifery * tsimpimpina * tsindahoro * tsindramiramy * tsingatsa * tsingila * tsingilofilo * tsinkara * tsiodany * tsiontsiona * tsipahokivainga * tsipaho * tsiperiferinala * tsipihipina * tsipikopiko * tsipoapoaka * tsipolitra * tsirangorangombalala * tsirinangatra * tsirokonangatra * tsitambakombako * tsitambotambako * tsitiamoty * tsitohitohy * tsitongotra * tsitsihina * tsobolo * tsorokonangatra * tsotsoraka == V == * vahatra * vahemboamena * vahia * vahilahy * vahilava * vahimarava * vahimboamena * vahinamalo * vahindambinana * vahindronono * vahintambotrika * vahipindy * vahitambotrika * vahivandana * vahivoraka * vahona * vaimantsina * vakaka * vakakoana * vakakoa * valana * valanirana * vanila * vare * varifotsinakoho * variñato * vatoina * vavaloza * vazahanakampo * velo-mihato * verofehana * viliantsahona * vintañibe * vintanina * vivaona * voafatra * voafotsy * voahangindrano * voakarepoka * voakirintsana * voakoromanga * voamahatata * voamahatorana * voamaintilany * voamandrenikely * voamarapohatra * voamarintampona * voamasonomby * voampatra * voampoana * voampoa * voampo * voanalakely * voanampotsy * voanananala * voandrafy * voanembanamboa * voaneny * voanio * voanjoala * voanjomanga * voankatsa * voantainakoho * voantrotroka * voapibohitra * voapidrano * voarafy * voarointsaka * voasarikelinikalavola * voaseva * voatotongana * voavahy * voavoraka * vohovelo * volafotimadinika * vonenina * vonimbohidahy * vonjilahy * vonjivavy * vonjy * voriravina * vory == Z == * zabe * zahana * zanabato * zongo == Jereo koa == * [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]] == Loharano == nmqa10kegv4l5c8gjlcvc9vnxa69h95 1145846 1145845 2026-06-30T09:40:03Z Thelezifor 15140 /* H */ 1145846 wikitext text/x-wiki Inty ny '''lisitry ny anaran-javamaniry fanao fanafody amin' ny teny malagasy'''. Ampahany amin' ny karazan-javamaniry misy eto amin' ny [[Madagasikara|Nosy]] ny [[zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]], izay misy karazana miisa 3&nbsp;245, ka ny 60&#x20;% amin' izy ireo dia tsy hita raha tsy eto<ref><small>"[https://ethnobotanyjournal.org/index.php/era/article/view/1591#:~:text=Results:%20The%20medicinal%20plants%20inventoried,most%20morbid%20ones%20in%20Madagascar. Synthesis and analysis of data on inventories of medicinal plants in Madagascar]", ''ethnobotanyjournal.org''</small></ref><ref><small>Andrianavalonirina A.M. et al, "Etude ethnobotanique des plantes médicinales du district d’Antanifotsy, région de Vakinankaratra au Madagascar", ''RAMReS-PMTA'', 2023.</small></ref>. Ity lisitry ity dia mitanisa anarana amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]], arakarahin' ny anarana ara-tsiansan' ny zavamaniry tondroiny izay mety ho tokana na maro. Marihina fa misy ny anarana iray amin' ny teny malagasy izay mety hanondro karazan-javamaniry roa na mihoatra. Anisan' ny [[zavamaniry fanao fanafody]] fantatra indrindra ny vonenina na tonga (''[[Catharanthus roseus]]''), ny vahona (''[[Aloe macroclada]]'' sy ''[[Aloe vera]]'' indrindraindrindra), ny ravintsara (''[[Camphora officinarum]]'' na ''[[Camphora officinarum|Cinnamomum camphora]]''), ny mandravasarotra (''[[Cinnamosma fragrans]]''), ny kininindrano na niaoly (''[[Melaleuca quinquenervia]]''), ny havozo (''[[Cryptocarya agathophylla]]'' na ''Ravensara aromatica''), ny katrafay (''[[Cedrelopsis grevei]]''), ary ny talapetraka (''[[Centella asiatica]]''). Marihina fa ny anarana malagasy iray ao amin' ny lisitra dia mety hanondro karazan-javamaniry samy hafa (asehon' ny anarana ara-tsiansa manokana) tsy iray antoko na tsy iray fianakaviana (ohatra: [[adabo]]), na mety ho iray antoko na iray fianakaviana (ohatra: [[ahibitsika]]). Mety ho ny iray na ny vitsy amin' ireo karazan-javamaniry mitovy anarana malagasy no fanao fanafody fa tsy izy rehetra. Amn' ny ankapobeny, ny anarana siantifika tsirairay dia arahin' ny anaran' ny fianakaviana misy azy sy fampahalalana hafa. == A == * [[Abiba (zavamaniry)|Abiba]] * [[Adabo]]: ''[[Dioscorea sansibarensis]]'' (''[[Dioscoreaceae]]''); ''[[Ficus sakalavarum]]'' (''[[Moraceae]]''); na ''[[Ficus sakalavarum|Ficus cocculifolia]]'' (''Moraceae'') * [[Adabonkoera]] * [[Aferombohitra]] * [[Aferontany]]: ''[[Paramollugo nudicaulis]]'' (''[[Molluginaceae]]''); ''[[Tachiadenus carinatus]]'' (''[[Gentianaceae]]'') * [[Aferontanimbohitramadinika]] * [[Aferontanivaventy]] * [[Afolava (zavamaniry)|Afolava]] * [[Agoagaga]] * [[Ahiapana]] * [[Ahibalala]] * [[Ahibano]] * [[Ahibitsika]]: ''[[Oldenlandia corymbosa]]'', ''[[Oldenlandia herbacea]]'', ''[[Oldenlandia lancifolia]]'' (''[[Rubiaceae]]'') * [[Ahibodindrindrina]] * [[Ahibola]] * [[Ahidimaño]] * [[Ahidresy]] * [[Ahidrindrina]] * [[Ahigoaika]] * [[Ahimafana]] * [[Ahipanala]] * [[Ahipandrotra]] * [[Ahipolaka]] * [[Ahipotsy]] * [[Ahitrakoho]] * [[Ahitrandriana]] * [[Ahitraombilahy]] * [[Aidinono]] * [[Aikaberavina]] * [[Akasià|Akasia]]: ''[[Acacia dealbata]]'', ''[[Acacia decurrens]]'' (''[[Fabaceae]]'') * [[Akatasavola]] * [[Akondrojaza]] * [[Alakamisy (zavamaniry)|Alakamisy]] * [[Alamienga]] * [[Alavaina]] * [[Aloesy]] * [[Ambay]] * [[Ambaradeda]] * [[Ambarakasa]] * [[Ambarivatrindolo]] * [[Ambatrimbohitra]] * [[Ambiaty]]: ''[[Gymnanthemum appendiculatum]]'' (''[[Asteraceae]]'') * [[Ambiatilahy]] * [[Amboalahazo]] * [[Amboamboankibo]] * [[Ambolaza]] * [[Amboramaitso]] * [[Amboramavolahy]] * [[Amborasaha]] * [[Amborasamanitra]] * [[Amboravaky]] * [[Ambotonona]] * [[Ampalafa]] * [[Ampangaboboka]] * [[Ampanganamalona]] * [[Ampangandrano]] * [[Ampangavihy]] * [[Anakatsimba]] * [[Anakatsotsy]] * [[Analasosa]] * [[Anambo]] * [[Anamboraka]] * [[Anampoza]] * [[Anampozavavy]] * [[Ananambo]]: ''[[Moringa oleifera]]'' (''[[Moringaceae]]''); ''[[Psophocarpus palustris]]'' (''[[Fabaceae]]'') * [[Ananaomby]] * [[Anandaingo]] * [[Anandaingona]] * [[Anandrambolahy]] * [[Anangoaika]] * [[Anantsinahilahy]] * [[Anatsiko]] * [[Andranahake]] * [[Andranoka]] * [[Andrarezana]] * [[Andravoky]] * [[Andrianakoho]] * [[Andritsilaitsy]] * [[Angavodiana]] * [[Angily]] * [[Angotilahy]] * [[Anjananjana]] * [[Ankafatratry]] * [[Ankohorafanjava]] * [[Ansoa]] * [[Antafana]] * [[Antafara]] * [[Antentona]] * [[Antilafoetra]] * [[Antsointsoina]] * [[Antsoitsoina]] * [[Imperata cylindrica|Antsoro]]: ''[[Imperata cylindrica]]'' (''[[Poaceae]]'') * [[Aokalahy]] * [[Ficus tiliifolia|Ara]]: ''[[Ficus tiliifolia]]'' (''[[Moraceae]]'') * [[Arafy]] * [[Arampandrotra]] * [[Arety (zavamaniry)|Arety]] * [[Ariandro]] * [[Atindrambo]] * [[Aveotry]] * [[Avetro]] * [[Avoko]]: ''[[Vigna angivensis]]'' (''[[Fabaceae]]''), ''[[Tephrosia lyallii]]'' (''Fabaceae'') * [[Avokombiby]] * [[Avokombilahy]] == B == * [[Bararata]]: ''[[Dillenia triquetra]]'' (''[[Dilleniaceae]]''); ''[[Phragmites australis]]'', ''[[Phragmites mauritianus]]'' (''[[Poaceae]]'') * [[Barimaso]] * [[Bedoko]] * [[Befaroraotra]] * [[Bekaraoka (zavamaniry)|Bekaraoka]] * [[Belohalika]] * [[Bemaimbo]] * [[Betoerana]] * [[Bibalahy]] * [[Boka (zavamaniry)|Boka]]: ''[[Combretum longicollum]]'' na ''[[Calopyxis eriantha]]'' (''[[Combretaceae]]''), ''[[Heteropogon contortus]]'' (''[[Poaceae]]''), ''[[Marsdenia verrucosa]]'' (''[[Apocynaceae]]'') * [[Bokabe]]: ''[[Marsdenia verrucosa]]'' <small>Decne</small>. (''[[Apocynaceae]]''), ''[[Stephanotis floribunda]]'' <small>Brongn</small>. (''Apocynaceae'') * [[Bokabetondro]] * [[Bonara]] * [[Bongo (zavamaniry)|Bongo]]: ''[[Danais hispida]]'' <small>Baker</small> (''[[Rubiaceae]]''); ''[[Danais latisepala]]'' <small>Homolle</small> (''Rubiaceae''); ''[[Danais lyallii]]'' <small>Baker</small> (''Rubiaceae''); ''[[Danais verticillata]]'' <small>Baker</small> (''Rubiaceae''); ''[[Dionychia bojeri]]'' <small>Naudin</small> (''[[Melastomataceae]]''); ''[[Garcinia pauciflora]]'' <small>Baker</small> (''[[Clusiaceae]]''); ''[[Ochrocarpos bongo]]'' <small>R. Vig. & Humbert</small> (''Clusiaceae''); ''[[Ochrocarpos orthocladus]]'' <small>(Baker) H. Perrier</small> (''Clusiaceae''); ''[[Ochrocarpos perrieri]]'' <small>R. Vig. & Humbert</small> (''Clusiaceae''); ''[[Paederia majungensis]]'' <small>Homolle ex Puff</small> (''Rubiaceae''); ''[[Rheedia excelsa]]'' <small>R. Vig. & Humbert</small> (''Clusiaceae''); ''[[Rheedia madagascariensis]]'' <small>(Planch. & Triana) H. Perrier</small> (''Clusiaceae'') * [[Boraka]] * [[Boraraka]] * [[Borona]]: ''[[Tetradenia fruticosa]]'' (''[[Lamiaceae]]'') == D == * [[Daro (zavamaniry)|Daro]]: ''[[Commiphora aprevalii]]'' ; ''[[Commiphora arafy]]'' ; ''[[Commiphora brevicalyx]]'' ; ''[[Commiphora grandifolia]]'' ; ''[[Commiphora humbertii]]'' ; ''[[Commiphora marchandii]]'' ; ''[[Commiphora orbicularis]]'' ; ''[[Commiphora pterocarpa]]'' ; ''[[Commiphora simplicifolia]]'' ; ''[[Commiphora sinuata]]'' (''[[Burseraceae]]''); ''[[Hibiscus tiliaceus]]'' (← ''Paritium tiliaceum'' na ''Talipariti tiliaceum'') (''[[Malvaceae]]''); ''[[Phoenix reclinata]]'' (''[[Arecaceae]]''). * [[Dendemona]] * [[Dindemo]] * [[Dingadingambazaha]] * [[Dingadingana (zavamaniry)|Dingadingana]] * [[Dingadinganalahy]] * [[Dingandingandrano]] * [[Dipoavatra]]: ''[[Peper cubeba]], [[Piper borbonense]], [[Piper longum]], [[Piper methysticum]], [[Piper nigrum]]'' (''[[Piperaceae]]'') * [[Dridra (zavamaniry)|Dridra]] == E == * [[Evonevona]] == F == * [[Fafara]] * [[Falahidambo]] * [[Famafambazaha]] * [[Famafantsambo]] * [[Famahipaihana]] * [[Famaho]]: ''[[Dichrostachys tenuifolia]]'' (''[[Fabaceae]]'') * [[Famehifary]]: ''[[Clitoria lasciva]]'' (''[[Fabaceae]]''); ''[[Clitoria ternatea]]'' (''Fabaceae''); ''[[Decorsea grandidieri]]'' (''Fabaceae''); ''[[Teramnus labialis]]'' (''Fabaceae''); ''[[Xenostegia medium]]'' (← ''Ipomoea medium'') (''[[Convolvulaceae]]'') * [[Famelomana]] * [[Famota]] * [[Fampinonoana (zavamaniry)|Fampinonoana]]: ''[[Euphorbia hirta]]''; ''[[Kinana|Ricinus communis]]'' (''[[Euphorbiaceae]]'') * [[Fampivalanana]] * [[Fanalafaritra]] * [[Fanalasimba]] * [[Fanazava]] * [[Fandefana]] * [[Fandemy]] * [[Fandramanana]] * [[Fandrikibilisy]] * [[Fandroronana]] * [[Fandrotrarana]]: ''[[Cynodon dactylon]]'' (''[[Poaceae]]'') * [[Fanempoka]] * [[Fanepoka]] * [[Fanerambavy]] * [[Fanerandahy]] * [[Fanidy]] * [[Fany (zavamaniry)|Fany]]: ''[[Entada chrysostachys]]''; ''[[Entada africana]]'' (''[[Mimosaceae]]'' na ''[[Fabaceae]]'') * [[Fano (zavamaniry)|Fano]]: ''[[Entada chrysostachys]]''; ''[[Entada africana]]'' (''[[Mimosaceae]]'' na ''[[Fabaceae]]'') * [[Fanolehana]] * [[Fanory]] * [[Fanoroboka]] * [[Fanoromena]] * [[Fantsinakoholahy]] * [[Farimaty]] * [[Fatika]] * [[Fatikahitra]] * [[Fatimena]] * [[Fatoralahy]] * [[Fatray]] * [[Fatsinakoho]] * [[Feka]] * [[Ferifery]] * [[Fiandrilavenombazaha]] * [[Fiandrilavenona]] * [[Fisava]] * [[Fitangosana (zavamaniry)|Fitangosana]] * [[Fitohizambalala]] * [[Fobo]] * [[Fodilahimena (zavamaniry)|Fodilahimena]] * [[Foly (zavamaniry)|Foly]] * [[Fondraña]] * [[Fongo]] * [[Foraha]] * [[Forimboay]] * [[Foroforo]] * [[Foromaso]] * [[Fotsimbarinakoholahy]] * [[Fotsinanahary]] * [[Fotsivadihana]] * [[Fotsivolomanoa]] * [[Fotsivolomano]] * [[Fotsivolomanoro]] == G == * [[Garanadrelina]] * [[Gingiza]] * [[Giranadrelina]] * [[Gombo]] == H == * [[Hainganahaingana]] * [[Haizantoloho]] * [[Halaitra]] * [[Halampo]] * [[Hamatra (zavamaniry)|Hamatra]] * [[Hanidraisoa]] * [[Hanitrandrianaivo]] * [[Hanitravoko]] * [[Harahaitra]] * [[Haraky]] * [[Haramy]] * [[Haronga]] * [[Harongampanihy]] * [[Harongana]] * [[Hasimbavy]] * [[Hasindahy]] * [[Hasingola]] * [[Havaotra]] * [[Havozo]]: ''[[Cryptocarya agathophylla]]'' (''[[Lauraceae]]'') * [[Hazina]] * [[Hazofady]] * [[Hazofitososona]] * [[Hazofohy]] * [[Hazofotsinanahary]] * [[Hazolava]] * [[Hazomafaika]] * [[Hazomafaitra]] * [[Hazomafaitralahy]] * [[Hazomafaitravavy]] * [[Hazomafana]] * [[Hazomainty]]: ''[[Apodytes dimidiata]]'' (''[[Metteniusaceae]]''); ''[[Cloiselia carbonaria]]'' S. Moore (na ''Dicoma carbonaria'' (''[[Asteraceae]]''); ''[[Cryptocarya pervillei]]''  (← ''Ravensara pervillei'' ) (''[[Lauraceae]]''); ''[[Diospyros calophylla]]; [[Diospyros clusiifolia]]''; ''[[Diospyros ebenifera]]''; ''[[Diospyros gracilipes]]''; ''[[Diospyros haplostylis]]''; ''[[Diospyros hazomainty]]''; ''[[Diospyros madagascariensis]]'' (jereo koa ''[[Diospyros ferrea]]''); ''[[Diospyros meeusiana]]''; ''[[Diospyros microrhombus]]''; ''[[Diospyros occlusa]]''; ''[[Diospyros toxicaria]]'' (''[[Ebenaceae]]''); ''[[Erythroxylum ferrugineum]]'' (''[[Erythroxylaceae]]''); ''[[Homalium albiflorum]]''; ''[[Homalium cauliflorum]]'' (''[[Salicaceae]]''); ''[[Secamone cristata]]'' (''[[Apocynaceae]]''); ''Tina striata'' subsp. ''trijuga''  (← ''Tina trijuga'') (''[[Sapindaceae]]''); ''[[Wielandia bojeriana]]'' (← ''Savia bojeriana'' Baill.) (''[[Phyllanthaceae]]'') * [[Hazomaitso]] * [[Hazomalefaka]] * [[Hazomamy]] * [[Hazombandrika]] * [[Hazombarorana]]: ''[[Abrahamia ditimena]]'' (← ''Protorhus ditimena'') (''[[Anacardiaceae]]''); ''[[Abrahamia oblongifolia]]'' (← ''Protorhus'' ''oblongifolia'') (''[[Anacardiaceae]]''); ''[[Abrahamia sericea]]'' (← ''Protorhus'' ''sericea'') (''[[Anacardiaceae]]''); ''[[Homalium axillare]]'' (''[[Salicaceae]]''); ''[[Ocotea laevis]]'' (''[[Lauraceae]]''); ''[[Pittosporum oblongifolium]]'' (''[[Pittosporaceae]]''); ''[[Pittosporum verticillatum]]'' (''[[Pittosporaceae]]'') * [[Hazomboay]] * [[Hazomiavona]] * [[Hazomoana]] * [[Hazonakoho]] * [[Hazonandriana]] * [[Hazongoaika]] * [[Hazonkisoa]] * [[Hazontoho]] * [[Hazontsifaka]] * [[Hazotana]] * [[Hazoto]] * [[Hazotokana]] * [[Hendramena]] * [[Hento]] * [[Hentona]] * [[Hirigirika]] * [[Hofa (zavamaniry)|Hofa]] * [[Hofika]] * [[Homonomona]] * [[Hororoky]] * [[Horovy]] == I == * [[Ilaimahery]] == K == * kabodrano * kalavelo * kaleva * kandafotsy * karafoy * karakaraberavina * karambitovavy * kata * katra * katsomandronono * kavodiandrano * kelihomandra * kelivoloina * kiatondra * kiatondramadinika * kidiadiamborona * kifongo * kija * kile * kily * kilo * kimalao * kimamikisoa * kimamimamitambina * kimanga * kimboiboy * kimboimbointany * kindrehedrehetsa * kindresy * kingatsa * kininina * kinkina * kintsy * kiotsiotsitanilahy * kiotsiotsitanivavy * kirambay * kiramborambo * kirandrambehivavy * kiringy * kisanga * kisangandranovavy * kisarihasina * kitongafia * kitsongo * kitsotsolalana * kivainga * kivolavola * kobahy * kofafa * korakoravavy * kotika * kotro == L == * lafara * lafarana * lahiriky * lahiroa * lailay * laingafora * laingodroy * lalandana * lalando * lalangy * lambinamorona * lambinanalahy * lambinana * lambiro * lambo * lamonty * lampivato * landemy * landihazobe * langary * lanjambola * lanjananahary * lanory * lanoro * lavanana * lavaravina * laza * lelanangaka * lelanaombe * lengompary * letsaky * lombiry * lombiro * losy * loviantsahonantanety == M == * madiorano * madiro * mahafangaletse * mahalatsaka * mahatanandofotsy * mahatanando * mahatanandomena * mahatrotranify * mahavaliavavy * maintifototra * malainaretina * malanga * mampody * manalo * manamora * mananasy * manangy * mananjara * mananotsa * manarapoana * manavodrevo * manazara * mandakolahy * mandalia * mandalodiaraikitra * mandravasarotra * mandrofo * mandrorofo * manevika * mangavony * mangidy * mangorondefona * manipika * manitrandafintsaha * manontona * manta * mantsaka * mapaza * maranitra * marohay * marovelo * marozandry * masaka * masimposaina * masinandro * masinankorona * masinjany * masokoaky * masonombilahy * masontantely * masontsokina * matahotrantsy * matavikely * mavoha * mavokely * merampamelona * miakana * modimodia * moita * mokonazy * molaliambo * molanga * monty == N == * ndandemy * ndramañamora * nohondahy * nonoka * nonondahy == O == * odiandoha * odiozatra * ombavy == P == * panda * papy * papolahy * parakinandrongo * parakitsitry * peha * pepolahy * poakaty == R == * rafy * ragehezina * rahiaka * raileja * railombo * raioritra * raisaonjo * raisinda * raivolesoka * raizafy * rajamena * rajonga * ramamonjy * ramanakofa * ramangaoka * ramanga * ramanjavona * rambiasina * rambiazina * rambiazindrano * rambonaomby * ramiarana * ramiary * ramilamina * ramy * ramirondra * ranendo * ranga * rangifotsy * ranohandrina * raodraotra * raokandro * ravimboafotsy * ravindravina * ravitsara * relambo * remaitso * resonjo * riadriatra * rodramo * roifotsy * roihavotra * romba * rombiromby * rondra * roño * rotra * rotravazaha * rovy == S == * sabita * sakaizanankizy * sakamalaho * sakamalao * sakarivombato * sakatavilona * sakatavilotra * sambilahy * samonta * sanatry * sandela * sangasanganandevolahy * sañira * saravy * sariheza * sarikimalao * sasavy * sava * savoa * savory * senasena * sesikondana * sety * sevabe * siho * silabola * sily * sirakakazo * sira * sirika * sitraefavoa * soahazo * soandro * soaravina * sofintotozy * sofisofy * somangy * somoro * songosongo * sovoka == T == * tadilava * tafara * taimborontsiloza * takasina * takorova * takotako * talafoitra * talapetraka * tambaritsahona * tambintsy * tambitsy * tamenaka * tampina * tanantanamanga * tanantanampotsy * tandravato * tangena * tangongo * tanikandro * tankosina * tanterakala * tanterakalavavy * tanteraka * taolamandeha * taolanamalona * tapabatana * tapisaka * tarata * tavaza * tavebotreka * telafoetra * telovitrana * tenindahy * tihy * toetra * tokambahatra * tombokakanga * tongoboronafanintsana * tongoborona * tongotaintaina * tongotramboabe * totongana * tovondrongonindrakalagegy * trabonjy * trotrobato * tsaingoka * tsakafara * tsakafary * tsantsambaitra * tsararaka * tsatsambaitra * tsengoka * tsiambanindahy * tsiampangapanga * tsiandrikandrinina * tsianihampoza * tsianihimposa * tsiatosika * tsiavaramonina * tsibolo * tsienimposa * tsihitafototra * tsiho * tsikobokobondanitra * tsikobona * tsikoinkoina * tsilaitsy * tsilambozo * tsilavondrivotsy * tsileomparimbona * tsimatoalaza * tsimbolaotra * tsimonomonona * tsimperifery * tsimpimpina * tsindahoro * tsindramiramy * tsingatsa * tsingila * tsingilofilo * tsinkara * tsiodany * tsiontsiona * tsipahokivainga * tsipaho * tsiperiferinala * tsipihipina * tsipikopiko * tsipoapoaka * tsipolitra * tsirangorangombalala * tsirinangatra * tsirokonangatra * tsitambakombako * tsitambotambako * tsitiamoty * tsitohitohy * tsitongotra * tsitsihina * tsobolo * tsorokonangatra * tsotsoraka == V == * vahatra * vahemboamena * vahia * vahilahy * vahilava * vahimarava * vahimboamena * vahinamalo * vahindambinana * vahindronono * vahintambotrika * vahipindy * vahitambotrika * vahivandana * vahivoraka * vahona * vaimantsina * vakaka * vakakoana * vakakoa * valana * valanirana * vanila * vare * varifotsinakoho * variñato * vatoina * vavaloza * vazahanakampo * velo-mihato * verofehana * viliantsahona * vintañibe * vintanina * vivaona * voafatra * voafotsy * voahangindrano * voakarepoka * voakirintsana * voakoromanga * voamahatata * voamahatorana * voamaintilany * voamandrenikely * voamarapohatra * voamarintampona * voamasonomby * voampatra * voampoana * voampoa * voampo * voanalakely * voanampotsy * voanananala * voandrafy * voanembanamboa * voaneny * voanio * voanjoala * voanjomanga * voankatsa * voantainakoho * voantrotroka * voapibohitra * voapidrano * voarafy * voarointsaka * voasarikelinikalavola * voaseva * voatotongana * voavahy * voavoraka * vohovelo * volafotimadinika * vonenina * vonimbohidahy * vonjilahy * vonjivavy * vonjy * voriravina * vory == Z == * zabe * zahana * zanabato * zongo == Jereo koa == * [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]] == Loharano == ayg945busmfpejgs28ttx27n2av2z92 1145847 1145846 2026-06-30T09:48:33Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1145847 wikitext text/x-wiki Inty ny '''lisitry ny anaran-javamaniry fanao fanafody amin' ny teny malagasy'''. Ampahany amin' ny karazan-javamaniry misy eto amin' ny [[Madagasikara|Nosy]] ny [[zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]], izay misy karazana miisa 3&nbsp;245, ka ny 60&#x20;% amin' izy ireo dia tsy hita raha tsy eto<ref><small>"[https://ethnobotanyjournal.org/index.php/era/article/view/1591#:~:text=Results:%20The%20medicinal%20plants%20inventoried,most%20morbid%20ones%20in%20Madagascar. Synthesis and analysis of data on inventories of medicinal plants in Madagascar]", ''ethnobotanyjournal.org''</small></ref><ref><small>Andrianavalonirina A.M. et al, "Etude ethnobotanique des plantes médicinales du district d’Antanifotsy, région de Vakinankaratra au Madagascar", ''RAMReS-PMTA'', 2023.</small></ref>. Ity lisitry ity dia mitanisa anarana amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]], arakarahin' ny anarana ara-tsiansan' ny zavamaniry tondroiny izay mety ho tokana na maro. Marihina fa misy ny anarana iray amin' ny teny malagasy izay mety hanondro karazan-javamaniry roa na mihoatra. Anisan' ny [[zavamaniry fanao fanafody]] fantatra indrindra ny vonenina na tonga (''[[Catharanthus roseus]]''), ny vahona (''[[Aloe macroclada]]'' sy ''[[Aloe vera]]'' indrindraindrindra), ny ravintsara (''[[Camphora officinarum]]'' na ''[[Camphora officinarum|Cinnamomum camphora]]''), ny mandravasarotra (''[[Cinnamosma fragrans]]''), ny kininindrano na niaoly (''[[Melaleuca quinquenervia]]''), ny havozo (''[[Cryptocarya agathophylla]]'' na ''Ravensara aromatica''), ny katrafay (''[[Cedrelopsis grevei]]''), ary ny talapetraka (''[[Centella asiatica]]''). Marihina fa ny anarana malagasy iray ao amin' ny lisitra dia mety hanondro karazan-javamaniry samy hafa (asehon' ny anarana ara-tsiansa manokana) tsy iray antoko na tsy iray fianakaviana (ohatra: [[adabo]]), na mety ho iray antoko na iray fianakaviana (ohatra: [[ahibitsika]]). Mety ho ny iray na ny vitsy amin' ireo karazan-javamaniry mitovy anarana malagasy no fanao fanafody fa tsy izy rehetra. Amn' ny ankapobeny, ny anarana siantifika tsirairay dia arahin' ny anaran' ny fianakaviana misy azy sy fampahalalana hafa. == A == * [[Abiba (zavamaniry)|Abiba]] * [[Adabo]]: ''[[Dioscorea sansibarensis]]'' (''[[Dioscoreaceae]]''); ''[[Ficus sakalavarum]]'' (''[[Moraceae]]''); na ''[[Ficus sakalavarum|Ficus cocculifolia]]'' (''Moraceae'') * [[Adabonkoera]] * [[Aferombohitra]] * [[Aferontany]]: ''[[Paramollugo nudicaulis]]'' (''[[Molluginaceae]]''); ''[[Tachiadenus carinatus]]'' (''[[Gentianaceae]]'') * [[Aferontanimbohitramadinika]] * [[Aferontanivaventy]] * [[Afolava (zavamaniry)|Afolava]] * [[Agoagaga]] * [[Ahiapana]] * [[Ahibalala]] * [[Ahibano]] * [[Ahibitsika]]: ''[[Oldenlandia corymbosa]]'', ''[[Oldenlandia herbacea]]'', ''[[Oldenlandia lancifolia]]'' (''[[Rubiaceae]]'') * [[Ahibodindrindrina]] * [[Ahibola]] * [[Ahidimaño]] * [[Ahidresy]] * [[Ahidrindrina]] * [[Ahigoaika]] * [[Ahimafana]] * [[Ahipanala]] * [[Ahipandrotra]] * [[Ahipolaka]] * [[Ahipotsy]] * [[Ahitrakoho]] * [[Ahitrandriana]] * [[Ahitraombilahy]] * [[Aidinono]] * [[Aikaberavina]] * [[Akasià|Akasia]]: ''[[Acacia dealbata]]'', ''[[Acacia decurrens]]'' (''[[Fabaceae]]'') * [[Akatasavola]] * [[Akondrojaza]] * [[Alakamisy (zavamaniry)|Alakamisy]] * [[Alamienga]] * [[Alavaina]] * [[Aloesy]] * [[Ambay]] * [[Ambaradeda]] * [[Ambarakasa]] * [[Ambarivatrindolo]] * [[Ambatrimbohitra]] * [[Ambiaty]]: ''[[Gymnanthemum appendiculatum]]'' (''[[Asteraceae]]'') * [[Ambiatilahy]] * [[Amboalahazo]] * [[Amboamboankibo]] * [[Ambolaza]] * [[Amboramaitso]] * [[Amboramavolahy]] * [[Amborasaha]] * [[Amborasamanitra]] * [[Amboravaky]] * [[Ambotonona]] * [[Ampalafa]] * [[Ampangaboboka]] * [[Ampanganamalona]] * [[Ampangandrano]] * [[Ampangavihy]] * [[Anakatsimba]] * [[Anakatsotsy]] * [[Analasosa]] * [[Anambo]] * [[Anamboraka]] * [[Anampoza]] * [[Anampozavavy]] * [[Ananambo]]: ''[[Moringa oleifera]]'' (''[[Moringaceae]]''); ''[[Psophocarpus palustris]]'' (''[[Fabaceae]]'') * [[Ananaomby]] * [[Anandaingo]] * [[Anandaingona]] * [[Anandrambolahy]] * [[Anangoaika]] * [[Anantsinahilahy]] * [[Anatsiko]] * [[Andranahake]] * [[Andranoka]] * [[Andrarezana]] * [[Andravoky]] * [[Andrianakoho]] * [[Andritsilaitsy]] * [[Angavodiana]] * [[Angily]] * [[Angotilahy]] * [[Anjananjana]] * [[Ankafatratry]] * [[Ankohorafanjava]] * [[Ansoa]] * [[Antafana]] * [[Antafara]] * [[Antentona]] * [[Antilafoetra]] * [[Antsointsoina]] * [[Antsoitsoina]] * [[Imperata cylindrica|Antsoro]]: ''[[Imperata cylindrica]]'' (''[[Poaceae]]'') * [[Aokalahy]] * [[Ficus tiliifolia|Ara]]: ''[[Ficus tiliifolia]]'' (''[[Moraceae]]'') * [[Arafy]] * [[Arampandrotra]] * [[Arety (zavamaniry)|Arety]] * [[Ariandro]] * [[Atindrambo]] * [[Aveotry]] * [[Avetro]] * [[Avoko]]: ''[[Vigna angivensis]]'' (''[[Fabaceae]]''), ''[[Tephrosia lyallii]]'' (''Fabaceae'') * [[Avokombiby]] * [[Avokombilahy]] == B == * [[Bararata]]: ''[[Dillenia triquetra]]'' (''[[Dilleniaceae]]''); ''[[Phragmites australis]]'', ''[[Phragmites mauritianus]]'' (''[[Poaceae]]'') * [[Barimaso]] * [[Bedoko]] * [[Befaroraotra]] * [[Bekaraoka (zavamaniry)|Bekaraoka]] * [[Belohalika]] * [[Bemaimbo]] * [[Betoerana]] * [[Bibalahy]] * [[Boka (zavamaniry)|Boka]]: ''[[Combretum longicollum]]'' na ''[[Calopyxis eriantha]]'' (''[[Combretaceae]]''), ''[[Heteropogon contortus]]'' (''[[Poaceae]]''), ''[[Marsdenia verrucosa]]'' (''[[Apocynaceae]]'') * [[Bokabe]]: ''[[Marsdenia verrucosa]]'' <small>Decne</small>. (''[[Apocynaceae]]''), ''[[Stephanotis floribunda]]'' <small>Brongn</small>. (''Apocynaceae'') * [[Bokabetondro]] * [[Bonara]] * [[Bongo (zavamaniry)|Bongo]]: ''[[Danais hispida]]'' <small>Baker</small> (''[[Rubiaceae]]''); ''[[Danais latisepala]]'' <small>Homolle</small> (''Rubiaceae''); ''[[Danais lyallii]]'' <small>Baker</small> (''Rubiaceae''); ''[[Danais verticillata]]'' <small>Baker</small> (''Rubiaceae''); ''[[Dionychia bojeri]]'' <small>Naudin</small> (''[[Melastomataceae]]''); ''[[Garcinia pauciflora]]'' <small>Baker</small> (''[[Clusiaceae]]''); ''[[Ochrocarpos bongo]]'' <small>R. Vig. & Humbert</small> (''Clusiaceae''); ''[[Ochrocarpos orthocladus]]'' <small>(Baker) H. Perrier</small> (''Clusiaceae''); ''[[Ochrocarpos perrieri]]'' <small>R. Vig. & Humbert</small> (''Clusiaceae''); ''[[Paederia majungensis]]'' <small>Homolle ex Puff</small> (''Rubiaceae''); ''[[Rheedia excelsa]]'' <small>R. Vig. & Humbert</small> (''Clusiaceae''); ''[[Rheedia madagascariensis]]'' <small>(Planch. & Triana) H. Perrier</small> (''Clusiaceae'') * [[Boraka]] * [[Boraraka]] * [[Borona]]: ''[[Tetradenia fruticosa]]'' (''[[Lamiaceae]]'') == D == * [[Daro (zavamaniry)|Daro]]: ''[[Commiphora aprevalii]]'' ; ''[[Commiphora arafy]]'' ; ''[[Commiphora brevicalyx]]'' ; ''[[Commiphora grandifolia]]'' ; ''[[Commiphora humbertii]]'' ; ''[[Commiphora marchandii]]'' ; ''[[Commiphora orbicularis]]'' ; ''[[Commiphora pterocarpa]]'' ; ''[[Commiphora simplicifolia]]'' ; ''[[Commiphora sinuata]]'' (''[[Burseraceae]]''); ''[[Hibiscus tiliaceus]]'' (← ''Paritium tiliaceum'' na ''Talipariti tiliaceum'') (''[[Malvaceae]]''); ''[[Phoenix reclinata]]'' (''[[Arecaceae]]''). * [[Dendemona]] * [[Dindemo]] * [[Dingadingambazaha]] * [[Dingadingana (zavamaniry)|Dingadingana]] * [[Dingadinganalahy]] * [[Dingandingandrano]] * [[Dipoavatra]]: ''[[Peper cubeba]], [[Piper borbonense]], [[Piper longum]], [[Piper methysticum]], [[Piper nigrum]]'' (''[[Piperaceae]]'') * [[Dridra (zavamaniry)|Dridra]] == E == * [[Evonevona]] == F == * [[Fafara]] * [[Falahidambo]] * [[Famafambazaha]] * [[Famafantsambo]] * [[Famahipaihana]] * [[Famaho]]: ''[[Dichrostachys tenuifolia]]'' (''[[Fabaceae]]'') * [[Famehifary]]: ''[[Clitoria lasciva]]'' (''[[Fabaceae]]''); ''[[Clitoria ternatea]]'' (''Fabaceae''); ''[[Decorsea grandidieri]]'' (''Fabaceae''); ''[[Teramnus labialis]]'' (''Fabaceae''); ''[[Xenostegia medium]]'' (← ''Ipomoea medium'') (''[[Convolvulaceae]]'') * [[Famelomana]] * [[Famota]] * [[Fampinonoana (zavamaniry)|Fampinonoana]]: ''[[Euphorbia hirta]]''; ''[[Kinana|Ricinus communis]]'' (''[[Euphorbiaceae]]'') * [[Fampivalanana]] * [[Fanalafaritra]] * [[Fanalasimba]] * [[Fanazava]] * [[Fandefana]] * [[Fandemy]] * [[Fandramanana]] * [[Fandrikibilisy]] * [[Fandroronana]] * [[Fandrotrarana]]: ''[[Cynodon dactylon]]'' (''[[Poaceae]]'') * [[Fanempoka]] * [[Fanepoka]] * [[Fanerambavy]] * [[Fanerandahy]] * [[Fanidy]] * [[Fany (zavamaniry)|Fany]]: ''[[Entada chrysostachys]]''; ''[[Entada africana]]'' (''[[Mimosaceae]]'' na ''[[Fabaceae]]'') * [[Fano (zavamaniry)|Fano]]: ''[[Entada chrysostachys]]''; ''[[Entada africana]]'' (''[[Mimosaceae]]'' na ''[[Fabaceae]]'') * [[Fanolehana]] * [[Fanory]] * [[Fanoroboka]] * [[Fanoromena]] * [[Fantsinakoholahy]] * [[Farimaty]] * [[Fatika]] * [[Fatikahitra]] * [[Fatimena]] * [[Fatoralahy]] * [[Fatray]] * [[Fatsinakoho]] * [[Feka]] * [[Ferifery]] * [[Fiandrilavenombazaha]] * [[Fiandrilavenona]] * [[Fisava]] * [[Fitangosana (zavamaniry)|Fitangosana]] * [[Fitohizambalala]] * [[Fobo]] * [[Fodilahimena (zavamaniry)|Fodilahimena]] * [[Foly (zavamaniry)|Foly]] * [[Fondraña]] * [[Fongo]] * [[Foraha]] * [[Forimboay]] * [[Foroforo]] * [[Foromaso]] * [[Fotsimbarinakoholahy]] * [[Fotsinanahary]] * [[Fotsivadihana]] * [[Fotsivolomanoa]] * [[Fotsivolomano]] * [[Fotsivolomanoro]] == G == * [[Garanadrelina]] * [[Gingiza]] * [[Giranadrelina]] * [[Gombo]] == H == * [[Hainganahaingana]] * [[Haizantoloho]] * [[Halaitra]] * [[Halampo]] * [[Hamatra (zavamaniry)|Hamatra]] * [[Hanidraisoa]] * [[Hanitrandrianaivo]] * [[Hanitravoko]] * [[Harahaitra]] * [[Haraky]] * [[Haramy]] * [[Haronga]] * [[Harongampanihy]] * [[Harongana]] * [[Hasimbavy]] * [[Hasindahy]] * [[Hasingola]] * [[Havaotra]] * [[Havozo]]: ''[[Cryptocarya agathophylla]]'' (''[[Lauraceae]]'') * [[Hazina]] * [[Hazofady]] * [[Hazofitososona]] * [[Hazofohy]] * [[Hazofotsinanahary]] * [[Hazolava]] * [[Hazomafaika]] * [[Hazomafaitra]] * [[Hazomafaitralahy]] * [[Hazomafaitravavy]] * [[Hazomafana]] * [[Hazomainty]]: ''[[Apodytes dimidiata]]'' (''[[Metteniusaceae]]''); ''[[Cloiselia carbonaria]]'' S. Moore (na ''Dicoma carbonaria'' (''[[Asteraceae]]''); ''[[Cryptocarya pervillei]]''  (← ''Ravensara pervillei'' ) (''[[Lauraceae]]''); ''[[Diospyros calophylla]]; [[Diospyros clusiifolia]]''; ''[[Diospyros ebenifera]]''; ''[[Diospyros gracilipes]]''; ''[[Diospyros haplostylis]]''; ''[[Diospyros hazomainty]]''; ''[[Diospyros madagascariensis]]'' (jereo koa ''[[Diospyros ferrea]]''); ''[[Diospyros meeusiana]]''; ''[[Diospyros microrhombus]]''; ''[[Diospyros occlusa]]''; ''[[Diospyros toxicaria]]'' (''[[Ebenaceae]]''); ''[[Erythroxylum ferrugineum]]'' (''[[Erythroxylaceae]]''); ''[[Homalium albiflorum]]''; ''[[Homalium cauliflorum]]'' (''[[Salicaceae]]''); ''[[Secamone cristata]]'' (''[[Apocynaceae]]''); ''Tina striata'' subsp. ''trijuga''  (← ''Tina trijuga'') (''[[Sapindaceae]]''); ''[[Wielandia bojeriana]]'' (← ''Savia bojeriana'' Baill.) (''[[Phyllanthaceae]]'') * [[Hazomaitso]] * [[Hazomalefaka]] * [[Hazomamy]] * [[Hazombandrika]] * [[Hazombarorana]]: ''[[Abrahamia ditimena]]'' (← ''Protorhus ditimena'') (''[[Anacardiaceae]]''); ''[[Abrahamia oblongifolia]]'' (← ''Protorhus'' ''oblongifolia'') (''[[Anacardiaceae]]''); ''[[Abrahamia sericea]]'' (← ''Protorhus'' ''sericea'') (''[[Anacardiaceae]]''); ''[[Homalium axillare]]'' (''[[Salicaceae]]''); ''[[Ocotea laevis]]'' (''[[Lauraceae]]''); ''[[Pittosporum oblongifolium]]'' (''[[Pittosporaceae]]''); ''[[Pittosporum verticillatum]]'' (''[[Pittosporaceae]]'') * [[Hazomboay]] * [[Hazomiavona]] * [[Hazomoana]] * [[Hazonakoho]] * [[Hazonandriana]] * [[Hazongoaika]] * [[Hazonkisoa]] * [[Hazontoho]] * [[Hazontsifaka]] * [[Hazotana]] * [[Hazoto]] * [[Hazotokana]] * [[Hendramena]] * [[Hento]] * [[Hentona]] * [[Hirigirika]] * [[Hofa (zavamaniry)|Hofa]] * [[Hofika]] * [[Homonomona]] * [[Hororoky]] * [[Horovy]] == I == * [[Ilaimahery]] == K == * [[Kabodrano]] * [[Kalavelo]] * [[Kaleva]] * [[Kandafotsy]] * [[Karafoy]] * [[Karakaraberavina]] * [[Karambitovavy]] * [[Kata (zavamaniry)|Kata]] * [[Katra (zavamaniry)|Katra]] * [[Katsomandronono]] * [[Kavodiandrano]] * [[Kelihomandra]] * [[Kelivoloina]] * [[Kiatondra]] * [[Kiatondramadinika]] * [[Kidiadiamborona]] * [[Kifongo]] * [[Kija (zavamaniry)|Kija]] * [[Kile]] * [[Kily]] * [[Kilo (zavamaniry)|Kilo]] * [[Kimalao]] * [[Kimamikisoa]] * [[Kimamimamitambina]] * [[Kimanga]] * [[Kimboiboy]] * [[Kimboimbointany]] * [[Kindrehedrehetsa]] * [[Kindresy]] * [[Kingatsa]] * [[Kininina (zavamaniry)|Kininina]] * [[Kinkina]] * [[Kintsy (zavamaniry)|Kintsy]] * [[Kiotsiotsitanilahy]] * [[Kiotsiotsitanivavy]] * [[Kirambay]] * [[Kiramborambo]] * [[Kirandrambehivavy]] * [[Kiringy]] * [[Kisanga]] * [[Kisangandranovavy]] * [[Kisarihasina]] * [[Kitongafia]] * [[Kitsongo]] * [[Kitsotsolalana]] * [[Kivainga]] * [[Kivolavola]] * [[Kobahy]] * [[Kofafa (zavamaniry)|Kofafa]] * [[Korakoravavy]] * [[Kotika]] * [[Kotro (zavamaniry)|Kotro]] == L == * lafara * lafarana * lahiriky * lahiroa * lailay * laingafora * laingodroy * lalandana * lalando * lalangy * lambinamorona * lambinanalahy * lambinana * lambiro * lambo * lamonty * lampivato * landemy * landihazobe * langary * lanjambola * lanjananahary * lanory * lanoro * lavanana * lavaravina * laza * lelanangaka * lelanaombe * lengompary * letsaky * lombiry * lombiro * losy * loviantsahonantanety == M == * madiorano * madiro * mahafangaletse * mahalatsaka * mahatanandofotsy * mahatanando * mahatanandomena * mahatrotranify * mahavaliavavy * maintifototra * malainaretina * malanga * mampody * manalo * manamora * mananasy * manangy * mananjara * mananotsa * manarapoana * manavodrevo * manazara * mandakolahy * mandalia * mandalodiaraikitra * mandravasarotra * mandrofo * mandrorofo * manevika * mangavony * mangidy * mangorondefona * manipika * manitrandafintsaha * manontona * manta * mantsaka * mapaza * maranitra * marohay * marovelo * marozandry * masaka * masimposaina * masinandro * masinankorona * masinjany * masokoaky * masonombilahy * masontantely * masontsokina * matahotrantsy * matavikely * mavoha * mavokely * merampamelona * miakana * modimodia * moita * mokonazy * molaliambo * molanga * monty == N == * ndandemy * ndramañamora * nohondahy * nonoka * nonondahy == O == * odiandoha * odiozatra * ombavy == P == * panda * papy * papolahy * parakinandrongo * parakitsitry * peha * pepolahy * poakaty == R == * rafy * ragehezina * rahiaka * raileja * railombo * raioritra * raisaonjo * raisinda * raivolesoka * raizafy * rajamena * rajonga * ramamonjy * ramanakofa * ramangaoka * ramanga * ramanjavona * rambiasina * rambiazina * rambiazindrano * rambonaomby * ramiarana * ramiary * ramilamina * ramy * ramirondra * ranendo * ranga * rangifotsy * ranohandrina * raodraotra * raokandro * ravimboafotsy * ravindravina * ravitsara * relambo * remaitso * resonjo * riadriatra * rodramo * roifotsy * roihavotra * romba * rombiromby * rondra * roño * rotra * rotravazaha * rovy == S == * sabita * sakaizanankizy * sakamalaho * sakamalao * sakarivombato * sakatavilona * sakatavilotra * sambilahy * samonta * sanatry * sandela * sangasanganandevolahy * sañira * saravy * sariheza * sarikimalao * sasavy * sava * savoa * savory * senasena * sesikondana * sety * sevabe * siho * silabola * sily * sirakakazo * sira * sirika * sitraefavoa * soahazo * soandro * soaravina * sofintotozy * sofisofy * somangy * somoro * songosongo * sovoka == T == * tadilava * tafara * taimborontsiloza * takasina * takorova * takotako * talafoitra * talapetraka * tambaritsahona * tambintsy * tambitsy * tamenaka * tampina * tanantanamanga * tanantanampotsy * tandravato * tangena * tangongo * tanikandro * tankosina * tanterakala * tanterakalavavy * tanteraka * taolamandeha * taolanamalona * tapabatana * tapisaka * tarata * tavaza * tavebotreka * telafoetra * telovitrana * tenindahy * tihy * toetra * tokambahatra * tombokakanga * tongoboronafanintsana * tongoborona * tongotaintaina * tongotramboabe * totongana * tovondrongonindrakalagegy * trabonjy * trotrobato * tsaingoka * tsakafara * tsakafary * tsantsambaitra * tsararaka * tsatsambaitra * tsengoka * tsiambanindahy * tsiampangapanga * tsiandrikandrinina * tsianihampoza * tsianihimposa * tsiatosika * tsiavaramonina * tsibolo * tsienimposa * tsihitafototra * tsiho * tsikobokobondanitra * tsikobona * tsikoinkoina * tsilaitsy * tsilambozo * tsilavondrivotsy * tsileomparimbona * tsimatoalaza * tsimbolaotra * tsimonomonona * tsimperifery * tsimpimpina * tsindahoro * tsindramiramy * tsingatsa * tsingila * tsingilofilo * tsinkara * tsiodany * tsiontsiona * tsipahokivainga * tsipaho * tsiperiferinala * tsipihipina * tsipikopiko * tsipoapoaka * tsipolitra * tsirangorangombalala * tsirinangatra * tsirokonangatra * tsitambakombako * tsitambotambako * tsitiamoty * tsitohitohy * tsitongotra * tsitsihina * tsobolo * tsorokonangatra * tsotsoraka == V == * vahatra * vahemboamena * vahia * vahilahy * vahilava * vahimarava * vahimboamena * vahinamalo * vahindambinana * vahindronono * vahintambotrika * vahipindy * vahitambotrika * vahivandana * vahivoraka * vahona * vaimantsina * vakaka * vakakoana * vakakoa * valana * valanirana * vanila * vare * varifotsinakoho * variñato * vatoina * vavaloza * vazahanakampo * velo-mihato * verofehana * viliantsahona * vintañibe * vintanina * vivaona * voafatra * voafotsy * voahangindrano * voakarepoka * voakirintsana * voakoromanga * voamahatata * voamahatorana * voamaintilany * voamandrenikely * voamarapohatra * voamarintampona * voamasonomby * voampatra * voampoana * voampoa * voampo * voanalakely * voanampotsy * voanananala * voandrafy * voanembanamboa * voaneny * voanio * voanjoala * voanjomanga * voankatsa * voantainakoho * voantrotroka * voapibohitra * voapidrano * voarafy * voarointsaka * voasarikelinikalavola * voaseva * voatotongana * voavahy * voavoraka * vohovelo * volafotimadinika * vonenina * vonimbohidahy * vonjilahy * vonjivavy * vonjy * voriravina * vory == Z == * zabe * zahana * zanabato * zongo == Jereo koa == * [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]] == Loharano == g71o8ruolol4c8qggcbqj4in50efj7q 1145856 1145847 2026-06-30T11:05:42Z Thelezifor 15140 Nanohy fanoratana 1145856 wikitext text/x-wiki Inty ny '''lisitry ny anaran-javamaniry fanao fanafody amin' ny teny malagasy'''. Ampahany amin' ny karazan-javamaniry misy eto amin' ny [[Madagasikara|Nosy]] ny [[zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]], izay misy karazana miisa 3&nbsp;245, ka ny 60&#x20;% amin' izy ireo dia tsy hita raha tsy eto<ref><small>"[https://ethnobotanyjournal.org/index.php/era/article/view/1591#:~:text=Results:%20The%20medicinal%20plants%20inventoried,most%20morbid%20ones%20in%20Madagascar. Synthesis and analysis of data on inventories of medicinal plants in Madagascar]", ''ethnobotanyjournal.org''</small></ref><ref><small>Andrianavalonirina A.M. et al, "Etude ethnobotanique des plantes médicinales du district d’Antanifotsy, région de Vakinankaratra au Madagascar", ''RAMReS-PMTA'', 2023.</small></ref>. Ity lisitry ity dia mitanisa anarana amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]], arakarahin' ny anarana ara-tsiansan' ny zavamaniry tondroiny izay mety ho tokana na maro. Marihina fa misy ny anarana iray amin' ny teny malagasy izay mety hanondro karazan-javamaniry roa na mihoatra. Anisan' ny [[zavamaniry fanao fanafody]] fantatra indrindra ny vonenina na tonga (''[[Catharanthus roseus]]''), ny vahona (''[[Aloe macroclada]]'' sy ''[[Aloe vera]]'' indrindraindrindra), ny ravintsara (''[[Camphora officinarum]]'' na ''[[Camphora officinarum|Cinnamomum camphora]]''), ny mandravasarotra (''[[Cinnamosma fragrans]]''), ny kininindrano na niaoly (''[[Melaleuca quinquenervia]]''), ny havozo (''[[Cryptocarya agathophylla]]'' na ''Ravensara aromatica''), ny katrafay (''[[Cedrelopsis grevei]]''), ary ny talapetraka (''[[Centella asiatica]]''). Marihina fa ny anarana malagasy iray ao amin' ny lisitra dia mety hanondro karazan-javamaniry samy hafa (asehon' ny anarana ara-tsiansa manokana) tsy iray antoko na tsy iray fianakaviana (ohatra: [[adabo]]), na mety ho iray antoko na iray fianakaviana (ohatra: [[ahibitsika]]). Mety ho ny iray na ny vitsy amin' ireo karazan-javamaniry mitovy anarana malagasy no fanao fanafody fa tsy izy rehetra. Amn' ny ankapobeny, ny anarana siantifika tsirairay dia arahin' ny anaran' ny fianakaviana misy azy sy fampahalalana hafa. == A == * [[Abiba (zavamaniry)|Abiba]] * [[Adabo]]: ''[[Dioscorea sansibarensis]]'' (''[[Dioscoreaceae]]''); ''[[Ficus sakalavarum]]'' (''[[Moraceae]]''); na ''[[Ficus sakalavarum|Ficus cocculifolia]]'' (''Moraceae'') * [[Adabonkoera]] * [[Aferombohitra]] * [[Aferontany]]: ''[[Paramollugo nudicaulis]]'' (''[[Molluginaceae]]''); ''[[Tachiadenus carinatus]]'' (''[[Gentianaceae]]'') * [[Aferontanimbohitramadinika]] * [[Aferontanivaventy]] * [[Afolava (zavamaniry)|Afolava]] * [[Agoagaga]] * [[Ahiapana]] * [[Ahibalala]] * [[Ahibano]] * [[Ahibitsika]]: ''[[Oldenlandia corymbosa]]'', ''[[Oldenlandia herbacea]]'', ''[[Oldenlandia lancifolia]]'' (''[[Rubiaceae]]'') * [[Ahibodindrindrina]] * [[Ahibola]] * [[Ahidimaño]] * [[Ahidresy]] * [[Ahidrindrina]] * [[Ahigoaika]] * [[Ahimafana]] * [[Ahipanala]] * [[Ahipandrotra]] * [[Ahipolaka]] * [[Ahipotsy]] * [[Ahitrakoho]] * [[Ahitrandriana]] * [[Ahitraombilahy]] * [[Aidinono]] * [[Aikaberavina]] * [[Akasià|Akasia]]: ''[[Acacia dealbata]]'', ''[[Acacia decurrens]]'' (''[[Fabaceae]]'') * [[Akatasavola]] * [[Akondrojaza]] * [[Alakamisy (zavamaniry)|Alakamisy]] * [[Alamienga]] * [[Alavaina]] * [[Aloesy]] * [[Ambay]] * [[Ambaradeda]] * [[Ambarakasa]] * [[Ambarivatrindolo]]: ''[[Crotalaria cytisoides]]'', <small>Bojer</small>.; ''[[Crotalaria fulva]]'' <small>Roxb</small>.; ''[[Crotalaria retusa]]'' <small>L.</small>; ''[[Crotalaria diosmifolia]]'' <small>Benth</small>. (''[[Fabaceae]]'') * [[Ambatrimbohitra]] * [[Ambiaty]]: ''[[Gymnanthemum appendiculatum]]'' (← ''Vernonia appendiculata'') (''[[Asteraceae]]'') * [[Ambiatilahy]] * [[Amboalahazo]] * [[Amboamboankibo]] * [[Ambolaza]] * [[Amboramaitso]] * [[Amboramavolahy]] * [[Amborasaha]] * [[Amborasamanitra]] * [[Amboravaky]] * [[Ambotonona]] * [[Ampalafa]] * [[Ampangaboboka]] * [[Ampanganamalona]] * [[Ampangandrano]] * [[Ampangavihy]] * [[Anakatsimba]] * [[Anakatsotsy]]: ''[[Phyllanthus niruri]]'' <small>L.</small> (''[[Phyllanthaceae]]'') * [[Analasosa]] * [[Anambo]] * [[Anamboraka]] * [[Anampoza]] * [[Anampozavavy]] * [[Ananambo]]: ''[[Moringa oleifera]]'' (''[[Moringaceae]]''); ''[[Psophocarpus palustris]]'' (''[[Fabaceae]]'') * [[Ananaomby]] * [[Anandaingo]] * [[Anandaingona]] * [[Anandrambolahy]] * [[Anangoaika]] * [[Anantsinahilahy]] * [[Anatsiko]] * [[Andranahake]]: ''[[Commelina nudiflora]]''; ''[[Commelina benghalensis]]'' (''[[Commelinaceae]]'') * [[Andranoka]] * [[Andrarezana]] * [[Andravoky]] * [[Andrianakoho]] * [[Andritsilaitsy]] * [[Angavodiana]] * [[Angily]] * [[Angotilahy]] * [[Anjananjana]] * [[Ankafatratry]] * [[Ankohorafanjava]] * [[Ansoa]] * [[Antafana]] * [[Antafara]] * [[Antentona]] * [[Antilafoetra]] * [[Antsointsoina]] * [[Antsoitsoina]] * [[Imperata cylindrica|Antsoro]]: ''[[Imperata cylindrica]]'' (''[[Poaceae]]'') * [[Aokalahy]] * [[Ficus tiliifolia|Ara]]: ''[[Ficus tiliifolia]]'' (''[[Moraceae]]'') * [[Arafy]] * [[Arampandrotra]] * [[Arety (zavamaniry)|Arety]] * [[Ariandro]] * [[Atindrambo]] * [[Aveotry]] * [[Avetro]] * [[Avoko]]: ''[[Vigna angivensis]]'' (''[[Fabaceae]]''), ''[[Tephrosia lyallii]]'' (''Fabaceae'') * [[Avokombiby]] * [[Avokombilahy]] == B == * [[Bararata]]: ''[[Dillenia triquetra]]'' (''[[Dilleniaceae]]''); ''[[Phragmites australis]]'', ''[[Phragmites mauritianus]]'' (''[[Poaceae]]'') * [[Barimaso]] * [[Bedoko]] * [[Befaroraotra]] * [[Bekaraoka (zavamaniry)|Bekaraoka]] * [[Belohalika]] * [[Bemaimbo]] * [[Betoerana]] * [[Bibalahy]] * [[Boka (zavamaniry)|Boka]]: ''[[Combretum longicollum]]'' na ''[[Calopyxis eriantha]]'' (''[[Combretaceae]]''), ''[[Heteropogon contortus]]'' (''[[Poaceae]]''), ''[[Marsdenia verrucosa]]'' (''[[Apocynaceae]]'') * [[Bokabe]]: ''[[Marsdenia verrucosa]]'' <small>Decne</small>. (''[[Apocynaceae]]''), ''[[Stephanotis floribunda]]'' <small>Brongn</small>. (''Apocynaceae'') * [[Bokabetondro]] * [[Bonara]]: ''[[Albizia lebbeck]]'' <small>Benth</small>. (''[[Fabaceae]]''). * [[Bongo (zavamaniry)|Bongo]]: ''[[Danais hispida]]'' <small>Baker</small> (''[[Rubiaceae]]''); ''[[Danais latisepala]]'' <small>Homolle</small> (''Rubiaceae''); ''[[Danais lyallii]]'' <small>Baker</small> (''Rubiaceae''); ''[[Danais verticillata]]'' <small>Baker</small> (''Rubiaceae''); ''[[Dionychia bojeri]]'' <small>Naudin</small> (''[[Melastomataceae]]''); ''[[Garcinia pauciflora]]'' <small>Baker</small> (''[[Clusiaceae]]''); ''[[Ochrocarpos bongo]]'' <small>R. Vig. & Humbert</small> (''Clusiaceae''); ''[[Ochrocarpos orthocladus]]'' <small>(Baker) H. Perrier</small> (''Clusiaceae''); ''[[Ochrocarpos perrieri]]'' <small>R. Vig. & Humbert</small> (''Clusiaceae''); ''[[Paederia majungensis]]'' <small>Homolle ex Puff</small> (''Rubiaceae''); ''[[Rheedia excelsa]]'' <small>R. Vig. & Humbert</small> (''Clusiaceae''); ''[[Rheedia madagascariensis]]'' <small>(Planch. & Triana) H. Perrier</small> (''Clusiaceae'') * [[Boraka]] * [[Boraraka]] * [[Borona]]: ''[[Tetradenia fruticosa]]'' (''[[Lamiaceae]]'') == D == * [[Daro (zavamaniry)|Daro]]: ''[[Commiphora aprevalii]]'' ; ''[[Commiphora arafy]]'' ; ''[[Commiphora brevicalyx]]'' ; ''[[Commiphora grandifolia]]'' ; ''[[Commiphora humbertii]]'' ; ''[[Commiphora marchandii]]''; ''[[Commiphora orbicularis]]''; ''[[Commiphora pterocarpa]]''; ''[[Commiphora simplicifolia]]''; ''[[Commiphora sinuata]]'' (''[[Burseraceae]]''); ''[[Hibiscus tiliaceus]]'' (← ''Paritium tiliaceum'' na ''Talipariti tiliaceum'') (''[[Malvaceae]]''); ''[[Phoenix reclinata]]'' (''[[Arecaceae]]''). * [[Dendemona]] * [[Dindemo]] * [[Dingadingambazaha]] * [[Dingadingana (zavamaniry)|Dingadingana]]: ''[[Dombeya linearifolia]]'' <small>Hochr</small>. (''[[Malvaceae]]''); ''[[Psiadia altissima]]'' <small>(DC.) Drake</small>; ''[[Psiadia dodonaefolia]]'' <small>St.</small> (''[[Asteraceae]]'') * [[Dingadinganalahy]] * [[Dingandingandrano]] * [[Dipoavatra]]: ''[[Peper cubeba]], [[Piper borbonense]], [[Piper longum]], [[Piper methysticum]], [[Piper nigrum]]'' (''[[Piperaceae]]'') * [[Dridra (zavamaniry)|Dridra]] == E == * [[Evonevona]] == F == * [[Fafara]] * [[Falahidambo]] * [[Famafambazaha]] * [[Famafantsambo]] * [[Famahipaihana]] * [[Famaho]]: ''[[Dichrostachys tenuifolia]]'' (''[[Fabaceae]]'') * [[Famehifary]]: ''[[Clitoria lasciva]]'' (''[[Fabaceae]]''); ''[[Clitoria ternatea]]'' (''Fabaceae''); ''[[Decorsea grandidieri]]'' (''Fabaceae''); ''[[Teramnus labialis]]'' (''Fabaceae''); ''[[Xenostegia medium]]'' (← ''Ipomoea medium'') (''[[Convolvulaceae]]'') * [[Famelomana]] * [[Famota]] * [[Fampinonoana (zavamaniry)|Fampinonoana]]: ''[[Euphorbia hirta]]''; ''[[Kinana|Ricinus communis]]'' (''[[Euphorbiaceae]]'') * [[Fampivalanana]] * [[Fanalafaritra]] * [[Fanalasimba]] * [[Fanazava]] * [[Fandefana]] * [[Fandemy]] * [[Fandramanana]] * [[Fandrikibilisy]] * [[Fandroronana]] * [[Fandrotrarana]]: ''[[Cynodon dactylon]]'' (''[[Poaceae]]'') * [[Fanempoka]] * [[Fanepoka]] * [[Fanerambavy]] * [[Fanerandahy]] * [[Fanidy]] * [[Fany (zavamaniry)|Fany]]: ''[[Entada chrysostachys]]''; ''[[Entada africana]]'' (''[[Mimosaceae]]'' na ''[[Fabaceae]]'') * [[Fano (zavamaniry)|Fano]]: ''[[Entada chrysostachys]]''; ''[[Entada africana]]'' (''[[Mimosaceae]]'' na ''[[Fabaceae]]'') * [[Fanolehana]]: ''[[Hippocratea bojeri]]'' <small>Tul.</small> (''[[Celastraceae]]'') * [[Fanory]] * [[Fanoroboka]] * [[Fanoromena]] * [[Fantsinakoholahy]] * [[Farimaty]] * [[Fatika]] * [[Fatikahitra]] * [[Fatimena]] * [[Fatoralahy]] * [[Fatray]] * [[Fatsinakoho]] * [[Feka]] * [[Ferifery]] * [[Fiandrilavenombazaha]] * [[Fiandrilavenona]] * [[Fisava]] * [[Fitangosana (zavamaniry)|Fitangosana]] * [[Fitohizambalala]] * [[Fobo]] * [[Fodilahimena (zavamaniry)|Fodilahimena]] * [[Foly (zavamaniry)|Foly]] * [[Fondraña]] * [[Fongo]] * [[Foraha]] * [[Forimboay]] * [[Foroforo]] * [[Foromaso]] * [[Fotsimbarinakoholahy]] * [[Fotsinanahary]] * [[Fotsivadihana]] * [[Fotsivolomanoa]] * [[Fotsivolomano]] * [[Fotsivolomanoro]] == G == * [[Garanadrelina]] * [[Gingiza]] * [[Giranadrelina]] * [[Gombo]] == H == * [[Hainganahaingana]] * [[Haizantoloho]] * [[Halaitra]] * [[Halampo]] * [[Hamatra (zavamaniry)|Hamatra]] * [[Hanidraisoa]] * [[Hanitrandrianaivo]] * [[Hanitravoko]] * [[Harahaitra]] * [[Haraky]] * [[Haramy]] * [[Haronga]] * [[Harongampanihy]] * [[Harongana]] * [[Hasimbavy]] * [[Hasindahy]] * [[Hasingola]] * [[Havaotra]] * [[Havozo]]: ''[[Cryptocarya agathophylla]]'' (''[[Lauraceae]]'') * [[Hazina]] * [[Hazofady]] * [[Hazofitososona]] * [[Hazofohy]] * [[Hazofotsinanahary]] * [[Hazolava]] * [[Hazomafaika]] * [[Hazomafaitra]] * [[Hazomafaitralahy]] * [[Hazomafaitravavy]] * [[Hazomafana]] * [[Hazomainty]]: ''[[Apodytes dimidiata]]'' (''[[Metteniusaceae]]''); ''[[Cloiselia carbonaria]]'' S. Moore (na ''Dicoma carbonaria'' (''[[Asteraceae]]''); ''[[Cryptocarya pervillei]]''  (← ''Ravensara pervillei'' ) (''[[Lauraceae]]''); ''[[Diospyros calophylla]]; [[Diospyros clusiifolia]]''; ''[[Diospyros ebenifera]]''; ''[[Diospyros gracilipes]]''; ''[[Diospyros haplostylis]]''; ''[[Diospyros hazomainty]]''; ''[[Diospyros madagascariensis]]'' (jereo koa ''[[Diospyros ferrea]]''); ''[[Diospyros meeusiana]]''; ''[[Diospyros microrhombus]]''; ''[[Diospyros occlusa]]''; ''[[Diospyros toxicaria]]'' (''[[Ebenaceae]]''); ''[[Erythroxylum ferrugineum]]'' (''[[Erythroxylaceae]]''); ''[[Homalium albiflorum]]''; ''[[Homalium cauliflorum]]'' (''[[Salicaceae]]''); ''[[Secamone cristata]]'' (''[[Apocynaceae]]''); ''Tina striata'' subsp. ''trijuga''  (← ''Tina trijuga'') (''[[Sapindaceae]]''); ''[[Wielandia bojeriana]]'' (← ''Savia bojeriana'' Baill.) (''[[Phyllanthaceae]]'') * [[Hazomaitso]] * [[Hazomalefaka]] * [[Hazomamy]] * [[Hazombandrika]] * [[Hazombarorana]]: ''[[Abrahamia ditimena]]'' (← ''Protorhus ditimena'') (''[[Anacardiaceae]]''); ''[[Abrahamia oblongifolia]]'' (← ''Protorhus'' ''oblongifolia'') (''[[Anacardiaceae]]''); ''[[Abrahamia sericea]]'' (← ''Protorhus'' ''sericea'') (''[[Anacardiaceae]]''); ''[[Homalium axillare]]'' (''[[Salicaceae]]''); ''[[Ocotea laevis]]'' (''[[Lauraceae]]''); ''[[Pittosporum oblongifolium]]'' (''[[Pittosporaceae]]''); ''[[Pittosporum verticillatum]]'' (''[[Pittosporaceae]]'') * [[Hazomboay]] * [[Hazomiavona]] * [[Hazomoana]] * [[Hazonakoho]] * [[Hazonandriana]] * [[Hazongoaika]] * [[Hazonkisoa]] * [[Hazontoho]] * [[Hazontsifaka]] * [[Hazotana]] * [[Hazoto]] * [[Hazotokana]] * [[Hendramena]] * [[Hento]] * [[Hentona]] * [[Hirigirika]] * [[Hofa (zavamaniry)|Hofa]] * [[Hofika]] * [[Homonomona]] * [[Hororoky]] * [[Horovy]] == I == * [[Ilaimahery]] == K == * [[Kabodrano]] * [[Kalavelo]] * [[Kaleva]] * [[Kandafotsy]] * [[Karafoy]] * [[Karakaraberavina]] * [[Karambitovavy]] * [[Kata (zavamaniry)|Kata]] * [[Katra (zavamaniry)|Katra]] * [[Katsomandronono]] * [[Kavodiandrano]] * [[Kelihomandra]] * [[Kelivoloina]] * [[Kiatondra]] * [[Kiatondramadinika]] * [[Kidiadiamborona]] * [[Kifongo]] * [[Kija (zavamaniry)|Kija]] * [[Kile]] * [[Kily]]: ''[[Tamarindus indica]]'' (''[[Fabaceae]]'') * [[Kilo (zavamaniry)|Kilo]] * [[Kimalao]]: ''[[Acmella oleracea]]'' <small>(L.) R.K.Jansen</small> (← ''Spilanthes acmella'' <small>Hutch. & Dalziel</small>) (''[[Asteraceae]]''); ''[[Nasturtium barbareifolium]]'' <small>Baker</small> (''[[Brassicaceae]]'') * [[Kimamikisoa]] * [[Kimamimamitambina]] * [[Kimanga]] * [[Kimboiboy]] * [[Kimboimbointany]] * [[Kindrehedrehetsa]] * [[Kindresy]]: ''[[Cynodon dactylon]]'' (''[[Poaceae]]'') * [[Kingatsa]] * [[Kininina (zavamaniry)|Kininina]]: ''[[Eucalyptus]]'' spp''.''; ''[[Corymbia]]'' spp. * [[Kinkina]]: ''[[Cinchona succirubra]]'' <small>Pavon & Klotzsch</small>; ''[[Cinchona ledgeriana]]'' <small>(Howard) Bern. Moens ex Trimen</small>; ''[[Cinchona officinalis]]'' <small>L.</small> (''[[Rubiaceae]]''). * [[Kintsy (zavamaniry)|Kintsy]] * [[Kiotsiotsitanilahy]] * [[Kiotsiotsitanivavy]] * [[Kirambay]] * [[Kiramborambo]] * [[Kirandrambehivavy]] * [[Kiringy]] * [[Kisanga]] * [[Kisangandranovavy]] * [[Kisarihasina]] * [[Kitongafia]] * [[Kitsongo]] * [[Kitsotsolalana]] * [[Kivainga]] * [[Kivolavola]] * [[Kobahy]] * [[Kofafa (zavamaniry)|Kofafa]]: ''[[Elionurus tristis]]'' <small>Hack.</small> (''[[Poaceae]]'') * [[Korakoravavy]] * [[Kotika]]: ''[[Croton]]'' sp. (''[[Euphorbiaceae]]''); ''[[Flueggea microcarpa]]'' <small>Blume</small> (''[[Phyllanthaceae]]'') * [[Kotro (zavamaniry)|Kotro]] == L == * lafara * lafarana * lahiriky * lahiroa * lailay * laingafora * laingodroy * lalandana * lalando * lalangy * lambinamorona * lambinanalahy * lambinana * lambiro * lambo * lamonty * lampivato * landemy * landihazobe * langary * lanjambola * lanjananahary * lanory * lanoro * lavanana * lavaravina * laza * lelanangaka * lelanaombe * lengompary * letsaky * lombiry * lombiro * losy * loviantsahonantanety == M == * madiorano * madiro * mahafangaletse * mahalatsaka * mahatanandofotsy * mahatanando * mahatanandomena * mahatrotranify * mahavaliavavy * maintifototra * malainaretina * malanga * mampody * manalo * manamora * mananasy * manangy * mananjara * mananotsa * manarapoana * manavodrevo * manazara * mandakolahy * mandalia * mandalodiaraikitra * mandravasarotra * mandrofo * mandrorofo * manevika * mangavony * mangidy * mangorondefona * manipika * manitrandafintsaha * manontona * manta * mantsaka * mapaza * maranitra * marohay * marovelo * marozandry * masaka * masimposaina * masinandro * masinankorona * masinjany * masokoaky * masonombilahy * masontantely * masontsokina * matahotrantsy * matavikely * mavoha * mavokely * merampamelona * miakana * modimodia * moita * mokonazy * molaliambo * molanga * monty == N == * ndandemy * ndramañamora * nohondahy * nonoka * nonondahy == O == * odiandoha * odiozatra * ombavy == P == * panda * papy * papolahy * parakinandrongo * parakitsitry * peha * pepolahy * poakaty == R == * rafy * ragehezina * rahiaka * raileja * railombo * raioritra * raisaonjo * raisinda * raivolesoka * raizafy * rajamena * rajonga * ramamonjy * ramanakofa * ramangaoka * ramanga * ramanjavona * rambiasina * rambiazina * rambiazindrano * rambonaomby * ramiarana * ramiary * ramilamina * ramy * ramirondra * ranendo * ranga * rangifotsy * ranohandrina * raodraotra * raokandro * ravimboafotsy * ravindravina * ravitsara * relambo * remaitso * resonjo * riadriatra * rodramo * roifotsy * roihavotra * romba * rombiromby * rondra * roño * rotra * rotravazaha * rovy == S == * sabita * sakaizanankizy * sakamalaho * sakamalao * sakarivombato * sakatavilona * sakatavilotra * sambilahy * samonta * sanatry * sandela * sangasanganandevolahy * sañira * saravy * sariheza * sarikimalao * sasavy * sava * savoa * savory * senasena * sesikondana * sety * sevabe * siho * silabola * sily * sirakakazo * sira * sirika * sitraefavoa * soahazo * soandro * soaravina * sofintotozy * sofisofy * somangy * somoro * songosongo * sovoka == T == * tadilava * tafara * taimborontsiloza * takasina * takorova * takotako * talafoitra * talapetraka * tambaritsahona * tambintsy * tambitsy * tamenaka * tampina * tanantanamanga * tanantanampotsy * tandravato * tangena * tangongo * tanikandro * tankosina * tanterakala * tanterakalavavy * tanteraka * taolamandeha * taolanamalona * tapabatana * tapisaka * tarata * tavaza * tavebotreka * telafoetra * telovitrana * tenindahy * tihy * toetra * tokambahatra * tombokakanga * tongoboronafanintsana * tongoborona * tongotaintaina * tongotramboabe * totongana * tovondrongonindrakalagegy * trabonjy * trotrobato * tsaingoka * tsakafara * tsakafary * tsantsambaitra * tsararaka * tsatsambaitra * tsengoka * tsiambanindahy * tsiampangapanga * tsiandrikandrinina * tsianihampoza * tsianihimposa * tsiatosika * tsiavaramonina * tsibolo * tsienimposa * tsihitafototra * tsiho * tsikobokobondanitra * tsikobona * tsikoinkoina * tsilaitsy * tsilambozo * tsilavondrivotsy * tsileomparimbona * tsimatoalaza * tsimbolaotra * tsimonomonona * tsimperifery * tsimpimpina * tsindahoro * tsindramiramy * tsingatsa * tsingila * tsingilofilo * tsinkara * tsiodany * tsiontsiona * tsipahokivainga * tsipaho * tsiperiferinala * tsipihipina * tsipikopiko * tsipoapoaka * tsipolitra * tsirangorangombalala * tsirinangatra * tsirokonangatra * tsitambakombako * tsitambotambako * tsitiamoty * tsitohitohy * tsitongotra * tsitsihina * tsobolo * tsorokonangatra * tsotsoraka == V == * vahatra * vahemboamena * vahia * vahilahy * vahilava * vahimarava * vahimboamena * vahinamalo * vahindambinana * vahindronono * vahintambotrika * vahipindy * vahitambotrika * vahivandana * vahivoraka * vahona * vaimantsina * vakaka * vakakoana * vakakoa * valana * valanirana * vanila * vare * varifotsinakoho * variñato * vatoina * vavaloza * vazahanakampo * velo-mihato * verofehana * viliantsahona * vintañibe * vintanina * vivaona * voafatra * voafotsy * voahangindrano * voakarepoka * voakirintsana * voakoromanga * voamahatata * voamahatorana * voamaintilany * voamandrenikely * voamarapohatra * voamarintampona * voamasonomby * voampatra * voampoana * voampoa * voampo * voanalakely * voanampotsy * voanananala * voandrafy * voanembanamboa * voaneny * voanio * voanjoala * voanjomanga * voankatsa * voantainakoho * voantrotroka * voapibohitra * voapidrano * voarafy * voarointsaka * voasarikelinikalavola * voaseva * voatotongana * voavahy * voavoraka * vohovelo * volafotimadinika * vonenina * vonimbohidahy * vonjilahy * vonjivavy * vonjy * voriravina * vory == Z == * zabe * zahana * zanabato * zongo == Jereo koa == * [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]] == Loharano == g6brwlg4mn1o4y0w3wi6ggn4tln727l 1145860 1145856 2026-06-30T11:25:07Z Thelezifor 15140 Nanohy fanoratana 1145860 wikitext text/x-wiki Inty ny '''lisitry ny anaran-javamaniry fanao fanafody amin' ny teny malagasy'''. Ampahany amin' ny karazan-javamaniry misy eto amin' ny [[Madagasikara|Nosy]] ny [[zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]], izay misy karazana miisa 3&nbsp;245, ka ny 60&#x20;% amin' izy ireo dia tsy hita raha tsy eto<ref><small>"[https://ethnobotanyjournal.org/index.php/era/article/view/1591#:~:text=Results:%20The%20medicinal%20plants%20inventoried,most%20morbid%20ones%20in%20Madagascar. Synthesis and analysis of data on inventories of medicinal plants in Madagascar]", ''ethnobotanyjournal.org''</small></ref><ref><small>Andrianavalonirina A.M. et al, "Etude ethnobotanique des plantes médicinales du district d’Antanifotsy, région de Vakinankaratra au Madagascar", ''RAMReS-PMTA'', 2023.</small></ref>. Ity lisitry ity dia mitanisa anarana amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]], arakarahin' ny anarana ara-tsiansan' ny zavamaniry tondroiny izay mety ho tokana na maro. Marihina fa misy ny anarana iray amin' ny teny malagasy izay mety hanondro karazan-javamaniry roa na mihoatra. Anisan' ny [[zavamaniry fanao fanafody]] fantatra indrindra ny vonenina na tonga (''[[Catharanthus roseus]]''), ny vahona (''[[Aloe macroclada]]'' sy ''[[Aloe vera]]'' indrindraindrindra), ny ravintsara (''[[Camphora officinarum]]'' na ''[[Camphora officinarum|Cinnamomum camphora]]''), ny mandravasarotra (''[[Cinnamosma fragrans]]''), ny kininindrano na niaoly (''[[Melaleuca quinquenervia]]''), ny havozo (''[[Cryptocarya agathophylla]]'' na ''Ravensara aromatica''), ny katrafay (''[[Cedrelopsis grevei]]''), ary ny talapetraka (''[[Centella asiatica]]''). Marihina fa ny anarana malagasy iray ao amin' ny lisitra dia mety hanondro karazan-javamaniry samy hafa (asehon' ny anarana ara-tsiansa manokana) tsy iray antoko na tsy iray fianakaviana (ohatra: [[adabo]]), na mety ho iray antoko na iray fianakaviana (ohatra: [[ahibitsika]]). Mety ho ny iray na ny vitsy amin' ireo karazan-javamaniry mitovy anarana malagasy no fanao fanafody fa tsy izy rehetra. Amn' ny ankapobeny, ny anarana siantifika tsirairay dia arahin' ny anaran' ny fianakaviana misy azy sy fampahalalana hafa. == A == * [[Abiba (zavamaniry)|Abiba]] * [[Adabo]]: ''[[Dioscorea sansibarensis]]'' (''[[Dioscoreaceae]]''); ''[[Ficus sakalavarum]]'' (''[[Moraceae]]''); na ''[[Ficus sakalavarum|Ficus cocculifolia]]'' (''Moraceae'') * [[Adabonkoera]] * [[Aferombohitra]] * [[Aferontany]]: ''[[Paramollugo nudicaulis]]'' (''[[Molluginaceae]]''); ''[[Tachiadenus carinatus]]'' (''[[Gentianaceae]]'') * [[Aferontanimbohitramadinika]] * [[Aferontanivaventy]] * [[Afolava (zavamaniry)|Afolava]] * [[Agoagaga]] * [[Ahiapana]] * [[Ahibalala]] * [[Ahibano]] * [[Ahibitsika]]: ''[[Oldenlandia corymbosa]]'', ''[[Oldenlandia herbacea]]'', ''[[Oldenlandia lancifolia]]'' (''[[Rubiaceae]]'') * [[Ahibodindrindrina]] * [[Ahibola]] * [[Ahidimaño]] * [[Ahidresy]] * [[Ahidrindrina]] * [[Ahigoaika]] * [[Ahimafana]] * [[Ahipanala]] * [[Ahipandrotra]] * [[Ahipolaka]] * [[Ahipotsy]] * [[Ahitrakoho]] * [[Ahitrandriana]] * [[Ahitraombilahy]] * [[Aidinono]] * [[Aikaberavina]] * [[Akasià|Akasia]]: ''[[Acacia dealbata]]'', ''[[Acacia decurrens]]'' (''[[Fabaceae]]'') * [[Akatasavola]] * [[Akondrojaza]] * [[Alakamisy (zavamaniry)|Alakamisy]] * [[Alamienga]] * [[Alavaina]] * [[Aloesy]] * [[Ambay]] * [[Ambaradeda]] * [[Ambarakasa]] * [[Ambarivatrindolo]]: ''[[Crotalaria cytisoides]]'', <small>Bojer</small>.; ''[[Crotalaria fulva]]'' <small>Roxb</small>.; ''[[Crotalaria retusa]]'' <small>L.</small>; ''[[Crotalaria diosmifolia]]'' <small>Benth</small>. (''[[Fabaceae]]'') * [[Ambatrimbohitra]] * [[Ambiaty]]: ''[[Gymnanthemum appendiculatum]]'' (← ''Vernonia appendiculata'') (''[[Asteraceae]]'') * [[Ambiatilahy]] * [[Amboalahazo]] * [[Amboamboankibo]] * [[Ambolaza]] * [[Amboramaitso]] * [[Amboramavolahy]] * [[Amborasaha]] * [[Amborasamanitra]] * [[Amboravaky]] * [[Ambotonona]] * [[Ampalafa]] * [[Ampangaboboka]] * [[Ampanganamalona]] * [[Ampangandrano]] * [[Ampangavihy]] * [[Anakatsimba]] * [[Anakatsotsy]]: ''[[Phyllanthus niruri]]'' <small>L.</small> (''[[Phyllanthaceae]]'') * [[Analasosa]] * [[Anambo]] * [[Anamboraka]] * [[Anampoza]] * [[Anampozavavy]] * [[Ananambo]]: ''[[Moringa oleifera]]'' (''[[Moringaceae]]''); ''[[Psophocarpus palustris]]'' (''[[Fabaceae]]'') * [[Ananaomby]] * [[Anandaingo]] * [[Anandaingona]] * [[Anandrambolahy]] * [[Anangoaika]] * [[Anantsinahilahy]] * [[Anatsiko]] * [[Andranahake]]: ''[[Commelina nudiflora]]''; ''[[Commelina benghalensis]]'' (''[[Commelinaceae]]'') * [[Andranoka]] * [[Andrarezana]] * [[Andravoky]] * [[Andrianakoho]] * [[Andritsilaitsy]] * [[Angavodiana]] * [[Angily]] * [[Angotilahy]] * [[Anjananjana]] * [[Ankafatratry]] * [[Ankohorafanjava]] * [[Ansoa]] * [[Antafana]] * [[Antafara]] * [[Antentona]] * [[Antilafoetra]] * [[Antsointsoina]] * [[Antsoitsoina]] * [[Imperata cylindrica|Antsoro]]: ''[[Imperata cylindrica]]'' (''[[Poaceae]]'') * [[Aokalahy]] * [[Ficus tiliifolia|Ara]]: ''[[Ficus tiliifolia]]'' (''[[Moraceae]]'') * [[Arafy]] * [[Arampandrotra]] * [[Arety (zavamaniry)|Arety]] * [[Ariandro]] * [[Atindrambo]] * [[Aveotry]] * [[Avetro]] * [[Avoko]]: ''[[Vigna angivensis]]'' (''[[Fabaceae]]''), ''[[Tephrosia lyallii]]'' (''Fabaceae'') * [[Avokombiby]] * [[Avokombilahy]] == B == * [[Bararata]]: ''[[Dillenia triquetra]]'' (''[[Dilleniaceae]]''); ''[[Phragmites australis]]'', ''[[Phragmites mauritianus]]'' (''[[Poaceae]]'') * [[Barimaso]] * [[Bedoko]] * [[Befaroraotra]] * [[Bekaraoka (zavamaniry)|Bekaraoka]] * [[Belohalika]] * [[Bemaimbo]] * [[Betoerana]] * [[Bibalahy]] * [[Boka (zavamaniry)|Boka]]: ''[[Combretum longicollum]]'' na ''[[Calopyxis eriantha]]'' (''[[Combretaceae]]''), ''[[Heteropogon contortus]]'' (''[[Poaceae]]''), ''[[Marsdenia verrucosa]]'' (''[[Apocynaceae]]'') * [[Bokabe]]: ''[[Marsdenia verrucosa]]'' <small>Decne</small>. (''[[Apocynaceae]]''), ''[[Stephanotis floribunda]]'' <small>Brongn</small>. (''Apocynaceae'') * [[Bokabetondro]] * [[Bonara]]: ''[[Albizia lebbeck]]'' <small>Benth</small>. (''[[Fabaceae]]''). * [[Bongo (zavamaniry)|Bongo]]: ''[[Danais hispida]]'' <small>Baker</small> (''[[Rubiaceae]]''); ''[[Danais latisepala]]'' <small>Homolle</small> (''Rubiaceae''); ''[[Danais lyallii]]'' <small>Baker</small> (''Rubiaceae''); ''[[Danais verticillata]]'' <small>Baker</small> (''Rubiaceae''); ''[[Dionychia bojeri]]'' <small>Naudin</small> (''[[Melastomataceae]]''); ''[[Garcinia pauciflora]]'' <small>Baker</small> (''[[Clusiaceae]]''); ''[[Ochrocarpos bongo]]'' <small>R. Vig. & Humbert</small> (''Clusiaceae''); ''[[Ochrocarpos orthocladus]]'' <small>(Baker) H. Perrier</small> (''Clusiaceae''); ''[[Ochrocarpos perrieri]]'' <small>R. Vig. & Humbert</small> (''Clusiaceae''); ''[[Paederia majungensis]]'' <small>Homolle ex Puff</small> (''Rubiaceae''); ''[[Rheedia excelsa]]'' <small>R. Vig. & Humbert</small> (''Clusiaceae''); ''[[Rheedia madagascariensis]]'' <small>(Planch. & Triana) H. Perrier</small> (''Clusiaceae'') * [[Boraka]] * [[Boraraka]] * [[Borona]]: ''[[Tetradenia fruticosa]]'' (''[[Lamiaceae]]'') == D == * [[Daro (zavamaniry)|Daro]]: ''[[Commiphora aprevalii]]'' ; ''[[Commiphora arafy]]'' ; ''[[Commiphora brevicalyx]]'' ; ''[[Commiphora grandifolia]]'' ; ''[[Commiphora humbertii]]'' ; ''[[Commiphora marchandii]]''; ''[[Commiphora orbicularis]]''; ''[[Commiphora pterocarpa]]''; ''[[Commiphora simplicifolia]]''; ''[[Commiphora sinuata]]'' (''[[Burseraceae]]''); ''[[Hibiscus tiliaceus]]'' (← ''Paritium tiliaceum'' na ''Talipariti tiliaceum'') (''[[Malvaceae]]''); ''[[Phoenix reclinata]]'' (''[[Arecaceae]]''). * [[Dendemona]] * [[Dindemo]] * [[Dingadingambazaha]] * [[Dingadingana (zavamaniry)|Dingadingana]]: ''[[Dombeya linearifolia]]'' <small>Hochr</small>. (''[[Malvaceae]]''); ''[[Psiadia altissima]]'' <small>(DC.) Drake</small>; ''[[Psiadia dodonaefolia]]'' <small>St.</small> (''[[Asteraceae]]'') * [[Dingadinganalahy]] * [[Dingandingandrano]] * [[Dipoavatra]]: ''[[Peper cubeba]], [[Piper borbonense]], [[Piper longum]], [[Piper methysticum]], [[Piper nigrum]]'' (''[[Piperaceae]]'') * [[Dridra (zavamaniry)|Dridra]] == E == * [[Evonevona]] == F == * [[Fafara]] * [[Falahidambo]] * [[Famafambazaha]] * [[Famafantsambo]] * [[Famahipaihana]] * [[Famaho]]: ''[[Dichrostachys tenuifolia]]'' (''[[Fabaceae]]'') * [[Famehifary]]: ''[[Clitoria lasciva]]'' (''[[Fabaceae]]''); ''[[Clitoria ternatea]]'' (''Fabaceae''); ''[[Decorsea grandidieri]]'' (''Fabaceae''); ''[[Teramnus labialis]]'' (''Fabaceae''); ''[[Xenostegia medium]]'' (← ''Ipomoea medium'') (''[[Convolvulaceae]]'') * [[Famelomana]] * [[Famota]] * [[Fampinonoana (zavamaniry)|Fampinonoana]]: ''[[Euphorbia hirta]]''; ''[[Kinana|Ricinus communis]]'' (''[[Euphorbiaceae]]'') * [[Fampivalanana]] * [[Fanalafaritra]] * [[Fanalasimba]] * [[Fanazava]] * [[Fandefana]] * [[Fandemy]] * [[Fandramanana]] * [[Fandrikibilisy]] * [[Fandroronana]] * [[Fandrotrarana]]: ''[[Cynodon dactylon]]'' (''[[Poaceae]]'') * [[Fanempoka]] * [[Fanepoka]] * [[Fanerambavy]] * [[Fanerandahy]] * [[Fanidy]] * [[Fany (zavamaniry)|Fany]]: ''[[Entada chrysostachys]]''; ''[[Entada africana]]'' (''[[Mimosaceae]]'' na ''[[Fabaceae]]'') * [[Fano (zavamaniry)|Fano]]: ''[[Entada chrysostachys]]''; ''[[Entada africana]]'' (''[[Mimosaceae]]'' na ''[[Fabaceae]]'') * [[Fanolehana]]: ''[[Hippocratea bojeri]]'' <small>Tul.</small> (''[[Celastraceae]]'') * [[Fanory]] * [[Fanoroboka]] * [[Fanoromena]] * [[Fantsinakoholahy]] * [[Farimaty]] * [[Fatika]] * [[Fatikahitra]] * [[Fatimena]] * [[Fatoralahy]] * [[Fatray]] * [[Fatsinakoho]] * [[Feka]] * [[Ferifery]] * [[Fiandrilavenombazaha]] * [[Fiandrilavenona]] * [[Fisava]] * [[Fitangosana (zavamaniry)|Fitangosana]] * [[Fitohizambalala]] * [[Fobo]] * [[Fodilahimena (zavamaniry)|Fodilahimena]] * [[Foly (zavamaniry)|Foly]] * [[Fondraña]] * [[Fongo]] * [[Foraha]] * [[Forimboay]] * [[Foroforo]] * [[Foromaso]] * [[Fotsimbarinakoholahy]] * [[Fotsinanahary]] * [[Fotsivadihana]] * [[Fotsivolomanoa]] * [[Fotsivolomano]] * [[Fotsivolomanoro]] == G == * [[Garanadrelina]] * [[Gingiza]] * [[Giranadrelina]] * [[Gombo]] == H == * [[Hainganahaingana]] * [[Haizantoloho]] * [[Halaitra]] * [[Halampo]] * [[Hamatra (zavamaniry)|Hamatra]] * [[Hanidraisoa]] * [[Hanitrandrianaivo]] * [[Hanitravoko]] * [[Harahaitra]] * [[Haraky]] * [[Haramy]] * [[Haronga]] * [[Harongampanihy]] * [[Harongana]] * [[Hasimbavy]] * [[Hasindahy]] * [[Hasingola]] * [[Havaotra]] * [[Havozo]]: ''[[Cryptocarya agathophylla]]'' (''[[Lauraceae]]'') * [[Hazina]] * [[Hazofady]] * [[Hazofitososona]] * [[Hazofohy]] * [[Hazofotsinanahary]] * [[Hazolava]] * [[Hazomafaika]] * [[Hazomafaitra]] * [[Hazomafaitralahy]] * [[Hazomafaitravavy]] * [[Hazomafana]] * [[Hazomainty]]: ''[[Apodytes dimidiata]]'' (''[[Metteniusaceae]]''); ''[[Cloiselia carbonaria]]'' S. Moore (na ''Dicoma carbonaria'' (''[[Asteraceae]]''); ''[[Cryptocarya pervillei]]''  (← ''Ravensara pervillei'' ) (''[[Lauraceae]]''); ''[[Diospyros calophylla]]; [[Diospyros clusiifolia]]''; ''[[Diospyros ebenifera]]''; ''[[Diospyros gracilipes]]''; ''[[Diospyros haplostylis]]''; ''[[Diospyros hazomainty]]''; ''[[Diospyros madagascariensis]]'' (jereo koa ''[[Diospyros ferrea]]''); ''[[Diospyros meeusiana]]''; ''[[Diospyros microrhombus]]''; ''[[Diospyros occlusa]]''; ''[[Diospyros toxicaria]]'' (''[[Ebenaceae]]''); ''[[Erythroxylum ferrugineum]]'' (''[[Erythroxylaceae]]''); ''[[Homalium albiflorum]]''; ''[[Homalium cauliflorum]]'' (''[[Salicaceae]]''); ''[[Secamone cristata]]'' (''[[Apocynaceae]]''); ''Tina striata'' subsp. ''trijuga''  (← ''Tina trijuga'') (''[[Sapindaceae]]''); ''[[Wielandia bojeriana]]'' (← ''Savia bojeriana'' Baill.) (''[[Phyllanthaceae]]'') * [[Hazomaitso]] * [[Hazomalefaka]] * [[Hazomamy]] * [[Hazombandrika]] * [[Hazombarorana]]: ''[[Abrahamia ditimena]]'' (← ''Protorhus ditimena'') (''[[Anacardiaceae]]''); ''[[Abrahamia oblongifolia]]'' (← ''Protorhus'' ''oblongifolia'') (''[[Anacardiaceae]]''); ''[[Abrahamia sericea]]'' (← ''Protorhus'' ''sericea'') (''[[Anacardiaceae]]''); ''[[Homalium axillare]]'' (''[[Salicaceae]]''); ''[[Ocotea laevis]]'' (''[[Lauraceae]]''); ''[[Pittosporum oblongifolium]]'' (''[[Pittosporaceae]]''); ''[[Pittosporum verticillatum]]'' (''[[Pittosporaceae]]'') * [[Hazomboay]] * [[Hazomiavona]] * [[Hazomoana]] * [[Hazonakoho]] * [[Hazonandriana]] * [[Hazongoaika]] * [[Hazonkisoa]] * [[Hazontoho]] * [[Hazontsifaka]] * [[Hazotana]] * [[Hazoto]] * [[Hazotokana]] * [[Hendramena]] * [[Hento]] * [[Hentona]] * [[Hirigirika]] * [[Hofa (zavamaniry)|Hofa]] * [[Hofika]] * [[Homonomona]] * [[Hororoky]] * [[Horovy]] == I == * [[Ilaimahery]] == K == * [[Kabodrano]] * [[Kalavelo]] * [[Kaleva]] * [[Kandafotsy]] * [[Karafoy]] * [[Karakaraberavina]] * [[Karambitovavy]] * [[Kata (zavamaniry)|Kata]] * [[Katra (zavamaniry)|Katra]] * [[Katsomandronono]] * [[Kavodiandrano]] * [[Kelihomandra]] * [[Kelivoloina]] * [[Kiatondra]] * [[Kiatondramadinika]] * [[Kidiadiamborona]] * [[Kifongo]] * [[Kija (zavamaniry)|Kija]] * [[Kile]] * [[Kily]]: ''[[Tamarindus indica]]'' (''[[Fabaceae]]'') * [[Kilo (zavamaniry)|Kilo]] * [[Kimalao]]: ''[[Acmella oleracea]]'' <small>(L.) R.K.Jansen</small> (← ''Spilanthes acmella'' <small>Hutch. & Dalziel</small>) (''[[Asteraceae]]''); ''[[Nasturtium barbareifolium]]'' <small>Baker</small> (''[[Brassicaceae]]'') * [[Kimamikisoa]] * [[Kimamimamitambina]] * [[Kimanga]] * [[Kimboiboy]] * [[Kimboimbointany]] * [[Kindrehedrehetsa]] * [[Kindresy]]: ''[[Cynodon dactylon]]'' (''[[Poaceae]]'') * [[Kingatsa]] * [[Kininina (zavamaniry)|Kininina]]: ''[[Eucalyptus]]'' spp''.''; ''[[Corymbia]]'' spp. * [[Kinkina]]: ''[[Cinchona succirubra]]'' <small>Pavon & Klotzsch</small>; ''[[Cinchona ledgeriana]]'' <small>(Howard) Bern. Moens ex Trimen</small>; ''[[Cinchona officinalis]]'' <small>L.</small> (''[[Rubiaceae]]''). * [[Kintsy (zavamaniry)|Kintsy]] * [[Kiotsiotsitanilahy]] * [[Kiotsiotsitanivavy]] * [[Kirambay]] * [[Kiramborambo]] * [[Kirandrambehivavy]] * [[Kiringy]] * [[Kisanga]] * [[Kisangandranovavy]] * [[Kisarihasina]] * [[Kitongafia]] * [[Kitsongo]] * [[Kitsotsolalana]] * [[Kivainga]] * [[Kivolavola]] * [[Kobahy]] * [[Kofafa (zavamaniry)|Kofafa]]: ''[[Elionurus tristis]]'' <small>Hack.</small> (''[[Poaceae]]'') * [[Korakoravavy]] * [[Kotika]]: ''[[Croton]]'' sp. (''[[Euphorbiaceae]]''); ''[[Flueggea microcarpa]]'' <small>Blume</small> (''[[Phyllanthaceae]]'') * [[Kotro (zavamaniry)|Kotro]] == L == * [[Lafara]] * [[Lafarana]] * [[Lahiriky]] * [[Lahiroa]] * Lailay * Laingafora * Laingodroy * [[Lalandana]] * Lalando * Lalangy * Lambinamorona * Lambinanalahy * Lambinana * Lambiro * [[Lambo (zavamaniry)|Lambo]] * [[Lamonty]] * Lampivato * Landemy * [[Landihazobe]] * Langary * Lanjambola * Lanjananahary * Lanory * Lanoro * Lavanana * Lavaravina * [[Laza (zavamaniry)|Laza]] * Lelanangaka * Lelanaombe * Lengompary * Letsaky * [[Lombiry (vahy)|Lombiry]] * [[Lombiro]] * [[Losy (zavamaniry)|Losy]] * Loviantsahonantanety == M == * Madiorano * [[Tamarindus indica|Madiro]] * Mahafangaletse * Mahalatsaka * Mahatanandofotsy * Mahatanando * Mahatanandomena * Mahatrotranify * Mahavaliavavy * Maintifototra * Malainaretina * Malanga * Mampody * Manalo * Manamora * [[Mananasy]] * Manangy * Mananjara * Mananotsa * Manarapoana * Manavodrevo * Manazara * Mandakolahy * Mandalia * Mandalodiaraikitra * Mandravasarotra * Mandrofo * Mandrorofo * Manevika * Mangavony * [[Mangidy (zavamaniry)|Mangidy]] * Mangorondefona * Manipika * Manitrandafintsaha * Manontona * [[Manta (zavamaniry)|Manta]] * Mantsaka * Mapaza * Maranitra * Marohay * Marovelo * Marozandry * [[Masaka (zavamaniry)|Masaka]] * Masimposaina * Masinandro * Masinankorona * [[Masinjany]] * Masokoaky * Masonombilahy * Masontantely * Masontsokina * Matahotrantsy * Matavikely * Mavoha * [[Mavokely (zavamaniry)|Mavokely]] * Merampamelona * Miakana * Modimodia * [[Moita]]: ''[[Cyperus articulatus]]'' <small>L.</small> (''[[Cyperaceae]]''); ''[[Pycreus polystachyos]]'' <small>(Rottb.) P. Beauv.</small> (''Cyperaceae'') * [[Mokonazy]]: ''[[Ziziphus jujuba]]'' <small>Mill</small>.; ''[[Ziziphus spina-christi]]'' <small>(L.) Desf.</small> (''[[Rhamnaceae]]'') * Molaliambo * [[Molanga (zavamaniry)|Molanga]]: ''[[Croton goudotii]]'' <small>Baill</small>.; ''[[Croton mongue]]'' <small>Baill</small>.; ''[[Croton myriaster]]'' <small>Baker</small>; ''[[Croton oreades]]'' <small>Leandri</small>. (''[[Euphorbiaceae]]''); ''[[Dombeya dolichophylla]]'' <small>Arènes</small> (''[[Malvaceae]]''); ''[[Macaranga hildebrandtii]]'' <small>Pax & Hoffm.</small> (''Euphorbiaceae'') * Monty == N == * Ndandemy * Ndramañamora * Nohondahy * Nonoka * Nonondahy == O == * odiandoha * odiozatra * ombavy == P == * panda * papy * papolahy * parakinandrongo * parakitsitry * peha * pepolahy * poakaty == R == * rafy * ragehezina * rahiaka * raileja * railombo * raioritra * raisaonjo * raisinda * raivolesoka * raizafy * rajamena * rajonga * ramamonjy * ramanakofa * ramangaoka * ramanga * ramanjavona * rambiasina * rambiazina * rambiazindrano * rambonaomby * ramiarana * ramiary * ramilamina * ramy * ramirondra * ranendo * ranga * rangifotsy * ranohandrina * raodraotra * raokandro * ravimboafotsy * ravindravina * ravitsara * relambo * remaitso * resonjo * riadriatra * rodramo * roifotsy * roihavotra * romba * rombiromby * rondra * roño * rotra * rotravazaha * rovy == S == * sabita * sakaizanankizy * sakamalaho * sakamalao * sakarivombato * sakatavilona * sakatavilotra * sambilahy * samonta * sanatry * sandela * sangasanganandevolahy * sañira * saravy * sariheza * sarikimalao * sasavy * sava * savoa * savory * senasena * sesikondana * sety * sevabe * siho * silabola * sily * sirakakazo * sira * sirika * sitraefavoa * soahazo * soandro * soaravina * sofintotozy * sofisofy * somangy * somoro * songosongo * sovoka == T == * tadilava * tafara * taimborontsiloza * takasina * takorova * takotako * talafoitra * talapetraka * tambaritsahona * tambintsy * tambitsy * tamenaka * tampina * tanantanamanga * tanantanampotsy * tandravato * tangena * tangongo * tanikandro * tankosina * tanterakala * tanterakalavavy * tanteraka * taolamandeha * taolanamalona * tapabatana * tapisaka * tarata * tavaza * tavebotreka * telafoetra * telovitrana * tenindahy * tihy * toetra * tokambahatra * tombokakanga * tongoboronafanintsana * tongoborona * tongotaintaina * tongotramboabe * totongana * tovondrongonindrakalagegy * trabonjy * trotrobato * tsaingoka * tsakafara * tsakafary * tsantsambaitra * tsararaka * tsatsambaitra * tsengoka * tsiambanindahy * tsiampangapanga * tsiandrikandrinina * tsianihampoza * tsianihimposa * tsiatosika * tsiavaramonina * tsibolo * tsienimposa * tsihitafototra * tsiho * tsikobokobondanitra * tsikobona * tsikoinkoina * tsilaitsy * tsilambozo * tsilavondrivotsy * tsileomparimbona * tsimatoalaza * tsimbolaotra * tsimonomonona * tsimperifery * tsimpimpina * tsindahoro * tsindramiramy * tsingatsa * tsingila * tsingilofilo * tsinkara * tsiodany * tsiontsiona * tsipahokivainga * tsipaho * tsiperiferinala * tsipihipina * tsipikopiko * tsipoapoaka * tsipolitra * tsirangorangombalala * tsirinangatra * tsirokonangatra * tsitambakombako * tsitambotambako * tsitiamoty * tsitohitohy * tsitongotra * tsitsihina * tsobolo * tsorokonangatra * tsotsoraka == V == * vahatra * vahemboamena * vahia * vahilahy * vahilava * vahimarava * vahimboamena * vahinamalo * vahindambinana * vahindronono * vahintambotrika * vahipindy * vahitambotrika * vahivandana * vahivoraka * vahona * vaimantsina * vakaka * vakakoana * vakakoa * valana * valanirana * vanila * vare * varifotsinakoho * variñato * vatoina * vavaloza * vazahanakampo * velo-mihato * verofehana * viliantsahona * vintañibe * vintanina * vivaona * voafatra * voafotsy * voahangindrano * voakarepoka * voakirintsana * voakoromanga * voamahatata * voamahatorana * voamaintilany * voamandrenikely * voamarapohatra * voamarintampona * voamasonomby * voampatra * voampoana * voampoa * voampo * voanalakely * voanampotsy * voanananala * voandrafy * voanembanamboa * voaneny * voanio * voanjoala * voanjomanga * voankatsa * voantainakoho * voantrotroka * voapibohitra * voapidrano * voarafy * voarointsaka * voasarikelinikalavola * voaseva * voatotongana * voavahy * voavoraka * vohovelo * volafotimadinika * vonenina * vonimbohidahy * vonjilahy * vonjivavy * vonjy * voriravina * vory == Z == * zabe * zahana * zanabato * zongo == Jereo koa == * [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]] == Loharano == h5gpc8uy8mok6vz3nt903a01yijnigi 1145865 1145860 2026-06-30T11:46:26Z Thelezifor 15140 Nanohy fanoratana 1145865 wikitext text/x-wiki Inty ny '''lisitry ny anaran-javamaniry fanao fanafody amin' ny teny malagasy'''. Ampahany amin' ny karazan-javamaniry misy eto amin' ny [[Madagasikara|Nosy]] ny [[zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]], izay misy karazana miisa 3&nbsp;245, ka ny 60&#x20;% amin' izy ireo dia tsy hita raha tsy eto<ref><small>"[https://ethnobotanyjournal.org/index.php/era/article/view/1591#:~:text=Results:%20The%20medicinal%20plants%20inventoried,most%20morbid%20ones%20in%20Madagascar. Synthesis and analysis of data on inventories of medicinal plants in Madagascar]", ''ethnobotanyjournal.org''</small></ref><ref><small>Andrianavalonirina A.M. et al, "Etude ethnobotanique des plantes médicinales du district d’Antanifotsy, région de Vakinankaratra au Madagascar", ''RAMReS-PMTA'', 2023.</small></ref>. Ity lisitry ity dia mitanisa anarana amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]], arakarahin' ny anarana ara-tsiansan' ny zavamaniry tondroiny izay mety ho tokana na maro. Marihina fa misy ny anarana iray amin' ny teny malagasy izay mety hanondro karazan-javamaniry roa na mihoatra. Anisan' ny [[zavamaniry fanao fanafody]] fantatra indrindra ny vonenina na tonga (''[[Catharanthus roseus]]''), ny vahona (''[[Aloe macroclada]]'' sy ''[[Aloe vera]]'' indrindraindrindra), ny ravintsara (''[[Camphora officinarum]]'' na ''[[Camphora officinarum|Cinnamomum camphora]]''), ny mandravasarotra (''[[Cinnamosma fragrans]]''), ny kininindrano na niaoly (''[[Melaleuca quinquenervia]]''), ny havozo (''[[Cryptocarya agathophylla]]'' na ''Ravensara aromatica''), ny katrafay (''[[Cedrelopsis grevei]]''), ary ny talapetraka (''[[Centella asiatica]]''). Marihina fa ny anarana malagasy iray ao amin' ny lisitra dia mety hanondro karazan-javamaniry samy hafa (asehon' ny anarana ara-tsiansa manokana) tsy iray antoko na tsy iray fianakaviana (ohatra: [[adabo]]), na mety ho iray antoko na iray fianakaviana (ohatra: [[ahibitsika]]). Mety ho ny iray na ny vitsy amin' ireo karazan-javamaniry mitovy anarana malagasy no fanao fanafody fa tsy izy rehetra. Amn' ny ankapobeny, ny anarana siantifika tsirairay dia arahin' ny anaran' ny fianakaviana misy azy sy fampahalalana hafa. == A == * [[Abiba (zavamaniry)|Abiba]] * [[Adabo]]: ''[[Dioscorea sansibarensis]]'' (''[[Dioscoreaceae]]''); ''[[Ficus sakalavarum]]'' (''[[Moraceae]]''); na ''[[Ficus sakalavarum|Ficus cocculifolia]]'' (''Moraceae'') * [[Adabonkoera]] * [[Aferombohitra]] * [[Aferontany]]: ''[[Paramollugo nudicaulis]]'' (''[[Molluginaceae]]''); ''[[Tachiadenus carinatus]]'' (''[[Gentianaceae]]'') * [[Aferontanimbohitramadinika]] * [[Aferontanivaventy]] * [[Afolava (zavamaniry)|Afolava]] * [[Agoagaga]] * [[Ahiapana]] * [[Ahibalala]] * [[Ahibano]] * [[Ahibitsika]]: ''[[Oldenlandia corymbosa]]'', ''[[Oldenlandia herbacea]]'', ''[[Oldenlandia lancifolia]]'' (''[[Rubiaceae]]'') * [[Ahibodindrindrina]] * [[Ahibola]] * [[Ahidimaño]] * [[Ahidresy]] * [[Ahidrindrina]] * [[Ahigoaika]] * [[Ahimafana]] * [[Ahipanala]] * [[Ahipandrotra]] * [[Ahipolaka]] * [[Ahipotsy]] * [[Ahitrakoho]] * [[Ahitrandriana]] * [[Ahitraombilahy]] * [[Aidinono]] * [[Aikaberavina]] * [[Akasià|Akasia]]: ''[[Acacia dealbata]]'', ''[[Acacia decurrens]]'' (''[[Fabaceae]]'') * [[Akatasavola]] * [[Akondrojaza]] * [[Alakamisy (zavamaniry)|Alakamisy]] * [[Alamienga]] * [[Alavaina]] * [[Aloesy]] * [[Ambay]] * [[Ambaradeda]] * [[Ambarakasa]] * [[Ambarivatrindolo]]: ''[[Crotalaria cytisoides]]'', <small>Bojer</small>.; ''[[Crotalaria fulva]]'' <small>Roxb</small>.; ''[[Crotalaria retusa]]'' <small>L.</small>; ''[[Crotalaria diosmifolia]]'' <small>Benth</small>. (''[[Fabaceae]]'') * [[Ambatrimbohitra]] * [[Ambiaty]]: ''[[Gymnanthemum appendiculatum]]'' (← ''Vernonia appendiculata'') (''[[Asteraceae]]'') * [[Ambiatilahy]] * [[Amboalahazo]] * [[Amboamboankibo]] * [[Ambolaza]] * [[Amboramaitso]] * [[Amboramavolahy]] * [[Amborasaha]] * [[Amborasamanitra]] * [[Amboravaky]] * [[Ambotonona]] * [[Ampalafa]] * [[Ampangaboboka]] * [[Ampanganamalona]] * [[Ampangandrano]] * [[Ampangavihy]] * [[Anakatsimba]] * [[Anakatsotsy]]: ''[[Phyllanthus niruri]]'' <small>L.</small> (''[[Phyllanthaceae]]'') * [[Analasosa]] * [[Anambo]] * [[Anamboraka]] * [[Anampoza]] * [[Anampozavavy]] * [[Ananambo]]: ''[[Moringa oleifera]]'' (''[[Moringaceae]]''); ''[[Psophocarpus palustris]]'' (''[[Fabaceae]]'') * [[Ananaomby]] * [[Anandaingo]] * [[Anandaingona]] * [[Anandrambolahy]] * [[Anangoaika]] * [[Anantsinahilahy]] * [[Anatsiko]] * [[Andranahake]]: ''[[Commelina nudiflora]]''; ''[[Commelina benghalensis]]'' (''[[Commelinaceae]]'') * [[Andranoka]] * [[Andrarezana]] * [[Andravoky]] * [[Andrianakoho]] * [[Andritsilaitsy]] * [[Angavodiana]] * [[Angily]] * [[Angotilahy]] * [[Anjananjana]] * [[Ankafatratry]] * [[Ankohorafanjava]] * [[Ansoa]] * [[Antafana]] * [[Antafara]] * [[Antentona]] * [[Antilafoetra]] * [[Antsointsoina]] * [[Antsoitsoina]] * [[Imperata cylindrica|Antsoro]]: ''[[Imperata cylindrica]]'' (''[[Poaceae]]'') * [[Aokalahy]] * [[Ficus tiliifolia|Ara]]: ''[[Ficus tiliifolia]]'' (''[[Moraceae]]'') * [[Arafy]] * [[Arampandrotra]] * [[Arety (zavamaniry)|Arety]] * [[Ariandro]] * [[Atindrambo]] * [[Aveotry]] * [[Avetro]] * [[Avoko]]: ''[[Vigna angivensis]]'' (''[[Fabaceae]]''), ''[[Tephrosia lyallii]]'' (''Fabaceae'') * [[Avokombiby]] * [[Avokombilahy]] == B == * [[Bararata]]: ''[[Dillenia triquetra]]'' (''[[Dilleniaceae]]''); ''[[Phragmites australis]]'', ''[[Phragmites mauritianus]]'' (''[[Poaceae]]'') * [[Barimaso]] * [[Bedoko]] * [[Befaroraotra]] * [[Bekaraoka (zavamaniry)|Bekaraoka]] * [[Belohalika]] * [[Bemaimbo]] * [[Betoerana]] * [[Bibalahy]] * [[Boka (zavamaniry)|Boka]]: ''[[Combretum longicollum]]'' na ''[[Calopyxis eriantha]]'' (''[[Combretaceae]]''), ''[[Heteropogon contortus]]'' (''[[Poaceae]]''), ''[[Marsdenia verrucosa]]'' (''[[Apocynaceae]]'') * [[Bokabe]]: ''[[Marsdenia verrucosa]]'' <small>Decne</small>. (''[[Apocynaceae]]''), ''[[Stephanotis floribunda]]'' <small>Brongn</small>. (''Apocynaceae'') * [[Bokabetondro]] * [[Bonara]]: ''[[Albizia lebbeck]]'' <small>Benth</small>. (''[[Fabaceae]]''). * [[Bongo (zavamaniry)|Bongo]]: ''[[Danais hispida]]'' <small>Baker</small> (''[[Rubiaceae]]''); ''[[Danais latisepala]]'' <small>Homolle</small> (''Rubiaceae''); ''[[Danais lyallii]]'' <small>Baker</small> (''Rubiaceae''); ''[[Danais verticillata]]'' <small>Baker</small> (''Rubiaceae''); ''[[Dionychia bojeri]]'' <small>Naudin</small> (''[[Melastomataceae]]''); ''[[Garcinia pauciflora]]'' <small>Baker</small> (''[[Clusiaceae]]''); ''[[Ochrocarpos bongo]]'' <small>R. Vig. & Humbert</small> (''Clusiaceae''); ''[[Ochrocarpos orthocladus]]'' <small>(Baker) H. Perrier</small> (''Clusiaceae''); ''[[Ochrocarpos perrieri]]'' <small>R. Vig. & Humbert</small> (''Clusiaceae''); ''[[Paederia majungensis]]'' <small>Homolle ex Puff</small> (''Rubiaceae''); ''[[Rheedia excelsa]]'' <small>R. Vig. & Humbert</small> (''Clusiaceae''); ''[[Rheedia madagascariensis]]'' <small>(Planch. & Triana) H. Perrier</small> (''Clusiaceae'') * [[Boraka]] * [[Boraraka]] * [[Borona]]: ''[[Tetradenia fruticosa]]'' (''[[Lamiaceae]]'') == D == * [[Daro (zavamaniry)|Daro]]: ''[[Commiphora aprevalii]]'' ; ''[[Commiphora arafy]]'' ; ''[[Commiphora brevicalyx]]'' ; ''[[Commiphora grandifolia]]'' ; ''[[Commiphora humbertii]]'' ; ''[[Commiphora marchandii]]''; ''[[Commiphora orbicularis]]''; ''[[Commiphora pterocarpa]]''; ''[[Commiphora simplicifolia]]''; ''[[Commiphora sinuata]]'' (''[[Burseraceae]]''); ''[[Hibiscus tiliaceus]]'' (← ''Paritium tiliaceum'' na ''Talipariti tiliaceum'') (''[[Malvaceae]]''); ''[[Phoenix reclinata]]'' (''[[Arecaceae]]''). * [[Dendemona]] * [[Dindemo]] * [[Dingadingambazaha]] * [[Dingadingana (zavamaniry)|Dingadingana]]: ''[[Dombeya linearifolia]]'' <small>Hochr</small>. (''[[Malvaceae]]''); ''[[Psiadia altissima]]'' <small>(DC.) Drake</small>; ''[[Psiadia dodonaefolia]]'' <small>St.</small> (''[[Asteraceae]]'') * [[Dingadinganalahy]] * [[Dingandingandrano]] * [[Dipoavatra]]: ''[[Peper cubeba]], [[Piper borbonense]], [[Piper longum]], [[Piper methysticum]], [[Piper nigrum]]'' (''[[Piperaceae]]'') * [[Dridra (zavamaniry)|Dridra]] == E == * [[Evonevona]] == F == * [[Fafara]] * [[Falahidambo]] * [[Famafambazaha]] * [[Famafantsambo]] * [[Famahipaihana]] * [[Famaho]]: ''[[Dichrostachys tenuifolia]]'' (''[[Fabaceae]]'') * [[Famehifary]]: ''[[Clitoria lasciva]]'' (''[[Fabaceae]]''); ''[[Clitoria ternatea]]'' (''Fabaceae''); ''[[Decorsea grandidieri]]'' (''Fabaceae''); ''[[Teramnus labialis]]'' (''Fabaceae''); ''[[Xenostegia medium]]'' (← ''Ipomoea medium'') (''[[Convolvulaceae]]'') * [[Famelomana]] * [[Famota]] * [[Fampinonoana (zavamaniry)|Fampinonoana]]: ''[[Euphorbia hirta]]''; ''[[Kinana|Ricinus communis]]'' (''[[Euphorbiaceae]]'') * [[Fampivalanana]] * [[Fanalafaritra]] * [[Fanalasimba]] * [[Fanazava]] * [[Fandefana]] * [[Fandemy]] * [[Fandramanana]] * [[Fandrikibilisy]] * [[Fandroronana]] * [[Fandrotrarana]]: ''[[Cynodon dactylon]]'' (''[[Poaceae]]'') * [[Fanempoka]] * [[Fanepoka]] * [[Fanerambavy]] * [[Fanerandahy]] * [[Fanidy]] * [[Fany (zavamaniry)|Fany]]: ''[[Entada chrysostachys]]''; ''[[Entada africana]]'' (''[[Mimosaceae]]'' na ''[[Fabaceae]]'') * [[Fano (zavamaniry)|Fano]]: ''[[Entada chrysostachys]]''; ''[[Entada africana]]'' (''[[Mimosaceae]]'' na ''[[Fabaceae]]'') * [[Fanolehana]]: ''[[Hippocratea bojeri]]'' <small>Tul.</small> (''[[Celastraceae]]'') * [[Fanory]] * [[Fanoroboka]] * [[Fanoromena]] * [[Fantsinakoholahy]] * [[Farimaty]] * [[Fatika]] * [[Fatikahitra]] * [[Fatimena]] * [[Fatoralahy]] * [[Fatray]] * [[Fatsinakoho]] * [[Feka]] * [[Ferifery]] * [[Fiandrilavenombazaha]] * [[Fiandrilavenona]] * [[Fisava]] * [[Fitangosana (zavamaniry)|Fitangosana]] * [[Fitohizambalala]] * [[Fobo]] * [[Fodilahimena (zavamaniry)|Fodilahimena]] * [[Foly (zavamaniry)|Foly]] * [[Fondraña]] * [[Fongo]] * [[Foraha]] * [[Forimboay]] * [[Foroforo]] * [[Foromaso]] * [[Fotsimbarinakoholahy]] * [[Fotsinanahary]] * [[Fotsivadihana]] * [[Fotsivolomanoa]] * [[Fotsivolomano]] * [[Fotsivolomanoro]] == G == * [[Garanadrelina]] * [[Gingiza]] * [[Giranadrelina]] * [[Gombo]] == H == * [[Hainganahaingana]] * [[Haizantoloho]] * [[Halaitra]] * [[Halampo]] * [[Hamatra (zavamaniry)|Hamatra]] * [[Hanidraisoa]] * [[Hanitrandrianaivo]] * [[Hanitravoko]] * [[Harahaitra]] * [[Haraky]] * [[Haramy]] * [[Haronga]] * [[Harongampanihy]] * [[Harongana]] * [[Hasimbavy]] * [[Hasindahy]] * [[Hasingola]] * [[Havaotra]] * [[Havozo]]: ''[[Cryptocarya agathophylla]]'' (''[[Lauraceae]]'') * [[Hazina]] * [[Hazofady]] * [[Hazofitososona]] * [[Hazofohy]] * [[Hazofotsinanahary]] * [[Hazolava]] * [[Hazomafaika]] * [[Hazomafaitra]] * [[Hazomafaitralahy]] * [[Hazomafaitravavy]] * [[Hazomafana]] * [[Hazomainty]]: ''[[Apodytes dimidiata]]'' (''[[Metteniusaceae]]''); ''[[Cloiselia carbonaria]]'' S. Moore (na ''Dicoma carbonaria'' (''[[Asteraceae]]''); ''[[Cryptocarya pervillei]]''  (← ''Ravensara pervillei'' ) (''[[Lauraceae]]''); ''[[Diospyros calophylla]]; [[Diospyros clusiifolia]]''; ''[[Diospyros ebenifera]]''; ''[[Diospyros gracilipes]]''; ''[[Diospyros haplostylis]]''; ''[[Diospyros hazomainty]]''; ''[[Diospyros madagascariensis]]'' (jereo koa ''[[Diospyros ferrea]]''); ''[[Diospyros meeusiana]]''; ''[[Diospyros microrhombus]]''; ''[[Diospyros occlusa]]''; ''[[Diospyros toxicaria]]'' (''[[Ebenaceae]]''); ''[[Erythroxylum ferrugineum]]'' (''[[Erythroxylaceae]]''); ''[[Homalium albiflorum]]''; ''[[Homalium cauliflorum]]'' (''[[Salicaceae]]''); ''[[Secamone cristata]]'' (''[[Apocynaceae]]''); ''Tina striata'' subsp. ''trijuga''  (← ''Tina trijuga'') (''[[Sapindaceae]]''); ''[[Wielandia bojeriana]]'' (← ''Savia bojeriana'' Baill.) (''[[Phyllanthaceae]]'') * [[Hazomaitso]] * [[Hazomalefaka]] * [[Hazomamy]] * [[Hazombandrika]] * [[Hazombarorana]]: ''[[Abrahamia ditimena]]'' (← ''Protorhus ditimena'') (''[[Anacardiaceae]]''); ''[[Abrahamia oblongifolia]]'' (← ''Protorhus'' ''oblongifolia'') (''[[Anacardiaceae]]''); ''[[Abrahamia sericea]]'' (← ''Protorhus'' ''sericea'') (''[[Anacardiaceae]]''); ''[[Homalium axillare]]'' (''[[Salicaceae]]''); ''[[Ocotea laevis]]'' (''[[Lauraceae]]''); ''[[Pittosporum oblongifolium]]'' (''[[Pittosporaceae]]''); ''[[Pittosporum verticillatum]]'' (''[[Pittosporaceae]]'') * [[Hazomboay]] * [[Hazomiavona]] * [[Hazomoana]] * [[Hazonakoho]] * [[Hazonandriana]] * [[Hazongoaika]] * [[Hazonkisoa]] * [[Hazontoho]] * [[Hazontsifaka]] * [[Hazotana]] * [[Hazoto]] * [[Hazotokana]] * [[Hendramena]] * [[Hento]] * [[Hentona]] * [[Hirigirika]] * [[Hofa (zavamaniry)|Hofa]] * [[Hofika]] * [[Homonomona]] * [[Hororoky]] * [[Horovy]] == I == * [[Ilaimahery]] == K == * [[Kabodrano]] * [[Kalavelo]] * [[Kaleva]] * [[Kandafotsy]] * [[Karafoy]] * [[Karakaraberavina]] * [[Karambitovavy]] * [[Kata (zavamaniry)|Kata]] * [[Katra (zavamaniry)|Katra]] * [[Katsomandronono]] * [[Kavodiandrano]] * [[Kelihomandra]] * [[Kelivoloina]] * [[Kiatondra]] * [[Kiatondramadinika]] * [[Kidiadiamborona]] * [[Kifongo]] * [[Kija (zavamaniry)|Kija]] * [[Kile]] * [[Kily]]: ''[[Tamarindus indica]]'' (''[[Fabaceae]]'') * [[Kilo (zavamaniry)|Kilo]] * [[Kimalao]]: ''[[Acmella oleracea]]'' <small>(L.) R.K.Jansen</small> (← ''Spilanthes acmella'' <small>Hutch. & Dalziel</small>) (''[[Asteraceae]]''); ''[[Nasturtium barbareifolium]]'' <small>Baker</small> (''[[Brassicaceae]]'') * [[Kimamikisoa]] * [[Kimamimamitambina]] * [[Kimanga]] * [[Kimboiboy]] * [[Kimboimbointany]] * [[Kindrehedrehetsa]] * [[Kindresy]]: ''[[Cynodon dactylon]]'' (''[[Poaceae]]'') * [[Kingatsa]] * [[Kininina (zavamaniry)|Kininina]]: ''[[Eucalyptus]]'' spp''.''; ''[[Corymbia]]'' spp. * [[Kinkina]]: ''[[Cinchona succirubra]]'' <small>Pavon & Klotzsch</small>; ''[[Cinchona ledgeriana]]'' <small>(Howard) Bern. Moens ex Trimen</small>; ''[[Cinchona officinalis]]'' <small>L.</small> (''[[Rubiaceae]]''). * [[Kintsy (zavamaniry)|Kintsy]] * [[Kiotsiotsitanilahy]] * [[Kiotsiotsitanivavy]] * [[Kirambay]] * [[Kiramborambo]] * [[Kirandrambehivavy]] * [[Kiringy]] * [[Kisanga]] * [[Kisangandranovavy]] * [[Kisarihasina]] * [[Kitongafia]] * [[Kitsongo]] * [[Kitsotsolalana]] * [[Kivainga]] * [[Kivolavola]] * [[Kobahy]] * [[Kofafa (zavamaniry)|Kofafa]]: ''[[Elionurus tristis]]'' <small>Hack.</small> (''[[Poaceae]]'') * [[Korakoravavy]] * [[Kotika]]: ''[[Croton]]'' sp. (''[[Euphorbiaceae]]''); ''[[Flueggea microcarpa]]'' <small>Blume</small> (''[[Phyllanthaceae]]'') * [[Kotro (zavamaniry)|Kotro]] == L == * [[Lafara]] * [[Lafarana]] * [[Lahiriky]] * [[Lahiroa]] * Lailay * Laingafora * Laingodroy * [[Lalandana]] * Lalando * Lalangy * Lambinamorona * Lambinanalahy * Lambinana * Lambiro * [[Lambo (zavamaniry)|Lambo]] * [[Lamonty]] * Lampivato * Landemy * [[Landihazobe]] * Langary * Lanjambola * Lanjananahary * Lanory * Lanoro * Lavanana * Lavaravina * [[Laza (zavamaniry)|Laza]] * Lelanangaka * Lelanaombe * Lengompary * Letsaky * [[Lombiry (vahy)|Lombiry]] * [[Lombiro]] * [[Losy (zavamaniry)|Losy]] * Loviantsahonantanety == M == * Madiorano * [[Tamarindus indica|Madiro]] * Mahafangaletse * Mahalatsaka * Mahatanandofotsy * Mahatanando * Mahatanandomena * Mahatrotranify * Mahavaliavavy * Maintifototra * Malainaretina * Malanga * Mampody * Manalo * Manamora * [[Mananasy]] * Manangy * Mananjara * Mananotsa * Manarapoana * Manavodrevo * Manazara * Mandakolahy * Mandalia * Mandalodiaraikitra * Mandravasarotra * Mandrofo * Mandrorofo * Manevika * Mangavony * [[Mangidy (zavamaniry)|Mangidy]] * Mangorondefona * Manipika * Manitrandafintsaha * Manontona * [[Manta (zavamaniry)|Manta]] * Mantsaka * Mapaza * Maranitra * Marohay * Marovelo * Marozandry * [[Masaka (zavamaniry)|Masaka]] * Masimposaina * Masinandro * Masinankorona * [[Masinjany]] * Masokoaky * Masonombilahy * Masontantely * Masontsokina * Matahotrantsy * Matavikely * Mavoha * [[Mavokely (zavamaniry)|Mavokely]] * Merampamelona * Miakana * Modimodia * [[Moita]]: ''[[Cyperus articulatus]]'' <small>L.</small> (''[[Cyperaceae]]''); ''[[Pycreus polystachyos]]'' <small>(Rottb.) P. Beauv.</small> (''Cyperaceae'') * [[Mokonazy]]: ''[[Ziziphus jujuba]]'' <small>Mill</small>.; ''[[Ziziphus spina-christi]]'' <small>(L.) Desf.</small> (''[[Rhamnaceae]]'') * Molaliambo * [[Molanga (zavamaniry)|Molanga]]: ''[[Croton goudotii]]'' <small>Baill</small>.; ''[[Croton mongue]]'' <small>Baill</small>.; ''[[Croton myriaster]]'' <small>Baker</small>; ''[[Croton oreades]]'' <small>Leandri</small>. (''[[Euphorbiaceae]]''); ''[[Dombeya dolichophylla]]'' <small>Arènes</small> (''[[Malvaceae]]''); ''[[Macaranga hildebrandtii]]'' <small>Pax & Hoffm.</small> (''Euphorbiaceae'') * Monty == N == * Ndandemy * Ndramañamora * Nohondahy * [[Nonoka]]: ''[[Ficus reflexa]] <small>Thunb.</small>'' (← ''Ficus melleri'' <small>Baker.</small>); ''[[Ficus rubra]]'' <small>Vahl</small> (← ''Ficus pyrifolia'' <small>Lam.</small>); ''[[Ficus polita]]'' <small>Vahl</small> (← ''[[Ficus polita|Ficus megapoda]]'' <small>Baker</small>) (''[[Moraceae]]'') * Nonondahy: ''[[Ficus lutea]]'' <small>Vahl</small> (← ''Ficus baronii'' <small>Baker</small>) (''[[Moraceae]]'') == O == * odiandoha * odiozatra * ombavy == P == * panda * papy * papolahy * parakinandrongo * parakitsitry * peha * pepolahy * poakaty == R == * rafy * ragehezina * rahiaka * raileja * railombo * raioritra * raisaonjo * raisinda * raivolesoka * raizafy * rajamena * rajonga * ramamonjy * ramanakofa * ramangaoka * ramanga * ramanjavona * rambiasina * rambiazina * rambiazindrano * rambonaomby * ramiarana * ramiary * ramilamina * ramy * ramirondra * ranendo * ranga * rangifotsy * ranohandrina * raodraotra * raokandro * ravimboafotsy * ravindravina * ravitsara * relambo * remaitso * resonjo * riadriatra * rodramo * roifotsy * roihavotra * romba * rombiromby * rondra * roño * rotra * rotravazaha * rovy == S == * sabita * sakaizanankizy * sakamalaho * sakamalao * sakarivombato * sakatavilona * sakatavilotra * sambilahy * samonta * sanatry * sandela * sangasanganandevolahy * sañira * saravy * sariheza * sarikimalao * sasavy * sava * savoa * savory * senasena * sesikondana * sety * sevabe * siho * silabola * sily * sirakakazo * sira * sirika * sitraefavoa * soahazo * soandro * soaravina * sofintotozy * sofisofy * somangy * somoro * songosongo * sovoka == T == * tadilava * tafara * taimborontsiloza * takasina * takorova * takotako * talafoitra * talapetraka * tambaritsahona * tambintsy * tambitsy * tamenaka * tampina * tanantanamanga * tanantanampotsy * tandravato * tangena * tangongo * tanikandro * tankosina * tanterakala * tanterakalavavy * tanteraka * taolamandeha * taolanamalona * tapabatana * tapisaka * tarata * tavaza * tavebotreka * telafoetra * telovitrana * tenindahy * tihy * toetra * tokambahatra * tombokakanga * tongoboronafanintsana * tongoborona * tongotaintaina * tongotramboabe * totongana * tovondrongonindrakalagegy * trabonjy * trotrobato * tsaingoka * tsakafara * tsakafary * tsantsambaitra * tsararaka * tsatsambaitra * tsengoka * tsiambanindahy * tsiampangapanga * tsiandrikandrinina * tsianihampoza * tsianihimposa * tsiatosika * tsiavaramonina * tsibolo * tsienimposa * tsihitafototra * tsiho * tsikobokobondanitra * tsikobona * tsikoinkoina * tsilaitsy * tsilambozo * tsilavondrivotsy * tsileomparimbona * tsimatoalaza * tsimbolaotra * tsimonomonona * tsimperifery * tsimpimpina * tsindahoro * tsindramiramy * tsingatsa * tsingila * tsingilofilo * tsinkara * tsiodany * tsiontsiona * tsipahokivainga * tsipaho * tsiperiferinala * tsipihipina * tsipikopiko * tsipoapoaka * tsipolitra * tsirangorangombalala * tsirinangatra * tsirokonangatra * tsitambakombako * tsitambotambako * tsitiamoty * tsitohitohy * tsitongotra * tsitsihina * tsobolo * tsorokonangatra * tsotsoraka == V == * vahatra * vahemboamena * vahia * vahilahy * vahilava * vahimarava * vahimboamena * vahinamalo * vahindambinana * vahindronono * vahintambotrika * vahipindy * vahitambotrika * vahivandana * vahivoraka * vahona * vaimantsina * vakaka * vakakoana * vakakoa * valana * valanirana * vanila * vare * varifotsinakoho * variñato * vatoina * vavaloza * vazahanakampo * velo-mihato * verofehana * viliantsahona * vintañibe * vintanina * vivaona * voafatra * voafotsy * voahangindrano * voakarepoka * voakirintsana * voakoromanga * voamahatata * voamahatorana * voamaintilany * voamandrenikely * voamarapohatra * voamarintampona * voamasonomby * voampatra * voampoana * voampoa * voampo * voanalakely * voanampotsy * voanananala * voandrafy * voanembanamboa * voaneny * voanio * voanjoala * voanjomanga * voankatsa * voantainakoho * voantrotroka * voapibohitra * voapidrano * voarafy * voarointsaka * voasarikelinikalavola * voaseva * voatotongana * voavahy * voavoraka * vohovelo * volafotimadinika * vonenina * vonimbohidahy * vonjilahy * vonjivavy * vonjy * voriravina * vory == Z == * zabe * zahana * zanabato * zongo == Jereo koa == * [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]] == Loharano == 32utnle6zoogixm1fliy1foeijn3y9z Rano fisotro mario 0 300845 1145638 1144556 2026-06-29T12:47:26Z Hariniaina14 34924 nanampy fitenenana sy rohy 1145638 wikitext text/x-wiki '''Ny rano fisotro madio''' dia [[rano]] azo sotroina tsy mampidi-doza amin'ny [[Fahasalamana|fahasalaman]]'ny olombelona. Tsy misy loto, mikraoba mampiteraka aretina, na akora simika manimba ao aminy. Zava-dehibe amin'ny fiainan'ny olombelona ny rano fisotro madio satria ilaina amin'ny fisotroana, fikarakarana sakafo ary fitandroana ny fahadiovana. Ny fahazoana rano fisotro madio dia manampy amin'ny fisorohana aretina maro ateraky ny rano maloto, toy ny aretim-pivalanana sy ny [[kôlerà]]. Ny loharanon-drano fisotro madio dia mety ahitana loharano voajanahary, fantsakana, [[renirano]] voadio, na tambajotran-drano voatsabo. Ny fikajiana sy ny fitantanana tsara ny rano fisotro madio dia antoka iray amin'ny fanatsarana ny fahasalamam-bahoaka sy ny fiarovana ny tontolo iainana. ==Famaritana== Ny rano [[fisotro madio]] dia rano azo sotroina tsy mampidi-doza ho an'ny [[fahasalaman'ny]] olombelona. Tsy tokony hisy mikraoba, loto simika, na akora hafa mety hiteraka [[aretina]] ao aminy. Zava-dehibe amin'ny fiainana andavanandro ny rano fisotro madio satria ilaina amin'ny fisotroana, fandrahoan-tsakafo, ary fanadiovana. ==Antony maha-zava-dehibe azy== Mitana anjara toerana lehibe amin'ny fiarovana ny fahasalaman'ny olona ny rano fisotro madio. Manampy amin'ny fisorohana ny aretina ateraky ny rano maloto, toy ny aretim-pivalanana, ny kôlera ary ny tazo typhoïde izy. Ilaina koa ny rano madio amin'ny fitandroana ny [[fahadiovana]] sy ny fanatsarana ny fari-piainan'ny mponina. ==Loharanon'ny rano fisotro== Mety ho avy amin'ny: [[renirano;]] [[farihy;]] [[loharano;]] [[rano ambanin'ny tany;]] [[tohodrano.]] Matetika dia diovina sy tsaboina ny rano alohan'ny hizarana azy amin'ny mponina mba hahazoana antoka fa azo sotroina. ==Fiarovana ny rano== Anisan'ny fomba hiarovana ny rano ny fisorohana ny fandotoana renirano sy farihy, ny fitantanana tsara ny fako, ary ny fambolen-kazo eny amin'ny faritra loharanon-drano. Zava-dehibe ihany koa ny fampiasana rano amim-pitandremana mba tsy hisian'ny fandaniana tafahoatra. ==Jereo koa== [[•Rano]] [[•Fandotoana rano]] •[[Fanadiovana rano]] ==Loharano== [[•World Health Organization]] •[[United Nations Children's Fund]] r6yijq0rwj8g0c3ymmj1qvncpm5d3xb Faritra mando ankarafantsika 0 300936 1145786 1145415 2026-06-30T00:53:08Z TinahLuce23 39583 1145786 wikitext text/x-wiki Ny '''faritra mando Ankarafantsika''' dia iray amin'ireo 21 faritra mando manan-danja sy arovana eto {{Madagasikara}}<ref>[https://www.wwf.mg/?2080966/Les-21-sites-Ramsar-de-Madagascar Sites Ramasar]</ref>. Ao anatin'ny [[valan-javaboarin' Ankarafantsika]] no misy azy, eo anelanelan'ny [[distrikan' Ambato-Boeny]] sy [[Marovoay]], ao amin'ny [[faritra Boeny]]. Tamin'ny 2 Febroary 2017 no nanekena azy ho "Site Ramsar" n°2289 (sata fanomezan-danja iraisam-pirenena ny faritra mando), noho ny lanjany lehibe amin'ny fiarovana ny zavamananaina sy ny tontolo iainana. Ny faritra mando Ankarafantsika dia manana anjara toerana lehibe amin'ny fiarovana ny zavamananaina sy ny fitantanana ny rano. == Famaritana ara-jeografia == Ny '''faritra mando Ankarafantsika''' dia mirefy 33 200 hektara. Ahitana farihy enina hita mandavan-taona, [[renirano]], sakeli-drano ary honahona misy rofia (raphia) manodidina ny 527 hektara mirao ny moron-drano izy. Miparitaka valan-javaboarin'Ankarafantsika<ref>[https://www.voyagemadagascar.com/guide-madagascar/attraction/parc-national-ankarafantsika voyages Madagascar]</ref> ireo farihy ireo, izay mifandray amin'ny ala maina ahafantarana an'i Akarafantsika. Farihy enina lehibe no mandrafitra azy : * Ny [[farihy Ravelobe]] izay manana velaratany 27 hektara, Ankomakoma, Komandria, ary Antsilomba dia mivondrona ao amin'ny faritra andrefan'ny valan-javaboary, misy ny farihy Ampijoroa<ref>[https://www.madagascartravel.com/guide-madagascar/attraction/ankarafantsika-national-park? https://www.madagascartravel.com/guide-madagascar/attraction/ankarafantsika-national-park?]</ref>. * Ny farihy roa hafa, Matsaboribiby sy Tsimaloto dia hita any amin'ny faritra atsinanan'ny valan-javaboary. Ny sasany amin'ireo farihy ireo dia heverin'ny mponina Sakalava ho farihy masina ary misy fady sy fomba amam-panao mifandray aminy. == Tantarany == Efa tamin'ny taona 1927 no nanombohan'ny fanjakana niaro ny ala ao Ankarafantsika tamin'ny famoronana "Réserve Naturelle Intégrale". Taty aoriana dia natambatra tamin'ireo faritra arovana hafa izy ary lasa Valan-javaboary Nasionaly tamin'ny taona 2002<ref>https://parcs-madagascar.com/en/parc/ankarafantsika-2/</ref>. Tamin'ny 2017 kosa no nahazo ny sata Ramsar ny faritra mando an'Ankarafantsika<ref>https://wwf.panda.org/es/?291753/Cinq%20nouveaux%20sites%20Ramsar%20pour%20Madagascar</ref>. Ankehitriny, ny fitantanana azy dia ataon'ny [[Madagascar National Parks]], miaraka amin'ny fandraisan'anjaran'ny vondrom-piarahamonina eny ifotony. == Harena voajanahary == Manana harena biolojika miavaka ny '''faritra mando ao Ankarafantsika'''<ref>https://wwfeu.awsassets.panda.org/downloads/a1_poster_b_ankarafantsika.pdf</ref>, ary malaza amin'ny fahasamihafan'ny zavamananaina ao aminy. Vorona maherin'ny 120 karazany no voarakitra ao, ary maro amin'izy ireo no tsy hita afa-tsy eto Madagasikara. Maherin'ny 820 karazana zavamaniry ihany koa no voarakitra ao, ary maherin'ny 90% amin'izy ireo dia tsy hita afa-tsy eto Madagasikara. Anisan'ireo biby sy zavamaniry manan-danja hita ao ny: * sokatra Rere na Podocnémide de Madagascar na Erymochelys Madagascariensis amin'ny anarany siantifika, iray amin'ireo sokatra tandindomin-doza indrindra eran-tany ary tsy fahita raha tsy eto Madagasikara, * Madagascar fish eagle na Haliaeetus vociferoides, voromahery mpanjono malagasy tsy fahita firy, * Crocodylus Niloticus Madagascariensis na Mamba, izay karazana voay lehibe indrindra aty Africa, * Karazana trondro 15, ka 5 amin'ireo dia tsy hita afa-tsy eto Madagasikara, ary atahorana ho lany tamingana sy tandindomin-doza : anisan'izany ny Kotsovato na Paretroplus kieneri, ny Paretroplus polleni na ny Spratellomorpha bianalis, * Karazan-javamaniry anaty rano 29, anisan'izany ny helophytes sy hydrophytes, * Vorona anaty rano miisa 22 karazana, toy ny Pygargue, ny Vano fotsy sy ny Vanga. Ankoatra izany dia ahitana karazana gidro valo ny valan-javaboary, anisan'izany ny Coquerel's Sifaka, ny Microcebus Ravelobensis sy ny Mongoose Lemur. Na dia miaina any anaty ala aza ireo biby ireo, dia miankina betsaka amin'ny rano sy ny tontolo voatahiry ao amin'ny faritra mando ny fahavelomany<ref>https://www.fapbm.org/en/aire_protegee/the-ankarafantsika-national-park/</ref>. == Lanjany ara-tontolo iainana == Manana anjara toerana lehibe amin'ny fitahirizana sy fanadiovana rano ny faritra mando. Ny '''faritra mando Ankarafantsika''' dia manampy amin'ny famatsiana rano ny lemaka be fambolena vary ao Marovoay, izay iray amin'ireo faritra mpamokatra vary lehibe indrindra eto Madagasikara. Miaro ny tany amin'ny fahasimban'ny tontolo iainana sy ny hain-tany koa izy<ref>https://www.environnement.mg/aires-protegees/8735/</ref>. == Lanjany ara-kolontsaina == Tsy ara-tontolo iainana ihany no maha-zava-dehibe ny '''faritra mando ao Ankarafantsika''' fa ara-kolontsaina ihany koa. Ny Farihin'i Ravelobe dia heverin'ny vahoaka Sakalava ho toerana masina<ref>https://rsis.ramsar.org/fr/ris/2289</ref>. Misy angano sy tantara mifamatotra amin'ity farihy ity, ary mbola tanterahina eny an-toerana ny fomba amam-panao sy fombafomba nentin-drazana sasany, toy ny fanasinana na joro arahina fanatitra na sorona. == Loza mitatao hoan'ny faritra mando Ankarafantsika == Na dia voaaro aza ny valan-javaboary dia mbola misy loza mitatao maro mahazo ny faritra mando, toy ny : * Doro tanety sy doro ala * Fandripahana ala tsy ara-dalàna * Fanitarana tanimbary sy fambolena * Fihazana biby arovana * Fiparitahan'ny zavamaniry vahiny manafika ny farihy sy heniheny Ireo olana ireo dia mety hiteraka fahasimban'ny toeram-ponenan'ny biby sy hampihena ny kalitaon'ny rano eny an-toerana. == Jereo ihany koa == # [[Farihy Ravelobe]] [[Sokajy:Farihy]] ptok2yorrj8lrt3quuw628tecgeqfqe Samuel Rajaobelison 0 300937 1145785 1145021 2026-06-30T00:41:50Z TinahLuce23 39583 1145785 wikitext text/x-wiki '''Samuel Rajaobelison''' (1915–1994), izay fantatra kokoa amin'ny solon'anarana '''Zakarandahy''', dia iray amin'ireo poeta sy mpanoratra [[Madagasikara|malagasy]] nanana ny toerany teo amin'ny haisoratra malagasy tamin'ny taonjato faha-20. Nankalazaina manokana ny faha-100 taona nahaterahany tamin'ny taona 2015 noho ny anjara birikiny lehibe teo amin'ny literatiora malagasy<ref>motmalgache.org/bins/teny2/Rajaobelison%20Samuël</ref>. == Tantaram-piainany == Samuel Rajaobelison dia teraka tamin'ny 25 Septambra 1915 ary nodimandry ny 7 Febroary 1994. Mbola 4 taona monja izy dia nodimandry ny reniny, ka ny raibe sy renibeny no nikarakara sy nanabe azy. Io fahakambotiana sy ireo zava-niainany tamin'ny fahazazany io dia hita taratra matetika ao amin'ny tononkalony. Teo amin'ny lafiny fianarana dia nianatra tany amin'ny sekoly protestanta izy ary nahazo ny mari-pahaizana CAE (Certificat d'Aptitude à l'Enseignement). Hatramin'ny fahatanorany dia efa tia haisoratra, mozika, ary zavakanto i Samuel Rajaobelison na i Zakarandahy<ref>[https://www.fpma-grandschamps.org/ny-fon-ny-poety-zakarandahy/]</ref>. Nanana zanaka 11 izy. Ny fitaizany sy ny fitiavany ny ankohonany ihany koa dia hita taratra tao anatin"ireo sanganasany (ohatra, ny tononkalo Rotsirotsindray izay natokany ho an'ireo zanany). Ny zanany lahy matoa, Ndriana Rajaobelison, dia fantatra amin'ny maha mpikambana azy ao amin'ny tarika Solika<ref>[https://poetawebs.e-monsite.com/pages/lahatsoratra/page-18.html]</ref>. == Ny sehatra niasany == Olona maro talenta i Samuel Rajaobelison ary saika novelomina avokoa ny rantsana maron'ny haisoratra : * Poeta sy Mpanoratra: Mpikambana mavitrika tao amin'ny fikambanana [[Havatsa-UPEM]] (Union des Poètes et Écrivains Malgaches) izy. * Mpamorona hira sy Mpitendry: Namorona hira malaza maro izay mbola fihirin'ireo mpiantsehatra amin'ny hira madio sy ny kalon'ny fahiny (toy ny hira Mazava atsinanana, Any sy aty, Ramaraina, ary Hafatra). * Mpamorona Tantara an-tsehatra sy Mpanao gazety: Nandray anjara betsaka tamin'ny fanoratana tantara fohy, gazety kely, ary tantara an-tsehatra. Tsy poeta sy mpanoratra ihany izy noho izany fa mpamoron-kira, mpitendry zavamaneno, mpikatroka ara-tsosialy, ary nanohana ny tolon'ny mpiasa sy ny fitiavan-tanindrazana, satria dia anisany nanao ny atao hoe [[SMOTIG]] tamin'izany vanim-potoana izany. == Boky sy asa-sorany == Anisan'ireo boky sy sanganasa navelany : * Fehezam-bary gasy, * Voninkazo taratasy, * Takela-pitia, * Ralaikamboty, * Mpanjono, * Mpikororoka ampombo. Ankoatra ireo boky ireo dia nanoratra tononkalo maherin'ny 300, izay nosoratany tamin'ny teny malagasy avokoa. Maro tamin'izy ireny no navoakan'ny fianakaviany taorian'ny nahafatesany<ref>https://vetso.serasera.org/mpanoratra/rajaobelison-samuel</ref>. Anisany nahafantarana azy ity asa-soratra manaraka ity : === Ny fon'ny Poety === ''Ny fon’ny poety dia kianja mampiray'' ''Ikarenjen’ny olona sy anaovany antsojay'' ''Ny tononkira ataony izay vetson’ny fanahy'' ''Dia lanitra ikambanana tsy misy azy sy ahy'' ''Ny tenabeny kosa mazana tsy omby trano'' ''Fa lolon-javatra izy sy zanakalondrano.'' == Lohahevitra hita matetika amin'ny tononkalony == Zakarandahy dia narisika sy nirona tamin'ny antsoina hoe "réalisme poétique" na ny lohahevitra mifamatotra mivantana amin'ny zava-misy iainana andavanandro. Ny lohahevitra lehibe nifantohany dia ny Fitiavana amin'ny endriny rehetra: ny fitiavana ny vadiny (hita ao amin'ny Tokantrano fahafahana), ny fitiavana ny zanaka, ary ny fitiavana ny tanindrazana sy ny maha-olona. Noho izany ny tononkalony dia miresaka indrindra momba ny : * Fitiavana sy fiainam-pianakaviana, * Fitiavan-tanindrazana, * Natiora sy tontolo iainana, * Fiainan'ny vahoaka, * Firaisankina sy fihavanana, * Finoana sy soatoavina. Izany no nahatonga azy hantsoina hoe Poetan'ny tontolo maro na "Le poète des univers", satria saika ny lafiny rehetra amin'ny fiainan'olombelona no nentin'ny tononkalony nandinika sy naneho hevitra. == Ny mampiavaka ny fomba fanoratany == Malaza ho manana fomba fanoratana miavaka izy: mahay mamorona sary an-tsaina mihetsika sy mampifoha ny fo amin'ny alalan'ny teny, toy ny sary hosodoko mihitsy. Zakarandahy dia nalaza noho ny : * Voambolana malagasy madio; * Fampiasana hainteny sy fomba fiteny nentim-paharazana; * Sary an-tsaina mamelona ny tononkalo; * [[Gadona]] mora vakiana sy mora tononina; * Fampifangaroana ny kolontsaina malagasy sy ny fiainana andavanandro. Ankehitriny dia mbola anisan'ireo poeta lehibe indrindra eo amin'ny literatiora malagasy i Zakarandahy. Ny tononkalony dia ampiasaina amin'ny fikarohana sy fampianarana haisoratra, ary ny fankalazana ny faha-100 taona nahaterahany tamin'ny 2015 dia nanamafy indray ny lanjan'ny asa sorany eo amin'ny kolontsaina malagasy. [[Sokajy:poeta malagasy]] [[Sokajy:mpanoratra malagasy]] [[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1915]] [[Sokajy:Maty tamin'ny taona 1994]] d63qal3apimuptxc1p15dzauv98a7xb 1145809 1145785 2026-06-30T02:46:57Z TinahLuce23 39583 1145809 wikitext text/x-wiki '''Samuel Rajaobelison''' (1915–1994), izay fantatra kokoa amin'ny solon'anarana '''Zakarandahy''', dia iray amin'ireo poeta sy mpanoratra [[Madagasikara|malagasy]] nanana ny toerany teo amin'ny haisoratra malagasy tamin'ny taonjato faha-20. Nankalazaina manokana ny faha-100 taona nahaterahany tamin'ny taona 2015 noho ny anjara birikiny lehibe teo amin'ny literatiora malagasy<ref>motmalgache.org/bins/teny2/Rajaobelison%20Samuël</ref>. == Tantaram-piainany == Samuel Rajaobelison dia teraka tamin'ny 25 Septambra 1915 ary nodimandry ny 7 Febroary 1994. Mbola 4 taona monja izy dia nodimandry ny reniny, ka ny raibe sy renibeny no nikarakara sy nanabe azy. Io fahakambotiana sy ireo zava-niainany tamin'ny fahazazany io dia hita taratra matetika ao amin'ny tononkalony. Teo amin'ny lafiny fianarana dia nianatra tany amin'ny sekoly protestanta izy ary nahazo ny mari-pahaizana CAE (Certificat d'Aptitude à l'Enseignement). Hatramin'ny fahatanorany dia efa tia haisoratra, mozika, ary zavakanto i Samuel Rajaobelison na i Zakarandahy<ref>[https://www.fpma-grandschamps.org/ny-fon-ny-poety-zakarandahy/]</ref>. Nanana zanaka 11 izy. Ny fitaizany sy ny fitiavany ny ankohonany ihany koa dia hita taratra tao anatin"ireo sanganasany (ohatra, ny tononkalo Rotsirotsindray izay natokany ho an'ireo zanany). Ny zanany lahy matoa, Ndriana Rajaobelison, dia fantatra amin'ny maha mpikambana azy ao amin'ny tarika Solika<ref>[https://poetawebs.e-monsite.com/pages/lahatsoratra/page-18.html]</ref>. == Ny sehatra niasany == Olona maro talenta i Samuel Rajaobelison ary saika novelomina avokoa ny rantsana maron'ny haisoratra : * Poeta sy Mpanoratra: Mpikambana mavitrika tao amin'ny fikambanana [[Havatsa-UPEM]] (Union des Poètes et Écrivains Malgaches) izy. * Mpamorona hira sy Mpitendry: Namorona hira malaza maro izay mbola fihirin'ireo mpiantsehatra amin'ny hira madio sy ny kalon'ny fahiny (toy ny hira Mazava atsinanana, Any sy aty, Ramaraina, ary Hafatra). * Mpamorona Tantara an-tsehatra sy Mpanao gazety: Nandray anjara betsaka tamin'ny fanoratana tantara fohy, gazety kely, ary tantara an-tsehatra. Tsy poeta sy mpanoratra ihany izy noho izany fa mpamoron-kira, mpitendry zavamaneno, mpikatroka ara-tsosialy, ary nanohana ny tolon'ny mpiasa sy ny fitiavan-tanindrazana, satria dia anisany nanao ny atao hoe [[SMOTIG]] tamin'izany vanim-potoana izany. == Boky sy asa-sorany == Anisan'ireo boky sy sanganasa navelany : * Fehezam-bary gasy, * Voninkazo taratasy, * Takela-pitia, * Ralaikamboty, * Mpanjono, * Mpikororoka ampombo. Ankoatra ireo boky ireo dia nanoratra tononkalo maherin'ny 300, izay nosoratany tamin'ny teny malagasy avokoa. Maro tamin'izy ireny no navoakan'ny fianakaviany taorian'ny nahafatesany<ref>https://vetso.serasera.org/mpanoratra/rajaobelison-samuel</ref>. Anisany nahafantarana azy ity asa-soratra manaraka ity : === Ny fon'ny Poety === ''Ny fon’ny poety dia kianja mampiray'' ''Ikarenjen’ny olona sy anaovany antsojay'' ''Ny tononkira ataony izay vetson’ny fanahy'' ''Dia lanitra ikambanana tsy misy azy sy ahy'' ''Ny tenabeny kosa mazana tsy omby trano'' ''Fa lolon-javatra izy sy zanakalondrano.'' == Lohahevitra hita matetika amin'ny tononkalony == Zakarandahy dia narisika sy nirona tamin'ny antsoina hoe "réalisme poétique" na ny lohahevitra mifamatotra mivantana amin'ny zava-misy iainana andavanandro. Ny lohahevitra lehibe nifantohany dia ny Fitiavana amin'ny endriny rehetra: ny fitiavana ny vadiny (hita ao amin'ny Tokantrano fahafahana), ny fitiavana ny zanaka, ary ny fitiavana ny tanindrazana sy ny maha-olona. Noho izany ny tononkalony dia miresaka indrindra momba ny : * Fitiavana sy fiainam-pianakaviana, * Fitiavan-tanindrazana, * Natiora sy tontolo iainana, * Fiainan'ny vahoaka, * Firaisankina sy fihavanana, * Finoana sy soatoavina. Izany no nahatonga azy hantsoina hoe Poetan'ny tontolo maro na "Le poète d {{Infobox olona|anarana=Samuel Rajaobelison na Zakarandahy|teraka=25 Septambra 1915|maty=7 Febroary 1994|firenena=Madagasikara|asa=Poeta sy mpanoratra malagasy|asa hafa=Mpamorona hira sy Mpitendry, mpamorona tantara an-tsehatra sy mpanao gazety}} es univers", satria saika ny lafiny rehetra amin'ny fiainan'olombelona no nentin'ny tononkalony nandinika sy naneho hevitra. == Ny mampiavaka ny fomba fanoratany == Malaza ho manana fomba fanoratana miavaka izy: mahay mamorona sary an-tsaina mihetsika sy mampifoha ny fo amin'ny alalan'ny teny, toy ny sary hosodoko mihitsy. Zakarandahy dia nalaza noho ny : * Voambolana malagasy madio; * Fampiasana hainteny sy fomba fiteny nentim-paharazana; * Sary an-tsaina mamelona ny tononkalo; * [[Gadona]] mora vakiana sy mora tononina; * Fampifangaroana ny kolontsaina malagasy sy ny fiainana andavanandro. Ankehitriny dia mbola anisan'ireo poeta lehibe indrindra eo amin'ny literatiora malagasy i Zakarandahy. Ny tononkalony dia ampiasaina amin'ny fikarohana sy fampianarana haisoratra, ary ny fankalazana ny faha-100 taona nahaterahany tamin'ny 2015 dia nanamafy indray ny lanjan'ny asa sorany eo amin'ny kolontsaina malagasy. [[Sokajy:poeta malagasy]] [[Sokajy:mpanoratra malagasy]] [[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1915]] [[Sokajy:Maty tamin'ny taona 1994]] g62mwe5pwc7u6egna0iwn0bm8pbya4k Andrianjafitrimo Edouard 0 300994 1145787 1145182 2026-06-30T01:17:38Z TinahLuce23 39583 1145787 wikitext text/x-wiki '''Andrianjafitrimo Edouard''' (1881 - 1972), dia anisan’ireo mpanoratra, poeta, mpanao gazety, ary mpamoron-kira malagasy tamin'ny taon-jato faha 20, ary nandalo vanim-potoana telo lehibe mahakasika ny [[Literatioran' i Madagasikara|literatiora]] sy vanim-potoana mavaivay tamin'ny [[Tantaran' i Madagasikara|tantaran'ny Madagasikara]]<ref>http://plateforme.education.mg/bibliotheque-numerique/course/view.php?id=84&lang=en</ref>. Maro ny solon'anarana nohentiny amin'ny mahapanoratra azy, toy ny '''Z Volondanitra''' na '''Zedra Volondanitra''', ny '''Emma Rasoaseheno''', '''Ny Ela''', fa ny tena nahafantarana matetika azy dia i '''Stella'''<ref>https://poetawebs.e-monsite.com/pages/sorapiainana/page-6.html</ref>. == Tantaram-piainany == Teraka tamin’ny 28 Mai 1891 tao Andohan’ny Andohalo [[Antananarivo]] izy, izay fonenan'i Andriambavy Raketaka, renin’ny Mpanjakavavy [[Ranavalona III]]. Zanaka lahitokan’ ny andriana Rasahenolahy, mpitsara sady lehiben’ny [[Zazamarolahy]] tamin’ny fanjakan’andriana, sy ny andriambavy kely Rasoanjanahary, zanakandriana Zazamarolahy avy eny Ambalanirany Iharamy. Nodimandry tamin’ny 15 Martsa 1972 i Andrianjafitrimo Edouard Stella. Nanambady an'i Rasoamanantena (1888 - 1974) i '''Andrianjafitrimo Edouard''', izay tarakan'andriana ihany koa avy amin'ny Rampanarivotomponiony, avy amin'ny taranak'Andriamasinavalona tao Antampon'Itaosy, rainy; sy i Ramanantenasoa, izay zafikelin'i Ratafika, rahalahin'ny Mpanjaka Radama I, reniny. Manana zanaka 8 mianadahy, izay nandimby azy amin'ny famoronana sy haisoratra ny sasany, tahaka an'i Samuel Andrianjafitrimo na Musael And, Suzanne Georgine Ravaoseheno na Suzy Andry, Charles Andrianjafitrimo na Charles And Stella, ary i Randal Andrianjafitrimo na Randal Mex<ref>https://gw.geneanet.org/taurrus?n=andrianjafitrimo&oc=&p=edouard+stella&type=fiche</ref>. Nianatra tany amin'ny sekoly Frenjy tany Mandrindrano i '''Stella''' fony fahakeliny. Noho ny fanenjehan'ny [[Menalamba]] dia nanohy izany teto Iarivo izy, tao Miaramirindra Anatirova. Anisan'ireo efapolo lahy voasivana hiditra Normal School izy ka nandalina ny Lettres classiques sy ny philosophie, tamin'ny alalan'ny Dr Herbert Fox Standing mivady, tamin'ny teny anglisy sy frantsay no nanaovany izany. == Andrianjafitrimo Edouard Stella sy ny asa soratra == Vao 16 taona i '''Andrianjafitrimo Edouard''' dia efa namiratra tamin'ny asa soratra, anisan'izany ny Fon’ny Mpamaky ny taona 1897 izay nanombohany tamin'ny fanoratana tamin'ny gazety Sakaizan'ny Tanora. Tsy nijanona intsony izy taorian'izay fa dia nanohy nanoratra tantara lava sy tantara fohy, [[tononkalo]] ary tononkira<ref>http://motmalgache.org/bins/teny2/andrianjafitrimoedouard</ref>. === Tantara mitohy === Maro ny tantara mitohy nosoratany izay navoaka tao amin'ny gazety Lakolosy Volamena (Nony maloka ny andro, Ny vato tsindry ahazana, Ny fon'ny Vehivavy) sy tao amin'ny gazety Ny Mpandinika (Ampofoy aho, ry Neny). === Tantara an-tsehatra === Anisany nahafantarana an'i Stella ihany koa ny fanoratana tantara an-tsehatra, ohatra amin'izany ny Ranivo Maritiora, nosoratany niaraka tamin'i Rasamoelina avy any Ambatomasina sy Rainizanabololona tamin'ny taona 1902. Teo ihany koa Izy sy ny Fony, izay notontosain'ny tarika Telonorefy nitety faritra maro teto Madagasikara. Ny tantara andapihazo Rabarimanga izay nolalaovin'i Ranaivo Ranarivelo tany Mahajanga tamin'ny taona 1940, nandritra ny hetsika "Œuvre de Guerre". === Tononkira sy tononkalo === Ny [[hira]] "Sosay lakana aho, Rabary" nandrafitra ny tantara andapihazo Rabarimanga dia anisany nahafantarana azy. Stella dia nanoratra tononkira dimy ao amin'ny Fihirana Protestanta (FFPM), toy ny Aza misento na mamoy fo, fa mbola misy fanantenana na dia misy fahoriana aza. Ankoatra ireo dia maro ny tononkalo no tsy voatahiry anaty [[boky]] na gazety, toy ny Misaona mangina ny fitiavako izay tena nampalaza azy ihany koa. === Gazety === Maro ireo gazety noforoniny namoahany ny asa sorany : * Ny Basivava (1906) * Loharano (1914) * Sakafontsaina (1926–1936) Misy ihany koa ireo [[gazety]] izany namoahana ny haisorany fotsiny ihany, toy ny Lakolosy Volamena sy Ny Akon'i Iarivo === Ny mampiavaka ny fomba fanoratr'i Stella === Mahay manohina ny fon'ny mpamaky i '''Andrianjafitrimo Edouard'''. Nampihomehy, nampalahelo ary nampieritreritra ny mpamaky sy ny mpijery izy, tamin'ny tantara vakiana na tamin'ny tantara an-tsehatra dia nahay nampita fihetseham-po. Mampiseho ny zava-misy eo amin'ny fiainana, ireo asa sorany (fahasahiranana, ny adim-piainana, ny fahantrana, ary ny olana sedrain'ny olona). Na dia sarotra aza ny toe-javatra asehony, dia mametraka fanantenana sy lalana hivoahana hatrany izy. Ny ankamaroan'ny haisorany noho izany dia nifantoka tamin'ny : * [[Fitiavana]] sy fiainam-pianakaviana, * [[Finoana]] sy fanantenana, * [[Fitiavan-tanindrazana]], * Adim-piainana sy fahorian'ny olombelona, * [[Fanabeazana]] sy fanandratana ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Noderain'ilay poeta [[Jean-Joseph Rabearivelo]] ny fomba fanoratr'i Stella. Izay nolazainy fa mahay manome aina ny zava-boary sy ny natiora amin'ny alalan'ny tononkalony izy, ary malefaka sy lalina ny filozofia entin'ny asa sorany. == Sehatra niasany == Ankoatra ny maha mpanoratra azy dia maro ny asa efa nosahaniny sy nandraiketiny. Efa nampianatra teny Ambohidratrimo, sefon'ny fitanana bokim-bolan'ny tsena teo Anakely, ary mpaka sary. Efa [[Diakra|diakona]], [[Loholona (kristianisma)|loholona]], mpampianatra [[Sekoly Alahady]], ary mpitory teny tao amin’ny fiangonana LMS tao Ambohitantely izy. == Andrianjafitrimo Edouard sy ny tantaram-pirenena == '''Edouard Andrianjafitrimo''' Stella dia isan'ireo mpikambana tao amin'ny [[Vy Vato Sakelika]] (VVS), fikambanana nasionalista nanohitra ny fanjanahantany frantsay. Noho izany dia nosamborina tamin'ny 1915, nogadraina tao Antanimora, ary nalefa sesitany tany Mayotte. Natao izany satria noheverin'ny fitondrana frantsay fa fikambanana mampidi-doza ny VVS. Niverina teto Madagasikara izy tamin'ny 1921 ary nanohy ny asa soratra sy ny fampiroboroboana ny kolontsaina malagasy. Ho fanomezam-boninahitra ny anjara birikiny teo amin’ny [[Literatioran' i Madagasikara|literatiora]] [[Literatioran' i Madagasikara|Malagasy]] sy ny tolona nasionalista, dia notsiahivina tamin’ny fanomezana anarana ny kianja eny Andohalo, faritra Andafiavaratra Ambavahadimitafo ny anaran’i '''Edouard Andrianjafitrimo'''<ref>https://mapcarta.com/fr/W525143871</ref>. 6hs3gzg97mcd4irpce5gig03ia0wwrv 1145813 1145787 2026-06-30T02:57:19Z TinahLuce23 39583 1145813 wikitext text/x-wiki '''Andrianjafitrimo Edouard''' (1881 - 1972), dia anisan’ireo mpanoratra, poeta, mpanao gazety, ary mpamoron-kira malagasy tamin'ny taon-jato faha 20, ary nandalo vanim-potoana telo lehibe mahakasika ny [[Literatioran' i Madagasikara|literatiora]] sy vanim-potoana mavaivay tamin'ny [[Tantaran' i Madagasikara|tantaran'ny Madagasikara]]<ref>http://plateforme.education.mg/bibliotheque-numerique/course/view.php?id=84&lang=en</ref>. Maro ny solon'anarana nohentiny amin'ny mahapanoratra azy, toy ny '''Z Volondanitra''' na '''Zedra Volondanitra''', ny '''Emma Rasoaseheno''', '''Ny Ela''', fa ny tena nahafantarana matetika azy dia i '''Stella'''<ref>https://poetawebs.e-monsite.com/pages/sorapiainana/page-6.html</ref>. == Tantaram-piainany == Teraka tamin’ny 28 Mai 1881 tao Andohan’ny Andohalo [[Antananarivo]] izy, izay fonenan'i Andriambavy Raketaka, renin’ny Mpanjakavavy [[Ranavalona III]]. Zanaka lahitokan’ ny andriana Rasahenolahy, mpitsara sady lehiben’ny [[Zazamarolahy]] tamin’ny fanjakan’andriana, sy ny andriambavy kely Rasoanjanahary, zanakandriana Zazamarolahy avy eny Ambalanirany Iharamy. Nodimandry tamin’ny 15 Martsa 1972 i Andrianjafitrimo Edouard Stella. Nanambady an'i Rasoamanantena (1888 - 1974) i '''Andrianjafitrimo Edouard''', izay tarakan'andriana ihany koa avy amin'ny Rampanarivotomponiony, avy amin'ny taranak'Andriamasinavalona tao Antampon'Itaosy, rainy; sy i Ramanantenasoa, izay zafikelin'i Ratafika, rahalahin'ny Mpanjaka Radama I, reniny. Manana zanaka 8 mianadahy, izay nandimby azy amin'ny famoronana sy haisoratra ny sasany, tahaka an'i Samuel Andrianjafitrimo na Musael And, Suzanne Georgine Ravaoseheno na Suzy Andry, Charles Andrianjafitrimo na Charles And Stella, ary i Randal Andrianjafitrimo na Randal Mex<ref>https://gw.geneanet.org/taurrus?n=andrianjafitrimo&oc=&p=edouard+stella&type=fiche</ref>. Nianatra tany amin'ny sekoly Frenjy tany Mandrindrano i '''Stella''' fony fahakeliny. Noho ny fanenjehan'ny [[Menalamba]] dia nanohy izany teto Iarivo izy, tao Miaramirindra Anatirova. Anisan'ireo efapolo lahy voasivana hiditra Normal School izy ka nandalina ny Lettres classiques sy ny philosophie, tamin'ny alalan'ny Dr Herbert Fox Standing mivady, tamin'ny teny anglisy sy frantsay no nanaovany izany. == Andrianjafitrimo Edouard Stella sy ny asa soratra == Vao 16 taona i '''Andrianjafitrimo Edouard''' dia efa namiratra tamin'ny asa soratra, anisan'izany ny Fon’ny Mpamaky ny taona 1897 izay nanombohany tamin'ny fanoratana tamin'ny gazety Sakaizan'ny Tanora. Tsy nijanona intsony izy taorian'izay fa dia nanohy nanoratra tantara lava sy tantara fohy, [[tononkalo]] ary tononkira<ref>http://motmalgache.org/bins/teny2/andrianjafitrimoedouard</ref>. === Tantara mitohy === Maro ny tantara mitohy nosoratany izay navoaka tao amin'ny gazety Lakolosy Volamena (Nony maloka ny andro, Ny vato tsindry ahazana, Ny fon'ny Vehivavy) sy tao amin'ny gazety Ny Mpandinika (Ampofoy aho, ry Neny). === Tantara an-tsehatra === Anisany nahafantarana an'i Stella ihany koa ny fanoratana tantara an-tsehatra, ohatra amin'izany ny Ranivo Maritiora, nosoratany niaraka tamin'i Rasamoelina avy any Ambatomasina sy Rainizanabololona tamin'ny taona 1902. Teo ihany koa Izy sy ny Fony, izay notontosain'ny tarika Telonorefy nitety faritra maro teto Madagasikara. Ny tantara andapihazo Rabarimanga izay nolalaovin'i Ranaivo Ranarivelo tany Mahajanga tamin'ny taona 1940, nandritra ny hetsika "Œuvre de Guerre". === Tononkira sy tononkalo === Ny [[hira]] "Sosay lakana aho, Rabary" nandrafitra ny tantara andapihazo Rabarimanga dia anisany nahafantarana azy. Stella dia nanoratra tononkira dimy ao amin'ny Fihirana Protestanta (FFPM), toy ny Aza misento na mamoy fo, fa mbola misy fanantenana na dia misy fahoriana aza. Ankoatra ireo dia maro ny tononkalo no tsy voatahiry anaty [[boky]] na gazety, toy ny Misaona mangina ny fitiavako izay tena nampalaza azy ihany koa. === Gazety === Maro ireo gazety noforoniny namoahany ny asa sorany : * Ny Basivava (1906) * Loharano (1914) * Sakafontsaina (1926–1936) Misy ihany koa ireo [[gazety]] izany namoahana ny haisorany fotsiny ihany, toy ny Lakolosy Volamena sy Ny Akon'i Iarivo === Ny mampiavaka ny fomba fanoratr'i Stella === Mahay manohina ny fon'ny mpamaky i '''Andrianjafitrimo Edouard'''. Nampihomehy, nampalahelo ary nampieritreritra ny mpamaky sy ny mpijery izy, tamin'ny tantara vakiana na tamin'ny tantara an-tsehatra dia nahay nampita fihetseham-po. Mampiseho ny zava-misy eo amin'ny fiainana, ireo asa sorany (fahasahiranana, ny adim-piainana, ny fahantrana, ary ny olana sedrain'ny olona). Na dia sarotra aza ny toe-javatra asehony, dia mametraka fanantenana sy lalana hivoahana hatrany izy. Ny ankamaroan'ny haisorany noho izany dia nifantoka tamin'ny : * [[Fitiavana]] sy fiainam-pianakaviana, * [[Finoana]] sy fanantenana, * [[Fitiavan-tanindrazana]], * Adim-piainana sy fahorian'ny olombelona, * [[Fanabeazana]] sy fanandratana ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Noderain'ilay poeta [[Jean-Joseph Rabearivelo]] ny fomba fanoratr'i Stella. Izay nolazainy fa mahay manome aina ny zava-boary sy ny natiora amin'ny alalan'ny tononkalony izy, ary malefaka sy lalina ny filozofia entin'ny asa sorany. == Sehatra niasany == Ankoatra ny maha mpanoratra azy dia maro ny asa efa nosahaniny sy nandraiketiny. Efa nampianatra teny Ambohidratrimo, sefon'ny fitanana bokim-bolan'ny tsena teo Anakely, ary mpaka sary. Efa [[Diakra|diakona]], [[Loholona (kristianisma)|loholona]], mpampianatra [[Sekoly Alahady]], ary mpitory teny tao amin’ny fiangonana LMS tao Ambohitantely izy. == Andrianjafitrimo Edouard sy ny tantaram-pirenena == {{Infobox olona|anarana=Edouard Andrianjafitrimo|teraka=28 Mai 1881|toerana=Andohan’ny Andohalo Antananarivo|maty=15 Martsa 1972|firenena=Madagasikara|asa=Sefon'ny fitanana bokim-bolan'ny tsena teo Analakely|asa hafa=Mpanoratra, poeta, mpanao gazety, ary mpamoron-kira malagasy|seha-pitiavana=Nanambady an'i Rasoamanantena (1888 - 1974). Manan-janaka valo mianadahy|karazana=Zanak'andriana Zazamarolahy}} '''Edouard Andrianjafitrimo''' Stella dia isan'ireo mpikambana tao amin'ny [[Vy Vato Sakelika]] (VVS), fikambanana nasionalista nanohitra ny fanjanahantany frantsay. Noho izany dia nosamborina tamin'ny 1915, nogadraina tao Antanimora, ary nalefa sesitany tany Mayotte. Natao izany satria noheverin'ny fitondrana frantsay fa fikambanana mampidi-doza ny VVS. Niverina teto Madagasikara izy tamin'ny 1921 ary nanohy ny asa soratra sy ny fampiroboroboana ny kolontsaina malagasy. Ho fanomezam-boninahitra ny anjara birikiny teo amin’ny [[Literatioran' i Madagasikara|literatiora]] [[Literatioran' i Madagasikara|Malagasy]] sy ny tolona nasionalista, dia notsiahivina tamin’ny fanomezana anarana ny kianja eny Andohalo, faritra Andafiavaratra Ambavahadimitafo ny anaran’i '''Edouard Andrianjafitrimo'''<ref>https://mapcarta.com/fr/W525143871</ref>. dps3gg1oplcfk436chrwnr2ozbawpi0 Ny rano ao amin'ny baiboly 0 301041 1145711 1145590 2026-06-29T19:06:57Z JianJi 36396 1145711 wikitext text/x-wiki [[Sary:Purekkari_neemel.jpg|vignette|Rano]] Singa manandanja amin'ny [[fiainana]] ny '''rano'''. Tsy mahagaga raha manana anjara toerana miavaka amin'ireo karazana antokom-pivavahana misy eto an-tany. Tsy diso anjara amin'izany ny [[baiboly]] raha miresaka [[rano]]. Ny baiboly lazaina eto dia ilay bokim-pivavahana famakin'ny [[Kristianina|kristiana]], fa mpamaky azy ihany koa ny [[jiosy]] ao amin'ny fivavahana [[jodaisma]] raha ny testamenta taloha fotsiny no iompanana. == Ny fiandohana == Vao manomboka ny baiboly, ao amin'ny [[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] na Fiandohana dia efa ahitana sahady ny voambolana hoe rano ao amin'ny fehezanteny faharoa. Voasoratra hoe: "''Ary ny tany dia tsy nisy endrika sady foana; ary aizina no tambonin'ny lalina. Ary ny fanahin'Andriamanitra nanomba tambonin'ny rano''."<ref>Ny Baiboly : https://nybaiboly.net/Bible/BibleMalagasyHtm-at01-Genese.htm</ref><ref>Ny Baiboly: Genesisy toko 1 andininy faha-2</ref>Efa hatramin'ny voalohany, noho izany, no efa mipetraka ny fisian'ny rano. Amin'ny Baiboly, tsy misy ny filazana fa vao foronina ny rano. Taorian'ny fampisarahana ny mazava sy ny aizina, ka ny mazava nantsoina hoe [[andro]] ary ny aizina natao hoe [[Alina (fotoana)|alina]], nandritra ny andro voalohany, dia ny fampisarahana ny rano ambony sy ny rano ambany tamin'ny alalan'ny habakabaka indray no natao tamin'ny andro faharoa, izany hoe nasiana habakabaka tanelanelan'ny rano ambony sy ny rano ambany. Ka io habakabaka mpanelanelana io no nantsoina hoe [[lanitra]]. Voasoratra hoe: "''Ary Andriamanitra nanao hoe: Misia habakabaka eo anelanelan'ny rano; ary aoka hampisaraka ny rano amin'ny rano izy. Ary Andriamanitra nanao ny habakabaka ka nampisaraka ny rano ambanin'ny habakabaka tamin'ny rano ambonin'ny habakabaka; dia nisy izany''. ''Ary Andriamanitra nanao ny habakabaka hoe lanitra.''"<ref>Ny Baiboly: Genesisy toko 1 andininy 6 ka hatramin'ny 8</ref> Izay no andro faharoa amin'ny tantaran'ny famoronana na fiandohana ao amin'ny Baiboly. Tsy mbola vita anefa ny fitantarana fa mbola napoitra ihany koa ny maina izay nantsoina hoe [[tany]] ary ny rano tafangona kosa ho [[ranomasina]]. Voasoratra hoe : "''Ary Andriamanitra nanao hoe: Aoka hiangona ny rano eny ambanin'ny lanitra ho eo amin'ny fitoerana iray, ary aoka hiseho ny maina; dia nisy izany. Ary Andriamanitra nanao ny maina hoe tany; ary ny rano tafangona nataony hoe ranomasina. Ary hitan'Andriamanitra fa tsara izany''."<ref>Ny Baiboly, Genesisy toko 1 andininy faha-9 sy faha-10</ref> Tapany voalohany amin'ny andro fahatelo amin'ny tantaran'ny famoronana ao amin'ny Baiboly izany. Rehefa vita izany fanasarahana ny tany sy ny rano izany dia izay vao nitsiry ny [[zavamaniry]],<ref>Genesisy 1, 11-12</ref> ary izay ihany koa vao natao ho betsaka ny [[zavamananaina]].<ref>Genesisy 1, 20-22</ref> Azo heverina hoe izay nandalovan'ny rano no itsimohan'ny [[Zavamaniry eto Madagasikara|zavamaniry]] sy isian'ny [[Zavamananaina bitika|zavamananaina]] ka mametraka ny rano ho loharanon'ny aina. Ao amin'ny tantaran'ny famoronana faharoa ao amin'ny Fiandohana kosa isika mahita fa nisy ony iray nivoaka tao Edena, ilay toerana nametrahan' Andriamanitra ilay olona voalohany noforoniny, ka nisampana efatra avy eo io ony io. Mazava loatra fa resaka rano izany, natao hanondraka na handena ny saha, natao hamelona ny zavamaniry sy ny zavamananaina. Voasoratra hoe: "''Ary nisy ony nivoaka avy tao Edena handena ny saha; hatreo izy dia nizara ka nisampana efatra''".<ref>Genesisy 2,10</ref>Na ahoana izany na ahoana dia loharano sy antoky ny aina hatrany ny rano. == Ny safodrano == Misy ny fanazavana manokana momba ny [[Safodrano (araka ny Baiboly)|safodrano]]<ref>Genesisy toko-6 ka hatramin'ny toko-9</ref> ao amin'ny baiboly azonao vakiana ihany koa. Ny tantaram-pamoronana ao amin'ny Baiboly tamin'ny andro faharoa dia nametraka ny fampisarahana ny rano hisy ambony sy ambany ka elanelanin'ny habakabaka izany. Ny zotra mifanohitra amin'izany kosa no asehon'ny tantaran'ny safodrano. Hoy ny voasoratra: "''Tamin'ny andro fahafito ambin'ny folo tamin'ny volana faharoa tamin'ny fahenin-jato taona niainan'i Noa, tamin'izany andro izany dia nipoitra ny loharano rehetra amin'ny lalina lehibe, ary nivoha ny varavaran'ny lanitra. Dia nisy ranonorana nivatravatra tamin'ny tany efa-polo andro sy efa-polo alina.''"<ref>Genesisy 7, 11-12</ref> Azo sainina ho fanakambanana tsikelikely ny rano ambony sy ny rano ambany ny fitosahan'ny loharano any amin'ny lalina sy ny fivatravatran'ny ranonorana amin'ny fivohan'ny varavaran'ny lanitra. Tsy nisy kosa ny filazana hoe foana ilay habakabaka nanasaraka ny rano ambony amin'ny rano ambany. Mifanindran-dalana amin'izany, anefa, mba tsy hahafoana ny zavamananaina teto an-tany dia misy ny "tany" vaovao naorina hametrahana na hitehirizana ireo zava-noforonina miaina rehetra tsy ho ringana. Tsy toerana vaovao fa zava-norafetina teto an-tany ihany antsoina hoe "[[Sambofiaran' i Nôa|sambofiara]]". Tsy mamorona zavamananaina vaovao fa ny teo aloha ihany no nisy nanavotana rehefa niaritra andro maro tao anaty sambofiara. Ireo sisa niangana indray no namerenana ny tso-drano efa voateny tany amin'ny tantaram-pamoronana. Ny Genesisy 1, 28 manao hoe: "''Ary Andriamanitra nitso-rano azy hoe: Maroa fara sy mihabetsaha ary mamenoa ny tany, ka mampanompoa azy; ary manjaka amin'ny hazandrano ao amin'ny ranomasina sy ny voromanidina ary ny biby rehetra izay mihetsiketsika ambonin'ny tany''" ary ny tso-drano ao amin'ny Genesisy 9, 1 kosa manao hoe: "''Ary Andriamanitra nitso-drano an'i Noa sy ny zanany hoe; Maroa fara sy mihabetsaha ary mamenoa ny tany''" ary mbola azo vakiana ao amin'ny Baiboly ny tohiny. Loharano: mln7443mfw8jxrtezkzk5lst95yxtcu 1145760 1145711 2026-06-29T21:07:06Z JianJi 36396 1145760 wikitext text/x-wiki [[Sary:Purekkari_neemel.jpg|vignette|Rano]] Singa manandanja amin'ny [[fiainana]] ny '''rano'''. Tsy mahagaga raha manana anjara toerana miavaka amin'ireo karazana antokom-pivavahana misy eto an-tany. Tsy diso anjara amin'izany ny [[baiboly]] raha miresaka [[rano]]. Ny baiboly lazaina eto dia ilay bokim-pivavahana famakin'ny [[Kristianina|kristiana]], fa mpamaky azy ihany koa ny [[jiosy]] ao amin'ny fivavahana [[jodaisma]] raha ny testamenta taloha fotsiny no iompanana. == Ny fiandohana == Vao manomboka ny baiboly, ao amin'ny [[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] na Fiandohana dia efa ahitana sahady ny voambolana hoe rano ao amin'ny fehezanteny faharoa. Voasoratra hoe: "''Ary ny tany dia tsy nisy endrika sady foana; ary aizina no tambonin'ny lalina. Ary ny fanahin'Andriamanitra nanomba tambonin'ny rano''."<ref>Ny Baiboly : https://nybaiboly.net/Bible/BibleMalagasyHtm-at01-Genese.htm</ref><ref>Ny Baiboly: Genesisy toko 1 andininy faha-2</ref>Efa hatramin'ny voalohany, noho izany, no efa mipetraka ny fisian'ny rano. Amin'ny Baiboly, tsy misy ny filazana fa vao foronina ny rano. Taorian'ny fampisarahana ny mazava sy ny aizina, ka ny mazava nantsoina hoe [[andro]] ary ny aizina natao hoe [[Alina (fotoana)|alina]], nandritra ny andro voalohany, dia ny fampisarahana ny rano ambony sy ny rano ambany tamin'ny alalan'ny habakabaka indray no natao tamin'ny andro faharoa, izany hoe nasiana habakabaka tanelanelan'ny rano ambony sy ny rano ambany. Ka io habakabaka mpanelanelana io no nantsoina hoe [[lanitra]]. Voasoratra hoe: "''Ary Andriamanitra nanao hoe: Misia habakabaka eo anelanelan'ny rano; ary aoka hampisaraka ny rano amin'ny rano izy. Ary Andriamanitra nanao ny habakabaka ka nampisaraka ny rano ambanin'ny habakabaka tamin'ny rano ambonin'ny habakabaka; dia nisy izany''. ''Ary Andriamanitra nanao ny habakabaka hoe lanitra.''"<ref>Ny Baiboly: Genesisy toko 1 andininy 6 ka hatramin'ny 8</ref> Izay no andro faharoa amin'ny tantaran'ny famoronana na fiandohana ao amin'ny Baiboly. Tsy mbola vita anefa ny fitantarana fa mbola napoitra ihany koa ny maina izay nantsoina hoe [[tany]] ary ny rano tafangona kosa ho [[ranomasina]]. Voasoratra hoe : "''Ary Andriamanitra nanao hoe: Aoka hiangona ny rano eny ambanin'ny lanitra ho eo amin'ny fitoerana iray, ary aoka hiseho ny maina; dia nisy izany. Ary Andriamanitra nanao ny maina hoe tany; ary ny rano tafangona nataony hoe ranomasina. Ary hitan'Andriamanitra fa tsara izany''."<ref>Ny Baiboly, Genesisy toko 1 andininy faha-9 sy faha-10</ref> Tapany voalohany amin'ny andro fahatelo amin'ny tantaran'ny famoronana ao amin'ny Baiboly izany. Rehefa vita izany fanasarahana ny tany sy ny rano izany dia izay vao nitsiry ny [[zavamaniry]],<ref>Genesisy 1, 11-12</ref> ary izay ihany koa vao natao ho betsaka ny [[zavamananaina]].<ref>Genesisy 1, 20-22</ref> Azo heverina hoe izay nandalovan'ny rano no itsimohan'ny [[Zavamaniry eto Madagasikara|zavamaniry]] sy isian'ny [[Zavamananaina bitika|zavamananaina]] ka mametraka ny rano ho loharanon'ny aina. Ao amin'ny tantaran'ny famoronana faharoa ao amin'ny Fiandohana kosa isika mahita fa nisy ony iray nivoaka tao Edena, ilay toerana nametrahan' Andriamanitra ilay olona voalohany noforoniny, ka nisampana efatra avy eo io ony io. Mazava loatra fa resaka rano izany, natao hanondraka na handena ny saha, natao hamelona ny zavamaniry sy ny zavamananaina. Voasoratra hoe: "''Ary nisy ony nivoaka avy tao Edena handena ny saha; hatreo izy dia nizara ka nisampana efatra''".<ref>Genesisy 2,10</ref>Na ahoana izany na ahoana dia loharano sy antoky ny aina hatrany ny rano. == Ny safodrano == Misy ny fanondroana hafa manokana momba ny [[Safodrano (araka ny Baiboly)|safodrano]]<ref>Genesisy toko-6 ka hatramin'ny toko-9</ref> ao amin'ny baiboly azonao vakiana ihany koa. Ny tantaram-pamoronana ao amin'ny Baiboly tamin'ny andro faharoa dia nametraka ny fampisarahana ny rano hisy ambony sy ambany ka elanelanin'ny habakabaka izany. Ny zotra mifanohitra amin'izany kosa no asehon'ny tantaran'ny safodrano. Hoy ny voasoratra: "''Tamin'ny andro fahafito ambin'ny folo tamin'ny volana faharoa tamin'ny fahenin-jato taona niainan'i Noa, tamin'izany andro izany dia nipoitra ny loharano rehetra amin'ny lalina lehibe, ary nivoha ny varavaran'ny lanitra. Dia nisy ranonorana nivatravatra tamin'ny tany efa-polo andro sy efa-polo alina.''"<ref>Genesisy 7, 11-12</ref> Azo sainina ho fanakambanana tsikelikely ny rano ambony sy ny rano ambany ny fitosahan'ny loharano any amin'ny lalina sy ny fivatravatran'ny ranonorana amin'ny fivohan'ny varavaran'ny lanitra. Tsy nisy kosa ny filazana hoe foana ilay habakabaka nanasaraka ny rano ambony amin'ny rano ambany. Mifanindran-dalana amin'izany, anefa, mba tsy hahafoana ny zavamananaina teto an-tany dia misy ny "tany" vaovao naorina hametrahana na hitehirizana ireo zava-noforonina miaina rehetra tsy ho ringana. Tsy toerana vaovao fa zava-norafetina teto an-tany ihany antsoina hoe "[[Sambofiaran' i Nôa|sambofiara]]". Tsy mamorona zavamananaina vaovao fa ny teo aloha ihany no nisy nanavotana rehefa niaritra andro maro tao anaty sambofiara. Ireo sisa niangana indray no namerenana ny tso-drano efa voateny tany amin'ny tantaram-pamoronana. Ny Genesisy 1, 28 manao hoe: "''Ary Andriamanitra nitso-rano azy hoe: Maroa fara sy mihabetsaha ary mamenoa ny tany, ka mampanompoa azy; ary manjaka amin'ny hazandrano ao amin'ny ranomasina sy ny voromanidina ary ny biby rehetra izay mihetsiketsika ambonin'ny tany''" ary ny tso-drano ao amin'ny Genesisy 9, 1 kosa manao hoe: "''Ary Andriamanitra nitso-drano an'i Noa sy ny zanany hoe; Maroa fara sy mihabetsaha ary mamenoa ny tany''" ary mbola azo vakiana ao amin'ny Baiboly ny tohiny. == Ny rano teo amin'ny tantaran'ireo Patriarka == Amin'ny Baiboly tsy misy voambolana hoe [[Patriarka (ao amin' ny Baiboly)|Patriarka]] fa entina hanondroana an'i [[Abrahama (patriarka)|Abrahama]], [[Isaaka (zanak' i Abrahama)|Isaaka]] ary [[Jakôba (patriarka hebreo)|Jakoba]] kosa izany. Amin'ny toerana izay sarotra ahazoana izany rano izany dia sarobidy ny fananana azy. === Tamin'ny andron'i Abrahama === Noroahin'i Abrahama i [[Hagara]] izay niterahany an'i [[Ismaela]] noho ny tenin'i [[Saraha]] vadiny izay efa nanana an'[[Isaaka (zanak' i Abrahama)|Isàka]] ihany koa. Nomena ny rano ihany ry zareo fa tsy ampy azy ireo izany, nahita lavaka [[fantsakana]] ihany anefa rehefa nisedra fahakiviana tanteraka. "''Dia nifoha maraina koa Abrahama ka naka mofo sy siny hoditra iray feno rano, ary nomeny an'i Hagara ka napetrany teo an­tsorony ary natolony azy koa ny zaza, dia nampandehaniny izy mianaka; ary lasa nande­ha izy ka nirenireny tany an-efitr'i Beri­sheba. Ary rehefa lany ny rano tao amin'ny siny hoditra, dia nariany teo ampototry ny hazo kely anankiray ny zaza. Dia lasa izy ka nipetraka tery lavidavitra tandrifiny, tokony ho tra-tsipika; fa hoy izy: Aza mba ho hitako anie izay hahafatesan'ny zaza. Ary nipetraka tandrifiny izy, dia nanandratra ny feony nitomany. Ary ren'Andriamanitra ny feon'ny zaza, dia niantso an'i Hagara Ilay Anjelin'Andriamanitra tany an-danitra ka nanao taminy hoe: Inona izato manjo anao, ry Hagara ? aza matahotra, fa efa ren'Andriamanitra ny feon'ny zaza eo amin'ny itoerany. Mitsa­ngana, areno ny zaza, ka tantano; fa hataoko firenena lehibe izy. Dia nampahiratin'Andriamanitra ny mason'i Hagara, ka nahita lavaka fantsakana izy; ary lasa izy, dia nameno rano ny siny hoditra ka nampisotro rano ny zaza''."<ref>Genesisy 21, 14-19</ref> === Ny rano nahitana vady an'Isaka === Fahizany, tsy voatery ho avy amin'ny fifankatiavan'ny tanoralahy iray sy ny tanoravavy iray no miteraka fanambadiana fa araka ny sitrapon'ny ray aman-dreny aza. Tahaka izany no nahazoan' Isaka vady, niainga avy eo akaikin'ny lavaka fantsakana no niandohan'ny tantara satria any no mora ahitana indrindra ireo zazavavy sy zatovovavy tadiavina. Tsy maintsy mandalo amin'ny fakàna rano ny fiainana andavanandro. Eto izany dia avy amin'ny rano no nahazoam-bady, tsy ilay zatovolahy no nitady azy fa olon-kafa no nirahina hitady ho an'ilay zatovolahy. Hoy ny voasoratra: "''Ary ilay mpanompo naka rameva folo tamin'ny ramevan'ny tompony ka lasa, ary izay zava-tsoa nananan'ny tompony dia samy nitondrany avokoa; dia nandeha izy ka nankany Mesopotamia ho any an-tanànan'i Nahora. Ary nampandohalehiny teo ivelan'ny tanàna tanilan'ny lavaka fantsakan-drano ny rameva, rehefa harivariva ny andro, dia tamin'ilay fandehanan'ny vehivavy mpantsaka iny. Dia hoy izy: Jehovah ô, Andriamanitr'i Abrahama tompoko, ambino aho anio, ary asio soa Abrahama tompoko. Indro, mijanona eto anilan'ny fantsakana aho; ary ny zanakavavin'ny mponina ao an-tanàna mivoaka hantsaka rano; koa izay zazavavy hilazako hoe: Mba areho kely ny sininao hisotroa­ko, ka hamaly hoe izy: Misotroa, sady hampisotro ny ramevanao koa aho: dia izy ihany no aoka ho voatendrinao ho an'Isaka mpanomponao; ary izany no hahafantarako fa nasianao soa ny tompoko''."<ref>Genesisy 24, 10-14</ref> Milaza ny tantara feno ny toko manontolo fa io ihany no notsongaina. Loharano: 266nd3h7szojafatunb5r0uibaxzv6d Acmella 0 301050 1145626 1145616 2026-06-29T12:01:17Z Thelezifor 15140 Karazana misy eto Magasikara 1145626 wikitext text/x-wiki [[Sary:Acmel panic 040730-001 la.jpg|vignette|375x375px|''Acmella paniculata'']] [[Sary:Toothache Plant branch.JPG|vignette|206x206px|''Acmella ciliata'']] Ny '''''Acmella''''' dia antokon-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Asteraceae]]''. Zavamaniry ahitra izy ireo. Anisan' izany ny karazana azo hanina ''[[Acmella oleracea]]'' (anamalao, felimafana na kimalao). Ity antokon-javamaniry ity dia nitarina mba hahitana karazana maro kokoa tamin' ny taona 1985, taorian' ny fanavaozana nataon' i Robert K. Jansen. == Lisitry ny karazana == Indreto ny karazana ao amin' ny araka ny ''[[The Plant List]]'' <small>(05 Jona 2014)</small>: * ''Acmella alba'' <small>(L'Hér.) R.K.Jansen</small> * ''Acmella alpestris'' <small>(Griseb.) R.K.Jansen</small> * ''Acmella bellidioides'' <small>(Sm.) R.K.Jansen</small> * ''Acmella brachyglossa'' <small>Cass.</small> * ''Acmella calva'' <small>(DC.) R.K.Jansen</small> * ''[[Acmella caulirhiza]]'' <small>Delile</small> * ''Acmella ciliata'' <small>(Kunth) Cass.</small> * ''Acmella darwinii'' <small>(D.M.Porter) R.K.Jansen</small> * ''Acmella decumbens'' <small>(Sm.) R.K.Jansen</small> * ''Acmella filipes'' <small>(Greenm.) R.K.Jansen</small> * ''Acmella glaberrima'' <small>(Hassl.) R.K.Jansen</small> * ''Acmella grandiflora'' <small>(Turcz.) R.K.Jansen</small> * ''Acmella grisea'' <small>(Chodat) R.K.Jansen</small> * ''Acmella iodiscaea'' <small>(A.H.Moore) R.K.Jansen</small> * ''Acmella leptophylla'' <small>(DC.) R.K.Jansen</small> * ''Acmella leucantha'' <small>(Kunth) R.K.Jansen</small> * ''Acmella lundellii'' <small>R.K.Jansen</small> * ''Acmella oleracea'' <small>(L.) R.K.Jansen</small> * ''Acmella oppositifolia'' <small>(Lam.) R.K.Jansen</small> * ''Acmella paniculata'' <small>(Wall. ex DC.) R.K.Jansen</small> * ''Acmella papposa'' <small>(Hemsl.) R.K.Jansen</small> * ''Acmella pilosa'' <small>R.K.Jansen</small> * ''Acmella poliolepidica'' <small>(A.H.Moore) R.K.Jansen</small> * ''Acmella psilocarpa'' <small>R.K.Jansen</small> * ''Acmella pusilla'' <small>(Hook. & Arn.) R.K.Jansen</small> * ''Acmella radicans'' <small>(Jacq.) R.K.Jansen</small> * ''Acmella ramosa'' <small>(Hemsl.) R.K.Jansen</small> * ''Acmella repens'' <small>(Walter) Rich. ex Pers.</small> * ''Acmella serratifolia'' <small>R.K.Jansen</small> * ''Acmella sodiroi'' <small>(Hieron.) R.K.Jansen</small> * ''Acmella uliginosa'' <small>(Sw.) Cass.</small> === Karazana misy eto Magasikara === * ''[[Acmella caulirhiza]]'' <small>Delile</small> (← ''Spilanthes mauritiana'' <small>(Pers.) DC.</small>; ''Spilanthes africana'' <small>DC.</small>; ''Spilanthes caulirhiza'' var. ''madagascariensis'' <small>DC.</small>) * ''[[Acmella oleracea]]'' <small>(L.) R.K. Jansen</small> (← ''Spilanthes oleracea'' <small>L.</small>; ''Spilanthes acmella'') * ''[[Acmella uliginosa]]'' <small>(Sw.) Cass.</small> (← ''Spilanthes uliginosa'') == Jereo koa == * ''[[Spilanthes]]'' qm3wp86cizxngyarloew6hemvmsoc04 Aeschynomene 0 301051 1145637 2026-06-29T12:46:50Z Thelezifor 15140 Antokon-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Fabaceae 1145637 wikitext text/x-wiki Ny '''''Aeschynomene''''' dia antokon-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]]'', ary vao haingana no nomena ny antoko ''Dalbergia'' tsy ara-dalàna ao amin' ny foko ''Dalbergieae''. Manerana ny faritra trôpikaly sy sobtroôpikaly any [[Amerika]], atỳ [[Afrika atsimon' i Sahara]], any [[Azia Atsimo]], any [[Azia Atsimo Atsinanana]], any [[Azia Atsinanana]], ary any [[Aostralia]] izy ireo. Maro amin' ny karazana ao aminy ny maniry an-drano. Parafietika ity antoko voafaritra amin' izao fotoana izao ity ary misy soso-kevitra ny hanandratana ny zanak' antoko ''Ochopodium'' ho antoko vaovao ao anatin' ny ''Dalbergieae'', na dia ilaina aza ny fanovana hafa mba hahatonga an' io antoko io ho mônôfiletika. Ny ''[[Plants of the World Online]]'' dia manaiky karazana 114 amin' izao fotoana izao. == Lisitry ny karazana == Indreto ny karazana ao amin' ny ''Aeschynomene'': * ''Aeschynomene abyssinica'' <small>(A. Rich.) Vatke</small> * ''Aeschynomene acapulcensis'' <small>Rose</small> * ''Aeschynomene acutangula'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene afraspera'' <small>J. Léonard</small> * ''Aeschynomene americana'' <small>L.</small> ** var. ''americana'' <small>L.</small> ** var. ''flabellata'' <small>Rudd</small> ** var. ''glandulosa'' <small>(Poir.) Rudd</small> * ''Aeschynomene amorphoides'' <small>(S. Watson) Robinson</small> * ''Aeschynomene angolense'' <small>Rossberg</small> * ''Aeschynomene aphylla'' <small>Wild</small> * ''Aeschynomene aspera'' <small>L.</small> * ''Aeschynomene batekensis'' <small>Troch. & Koechlin</small> * ''Aeschynomene baumii'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene bella'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene benguellensis'' <small>Torre</small> * ''Aeschynomene bracteosa'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene bradei'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene brasiliana'' <small>(Poir.) DC.</small> * ''Aeschynomene brevifolia'' <small>Poir.</small> * ''Aeschynomene brevipes'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene bullockii'' <small>J. Léonard</small> * ''Aeschynomene burttii'' <small>Baker f.</small> * ''Aeschynomene carvalhoi'' <small>G.P. Lewis</small> * ''Aeschynomene chimanimaniensis'' <small>Verdc.</small> * ''Aeschynomene ciliata'' <small>Vogel</small> * ''Aeschynomene compacta'' <small>Rose</small> * ''Aeschynomene crassicaulis'' <small>Harms</small> * ''[[Aeschynomene cristata]]'' <small>Vatke</small>— Madagasikara ** var. ''cristata'' <small>Vatke</small> ** var. ''pubescens'' <small>J. León</small> * ''Aeschynomene curtisiae'' <small>Johnston</small> * ''Aeschynomene deamii'' <small>Robinson & Bartlett</small> * ''Aeschynomene debilis'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene deightonii'' <small>Hepper</small> * ''Aeschynomene denticulata'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene dimidiata'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene egena'' <small>(J.F. Macbr.) Rudd</small> * ''Aeschynomene elaphroxylon'' <small>(Guill. & Perr.) Taub.</small> * ''Aeschynomene evenia'' <small>C. Wright</small> ** var. ''evenia'' <small>C. Wright</small> ** var. ''serrulata'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene falcata'' <small>(Poir.) DC.</small> * ''Aeschynomene fascicularis'' <small>Cham. & Schltdl.</small> * ''Aeschynomene filosa'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene fluitans'' <small>Peter</small> * ''Aeschynomene fluminensis'' <small>Vell.</small> * ''Aeschynomene foliolosa'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene fulgida'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene gazensis'' <small>Baker f.</small> * ''Aeschynomene genistoides'' <small>(Taub.) Rudd</small> * ''Aeschynomene glabrescens'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene glauca'' <small>R.E. Fr.</small> * ''Aeschynomene goetzei'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene gracilipes'' <small>Taub.</small> * ''Aeschynomene gracilis'' <small>Vogel</small> * ''Aeschynomene grandistipulata'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene guatemalensis'' <small>(Standl. & Steyerm.) Rudd</small> * ''Aeschynomene heurckeana'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene hintonii'' <small>Sandwith</small> * ''Aeschynomene histrix'' <small>Poir.</small> ** var. ''densiflora'' <small>(Benth.) Rudd</small> ** var. ''histrix'' <small>Poir.</small> ** var. ''incana'' <small>(Vogel) Benth.</small> * ''Aeschynomene indica'' <small>L.</small> * ''Aeschynomene interrupta'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene inyangensis'' <small>Wild</small> * ''Aeschynomene katangensis'' <small>De Wild.</small> * ''Aeschynomene kerstingii'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene langlassei'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene latericola'' <small>Verdc.</small> * ''Aeschynomene lateritia'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene laxiflora'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene leptophylla'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene leptostachya'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene lorentziana'' <small>Bacigalupo & Vanni</small> * ''Aeschynomene lyonnetii'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene magna'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene marginata'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene martii'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene maximistipulata'' <small>Torre</small> * ''Aeschynomene mediocris'' <small>Verdc.</small> * ''Aeschynomene megalophylla'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene micranthos'' <small>(Poir.) DC.</small> * ''Aeschynomene mimosifolia'' <small>Vatke</small> * ''Aeschynomene minutiflora'' <small>Taub.</small> * ''Aeschynomene mollicula'' <small>Kunth</small> ** var. ''breviflora'' <small>Rudd</small> ** var. ''mollicula'' <small>Kunth</small> * ''Aeschynomene monteiroi'' <small>Alf. Fern. & P. Bezerra</small> * ''Aeschynomene montevidensis'' <small>Vogel</small> * ''Aeschynomene mossambicensis'' <small>Verdc.</small> * ''Aeschynomene mossoensis'' <small>J. Léonard</small> * ''Aeschynomene multicaulis'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene nana'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene neglecta'' <small>Hepper</small> * ''Aeschynomene nematopoda'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene nicaraguensis'' <small>(Oerst.) Standl.</small> * ''Aeschynomene nilotica'' <small>Taub.</small> * ''Aeschynomene nivea'' <small>Brandegee</small> * ''Aeschynomene nodulosa'' <small>(Baker) Baker f.</small> ** var. ''glabrescens'' <small>J. B. Gillett</small> ** var. ''nodulosa'' <small>(Baker) Baker f.</small> * ''Aeschynomene nyassana'' <small>Taub.</small> * ''Aeschynomene nyikensis'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene oligophylla'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene oroboides'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene palmeri'' <small>Rose</small> * ''Aeschynomene paniculata'' <small>Willd. ex Vogel</small> * ''Aeschynomene paraguayensis'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene pararubrofarinacea'' <small>J. Léonard</small> * ''Aeschynomene parviflora'' <small>Micheli</small> * ''Aeschynomene patula'' <small>Poir.</small> * ''Aeschynomene paucifolia'' <small>Vogel</small> * ''Aeschynomene paucifoliolata'' <small>Micheli</small> * ''Aeschynomene petraea'' <small>Robinson</small> * ''Aeschynomene pfundii'' <small>Taub.</small> * ''Aeschynomene pinetorum'' <small>Brandegee</small> * ''Aeschynomene pleuronervia'' <small>DC.</small> * ''Aeschynomene pluriarticulata'' <small>G. Don</small> * ''Aeschynomene podocarpa'' <small>Vogel</small> * ''Aeschynomene portoricensis'' <small>Urb.</small> * ''Aeschynomene pratensis'' <small>Small</small> ** var. ''caribaea'' <small>Rudd</small> ** var. ''pratensis'' <small>Small</small> * ''Aeschynomene pringlei'' <small>Rose</small> * ''Aeschynomene pseudoglabrescens'' <small>Verdc.</small> * ''Aeschynomene pulchella'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene purpusii'' <small>Brandegee</small> * ''Aeschynomene pygmaea'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene racemosa'' <small>Vogel</small> * ''Aeschynomene rehmannii'' <small>Schinz</small> ** var. ''leptobotrya'' <small>(Harms ex Baker f.) J. B. Gillett</small> ** var. ''rehmannii'' <small>Schinz</small> * ''Aeschynomene rhodesiaca'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene riedeliana'' <small>Taub.</small> * ''Aeschynomene rivularis'' <small>Frapp.</small> * ''Aeschynomene rosei'' <small>C.V. Morton</small> * ''Aeschynomene rostrata'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene rubrofarinacea'' <small>(Taub.) F. White</small> * ''Aeschynomene rubroviolacea'' <small>J. Léonard</small> * ''Aeschynomene rudis'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene ruspoliana'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene sansibarica'' <small>Taub.</small> * ''Aeschynomene scabra'' <small>G. Don</small> * ''Aeschynomene schimperi'' <small>A. Rich.</small> * ''Aeschynomene schindleri'' <small>R. Vig.</small> * ''Aeschynomene schliebenii'' <small>Harms</small> ** var. ''mossambicensis'' <small>(Baker f.) Verdc.</small> ** var. ''schliebenii'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene scoparia'' <small>Kunth</small> * ''Aeschynomene selloi'' <small>Vogel</small> * ''Aeschynomene semilunaris'' <small>Hutch.</small> * ''Aeschynomene sensitiva'' <small>Sw.</small> * ''Aeschynomene siifolia'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene simulans'' <small>Rose</small> * ''Aeschynomene solitariiflora'' <small>J. Léonard</small> * ''Aeschynomene sparsiflora'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene standleyi'' <small>A.R. Molina</small> * ''Aeschynomene stipitata'' <small>Burtt Davy</small> * ''Aeschynomene stipulosa'' <small>Verdc.</small> * ''Aeschynomene stolzii'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene tambacoundensis'' <small>Berhaut</small> * ''Aeschynomene tenuirama'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene tenuis'' <small>Griseb.</small> * ''Aeschynomene trigonocarpa'' <small>Baker f.</small> * ''Aeschynomene tsaratanensis'' <small>Du Puy & Labat</small> * ''Aeschynomene tumbezensis'' <small>J.F. Macbr.</small> * ''Aeschynomene uniflora'' <small>E. Mey.</small> * ''Aeschynomene unijuga'' <small>(M.E. Jones) Rudd</small> * ''Aeschynomene upembensis'' <small>J. Léonard</small> * ''Aeschynomene venulosa'' <small>Verdc.</small> * ''Aeschynomene vigil'' <small>Brandegee</small> * ''Aeschynomene villosa'' <small>Poir.</small> ** var. ''longifolia'' <small>(Micheli) Rudd</small> ** var. ''mexicana'' <small>(Hemsl. & Rose) Rudd</small> ** var. ''villosa'' <small>Poir.</small> * ''Aeschynomene virginica'' <small>(L.) Britton & al.</small> * ''Aeschynomene viscidula'' <small>Michx.</small> * ''Aeschynomene vogelii'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene warmingii'' <small>Micheli</small> * ''Aeschynomene weberbaueri'' <small>Ulbr.</small> === Napetraka tao taloha === * ''Ctenodon elegans'' (← ''Aeschynomene elegans'') === Karazana misy eto Madagasikara === * ''[[Aeschynomene americana]]'' L. * ''[[Aeschynomene cristata]]'' Vatke (← ''Aeschynomene mazangayana'' Baill.) * ''[[Aeschynomene elaphroxylon]]'' (Guill. & Perr.) Taub. * ''[[Aeschynomene indica]]'' L. * ''[[Aeschynomene patula]]'' Poir. * ''[[Aeschynomene sensitiva]]'' Sw. * ''[[Aeschynomene tsaratanensis]]'' Du Puy & Labat * ''[[Aeschynomene uniflora]]'' E.Mey. (← ''Smithia bernieri'') bxbenuskjskxf4fbtbfdputqetr7qp6 1145639 1145637 2026-06-29T13:06:54Z Thelezifor 15140 Karazana misy eto Madagasikara 1145639 wikitext text/x-wiki Ny '''''Aeschynomene''''' dia antokon-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]]'', ary vao haingana no nomena ny antoko ''Dalbergia'' tsy ara-dalàna ao amin' ny foko ''Dalbergieae''. Manerana ny faritra trôpikaly sy sobtroôpikaly any [[Amerika]], atỳ [[Afrika atsimon' i Sahara]], any [[Azia Atsimo]], any [[Azia Atsimo Atsinanana]], any [[Azia Atsinanana]], ary any [[Aostralia]] izy ireo. Maro amin' ny karazana ao aminy ny maniry an-drano. Parafietika ity antoko voafaritra amin' izao fotoana izao ity ary misy soso-kevitra ny hanandratana ny zanak' antoko ''Ochopodium'' ho antoko vaovao ao anatin' ny ''Dalbergieae'', na dia ilaina aza ny fanovana hafa mba hahatonga an' io antoko io ho mônôfiletika. Ny ''[[Plants of the World Online]]'' dia manaiky karazana 114 amin' izao fotoana izao. == Lisitry ny karazana == Indreto ny karazana ao amin' ny ''Aeschynomene'': * ''Aeschynomene abyssinica'' <small>(A. Rich.) Vatke</small> * ''Aeschynomene acapulcensis'' <small>Rose</small> * ''Aeschynomene acutangula'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene afraspera'' <small>J. Léonard</small> * ''Aeschynomene americana'' <small>L.</small> ** var. ''americana'' <small>L.</small> ** var. ''flabellata'' <small>Rudd</small> ** var. ''glandulosa'' <small>(Poir.) Rudd</small> * ''Aeschynomene amorphoides'' <small>(S. Watson) Robinson</small> * ''Aeschynomene angolense'' <small>Rossberg</small> * ''Aeschynomene aphylla'' <small>Wild</small> * ''Aeschynomene aspera'' <small>L.</small> * ''Aeschynomene batekensis'' <small>Troch. & Koechlin</small> * ''Aeschynomene baumii'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene bella'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene benguellensis'' <small>Torre</small> * ''Aeschynomene bracteosa'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene bradei'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene brasiliana'' <small>(Poir.) DC.</small> * ''Aeschynomene brevifolia'' <small>Poir.</small> * ''Aeschynomene brevipes'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene bullockii'' <small>J. Léonard</small> * ''Aeschynomene burttii'' <small>Baker f.</small> * ''Aeschynomene carvalhoi'' <small>G.P. Lewis</small> * ''Aeschynomene chimanimaniensis'' <small>Verdc.</small> * ''Aeschynomene ciliata'' <small>Vogel</small> * ''Aeschynomene compacta'' <small>Rose</small> * ''Aeschynomene crassicaulis'' <small>Harms</small> * ''[[Aeschynomene cristata]]'' <small>Vatke</small>— Madagasikara ** var. ''cristata'' <small>Vatke</small> ** var. ''pubescens'' <small>J. León</small> * ''Aeschynomene curtisiae'' <small>Johnston</small> * ''Aeschynomene deamii'' <small>Robinson & Bartlett</small> * ''Aeschynomene debilis'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene deightonii'' <small>Hepper</small> * ''Aeschynomene denticulata'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene dimidiata'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene egena'' <small>(J.F. Macbr.) Rudd</small> * ''Aeschynomene elaphroxylon'' <small>(Guill. & Perr.) Taub.</small> * ''Aeschynomene evenia'' <small>C. Wright</small> ** var. ''evenia'' <small>C. Wright</small> ** var. ''serrulata'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene falcata'' <small>(Poir.) DC.</small> * ''Aeschynomene fascicularis'' <small>Cham. & Schltdl.</small> * ''Aeschynomene filosa'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene fluitans'' <small>Peter</small> * ''Aeschynomene fluminensis'' <small>Vell.</small> * ''Aeschynomene foliolosa'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene fulgida'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene gazensis'' <small>Baker f.</small> * ''Aeschynomene genistoides'' <small>(Taub.) Rudd</small> * ''Aeschynomene glabrescens'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene glauca'' <small>R.E. Fr.</small> * ''Aeschynomene goetzei'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene gracilipes'' <small>Taub.</small> * ''Aeschynomene gracilis'' <small>Vogel</small> * ''Aeschynomene grandistipulata'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene guatemalensis'' <small>(Standl. & Steyerm.) Rudd</small> * ''Aeschynomene heurckeana'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene hintonii'' <small>Sandwith</small> * ''Aeschynomene histrix'' <small>Poir.</small> ** var. ''densiflora'' <small>(Benth.) Rudd</small> ** var. ''histrix'' <small>Poir.</small> ** var. ''incana'' <small>(Vogel) Benth.</small> * ''Aeschynomene indica'' <small>L.</small> * ''Aeschynomene interrupta'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene inyangensis'' <small>Wild</small> * ''Aeschynomene katangensis'' <small>De Wild.</small> * ''Aeschynomene kerstingii'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene langlassei'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene latericola'' <small>Verdc.</small> * ''Aeschynomene lateritia'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene laxiflora'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene leptophylla'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene leptostachya'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene lorentziana'' <small>Bacigalupo & Vanni</small> * ''Aeschynomene lyonnetii'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene magna'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene marginata'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene martii'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene maximistipulata'' <small>Torre</small> * ''Aeschynomene mediocris'' <small>Verdc.</small> * ''Aeschynomene megalophylla'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene micranthos'' <small>(Poir.) DC.</small> * ''Aeschynomene mimosifolia'' <small>Vatke</small> * ''Aeschynomene minutiflora'' <small>Taub.</small> * ''Aeschynomene mollicula'' <small>Kunth</small> ** var. ''breviflora'' <small>Rudd</small> ** var. ''mollicula'' <small>Kunth</small> * ''Aeschynomene monteiroi'' <small>Alf. Fern. & P. Bezerra</small> * ''Aeschynomene montevidensis'' <small>Vogel</small> * ''Aeschynomene mossambicensis'' <small>Verdc.</small> * ''Aeschynomene mossoensis'' <small>J. Léonard</small> * ''Aeschynomene multicaulis'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene nana'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene neglecta'' <small>Hepper</small> * ''Aeschynomene nematopoda'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene nicaraguensis'' <small>(Oerst.) Standl.</small> * ''Aeschynomene nilotica'' <small>Taub.</small> * ''Aeschynomene nivea'' <small>Brandegee</small> * ''Aeschynomene nodulosa'' <small>(Baker) Baker f.</small> ** var. ''glabrescens'' <small>J. B. Gillett</small> ** var. ''nodulosa'' <small>(Baker) Baker f.</small> * ''Aeschynomene nyassana'' <small>Taub.</small> * ''Aeschynomene nyikensis'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene oligophylla'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene oroboides'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene palmeri'' <small>Rose</small> * ''Aeschynomene paniculata'' <small>Willd. ex Vogel</small> * ''Aeschynomene paraguayensis'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene pararubrofarinacea'' <small>J. Léonard</small> * ''Aeschynomene parviflora'' <small>Micheli</small> * ''Aeschynomene patula'' <small>Poir.</small> * ''Aeschynomene paucifolia'' <small>Vogel</small> * ''Aeschynomene paucifoliolata'' <small>Micheli</small> * ''Aeschynomene petraea'' <small>Robinson</small> * ''Aeschynomene pfundii'' <small>Taub.</small> * ''Aeschynomene pinetorum'' <small>Brandegee</small> * ''Aeschynomene pleuronervia'' <small>DC.</small> * ''Aeschynomene pluriarticulata'' <small>G. Don</small> * ''Aeschynomene podocarpa'' <small>Vogel</small> * ''Aeschynomene portoricensis'' <small>Urb.</small> * ''Aeschynomene pratensis'' <small>Small</small> ** var. ''caribaea'' <small>Rudd</small> ** var. ''pratensis'' <small>Small</small> * ''Aeschynomene pringlei'' <small>Rose</small> * ''Aeschynomene pseudoglabrescens'' <small>Verdc.</small> * ''Aeschynomene pulchella'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene purpusii'' <small>Brandegee</small> * ''Aeschynomene pygmaea'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene racemosa'' <small>Vogel</small> * ''Aeschynomene rehmannii'' <small>Schinz</small> ** var. ''leptobotrya'' <small>(Harms ex Baker f.) J. B. Gillett</small> ** var. ''rehmannii'' <small>Schinz</small> * ''Aeschynomene rhodesiaca'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene riedeliana'' <small>Taub.</small> * ''Aeschynomene rivularis'' <small>Frapp.</small> * ''Aeschynomene rosei'' <small>C.V. Morton</small> * ''Aeschynomene rostrata'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene rubrofarinacea'' <small>(Taub.) F. White</small> * ''Aeschynomene rubroviolacea'' <small>J. Léonard</small> * ''Aeschynomene rudis'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene ruspoliana'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene sansibarica'' <small>Taub.</small> * ''Aeschynomene scabra'' <small>G. Don</small> * ''Aeschynomene schimperi'' <small>A. Rich.</small> * ''Aeschynomene schindleri'' <small>R. Vig.</small> * ''Aeschynomene schliebenii'' <small>Harms</small> ** var. ''mossambicensis'' <small>(Baker f.) Verdc.</small> ** var. ''schliebenii'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene scoparia'' <small>Kunth</small> * ''Aeschynomene selloi'' <small>Vogel</small> * ''Aeschynomene semilunaris'' <small>Hutch.</small> * ''Aeschynomene sensitiva'' <small>Sw.</small> * ''Aeschynomene siifolia'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene simulans'' <small>Rose</small> * ''Aeschynomene solitariiflora'' <small>J. Léonard</small> * ''Aeschynomene sparsiflora'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene standleyi'' <small>A.R. Molina</small> * ''Aeschynomene stipitata'' <small>Burtt Davy</small> * ''Aeschynomene stipulosa'' <small>Verdc.</small> * ''Aeschynomene stolzii'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene tambacoundensis'' <small>Berhaut</small> * ''Aeschynomene tenuirama'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene tenuis'' <small>Griseb.</small> * ''Aeschynomene trigonocarpa'' <small>Baker f.</small> * ''Aeschynomene tsaratanensis'' <small>Du Puy & Labat</small> * ''Aeschynomene tumbezensis'' <small>J.F. Macbr.</small> * ''Aeschynomene uniflora'' <small>E. Mey.</small> * ''Aeschynomene unijuga'' <small>(M.E. Jones) Rudd</small> * ''Aeschynomene upembensis'' <small>J. Léonard</small> * ''Aeschynomene venulosa'' <small>Verdc.</small> * ''Aeschynomene vigil'' <small>Brandegee</small> * ''Aeschynomene villosa'' <small>Poir.</small> ** var. ''longifolia'' <small>(Micheli) Rudd</small> ** var. ''mexicana'' <small>(Hemsl. & Rose) Rudd</small> ** var. ''villosa'' <small>Poir.</small> * ''Aeschynomene virginica'' <small>(L.) Britton & al.</small> * ''Aeschynomene viscidula'' <small>Michx.</small> * ''Aeschynomene vogelii'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene warmingii'' <small>Micheli</small> * ''Aeschynomene weberbaueri'' <small>Ulbr.</small> === Napetraka tao taloha === * ''Ctenodon elegans'' (← ''Aeschynomene elegans'') === Karazana misy eto Madagasikara === * ''[[Aeschynomene americana]]'' <small>L.</small> * ''[[Aeschynomene aspera]]'' <small>L.</small> -- ramianoka * ''[[Aeschynomene brevifolia]]'' <small>L.f. ex Poir.</small> (← ''Aeschynomene obovalis'' / ''Aeschynomene micrantha'') * ''[[Aeschynomene cristata]]'' <small>Vatke</small> (← ''Aeschynomene mazangayana'' Baill.) * ''[[Aeschynomene elaphroxylon]]'' <small>(Guill. & Perr.) Taub.</small> * ''[[Aeschynomene indica]]'' <small>L.</small> -- baombary, hiamotra, ramianoka, ramiavona * ''[[Aeschynomene laxiflora]]'' <small>Bojer ex Baker</small> * ''[[Aeschynomene patula]]'' <small>Poir</small>. * ''[[Aeschynomene schimperi]]'' <small>A.Rich.</small> / ''Aeschynomene schimperi'' <small>Hochst</small> * ''[[Aeschynomene schindleri]]'' <small>R.Vig.</small> * ''[[Aeschynomene sensitiva]]'' <small>Sw.</small> -- anjananjana, hamatra, hamatse, hamotra, hazonantambo * ''[[Aeschynomene tsaratanensis]]'' <small>Du Puy & Labat</small> * ''[[Aeschynomene uniflora]]'' <small>E.Mey.</small> (← ''Smithia bernieri'') -- sindahorindrano == Jereo koa == * ''[[Ctenodon]]'' cxmhq42pvxqvg8flje3269gg5wgtug2 1145640 1145639 2026-06-29T13:08:33Z Thelezifor 15140 Nanisy sary 1145640 wikitext text/x-wiki [[Sary:190908 064 Chicago Botanic Gdn - Heritage Garden, Aeschynomene fluitans Large Sensitive Plant (48860955943).jpg|vignette|371x371px|''Aeschynomene fluitans'']] Ny '''''Aeschynomene''''' dia antokon-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]]'', ary vao haingana no nomena ny antoko ''[[Dalbergia]]'' tsy ara-dalàna ao amin' ny foko ''Dalbergieae''. Manerana ny faritra trôpikaly sy sobtroôpikaly any [[Amerika]], atỳ [[Afrika atsimon' i Sahara]], any [[Azia Atsimo]], any [[Azia Atsimo Atsinanana]], any [[Azia Atsinanana]], ary any [[Aostralia]] izy ireo. Maro amin' ny karazana ao aminy ny maniry an-drano. Parafietika ity antoko voafaritra amin' izao fotoana izao ity ary misy soso-kevitra ny hanandratana ny zanak' antoko ''Ochopodium'' ho antoko vaovao ao anatin' ny ''Dalbergieae'', na dia ilaina aza ny fanovana hafa mba hahatonga an' io antoko io ho mônôfiletika. Ny ''[[Plants of the World Online]]'' dia manaiky karazana 114 amin' izao fotoana izao. == Lisitry ny karazana == Indreto ny karazana ao amin' ny ''Aeschynomene'': * ''Aeschynomene abyssinica'' <small>(A. Rich.) Vatke</small> * ''Aeschynomene acapulcensis'' <small>Rose</small> * ''Aeschynomene acutangula'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene afraspera'' <small>J. Léonard</small> * ''Aeschynomene americana'' <small>L.</small> ** var. ''americana'' <small>L.</small> ** var. ''flabellata'' <small>Rudd</small> ** var. ''glandulosa'' <small>(Poir.) Rudd</small> * ''Aeschynomene amorphoides'' <small>(S. Watson) Robinson</small> * ''Aeschynomene angolense'' <small>Rossberg</small> * ''Aeschynomene aphylla'' <small>Wild</small> * ''Aeschynomene aspera'' <small>L.</small> * ''Aeschynomene batekensis'' <small>Troch. & Koechlin</small> * ''Aeschynomene baumii'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene bella'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene benguellensis'' <small>Torre</small> * ''Aeschynomene bracteosa'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene bradei'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene brasiliana'' <small>(Poir.) DC.</small> * ''Aeschynomene brevifolia'' <small>Poir.</small> * ''Aeschynomene brevipes'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene bullockii'' <small>J. Léonard</small> * ''Aeschynomene burttii'' <small>Baker f.</small> * ''Aeschynomene carvalhoi'' <small>G.P. Lewis</small> * ''Aeschynomene chimanimaniensis'' <small>Verdc.</small> * ''Aeschynomene ciliata'' <small>Vogel</small> * ''Aeschynomene compacta'' <small>Rose</small> * ''Aeschynomene crassicaulis'' <small>Harms</small> * ''[[Aeschynomene cristata]]'' <small>Vatke</small>— Madagasikara ** var. ''cristata'' <small>Vatke</small> ** var. ''pubescens'' <small>J. León</small> * ''Aeschynomene curtisiae'' <small>Johnston</small> * ''Aeschynomene deamii'' <small>Robinson & Bartlett</small> * ''Aeschynomene debilis'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene deightonii'' <small>Hepper</small> * ''Aeschynomene denticulata'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene dimidiata'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene egena'' <small>(J.F. Macbr.) Rudd</small> * ''Aeschynomene elaphroxylon'' <small>(Guill. & Perr.) Taub.</small> * ''Aeschynomene evenia'' <small>C. Wright</small> ** var. ''evenia'' <small>C. Wright</small> ** var. ''serrulata'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene falcata'' <small>(Poir.) DC.</small> * ''Aeschynomene fascicularis'' <small>Cham. & Schltdl.</small> * ''Aeschynomene filosa'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene fluitans'' <small>Peter</small> * ''Aeschynomene fluminensis'' <small>Vell.</small> * ''Aeschynomene foliolosa'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene fulgida'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene gazensis'' <small>Baker f.</small> * ''Aeschynomene genistoides'' <small>(Taub.) Rudd</small> * ''Aeschynomene glabrescens'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene glauca'' <small>R.E. Fr.</small> * ''Aeschynomene goetzei'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene gracilipes'' <small>Taub.</small> * ''Aeschynomene gracilis'' <small>Vogel</small> * ''Aeschynomene grandistipulata'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene guatemalensis'' <small>(Standl. & Steyerm.) Rudd</small> * ''Aeschynomene heurckeana'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene hintonii'' <small>Sandwith</small> * ''Aeschynomene histrix'' <small>Poir.</small> ** var. ''densiflora'' <small>(Benth.) Rudd</small> ** var. ''histrix'' <small>Poir.</small> ** var. ''incana'' <small>(Vogel) Benth.</small> * ''Aeschynomene indica'' <small>L.</small> * ''Aeschynomene interrupta'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene inyangensis'' <small>Wild</small> * ''Aeschynomene katangensis'' <small>De Wild.</small> * ''Aeschynomene kerstingii'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene langlassei'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene latericola'' <small>Verdc.</small> * ''Aeschynomene lateritia'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene laxiflora'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene leptophylla'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene leptostachya'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene lorentziana'' <small>Bacigalupo & Vanni</small> * ''Aeschynomene lyonnetii'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene magna'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene marginata'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene martii'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene maximistipulata'' <small>Torre</small> * ''Aeschynomene mediocris'' <small>Verdc.</small> * ''Aeschynomene megalophylla'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene micranthos'' <small>(Poir.) DC.</small> * ''Aeschynomene mimosifolia'' <small>Vatke</small> * ''Aeschynomene minutiflora'' <small>Taub.</small> * ''Aeschynomene mollicula'' <small>Kunth</small> ** var. ''breviflora'' <small>Rudd</small> ** var. ''mollicula'' <small>Kunth</small> * ''Aeschynomene monteiroi'' <small>Alf. Fern. & P. Bezerra</small> * ''Aeschynomene montevidensis'' <small>Vogel</small> * ''Aeschynomene mossambicensis'' <small>Verdc.</small> * ''Aeschynomene mossoensis'' <small>J. Léonard</small> * ''Aeschynomene multicaulis'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene nana'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene neglecta'' <small>Hepper</small> * ''Aeschynomene nematopoda'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene nicaraguensis'' <small>(Oerst.) Standl.</small> * ''Aeschynomene nilotica'' <small>Taub.</small> * ''Aeschynomene nivea'' <small>Brandegee</small> * ''Aeschynomene nodulosa'' <small>(Baker) Baker f.</small> ** var. ''glabrescens'' <small>J. B. Gillett</small> ** var. ''nodulosa'' <small>(Baker) Baker f.</small> * ''Aeschynomene nyassana'' <small>Taub.</small> * ''Aeschynomene nyikensis'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene oligophylla'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene oroboides'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene palmeri'' <small>Rose</small> * ''Aeschynomene paniculata'' <small>Willd. ex Vogel</small> * ''Aeschynomene paraguayensis'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene pararubrofarinacea'' <small>J. Léonard</small> * ''Aeschynomene parviflora'' <small>Micheli</small> * ''Aeschynomene patula'' <small>Poir.</small> * ''Aeschynomene paucifolia'' <small>Vogel</small> * ''Aeschynomene paucifoliolata'' <small>Micheli</small> * ''Aeschynomene petraea'' <small>Robinson</small> * ''Aeschynomene pfundii'' <small>Taub.</small> * ''Aeschynomene pinetorum'' <small>Brandegee</small> * ''Aeschynomene pleuronervia'' <small>DC.</small> * ''Aeschynomene pluriarticulata'' <small>G. Don</small> * ''Aeschynomene podocarpa'' <small>Vogel</small> * ''Aeschynomene portoricensis'' <small>Urb.</small> * ''Aeschynomene pratensis'' <small>Small</small> ** var. ''caribaea'' <small>Rudd</small> ** var. ''pratensis'' <small>Small</small> * ''Aeschynomene pringlei'' <small>Rose</small> * ''Aeschynomene pseudoglabrescens'' <small>Verdc.</small> * ''Aeschynomene pulchella'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene purpusii'' <small>Brandegee</small> * ''Aeschynomene pygmaea'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene racemosa'' <small>Vogel</small> * ''Aeschynomene rehmannii'' <small>Schinz</small> ** var. ''leptobotrya'' <small>(Harms ex Baker f.) J. B. Gillett</small> ** var. ''rehmannii'' <small>Schinz</small> * ''Aeschynomene rhodesiaca'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene riedeliana'' <small>Taub.</small> * ''Aeschynomene rivularis'' <small>Frapp.</small> * ''Aeschynomene rosei'' <small>C.V. Morton</small> * ''Aeschynomene rostrata'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene rubrofarinacea'' <small>(Taub.) F. White</small> * ''Aeschynomene rubroviolacea'' <small>J. Léonard</small> * ''Aeschynomene rudis'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene ruspoliana'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene sansibarica'' <small>Taub.</small> * ''Aeschynomene scabra'' <small>G. Don</small> * ''Aeschynomene schimperi'' <small>A. Rich.</small> * ''Aeschynomene schindleri'' <small>R. Vig.</small> * ''Aeschynomene schliebenii'' <small>Harms</small> ** var. ''mossambicensis'' <small>(Baker f.) Verdc.</small> ** var. ''schliebenii'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene scoparia'' <small>Kunth</small> * ''Aeschynomene selloi'' <small>Vogel</small> * ''Aeschynomene semilunaris'' <small>Hutch.</small> * ''Aeschynomene sensitiva'' <small>Sw.</small> * ''Aeschynomene siifolia'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene simulans'' <small>Rose</small> * ''Aeschynomene solitariiflora'' <small>J. Léonard</small> * ''Aeschynomene sparsiflora'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene standleyi'' <small>A.R. Molina</small> * ''Aeschynomene stipitata'' <small>Burtt Davy</small> * ''Aeschynomene stipulosa'' <small>Verdc.</small> * ''Aeschynomene stolzii'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene tambacoundensis'' <small>Berhaut</small> * ''Aeschynomene tenuirama'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene tenuis'' <small>Griseb.</small> * ''Aeschynomene trigonocarpa'' <small>Baker f.</small> * ''Aeschynomene tsaratanensis'' <small>Du Puy & Labat</small> * ''Aeschynomene tumbezensis'' <small>J.F. Macbr.</small> * ''Aeschynomene uniflora'' <small>E. Mey.</small> * ''Aeschynomene unijuga'' <small>(M.E. Jones) Rudd</small> * ''Aeschynomene upembensis'' <small>J. Léonard</small> * ''Aeschynomene venulosa'' <small>Verdc.</small> * ''Aeschynomene vigil'' <small>Brandegee</small> * ''Aeschynomene villosa'' <small>Poir.</small> ** var. ''longifolia'' <small>(Micheli) Rudd</small> ** var. ''mexicana'' <small>(Hemsl. & Rose) Rudd</small> ** var. ''villosa'' <small>Poir.</small> * ''Aeschynomene virginica'' <small>(L.) Britton & al.</small> * ''Aeschynomene viscidula'' <small>Michx.</small> * ''Aeschynomene vogelii'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene warmingii'' <small>Micheli</small> * ''Aeschynomene weberbaueri'' <small>Ulbr.</small> === Napetraka tao taloha === * ''Ctenodon elegans'' (← ''Aeschynomene elegans'') === Karazana misy eto Madagasikara === * ''[[Aeschynomene americana]]'' <small>L.</small> * ''[[Aeschynomene aspera]]'' <small>L.</small> -- ramianoka * ''[[Aeschynomene brevifolia]]'' <small>L.f. ex Poir.</small> (← ''Aeschynomene obovalis'' / ''Aeschynomene micrantha'') * ''[[Aeschynomene cristata]]'' <small>Vatke</small> (← ''Aeschynomene mazangayana'' Baill.) * ''[[Aeschynomene elaphroxylon]]'' <small>(Guill. & Perr.) Taub.</small> * ''[[Aeschynomene indica]]'' <small>L.</small> -- baombary, hiamotra, ramianoka, ramiavona * ''[[Aeschynomene laxiflora]]'' <small>Bojer ex Baker</small> * ''[[Aeschynomene patula]]'' <small>Poir</small>. * ''[[Aeschynomene schimperi]]'' <small>A.Rich.</small> / ''Aeschynomene schimperi'' <small>Hochst</small> * ''[[Aeschynomene schindleri]]'' <small>R.Vig.</small> * ''[[Aeschynomene sensitiva]]'' <small>Sw.</small> -- anjananjana, hamatra, hamatse, hamotra, hazonantambo * ''[[Aeschynomene tsaratanensis]]'' <small>Du Puy & Labat</small> * ''[[Aeschynomene uniflora]]'' <small>E.Mey.</small> (← ''Smithia bernieri'') -- sindahorindrano == Jereo koa == * ''[[Ctenodon]]'' mh18ykdaj7htur0hn4thnrrlwznxs2w 1145642 1145640 2026-06-29T13:10:50Z Thelezifor 15140 Nanampy sary 1145642 wikitext text/x-wiki [[Sary:190908 064 Chicago Botanic Gdn - Heritage Garden, Aeschynomene fluitans Large Sensitive Plant (48860955943).jpg|vignette|371x371px|''Aeschynomene fluitans'']] Ny '''''Aeschynomene''''' dia antokon-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]]'', ary vao haingana no nomena ny antoko ''[[Dalbergia]]'' tsy ara-dalàna ao amin' ny foko ''Dalbergieae''. Manerana ny faritra trôpikaly sy sobtroôpikaly any [[Amerika]], atỳ [[Afrika atsimon' i Sahara]], any [[Azia Atsimo]], any [[Azia Atsimo Atsinanana]], any [[Azia Atsinanana]], ary any [[Aostralia]] izy ireo. Maro amin' ny karazana ao aminy ny maniry an-drano. Parafietika ity antoko voafaritra amin' izao fotoana izao ity ary misy soso-kevitra ny hanandratana ny zanak' antoko ''Ochopodium'' ho antoko vaovao ao anatin' ny ''Dalbergieae'', na dia ilaina aza ny fanovana hafa mba hahatonga an' io antoko io ho mônôfiletika. Ny ''[[Plants of the World Online]]'' dia manaiky karazana 114 amin' izao fotoana izao. == Lisitry ny karazana == Indreto ny karazana ao amin' ny ''Aeschynomene'': * ''Aeschynomene abyssinica'' <small>(A. Rich.) Vatke</small> * ''Aeschynomene acapulcensis'' <small>Rose</small> * ''Aeschynomene acutangula'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene afraspera'' <small>J. Léonard</small> * ''Aeschynomene americana'' <small>L.</small> ** var. ''americana'' <small>L.</small> ** var. ''flabellata'' <small>Rudd</small> ** var. ''glandulosa'' <small>(Poir.) Rudd</small> * ''Aeschynomene amorphoides'' <small>(S. Watson) Robinson</small> * ''Aeschynomene angolense'' <small>Rossberg</small> * ''Aeschynomene aphylla'' <small>Wild</small> * ''Aeschynomene aspera'' <small>L.</small> * ''Aeschynomene batekensis'' <small>Troch. & Koechlin</small> * ''Aeschynomene baumii'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene bella'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene benguellensis'' <small>Torre</small> * ''Aeschynomene bracteosa'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene bradei'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene brasiliana'' <small>(Poir.) DC.</small> * ''Aeschynomene brevifolia'' <small>Poir.</small> * ''Aeschynomene brevipes'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene bullockii'' <small>J. Léonard</small> * ''Aeschynomene burttii'' <small>Baker f.</small> * ''Aeschynomene carvalhoi'' <small>G.P. Lewis</small> * ''Aeschynomene chimanimaniensis'' <small>Verdc.</small> * ''Aeschynomene ciliata'' <small>Vogel</small> * ''Aeschynomene compacta'' <small>Rose</small> * ''Aeschynomene crassicaulis'' <small>Harms</small> * ''[[Aeschynomene cristata]]'' <small>Vatke</small>— Madagasikara ** var. ''cristata'' <small>Vatke</small> ** var. ''pubescens'' <small>J. León</small> * ''Aeschynomene curtisiae'' <small>Johnston</small> * ''Aeschynomene deamii'' <small>Robinson & Bartlett</small> * ''Aeschynomene debilis'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene deightonii'' <small>Hepper</small> * ''Aeschynomene denticulata'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene dimidiata'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene egena'' <small>(J.F. Macbr.) Rudd</small> * ''Aeschynomene elaphroxylon'' <small>(Guill. & Perr.) Taub.</small> * ''Aeschynomene evenia'' <small>C. Wright</small> ** var. ''evenia'' <small>C. Wright</small> ** var. ''serrulata'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene falcata'' <small>(Poir.) DC.</small> * ''Aeschynomene fascicularis'' <small>Cham. & Schltdl.</small> * ''Aeschynomene filosa'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene fluitans'' <small>Peter</small> * ''Aeschynomene fluminensis'' <small>Vell.</small> * ''Aeschynomene foliolosa'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene fulgida'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene gazensis'' <small>Baker f.</small> * ''Aeschynomene genistoides'' <small>(Taub.) Rudd</small> * ''Aeschynomene glabrescens'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene glauca'' <small>R.E. Fr.</small> * ''Aeschynomene goetzei'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene gracilipes'' <small>Taub.</small> * ''Aeschynomene gracilis'' <small>Vogel</small> * ''Aeschynomene grandistipulata'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene guatemalensis'' <small>(Standl. & Steyerm.) Rudd</small> * ''Aeschynomene heurckeana'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene hintonii'' <small>Sandwith</small> * ''Aeschynomene histrix'' <small>Poir.</small> ** var. ''densiflora'' <small>(Benth.) Rudd</small> ** var. ''histrix'' <small>Poir.</small> ** var. ''incana'' <small>(Vogel) Benth.</small> * ''Aeschynomene indica'' <small>L.</small> * ''Aeschynomene interrupta'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene inyangensis'' <small>Wild</small> * ''Aeschynomene katangensis'' <small>De Wild.</small> * ''Aeschynomene kerstingii'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene langlassei'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene latericola'' <small>Verdc.</small> * ''Aeschynomene lateritia'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene laxiflora'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene leptophylla'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene leptostachya'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene lorentziana'' <small>Bacigalupo & Vanni</small> * ''Aeschynomene lyonnetii'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene magna'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene marginata'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene martii'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene maximistipulata'' <small>Torre</small> * ''Aeschynomene mediocris'' <small>Verdc.</small> * ''Aeschynomene megalophylla'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene micranthos'' <small>(Poir.) DC.</small> * ''Aeschynomene mimosifolia'' <small>Vatke</small> * ''Aeschynomene minutiflora'' <small>Taub.</small> * ''Aeschynomene mollicula'' <small>Kunth</small> ** var. ''breviflora'' <small>Rudd</small> ** var. ''mollicula'' <small>Kunth</small> * ''Aeschynomene monteiroi'' <small>Alf. Fern. & P. Bezerra</small> * ''Aeschynomene montevidensis'' <small>Vogel</small> * ''Aeschynomene mossambicensis'' <small>Verdc.</small> * ''Aeschynomene mossoensis'' <small>J. Léonard</small> * ''Aeschynomene multicaulis'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene nana'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene neglecta'' <small>Hepper</small> * ''Aeschynomene nematopoda'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene nicaraguensis'' <small>(Oerst.) Standl.</small> * ''Aeschynomene nilotica'' <small>Taub.</small> * ''Aeschynomene nivea'' <small>Brandegee</small> * ''Aeschynomene nodulosa'' <small>(Baker) Baker f.</small> ** var. ''glabrescens'' <small>J. B. Gillett</small> ** var. ''nodulosa'' <small>(Baker) Baker f.</small> * ''Aeschynomene nyassana'' <small>Taub.</small> * ''Aeschynomene nyikensis'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene oligophylla'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene oroboides'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene palmeri'' <small>Rose</small> * ''Aeschynomene paniculata'' <small>Willd. ex Vogel</small> * ''Aeschynomene paraguayensis'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene pararubrofarinacea'' <small>J. Léonard</small> * ''Aeschynomene parviflora'' <small>Micheli</small> * ''Aeschynomene patula'' <small>Poir.</small> * ''Aeschynomene paucifolia'' <small>Vogel</small> * ''Aeschynomene paucifoliolata'' <small>Micheli</small> * ''Aeschynomene petraea'' <small>Robinson</small> * ''Aeschynomene pfundii'' <small>Taub.</small> * ''Aeschynomene pinetorum'' <small>Brandegee</small> * ''Aeschynomene pleuronervia'' <small>DC.</small> * ''Aeschynomene pluriarticulata'' <small>G. Don</small> * ''Aeschynomene podocarpa'' <small>Vogel</small> * ''Aeschynomene portoricensis'' <small>Urb.</small> * ''Aeschynomene pratensis'' <small>Small</small> ** var. ''caribaea'' <small>Rudd</small> ** var. ''pratensis'' <small>Small</small> * ''Aeschynomene pringlei'' <small>Rose</small> * ''Aeschynomene pseudoglabrescens'' <small>Verdc.</small> * ''Aeschynomene pulchella'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene purpusii'' <small>Brandegee</small> * ''Aeschynomene pygmaea'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene racemosa'' <small>Vogel</small> * ''Aeschynomene rehmannii'' <small>Schinz</small> ** var. ''leptobotrya'' <small>(Harms ex Baker f.) J. B. Gillett</small> ** var. ''rehmannii'' <small>Schinz</small> * ''Aeschynomene rhodesiaca'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene riedeliana'' <small>Taub.</small> * ''Aeschynomene rivularis'' <small>Frapp.</small> * ''Aeschynomene rosei'' <small>C.V. Morton</small> * ''Aeschynomene rostrata'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene rubrofarinacea'' <small>(Taub.) F. White</small> * ''Aeschynomene rubroviolacea'' <small>J. Léonard</small> * ''Aeschynomene rudis'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene ruspoliana'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene sansibarica'' <small>Taub.</small> * ''Aeschynomene scabra'' <small>G. Don</small> * ''Aeschynomene schimperi'' <small>A. Rich.</small> * ''Aeschynomene schindleri'' <small>R. Vig.</small> * ''Aeschynomene schliebenii'' <small>Harms</small> ** var. ''mossambicensis'' <small>(Baker f.) Verdc.</small> ** var. ''schliebenii'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene scoparia'' <small>Kunth</small> * ''Aeschynomene selloi'' <small>Vogel</small> * ''Aeschynomene semilunaris'' <small>Hutch.</small> * ''Aeschynomene sensitiva'' <small>Sw.</small> * ''Aeschynomene siifolia'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene simulans'' <small>Rose</small> * ''Aeschynomene solitariiflora'' <small>J. Léonard</small> * ''Aeschynomene sparsiflora'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene standleyi'' <small>A.R. Molina</small> * ''Aeschynomene stipitata'' <small>Burtt Davy</small> * ''Aeschynomene stipulosa'' <small>Verdc.</small> * ''Aeschynomene stolzii'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene tambacoundensis'' <small>Berhaut</small> * ''Aeschynomene tenuirama'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene tenuis'' <small>Griseb.</small> * ''Aeschynomene trigonocarpa'' <small>Baker f.</small> * ''Aeschynomene tsaratanensis'' <small>Du Puy & Labat</small> * ''Aeschynomene tumbezensis'' <small>J.F. Macbr.</small> * ''Aeschynomene uniflora'' <small>E. Mey.</small> * ''Aeschynomene unijuga'' <small>(M.E. Jones) Rudd</small> * ''Aeschynomene upembensis'' <small>J. Léonard</small> * ''Aeschynomene venulosa'' <small>Verdc.</small> * ''Aeschynomene vigil'' <small>Brandegee</small> * ''Aeschynomene villosa'' <small>Poir.</small> ** var. ''longifolia'' <small>(Micheli) Rudd</small> ** var. ''mexicana'' <small>(Hemsl. & Rose) Rudd</small> ** var. ''villosa'' <small>Poir.</small> * ''Aeschynomene virginica'' <small>(L.) Britton & al.</small> * ''Aeschynomene viscidula'' <small>Michx.</small> * ''Aeschynomene vogelii'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene warmingii'' <small>Micheli</small> * ''Aeschynomene weberbaueri'' <small>Ulbr.</small> === Napetraka tao taloha === * ''Ctenodon elegans'' (← ''Aeschynomene elegans'') === Karazana misy eto Madagasikara === [[Sary:Aeschynomene indica foliage and flowers.jpg|vignette|255x255px|''[[Aeschynomene indica]]'']] Indreto ny karazana misy eto [[Madagasikara]]: * ''[[Aeschynomene americana]]'' <small>L.</small> * ''[[Aeschynomene aspera]]'' <small>L.</small> -- ramianoka * ''[[Aeschynomene brevifolia]]'' <small>L.f. ex Poir.</small> (← ''Aeschynomene obovalis'' / ''Aeschynomene micrantha'') * ''[[Aeschynomene cristata]]'' <small>Vatke</small> (← ''Aeschynomene mazangayana'' Baill.) * ''[[Aeschynomene elaphroxylon]]'' <small>(Guill. & Perr.) Taub.</small> * ''[[Aeschynomene indica]]'' <small>L.</small> -- baombary, hiamotra, ramianoka, ramiavona * ''[[Aeschynomene laxiflora]]'' <small>Bojer ex Baker</small> * ''[[Aeschynomene patula]]'' <small>Poir</small>. * ''[[Aeschynomene schimperi]]'' <small>A.Rich.</small> / ''Aeschynomene schimperi'' <small>Hochst</small> * ''[[Aeschynomene schindleri]]'' <small>R.Vig.</small> * ''[[Aeschynomene sensitiva]]'' <small>Sw.</small> -- anjananjana, hamatra, hamatse, hamotra, hazonantambo * ''[[Aeschynomene tsaratanensis]]'' <small>Du Puy & Labat</small> * ''[[Aeschynomene uniflora]]'' <small>E.Mey.</small> (← ''Smithia bernieri'') -- sindahorindrano == Jereo koa == * ''[[Ctenodon]]'' c67jug5h2uyrodl8o6ajxgu4ueewdno 1145643 1145642 2026-06-29T13:12:12Z Thelezifor 15140 1145643 wikitext text/x-wiki [[Sary:190908 064 Chicago Botanic Gdn - Heritage Garden, Aeschynomene fluitans Large Sensitive Plant (48860955943).jpg|vignette|371x371px|''Aeschynomene fluitans'']] Ny '''''Aeschynomene''''' dia antokon-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]]'', ary vao haingana no nomena ny antoko ''[[Dalbergia]]'' tsy ara-dalàna ao amin' ny foko ''Dalbergieae''. Manerana ny faritra trôpikaly sy sobtroôpikaly any [[Amerika]], atỳ [[Afrika atsimon' i Sahara]], any [[Azia Atsimo]], any [[Azia Atsimo Atsinanana]], any [[Azia Atsinanana]], ary any [[Aostralia]] izy ireo. Maro amin' ny karazana ao aminy ny maniry an-drano. Parafietika ity antoko voafaritra amin' izao fotoana izao ity ary misy soso-kevitra ny hanandratana ny zanak' antoko ''Ochopodium'' ho antoko vaovao ao anatin' ny ''Dalbergieae'', na dia ilaina aza ny fanovana hafa mba hahatonga an' io antoko io ho mônôfiletika. Ny ''[[Plants of the World Online]]'' dia manaiky karazana 114 amin' izao fotoana izao. == Lisitry ny karazana == Indreto ny karazana ao amin' ny ''Aeschynomene'': * ''Aeschynomene abyssinica'' <small>(A. Rich.) Vatke</small> * ''Aeschynomene acapulcensis'' <small>Rose</small> * ''Aeschynomene acutangula'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene afraspera'' <small>J. Léonard</small> * ''Aeschynomene americana'' <small>L.</small> ** var. ''americana'' <small>L.</small> ** var. ''flabellata'' <small>Rudd</small> ** var. ''glandulosa'' <small>(Poir.) Rudd</small> * ''Aeschynomene amorphoides'' <small>(S. Watson) Robinson</small> * ''Aeschynomene angolense'' <small>Rossberg</small> * ''Aeschynomene aphylla'' <small>Wild</small> * ''Aeschynomene aspera'' <small>L.</small> * ''Aeschynomene batekensis'' <small>Troch. & Koechlin</small> * ''Aeschynomene baumii'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene bella'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene benguellensis'' <small>Torre</small> * ''Aeschynomene bracteosa'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene bradei'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene brasiliana'' <small>(Poir.) DC.</small> * ''Aeschynomene brevifolia'' <small>Poir.</small> * ''Aeschynomene brevipes'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene bullockii'' <small>J. Léonard</small> * ''Aeschynomene burttii'' <small>Baker f.</small> * ''Aeschynomene carvalhoi'' <small>G.P. Lewis</small> * ''Aeschynomene chimanimaniensis'' <small>Verdc.</small> * ''Aeschynomene ciliata'' <small>Vogel</small> * ''Aeschynomene compacta'' <small>Rose</small> * ''Aeschynomene crassicaulis'' <small>Harms</small> * ''[[Aeschynomene cristata]]'' <small>Vatke</small>— Madagasikara ** var. ''cristata'' <small>Vatke</small> ** var. ''pubescens'' <small>J. León</small> * ''Aeschynomene curtisiae'' <small>Johnston</small> * ''Aeschynomene deamii'' <small>Robinson & Bartlett</small> * ''Aeschynomene debilis'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene deightonii'' <small>Hepper</small> * ''Aeschynomene denticulata'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene dimidiata'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene egena'' <small>(J.F. Macbr.) Rudd</small> * ''Aeschynomene elaphroxylon'' <small>(Guill. & Perr.) Taub.</small> * ''Aeschynomene evenia'' <small>C. Wright</small> ** var. ''evenia'' <small>C. Wright</small> ** var. ''serrulata'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene falcata'' <small>(Poir.) DC.</small> * ''Aeschynomene fascicularis'' <small>Cham. & Schltdl.</small> * ''Aeschynomene filosa'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene fluitans'' <small>Peter</small> * ''Aeschynomene fluminensis'' <small>Vell.</small> * ''Aeschynomene foliolosa'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene fulgida'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene gazensis'' <small>Baker f.</small> * ''Aeschynomene genistoides'' <small>(Taub.) Rudd</small> * ''Aeschynomene glabrescens'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene glauca'' <small>R.E. Fr.</small> * ''Aeschynomene goetzei'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene gracilipes'' <small>Taub.</small> * ''Aeschynomene gracilis'' <small>Vogel</small> * ''Aeschynomene grandistipulata'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene guatemalensis'' <small>(Standl. & Steyerm.) Rudd</small> * ''Aeschynomene heurckeana'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene hintonii'' <small>Sandwith</small> * ''Aeschynomene histrix'' <small>Poir.</small> ** var. ''densiflora'' <small>(Benth.) Rudd</small> ** var. ''histrix'' <small>Poir.</small> ** var. ''incana'' <small>(Vogel) Benth.</small> * ''Aeschynomene indica'' <small>L.</small> * ''Aeschynomene interrupta'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene inyangensis'' <small>Wild</small> * ''Aeschynomene katangensis'' <small>De Wild.</small> * ''Aeschynomene kerstingii'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene langlassei'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene latericola'' <small>Verdc.</small> * ''Aeschynomene lateritia'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene laxiflora'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene leptophylla'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene leptostachya'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene lorentziana'' <small>Bacigalupo & Vanni</small> * ''Aeschynomene lyonnetii'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene magna'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene marginata'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene martii'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene maximistipulata'' <small>Torre</small> * ''Aeschynomene mediocris'' <small>Verdc.</small> * ''Aeschynomene megalophylla'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene micranthos'' <small>(Poir.) DC.</small> * ''Aeschynomene mimosifolia'' <small>Vatke</small> * ''Aeschynomene minutiflora'' <small>Taub.</small> * ''Aeschynomene mollicula'' <small>Kunth</small> ** var. ''breviflora'' <small>Rudd</small> ** var. ''mollicula'' <small>Kunth</small> * ''Aeschynomene monteiroi'' <small>Alf. Fern. & P. Bezerra</small> * ''Aeschynomene montevidensis'' <small>Vogel</small> * ''Aeschynomene mossambicensis'' <small>Verdc.</small> * ''Aeschynomene mossoensis'' <small>J. Léonard</small> * ''Aeschynomene multicaulis'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene nana'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene neglecta'' <small>Hepper</small> * ''Aeschynomene nematopoda'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene nicaraguensis'' <small>(Oerst.) Standl.</small> * ''Aeschynomene nilotica'' <small>Taub.</small> * ''Aeschynomene nivea'' <small>Brandegee</small> * ''Aeschynomene nodulosa'' <small>(Baker) Baker f.</small> ** var. ''glabrescens'' <small>J. B. Gillett</small> ** var. ''nodulosa'' <small>(Baker) Baker f.</small> * ''Aeschynomene nyassana'' <small>Taub.</small> * ''Aeschynomene nyikensis'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene oligophylla'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene oroboides'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene palmeri'' <small>Rose</small> * ''Aeschynomene paniculata'' <small>Willd. ex Vogel</small> * ''Aeschynomene paraguayensis'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene pararubrofarinacea'' <small>J. Léonard</small> * ''Aeschynomene parviflora'' <small>Micheli</small> * ''Aeschynomene patula'' <small>Poir.</small> * ''Aeschynomene paucifolia'' <small>Vogel</small> * ''Aeschynomene paucifoliolata'' <small>Micheli</small> * ''Aeschynomene petraea'' <small>Robinson</small> * ''Aeschynomene pfundii'' <small>Taub.</small> * ''Aeschynomene pinetorum'' <small>Brandegee</small> * ''Aeschynomene pleuronervia'' <small>DC.</small> * ''Aeschynomene pluriarticulata'' <small>G. Don</small> * ''Aeschynomene podocarpa'' <small>Vogel</small> * ''Aeschynomene portoricensis'' <small>Urb.</small> * ''Aeschynomene pratensis'' <small>Small</small> ** var. ''caribaea'' <small>Rudd</small> ** var. ''pratensis'' <small>Small</small> * ''Aeschynomene pringlei'' <small>Rose</small> * ''Aeschynomene pseudoglabrescens'' <small>Verdc.</small> * ''Aeschynomene pulchella'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene purpusii'' <small>Brandegee</small> * ''Aeschynomene pygmaea'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene racemosa'' <small>Vogel</small> * ''Aeschynomene rehmannii'' <small>Schinz</small> ** var. ''leptobotrya'' <small>(Harms ex Baker f.) J. B. Gillett</small> ** var. ''rehmannii'' <small>Schinz</small> * ''Aeschynomene rhodesiaca'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene riedeliana'' <small>Taub.</small> * ''Aeschynomene rivularis'' <small>Frapp.</small> * ''Aeschynomene rosei'' <small>C.V. Morton</small> * ''Aeschynomene rostrata'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene rubrofarinacea'' <small>(Taub.) F. White</small> * ''Aeschynomene rubroviolacea'' <small>J. Léonard</small> * ''Aeschynomene rudis'' <small>Benth.</small> * ''Aeschynomene ruspoliana'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene sansibarica'' <small>Taub.</small> * ''Aeschynomene scabra'' <small>G. Don</small> * ''Aeschynomene schimperi'' <small>A. Rich.</small> * ''Aeschynomene schindleri'' <small>R. Vig.</small> * ''Aeschynomene schliebenii'' <small>Harms</small> ** var. ''mossambicensis'' <small>(Baker f.) Verdc.</small> ** var. ''schliebenii'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene scoparia'' <small>Kunth</small> * ''Aeschynomene selloi'' <small>Vogel</small> * ''Aeschynomene semilunaris'' <small>Hutch.</small> * ''[[Aeschynomene sensitiva]]'' <small>Sw.</small> * ''Aeschynomene siifolia'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene simulans'' <small>Rose</small> * ''Aeschynomene solitariiflora'' <small>J. Léonard</small> * ''Aeschynomene sparsiflora'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene standleyi'' <small>A.R. Molina</small> * ''Aeschynomene stipitata'' <small>Burtt Davy</small> * ''Aeschynomene stipulosa'' <small>Verdc.</small> * ''Aeschynomene stolzii'' <small>Harms</small> * ''Aeschynomene tambacoundensis'' <small>Berhaut</small> * ''Aeschynomene tenuirama'' <small>Baker</small> * ''Aeschynomene tenuis'' <small>Griseb.</small> * ''Aeschynomene trigonocarpa'' <small>Baker f.</small> * ''Aeschynomene tsaratanensis'' <small>Du Puy & Labat</small> * ''Aeschynomene tumbezensis'' <small>J.F. Macbr.</small> * ''Aeschynomene uniflora'' <small>E. Mey.</small> * ''Aeschynomene unijuga'' <small>(M.E. Jones) Rudd</small> * ''Aeschynomene upembensis'' <small>J. Léonard</small> * ''Aeschynomene venulosa'' <small>Verdc.</small> * ''Aeschynomene vigil'' <small>Brandegee</small> * ''Aeschynomene villosa'' <small>Poir.</small> ** var. ''longifolia'' <small>(Micheli) Rudd</small> ** var. ''mexicana'' <small>(Hemsl. & Rose) Rudd</small> ** var. ''villosa'' <small>Poir.</small> * ''Aeschynomene virginica'' <small>(L.) Britton & al.</small> * ''Aeschynomene viscidula'' <small>Michx.</small> * ''Aeschynomene vogelii'' <small>Rudd</small> * ''Aeschynomene warmingii'' <small>Micheli</small> * ''Aeschynomene weberbaueri'' <small>Ulbr.</small> === Napetraka tao taloha === * ''Ctenodon elegans'' (← ''Aeschynomene elegans'') === Karazana misy eto Madagasikara === [[Sary:Aeschynomene indica foliage and flowers.jpg|vignette|255x255px|''[[Aeschynomene indica]]'']] Indreto ny karazana misy eto [[Madagasikara]]: * ''[[Aeschynomene americana]]'' <small>L.</small> * ''[[Aeschynomene aspera]]'' <small>L.</small> -- ramianoka * ''[[Aeschynomene brevifolia]]'' <small>L.f. ex Poir.</small> (← ''Aeschynomene obovalis'' / ''Aeschynomene micrantha'') * ''[[Aeschynomene cristata]]'' <small>Vatke</small> (← ''Aeschynomene mazangayana'' Baill.) * ''[[Aeschynomene elaphroxylon]]'' <small>(Guill. & Perr.) Taub.</small> * ''[[Aeschynomene indica]]'' <small>L.</small> -- baombary, hiamotra, ramianoka, ramiavona * ''[[Aeschynomene laxiflora]]'' <small>Bojer ex Baker</small> * ''[[Aeschynomene patula]]'' <small>Poir</small>. * ''[[Aeschynomene schimperi]]'' <small>A.Rich.</small> / ''Aeschynomene schimperi'' <small>Hochst</small> * ''[[Aeschynomene schindleri]]'' <small>R.Vig.</small> * ''[[Aeschynomene sensitiva]]'' <small>Sw.</small> -- anjananjana, hamatra, hamatse, hamotra, hazonantambo * ''[[Aeschynomene tsaratanensis]]'' <small>Du Puy & Labat</small> * ''[[Aeschynomene uniflora]]'' <small>E.Mey.</small> (← ''Smithia bernieri'') -- sindahorindrano == Jereo koa == * ''[[Ctenodon]]'' 9mirjxl730cggp7q1qq57o5eotz2h25 Rija 0 301052 1145645 2026-06-29T13:23:32Z Rasoa Nirina 05 39723 Nomorona lahatsoratra 1145645 wikitext text/x-wiki " RIJA" 'Rija' dia dihy nentin- drazana malagasy avy amin'ny amin'ny faritra Betsileo , any afovoan-tanin'i Madagascar. Izy io dia anisan'ny endrika fanehoana kolontsaina sy fialam- boly nentim- paharazana ampiasana amin'ny lanonana sy fety isan-karazany. Famaritana : Ny Rija dia dihy iarahan'ny olona maro, ahitana fihetsika mirindra sy gadona manaraka hira na mozika netin-drazana. Matetika izy io dia atao amin'ny sehatra ara-tsosialy, ka manampy amin'ny fifandraisana sy ny firaisankina eo amin'ny mpiara- monina . Fiaviana sy faritra misy azy: Ny Rija dia mifandray amin'ny kolontsainn'ny Betsileo. Ny dihy nentin-ndrazana ao Madagascar, anisan'izany ny Rija, dia ampahany amin'ny vakoka ara- kolontsaina maneho ny fomba amam-panao sy ny soatoavina aran-tsosialy eo amin'ny fiaraha-monina malagasy.<ref><nowiki><ref>Blosh, Maurice ; Cambridge University Press <|ref></nowiki></ref> Anjara toerana ara-kolontsaina : Ny dihy rija dia ampiasana amin'ny lanonana sy fety netin-drazana ary manampy amin'ny fanamafisana ny fihavanana sy ny firaisankina eo amin'ny mpiara- monina. Ny dihy nentin-ndrazana malagasy dia mifandray amin'ny fombafomba sy ny fanehoana ny maha izy azy ara-kolontsaina.<ref><nowiki><ref>Razafindrazaka, studies on Malagasy traditional music and dance ( Universityof Antananarivo academic works)</nowiki></ref> <ref>note= Étude sur les chants traditionnels du Sud de Madagascar </ref> cfabsepl66c08vbu925611gy0i8o2fb Aphloiaceae 0 301053 1145646 2026-06-29T13:28:30Z Thelezifor 15140 Fianakavian-javamaniry ao amin' ny filaharana Crossosomatales 1145646 wikitext text/x-wiki [[Sary:Aphloia-theiformis0073.JPG|vignette|364x364px|''[[Aphloia theiformis]]'']] Ny '''''Aphloiaceae''''' dia fianakavian-javamaniry ao amin' ny filaharana [[Crossosomatales]], noforonina mba hampidirana ny karazana ''[[Aphloia theiformis]]'', hazobotry maitso ravina lalandava maniry ao [[Afrika Atsinanana]], eto [[Madagasikara]], ao amin'ny ny nosy [[Maskareina (tamba-nosy)|Maskarena]] ary ao [[Seisely]]. Tsy manana afa-tsy ny antokon-javamaniry tokana ity fianakaviana ity izay tsy hita ao amin' ny [[fanasokajiana klasika]]: '''''Aphloia'''''. == Lisitry ny karazana == * ''[[Aphloia theiformis]]'' -- fandramanana, hazondrano, kirandrambahivary, kirandrambehivavy, kirandrambiavy, maramanana, miaramanana, voafotsy == Jereo koa == 0ewik3vwepz8ew32gccj3rnok8s0ubp 1145647 1145646 2026-06-29T13:28:53Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Aphloia]] ho [[Aphloiaceae]] i Thelezifor 1145646 wikitext text/x-wiki [[Sary:Aphloia-theiformis0073.JPG|vignette|364x364px|''[[Aphloia theiformis]]'']] Ny '''''Aphloiaceae''''' dia fianakavian-javamaniry ao amin' ny filaharana [[Crossosomatales]], noforonina mba hampidirana ny karazana ''[[Aphloia theiformis]]'', hazobotry maitso ravina lalandava maniry ao [[Afrika Atsinanana]], eto [[Madagasikara]], ao amin'ny ny nosy [[Maskareina (tamba-nosy)|Maskarena]] ary ao [[Seisely]]. Tsy manana afa-tsy ny antokon-javamaniry tokana ity fianakaviana ity izay tsy hita ao amin' ny [[fanasokajiana klasika]]: '''''Aphloia'''''. == Lisitry ny karazana == * ''[[Aphloia theiformis]]'' -- fandramanana, hazondrano, kirandrambahivary, kirandrambehivavy, kirandrambiavy, maramanana, miaramanana, voafotsy == Jereo koa == 0ewik3vwepz8ew32gccj3rnok8s0ubp Aphloia 0 301054 1145648 2026-06-29T13:28:53Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Aphloia]] ho [[Aphloiaceae]] i Thelezifor 1145648 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Aphloiaceae]] gwuakak25anw021fwk2ukrdy1ynxk02 Rano fisotro madio 0 301055 1145649 2026-06-29T13:30:54Z Hariniaina14 34924 nanoratra lahatsoratra 1145649 wikitext text/x-wiki Rano fisotro madio Ny [[rano]] fisotro madio dia rano azo sotroina tsy mampidi-doza ho an'ny fahasalaman'ny olombelona. Tsy tokony hisy mikraoba, loto simika, na akora hafa mety hiteraka aretina ao aminy. Zava-dehibe amin'ny fiainana andavanandro ny rano fisotro madio satria ilaina amin'ny fisotroana, fandrahoan-tsakafo, ary fanadiovana. Antony maha-zava-dehibe azy Mitana anjara toerana lehibe amin'ny fiarovana ny fahasalaman'ny olona ny rano fisotro madio. Manampy amin'ny fisorohana ny aretina ateraky ny rano maloto, toy ny aretim-pivalanana, ny kôlera ary ny tazo typhoïde izy. Ilaina koa ny rano madio amin'ny fitandroana ny fahadiovana sy ny fanatsarana ny fari-piainan'ny mponina. Loharanon'ny rano fisotro Mety ho avy amin'ny: renirano; farihy; loharano; rano ambanin'ny tany; tohodrano. Matetika dia diovina sy tsaboina ny rano alohan'ny hizarana azy amin'ny mponina mba hahazoana antoka fa azo sotroina. Fiarovana ny rano Anisan'ny fomba hiarovana ny rano ny fisorohana ny fandotoana renirano sy farihy, ny fitantanana tsara ny fako, ary ny fambolen-kazo eny amin'ny faritra loharanon-drano. Zava-dehibe ihany koa ny fampiasana rano amim-pitandremana mba tsy hisian'ny fandaniana tafahoatra. Jereo koa: •[[Rano]] •Fandotoana rano •[[Fanadiovana rano]] Loharano: •World Health Organization •[[United Nations Children's Fund]] 67jl2cgiejt5w4b5c6ybo7waquonzlg TAKARIVA AMOROM-PATANA 0 301056 1145652 2026-06-29T13:41:25Z Bienvenue Fidèle 40160 Famoronana lahatsoratra momban'ny Takariva amorom-patana 1145652 wikitext text/x-wiki Fomba fanao malagasy izay matetika atao any amin'ny toerana ambanivohitra. Fotoana iray hihaonan'ny mpianakavy ao atrano hifampizaràna sy hanomezana anatra hoan'ireo zanaka izay ny Ray aman-dReny no manomana izany. Matetika dia angano, tantara, anatra sy ny maro no atao, ny Zoky olona (Dadabe na i Bebe) no mamorona ilay fifampizaràna. Aorian'ny sakafo hariva no atao izany. == IRETO MISY SANTIONANY == Angano : [https://ethnomada.wordpress.com/2025/03/09/conte-malagasy-ikotofetsy-et-imahaka-deviennent-rois/ Ikotofetsy sy i Mahakà] Angano : [https://www.voyagemadagascar.com/ifaramalemy-sy-ikotobekibo-l-immortel-conte-malgache Ifaramalemy sy Ikotobekibo] Angano : [http://razafimahazo.free.fr/Descendants/Angano/Trimobe_Rafara.htm Ifarakely sy i Trimobe] 72agt0mho8wxg8t8axedkmflf9tmz5m Fanangonana ranon'orana 0 301057 1145655 2026-06-29T13:52:41Z Hariniaina14 34924 Nanoratra lahatsoratra 1145655 wikitext text/x-wiki == '''Fanangonana ranon'orana''' == Ny fanangonana [[ranon'orana]] dia fomba fitahirizana ny rano avy amin'ny orana mba hampiasaina any aoriana. Efa nampiasain'ny olona tany amin'ny firenena maro io [[fomba]] io nandritra ny taona maro, indrindra any amin'ny [[faritra]] izay tsy ampy ny [[rano fisotro]] na ny rano ampiasaina amin'ny fambolena. == '''Fomba fanangonana''' == Amin'ny ankapobeny dia angonina avy eny amin'ny tafon-trano ny ranon'orana. Misy fantsona mitarika ny rano mankany anaty siny, barika, na fitoeran-drano lehibe. Alohan'ny hampiasana azy dia tsara raha diovina , indrindra raha hatao fisotro. == '''Fampiasana''' == Azo ampiasaina amin'ny: •fanondrahana voly; •fanadiovana trano sy tokotany; •fanasana fiara; •fiompiana biby; •fisotroana, raha efa voadio araka ny tokony ho izy. == '''Tombontsoa''' == Manampy amin'ny [[fitsitsiana]] rano ny fanangonana ranon'orana. [[Mampihena]] ny fandaniana rano avy amin'ny tambajotra famatsian-drano ihany koa izy, ary manampy ny mponina hiatrika ny fotoam-pahamainana. '''Fepetra''' Tokony [[hadio tsara]] ny tafo sy ny fantsona itarihana ny rano. Mila rakofana koa ny fitoeran-drano mba hisorohana ny loto sy ny fiterahan'ny moka. '''Jereo koa''' •[[Rano]] •[[Rano fisotro madio]] [[Sary:Ranon'orana tatazana.jpg|vignette|[[Ranon'orana]] tatazana]] •[[Fandotoana rano]] •[[Hainteny|Hain-tany]] '''Loharano''' •[[Food and Agriculture Organization]] •[[World Health Organization]] <references /> <ref>World Health Organization (WHO). ''Guidelines for Drinking-water Quality'', fizarana "Rainwater harvesting".</ref> <ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Water Harvesting and Storage''.</ref> f8f0x0chlmb3ikz5k9hne6e1c8zc626 Ramino Paul 0 301058 1145656 2026-06-29T14:10:51Z Phantom401 30340 famoronana lahatsoratra 1145656 wikitext text/x-wiki '''Ramino Paul Abraham''' dia pastora malagasy, poeta ary mpanoratra, fantatra tamin'ny fandraisany anjara teo amin'ny sehatry ny haisoratra sy ny fiangonana ary ny fanabeazana olom-pirenena teto Madagasikara. Izy dia isan'ireo mpikambana tao amin'ny '''[[Havatsa-UPEM]]''', fikambanan'ny mpanoratra sy poety malagasy, ary nandray andraikitra tao amin'ny Fiangonan'i Jesoa Kristy eto Madagasikara (FJKM).<ref>https://lexpress.mg/14/10/2019/disparition-le-pasteur-paul-ramino-sen-est-alle/</ref> == Fiainana == Mbola vitsy ireo loharano navoaka ampahibemaso momba ny daty sy ny toerana nahaterahan'i '''Ramino Paul Abraham'''. Fantatra anefa fa niasa ho pastora tao amin'ny FJKM izy ary nandray anjara mavitrika tamin'ny asa fanabeazana sy ny fampandrosoana ara-panahy.<ref>https://lexpress.mg/14/10/2019/disparition-le-pasteur-paul-ramino-sen-est-alle/</ref><ref>https://midi-madagasikara.mg/ramino-paul-une-grande-figure-de-la-vie-nationale-sest-eteinte/</ref> == Asa soratra == '''Ramino Paul Abraham''' dia poeta sy mpanoratra. Namoaka tononkalo sy lahatsoratra maro izy ary nandray anjara tamin'ny fampiroboroboana ny haisoratra malagasy tao anatin'ny Havatsa-UPEM. Ireto asa soratra nataony: * Antso maha Mpiandraikitra * Toe-tsaina skoto * Lamako == Asa sosialy == Ankoatra ny asa maha-pastora azy dia nandray andraikitra tao amin'ny [[Tily eto Madagasikara]] izy. Fantatra ihany koa fa isan'ireo nanangana ny fikambanana Raiamandreny Mijoro, izay mikendry ny fanamafisana ny andraikitry ny ray aman-dreny eo amin'ny fiaraha-monina.<ref>https://midi-madagasikara.mg/ramino-paul-une-grande-figure-de-la-vie-nationale-sest-eteinte/</ref> == Fahafatesana == Nodimandry i '''Ramino Paul Abraham''' tamin'ny taona 2019. Natao tao amin'ny FJKM Amparibe Famonjena ny fotoam-pisaonana sy ny fandevenana azy, izay nahitana mpitondra fivavahana, mpanoratra ary olona maro nankasitraka ny asa sy ny lova navelany.<ref>https://midi-madagasikara.mg/ramino-paul-une-grande-figure-de-la-vie-nationale-sest-eteinte/</ref> == Jereo koa == * [[Havatsa-UPEM]] * [[Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara|Fiangonan'i Jesoa Kristy eto Madagasikara]] * [[Tily eto Madagasikara]] == Loharano == <references /> qd73tvwlomrfb06jb3xwa8dta1b66nz Serge Henri Rodin 0 301059 1145657 2026-06-29T14:24:21Z Louisalphonse28 35968 Namorona lahatsoratra,nampiditra info box 1145657 wikitext text/x-wiki I Serge Henri Rodin, izay fantatra amin'ny solon'anarana hoe Korb, dia mpanoratra , mpampianatra eny amin'ny oniversite, mpitendry mozika ary mpikambana ao amin'ny Akademia Malagasy. Teraka tamin'ny taona 1949 izy ary nodimandry tamin'ny 17 septambra 2024 tao Antananarivo. == Tantaram-piainana == Teraka tao Antananarivo, Madag {{Infobox olona|anarana=Serge Henri Rodin|teraka=1949|maty=17 septembra 2024|firenena=madagasikara|asa=Mpanoratra Mpampianatra Mpitendry Mozika|toerana=Antananarivo}} asikara, tamin'ny taona 1949, i Serge Henri Rodin. Nanambady an'i Anna Raymonde Ravelomanantsoa Ratsimiah izy, ary niteraka telo mianadahy izy mivady: Andrianary Raodina, Dina Guyader, ary Rija Andrianirina Rodin. Mpampianatra tao amin'ny Oniversiten'Antananarivo izy, nampianatra tao amin'ny Sampam-pianarana momba ny Fiteny sy Haisoratra Frantsay ary Frankôfôna, sady tompon'andraikitra tamin'ny lalam-piofanana '''"'''Fanelanelanana ara-kolontsaina" tao amin'ny Fakiolten'ny Haisoratra sy ny Siansa Mahaolona (FLSH). Araka ny fanambaran'ireo mpiara-miasa aminy, dia izy no '''"'''rain'ny tsikera ara-literatiora maoderina eto Madagasikara". Tsy ny haisoratra ihany no sehatra nodinihiny, fa nandalina lalina koa ny kolontsaina malagasy, indrindra ny hira malagasy sy ny mozika nentin-drazana. Amin'ny maha-mpanoratra azy dia namoaka boky sy lahatsoratra maro izy, isan'izany ny: * '''Caprice-de-la-lune :''' Récits des tribulations de Père-du-petit-garçon (Renirenin-Drainilita) (2000), * '''Ambodiafontsy''', nivoaka tao amin'ny boky Chroniques de Madagascar, notarihin'i Dominique Ranaivoson. Mpikambana tao amin'ny komitin'ny famakiana lahatsoratra (comité de lecture) tao amin'ny trano famoaham-boky Grand Océan any La Réunion ihany koa izy, niaraka tamin'i Carpanin Marimoutou. Araka ny nosoratan'i '''Jean-François Reverzy''', mpamoaka boky sy mpanoratra ny teny mialoha (préface) ao amin'ny ''Caprice-de-la-lune'': "Ny ''Caprice-de-la-lune'' dia manokatra lalana vaovao eo amin'ny haisoratra ao amin'ny Ranomasimbe Indianina sy eo amin'ny haisoratra malagasy maoderina. Azo lazaina fa hisy vanim-potoana taloha sy vanim-potoana aorian'ity boky ity; manokatra varavarana mankany amin'ny tontolo vaovao izy ary maneho fiovàna lehibe." Noho ny asa lehibe vitany dia nahazo ny mari-boninahitra Grand Officier de l'Ordre National sy Commandeur de l'Ordre du Mérite izy. Mpikambana tao amin'ny Akademia Malagasy koa izy, ary nitana ny andraikitry ny Sekretera Maharitra tao amin'ny Sampana Voalohany (Fiteny sy Zavakanto). == Mozika == Ankoatra ny maha-mpampianatra sy mpanoratra azy dia '''mpitendry mozika''' ihany koa i Serge Henri Rodin. Mpikambana tao amin'ny tarika '''Korb''' izy ary tena tia '''mozika jazz'''. Anisan'ireo nanorina sy nampiroborobo ny Madajazzcar, fetibe iraisam-pirenena momba ny jazz atao isan-taona eto Antananarivo, izy. Isaky ny andiany dia nandray anjara tamin'ny maha-mpitendry mozika azy sy tamin'ny maha-mpampianatra sy manampahaizana manokana momba ny mozika malagasy azy. == Fahafatesana == Nodimandry ny alin'ny '''17 Septambra 2024''' i Serge Henri Rodin. Notanterahina tao amin'ny Fiangonana Katolika Faravohitra ny lamesa fangataham-pitahiana ho azy, ary nalevina tao Ambodiafontsy, Ampitatafika ny nofo mangatsiakany. == Sanganasa lehibe == * '''1992''' – ''La littérature malgache d'expression française'' (niaraka tamin'i Rabodoarivelo Ratokoarivelo). * '''2000''' – ''Caprice-de-la-lune : Récits des tribulations de Père-du-petit-garçon (Renirenin-Drainilita)''. * '''2002''' – ''Hira malagasy'', fandikana amin'ny teny malagasy ny ''Chansons madécasses'' nosoratan'i Évariste Parny. * '''2005''' – ''Ambodiafontsy'', ao amin'ny ''Chroniques de Madagascar''. * '''2022''' – ''Littérature, musique et identité de l'Indianocéanie : l'exemple de l'association Grand Océan''. I Serge Henri Rodin dia isan'ireo olo-malaza nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny haisoratra, ny kolontsaina ary ny mozika malagasy, ka namela lova manan-danja ho an'ny taranaka ankehitriny sy ny ho avy. owrips7ep72bf80t8ii529fjngrwcei Artemisia 0 301060 1145658 2026-06-29T14:33:29Z Thelezifor 15140 Antokon-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana Asteraceae 1145658 wikitext text/x-wiki [[Sary:Artemisia vulgaris (armoise).JPG|vignette|450x450px|''[[Artemisia vulgaris]]'']] Ny '''''Artemisia''''' dia antokon-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Asteraceae]]'', izay miseho amin' ny endrika [[ahitra]] sy [[kirihitra]] kely ary [[hazobotry]]. Amin' ny ankapobeny izy ireo dia zavamaniry arômatika ary misy ny rakotra volovolo sy ny tsy misy an' izany. Miendrika volomborona amin' ny ankapobeny ny raviny ary mahalana ny miendrika felan-tanana. Manana toetra mampamany betsaka ny ''Artemisia'', ary ampiasaina betsaka amin' ny fitsaboana ny artemizininina izay azo avy amin' ny karazana sasany, indrindra fa ny ''[[Artemisia annua]]''. Mamoaka vovobony izay mety hahatohina ny olona tsy mahazaka izany ny karazana ''Artemisia'' sasany, toy ny ''[[Artemisia vulgaris]]'' na ny ''[[Artemisia annua]]''. == Karazana == === Karazana notsongaina === * ''Artemisia abaensis'' * ''Artemisia abrotanum'' L. * ''Artemisia absinthium'' L. * ''Artemisia adamsii'' * ''Artemisia afra'' * ''Artemisia alba'' Turra * ''Artemisia annua'' L. * ''Artemisia arborescens'' L. * ''Artemisia atrata'' Lam. * ''Artemisia biennis'' Willd. * ''Artemisia caerulescens'' L. * ''Artemisia campestris'' L. * ''Artemisia capillaris'' Thunb. * ''Artemisia chamaemelifolia'' Vill. * ''Artemisia cina'' O. Berg & C. F. Schmidt * ''Artemisia dracunculus'' L. * ''Artemisia eriantha'' Ten. * ''Artemisia genipi'' Weber * ''Artemisia glacialis'' L. * ''Artemisia herba-alba'' Asso * ''Artemisia insipida'' Vill. * ''Artemisia ludoviciana'' Nutt. * ''Artemisia maritima'' L. * ''Artemisia molinieri'' Quézel, M.Barbero & R.J.Loisel * ''Artemisia pontica'' L. * ''Artemisia princeps'' * ''Artemisia tridentata'' * ''Artemisia umbelliformis'' Lam. * ''Artemisia vallesiaca'' All. * ''Artemisia verlotiorum'' Lamotte * ''Artemisia vulgaris'' L. === Karazana natao tao teo aloha === * ''Centipeda minima'' <small>(L.) A.Braun & Asch.</small> (← ''A. minima'' <small>L.</small>) * ''Eupatorium capillifolium'' <small>(Lam.) Small</small> (← ''A. capillifolia'' <small>Lam.</small>) * ''Filifolium sibiricum'' <small>(L.) Kitam.</small> (← ''A. sibirica'' <small>(L.) Maxim.</small>) * ''Grangea maderaspatana'' <small>(L.) Poir.</small> (← ''A. maderaspatana'' <small>L.</small>) * ''Matricaria discoidea'' <small>DC.</small> (← ''A. matricarioides'' <small>auct.</small>) === Karazana misy eto Madagasikara === Ny karazana ''Artemisia'' ambolena eto [[Madagasikara]] dia nampidirina avy any ivelany fa tsy teratany eto: * ''[[Artemisia absinthium]]'' <small>L.</small> * ''[[Artemisia afra]]'' <small>Jacq</small>. * ''[[Artemisia annua]]'' <small>L.</small> * ''[[Artemisia vulgaris]]'' <small>L.</small> == Jereo koa == * ''[[Ambrosia]]'' * ''[[Centipeda]]'' * ''[[Eupatorium]]'' * ''[[Filifolium]]'' * ''[[Grangea]]'' * ''[[Matricaria]]'' * [[Lisitry ny karazana ao amin' ny Artemisia|Lisitry ny karazana ao amin' ny ''Artemisia'']] rmwvaxyt25j5pvylrmcr41n9pyt497a 1145660 1145658 2026-06-29T14:51:27Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1145660 wikitext text/x-wiki [[Sary:Artemisia vulgaris (armoise).JPG|vignette|450x450px|''[[Artemisia vulgaris]]'']] Ny '''''Artemisia''''' dia antokon-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Asteraceae]]'', izay miseho amin' ny endrika [[ahitra]] sy [[kirihitra]] kely ary [[hazobotry]]. Amin' ny ankapobeny izy ireo dia zavamaniry arômatika ary misy ny rakotra volovolo sy ny tsy misy an' izany. Miendrika volomborona amin' ny ankapobeny ny raviny ary mahalana ny miendrika felan-tanana. Manana toetra mampamany betsaka ny ''Artemisia'', ary ampiasaina betsaka amin' ny fitsaboana ny artemizininina izay azo avy amin' ny karazana sasany, indrindra fa ny ''[[Artemisia annua]]''. Mamoaka vovobony izay mety hahatohina ny olona tsy mahazaka izany ny karazana ''Artemisia'' sasany, toy ny ''[[Artemisia vulgaris]]'' na ny ''[[Artemisia annua]]''. == Karazana == === Karazana notsongaina === * ''Artemisia abaensis'' * ''Artemisia abrotanum'' L. * ''[[Artemisia absinthium]]'' L. * ''Artemisia adamsii'' * ''[[Artemisia afra]]'' * ''Artemisia alba'' Turra * ''[[Artemisia annua]]'' L. * ''Artemisia arborescens'' L. * ''Artemisia atrata'' Lam. * ''Artemisia biennis'' Willd. * ''Artemisia caerulescens'' L. * ''Artemisia campestris'' L. * ''Artemisia capillaris'' Thunb. * ''Artemisia chamaemelifolia'' Vill. * ''Artemisia cina'' O. Berg & C. F. Schmidt * ''Artemisia dracunculus'' L. * ''Artemisia eriantha'' Ten. * ''Artemisia genipi'' Weber * ''Artemisia glacialis'' L. * ''Artemisia herba-alba'' Asso * ''Artemisia insipida'' Vill. * ''Artemisia ludoviciana'' Nutt. * ''Artemisia maritima'' L. * ''Artemisia molinieri'' Quézel, M.Barbero & R.J.Loisel * ''Artemisia pontica'' L. * ''Artemisia princeps'' * ''Artemisia tridentata'' * ''Artemisia umbelliformis'' Lam. * ''Artemisia vallesiaca'' All. * ''Artemisia verlotiorum'' Lamotte * ''[[Artemisia vulgaris]]'' L. === Karazana natao tao teo aloha === * ''Centipeda minima'' <small>(L.) A.Braun & Asch.</small> (← ''A. minima'' <small>L.</small>) * ''Eupatorium capillifolium'' <small>(Lam.) Small</small> (← ''A. capillifolia'' <small>Lam.</small>) * ''Filifolium sibiricum'' <small>(L.) Kitam.</small> (← ''A. sibirica'' <small>(L.) Maxim.</small>) * ''Grangea maderaspatana'' <small>(L.) Poir.</small> (← ''A. maderaspatana'' <small>L.</small>) * ''Matricaria discoidea'' <small>DC.</small> (← ''A. matricarioides'' <small>auct.</small>) === Karazana misy eto Madagasikara === Ny karazana ''Artemisia'' ambolena eto [[Madagasikara]] dia nampidirina avy any ivelany fa tsy teratany eto: * ''[[Artemisia absinthium]]'' <small>L.</small> * ''[[Artemisia afra]]'' <small>Jacq</small>. * ''[[Artemisia annua]]'' <small>L.</small> * ''[[Artemisia vulgaris]]'' <small>L.</small> == Jereo koa == * ''[[Ambrosia]]'' * ''[[Centipeda]]'' * ''[[Eupatorium]]'' * ''[[Filifolium]]'' * ''[[Grangea]]'' * ''[[Matricaria]]'' * [[Lisitry ny karazana ao amin' ny Artemisia|Lisitry ny karazana ao amin' ny ''Artemisia'']] r8gtpl7e9o61mubl7wio1xdaleoarvk Lisitry ny karazana ao amin' ny Artemisia 0 301061 1145659 2026-06-29T14:48:41Z Thelezifor 15140 Lisitra karazan-javamaniry 1145659 wikitext text/x-wiki [[Sary:Artemisia absinthium 01.JPG|vignette|416x416px|''[[Artemisia absinthium]]'']] Ity manaraka ity ny '''lisitry ny karazana ao amin' ny ''Artemisia''''' miisa 498 izay eken'ny ''[[Plants of the World Online]]'' tamin' ny 15 Jona 2024. == A == * ''Artemisia abaensis'' Y.R.Ling & S.Y.Zhao * ''Artemisia abbreviata'' (Krasch. ex Korobkov) Krasnob. * ''Artemisia abolinii'' Lazkov * ''Artemisia abrotanum'' L. * ''Artemisia absinthium'' L. * ''Artemisia abyssinica'' Sch.Bip. ex Oliv. & Hiern * ''Artemisia aculeata'' Charit. * ''Artemisia adamsii'' Besser * ''Artemisia aethiopica'' L. * ''Artemisia aflatunensis'' Poljakov ex U.P.Pratov & Bakanova * ''Artemisia afra'' Jacq. ex Willd. * ''Artemisia aksaiensis'' Y.R.Ling * ''Artemisia alata'' Charit. * ''Artemisia alba'' Turra * ''Artemisia albicans'' Sòn.Garcia, Garnatje, McArthur, Pellicer, S.C.Sand * ''Artemisia albicaulis'' Nevski * ''Artemisia aleutica'' Hultén * ''Artemisia algeriensis'' Filatova * ''Artemisia alpina'' Pall. ex Willd. * ''Artemisia amoena'' Poljakov * ''Artemisia amygdalina'' Decne. * ''Artemisia andersiana'' Podlech * ''Artemisia anethifolia'' Weber ex Stechm. * ''Artemisia anethoides'' Mattf. * ''Artemisia angustissima'' Nakai * ''Artemisia annua'' L. * ''Artemisia anomala'' S.Moore * ''Artemisia aralensis'' Krasch. * ''Artemisia araxina'' Takht. * ''Artemisia arborescens'' L. * ''Artemisia arbuscula'' Nutt. * ''Artemisia arctisibirica'' Korobkov * ''Artemisia arenaria'' DC. * ''Artemisia arenicola'' Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia argentea'' L'Hér. * ''Artemisia argyi'' H.Lév. & Vaniot * ''Artemisia argyrophylla'' Ledeb. * ''Artemisia armeniaca'' Lam. * ''Artemisia aschurbajewi'' C.Winkl. * ''Artemisia assoana'' Willk. * ''Artemisia assurgens'' Filatova * ''Artemisia asymmetrica'' Charit. * ''Artemisia atlantica'' Coss. & Durieu * ''Artemisia atrata'' Lam. * ''Artemisia atrovirens'' Hand.-Mazz. * ''Artemisia aucheri'' Boiss. * ''Artemisia aurantiaca'' Charit. * ''Artemisia aurata'' Kom. * ''Artemisia auriculopinnata'' Charit. * ''Artemisia australis'' Less. * ''Artemisia austriaca'' Jacq. * ''Artemisia austrohimalayaensis'' Y.R.Ling & Puri * ''Artemisia austroyunnanensis'' Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia avarica'' Minatul. == B == * ''Artemisia badghysi'' Krasch. & Lincz. ex Poljakov * ''Artemisia baimaensis'' Y.R.Ling & Z.C.Chuo * ''Artemisia balchanorum'' Krasch. * ''Artemisia baldshuanica'' Krasch. & Zopr. * ''Artemisia banihalensis'' M.K.Kaul & S.K.Bakshi * ''Artemisia bargusinensis'' Spreng. * ''Artemisia barrelieri'' Besser * ''Artemisia bashkalensis'' Kurşat & Civelek * ''Artemisia baxoiensis'' B.H.Jiao & T.G.Gao * ''Artemisia bejdemaniae'' Leonova * ''Artemisia bhutanica'' Grierson & Spring. * ''Artemisia bicolor'' Rech.f. & Wagenitz * ''Artemisia biennis'' Willd. * ''Artemisia bigelovii'' A.Gray * ''Artemisia blepharolepis'' Bunge * ''Artemisia borotalensis'' Poljakov * ''Artemisia brachyloba'' Franch. * ''Artemisia brachyphylla'' Kitam. * ''Artemisia brevifolia'' Wall. ex DC. * ''Artemisia × burnatii'' F.O.Wolf == C == * ''Artemisia caerulescens'' L. * ''Artemisia caespitosa'' Ledeb. * ''Artemisia calcicola'' X.Q.Guo & L.Wang * ''Artemisia californica'' Less. * ''Artemisia calophylla'' Pamp. * ''Artemisia camelorum'' Krasch. * ''Artemisia campbellii'' Hook.f. & Thomson ex C.B.Clarke * ''Artemisia campestris'' L. * ''Artemisia cana'' Pursh * ''Artemisia capillaris'' Thunb. * ''Artemisia capitata'' (Nutt.) Sòn.Garcia, Garnatje, McArthur, Pellicer, S.C.Sand * ''Artemisia carruthii'' Alph.Wood ex J.H.Carruth * ''Artemisia caruifolia'' Buch.-Ham. ex Roxb. * ''Artemisia cashemirica'' M.K.Kaul & S.K.Bakshi * ''Artemisia cauloglabra'' Charit. * ''Artemisia chamaemelifolia'' Vill. * ''Artemisia chienshanica'' Y.Ling & W.Wang * ''Artemisia chingii'' Pamp. * ''Artemisia chitralensis'' Podlech * ''Artemisia × christii'' Besse * ''Artemisia cina'' O.Berg * ''Artemisia ciniformis'' Krasch. & Popov ex Poljakov * ''Artemisia codringtonii'' Rech.f. * ''Artemisia comaiensis'' Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia compacta'' Fisch. ex DC. * ''Artemisia conferta'' Charit. * ''Artemisia congesta'' Kitam. * ''Artemisia constricta'' Sòn.Garcia, Garnatje, McArthur, Pellicer, S.C.Sand * ''Artemisia copa'' Phil. * ''Artemisia coronulata'' Charit. * ''Artemisia crithmifolia'' L. * ''Artemisia curvata'' Charit. * ''Artemisia cuspidata'' Krasch. * ''Artemisia czekanowskiana'' Trautv. * ''Artemisia czukavinae'' Filatova == D == * ''Artemisia daghestanica'' Krasch. & Poretzky * ''Artemisia dalai-lamae'' Krasch. * ''Artemisia davazamczii'' Darijma & Kamelin * ''Artemisia deminutofoliata'' Charit. * ''Artemisia demissa'' Krasch. * ''Artemisia densiflora'' Viv. * ''Artemisia deserti'' Krasch. * ''Artemisia desertorum'' Spreng. * ''Artemisia deversa'' Diels * ''Artemisia diffusa'' Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia dimoana'' Popov * ''Artemisia dipsacea'' Krasch. * ''Artemisia disita'' Charit. * ''Artemisia disjuncta'' Krasch. * ''Artemisia divaricata'' (Pamp.) Pamp. * ''Artemisia dolosa'' Krasch. * ''Artemisia domingensis'' Urb. * ''Artemisia douglasiana'' Besser * ''Artemisia dracunculus'' L. * ''Artemisia dubia'' Wall. ex Besser * ''Artemisia dubjanskyana'' Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia dumosa'' Poljakov * ''Artemisia duthreuilderhinsii'' Krasch. * ''Artemisia dzevanovskyi'' Leonova == E == * ''Artemisia echegarayi'' Hieron. * ''Artemisia ehrendorferi'' (Korobkov) Kuczerov & F.J.A.Daniëls ex Chepinoga * ''Artemisia elongata'' Filatova & Ladygina * ''Artemisia emeiensis'' Y.R.Ling * ''Artemisia eranthema'' Bunge * ''Artemisia eremophila'' Krasch. & Butkov ex Poljakov * ''Artemisia eriantha'' Ten. * ''Artemisia eriocarpa'' Bunge * ''Artemisia eriocephala'' Pamp. * ''Artemisia eriopoda'' Bunge * ''Artemisia estesii'' K.L.Chambers == F == * ''Artemisia fauriei'' Nakai * ''Artemisia fedorovii'' Rzazade * ''Artemisia fedtschenkoana'' Krasch. * ''Artemisia ferganensis'' Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia filatovae'' Kupr. * ''Artemisia filifolia'' Torr. * ''Artemisia filifoliata'' Charit. * ''Artemisia filiformilobulata'' Y.R.Ling & Puri * ''Artemisia finita'' Kitag. * ''Artemisia flahaultii'' Emb. & Maire * ''Artemisia forrestii'' W.W.Sm. * ''Artemisia × fragosoana'' Font Quer * ''Artemisia fragrans'' Willd. * ''Artemisia franserioides'' Greene * ''Artemisia freitagii'' Podlech * ''Artemisia freyniana'' (Pamp.) Krasch. * ''Artemisia frigida'' Willd. * ''Artemisia fukudo'' Makino * ''Artemisia fulgens'' Pamp. * ''Artemisia fulvella'' Filatova & Ladygina * ''Artemisia furcata'' M.Bieb. == G == * ''Artemisia galinae'' Ikonn. * ''Artemisia gansuensis'' Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia genipi'' Stechm. * ''Artemisia ghazniensis'' Podlech * ''Artemisia ghoratensis'' Podlech * ''Artemisia gilvescens'' Miq. * ''Artemisia giraldii'' Pamp. * ''Artemisia glacialis'' L. * ''Artemisia glanduligera'' Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia glandulosotubulosa'' Charit. * ''Artemisia glauca'' Pall. ex Willd. * ''Artemisia glaucina'' Krasch. ex Poljak. * ''Artemisia globosa'' Krasch. * ''Artemisia globosoides'' Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia globularia'' Cham. ex Besser * ''Artemisia glomerata'' Ledeb. * ''Artemisia glomerula'' Charit. * ''Artemisia gmelinii'' Weber ex Stechm. * ''Artemisia gongshanensis'' Y.R.Ling & Humphries * ''Artemisia gorgonum'' Webb * ''Artemisia gracilescens'' Krasch. & Iljin * ''Artemisia granatensis'' Boiss. * ''Artemisia grandis'' Pamp. * ''Artemisia grenardii'' Franch. * ''Artemisia gurganica'' (Krasch.) Filatova * ''Artemisia gyangzeensis'' Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia gyitangensis'' Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia gypsacea'' Krasch., Popov & Lincz. ex Poljakov == H == * ''Artemisia halodendron'' Turcz. ex Besser * ''Artemisia halophila'' Krasch. * ''Artemisia hancei'' (Pamp.) Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia hanwulaensis'' Y.Z.Zhao * ''Artemisia haussknechtii'' Boiss. * ''Artemisia hedinii'' Ostenf. * ''Artemisia heptapotamica'' Poljakov * ''Artemisia herba-alba'' Asso * ''Artemisia × heribaudii'' Sennen * ''Artemisia hippolyti'' A.Butkov * ''Artemisia hololeuca'' M.Bieb. ex Besser * ''Artemisia huguetii'' Caball. * ''Artemisia × hybrida'' F.Dvořák == I == * ''Artemisia ifranensis'' J.Didier * ''Artemisia igniaria'' Maxim. * ''Artemisia implicata'' T.G.Leonova * ''Artemisia imponens'' Pamp. * ''Artemisia inaequifolia'' Sòn.Garcia, Garnatje, McArthur, Pellicer, S.C.Sand * ''Artemisia incana'' Druce * ''Artemisia incisa'' Pamp. * ''Artemisia inculta'' Delile * ''Artemisia indica'' Willd. * ''Artemisia insipida'' Vill. * ''Artemisia insularis'' Kitam. * ''Artemisia integrifolia'' L. * ''Artemisia issykkulensis'' Poljakov == J == * ''Artemisia jacutica'' Drobow * ''Artemisia japonica'' Thunb. * ''Artemisia jilongensis'' Y.R.Ling & Humphries * ''Artemisia jordanica'' Danin * ''Artemisia judaica'' L. * ''Artemisia juncea'' Kar. & Kir. == K == * ''Artemisia kanashiroi'' Kitam. * ''Artemisia kandaharensis'' Podlech * ''Artemisia karatavica'' Krasch. & Abolin ex Poljakov * ''Artemisia karavajevii'' Leonova * ''Artemisia kasakorum'' (Krasch.) Pavlov * ''Artemisia kaschgarica'' Krasch. * ''Artemisia kauaiensis'' (Skottsb.) Skottsb. * ''Artemisia kawakamii'' Hayata * ''Artemisia keiskeana'' Miq. * ''Artemisia kelleri'' Krasch. * ''Artemisia kemrudica'' Krasch. * ''Artemisia kermanensis'' Podlech * ''Artemisia kitadakensis'' H.Hara & Kitam. * ''Artemisia klementzae'' Krasch. * ''Artemisia klotzschiana'' Besser * ''Artemisia knorringiana'' Krasch. * ''Artemisia kochiiformis'' Krasch. & Lincz. ex Poljakov * ''Artemisia koidzumii'' Nakai * ''Artemisia kopetdaghensis'' Krasch., Popov & Lincz. ex Poljakov * ''Artemisia korovinii'' Poljakov * ''Artemisia korshinskyi'' Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia kotuchovii'' Kupr. * ''Artemisia kruhsiana'' Besser * ''Artemisia kurramensis'' Qazilb. * ''Artemisia kuschakewiczii'' C.Winkl. == L == * ''Artemisia laciniata'' Willd. * ''Artemisia lactiflora'' Wall. ex DC. * ''Artemisia lagocephala'' (Fisch. ex Besser) DC. * ''Artemisia lagopus'' Fisch. ex Besser * ''Artemisia lanaticapitula'' X.F.Jin, Z.H.Chen & Y.F.Lu * ''Artemisia lancea'' Vaniot * ''Artemisia latifolia'' Ledeb. * ''Artemisia ledebouriana'' Besser * ''Artemisia lehmanniana'' Bunge * ''Artemisia lercheana'' Weber ex Stechm. * ''Artemisia lessingiana'' Besser * ''Artemisia leucodes'' Schrenk * ''Artemisia leucophylla'' C.B.Clarke * ''Artemisia leucotricha'' Krasch. ex Ladygina * ''Artemisia lingyeouruennii'' L.M.Shultz & Boufford * ''Artemisia lipskyi'' Poljakov * ''Artemisia littoricola'' Kitam. * ''Artemisia longifolia'' Nutt. * ''Artemisia longipetiolata'' Charit. * ''Artemisia ludoviciana'' Nutt. == M == * ''Artemisia macilenta'' (Maxim.) Krasch. * ''Artemisia macrantha'' Ledeb. * ''Artemisia macrocephala'' Jacquem. ex Besser * ''Artemisia macrorhiza'' Turcz. * ''Artemisia macrosciadia'' Poljakov * ''Artemisia magellanica'' Sch.Bip. * ''Artemisia mairei'' H.Lév. * ''Artemisia manshurica'' (Kom.) Kom. * ''Artemisia maritima'' L. * ''Artemisia marschalliana'' Spreng. * ''Artemisia martirensis'' (Wiggins) C.R.Hobbs & B.G.Baldwin * ''Artemisia mattfeldii'' Pamp. * ''Artemisia mauiensis'' Skottsb. * ''Artemisia maximovicziana'' Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia medioxima'' Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia melanolepis'' Boiss. * ''Artemisia mendozana'' DC. * ''Artemisia mesatlantica'' Maire * ''Artemisia michauxiana'' Besser * ''Artemisia minchunensis'' (Y.R.Ling) ined. * ''Artemisia minor'' Jacquem. ex Besser * ''Artemisia × mixta'' Foucaud * ''Artemisia mogoltavica'' Poljakov * ''Artemisia molinieri'' Quézel, Barbero & R.J.Loisel * ''Artemisia mongolica'' (Fisch. ex Besser) Nakai * ''Artemisia mongolorum'' Krasch. * ''Artemisia monophylla'' Kitam. * ''Artemisia monosperma'' Delile * ''Artemisia montana'' (Nakai) Pamp. * ''Artemisia moorcroftiana'' Wall. ex DC. * ''Artemisia morrisonensis'' Hayata * ''Artemisia mucronulata'' Poljakov * ''Artemisia mustangensis'' Yonek. * ''Artemisia myriantha'' Wall. ex Besser == N == * ''Artemisia nakaii'' Pamp. * ''Artemisia namanganica'' Poljakov * ''Artemisia nanschanica'' Krasch. * ''Artemisia negrei'' A.Ouyahya * ''Artemisia neosinensis'' B.H.Jiao & T.G.Gao * ''Artemisia nepalensis'' Nees * ''Artemisia nepalica'' Yonek. * ''Artemisia nesiotica'' P.H.Raven * ''Artemisia nigricans'' Filatova & Ladygina * ''Artemisia niitakayamensis'' Hayata * ''Artemisia nilagirica'' (C.B.Clarke) Pamp. * ''Artemisia nitida'' Bertol. * ''Artemisia nitrosa'' Weber ex Stechm. * ''Artemisia nivalis'' Braun-Blanq. * ''Artemisia nortonii'' Pamp. * ''Artemisia norvegica'' Fr. * ''Artemisia nova'' A.Nelson * ''Artemisia nujianensis'' (Y.Ling & Y.R.Ling) Y.R.Ling * ''Artemisia nutans'' Willd. * ''Artemisia nuttallii'' (Torr. & A.Gray) Mosyakin, L.M.Shultz & G.V.Boiko == O == * ''Artemisia obtusiloba'' Ledeb. * ''Artemisia occidentalisichuanensis'' Y.R.Ling & S.Y.Zhao * ''Artemisia occidentalisinensis'' Y.R.Ling * ''Artemisia oelandica'' (Besser) Krasch. * ''Artemisia olchonensis'' Leonova * ''Artemisia oligocarpa'' Hayata * ''Artemisia oliveriana'' J.Gay ex Besser * ''Artemisia oranensis'' Deb. ex Filatova * ''Artemisia ordosica'' Krasch. * ''Artemisia orientalihengduangensis'' Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia orientalixizangensis'' Y.R.Ling & Humphries * ''Artemisia orientaliyunnanensis'' Y.R.Ling * ''Artemisia ornithopoda'' Charit. * ''Artemisia oxycephala'' Kitag. == P == * ''Artemisia packardiae'' J.W.Grimes & Ertter * ''Artemisia pallens'' Wall. ex Besser * ''Artemisia palmeri'' A.Gray * ''Artemisia palustris'' L. * ''Artemisia pancicii'' Ronniger ex Danihelka & Marhold * ''Artemisia pannosa'' Krasch. * ''Artemisia papposa'' S.F.Blake & Cronquist * ''Artemisia parviflora'' Roxb. ex D.Don * ''Artemisia pauciflora'' Weber ex Stechmann * ''Artemisia pedatifida'' Nutt. * ''Artemisia pedemontana'' Balb. * ''Artemisia pedunculosa'' Miq. * ''Artemisia pengchuoensis'' Y.R.Ling & S.Y.Zhao * ''Artemisia persica'' Boiss. * ''Artemisia pewzowi'' C.Winkl. * ''Artemisia phaeolepis'' Krasch. * ''Artemisia phyllobotrys'' (Hand.-Mazz.) Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia pineticola'' Kupr. * ''Artemisia polybotryoidea'' Y.R.Ling * ''Artemisia pontica'' L. * ''Artemisia porrecta'' Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia porteri'' Cronquist * ''Artemisia potentilloides'' A.Gray * ''Artemisia prattii'' (Pamp.) Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia princeps'' Pamp. * ''Artemisia pringlei'' Greenm. * ''Artemisia prolixa'' Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia przewalskii'' Krasch. * ''Artemisia pubescens'' Ledeb. * ''Artemisia punctigera'' Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia pycnocephala'' (Less.) DC. * ''Artemisia pycnorrhiza'' Ledeb. * ''Artemisia pygmaea'' A.Gray == Q == * ''Artemisia qingheensis'' G.Z.Jin * ''Artemisia qinlingensis'' Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia quettensis'' Podlech * ''Artemisia quinqueloba'' Trautv. == R == * ''Artemisia radicans'' Kupr. * ''Artemisia ramosa'' C.Sm. ex Link * ''Artemisia remosa'' Sugaw. * ''Artemisia remotiloba'' Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia reptans'' C.Sm. * ''Artemisia rhodantha'' Rupr. * ''Artemisia richardsoniana'' Besser * ''Artemisia rigida'' (Nutt.) A.Gray * ''Artemisia robusta'' (Pamp.) Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia rosthornii'' Pamp. * ''Artemisia rothrockii'' A.Gray * ''Artemisia roxburghiana'' Besser * ''Artemisia rubripes'' Nakai * ''Artemisia rupestris'' L. * ''Artemisia ruthiae'' (A.H.Holmgren, L.M.Shultz & Lowrey) Sòn.Garcia, Garnatje, McArthur, Pellicer, S.C.Sand * ''Artemisia rutifolia'' Stephan ex Spreng. == S == * ''Artemisia saharae'' Pomel * ''Artemisia saissanica'' (Krasch.) Filatova * ''Artemisia saitoana'' Kitam. * ''Artemisia salsoloides'' Willd. * ''Artemisia samoiedorum'' Pamp. * ''Artemisia santolina'' Schrenk * ''Artemisia santonicum'' L. * ''Artemisia saposhnikovii'' Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia saurensis'' Kupr. * ''Artemisia sawanensis'' (Y.R.Ling & Humphries) ined. * ''Artemisia schimperi'' Sch.Bip. ex Engl. * ''Artemisia schmidtiana'' Maxim. * ''Artemisia schrenkiana'' Ledeb. * ''Artemisia scoparia'' Waldst. & Kit. * ''Artemisia scopiformis'' Ledeb. * ''Artemisia scopulorum'' A.Gray * ''Artemisia scotina'' Nevski * ''Artemisia selengensis'' Turcz. ex Besser * ''Artemisia semiarida'' (Krasch. & Lavrenko) Filatova * ''Artemisia senjavinensis'' Besser * ''Artemisia sericea'' (Besser) Weber ex Stechm. * ''Artemisia serrata'' Nutt. * ''Artemisia shangnanensis'' Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia shennongjiaensis'' Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia sichuanensis'' Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia sieberi'' Besser * ''Artemisia sieversiana'' Ehrh. ex Willd. * ''Artemisia simplex'' (A.Nelson) Sòn.Garcia, Garnatje, McArthur, Pellicer, S.C.Sand * ''Artemisia simulans'' Pamp. * ''Artemisia sinanensis'' Y.Yabe * ''Artemisia skorniakovii'' C.Winkl. * ''Artemisia smithii'' Mattf. * ''Artemisia sodiroi'' Hieron. * ''Artemisia somae'' Hayata * ''Artemisia songarica'' Schrenk ex Fisch. & C.A.Mey. * ''Artemisia speciosa'' (Pamp.) Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia sphaerocephala'' Krasch. * ''Artemisia spiciformis'' Osterh. * ''Artemisia spicigera'' K.Koch * ''Artemisia spinescens'' D.C.Eaton * ''Artemisia splendens'' Willd. * ''Artemisia stechmanniana'' Besser * ''Artemisia stelleriana'' Besser * ''Artemisia stenocephala'' Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia stipularis'' Urb. & Ekman * ''Artemisia stracheyi'' Hook.f. & Thomson ex C.B.Clarke * ''Artemisia stricta'' Edgew. * ''Artemisia subarctica'' Krasch. * ''Artemisia subchrysolepis'' Filatova * ''Artemisia sublessingiana'' (B.Keller) Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia subsalsa'' Filatova * ''Artemisia × subsericea'' (Jord. & Fourr.) Rouy * ''Artemisia subulata'' Nakai * ''Artemisia succulenta'' Ledeb. * ''Artemisia succulentoides'' Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia suksdorfii'' Piper * ''Artemisia swatensis'' Podlech * ''Artemisia sylvatica'' Maxim. * ''Artemisia szowitziana'' (Besser) Grossh. == T == * ''Artemisia tafelii'' Mattf. * ''Artemisia tainingensis'' Hand.-Mazz. * ''Artemisia tanacetifolia'' L. * ''Artemisia tangutica'' Pamp. * ''Artemisia taurica'' Willd. * ''Artemisia tecti-mundi'' Podlech * ''Artemisia tenuisecta'' Nevski * ''Artemisia terrae-albae'' Krasch. * ''Artemisia thellungiana'' Pamp. * ''Artemisia thomsoniana'' (C.B.Clarke) Filatova * ''Artemisia thuscula'' Cav. * ''Artemisia tianschanica'' Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia tilesii'' Ledeb. * ''Artemisia tilhoana'' Quézel * ''Artemisia tomentella'' Trautv. * ''Artemisia tournefortiana'' Rchb. * ''Artemisia transbaicalensis'' Leonova * ''Artemisia transiliensis'' Poljakov * ''Artemisia trautvetteriana'' Besser * ''Artemisia tridactyla'' Hand.-Mazz. * ''Artemisia tridentata'' Nutt. * ''Artemisia tripartita'' Rydb. * ''Artemisia tsugitakaensis'' (Kitam.) Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia tukuchaensis'' Kitam. * ''Artemisia turanica'' Krasch. * ''Artemisia turcomanica'' Gand. == U == * ''Artemisia umbelliformis'' Lam. * ''Artemisia umbrosa'' (Besser) Turcz. ex Verl. == V == * ''Artemisia vachanica'' Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia valida'' Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia vallesiaca'' All. * ''Artemisia velutina'' Pamp. * ''Artemisia verbenacea'' (Kom.) Kitag. * ''Artemisia verlotiorum'' Lamotte * ''Artemisia vestita'' Wall. ex Besser * ''Artemisia vexans'' Pamp. * ''Artemisia viridis'' Willd. ex DC. * ''Artemisia viridisquama'' Kitam. * ''Artemisia viridissima'' (Kom.) Pamp. * ''Artemisia viscida'' Pamp. * ''Artemisia viscidissima'' Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia vulgaris'' L. == W == * ''Artemisia waltonii'' J.R.Drumm. ex Pamp. * ''Artemisia × wolfii'' Petitm. * ''Artemisia woodii'' (Neilson) C.W.Riggins * ''Artemisia wudanica'' Liou & W.Wang * ''Artemisia × wurzellii'' C.M.James & Stace == X == * ''Artemisia xanthochroa'' Krasch. * ''Artemisia xerophytica'' Krasch. * ''Artemisia xigazeensis'' Y.R.Ling & M.G.Gilbert == Y == * ''Artemisia yadongensis'' Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia yamadae'' (Kitam.) Hideki Takah. & Barkalov * ''Artemisia yongii'' Y.R.Ling * ''Artemisia younghusbandii'' J.R.Drumm. ex Pamp. * ''Artemisia yunnanensis'' Jeffrey == Z == * ''Artemisia zayuensis'' Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia zhongdianensis'' Y.R.Ling == Jereo koa == * ''[[Artemisia]]'' j0q8n72qbppwnqu8nw7y0djvi14xif4 1145661 1145659 2026-06-29T14:52:58Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1145661 wikitext text/x-wiki [[Sary:Artemisia absinthium 01.JPG|vignette|416x416px|''[[Artemisia absinthium]]'']] Ity manaraka ity ny '''lisitry ny karazana ao amin' ny ''Artemisia''''' miisa 498 izay eken'ny ''[[Plants of the World Online]]'' tamin' ny 15 Jona 2024. == A == * ''Artemisia abaensis'' Y.R.Ling & S.Y.Zhao * ''Artemisia abbreviata'' (Krasch. ex Korobkov) Krasnob. * ''Artemisia abolinii'' Lazkov * ''Artemisia abrotanum'' L. * ''[[Artemisia absinthium]]'' L. * ''Artemisia abyssinica'' Sch.Bip. ex Oliv. & Hiern * ''Artemisia aculeata'' Charit. * ''Artemisia adamsii'' Besser * ''Artemisia aethiopica'' L. * ''Artemisia aflatunensis'' Poljakov ex U.P.Pratov & Bakanova * ''[[Artemisia afra]]'' Jacq. ex Willd. * ''Artemisia aksaiensis'' Y.R.Ling * ''Artemisia alata'' Charit. * ''Artemisia alba'' Turra * ''Artemisia albicans'' Sòn.Garcia, Garnatje, McArthur, Pellicer, S.C.Sand * ''Artemisia albicaulis'' Nevski * ''Artemisia aleutica'' Hultén * ''Artemisia algeriensis'' Filatova * ''Artemisia alpina'' Pall. ex Willd. * ''Artemisia amoena'' Poljakov * ''Artemisia amygdalina'' Decne. * ''Artemisia andersiana'' Podlech * ''Artemisia anethifolia'' Weber ex Stechm. * ''Artemisia anethoides'' Mattf. * ''Artemisia angustissima'' Nakai * ''[[Artemisia annua]]'' L. * ''Artemisia anomala'' S.Moore * ''Artemisia aralensis'' Krasch. * ''Artemisia araxina'' Takht. * ''Artemisia arborescens'' L. * ''Artemisia arbuscula'' Nutt. * ''Artemisia arctisibirica'' Korobkov * ''Artemisia arenaria'' DC. * ''Artemisia arenicola'' Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia argentea'' L'Hér. * ''Artemisia argyi'' H.Lév. & Vaniot * ''Artemisia argyrophylla'' Ledeb. * ''Artemisia armeniaca'' Lam. * ''Artemisia aschurbajewi'' C.Winkl. * ''Artemisia assoana'' Willk. * ''Artemisia assurgens'' Filatova * ''Artemisia asymmetrica'' Charit. * ''Artemisia atlantica'' Coss. & Durieu * ''Artemisia atrata'' Lam. * ''Artemisia atrovirens'' Hand.-Mazz. * ''Artemisia aucheri'' Boiss. * ''Artemisia aurantiaca'' Charit. * ''Artemisia aurata'' Kom. * ''Artemisia auriculopinnata'' Charit. * ''Artemisia australis'' Less. * ''Artemisia austriaca'' Jacq. * ''Artemisia austrohimalayaensis'' Y.R.Ling & Puri * ''Artemisia austroyunnanensis'' Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia avarica'' Minatul. == B == * ''Artemisia badghysi'' Krasch. & Lincz. ex Poljakov * ''Artemisia baimaensis'' Y.R.Ling & Z.C.Chuo * ''Artemisia balchanorum'' Krasch. * ''Artemisia baldshuanica'' Krasch. & Zopr. * ''Artemisia banihalensis'' M.K.Kaul & S.K.Bakshi * ''Artemisia bargusinensis'' Spreng. * ''Artemisia barrelieri'' Besser * ''Artemisia bashkalensis'' Kurşat & Civelek * ''Artemisia baxoiensis'' B.H.Jiao & T.G.Gao * ''Artemisia bejdemaniae'' Leonova * ''Artemisia bhutanica'' Grierson & Spring. * ''Artemisia bicolor'' Rech.f. & Wagenitz * ''Artemisia biennis'' Willd. * ''Artemisia bigelovii'' A.Gray * ''Artemisia blepharolepis'' Bunge * ''Artemisia borotalensis'' Poljakov * ''Artemisia brachyloba'' Franch. * ''Artemisia brachyphylla'' Kitam. * ''Artemisia brevifolia'' Wall. ex DC. * ''Artemisia × burnatii'' F.O.Wolf == C == * ''Artemisia caerulescens'' L. * ''Artemisia caespitosa'' Ledeb. * ''Artemisia calcicola'' X.Q.Guo & L.Wang * ''Artemisia californica'' Less. * ''Artemisia calophylla'' Pamp. * ''Artemisia camelorum'' Krasch. * ''Artemisia campbellii'' Hook.f. & Thomson ex C.B.Clarke * ''Artemisia campestris'' L. * ''Artemisia cana'' Pursh * ''Artemisia capillaris'' Thunb. * ''Artemisia capitata'' (Nutt.) Sòn.Garcia, Garnatje, McArthur, Pellicer, S.C.Sand * ''Artemisia carruthii'' Alph.Wood ex J.H.Carruth * ''Artemisia caruifolia'' Buch.-Ham. ex Roxb. * ''Artemisia cashemirica'' M.K.Kaul & S.K.Bakshi * ''Artemisia cauloglabra'' Charit. * ''Artemisia chamaemelifolia'' Vill. * ''Artemisia chienshanica'' Y.Ling & W.Wang * ''Artemisia chingii'' Pamp. * ''Artemisia chitralensis'' Podlech * ''Artemisia × christii'' Besse * ''Artemisia cina'' O.Berg * ''Artemisia ciniformis'' Krasch. & Popov ex Poljakov * ''Artemisia codringtonii'' Rech.f. * ''Artemisia comaiensis'' Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia compacta'' Fisch. ex DC. * ''Artemisia conferta'' Charit. * ''Artemisia congesta'' Kitam. * ''Artemisia constricta'' Sòn.Garcia, Garnatje, McArthur, Pellicer, S.C.Sand * ''Artemisia copa'' Phil. * ''Artemisia coronulata'' Charit. * ''Artemisia crithmifolia'' L. * ''Artemisia curvata'' Charit. * ''Artemisia cuspidata'' Krasch. * ''Artemisia czekanowskiana'' Trautv. * ''Artemisia czukavinae'' Filatova == D == * ''Artemisia daghestanica'' Krasch. & Poretzky * ''Artemisia dalai-lamae'' Krasch. * ''Artemisia davazamczii'' Darijma & Kamelin * ''Artemisia deminutofoliata'' Charit. * ''Artemisia demissa'' Krasch. * ''Artemisia densiflora'' Viv. * ''Artemisia deserti'' Krasch. * ''Artemisia desertorum'' Spreng. * ''Artemisia deversa'' Diels * ''Artemisia diffusa'' Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia dimoana'' Popov * ''Artemisia dipsacea'' Krasch. * ''Artemisia disita'' Charit. * ''Artemisia disjuncta'' Krasch. * ''Artemisia divaricata'' (Pamp.) Pamp. * ''Artemisia dolosa'' Krasch. * ''Artemisia domingensis'' Urb. * ''Artemisia douglasiana'' Besser * ''Artemisia dracunculus'' L. * ''Artemisia dubia'' Wall. ex Besser * ''Artemisia dubjanskyana'' Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia dumosa'' Poljakov * ''Artemisia duthreuilderhinsii'' Krasch. * ''Artemisia dzevanovskyi'' Leonova == E == * ''Artemisia echegarayi'' Hieron. * ''Artemisia ehrendorferi'' (Korobkov) Kuczerov & F.J.A.Daniëls ex Chepinoga * ''Artemisia elongata'' Filatova & Ladygina * ''Artemisia emeiensis'' Y.R.Ling * ''Artemisia eranthema'' Bunge * ''Artemisia eremophila'' Krasch. & Butkov ex Poljakov * ''Artemisia eriantha'' Ten. * ''Artemisia eriocarpa'' Bunge * ''Artemisia eriocephala'' Pamp. * ''Artemisia eriopoda'' Bunge * ''Artemisia estesii'' K.L.Chambers == F == * ''Artemisia fauriei'' Nakai * ''Artemisia fedorovii'' Rzazade * ''Artemisia fedtschenkoana'' Krasch. * ''Artemisia ferganensis'' Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia filatovae'' Kupr. * ''Artemisia filifolia'' Torr. * ''Artemisia filifoliata'' Charit. * ''Artemisia filiformilobulata'' Y.R.Ling & Puri * ''Artemisia finita'' Kitag. * ''Artemisia flahaultii'' Emb. & Maire * ''Artemisia forrestii'' W.W.Sm. * ''Artemisia × fragosoana'' Font Quer * ''Artemisia fragrans'' Willd. * ''Artemisia franserioides'' Greene * ''Artemisia freitagii'' Podlech * ''Artemisia freyniana'' (Pamp.) Krasch. * ''Artemisia frigida'' Willd. * ''Artemisia fukudo'' Makino * ''Artemisia fulgens'' Pamp. * ''Artemisia fulvella'' Filatova & Ladygina * ''Artemisia furcata'' M.Bieb. == G == * ''Artemisia galinae'' Ikonn. * ''Artemisia gansuensis'' Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia genipi'' Stechm. * ''Artemisia ghazniensis'' Podlech * ''Artemisia ghoratensis'' Podlech * ''Artemisia gilvescens'' Miq. * ''Artemisia giraldii'' Pamp. * ''Artemisia glacialis'' L. * ''Artemisia glanduligera'' Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia glandulosotubulosa'' Charit. * ''Artemisia glauca'' Pall. ex Willd. * ''Artemisia glaucina'' Krasch. ex Poljak. * ''Artemisia globosa'' Krasch. * ''Artemisia globosoides'' Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia globularia'' Cham. ex Besser * ''Artemisia glomerata'' Ledeb. * ''Artemisia glomerula'' Charit. * ''Artemisia gmelinii'' Weber ex Stechm. * ''Artemisia gongshanensis'' Y.R.Ling & Humphries * ''Artemisia gorgonum'' Webb * ''Artemisia gracilescens'' Krasch. & Iljin * ''Artemisia granatensis'' Boiss. * ''Artemisia grandis'' Pamp. * ''Artemisia grenardii'' Franch. * ''Artemisia gurganica'' (Krasch.) Filatova * ''Artemisia gyangzeensis'' Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia gyitangensis'' Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia gypsacea'' Krasch., Popov & Lincz. ex Poljakov == H == * ''Artemisia halodendron'' Turcz. ex Besser * ''Artemisia halophila'' Krasch. * ''Artemisia hancei'' (Pamp.) Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia hanwulaensis'' Y.Z.Zhao * ''Artemisia haussknechtii'' Boiss. * ''Artemisia hedinii'' Ostenf. * ''Artemisia heptapotamica'' Poljakov * ''Artemisia herba-alba'' Asso * ''Artemisia × heribaudii'' Sennen * ''Artemisia hippolyti'' A.Butkov * ''Artemisia hololeuca'' M.Bieb. ex Besser * ''Artemisia huguetii'' Caball. * ''Artemisia × hybrida'' F.Dvořák == I == * ''Artemisia ifranensis'' J.Didier * ''Artemisia igniaria'' Maxim. * ''Artemisia implicata'' T.G.Leonova * ''Artemisia imponens'' Pamp. * ''Artemisia inaequifolia'' Sòn.Garcia, Garnatje, McArthur, Pellicer, S.C.Sand * ''Artemisia incana'' Druce * ''Artemisia incisa'' Pamp. * ''Artemisia inculta'' Delile * ''Artemisia indica'' Willd. * ''Artemisia insipida'' Vill. * ''Artemisia insularis'' Kitam. * ''Artemisia integrifolia'' L. * ''Artemisia issykkulensis'' Poljakov == J == * ''Artemisia jacutica'' Drobow * ''Artemisia japonica'' Thunb. * ''Artemisia jilongensis'' Y.R.Ling & Humphries * ''Artemisia jordanica'' Danin * ''Artemisia judaica'' L. * ''Artemisia juncea'' Kar. & Kir. == K == * ''Artemisia kanashiroi'' Kitam. * ''Artemisia kandaharensis'' Podlech * ''Artemisia karatavica'' Krasch. & Abolin ex Poljakov * ''Artemisia karavajevii'' Leonova * ''Artemisia kasakorum'' (Krasch.) Pavlov * ''Artemisia kaschgarica'' Krasch. * ''Artemisia kauaiensis'' (Skottsb.) Skottsb. * ''Artemisia kawakamii'' Hayata * ''Artemisia keiskeana'' Miq. * ''Artemisia kelleri'' Krasch. * ''Artemisia kemrudica'' Krasch. * ''Artemisia kermanensis'' Podlech * ''Artemisia kitadakensis'' H.Hara & Kitam. * ''Artemisia klementzae'' Krasch. * ''Artemisia klotzschiana'' Besser * ''Artemisia knorringiana'' Krasch. * ''Artemisia kochiiformis'' Krasch. & Lincz. ex Poljakov * ''Artemisia koidzumii'' Nakai * ''Artemisia kopetdaghensis'' Krasch., Popov & Lincz. ex Poljakov * ''Artemisia korovinii'' Poljakov * ''Artemisia korshinskyi'' Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia kotuchovii'' Kupr. * ''Artemisia kruhsiana'' Besser * ''Artemisia kurramensis'' Qazilb. * ''Artemisia kuschakewiczii'' C.Winkl. == L == * ''Artemisia laciniata'' Willd. * ''Artemisia lactiflora'' Wall. ex DC. * ''Artemisia lagocephala'' (Fisch. ex Besser) DC. * ''Artemisia lagopus'' Fisch. ex Besser * ''Artemisia lanaticapitula'' X.F.Jin, Z.H.Chen & Y.F.Lu * ''Artemisia lancea'' Vaniot * ''Artemisia latifolia'' Ledeb. * ''Artemisia ledebouriana'' Besser * ''Artemisia lehmanniana'' Bunge * ''Artemisia lercheana'' Weber ex Stechm. * ''Artemisia lessingiana'' Besser * ''Artemisia leucodes'' Schrenk * ''Artemisia leucophylla'' C.B.Clarke * ''Artemisia leucotricha'' Krasch. ex Ladygina * ''Artemisia lingyeouruennii'' L.M.Shultz & Boufford * ''Artemisia lipskyi'' Poljakov * ''Artemisia littoricola'' Kitam. * ''Artemisia longifolia'' Nutt. * ''Artemisia longipetiolata'' Charit. * ''Artemisia ludoviciana'' Nutt. == M == * ''Artemisia macilenta'' (Maxim.) Krasch. * ''Artemisia macrantha'' Ledeb. * ''Artemisia macrocephala'' Jacquem. ex Besser * ''Artemisia macrorhiza'' Turcz. * ''Artemisia macrosciadia'' Poljakov * ''Artemisia magellanica'' Sch.Bip. * ''Artemisia mairei'' H.Lév. * ''Artemisia manshurica'' (Kom.) Kom. * ''Artemisia maritima'' L. * ''Artemisia marschalliana'' Spreng. * ''Artemisia martirensis'' (Wiggins) C.R.Hobbs & B.G.Baldwin * ''Artemisia mattfeldii'' Pamp. * ''Artemisia mauiensis'' Skottsb. * ''Artemisia maximovicziana'' Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia medioxima'' Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia melanolepis'' Boiss. * ''Artemisia mendozana'' DC. * ''Artemisia mesatlantica'' Maire * ''Artemisia michauxiana'' Besser * ''Artemisia minchunensis'' (Y.R.Ling) ined. * ''Artemisia minor'' Jacquem. ex Besser * ''Artemisia × mixta'' Foucaud * ''Artemisia mogoltavica'' Poljakov * ''Artemisia molinieri'' Quézel, Barbero & R.J.Loisel * ''Artemisia mongolica'' (Fisch. ex Besser) Nakai * ''Artemisia mongolorum'' Krasch. * ''Artemisia monophylla'' Kitam. * ''Artemisia monosperma'' Delile * ''Artemisia montana'' (Nakai) Pamp. * ''Artemisia moorcroftiana'' Wall. ex DC. * ''Artemisia morrisonensis'' Hayata * ''Artemisia mucronulata'' Poljakov * ''Artemisia mustangensis'' Yonek. * ''Artemisia myriantha'' Wall. ex Besser == N == * ''Artemisia nakaii'' Pamp. * ''Artemisia namanganica'' Poljakov * ''Artemisia nanschanica'' Krasch. * ''Artemisia negrei'' A.Ouyahya * ''Artemisia neosinensis'' B.H.Jiao & T.G.Gao * ''Artemisia nepalensis'' Nees * ''Artemisia nepalica'' Yonek. * ''Artemisia nesiotica'' P.H.Raven * ''Artemisia nigricans'' Filatova & Ladygina * ''Artemisia niitakayamensis'' Hayata * ''Artemisia nilagirica'' (C.B.Clarke) Pamp. * ''Artemisia nitida'' Bertol. * ''Artemisia nitrosa'' Weber ex Stechm. * ''Artemisia nivalis'' Braun-Blanq. * ''Artemisia nortonii'' Pamp. * ''Artemisia norvegica'' Fr. * ''Artemisia nova'' A.Nelson * ''Artemisia nujianensis'' (Y.Ling & Y.R.Ling) Y.R.Ling * ''Artemisia nutans'' Willd. * ''Artemisia nuttallii'' (Torr. & A.Gray) Mosyakin, L.M.Shultz & G.V.Boiko == O == * ''Artemisia obtusiloba'' Ledeb. * ''Artemisia occidentalisichuanensis'' Y.R.Ling & S.Y.Zhao * ''Artemisia occidentalisinensis'' Y.R.Ling * ''Artemisia oelandica'' (Besser) Krasch. * ''Artemisia olchonensis'' Leonova * ''Artemisia oligocarpa'' Hayata * ''Artemisia oliveriana'' J.Gay ex Besser * ''Artemisia oranensis'' Deb. ex Filatova * ''Artemisia ordosica'' Krasch. * ''Artemisia orientalihengduangensis'' Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia orientalixizangensis'' Y.R.Ling & Humphries * ''Artemisia orientaliyunnanensis'' Y.R.Ling * ''Artemisia ornithopoda'' Charit. * ''Artemisia oxycephala'' Kitag. == P == * ''Artemisia packardiae'' J.W.Grimes & Ertter * ''Artemisia pallens'' Wall. ex Besser * ''Artemisia palmeri'' A.Gray * ''Artemisia palustris'' L. * ''Artemisia pancicii'' Ronniger ex Danihelka & Marhold * ''Artemisia pannosa'' Krasch. * ''Artemisia papposa'' S.F.Blake & Cronquist * ''Artemisia parviflora'' Roxb. ex D.Don * ''Artemisia pauciflora'' Weber ex Stechmann * ''Artemisia pedatifida'' Nutt. * ''Artemisia pedemontana'' Balb. * ''Artemisia pedunculosa'' Miq. * ''Artemisia pengchuoensis'' Y.R.Ling & S.Y.Zhao * ''Artemisia persica'' Boiss. * ''Artemisia pewzowi'' C.Winkl. * ''Artemisia phaeolepis'' Krasch. * ''Artemisia phyllobotrys'' (Hand.-Mazz.) Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia pineticola'' Kupr. * ''Artemisia polybotryoidea'' Y.R.Ling * ''Artemisia pontica'' L. * ''Artemisia porrecta'' Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia porteri'' Cronquist * ''Artemisia potentilloides'' A.Gray * ''Artemisia prattii'' (Pamp.) Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia princeps'' Pamp. * ''Artemisia pringlei'' Greenm. * ''Artemisia prolixa'' Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia przewalskii'' Krasch. * ''Artemisia pubescens'' Ledeb. * ''Artemisia punctigera'' Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia pycnocephala'' (Less.) DC. * ''Artemisia pycnorrhiza'' Ledeb. * ''Artemisia pygmaea'' A.Gray == Q == * ''Artemisia qingheensis'' G.Z.Jin * ''Artemisia qinlingensis'' Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia quettensis'' Podlech * ''Artemisia quinqueloba'' Trautv. == R == * ''Artemisia radicans'' Kupr. * ''Artemisia ramosa'' C.Sm. ex Link * ''Artemisia remosa'' Sugaw. * ''Artemisia remotiloba'' Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia reptans'' C.Sm. * ''Artemisia rhodantha'' Rupr. * ''Artemisia richardsoniana'' Besser * ''Artemisia rigida'' (Nutt.) A.Gray * ''Artemisia robusta'' (Pamp.) Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia rosthornii'' Pamp. * ''Artemisia rothrockii'' A.Gray * ''Artemisia roxburghiana'' Besser * ''Artemisia rubripes'' Nakai * ''Artemisia rupestris'' L. * ''Artemisia ruthiae'' (A.H.Holmgren, L.M.Shultz & Lowrey) Sòn.Garcia, Garnatje, McArthur, Pellicer, S.C.Sand * ''Artemisia rutifolia'' Stephan ex Spreng. == S == * ''Artemisia saharae'' Pomel * ''Artemisia saissanica'' (Krasch.) Filatova * ''Artemisia saitoana'' Kitam. * ''Artemisia salsoloides'' Willd. * ''Artemisia samoiedorum'' Pamp. * ''Artemisia santolina'' Schrenk * ''Artemisia santonicum'' L. * ''Artemisia saposhnikovii'' Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia saurensis'' Kupr. * ''Artemisia sawanensis'' (Y.R.Ling & Humphries) ined. * ''Artemisia schimperi'' Sch.Bip. ex Engl. * ''Artemisia schmidtiana'' Maxim. * ''Artemisia schrenkiana'' Ledeb. * ''Artemisia scoparia'' Waldst. & Kit. * ''Artemisia scopiformis'' Ledeb. * ''Artemisia scopulorum'' A.Gray * ''Artemisia scotina'' Nevski * ''Artemisia selengensis'' Turcz. ex Besser * ''Artemisia semiarida'' (Krasch. & Lavrenko) Filatova * ''Artemisia senjavinensis'' Besser * ''Artemisia sericea'' (Besser) Weber ex Stechm. * ''Artemisia serrata'' Nutt. * ''Artemisia shangnanensis'' Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia shennongjiaensis'' Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia sichuanensis'' Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia sieberi'' Besser * ''Artemisia sieversiana'' Ehrh. ex Willd. * ''Artemisia simplex'' (A.Nelson) Sòn.Garcia, Garnatje, McArthur, Pellicer, S.C.Sand * ''Artemisia simulans'' Pamp. * ''Artemisia sinanensis'' Y.Yabe * ''Artemisia skorniakovii'' C.Winkl. * ''Artemisia smithii'' Mattf. * ''Artemisia sodiroi'' Hieron. * ''Artemisia somae'' Hayata * ''Artemisia songarica'' Schrenk ex Fisch. & C.A.Mey. * ''Artemisia speciosa'' (Pamp.) Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia sphaerocephala'' Krasch. * ''Artemisia spiciformis'' Osterh. * ''Artemisia spicigera'' K.Koch * ''Artemisia spinescens'' D.C.Eaton * ''Artemisia splendens'' Willd. * ''Artemisia stechmanniana'' Besser * ''Artemisia stelleriana'' Besser * ''Artemisia stenocephala'' Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia stipularis'' Urb. & Ekman * ''Artemisia stracheyi'' Hook.f. & Thomson ex C.B.Clarke * ''Artemisia stricta'' Edgew. * ''Artemisia subarctica'' Krasch. * ''Artemisia subchrysolepis'' Filatova * ''Artemisia sublessingiana'' (B.Keller) Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia subsalsa'' Filatova * ''Artemisia × subsericea'' (Jord. & Fourr.) Rouy * ''Artemisia subulata'' Nakai * ''Artemisia succulenta'' Ledeb. * ''Artemisia succulentoides'' Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia suksdorfii'' Piper * ''Artemisia swatensis'' Podlech * ''Artemisia sylvatica'' Maxim. * ''Artemisia szowitziana'' (Besser) Grossh. == T == * ''Artemisia tafelii'' Mattf. * ''Artemisia tainingensis'' Hand.-Mazz. * ''Artemisia tanacetifolia'' L. * ''Artemisia tangutica'' Pamp. * ''Artemisia taurica'' Willd. * ''Artemisia tecti-mundi'' Podlech * ''Artemisia tenuisecta'' Nevski * ''Artemisia terrae-albae'' Krasch. * ''Artemisia thellungiana'' Pamp. * ''Artemisia thomsoniana'' (C.B.Clarke) Filatova * ''Artemisia thuscula'' Cav. * ''Artemisia tianschanica'' Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia tilesii'' Ledeb. * ''Artemisia tilhoana'' Quézel * ''Artemisia tomentella'' Trautv. * ''Artemisia tournefortiana'' Rchb. * ''Artemisia transbaicalensis'' Leonova * ''Artemisia transiliensis'' Poljakov * ''Artemisia trautvetteriana'' Besser * ''Artemisia tridactyla'' Hand.-Mazz. * ''Artemisia tridentata'' Nutt. * ''Artemisia tripartita'' Rydb. * ''Artemisia tsugitakaensis'' (Kitam.) Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia tukuchaensis'' Kitam. * ''Artemisia turanica'' Krasch. * ''Artemisia turcomanica'' Gand. == U == * ''Artemisia umbelliformis'' Lam. * ''Artemisia umbrosa'' (Besser) Turcz. ex Verl. == V == * ''Artemisia vachanica'' Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia valida'' Krasch. ex Poljakov * ''Artemisia vallesiaca'' All. * ''Artemisia velutina'' Pamp. * ''Artemisia verbenacea'' (Kom.) Kitag. * ''Artemisia verlotiorum'' Lamotte * ''Artemisia vestita'' Wall. ex Besser * ''Artemisia vexans'' Pamp. * ''Artemisia viridis'' Willd. ex DC. * ''Artemisia viridisquama'' Kitam. * ''Artemisia viridissima'' (Kom.) Pamp. * ''Artemisia viscida'' Pamp. * ''Artemisia viscidissima'' Y.Ling & Y.R.Ling * ''[[Artemisia vulgaris]]'' L. == W == * ''Artemisia waltonii'' J.R.Drumm. ex Pamp. * ''Artemisia × wolfii'' Petitm. * ''Artemisia woodii'' (Neilson) C.W.Riggins * ''Artemisia wudanica'' Liou & W.Wang * ''Artemisia × wurzellii'' C.M.James & Stace == X == * ''Artemisia xanthochroa'' Krasch. * ''Artemisia xerophytica'' Krasch. * ''Artemisia xigazeensis'' Y.R.Ling & M.G.Gilbert == Y == * ''Artemisia yadongensis'' Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia yamadae'' (Kitam.) Hideki Takah. & Barkalov * ''Artemisia yongii'' Y.R.Ling * ''Artemisia younghusbandii'' J.R.Drumm. ex Pamp. * ''Artemisia yunnanensis'' Jeffrey == Z == * ''Artemisia zayuensis'' Y.Ling & Y.R.Ling * ''Artemisia zhongdianensis'' Y.R.Ling == Jereo koa == * ''[[Artemisia]]'' n77gyn08zinmrthoamlapttgx0g4u5m Arthrospira 0 301062 1145662 2026-06-29T15:22:52Z Thelezifor 15140 Antokon' ahidrano 1145662 wikitext text/x-wiki [[Sary:Morphology of straight and spiral trichomes of A. jenneri’s population from Tomaszowska Reservoir in LM.jpg|vignette|359x359px|''Arthrospira jenneri'']] Ny '''''Arthrospira''''' dia antokon' [[Sianôbakteria|ahidrano manga]] (''[[Sianôbakteria|Cyanobacteriota]]'') ao amin' ny fianakaviana ''Phormidiaceae'' na ''Microcoleaceae'' (arakaraka ny fanasokajiana) sy ao amin' ny filaharana ''Oscillatoriales'', hita ao amin' ny rano marivo, mafana, somary masira ao amin' ny faritra intertrôpikaly. Antsoina matetika hoe "spirolinina" ity ahidrano ity. Misy ihany koa ny antoko ''[[Spirulina]]'', saingy mihatra amin' ny ahidrano maitso hafa izay tena lavitra azy io (ary, raha ny marina, tsy ampiasaina amin' ny sakafo). == Lisiry ny karazana == [[Sary:SingleSpirulinaInMicroscope4WEB.jpg|vignette|208x208px|''[[Arthrospira platensis]]'']] Tsy mbola voafaritra tsara ny karazana ao amin' ny antoko ''Arthrospira'' (sy ny antoko ''[[Spirulina]]''), izay mety hiharan' ny fanasokajiana ny karazana sasany ho ao amin' ny antoko hafa. * ''Arthrospira amethystina'', (H.F.Buell) J.De Toni, 1949 * ''Arthrospira ardissonei'', Forti, 1907 * ''Arthrospira argentina'', (Frenguelli) Guarrera & Kühnemann, 1949 * ''Arthrospira balkrishnanii'', N.D.Kamat, 1963 * ''Arthrospira baryana'', Stizenberger, 1854 (uncertain) * ''Arthrospira braunii'', Forti, 1907 (uncertain) * ''Arthrospira brevis'', Wang * ''Arthrospira constricta'', L.Hoffmann * ''Arthrospira crassa'', (A.B.Gupta) Desikachary * ''Arthrospira desikacharyiensis'', Vasishta, 1962 * ''Arthrospira gigantea'', (Schmidle) Anagnostidis, 1998 * ''Arthrospira gomontiana'', Setchell, 1895 (var. crassa, A.B.Gupta / Desikachary, 1959) * ''Arthrospira jenneri'', Stizenberger ex Gomont, 1892 * ''Arthrospira joshii'', Vasishta, 1964 * ''Arthrospira khannae'', Drouet & Strickland, 1942 * ''Arthrospira laxissima'', Setchell, 1924 * ''Arthrospira margaritae'', (Frémy) Gomont ex Anagnostidis & Komárek, 2005 * ''Arthrospira massartii'', Kufferath, 1914 (var. indica, Desikachary, 1959) * ''Arthrospira miniata'', Gomont, 1892 * ''Arthrospira pellucida'', Chu Chia Wang, 1933 * ''[[Arthrospira platensis]]'' Gomont, 1892 * ''Arthrospira santannae'', Komárek & Komárková-Legnerová * ''Arthrospira skujae'', A.G.E.Magrin, P.A.C.Senna & J.Komárek, 1997 * ''Arthrospira spirulinoides'', (R.N.Singh) Desikachary * ''Arthrospira tenuis'', Brühl & Biswas == Jereo koa == * ''[[Spirulina]]'' siyiha4h1bq4zrukjojewbghot8wrp3 1145663 1145662 2026-06-29T15:26:12Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1145663 wikitext text/x-wiki [[Sary:Morphology of straight and spiral trichomes of A. jenneri’s population from Tomaszowska Reservoir in LM.jpg|vignette|359x359px|''Arthrospira jenneri'']] Ny '''''Arthrospira''''' dia antokon' [[Sianôbakteria|ahidrano manga]] (''[[Sianôbakteria|Cyanobacteriota]]'') ao amin' ny fianakaviana ''Phormidiaceae'' na ''Microcoleaceae'' (arakaraka ny fanasokajiana) sy ao amin' ny filaharana ''Oscillatoriales'', hita ao amin' ny rano marivo, mafana, somary masira ao amin' ny faritra intertrôpikaly. Antsoina matetika hoe "spirolinina" ity ahidrano ity. Misy ihany koa ny antoko ''[[Spirulina]]'', saingy mihatra amin' ny ahidrano maitso hafa izay tena lavitra azy io (ary, raha ny marina, tsy ampiasaina amin' ny sakafo). == Lisiry ny karazana == [[Sary:SingleSpirulinaInMicroscope4WEB.jpg|vignette|223x223px|''[[Arthrospira platensis]]'' na ''Limnospira platensis'']] Tsy mbola voafaritra tsara ny karazana ao amin' ny antoko ''Arthrospira'' (sy ny antoko ''[[Spirulina]]''), izay mety hiharan' ny fanasokajiana ny karazana sasany ho ao amin' ny antoko hafa. * ''Arthrospira amethystina'', (H.F.Buell) J.De Toni, 1949 * ''Arthrospira ardissonei'', Forti, 1907 * ''Arthrospira argentina'', (Frenguelli) Guarrera & Kühnemann, 1949 * ''Arthrospira balkrishnanii'', N.D.Kamat, 1963 * ''Arthrospira baryana'', Stizenberger, 1854 (uncertain) * ''Arthrospira braunii'', Forti, 1907 (uncertain) * ''Arthrospira brevis'', Wang * ''Arthrospira constricta'', L.Hoffmann * ''Arthrospira crassa'', (A.B.Gupta) Desikachary * ''Arthrospira desikacharyiensis'', Vasishta, 1962 * ''Arthrospira gigantea'', (Schmidle) Anagnostidis, 1998 * ''Arthrospira gomontiana'', Setchell, 1895 (var. crassa, A.B.Gupta / Desikachary, 1959) * ''Arthrospira jenneri'', Stizenberger ex Gomont, 1892 * ''Arthrospira joshii'', Vasishta, 1964 * ''Arthrospira khannae'', Drouet & Strickland, 1942 * ''Arthrospira laxissima'', Setchell, 1924 * ''Arthrospira margaritae'', (Frémy) Gomont ex Anagnostidis & Komárek, 2005 * ''Arthrospira massartii'', Kufferath, 1914 (var. indica, Desikachary, 1959) * ''Arthrospira miniata'', Gomont, 1892 * ''Arthrospira pellucida'', Chu Chia Wang, 1933 * ''[[Arthrospira platensis]]'' Gomont, 1892 * ''Arthrospira santannae'', Komárek & Komárková-Legnerová * ''Arthrospira skujae'', A.G.E.Magrin, P.A.C.Senna & J.Komárek, 1997 * ''Arthrospira spirulinoides'', (R.N.Singh) Desikachary * ''Arthrospira tenuis'', Brühl & Biswas == Jereo koa == * ''[[Spirulina]]'' * ''[[Limnospira]]'' 7nfkt0cj7depv4mmhuo2xpxu1kf8bs7 1145664 1145663 2026-06-29T15:28:10Z Thelezifor 15140 /* Lisiry ny karazana */ Rohy anatiny 1145664 wikitext text/x-wiki [[Sary:Morphology of straight and spiral trichomes of A. jenneri’s population from Tomaszowska Reservoir in LM.jpg|vignette|359x359px|''Arthrospira jenneri'']] Ny '''''Arthrospira''''' dia antokon' [[Sianôbakteria|ahidrano manga]] (''[[Sianôbakteria|Cyanobacteriota]]'') ao amin' ny fianakaviana ''Phormidiaceae'' na ''Microcoleaceae'' (arakaraka ny fanasokajiana) sy ao amin' ny filaharana ''Oscillatoriales'', hita ao amin' ny rano marivo, mafana, somary masira ao amin' ny faritra intertrôpikaly. Antsoina matetika hoe "spirolinina" ity ahidrano ity. Misy ihany koa ny antoko ''[[Spirulina]]'', saingy mihatra amin' ny ahidrano maitso hafa izay tena lavitra azy io (ary, raha ny marina, tsy ampiasaina amin' ny sakafo). == Lisiry ny karazana == [[Sary:SingleSpirulinaInMicroscope4WEB.jpg|vignette|223x223px|''[[Arthrospira platensis]]'' na ''Limnospira platensis'']] Tsy mbola voafaritra tsara ny karazana ao amin' ny antoko ''Arthrospira'' (sy ny antoko ''[[Spirulina]]''), izay mety hiharan' ny famindrana ny karazana sasany ho ao amin' ny antoko hafa. * ''Arthrospira amethystina'', (H.F.Buell) J.De Toni, 1949 * ''Arthrospira ardissonei'', Forti, 1907 * ''Arthrospira argentina'', (Frenguelli) Guarrera & Kühnemann, 1949 * ''Arthrospira balkrishnanii'', N.D.Kamat, 1963 * ''Arthrospira baryana'', Stizenberger, 1854 (uncertain) * ''Arthrospira braunii'', Forti, 1907 (uncertain) * ''Arthrospira brevis'', Wang * ''Arthrospira constricta'', L.Hoffmann * ''Arthrospira crassa'', (A.B.Gupta) Desikachary * ''Arthrospira desikacharyiensis'', Vasishta, 1962 * ''Arthrospira gigantea'', (Schmidle) Anagnostidis, 1998 * ''Arthrospira gomontiana'', Setchell, 1895 (var. crassa, A.B.Gupta / Desikachary, 1959) * ''Arthrospira jenneri'', Stizenberger ex Gomont, 1892 * ''Arthrospira joshii'', Vasishta, 1964 * ''Arthrospira khannae'', Drouet & Strickland, 1942 * ''Arthrospira laxissima'', Setchell, 1924 * ''Arthrospira margaritae'', (Frémy) Gomont ex Anagnostidis & Komárek, 2005 * ''Arthrospira massartii'', Kufferath, 1914 (var. indica, Desikachary, 1959) * ''Arthrospira miniata'', Gomont, 1892 * ''Arthrospira pellucida'', Chu Chia Wang, 1933 * ''[[Arthrospira platensis]]'' Gomont, 1892 * ''Arthrospira santannae'', Komárek & Komárková-Legnerová * ''Arthrospira skujae'', A.G.E.Magrin, P.A.C.Senna & J.Komárek, 1997 * ''Arthrospira spirulinoides'', (R.N.Singh) Desikachary * ''Arthrospira tenuis'', Brühl & Biswas == Jereo koa == * ''[[Spirulina]]'' * ''[[Limnospira]]'' 81uyvgrj8h6rb6c34y6lkwu6zg4sanq Arthrospira platensis 0 301063 1145665 2026-06-29T15:37:49Z Thelezifor 15140 Karazana ahidrano manga 1145665 wikitext text/x-wiki [[Sary:SingleSpirulinaInMicroscope4WEB.jpg|vignette|300x300px|''Arthrospira platensis'']] Ny '''''Arthrospira platensis''''' na '''''Limnospira platensis''''' dia karazana [[Sianôbakteria|ahidrano manga]] (''[[Sianôbakteria|Cyanobacteria]]'') ao amin' ny antoko ''[[Arthrospira]]'', na ao amin' ny fianakaviana ''[[Phormidiaceae]]'' na ''[[Microcoleaceae]]'', na ao amin' ny antoko ''[[Limnospira]]'' ao amin' ny fianakaviana [[Sirenicapillariaceae|S''irenicapillariaceae'']] (arakaraka ny fanasokajiana). Miaraka amin' ny ''Arthrospira maxima'' dia io no karazana voalohany mifandray amin' ny anarana mahazatra hoe "spiriolinina". == Jereo koa == * ''[[Arthrospira]]'' * ''[[Limnospira]]'' 0z31yyesnf7dwufk1lilirmjjhlyfdy Araliaceae 0 301064 1145673 2026-06-29T16:21:24Z Thelezifor 15140 Fianakavian-javamaniry ao amin' ny filaharana Apiales 1145673 wikitext text/x-wiki Ny '''''Araliaceae''''' dia fianakavian-javamaniry mamony ao amin' ny filaharana [[Apiales]]. Ity fianakaviana ity dia ahitana antokon-javamaniry manodidina ny 60 hatramin' ny manodidina ny 80 izay itsinjaran' ny karazana miisa 1&nbsp;400. Anisan' izany ny hazo sy ny kirihitra ary ny vahy, mahalana kokoa ny ahitra, izay hita indrindra any amin' ny faritra sobtrôpikaly. Any ivelan' ny faritra mafana dia vitsy ny karazana ''Araliaceae''. Ny ''Hedera helix'' no hany solontenan' io fianakaviana io any Eorôpa. Misy karazany maromaro hita any amin' ny faritr' i [[Azia Avaratra]] sy any [[Amerika Avaratra]], ary ny sasany amin' izy ireo dia lasa ahitra. Ny ''Araliaceae'' sy ny ''[[Apiaceae]]'' dia maneho ny fahasarotana atrehin' ny sistematisiana amin' ny fanazavana ny fifandraisam-pivoarana miandalana eo amin' ny fianakaviana bôtanika roa mifandray akaiky. == Lisitry ny antoko == Inty ny lisitry ny karazana ao amin' ny ''Araliaceae'' araka ny ''[[Global Biodiversity Information Facility]]'' (GBIF) <small>(30</small> <small>Janoary 2021)</small>: * Acanthopanax Miq. * Agalina * Anakasia Philipson * Apiopetalum * Aralia L. * Araliacites G.Saporta, 1865 * Araliaecarpum P.Menzel, 1914 * Araliaephyllum Fontaine, 1889 * Aralianthea A.Massalongo, 1858 * Aralinium P.Platen, 1908 * Araliophyllum Ettingshausen, 1868 * Araliopsis Saporta & Marion, 1878 * Araliopsoides E.W.Berry, 1916 * Asterotricha Kuntze, 1903 * Astropanax Seem. * Astrotricha DC. * Astrotriche Benth., 1837 * Astrotrichia Rchb., 1837 * Aureliana Lafit. ex Catesby * Bourlageodendron K.Schum., 1900 * Brassaiopsis Decne. & Planch. * Cephalaralia Harms * Cheirodendron Nutt. ex Seem. * Chengiopanax C.B.Shang & J.Y.Huang * Chondilophyllum Pancher ex Guillaumin, 1911 * Chondylophyllum Pancher ex R.Vig., 1925 * Cissodendron F.Muell., 1882 * Cissodendrum T.Post & Kuntze, 1903 * Crepinella Marchal * Cussonia Thunb. * Cussoniphyllum Velenovský, 1889 * Dendropanax Decne. & Planch. * Didiscus DC. ex Hook. * Didymopanax Decne. & Planch. * Dimorphanthes Meisn., 1843 * Echinopanax Decne. & Planch. * Eleutherococcus Maxim. * Fatshedera Guillaumin * Fatsia Decne. & Planch. * Gamblea C.B.Clarke * Ginsa Steud., 1841 * Gussonia D.Dietr. * Harmsiopanax Warb. * Hedera L. * Heptapleurum Gaertn. * Heteropanax Seem. * Hydrocotyle Hydrocotyle * Kalopanax Miq. * Mackinlaya * Macropanax Miq. * Megalopanax Ekman ex Harms, 1924 * Merrilliopanax H.L.Li * Meryta J.R.Forst. & G.Forst. * Metapanax J.Wen & Frodin * Mormoraphis Jack ex Wall. * Motherwellia F.Muell. * Neocussonia Hutch. * Neopanax Allan * Nyssidium Heer, 1870 * Oplopanax (Torr. & A.Gray) Miq. * Oreopanax Decne. & Planch. * Osmoxylon Miq. * Palaeokalopanax L.I.Fotjanova, 1984 * Paleopanax S.R.Manchester, 1994 * Panacites H.Deane, 1902 * Panax L. * Parafatsia D.T.Blackburn, 1981 * Plerandra A.Gray * Plerandreoxylon E.A.Wheeler & S.R.Manchester, 2002 * Polyscias J.R.Forst. & G.Forst. * Pseudopanax C.Koch, 1859 * Pseudopanax K.Koch * Pseudosantalum Rumph. * Raukana B.C.Seemann, 1866 * Raukaua Seem. * Schefflera J.R.Forst. & G.Forst. * Scheffleraephyllum G.G.Philippova, 1988 * Sciadiphyllum Hassk. * Sciodaphyllum P.Browne * Seemannaralia R.Vig. * Sinopanax H.L.Li * Stilbocarpa (Hook.f.) A.Gray, 1854 * Tetrapanax (K.Koch) K.Koch * Trevesia Vis. * Woodburnia Prain === Antoko misy eto Madagasikara === * Astropanax <small>Seem.</small> * Cussonia <small>Thunb.</small> * Neocussonia <small>(Harms) Hutch.</small> * Polyscias <small>J.R. Forst. & G. Forst.</small> p78d48t6d6skqjny9qr22szltp0m9rd 1145674 1145673 2026-06-29T16:22:44Z Thelezifor 15140 Nanisy sary 1145674 wikitext text/x-wiki [[Sary:Hedera-helix-flowers.JPG|vignette|369x369px|''Hedera helix'']] Ny '''''Araliaceae''''' dia fianakavian-javamaniry mamony ao amin' ny filaharana [[Apiales]]. Ity fianakaviana ity dia ahitana antokon-javamaniry manodidina ny 60 hatramin' ny manodidina ny 80 izay itsinjaran' ny karazana miisa 1&nbsp;400. Anisan' izany ny hazo sy ny kirihitra ary ny vahy, mahalana kokoa ny ahitra, izay hita indrindra any amin' ny faritra sobtrôpikaly. Any ivelan' ny faritra mafana dia vitsy ny karazana ''Araliaceae''. Ny ''Hedera helix'' no hany solontenan' io fianakaviana io any Eorôpa. Misy karazany maromaro hita any amin' ny faritr' i [[Azia Avaratra]] sy any [[Amerika Avaratra]], ary ny sasany amin' izy ireo dia lasa ahitra. Ny ''Araliaceae'' sy ny ''[[Apiaceae]]'' dia maneho ny fahasarotana atrehin' ny sistematisiana amin' ny fanazavana ny fifandraisam-pivoarana miandalana eo amin' ny fianakaviana bôtanika roa mifandray akaiky. == Lisitry ny antoko == Inty ny lisitry ny karazana ao amin' ny ''Araliaceae'' araka ny ''[[Global Biodiversity Information Facility]]'' (GBIF) <small>(30</small> <small>Janoary 2021)</small>: * Acanthopanax Miq. * Agalina * Anakasia Philipson * Apiopetalum * Aralia L. * Araliacites G.Saporta, 1865 * Araliaecarpum P.Menzel, 1914 * Araliaephyllum Fontaine, 1889 * Aralianthea A.Massalongo, 1858 * Aralinium P.Platen, 1908 * Araliophyllum Ettingshausen, 1868 * Araliopsis Saporta & Marion, 1878 * Araliopsoides E.W.Berry, 1916 * Asterotricha Kuntze, 1903 * Astropanax Seem. * Astrotricha DC. * Astrotriche Benth., 1837 * Astrotrichia Rchb., 1837 * Aureliana Lafit. ex Catesby * Bourlageodendron K.Schum., 1900 * Brassaiopsis Decne. & Planch. * Cephalaralia Harms * Cheirodendron Nutt. ex Seem. * Chengiopanax C.B.Shang & J.Y.Huang * Chondilophyllum Pancher ex Guillaumin, 1911 * Chondylophyllum Pancher ex R.Vig., 1925 * Cissodendron F.Muell., 1882 * Cissodendrum T.Post & Kuntze, 1903 * Crepinella Marchal * Cussonia Thunb. * Cussoniphyllum Velenovský, 1889 * Dendropanax Decne. & Planch. * Didiscus DC. ex Hook. * Didymopanax Decne. & Planch. * Dimorphanthes Meisn., 1843 * Echinopanax Decne. & Planch. * Eleutherococcus Maxim. * Fatshedera Guillaumin * Fatsia Decne. & Planch. * Gamblea C.B.Clarke * Ginsa Steud., 1841 * Gussonia D.Dietr. * Harmsiopanax Warb. * Hedera L. * Heptapleurum Gaertn. * Heteropanax Seem. * Hydrocotyle Hydrocotyle * Kalopanax Miq. * Mackinlaya * Macropanax Miq. * Megalopanax Ekman ex Harms, 1924 * Merrilliopanax H.L.Li * Meryta J.R.Forst. & G.Forst. * Metapanax J.Wen & Frodin * Mormoraphis Jack ex Wall. * Motherwellia F.Muell. * Neocussonia Hutch. * Neopanax Allan * Nyssidium Heer, 1870 * Oplopanax (Torr. & A.Gray) Miq. * Oreopanax Decne. & Planch. * Osmoxylon Miq. * Palaeokalopanax L.I.Fotjanova, 1984 * Paleopanax S.R.Manchester, 1994 * Panacites H.Deane, 1902 * Panax L. * Parafatsia D.T.Blackburn, 1981 * Plerandra A.Gray * Plerandreoxylon E.A.Wheeler & S.R.Manchester, 2002 * Polyscias J.R.Forst. & G.Forst. * Pseudopanax C.Koch, 1859 * Pseudopanax K.Koch * Pseudosantalum Rumph. * Raukana B.C.Seemann, 1866 * Raukaua Seem. * Schefflera J.R.Forst. & G.Forst. * Scheffleraephyllum G.G.Philippova, 1988 * Sciadiphyllum Hassk. * Sciodaphyllum P.Browne * Seemannaralia R.Vig. * Sinopanax H.L.Li * Stilbocarpa (Hook.f.) A.Gray, 1854 * Tetrapanax (K.Koch) K.Koch * Trevesia Vis. * Woodburnia Prain === Antoko misy eto Madagasikara === * Astropanax <small>Seem.</small> * Cussonia <small>Thunb.</small> * Neocussonia <small>(Harms) Hutch.</small> * Polyscias <small>J.R. Forst. & G. Forst.</small> ivmreg6wsrf3br446n694nhuyqtma0i Clidemia 0 301065 1145712 2026-06-29T19:11:34Z Thelezifor 15140 Fihodinana 1145712 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA[[Miconia]] 6y495nxy8nwtxzrhbnoj5uy79qeuyke Miconia 0 301066 1145722 2026-06-29T19:46:05Z Thelezifor 15140 Antokon-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Melastomataceae 1145722 wikitext text/x-wiki [[Sary:Miconia coriacea kz04.jpg|vignette|365x365px|''Miconia coriacea'']] Ny '''''Miconia''''' dia antokon-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Melastomataceae]]'' ao amn' ny filaharana [[Myrtales]]. Ahitana karazana 1&nbsp;900 eo ho eo any amin' ny faritra manana [[toetany antonony]] sy [[Toetanin-jana-pehin-tany|trôpikaly]] any [[Amerika]] izy io. Nanomboka tamin' ny taona 2018 dia nisy fiovana lehibe nitranga tao anatin' io fianakaviana io mikasika ny foko ''Miconieae''. Nasehon' ny famakafakana fototarazo fa maro ny antokon-javamaniry tsy voafaritra tsara teo aloha no nahatonga ny antoko ''Miconia'' ho parafiletika. Ny ankamaroan' ny karazana ao aminy dia hazobotry sy hazo izay mahatratra haavo 15 m. == Karazana == === Karazana voafantina === * ''Miconia abbreviata'' <small>Markgr.</small> * ''Miconia agrestis'' <small>(Aubl.) Baill., 1877</small> * ''Miconia alata'' <small>(Aubl.) DC., 1828</small> * ''Miconia aligera'' <small>Wurdack</small> * ''Miconia alpina'' <small>Cogn.</small> * ''Miconia aspratilis'' <small>Wurdack</small> * ''Miconia ayacuchensis'' <small>Wurdack</small> * ''Miconia bailloniana'' <small>J.F.Macbr.</small> * ''Miconia brevistylis'' <small>Cogn.</small> * ''Miconia cacatin'' <small>(Aubl.) S.S.Renner, 1989</small> * ''Miconia caesariata'' <small>Wurdack</small> * ''Miconia calophylla'' <small>(D.Don) Triana</small> * ''Miconia calvescens'' <small>DC.</small> * ''Miconia castrensis'' <small>Wurdack</small> * ''Miconia ciliata'' <small>(Rich.) DC.</small> * ''Miconia coriacea'' <small>(Sw.) DC.</small> * ''[[Miconia crenata]]'' <small>(Vahl) Michelang.</small> * ''Miconia demissifolia'' <small>Wurdack</small> * ''Miconia dependens'' <small>(Pav. ex D. Don) Judd & Majure, 2018</small> * ''Miconia floccosa'' <small>Cogn.</small> * ''Miconia glyptophylla'' <small>Wurdack</small> * ''Miconia griffisii'' <small>J.F.Macbr.</small> * ''Miconia hexamera'' <small>Wurdack</small> * ''Miconia lachnoclada'' <small>Wurdack</small> * ''Miconia longifolia'' <small>(Aubl.) DC., 1828</small> * ''Miconia mayeta'' <small>(D.Don) Michelang., 2017</small> * ''Miconia mirabilis'' <small>(Aubl.) L.O. Williams, 1963</small> * ''Miconia monzoniensis'' <small>Cogn.</small> * ''Miconia papillosa'' <small>(Desr.) Naudin</small> * ''Miconia pausana'' <small>Wurdack</small> * ''Miconia penningtonii'' <small>Wurdack</small> * ''Miconia poecilantha'' <small>L.Uribe</small> * ''Miconia prasina'' <small>(Sw.) DC., 1828</small> * ''Miconia racemosa'' <small>(Aubl.) DC., 1828</small> * ''Miconia rubra'' <small>(Aubl.) Mabb., 2017</small> * ''Miconia rufescens'' <small>(Aubl.) DC., 1828</small> * ''Miconia setulosa'' <small>Cogn.</small> * ''Miconia thaminantha'' <small>Wurdack</small> * ''Miconia tococo'' <small>Michelang.</small> * ''Miconia tomentosa'' <small>(Rich.) D.Don</small> === Karazana misy eto Madagasikara === Tsy misy fa-tsy tokana ny karazana ''Miconia'' maniry eto [[Madagasikara]], izay nampidirina avy any ivelany: * ''[[Miconia crenata]]'' <small>(Vahl) Michelang.</small> (← ''Clidemia hirta'' <small>(L.) D.Don</small>) -- tsitrotroka, voamaintibe == Jereo koa == * [[Lisitry ny karazana ao amin' ny Micronia|Lisitry ny karazana ao amin' ny ''Micronia'']] * [[Tsitrotroka]]: ''[[Miconia crenata]]'' <small>(Vahl) Michelang.</small> (← ''Clidemia hirta'' <small>(L.) D.Don</small>) (''[[Melastomataceae]]''); ''[[Dichaetanthera cordifolia]]'' <small>Baker</small> (''Melastomataceae''); ''[[Dichaetanthera oblongifolia]]'' <small>Baker</small> (''Melastomataceae''); ''[[Tristemma virusanum]]'' <small>Commerson</small> (''Melastomataceae'') daa9ioqvg4bbndabtj8buckkiu60ho5 Cinnamosma madagascariensis 0 301067 1145730 2026-06-29T20:05:51Z Thelezifor 15140 Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Canellaceae 1145730 wikitext text/x-wiki Ny '''''Cinnamosma madagascariensis''''' dia karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Canellaceae]]''. izay tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]]. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''sakaihazo''' na '''sakarivohazo'''. == Jereo koa == * ''[[Cinnamosma]]'' * [[Sakarivohazo]]: ''Cinnamosma madagascariensis'' <small>Danguy</small> (''[[Cannellaceae]]''); ''[[Vepris nitida]]'' <small>I. Verd.</small> (''[[Rutaceae]]'') cipfcv1jef9g5oz797k5yfptgdcgb20 1145734 1145730 2026-06-29T20:15:46Z Thelezifor 15140 Nanitatra ny teny fampidirana 1145734 wikitext text/x-wiki Ny '''''Cinnamosma madagascariensis''''' dia karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Canellaceae]]''. izay tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]]. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''sakaihazo''' na '''sakarivohazo'''. Hazo na hazobotry lehibe maitso lalandava ny ''Cinnamosma madagascariensis''. Mifandimby, tsotra, ary feno ny raviny izay misy fihary kely maro tantera-pahazavana misy menakamanitra mamerovero. Mamokatra vony kely sady lahy no vavy izay manjary voa be nofony ny ''Cinnamosma madagascariensis''. Sakafon' ny gidro, izay manana anjara toerana amin' ny fanaparitahana ny voa, ireo voa ireo. Hita indrindra any amin' ny biôma trôpikaly misy fizaràn-taona maina sy any amin' ny sombin' ala amorontsiraka eto Madagasikara izy io (indrindra fa any amin' ny alan' Agnalazaha any [[Faritra Atsimo-Atsinanana|Atsimo Atsinanana]]). == Jereo koa == * ''[[Cinnamosma]]'' * [[Sakarivohazo]]: ''Cinnamosma madagascariensis'' <small>Danguy</small> (''[[Cannellaceae]]''); ''[[Vepris nitida]]'' <small>I. Verd.</small> (''[[Rutaceae]]'') 75qzmavbie4at4absogojwgi1y7igq1 Helichrysum 0 301068 1145752 2026-06-29T20:45:42Z Thelezifor 15140 Antokon-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana Asteraceae 1145752 wikitext text/x-wiki [[Sary:Helichrysum sanguineum.jpg|vignette|342x342px|''Helichrysum sanguineum'']] Ny '''''Helichrysum''''' dia antokon-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Asteraceae]]'', izay ahitana karazana miisa 600 eo ho eo. Ny anarana dia avy amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]] hoe ἥλιος / ''helios'' ("masoandro") sy χρῡσός / chrysos ("volamena"). Hita ao [[Afrika]] (misy karazany 244 any [[Afrika Atsimo]]), eo [[Madagasikara]], any [[Aostralazia|Aotralasia]] ary any [[Eorazia]]. Ny karazana ao aminy dia mety ho ahitra maniry isan-taona na maharitra mihoatra ny roa taona, na hazobotry, mahatratra haavo 60 hatramin' ny 90 sm. Ity antoko ity dia [[pôlifiletika]] ma maro amin' ny karazana ao aminy no nafindra any amin' ny antoko kely kokoa, indrindra fa ao amin' ny antoko ''[[Xerochrysum]]''. == Karazana == === Karazana notsongaina === * ''Helichrysum arenarium'' * ''Helichrysum aureum'' * ''Helichrysum benthamii'' * ''Helichrysum bojerianum'' * ''Helichrysum bracteatum'' (→ ''Xerochrysum'' ''bracteatum'') * ''Helichrysum bracteiferum'' * ''Helichrysum candolleanum'' * ''Helichrysum cordifolium'' * ''Helichrysum faradifani'' * ''Helichrysum fulgidum'' * ''Helichrysum gymnocephalum'' * ''Helichrysum hypnoides'' * ''Helichrysum italicum'' * ''Helichrysum manopappoides'' * ''Helichrysum odoratissimum'' * ''Helichrysum orientale'' * ''Helichrysum petiolare'' * ''Helichrysum rosmarinifolium'' * ''Helichrysum sanguineum'' * ''Helichrysum splendidum'' * ''Helichrysum stoechas'' === Karazana misy eto Madagaskara === * Helichrysum abbayesii -- ahitrandrianalahy, sava * Helichrysum ambondrombeense -- kandafotsy * Helichrysum ambositrense -- maimboakondro * Helichrysum benthamii -- homonomona, levana, omondromondro, sava, tsimonomonona * Helichrysum bojerianum -- hanitrandrianaivo, tranobemandrongo, tranobenandrongo * Helichrysum bracteiferum -- rambiasina, rambiazina * Helichrysum calocladum -- sava * Helichrysum cordifolium -- fotsiavadika, fotsivadihana, kimavo, sofinampaha, sofinapaha, tsantsambaitra, tsatsambahitra * Helichrysum cremnophilum subsp. triplinervoïdes -- telovitsana * Helichrysum cryptomerioides '''--''' sava * Helichrysum danguyanum -- sava * Helichrysum delicatum -- sesikondana * Helichrysum dichotomum -- sava * Helichrysum emirnense -- tsantsambaitra, tsatsambahitra * Helichrysum ericoides -- doboroka * Helichrysum forsythii -- hanitrandrianaivo * Helichrysum fulvescens -- hanitrandrianaivo, tsatsambahitra * Helichrysum gymnocephalum -- rambazina, rambiasina, rambiazina * Helichrysum heterotrichum -- ahitrandriana * Helichrysum hypnoides -- itimandrahehatra, sava * Helichrysum isalense -- sava * Helichrysum lecomtei -- alaivana, boraka * Helichrysum madagascariense -- ahipotsy * Helichrysum microcephalum -- tsimanandramadinika * Helichrysum mutisiaefolium -- ahitrorana, kelimileladia, manjavona, ramanjavona * Helichrysum myriocephalum -- rambiazindrano * Helichrysum plantago '''--''' saonjomay, soatsamay, sotromay, tsatsambahitra * Helichrysum rusillonii -- ahibalala, alamanitra * Helichrysum salviifolium -- foromboay * Helichrysum selaginifolium -- alaivana, boraka, boreraka, sava, sesikondana * Helichrysum subumbellatum -- kijanonovy * Helichrysum trinervatum -- telovitrana * Helichrysum triplinerve -- ahitrakoholahy, fotsivolomano, tsatsambahitra * Helichrysum viguieri -- maimboakondro * Helichrysum xylocladum -- farimboay tgnxvcmu5alnwhrd175z5vuaxusi9wp 1145755 1145752 2026-06-29T20:50:35Z Thelezifor 15140 Jereo koa 1145755 wikitext text/x-wiki [[Sary:Helichrysum sanguineum.jpg|vignette|342x342px|''Helichrysum sanguineum'']] Ny '''''Helichrysum''''' dia antokon-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Asteraceae]]'', izay ahitana karazana miisa 600 eo ho eo. Ny anarana dia avy amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]] hoe ἥλιος / ''helios'' ("masoandro") sy χρῡσός / chrysos ("volamena"). Hita ao [[Afrika]] (misy karazany 244 any [[Afrika Atsimo]]), eo [[Madagasikara]], any [[Aostralazia|Aotralasia]] ary any [[Eorazia]]. Ny karazana ao aminy dia mety ho ahitra maniry isan-taona na maharitra mihoatra ny roa taona, na hazobotry, mahatratra haavo 60 hatramin' ny 90 sm. Ity antoko ity dia [[pôlifiletika]] ma maro amin' ny karazana ao aminy no nafindra any amin' ny antoko kely kokoa, indrindra fa ao amin' ny antoko ''[[Xerochrysum]]''. == Karazana == === Karazana notsongaina === * ''Helichrysum arenarium'' * ''Helichrysum aureum'' * ''Helichrysum benthamii'' * ''Helichrysum bojerianum'' * ''Helichrysum bracteatum'' (→ ''Xerochrysum'' ''bracteatum'') * ''Helichrysum bracteiferum'' * ''Helichrysum candolleanum'' * ''Helichrysum cordifolium'' * ''Helichrysum faradifani'' * ''Helichrysum fulgidum'' * ''Helichrysum gymnocephalum'' * ''Helichrysum hypnoides'' * ''Helichrysum italicum'' * ''Helichrysum manopappoides'' * ''Helichrysum odoratissimum'' * ''Helichrysum orientale'' * ''Helichrysum petiolare'' * ''Helichrysum rosmarinifolium'' * ''Helichrysum sanguineum'' * ''Helichrysum splendidum'' * ''Helichrysum stoechas'' === Karazana misy eto Madagaskara === * Helichrysum abbayesii -- ahitrandrianalahy, sava * Helichrysum ambondrombeense -- kandafotsy * Helichrysum ambositrense -- maimboakondro * Helichrysum benthamii -- homonomona, levana, omondromondro, sava, tsimonomonona * Helichrysum bojerianum -- hanitrandrianaivo, tranobemandrongo, tranobenandrongo * Helichrysum bracteiferum -- rambiasina, rambiazina * Helichrysum calocladum -- sava * Helichrysum cordifolium -- fotsiavadika, fotsivadihana, kimavo, sofinampaha, sofinapaha, tsantsambaitra, tsatsambahitra * Helichrysum cremnophilum subsp. triplinervoïdes -- telovitsana * Helichrysum cryptomerioides '''--''' sava * Helichrysum danguyanum -- sava * Helichrysum delicatum -- sesikondana * Helichrysum dichotomum -- sava * Helichrysum emirnense -- tsantsambaitra, tsatsambahitra * Helichrysum ericoides -- doboroka * Helichrysum forsythii -- hanitrandrianaivo * Helichrysum fulvescens -- hanitrandrianaivo, tsatsambahitra * Helichrysum gymnocephalum -- rambazina, rambiasina, rambiazina * Helichrysum heterotrichum -- ahitrandriana * Helichrysum hypnoides -- itimandrahehatra, sava * Helichrysum isalense -- sava * Helichrysum lecomtei -- alaivana, boraka * Helichrysum madagascariense -- ahipotsy * Helichrysum microcephalum -- tsimanandramadinika * Helichrysum mutisiaefolium -- ahitrorana, kelimileladia, manjavona, ramanjavona * Helichrysum myriocephalum -- rambiazindrano * Helichrysum plantago '''--''' saonjomay, soatsamay, sotromay, tsatsambahitra * Helichrysum rusillonii -- ahibalala, alamanitra * Helichrysum salviifolium -- foromboay * Helichrysum selaginifolium -- alaivana, boraka, boreraka, sava, sesikondana * Helichrysum subumbellatum -- kijanonovy * Helichrysum trinervatum -- telovitrana * Helichrysum triplinerve -- ahitrakoholahy, fotsivolomano, tsatsambahitra * Helichrysum viguieri -- maimboakondro * Helichrysum xylocladum -- farimboay == Jereo koa == * [[Lisitry ny karazana ao amin' ny Helichrysum|Lisitry ny karazana ao amin' ny ''Helichrysum'']] * ''[[Achyrocline]]'' * ''[[Anaphalis]]'' * ''[[Humeocline]]'' * ''[[Pseudognaphalium]]'' * ''[[Syncarpha]]'' * ''[[Xerochrysum]]'' n1ixoe1jj9vaw9j22l2plb8g5jvva53 1145759 1145755 2026-06-29T21:03:13Z Thelezifor 15140 1145759 wikitext text/x-wiki [[Sary:Helichrysum sanguineum.jpg|vignette|342x342px|''Helichrysum sanguineum'']] Ny '''''Helichrysum''''' dia antokon-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Asteraceae]]'', izay ahitana karazana miisa 600 eo ho eo. Ny anarana dia avy amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]] hoe ἥλιος / ''helios'' ("masoandro") sy χρῡσός / chrysos ("volamena"). Hita ao [[Afrika]] (misy karazany 244 any [[Afrika Atsimo]]), eo [[Madagasikara]], any [[Aostralazia|Aotralasia]] ary any [[Eorazia]]. Ny karazana ao aminy dia mety ho ahitra maniry isan-taona na maharitra mihoatra ny roa taona, na hazobotry, mahatratra haavo 60 hatramin' ny 90 sm. Ity antoko ity dia [[pôlifiletika]] ma maro amin' ny karazana ao aminy no nafindra any amin' ny antoko kely kokoa, indrindra fa ao amin' ny antoko ''[[Xerochrysum]]''. == Karazana == === Karazana notsongaina === * ''Helichrysum arenarium'' * ''Helichrysum aureum'' * ''Helichrysum benthamii'' * ''Helichrysum bojerianum'' * ''Helichrysum bracteatum'' (→ ''Xerochrysum'' ''bracteatum'') * ''Helichrysum bracteiferum'' * ''Helichrysum candolleanum'' * ''Helichrysum cordifolium'' * ''Helichrysum faradifani'' * ''Helichrysum fulgidum'' * ''[[Helichrysum gymnocephalum]]'' * ''Helichrysum hypnoides'' * ''Helichrysum italicum'' * ''Helichrysum manopappoides'' * ''Helichrysum odoratissimum'' * ''Helichrysum orientale'' * ''Helichrysum petiolare'' * ''Helichrysum rosmarinifolium'' * ''Helichrysum sanguineum'' * ''Helichrysum splendidum'' * ''Helichrysum stoechas'' === Karazana misy eto Madagaskara === * Helichrysum abbayesii -- ahitrandrianalahy, sava * Helichrysum ambondrombeense -- kandafotsy * Helichrysum ambositrense -- maimboakondro * Helichrysum benthamii -- homonomona, levana, omondromondro, sava, tsimonomonona * Helichrysum bojerianum -- hanitrandrianaivo, tranobemandrongo, tranobenandrongo * Helichrysum bracteiferum -- rambiasina, rambiazina * Helichrysum calocladum -- sava * Helichrysum cordifolium -- fotsiavadika, fotsivadihana, kimavo, sofinampaha, sofinapaha, tsantsambaitra, tsatsambahitra * Helichrysum cremnophilum subsp. triplinervoïdes -- telovitsana * Helichrysum cryptomerioides '''--''' sava * Helichrysum danguyanum -- sava * Helichrysum delicatum -- sesikondana * Helichrysum dichotomum -- sava * Helichrysum emirnense -- tsantsambaitra, tsatsambahitra * Helichrysum ericoides -- doboroka * Helichrysum forsythii -- hanitrandrianaivo * Helichrysum fulvescens -- hanitrandrianaivo, tsatsambahitra * [[Helichrysum gymnocephalum]] -- rambazina, rambiasina, rambiazina * Helichrysum heterotrichum -- ahitrandriana * Helichrysum hypnoides -- itimandrahehatra, sava * Helichrysum isalense -- sava * Helichrysum lecomtei -- alaivana, boraka * Helichrysum madagascariense -- ahipotsy * Helichrysum microcephalum -- tsimanandramadinika * Helichrysum mutisiaefolium -- ahitrorana, kelimileladia, manjavona, ramanjavona * Helichrysum myriocephalum -- rambiazindrano * Helichrysum plantago '''--''' saonjomay, soatsamay, sotromay, tsatsambahitra * Helichrysum rusillonii -- ahibalala, alamanitra * Helichrysum salviifolium -- foromboay * Helichrysum selaginifolium -- alaivana, boraka, boreraka, sava, sesikondana * Helichrysum subumbellatum -- kijanonovy * Helichrysum trinervatum -- telovitrana * Helichrysum triplinerve -- ahitrakoholahy, fotsivolomano, tsatsambahitra * Helichrysum viguieri -- maimboakondro * Helichrysum xylocladum -- farimboay == Jereo koa == * [[Lisitry ny karazana ao amin' ny Helichrysum|Lisitry ny karazana ao amin' ny ''Helichrysum'']] * ''[[Achyrocline]]'' * ''[[Anaphalis]]'' * ''[[Humeocline]]'' * ''[[Pseudognaphalium]]'' * ''[[Syncarpha]]'' * ''[[Xerochrysum]]'' djfe8ab6lku2in5ow2f90jog1chv7yc Lisitry ny karazana ao amin' ny Helichrysum 0 301069 1145758 2026-06-29T21:01:01Z Thelezifor 15140 Lisitra karazan-javamaniry 1145758 wikitext text/x-wiki Inty ny '''lisitry ny karazana ao amin' ny ''Helichrysum''''' araka ny ''[[Plants of the World Online]]'': tamin' ny 2023. Saro-takarina ary mbola tsy voavaha ny taksônoômia ao amin' ity antokon-javamaniry ''[[Helichrysum]]'' ity. == A == * ''Helichrysum abbayesii'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum abietifolium'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum abietinum'' <small>O.Hoffm.</small> * ''Helichrysum acervatum'' <small>S.Moore</small> * ''Helichrysum achryroclinoides'' <small>Baker</small> * ''Helichrysum acrophilum'' <small>Bolus</small> * ''Helichrysum acutatum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum adenocarpum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum albanense'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum albertense'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum albiflorum'' <small>Moeser</small> * ''Helichrysum albilanatum'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum albirosulatum'' <small>Killick</small> * ''Helichrysum albobrunneum'' <small>S.Moore</small> * ''Helichrysum album'' <small>N.E.Br.</small> * ''Helichrysum allioides'' <small>Less.</small> * ''Helichrysum alsinoides'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum alticola'' <small>Bolus</small> * ''Helichrysum altigenum'' <small>Schltr. & Moeser</small> * ''Helichrysum alucense'' <small>García-Cas., S.Scholz & E.Hernandez</small> * ''Helichrysum'' × ''ambiguum'' <small>(Pers.) C.Presl</small> * ''Helichrysum amblyphyllum'' <small>Mattf.</small> * ''Helichrysum amboense'' <small>Schinz</small> * ''Helichrysum ambondrombeense'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum ambositrense'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum ammitophilum'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum amorginum'' <small>Boiss. & Orph.</small> * ''Helichrysum amplectens'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum andohahelense'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum angavense'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum angustifrondeum'' <small>S.Moore</small> * ''Helichrysum anomalum'' <small>Less.</small> * ''Helichrysum antandroi'' <small>Scott Elliot</small> * ''Helichrysum aphelexioides'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum appendiculatum'' <small>Less.</small> * ''Helichrysum araxinum'' <small>Takht. ex Kirp.</small> * ''Helichrysum arbuscula'' <small>Chiov.</small> * ''Helichrysum archeri'' <small>Compton</small> * ''Helichrysum archimedeum'' <small>C.Brullo & Brullo</small> * ''Helichrysum arenarium'' <small>(L.) Moench</small> * ''Helichrysum arenicola'' <small>M.D.Hend.</small> * ''Helichrysum argentissimum'' <small>J.M.Wood</small> * ''Helichrysum argyranthum'' <small>O.Hoffm.</small> * ''Helichrysum argyrochlamys'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum argyrolepis'' <small>MacOwan</small> * ''Helichrysum argyrophyllum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum argyrosphaerum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum armenium'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum arnicoides'' <small>Cordem.</small> * ''Helichrysum artemisioides'' <small>Boiss. & Hausskn.</small> * ''Helichrysum artvinense'' <small>P.H.Davis & Kupicha</small> * ''Helichrysum arussense'' <small>Chiov.</small> * ''Helichrysum arwae'' <small>J.R.I.Wood</small> * ''Helichrysum asperum'' <small>(Thunb.) Hilliard & B.L.Burtt</small> * ''Helichrysum athanaton'' <small>Georgiadou & Rech.f.</small> * ''Helichrysum athrixiifolium'' <small>(Kuntze) Moeser</small> * ''Helichrysum attenuatum'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum aucheri'' <small>Boiss.</small> * ''Helichrysum aurantiacum'' <small>Boiss. & A.Huet</small> * ''Helichrysum aureofolium'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum aureolum'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum aureum'' <small>(Houtt.) Merr.</small> * ''Helichrysum auriceps'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum auronitens'' <small>Sch.Bip.</small> == B == * ''Helichrysum bachmannii'' <small>Klatt</small> * ''Helichrysum bakeri'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum bampsianum'' <small>Lisowski</small> * ''Helichrysum baronii'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum barorum'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum basalticum'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum bellidiastrum'' <small>Moeser</small> * ''Helichrysum bellum'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum benguellense'' <small>Hiern</small> * ''Helichrysum benoistii'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum benthamii'' <small>R.Vig. & Humbert</small> * ''Helichrysum betsiliense'' <small>Klatt</small> * ''Helichrysum biafranum'' <small>Hook.f.</small> * ''Helichrysum boiteaui'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum bracteiferum'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum brassii'' <small>Brenan</small> * ''Helichrysum brevifolium'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum brownei'' <small>S.Moore</small> * ''Helichrysum brunioides'' <small>Moeser</small> * ''Helichrysum buchananii'' <small>Engl.</small> * ''Helichrysum buddlejoides'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum bujerianum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum buschii'' <small>Juz.</small> == C == * ''Helichrysum caespititium'' <small>(DC.) Sond.</small> * ''Helichrysum callicomum'' <small>Harv.</small> * ''Helichrysum calocephalum'' <small>Klatt</small> * ''Helichrysum calocladum'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum calvertianum'' <small>(F.Muell.) F.Muell.</small> * ''Helichrysum cameroonense'' <small>Hutch. & Dalziel</small> * ''Helichrysum campanulatum'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum camusianum'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum candolleanum'' <small>H.Buek</small> * ''Helichrysum capense'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum cataractarum'' <small>Beentje</small> * ''Helichrysum catipes'' <small>Harv.</small> * ''Helichrysum cephaloideum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum cerastoides'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum cespitosum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum chamaeyucca'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum chasei'' <small>Wild</small> * ''Helichrysum chasmolycium'' <small>P.H.Davis</small> * ''Helichrysum chermezonii'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum chionoides'' <small>Philipson</small> * ''Helichrysum chionophilum'' <small>Boiss. & Balansa</small> * ''Helichrysum chionosphaerum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum chrysargyrum'' <small>Moeser</small> * ''Helichrysum chrysophorum'' <small>S.Moore</small> * ''Helichrysum citricephalum'' <small>Hilliard & B.L.Burtt</small> * ''Helichrysum citrispinum'' <small>Delile</small> * ''Helichrysum cochinchinense'' <small>Spreng.</small> * ''Helichrysum cochleariforme'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum compactum'' <small>Boiss.</small> * ''Helichrysum concursum'' <small>S.Moore</small> * ''Helichrysum confertifolium'' <small>Klatt</small> * ''Helichrysum confertum'' <small>N.E.Br.</small> * ''Helichrysum congolanum'' <small>Schltr. & O.Hoffm.</small> * ''Helichrysum cooperi'' <small>Harv.</small> * ''Helichrysum cordifolium'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum coriaceum'' <small>Sond.</small> * ''Helichrysum coursii'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum crassifolium'' <small>(L.) D.Don ex G.Don</small> * ''Helichrysum cremnophilum'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum crispum'' <small>D.Don ex G.Don</small> * ''Helichrysum cryptomerioides'' <small>Baker</small> * ''Helichrysum cuspidatum'' <small>Mesfin & T.Reilly</small> * ''Helichrysum cutchicum'' <small>(C.B.Clarke) R.S.Rao & Deshp.</small> * ''Helichrysum cylindriflorum'' <small>(L.) Hilliard & B.L.Burtt</small> * ''Helichrysum cymosum'' <small>(L.) D.Don ex G.Don</small> == D == * ''Helichrysum danguyanum'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum dasyanthum'' <small>Sweet</small> * ''Helichrysum dasycephalum'' <small>O.Hoffm.</small> * ''Helichrysum dasymallum'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum decaryi'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum decorum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum decrescentisquamatum'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum deltoideum'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum denae'' <small>Ponert</small> * ''Helichrysum depressum'' <small>(Hook.f.) Benth. & Hook.f.</small> * ''Helichrysum deserticola'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum devium'' <small>J.Y.Johnson</small> * ''Helichrysum devredii'' <small>Lisowski</small> * ''Helichrysum dichotomum'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum dichroolepis'' <small>Brenan</small> * ''Helichrysum dichroum'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum difficile'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum diffusum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum dimorphotrichum'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum diotoides'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum doerfleri'' <small>Rech.f.</small> * ''Helichrysum dracaenifolium'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum drakensbergense'' <small>Killick</small> * ''Helichrysum dregeanum'' <small>Sond. & Harv.</small> * ''Helichrysum dubardii'' <small>R.Vig. & Humbert</small> * ''Helichrysum dunense'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum duvigneaudii'' <small>Lisowski</small> == E == * ''Helichrysum ecklonis'' <small>Sond.</small> * ''Helichrysum edwardsii'' <small>Wild</small> * ''Helichrysum elegantissimum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum elephantinum'' <small>Cufod.</small> * ''Helichrysum ellipticifolium'' <small>Moeser</small> * ''Helichrysum ephelos'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum erigavoanum'' <small>Mesfin & T.Reilly</small> * ''Helichrysum errerae'' <small>Tineo</small> * ''Helichrysum erubescens'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum evansii'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum excisum'' <small>Less.</small> == F == * ''Helichrysum faradifani'' <small>Scott Elliot</small> * ''Helichrysum felinum'' <small>Less.</small> * ''Helichrysum ferganicum'' <small>Lazkov & Sultanova</small> * ''Helichrysum filaginoides'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum filicaule'' <small>Hook.f.</small> * ''Helichrysum flagellare'' <small>Baker</small> * ''Helichrysum flammeiceps'' <small>Brenan</small> * ''Helichrysum flanaganii'' <small>Bolus</small> * ''Helichrysum foetidum'' <small>Moench</small> * ''Helichrysum foliosum'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum'' × ''fontqueri'' <small>J.M.Aparicio, D.Mesa, J.Moro & F.Royo</small> * ''Helichrysum formosissimum'' <small>Sch.Bip.</small> * ''Helichrysum forskahlii'' <small>(J.F.Gmel.) Hilliard & B.L.Burtt</small> * ''Helichrysum forsythii'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum fourcadei'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum foveolatum'' <small>Ponert</small> * ''Helichrysum fruticans'' <small>D.Don</small> * ''Helichrysum fulgens'' <small>Humbert & Staner</small> * ''Helichrysum fulvescens'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum fulvum'' <small>N.E.Br.</small> * ''Helichrysum funereum'' <small>Chiov.</small> == G == * ''Helichrysum gaharoense'' <small>Moeser & Schltr.</small> * ''Helichrysum galpinii'' <small>N.E.Br.</small> * ''Helichrysum gariepinum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum geayi'' <small>Humbert & Humbert</small> * ''Helichrysum geminatum'' <small>Klatt</small> * ''Helichrysum geniorum'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum glaciale'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum glanduliferum'' <small>Sch.Bip.</small> * ''Helichrysum glandulosum'' <small>Ledeb.</small> * ''Helichrysum globiferum'' <small>Boiss.</small> * ''Helichrysum globosum'' <small>Sch.Bip.</small> * ''Helichrysum glomeratum'' <small>Klatt</small> * ''Helichrysum gloria-dei'' <small>Chiov.</small> * ''Helichrysum glossophyllum'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum glumaceum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum goetzeanum'' <small>O.Hoffm.</small> * ''Helichrysum gofense'' <small>Cufod.</small> * ''Helichrysum gossypinum'' <small>Sch.Bip.</small> * ''Helichrysum goulandriorum'' <small>Georgiadou</small> * ''Helichrysum gradatum'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum grandibracteatum'' <small>M.D.Hend.</small> * ''Helichrysum grandiflorum'' <small>D.Don</small> * ''Helichrysum graniticola'' <small>Wild</small> * ''Helichrysum graveolens'' <small>(M.Bieb.) Sweet</small> * ''Helichrysum griseolanatum'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum griseum'' <small>Sond.</small> * ''Helichrysum gymnocephalum'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum gymnocomum'' <small>DC.</small> == H == * ''Helichrysum hamulosum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum harennense'' <small>Mesfin</small> * ''Helichrysum harveyanum'' <small>Wild</small> * ''Helichrysum haygarthii'' <small>Bolus</small> * ''Helichrysum hebelepis'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum hedbergianum'' <small>Mesfin & T.Reilly</small> * ''Helichrysum heldreichii'' <small>Boiss.</small> * ''Helichrysum helianthemifolium'' <small>D.Don ex G.Don</small> * ''Helichrysum heliotropifolium'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum helvolum'' <small>Moeser</small> * ''Helichrysum herbaceum'' <small>(Andrews) Sweet</small> * ''Helichrysum herniarioides'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum heterolasium'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum heterotrichum'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum heywoodianum'' <small>P.H.Davis</small> * ''Helichrysum hilliardiae'' <small>Wild</small> * ''Helichrysum hirtum'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum homilochrysum'' <small>S.Moore</small> * ''Helichrysum hookerianum'' <small>Wight & Arn. ex DC.</small> * ''Helichrysum horridum'' <small>(Sch.Bip.) A.Rich.</small> * ''Helichrysum humbertii'' <small>Sillans</small> * ''Helichrysum humblotii'' <small>Klatt</small> * ''Helichrysum hyblaeum'' * ''Helichrysum hyphocephalum'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum hypoleucum'' <small>Harv.</small> == I–J == * ''Helichrysum ibityense'' <small>R.Vig. & Humbert</small> * ''Helichrysum incarnatum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum indicum'' <small>(L.) Grierson</small> * ''Helichrysum indutum'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum ingomense'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum inornatum'' <small>Hilliard & B.L.Burtt</small> * ''Helichrysum interjacens'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum interzonale'' <small>Compton</small> * ''Helichrysum intricatum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum inyangense'' <small>Wild</small> * ''Helichrysum isalense'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum isolepis'' <small>Bolus</small> * ''Helichrysum italicum'' <small>(Roth) G.Don</small> * ''Helichrysum itremense'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum jubilatum'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum junodii'' <small>Moeser</small> == K == * ''Helichrysum kalandanum'' <small>Lisowski</small> * ''Helichrysum'' × ''kani-isikii'' <small>Semiz, Şenol & Günal</small> * ''Helichrysum kashgaricum'' <small>C.H.An</small> * ''Helichrysum keilii'' <small>Moeser</small> * ''Helichrysum kermanicum'' <small>Mozaff. & Rajaei</small> * ''Helichrysum kilimanjari'' <small>Oliv.</small> * ''Helichrysum kirkii'' <small>Oliv. & Hiern</small> * ''Helichrysum kitianum'' <small>Yıldız</small> * ''Helichrysum korongoni'' <small>Beentje</small> * ''Helichrysum kraussii'' <small>Sch.Bip.</small> * ''Helichrysum krebsianum'' <small>Less.</small> * ''Helichrysum krookii'' <small>Moeser</small> == L == * ''Helichrysum lacteum'' <small>Coss. & Durieu</small> * ''Helichrysum lambertianum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum lancifolium'' <small>Willd.</small> * ''Helichrysum lanuginosum'' <small>Humbert & Humbert</small> * ''Helichrysum lastii'' <small>Engl.</small> * ''Helichrysum lavanduloides'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum lawalreeanum'' <small>Lisowski</small> * ''Helichrysum lecomtei'' <small>R.Vig. & Humbert</small> * ''Helichrysum leimanthium'' <small>Klatt</small> * ''Helichrysum lejolyanum'' <small>Lisowski</small> * ''Helichrysum leontonyx'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum lepidissimum'' <small>S.Moore</small> * ''Helichrysum leptocephalum'' <small>(DC.) Humbert</small> * ''Helichrysum leptorhizum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum lesliei'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum leucocephalum'' <small>Boiss.</small> * ''Helichrysum leucocladum'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum leucopsideum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum leucosphaerum'' <small>Baker</small> * ''Helichrysum lineare'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum lineatum'' <small>Bolus</small> * ''Helichrysum lingulatum'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum litorale'' <small>Bolus</small> * ''Helichrysum litoreum'' <small>Guss.</small> * ''Helichrysum longifolium'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum longinquum'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum longiramum'' <small>Moeser</small> * ''Helichrysum lucilioides'' <small>Less.</small> * ''Helichrysum luzulifolium'' <small>DC.</small> == M == * ''Helichrysum madagascariense'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum maestum'' <small>Wild</small> * ''Helichrysum mahafaly'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum malaisseanum'' <small>Lisowski</small> * ''Helichrysum mandrarense'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum mangorense'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum mannii'' <small>Hook.f.</small> * ''Helichrysum manopappoides'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum maracandicum'' <small>Popov ex Kirp.</small> * ''Helichrysum maranguense'' <small>O.Hoffm.</small> * ''Helichrysum marginatum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum mariepscopicum'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum marifolium'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum marlothianum'' <small>O.Hoffm.</small> * ''Helichrysum marmarolepis'' <small>S.Moore</small> * ''Helichrysum marojejyense'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum massanellanum'' <small>Herrando, J.M.Blanco, L.Sáez & Galbany</small> * ''Helichrysum mauritianum'' <small>A.J.Scott</small> * ''Helichrysum mechowianum'' <small>Klatt</small> * ''Helichrysum melaleucum'' <small>Rchb. ex Holl</small> * ''Helichrysum melanacme'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum membranaceum'' <small>Wild</small> * ''Helichrysum meyeri-johannis'' <small>Engl.</small> * ''Helichrysum miconiifolium'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum microcephalum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum micropoides'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum mildbraedii'' <small>Moeser</small> * ''Helichrysum milfordiae'' <small>Killick</small> * ''Helichrysum milleri'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum milne-redheadii'' <small>Brenan</small> * ''Helichrysum mimetes'' <small>S.Moore</small> * ''Helichrysum minutiflorum'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum mirabile'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum mixtum'' <small>O.Hoffm.</small> * ''Helichrysum moeserianum'' <small>Thell.</small> * ''Helichrysum moggii'' <small>Wild</small> * ''Helichrysum molestum'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum mollifolium'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum monizii'' <small>Lowe</small> * ''Helichrysum monodianum'' <small>Quézel</small> * ''Helichrysum monogynum'' <small>B.L.Burtt & Sunding</small> * ''Helichrysum montanum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum monticola'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum montis-cati'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum mossamedense'' <small>(Hiern) Mendonça</small> * ''Helichrysum mundii'' <small>Harv.</small> * ''Helichrysum mussae'' <small>Nevski</small> * ''Helichrysum mutabile'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum mutisiifolium'' <small>Less.</small> * ''Helichrysum myriocephalum'' <small>Humbert</small> == N == * ''Helichrysum nanum'' <small>Klatt</small> * ''Helichrysum natalitium'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum nebrodense'' <small>Heldr.</small> * ''Helichrysum neoachyroclinoides'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum neocaledonicum'' <small>Schltr.</small> * ''Helichrysum neoisalense'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum nervicinctum'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum newii'' <small>Oliv. & Hiern</small> * ''Helichrysum nicolai'' <small>N.Kilian, Galbany & Oberpr.</small> * ''Helichrysum nimbicola'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum nitens'' <small>Oliv. & Hiern</small> * ''Helichrysum niveum'' <small>Less.</small> * ''Helichrysum noeanum'' <small>Boiss.</small> * ''Helichrysum nogaicum'' <small>Tzvelev</small> * ''Helichrysum nudifolium'' <small>(L.) Less.</small> * ''Helichrysum nuratavicum'' <small>Krasch.</small> == O == * ''Helichrysum obconicum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum obductum'' <small>Bolus</small> * ''Helichrysum obtusum'' <small>Moeser</small> * ''Helichrysum ochraceum'' <small>Klatt</small> * ''Helichrysum odoratissimum'' <small>(L.) Sweet</small> * ''Helichrysum ogadense'' <small>Mesfin</small> * ''Helichrysum oligocephalum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum oligochaetum'' <small>F.Muell.</small> * ''Helichrysum oligopappum'' <small>Bolus</small> * ''Helichrysum onivense'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum oocephalum'' <small>Boiss.</small> * ''Helichrysum opacum'' <small>Klatt</small> * ''Helichrysum orbicularifolium'' <small>Sümbül, Göktürk & O.D.Düșen</small> * ''Helichrysum oreophilum'' <small>Klatt</small> * ''Helichrysum orientale'' <small>(L.) Gaertn.</small> * ''Helichrysum orothamnus'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum outeniquense'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum oxybelium'' <small>DC.</small> == P–Q == * ''Helichrysum pagophilum'' <small>M.D.Hend.</small> * ''Helichrysum paleatum'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum pallasii'' <small>(Spreng.) Ledeb.</small> * ''Helichrysum pallens'' <small>S.Moore</small> * ''Helichrysum pallidum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum palustre'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum pamphylicum'' <small>P.H.Davis & Kupicha</small> * ''Helichrysum panduratum'' <small>O.Hoffm. ex De Wild. & T.Durand</small> * ''Helichrysum pandurifolium'' <small>Schrank</small> * ''Helichrysum pannosum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum panormitanum'' <small>Guss.</small> * ''Helichrysum paronychioides'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum pascuosum'' <small>S.Moore</small> * ''Helichrysum patulifolium'' <small>Baker</small> * ''Helichrysum patulum'' <small>D.Don</small> * ''Helichrysum paulayanum'' <small>Vierh.</small> * ''Helichrysum pawekiae'' <small>Wild</small> * ''Helichrysum pedunculatum'' <small>Hilliard & B.L.Burtt</small> * ''Helichrysum pendulum'' <small>(C.Presl) C.Presl</small> * ''Helichrysum pentzioides'' <small>Less.</small> * ''Helichrysum perlanigerum'' <small>Gamble</small> * ''Helichrysum perrieri'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum persicum'' <small>F.Ghahrem. & Noori</small> * ''Helichrysum peshmenianum'' <small>S.Erik</small> * ''Helichrysum petiolare'' <small>Hilliard & B.L.Burtt</small> * ''Helichrysum petraeum'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum phylicifolium'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum plantago'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum platycephalum'' <small>Baker</small> * ''Helichrysum platypterum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum plebeium'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum plicatum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum plinthocalyx'' <small>Sosn.</small> * ''Helichrysum pluriceps'' <small>K.Koch</small> * ''Helichrysum polhillianum'' <small>Lisowski</small> * ''Helichrysum polioides'' <small>B.L.Burtt</small> * ''Helichrysum polycladum'' <small>Klatt</small> * ''Helichrysum pomelianum'' <small>Greuter</small> * ''Helichrysum populifolium'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum praecinctum'' <small>Klatt</small> * ''Helichrysum praecurrens'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum proteoides'' <small>(Lam.) Baker</small> * ''Helichrysum pseudoanaxeton'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum psiadiifolium'' <small>Mesfin & T.Reilly</small> * ''Helichrysum psilolepis'' <small>Harv.</small> * ''Helichrysum psychrophilum'' <small>Boiss.</small> * ''Helichrysum pulchellum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum pumilio'' <small>(O.Hoffm.) Hilliard & B.L.Burtt</small> * ''Helichrysum pumilum'' <small>Hook.f.</small> * ''Helichrysum pygmaeum'' <small>Post</small> * ''Helichrysum qathlambanum'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum quartinianum'' <small>A.Rich.</small> == R == * ''Helichrysum raynalianum'' <small>Quézel</small> * ''Helichrysum reflexum'' <small>N.E.Br.</small> * ''Helichrysum refractum'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum retortoides'' <small>N.E.Br.</small> * ''Helichrysum retortum'' <small>(L.) Willd.</small> * ''Helichrysum retrorsum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum revolutum'' <small>(Thunb.) Less.</small> * ''Helichrysum rhodellum'' <small>Wild</small> * ''Helichrysum'' × ''rhodium'' <small>Rech.f.</small> * ''Helichrysum riparium'' <small>Brenan</small> * ''Helichrysum robbrechtianum'' <small>Lisowski</small> * ''Helichrysum roseoniveum'' <small>Marloth & O.Hoffm.</small> * ''Helichrysum rosum'' <small>Less.</small> * ''Helichrysum rotundatum'' <small>Harv.</small> * ''Helichrysum rotundifolium'' <small>Less.</small> * ''Helichrysum ruandense'' <small>Lisowski</small> * ''Helichrysum ruderale'' <small>Hilliard & B.L.Burtt</small> * ''Helichrysum rudolfii'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum rugulosum'' <small>Less.</small> * ''Helichrysum rutilans'' <small>(L.) D.Don ex G.Don</small> == S == * ''Helichrysum saboureaui'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum salviifolium'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum sambiranense'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum sanguineum'' <small>(L.) Kostel.</small> * ''Helichrysum sarcolaenifolium'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum saxatile'' <small>Moris</small> * ''Helichrysum saxicola'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum scabrum'' <small>Less.</small> * ''Helichrysum schimperi'' <small>(Sch.Bip. ex A.Rich.) Moeser</small> * ''Helichrysum scitulum'' <small>Hilliard & B.L.Burtt</small> * ''Helichrysum sclerochlaenum'' <small>Sch.Bip. ex Moeser</small> * ''Helichrysum semifertile'' <small>F.Muell.</small> * ''Helichrysum serpentinicola'' <small>Wild</small> * ''Helichrysum sessile'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum sessilioides'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum setosum'' <small>Harv.</small> * ''Helichrysum sibthorpii'' <small>Rouy</small> * ''Helichrysum silvaticum'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum simillimum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum simulans'' <small>Harv. & Sond.</small> * ''Helichrysum sivasicum'' <small>Kit Tan & Yıldız</small> * ''Helichrysum solitarium'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum somalense'' <small>Baker f.</small> * ''Helichrysum sordidum'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum spencerianum'' <small>Wild</small> * ''Helichrysum sphaeroideum'' <small>Moeser</small> * ''Helichrysum spiciforme'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum spiralepis'' <small>Hilliard & B.L.Burtt</small> * ''Helichrysum splendidum'' <small>Less.</small> * ''Helichrysum spodiophyllum'' <small>Hilliard & B.L.Burtt</small> * ''Helichrysum stellatum'' <small>Less.</small> * ''Helichrysum stenoclinoides'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum stenopterum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum stilpnocephalum'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum stoechas'' <small>(L.) Moench</small> * ''Helichrysum stoloniferum'' <small>(L.f.) Willd.</small> * ''Helichrysum stolzii'' <small>Mattf.</small> * ''Helichrysum stuhlmannii'' <small>O.Hoffm.</small> * ''Helichrysum subfalcatum'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum subglobosum'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum subglomeratum'' <small>Less.</small> * ''Helichrysum subluteum'' <small>Burtt Davy</small> * ''Helichrysum subsimile'' <small>Rech.f.</small> * ''Helichrysum subumbellatum'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum sulphureofuscum'' <small>Baker</small> * ''Helichrysum summo-montanum'' <small>I.Verd.</small> * ''Helichrysum sutherlandii'' <small>Harv.</small> * ''Helichrysum swynnertonii'' <small>S.Moore</small> * ''Helichrysum symoensianum'' <small>Lisowski</small> * ''Helichrysum syncephaloides'' <small>Humbert</small> == T == * ''Helichrysum taenari'' <small>Rothm.</small> * ''Helichrysum tanacetiflorum'' <small>Baker</small> * ''Helichrysum tanaiticum'' <small>P.A.Smirn.</small> * ''Helichrysum tardieuae'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum tenax'' <small>M.D.Hend.</small> * ''Helichrysum tenderiense'' <small>Umanets</small> * ''Helichrysum tenue'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum tenuiculum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum tenuifolium'' <small>Killick</small> * ''Helichrysum teretifolium'' <small>(L.) Sweet</small> * ''Helichrysum teydeum'' <small>(Wildpret & Greuter) Raus</small> * ''Helichrysum thapsus'' <small>O.Hoffm.</small> * ''Helichrysum theresae'' <small>Lisowski</small> * ''Helichrysum thianschanicum'' <small>Regel</small> * ''Helichrysum tillandsiifolium'' <small>O.Hoffm.</small> * ''Helichrysum tinctum'' <small>(Thunb.) Hilliard & B.L.Burtt</small> * ''Helichrysum tithonioides'' <small>Wild</small> * ''Helichrysum tomentosulum'' <small>(Klatt) Merxm.</small> * ''Helichrysum tomentosum'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum tongense'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum translucidum'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum transmontanum'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum traversii'' <small>Chiov.</small> * ''Helichrysum tricostatum'' <small>Less.</small> * ''Helichrysum trilineatum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum trinervatum'' <small>Baker</small> * ''Helichrysum triplinerve'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum truncatum'' <small>Burtt Davy</small> * ''Helichrysum turbinatum'' <small>Fitzg.</small> * ''Helichrysum tysonii'' <small>Hilliard</small> == U == * ''Helichrysum umbellulatum'' <small>S.Moore</small> * ''Helichrysum umbraculigerum'' <small>Less.</small> * ''Helichrysum undulifolium'' <small>Hutch. & B.L.Burtt</small> * ''Helichrysum unicapitatum'' <small>Şenol, Seçmen & B.Öztürk</small> * ''Helichrysum uninervium'' <small>Burtt Davy</small> == V == * ''Helichrysum vaginatum'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum'' × ''valentinum'' <small>Rouy</small> * ''Helichrysum vernum'' <small>Hilliard</small> * ''Helichrysum versicolor'' <small>O.Hoffm. & Muschl.</small> * ''Helichrysum viguieri'' <small>Humbert</small> * ''Helichrysum virgineum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum vohimavense'' <small>Humbert</small> == W–X == * ''Helichrysum wightii'' <small>C.B.Clarke ex Hook.f.</small> * ''Helichrysum wilmsii'' <small>Moeser</small> * ''Helichrysum witbergense'' <small>Bolus</small> * ''Helichrysum wittei'' <small>Hutch. & B.L.Burtt</small> * ''Helichrysum woodii'' <small>N.E.Br.</small> * ''Helichrysum xerochrysum'' <small>DC.</small> * ''Helichrysum xylocladum'' <small>Baker</small> == Y–Z == * ''Helichrysum yuccifolium'' <small>(Lam.) DC.</small> * ''Helichrysum yuksekovaense'' <small>Yıld.</small> * ''Helichrysum yurterianum'' <small>Gemici, Kit Tan, Yıldırım & M.Gemici</small> * ''Helichrysum zeyheri'' <small>Less.</small> * ''Helichrysum zivojini'' <small>Černjavski & Soska</small> * ''Helichrysum zwartbergense'' <small>Bolus</small> == Jereo koa == * ''[[Helichrysum]]'' l8npynbzxn9hza84vrbx7ur9ceyjsry Helichrysum gymnocephalum 0 301070 1145761 2026-06-29T21:10:23Z Thelezifor 15140 Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Asteraceae 1145761 wikitext text/x-wiki Ny '''''Helichrysum gymnocephalum''''' dia karazana zavamaniry misy voniny ao amin' ny fianakaviana ''[[Asteraceae]]'' teratany eto [[Madagasikara]]. Ampiasaina eo an-toerana izy io noho izy mampitombo ny filana firaisana ara-nofo sy antiseptika ary manaitaitra, ary koa ho fitsaboana aretin' ny traotraoka ([[Sita (aretina)|sita]]). Amidy amin' ny sehatra iraisam-pirenena ho amin' ireo tanjina ireo ny menakamanitra avy aminy. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''rambazina''', '''rambiasina''' na '''rambiazina'''. == Jereo koa == * ''[[Helichrysum]]'' 8io8ronabbutqmde74k6865cluknak7 Sokajy:Mpiandry tsatokazo Brazila 14 301071 1145763 2026-06-29T22:58:35Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Mpiandry tsatokazo]] [[Sokajy:Mpilalao baolina kitra Brazila]] » 1145763 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Mpiandry tsatokazo]] [[Sokajy:Mpilalao baolina kitra Brazila]] cb91kl4q98oxk23709y0zrml8regfe9 Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly bresiliana 14 301072 1145764 2026-06-29T22:59:52Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly]] [[Sokajy:Mpilalao baolina kitra Brazila]] » 1145764 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly]] [[Sokajy:Mpilalao baolina kitra Brazila]] epfi8b00fc9yoe82y7muypisy4zvp80 Gabriel Martinelli 0 301073 1145767 2026-06-29T23:12:25Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « {{infobox olona |sary= |anarana=Gabriel Martinelli |teraka=18 Jona 2001 |toerana = [[Guarulhos]] |maty= |firenena={{Brazila}} |mpiaraka= |asa= * [[mpilalao baolina kitra]] |taona niasàna= }} '''Gabriel Teodoro Martinelli Silva''' (teraka ny 18 Jona 2001 tao [[Guarulhos]]) dia mpilalao [[baolina kitra]] [[Brezila|breziliana]] izay milalao ho mpilalao elatra ho an'ny [[Arsenal FC]]. Manao ny laharana faha-22 ho an'ny ekipa nasionaly izy. == Klioba == Nanombo... » 1145767 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= |anarana=Gabriel Martinelli |teraka=18 Jona 2001 |toerana = [[Guarulhos]] |maty= |firenena={{Brazila}} |mpiaraka= |asa= * [[mpilalao baolina kitra]] |taona niasàna= }} '''Gabriel Teodoro Martinelli Silva''' (teraka ny 18 Jona 2001 tao [[Guarulhos]]) dia mpilalao [[baolina kitra]] [[Brezila|breziliana]] izay milalao ho mpilalao elatra ho an'ny [[Arsenal FC]]. Manao ny laharana faha-22 ho an'ny ekipa nasionaly izy. == Klioba == Nanomboka nilalao tamin'ny taona 2010 ho an'ny [[SC Corinthians]] tao [[São Paulo|São Paulo]] i Martinelli, izay nanombohany tao amin'ny ekipa futsal. Nanomboka tamin'ny taona 2015, nilalao ho an'ny Ituano FC izy. Fotoana fohy taorian'izay dia nanao fitsapana niaraka tamin'ny [[Manchester United]] sy [[FC Barcelona]] izy. Efa nanao fifanarahana tamin'ny Arsenal FC izy hatramin'ny [daty tsy hita]. == Tanora == Taona tao amin'ny klioba * 2010–2014 SC Corinthians * 2015–2019 Ituano FC == Zokiny == Taona niseho tao amin'ny klioba (Baolina tafiditra): * 2018–2019 Ituano FC * 2019– [[Arsenal FC]] [[pt:Gabriel Martinelli]] {{CLEFDETRI:Martinelli, Gabriel}} {{commonscat}} [[sokajy:mpilalao baolina kitra Brezila]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1996] [[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly bresiliana]] buzrv2ycrxe981q7yqawdi9rjhwu7ri 1145768 1145767 2026-06-29T23:14:54Z HarryWurst 36292 1145768 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= |anarana=Gabriel Martinelli |teraka=18 Jona 2001 |toerana = [[Guarulhos]] |maty= |firenena={{Brazila}} |mpiaraka= |asa= * [[mpilalao baolina kitra]] |taona niasàna= }} '''Gabriel Teodoro Martinelli Silva''' (teraka ny 18 Jona 2001 tao [[Guarulhos]]) dia mpilalao [[baolina kitra]] [[Brezila|breziliana]] izay milalao ho mpilalao elatra ho an'ny [[Arsenal F.C.]]. Manao ny laharana faha-22 ho an'ny ekipa nasionaly izy. == Klioba == Nanomboka nilalao tamin'ny taona 2010 ho an'ny [[SC Corinthians]] tao [[São Paulo|São Paulo]] i Martinelli, izay nanombohany tao amin'ny ekipa futsal. Nanomboka tamin'ny taona 2015, nilalao ho an'ny Ituano FC izy. Fotoana fohy taorian'izay dia nanao fitsapana niaraka tamin'ny [[Manchester United]] sy [[FC Barcelona]] izy. Efa nanao fifanarahana tamin'ny Arsenal FC izy hatramin'ny [daty tsy hita]. == Tanora == Taona tao amin'ny klioba * 2010–2014 SC Corinthians * 2015–2019 Ituano FC == Zokiny == Taona niseho tao amin'ny klioba (Baolina tafiditra): * 2018–2019 Ituano FC * 2019– [[Arsenal F.C.]] [[pt:Gabriel Martinelli]] {{CLEFDETRI:Martinelli, Gabriel}} {{commonscat}} [[sokajy:mpilalao baolina kitra Brezila]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1996] [[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly bresiliana]] [[Sokajy:Arsenal F.C.]] 2hpzb4lwvngmjgrz51lx66yi2ik4pue 1145772 1145768 2026-06-29T23:19:29Z HarryWurst 36292 1145772 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= |anarana=Gabriel Martinelli |teraka=18 Jona 2001 |toerana = [[Guarulhos]] |maty= |firenena={{Brazila}} |mpiaraka= |asa= * [[mpilalao baolina kitra]] |taona niasàna= }} '''Gabriel Teodoro Martinelli Silva''' (teraka ny 18 Jona 2001 tao [[Guarulhos]]) dia mpilalao [[baolina kitra]] [[Brezila|breziliana]] izay milalao ho mpilalao elatra ho an'ny [[Arsenal F.C.]]. Manao ny laharana faha-22 ho an'ny ekipa nasionaly izy. == Klioba == Nanomboka nilalao tamin'ny taona 2010 ho an'ny [[SC Corinthians]] tao [[São Paulo|São Paulo]] i Martinelli, izay nanombohany tao amin'ny ekipa futsal. Nanomboka tamin'ny taona 2015, nilalao ho an'ny Ituano FC izy. Fotoana fohy taorian'izay dia nanao fitsapana niaraka tamin'ny [[Manchester United]] sy [[FC Barcelona]] izy. Efa nanao fifanarahana tamin'ny Arsenal FC izy hatramin'ny [daty tsy hita]. == Tanora == Taona tao amin'ny klioba * 2010–2014 SC Corinthians * 2015–2019 Ituano FC == Zokiny == Taona niseho tao amin'ny klioba (Baolina tafiditra): * 2018–2019 Ituano FC * 2019– [[Arsenal F.C.]] [[pt:Gabriel Martinelli]] {{CLEFDETRI:Martinelli, Gabriel}} {{commonscat}} [[sokajy:mpilalao baolina kitra Brazila]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1996] [[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly bresiliana]] [[Sokajy:Arsenal F.C.]] efprp86avyez7wdj5pikr81n1mj7ju6 1145773 1145772 2026-06-29T23:20:31Z HarryWurst 36292 1145773 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary=Gabriel Martinelli Brazil V Morocco 13 June 2026-144.jpg |anarana=Gabriel Martinelli |teraka=18 Jona 2001 |toerana = [[Guarulhos]] |maty= |firenena={{Brazila}} |mpiaraka= |asa= * [[mpilalao baolina kitra]] |taona niasàna= }} '''Gabriel Teodoro Martinelli Silva''' (teraka ny 18 Jona 2001 tao [[Guarulhos]]) dia mpilalao [[baolina kitra]] [[Brezila|breziliana]] izay milalao ho mpilalao elatra ho an'ny [[Arsenal F.C.]]. Manao ny laharana faha-22 ho an'ny ekipa nasionaly izy. == Klioba == Nanomboka nilalao tamin'ny taona 2010 ho an'ny [[SC Corinthians]] tao [[São Paulo|São Paulo]] i Martinelli, izay nanombohany tao amin'ny ekipa futsal. Nanomboka tamin'ny taona 2015, nilalao ho an'ny Ituano FC izy. Fotoana fohy taorian'izay dia nanao fitsapana niaraka tamin'ny [[Manchester United]] sy [[FC Barcelona]] izy. Efa nanao fifanarahana tamin'ny Arsenal FC izy hatramin'ny [daty tsy hita]. == Tanora == Taona tao amin'ny klioba * 2010–2014 SC Corinthians * 2015–2019 Ituano FC == Zokiny == Taona niseho tao amin'ny klioba (Baolina tafiditra): * 2018–2019 Ituano FC * 2019– [[Arsenal F.C.]] [[pt:Gabriel Martinelli]] {{CLEFDETRI:Martinelli, Gabriel}} {{commonscat}} [[sokajy:mpilalao baolina kitra Brazila]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1996] [[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly bresiliana]] [[Sokajy:Arsenal F.C.]] 9h9tn7yjadourwzfeey8cyl0d1b6agj 1145779 1145773 2026-06-29T23:43:45Z HarryWurst 36292 /* Zokiny */ 1145779 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary=Gabriel Martinelli Brazil V Morocco 13 June 2026-144.jpg |anarana=Gabriel Martinelli |teraka=18 Jona 2001 |toerana = [[Guarulhos]] |maty= |firenena={{Brazila}} |mpiaraka= |asa= * [[mpilalao baolina kitra]] |taona niasàna= }} '''Gabriel Teodoro Martinelli Silva''' (teraka ny 18 Jona 2001 tao [[Guarulhos]]) dia mpilalao [[baolina kitra]] [[Brezila|breziliana]] izay milalao ho mpilalao elatra ho an'ny [[Arsenal F.C.]]. Manao ny laharana faha-22 ho an'ny ekipa nasionaly izy. == Klioba == Nanomboka nilalao tamin'ny taona 2010 ho an'ny [[SC Corinthians]] tao [[São Paulo|São Paulo]] i Martinelli, izay nanombohany tao amin'ny ekipa futsal. Nanomboka tamin'ny taona 2015, nilalao ho an'ny Ituano FC izy. Fotoana fohy taorian'izay dia nanao fitsapana niaraka tamin'ny [[Manchester United]] sy [[FC Barcelona]] izy. Efa nanao fifanarahana tamin'ny Arsenal FC izy hatramin'ny [daty tsy hita]. == Tanora == Taona tao amin'ny klioba * 2010–2014 SC Corinthians * 2015–2019 Ituano FC == Zokiny == Taona niseho tao amin'ny klioba (Baolina tafiditra): * 2018–2019 [[Ituano FC]] * 2019– [[Arsenal F.C.]] [[pt:Gabriel Martinelli]] {{CLEFDETRI:Martinelli, Gabriel}} {{commonscat}} [[sokajy:mpilalao baolina kitra Brazila]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1996] [[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly bresiliana]] [[Sokajy:Arsenal F.C.]] 73kdmfnu5rgf3gvohh3oi8lgw7xdb1b SC Corinthians 0 301074 1145769 2026-06-29T23:15:18Z HarryWurst 36292 Pejy fihodinana mankany [[Sport Club Corinthians Paulista]] 1145769 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Sport Club Corinthians Paulista]] g1t80h0nxr9fsvdxbrnyruym2a5jht1 Sokajy:Arsenal F.C. 14 301075 1145770 2026-06-29T23:17:29Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Klioba baolina kitra anglisy]] [[Sokajy:Londona]] [[Sokajy:Premier League]] » 1145770 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Klioba baolina kitra anglisy]] [[Sokajy:Londona]] [[Sokajy:Premier League]] jpotgguwetezf09iqlf9iu8csv25i4g Sokajy:Londona 14 301076 1145771 2026-06-29T23:18:20Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Tanàna ao Angletera]] » 1145771 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Tanàna ao Angletera]] 53a5ibbad1c5z8kwv914lwtbsobu04q Ituano FC 0 301077 1145777 2026-06-29T23:41:01Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « [[File:Ituano Futebol Clube logo.svg|thumb|Ituano Futebol Clube]] '''Ituano Futebol Clube''' dia klioba [[baolina kitra]] breziliana monina ao [[Itu]], fanjakana {{São Paulo}}. == Fiainany taloha == Ny klioba dia naorina tamin'ny 24 May 1947, nataon'ny mpiasan'ny Sorocabana Chemins de Fer (Estrada de Ferro Sorocabana). Nantsoina hoe ''Associação Atlética Sorocabana'' izy io tamin'ny voalohany, ary nantsoina hoe ''Ferroviário Atlético Ituano'' tamin'ny t... » 1145777 wikitext text/x-wiki [[File:Ituano Futebol Clube logo.svg|thumb|Ituano Futebol Clube]] '''Ituano Futebol Clube''' dia klioba [[baolina kitra]] breziliana monina ao [[Itu]], fanjakana {{São Paulo}}. == Fiainany taloha == Ny klioba dia naorina tamin'ny 24 May 1947, nataon'ny mpiasan'ny Sorocabana Chemins de Fer (Estrada de Ferro Sorocabana). Nantsoina hoe ''Associação Atlética Sorocabana'' izy io tamin'ny voalohany, ary nantsoina hoe ''Ferroviário Atlético Ituano'' tamin'ny taona 1960, ary farany, tamin'ny 1990, lasa ''Ituano Futebol Clube''. ==Jereo Koa== *[[Palmeiras]] *[[FC São Paulo]] *[[Portuguesa]] *[[FC Santos]] == Jereo koa == [[pt:Ituano Futebol Clube]] [[Sokajy:Klioba baolina kitra breziliana]] [[sokajy:Itu]] pv8j754ywy3idjy5uxh3kiyi70ggjmn Sokajy:Itu 14 301078 1145778 2026-06-29T23:41:26Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « [[sokajy:Tanàna ao São Paulo]] » 1145778 wikitext text/x-wiki [[sokajy:Tanàna ao São Paulo]] ap9jurpynzhlxpktr5avz45yns3p4uz Al-Agha company 0 301079 1145783 2026-06-30T00:06:44Z JDkwibgp 39716 Fananganana orinasa Ejiptiana malaza 1145783 wikitext text/x-wiki '''Al-Agha company''' Naorina tamin'ny taona 1995 ny mpandraharaha [[Abdelnasser Abdelfattah]], ity orinasa [[Ejipta|Ejiptiana]] ity — raiamandrenin'ny Vondrona [[Al-Agha group]] — dia manam-pahaizana manokana amin'ny fanamboarana fitaovana elektrika sy elektronika. Tsy mifantoka amin'ny tsenan'ny Ejiptiana anatiny izy, fa manondrana ny vokatra manerana an'i [[Afrika Avaratra]].[https://economygates.com/agha-company-is-one-of-the-most-prominent-egyptian-companies/] 3s9lolm5w5ram7zg6vx7lyzipczurtj Farihin'i Manambolomaty 0 301080 1145784 2026-06-30T00:31:33Z TinahLuce23 39583 Pejy noforonina tamin'ny « Ny '''Farihin'i Manambolomaty''' dia vondron'ireo farihy efatra ao amin'ny faritra andrefan'i [[Madagasikara]] (Antsamaka, Soamalipo, Befotaka, ary Ankerika), izay antsoina ihany koa hoe '''Complexe des lacs de Manambolomaty.''' Ao amin'ny faritra [[Faritra Melaky|Melaky]] no misy ny farihy, distrikan'i [[Antsalova]]. Izy ireo dia ao anatin'ny Faritra mando Tsimembo–Manambolomaty, izay voasokajy ho toerana mando manan-danja iraisam-pirenena (Ramsar) noho ny... » 1145784 wikitext text/x-wiki Ny '''Farihin'i Manambolomaty''' dia vondron'ireo farihy efatra ao amin'ny faritra andrefan'i [[Madagasikara]] (Antsamaka, Soamalipo, Befotaka, ary Ankerika), izay antsoina ihany koa hoe '''Complexe des lacs de Manambolomaty.''' Ao amin'ny faritra [[Faritra Melaky|Melaky]] no misy ny farihy, distrikan'i [[Antsalova]]. Izy ireo dia ao anatin'ny Faritra mando Tsimembo–Manambolomaty, izay voasokajy ho toerana mando manan-danja iraisam-pirenena (Ramsar) noho ny harena ara-tontolo iainana sy ny zavamananaina miavaka ao aminy<ref>https://www.wwf.mg/?2080966/Les-21-sites-Ramsar-de-Madagascar</ref>. Tamin'ny 25 Septambra 1998, ity faritra ity dia voasoratra tamin'ny fomba ofisialy ho ao anatin'ny Site RAMSAR (laharana faha-961), ka nahatonga azy ho iray amin'ireo faritra mando voalohany indrindra nahazo izany fankatoavana iraisam-pirenena izany teto Madagasikara. Ankehitriny, izy io dia tafiditra ao anatin'ny faritra arovana midadasika kokoa antsoina hoe "Paysage Harmonieux Protégé du Complexe Tsimembo Manambolomaty", izay manana velorano manodidina ny 62 745 hekitara<ref>https://www.fapbm.org/aire_protegee/le-paysage-harmonieux-de-tsimembo-manambolomaty/</ref>. == Famaritana ara-jeografia == Ny Farihin'i Manambolomaty dia hita ao amin'ny faritra andrefana-afovoan'i Madagasikara, ao amin'ny distrikan'i Antsalova, faritra Melaky. Ny farihy dia voahodidin'ny ala maina andrefana, ala maina an'i Tsimembo, amin'ny lafiny avaratra sy atsinanana, ary rakotra honko sy tany fambolena vary kosa ny lafiny andrefana mankany amin'ny ranomasina (lakandranon'i [[Mozambika]]). Mandritra ny [[fahavaratra]] (Novambra hatramin'ny Aprily), rehefa mihoatra ny fefiny ny ony Manambolo, dia mivarina mankany amin'ireo farihy ny rano amin'ny alalan'ny lakandrano voajanahary sy ny heniheny be zozoro. Amin'ity fotoana ity no mivadika ho [[Nosy]] ireo faritra avo (Nosy Masina). Ny [[heniheny]] midadasika mampitohy ireo farihy amin'ny ony dia miasa ho toy ny sivana voajanahary. Misoroka ny fahatongavan'ny antsanga be loatra any anaty farihy izany, ka mitazona ny rano ho madio sy ho tsara kalitao ho an'ny hazandrano. Mandritra ny [[main-tany]] (Mey hatramin'ny Oktobra), mihena ny rano ka miverina misaraka tsara ho farihy efatra miavaka indray izy ireo. Ny sisin'ny farihy nialan'ny rano dia mivadika ho tany lonaka izay ampiasain'ny mponina amin'ny fambolena vary an-tsaha. Ny Farihin'i Manambolomaty dia manana karazana rano roa dia ranomamy (Soamalipo, Befotaka,Ankerika) sy ranomasira (Antsamaka). == Ireo farihy efatra mandrafitra ny farihy Manambolomaty == Ny loharanon-drano ao Manambolomaty dia tsy farihy tokana midadasika, fa fitambaran’ny farihy lehibe efatra<ref>https://www.environnement.mg/aires-protegees/complexe-a-quatre-lacs-manambolomaty/</ref> mifamatotra amin’ny alalan’ny lakandrano voajanahary, ny heniheny, ary ny sakelidranon’ny reniranon’i [[Manambolo]]. Ny reniranon'i Manambolo dia mamakivaky faritra maro ao amin'ny faritra [[Bongolava]], [[Menabe]] ary Melaky, ary mivarina any amin'ny [[Lakandranon'i Mozambika]]. Na dia miara-mamorona tontolo iray aza izy ireo, ny farihy tsirairay dia manana ny toetrany manokana : === Farihy Antsamaka === Ny '''[[Farihy Antsamaka]]''' no farihy miavaka indrindra ao anatin'ity vondrona farihy ity noho ny toetran'ny ranony. Izy irery mantsy no farihy alkaolina na farihy  masira amin'ireo farihy efatra, fa farihy rano mamy avokoa ny telo hafa. Ny farihy Antsamaka no toerana tokana itanjozoran'ireo karazan'ny [[Voronkosy]] na Flamants rose noho izy mamokatra ireo karazana ahidrano sy biby madinika miantoka ny fahaveloman'izy ireo. Eo amin'ny moron'ity farihy ity no anatanterahan'ny mponina ny fomban-drazana [[Loadrano]] isan-taona, izay fankalazana masina mialoha ny hanokafana ny taom-pananjonoana. === Farihy Soamalipo === Ny '''[[Farihy Soamalipo]]''' dia farihy ranomamy izay manana lanjany ambony amin'ny fikarohana siantifika momba ny voron-drano. ity farihy ity no manana karazan-borona betsaka indrindra raha oharina amin'ireo farihy telo hafa. Ny fikambanana ifotony FIZAMI (Fikambanan'ny Mpanjono ao Amin'ny Farihy Soamalipo sy Befotaka) no miandraikitra ny fitantanana sy ny fampiharana ny Dina miaro azy. === Farihy Befotaka === Ny '''[[Farihy Befotaka]]''' dia farihy ranomamy mifandray akaiky sy mifanila mivantana amin'i Soamalipo. Ity farihy ity dia ivon'ny fiantohana ny fahaveloman'ny Ankoay na Haliaeetus vociferoides. Ny ala sy ny zozoro manodidina azy no lasa akany fanadodizana sy fonenan'ireo Ankoay, ary ao no toerana azo antoka iankinan'ny taranak'ity vorona tandindomin-doza ity. Nasiana toby fanjonoana voafehy ny manodidina azy mba hamerana ny tabataba sy ny fifampikasohan'ny olona amin'ny akanin'ny vorona. === Farihy Ankerika === Ny '''[[Farihy Ankerika]]''' no farihy ranomamy lehibe indrindra amin'izy efatra ary izy no miantoka ny ampahany betsaka amin'ny voka-trondro mivoaka ao Antsalova. Ity farihy ity dia mitahiry ny fomban-drazana satria ao anatiny no misy ireo Nosy Masina, toy ny Nosy Sarotsy sy Rehampy, izay heverina ho fonenan'ny fanahin'ny razana Sakalava. Hentitra ihany koa ny fampiharana ny [[fady]] ao (fady vainafo eo ambony rano, fady fandotoana, ary fady ho an'ny vehivavy ny miantsona amin'ireo nosy masina). Ny fikambanana FIFAMA (Fikambanan'ny Mpanjono ao Amin'ny Farihy Ankerika) no mitantana azy. == Harena voajanahary == Ahitana karazam-borona 138, karazam-by mandady sy mikisaka (reptiles) maro, ary karazan-karana sy hazandrano isan-karazany ao an-toerana. * [[Ankoay]] na Pygargue de Madagascar na Haliaeetus vociferoides : vorom-be mpihaza anaty rano. Ny teknika polyandrie no entina mampitohy ny taranak'itony karazam-borona itony. * [[Voronkosy]] na Flamant rose na Phoenicopterus roseus : vorona mandeha andiany izay mifofotra ao amin'ny Farihy Antsamaka ihany noho izy farihy alkaolina manankarena sakafo ho azy ireo. * [[Vivy]]  na Grèbe malgache na Tachybaptus pelzelnii : voron-drano kely tsy fahita raha tsy eto Madagasikara, ary hita matetika eny amin'ny farihy an-drano mamy. * [[Vorofaly]] na kibedabedaRâle d'olivier na Zapornia olivieri na [[Amaurornis olivieri]] : voron-drano kely tena tsy fahita firy ary atahorana ho lany tamingana, miaina anatin'ny zozoro matevina. * [[Sokatra Rere]] na Erymnochelys madagascariensis : ilay soka-dranomamy tokana tsy fahita any an-kafa (endémique). Ny farihy Manambolomaty no iray amin'ireo toerana vitsy sisa manana tontolo iainana tsy simba ho an'ity sokatra tandindomin-doza mafy ity. * Mamba na Crocodylus niloticus : Hita mivezivezy avy any amin'ny ony Manambolo mankany amin'ireo farihy rano mamy rehefa fahavaratra. * [[Sifaka]] na Tsibahaka na Propithecus deckenii : Varika fotsy lehibe mitsambikina eny amin'ny rantsan-kazo amin'ny ala maina manodidina ny farihy. * [[Varika]] lomorona na Eulemur fulvus rufus : Hita mivezivezy mitady voankazo amin'ny ala Tsimembo. * Trondro Cichlidae (ohatra: Paretroplus na Damba)b: Karazan-trondro nentim-paharazana eto Madagasikara izay miara-miaina amin'ny [[Tilapia]] nafafy taty aoriana (Oreochromis niloticus), izay fototry ny toekarena sy ny jono ao Antsalova. Ny fitantanana ny faritra dia mifototra amin'ny fiaraha-miasan'ny fanjakana, ireo fikambanana miaro ny tontolo iainana, ary ireo vondrom-piarahamonina eo an-toerana. Ny The Peregrine Fund dia isan'ireo fikambanana nandray anjara tamin'ny fitantanana sy fiarovana ny faritra arovana Tsimembo–Manambolomaty. Ny tontolo manodidina ny farihy dia fifangaroan'ny ala maina andrefana, ny zavamaniry an-drano mamy, ary ny honko. Ireto ny tena miavaka: * [[Hazomalany]] na Hazomalania voyroni : hazo lehibe sy lava izay hita amin'ny ala maina. Manana lanja ara-panahy ambony ho an'ny [[Sakalava]] ary izy no isafidianan'ny vorona Ankoay hanaovana akany noho ny haavony. * [[Zozoro]] sy [[Bararata]] na Typha domingensis sy Phragmites mauritianus : mandrakotra ny moron'ireo farihy rano mamy (Ankerika, Soamalipo, Befotaka). Toerana fanatodizan'ny trondro sy fialokalofan'ny sokatra Rere. * Karazana [[honko]] na Rhizophora mucronata sy Avicennia marina : hita any amin'ireo lakandrano sy faritra heniheny mampitohy ny farihy amin'ny [[ony]] Manambolo, miasa ho mpanasivana ny [[antsanga]]. == Lanjany ara-tontolo iainana == Ny Farihin'i Manambolomaty ary indrindra ny faritra Tsimembo–Manambolomaty dia isan'ireo toerana manan-danja amin'ny fiarovana ny zavaboary eto Madagasikara. Izy io dia voasokajy ho faritra arovana ary manana lanja iraisam-pirenena noho ny fisian'ny tontolo mando sy ny karazan-javamananaina maro ao aminy. Izy ireo no manohana karazam-biby maro ary manampy amin'ny fitazonana ny fifandanjan'ny tontolo iainana ao amin'ny faritra andrefan'i Madagasikara<ref>https://madagascar-hotels-online.com/le-parc-tsimembo-manambolomaty/</ref>. == Lanjany ara-toekarena sy fiainan'ny mponina == Ny jono nentim-paharazana voafehy no fototry ny fidiram-bolan'ny mponina sy ny fampidirana hetra ho an'ireo kaominina manodidina ao amin'ny Distrikan'Antsalova. Ny hetra sy tamberim-bidy alaina amin'ny fivarotana trondro dia miantoka ny 56% amin'ny teti-bolan'ireo [[Kaominina]] manodidina, izay ampiasaina amin'ny fotodrafitrasa eny ifotony toy ny [[sekoly]] sy ny [[fahasalamana]]. Mahatratra eo amin'ny 400 hatramin'ny 500 taonina isan-taona eo ny trondro mivoaka ao amin'ity farihy ity. Ny ampahany lehibe amin'ny trondro maina na salazy dia mivoaka mankany any Morondava, Maintirano, Mahajanga, ary tonga hatrany Antananarivo. Ny mponina dia manao fambolena vary an-tsaha koa rehefa vanim-potoana main-tany eny amin'ny sisin'ny heniheny miala rano. == Lanjany ara-kolontsaina == Manana anjara toerana lehibe amin'ny fiarovana ny [[farihy]] ny fomba amam-panao eo an-toerana. Ao amin'ny faritra [[Antsalova]] dia misy fombafomba antsoina hoe Loadrano, izay atao amin'ny fanombohan'ny vanim-potoanan'ny jono. Araka ny fomba amam-panao, dia tsy manomboka manjono ny mpanjono raha tsy vita io fombafomba io. Ny fahefana nentin-drazana, toy ny Tompon-drano, dia mbola hajaina amin'ny fitantanana ny harena anaty rano<ref>https://protectedareas.mg/landscape/show/88?geoShapeFilterField=location&location=44.2118997742767%2C-19.1675205319679%2C44.5429865346572%2C-19.1675205319679%2C44.5429865346572%2C-18.6936244204886%2C44.2118997742767%2C-18.6936244204886%2C44.2118997742767%2C-19.1675205319679&max=8&mediaFilter=no_of_images%2Cno_of_videos%2Cno_of_audio&offset=0&sort=created_on&view=stats</ref>. == Fiarovana ny farihy == Na dia manana harena voajanahary lehibe aza ny Farihin'i Manambolomaty, dia miatrika olana maro izy, toy ireo faritra maro arovana eto Madagasikara : * [[Doro tanety]], * Fanitarana ny fambolena amin'ny alalan'ny [[tavy]], * Fanapahana hazo tsy ara-dalàna, * Fihazana biby, * Fanjonoana tsy manaraka fepetra. Ny fiarovana ny farihy dia ilaina mba hitahirizana ny zavamananaina sy hiantohana ny fiveloman'ny mponina eo an-toerana. Ny fahombiazan'ny fiarovana ity toerana RAMSAR ity dia vokatry ny fitantanana tamin'ny alalan'ny rafitra GELOSE na ny fitantanana voaaro avy eny ifotony. Ny Vondron'olona Ifotony roa, ny FIZAMI (manodidina an'i Soamalipo sy Befotaka) sy ny FIFAMA (manodidina an'i Ankerika), no mitantana ny faritra arovana miaraka amin'ny fikambanana iraisam-pirenena The Peregrine Fund sy ny FAPBM. sbt82qll4usb6yts3881wmlqa99btks Luc Frieden 0 301081 1145788 2026-06-30T01:49:58Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « {{infobox olona |sary= CSV Luc-Frieden Profilbild.jpg |anarana=Luc Frieden |teraka= 16 Septambra 1963, |toerana = [[Esch-sur-Alzette]] |maty= |firenena={{Loksemborga}} |fanjakana = |mpiaraka= |asa= * [[mpanao politika]] |taona niasàna= }} '''Luc Frieden''' (teraka ny 16 Septambra 1963, tao [[Esch-sur-Alzette]]) dia mpanao politika avy any [[Loksemborga]] (CSV). Praiminisitra tao amin'ny Grand Duchy an'i Luxembourg izy nanomboka ny 17 Novambra 2023. I Frie... » 1145788 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= CSV Luc-Frieden Profilbild.jpg |anarana=Luc Frieden |teraka= 16 Septambra 1963, |toerana = [[Esch-sur-Alzette]] |maty= |firenena={{Loksemborga}} |fanjakana = |mpiaraka= |asa= * [[mpanao politika]] |taona niasàna= }} '''Luc Frieden''' (teraka ny 16 Septambra 1963, tao [[Esch-sur-Alzette]]) dia mpanao politika avy any [[Loksemborga]] (CSV). Praiminisitra tao amin'ny Grand Duchy an'i Luxembourg izy nanomboka ny 17 Novambra 2023. I Frieden dia mpikambana tao amin'ny Antenimieran'ny [[Solombavambahoaka]] nanomboka ny 1994 ka hatramin'ny 1998 ary indray nanomboka ny 2013 ka hatramin'ny 2014. Teo anelanelan'ny 1998 sy 2013, dia niasa tao amin'ny governemanta Luxembourg maromaro izy, anisan'izany ny maha-Minisitry ny Fitsarana, Minisitry ny Fitantanam-bola, ary Minisitry ny Fiarovana. Taorian'ny fialany vetivety tamin'ny politika, dia niasa tao amin'ny sehatry ny banky sy ny mpisolovava izy. Tamin'ny 2019, dia nandray ny andraikitry ny filohan'ny Antenimieran'ny Varotra any Loksemborga izy. Tamin'ny 2022, dia voafidy ho Filohan'ny Eurochambres ihany koa izy, fikambanana elo eoropeanina misahana ny efitrano varotra sy indostria. Tamin'ny taona 2023, niverina tamin'ny politika tao Loksemborga i Luc Frieden ary nofidin'ny Antoko Vahoaka Sosialy Kristiana ho kandidà lehibe indrindra amin'ny fifidianana parlemantera amin'ny volana Oktobra, izay nandresen'ny antokony. == Jereo koa == [[de:Michael Kretschmer]] [[fr:Luc Frieden]] [[en:Luc Frieden]] {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Frieden, Luc}} [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1963]] [[Sokajy:Maty tamin'ny taona ]] [[Sokajy:Mpanao politika (Loksemborga)]] [[Sokajy:Praiminisitry (Loksemborga)]] 61axyyld1vb62el2g9y7cez8nzm117v Sokajy:Mpanao politika (Loksemborga) 14 301082 1145789 2026-06-30T01:50:51Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Mpanao politika ]] [[Sokajy:Politika ao Loksemborga]] » 1145789 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Mpanao politika ]] [[Sokajy:Politika ao Loksemborga]] g8w33otedkr75ogzqqbuwvh7trjm2hx Sokajy:Politika ao Loksemborga 14 301083 1145790 2026-06-30T01:51:17Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Loksemborga]] [[Sokajy:Politika]] » 1145790 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Loksemborga]] [[Sokajy:Politika]] lypdx6a2qvyq3cz6i5qbiraqiqc0yl9 Sokajy:Praiminisitry (Loksemborga) 14 301084 1145791 2026-06-30T01:51:47Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Mpanao politika (Loksemborga)]] [[Sokajy:Praiminisitry]] » 1145791 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Mpanao politika (Loksemborga)]] [[Sokajy:Praiminisitry]] 2q65av2nu3cuucx2cdjqmdb2of2j4ak 1145792 1145791 2026-06-30T01:52:20Z HarryWurst 36292 1145792 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Mpanao politika (Loksemborga)]] [[Sokajy:Praiminisitra]] b49f3ul3pdlcuny097t3p2xn3gmkyxn Cafélândia (São Paulo) 0 301085 1145795 2026-06-30T02:08:53Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « {{coord|21|48|4|S|49|37|12|W|}} {{infobox tanàna |anarana=Cafelândia (São Paulo) |velarantany= 919,8 |haavo - 445 |isam-ponina =16.654 |firenena={{BRA}} |fanjakana={{São Paulo}} |ben'ny tanàna = Junior Motter <b>([[Partido Novo|Novo]], 2025–2028) |sary=Descida do Córrego Soltinho e acesso a cidade de Cafelândia no Km-422 da Rodovia Marechal Rondon - SP-300 - panoramio.jpg |saina =Brasão de Cafelândia.jpg }} File:SaoPaulo Municip Cafelandia.sv... » 1145795 wikitext text/x-wiki {{coord|21|48|4|S|49|37|12|W|}} {{infobox tanàna |anarana=Cafelândia (São Paulo) |velarantany= 919,8 |haavo - 445 |isam-ponina =16.654 |firenena={{BRA}} |fanjakana={{São Paulo}} |ben'ny tanàna = Junior Motter <b>([[Partido Novo|Novo]], 2025–2028) |sary=Descida do Córrego Soltinho e acesso a cidade de Cafelândia no Km-422 da Rodovia Marechal Rondon - SP-300 - panoramio.jpg |saina =Brasão de Cafelândia.jpg }} [[File:SaoPaulo Municip Cafelandia.svg|thumb|left|Cafelândia (Sao Paulo)]] I '''Cafelândia (São Paulo)''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i {{São Paulo}}. == Jeografia == Ny velarantanin'ilay tanàna dia 919.8 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 16.654 (2022) {{commonscat}} [[pt:Cafelândia (São Paulo)]] {{reflist}} [[sokajy:Tanàna ao São Paulo]] no28i9n9csbjjx7uecj7npwjkroyncz 1145797 1145795 2026-06-30T02:10:11Z HarryWurst 36292 1145797 wikitext text/x-wiki {{coord|21|48|4|S|49|37|12|W|}} {{infobox tanàna |anarana=Cafelândia (São Paulo) |velarantany= 919,8 |haavo = 445 |isam-ponina =16.654 |firenena={{BRA}} |fanjakana={{São Paulo}} |ben'ny tanàna = Junior Motter <b>([[Partido Novo|Novo]], 2025–2028) |sary=Descida do Córrego Soltinho e acesso a cidade de Cafelândia no Km-422 da Rodovia Marechal Rondon - SP-300 - panoramio.jpg |saina =Brasão de Cafelândia.jpg }} [[File:SaoPaulo Municip Cafelandia.svg|thumb|left|Cafelândia (Sao Paulo)]] I '''Cafelândia (São Paulo)''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i {{São Paulo}}. == Jeografia == Ny velarantanin'ilay tanàna dia 919.8 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 16.654 (2022) {{commonscat}} [[pt:Cafelândia (São Paulo)]] {{reflist}} [[sokajy:Tanàna ao São Paulo]] 4skqqnovx43ny89dkf8639mxtf8yhsw Alto Alegre (São Paolo) 0 301086 1145802 2026-06-30T02:21:26Z HarryWurst 36292 nanova ny anaran'i [[Alto Alegre (São Paolo)]] ho [[Alto Alegre (São Paulo)]] i HarryWurst 1145802 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Alto Alegre (São Paulo)]] ivzw3luupa4z0161geumka7r5i1085g Dinika:Alto Alegre (São Paolo) 1 301087 1145804 2026-06-30T02:21:26Z HarryWurst 36292 nanova ny anaran'i [[Dinika:Alto Alegre (São Paolo)]] ho [[Dinika:Alto Alegre (São Paulo)]] i HarryWurst 1145804 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Dinika:Alto Alegre (São Paulo)]] cfp7j9gh4hk872z1qwsvbu4dkloz8jz Sérgio Victor 0 301088 1145808 2026-06-30T02:46:30Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « {{infobox olona |sary= SergioVictor30500.jpg |anarana= Sérgio Victor |teraka= 18 Jona 1987 |toerana= [[Tremembé]] |maty= |firenena={{Brazila}} |mpiaraka= |asa= * [[mpanao politika]] |taona niasàna= }} '''Sérgio Luiz Victor Júnior''' (teraka ny 18 Jona 1987 tao [[Tremembé]]) dia mpandraharaha sady [[mpanao politika]] [[Brezila|breziliana]] mifandray amin'ny antoko [[Partido Novo|Novo]]. Ben'ny tanànan'i [[Taubaté]] izy, voafidy tamin'ny fifidianana mo... » 1145808 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= SergioVictor30500.jpg |anarana= Sérgio Victor |teraka= 18 Jona 1987 |toerana= [[Tremembé]] |maty= |firenena={{Brazila}} |mpiaraka= |asa= * [[mpanao politika]] |taona niasàna= }} '''Sérgio Luiz Victor Júnior''' (teraka ny 18 Jona 1987 tao [[Tremembé]]) dia mpandraharaha sady [[mpanao politika]] [[Brezila|breziliana]] mifandray amin'ny antoko [[Partido Novo|Novo]]. Ben'ny tanànan'i [[Taubaté]] izy, voafidy tamin'ny fifidianana monisipaly tamin'ny taona 2024, ary efa [[solombavambahoaka]] tao {{São Paulo}} teo anelanelan'ny taona 2019 sy 2023. ==Jereo koa== {{CLEDETRI:Victor, Sérgio}} [[Sokajy:Mpanao politika paulista]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1987]] [[Sokajy:Partido Novo]] [[Sokajy:Ben'ny tanànan'i São Paulo]] 0nuymi74ef33uwoi08t97nrm7kiegve Ranon orana 0 301089 1145834 2026-06-30T08:03:13Z Mammysou17 34685 nanoratra lahatsoratra vaovao 1145834 wikitext text/x-wiki Ny '''ranon'orana''' dia rano milatsaka avy amin'ny rahona mankany ambonin'ny tany rehefa mitambatra ho vongan-drano lehibe ny etona rano ao amin'ny atmosfera. Izy no iray amin'ireo endrika lehibe amin'ny rotsak'orana, ankoatra ny lanezy, havandra ary ranomandry madinika. Manana anjara toerana lehibe eo amin'ny tsingerin'ny rano (cycle hydrologique) ny ranon'orana satria mamelona ny renirano, farihy, rano ambanin'ny tany ary manampy amin'ny fitomboan'ny zavamaniry. == Fomba fiforonany == Miforona ny ranon'orana rehefa mafana ny rano eny amin'ny ranomasina, farihy, renirano ary ny tany ka miova ho etona. Miakatra any amin'ny atmosfera io etona io ary mangatsiaka tsikelikely, ka mivondrona ho rahona. Rehefa mihalehibe sy mavesatra loatra ireo vongan-drano ao anatin'ny rahona dia tsy voatazon'ny rivotra intsony ka milatsaka ho ranon'orana <ref>https://www.cieau.com/connaitre-leau/leau-dans-la-nature/quest-ce-que-la-pluie-definition-composition/</ref>. eatxsl0kn9tfm1qc1w8mf5b2hqz25nl Hazotana 0 301090 1145848 2026-06-30T10:11:38Z Thelezifor 15140 Zavamaniry isan-karazany 1145848 wikitext text/x-wiki Ny '''hazonana''' dia [[hazobotry]] isan-karazany ao amin' ny antoko ''[[Phyllanthus]],'' ao amin' ny fianakaviana ''[[Phyllanthaceae]]'', indrincdra ireto: * ''[[Phyllanthus betsileanus]]'' Leandri -- hazotana * ''[[Phyllanthus casticum]]'' P.Willemet -- faintina, hazontanty, hazotana, hazotanty, taintona, tentina * ''[[Phyllanthus isalensis]]'' Leandri -- hazotana * ''[[Phyllanthus madagascariensis]]'' Müll. Arg. -- hazotana, taintona * ''[[Phyllanthus seyrigii]]'' Leandri -- hazotana, maintsikariva, mantsakariva, masikariva, sañira, sanirabe, saniratandroy, taitomaintsikariva == Jereo koa == 3qv7aecvbc5qndslgmd2b4votvupygb 1145849 1145848 2026-06-30T10:12:03Z Thelezifor 15140 1145849 wikitext text/x-wiki Ny '''hazonana''' dia [[hazobotry]] isan-karazany ao amin' ny antoko ''[[Phyllanthus]],'' ao amin' ny fianakaviana ''[[Phyllanthaceae]]'', indrincdra ireto: * ''[[Phyllanthus betsileanus]]'' Leandri -- hazotana * ''[[Phyllanthus casticum]]'' P.Willemet -- faintina, hazontanty, hazotana, hazotanty, taintona, tentina * ''[[Phyllanthus isalensis]]'' Leandri -- hazotana * ''[[Phyllanthus madagascariensis]]'' Müll. Arg. -- hazotana, taintona * ''[[Phyllanthus seyrigii]]'' Leandri -- hazotana, maintsikariva, mantsakariva, masikariva, sañira, sanirabe, saniratandroy, taitomaintsikariva == Jereo koa == * ''[[Phyllanthus]]'' ericl8drtn9imo3v4zuhd6dsff6c07u 1145851 1145849 2026-06-30T10:30:58Z Thelezifor 15140 1145851 wikitext text/x-wiki Ny '''hazotana''' dia [[hazobotry]] isan-karazany ao amin' ny antoko ''[[Phyllanthus]],'' ao amin' ny fianakaviana ''[[Phyllanthaceae]]'', indrincdra ireto: * ''[[Phyllanthus betsileanus]]'' Leandri -- hazotana * ''[[Phyllanthus casticum]]'' P.Willemet -- faintina, hazontanty, hazotana, hazotanty, taintona, tentina * ''[[Phyllanthus isalensis]]'' Leandri -- hazotana * ''[[Phyllanthus madagascariensis]]'' Müll. Arg. -- hazotana, taintona * ''[[Phyllanthus seyrigii]]'' Leandri -- hazotana, maintsikariva, mantsakariva, masikariva, sañira, sanirabe, saniratandroy, taitomaintsikariva == Jereo koa == * ''[[Phyllanthus]]'' fo7i9y702nyt2fziiy28w0f1y4w7v2a 1145852 1145851 2026-06-30T10:31:47Z Thelezifor 15140 1145852 wikitext text/x-wiki Ny '''hazotana''' dia [[hazobotry]] isan-karazany ao amin' ny antoko ''[[Phyllanthus]],'' ao amin' ny fianakaviana ''[[Phyllanthaceae]]'', indrincdra ireto: * ''[[Phyllanthus betsileanus]]'' <small>Leandri</small> -- hazotana * ''[[Phyllanthus casticum]]'' <small>P.Willemet</small> -- faintina, hazontanty, hazotana, hazotanty, taintona, tentina * ''[[Phyllanthus isalensis]]'' <small>Leandri</small> -- hazotana * ''[[Phyllanthus madagascariensis]]'' <small>Müll. Arg.</small> -- hazotana, taintona * ''[[Phyllanthus seyrigii]]'' <small>Leandri</small> -- hazotana, maintsikariva, mantsakariva, masikariva, sañira, sanirabe, saniratandroy, taitomaintsikariva == Jereo koa == * ''[[Phyllanthus]]'' qz60s4dgxe9hk9l59mmg3o5yns5oflf Sañira 0 301091 1145850 2026-06-30T10:30:24Z Thelezifor 15140 Zavamaniry isan-karazany 1145850 wikitext text/x-wiki Ny '''sañira''' dia zavamaniry isan-karazany ao amin' ny amin' ny fianakaviana ''[[Phyllanthaceae]]'' sy ''[[Sapindaceae]]'': * ''[[Deinbollia pervillei]]'' <small>(Blume) Radlk.</small> (''Sapindaceae'') -- ampelamainty, ampolifotsy, dovy, mampoly, moramenavavy, sañira, somotsohy * ''[[Doratoxylon littorale]]'' <small>Capuron</small> (''Sapindaceae'') -- elatrangidina, helatrangidina, marodina, marodona, menafata, menafatana, ramiavo, sañira, zanaravavy * [[Molinaea tolambitou|''Molinaea tolambitou'' var. ''delphinensis'']] <small>Capuron</small>. (''Sapindaceae'') -- sañira * ''[[Neotina isoneura]]'' <small>(Radlk.) Capuron</small> (''Sapindaceae'') -- aokalahy, fangadiravina, felaborona, felamborona, hazombato, lanary, manavodrevo, odifo, ramamelana, sañira, tsietilalana, vantsilambato, 19 voalanara * ''[[Phyllanthus angavensis]]'' <small>Leandri</small> (''Phyllanthaceae'') -- sañira * [[Phyllanthus casticum|''Phyllanthus casticum'' var. ''madagascariensis'']] <small>(Leandri) Leandri</small> (''Phyllanthaceae'') -- faintina, hazontanty, hazotana, hazotanty, taintona, tentina * ''[[Phyllanthus seyrigii]]'' <small>Leandri</small> (''Phyllanthaceae'') -- hazotana, maintsikariva, mantsakariva, masikariva, sañira, sanirabe, saniratandroy, taitomaintsikariva * ''[[Plagioscyphus louvelii]]'' <small>Danguy et Choux</small> (''Sapindaceae'') -- famatsilakana, lanahary, lanarimadindravina, lanary, marodina, marodona, ramaindafa, ramaindafy, sañira, somotrorana, soraitra, soretriala, takoako, tsindramiramy, valary * ''[[Tina chapelieriana]]'' <small>(Cambess.) Kalkman</small> (''Sapindaceae'') -- famantsilakana, fandifiana, fandifihahely, fandifihana, felaborona, hazombato, hazomposa, hazomposalahy, hazompoza, hazompozalahy, karambito, lanary, marodina, marody, masonambatsy, menahy, ramaindafa, ramaindafy, sañira, sanirafotsy, sanirambaza, sanirana, somotrorana, soretra, soretro, soritra, tolambito, voandelakala == Jereo koa == * ''[[Deinbollia]]'' * ''[[Doratoxylon]]'' * ''[[Molinaea]]'' * ''[[Neotina]]'' * ''[[Phyllanthus]]'' * ''[[Plagioscyphus]]'' * ''[[Tina (zavamaniry)|Tina]]'' bduz1dbgs8euml7venssgpqimr2p34u Na Hassi 0 301092 1145854 2026-06-30T10:36:38Z Six30 30741 Pejy noforonina tamin'ny « '''Na Hassi''', Tonihasina Gäelle Néhémia no tena anarany, dia teraka teto Madagasikara tamin'ny taona 1989 ary poeta, mpanao slam, mpanoratra tantara, ary mpanakanto malagasy. Namoaka angon-tononkalo izy talohan'ny namoahany ny bokiny voalohany, "Deux cœurs dans mon corps", tamin'ny 2025, izay nahazoany ny "le Prix Vanille de la fiction" » 1145854 wikitext text/x-wiki '''Na Hassi''', Tonihasina Gäelle Néhémia no tena anarany, dia teraka teto Madagasikara tamin'ny taona 1989 ary poeta, mpanao slam, mpanoratra tantara, ary mpanakanto malagasy. Namoaka angon-tononkalo izy talohan'ny namoahany ny bokiny voalohany, "Deux cœurs dans mon corps", tamin'ny 2025, izay nahazoany ny "le Prix Vanille de la fiction" mnn87588h9ofkn7s9fksm8llkhd06wd 1145857 1145854 2026-06-30T11:08:02Z Six30 30741 1145857 wikitext text/x-wiki '''Na Hassi''', Tonihasina Gäelle Néhémia no tena anarany, dia teraka teto Madagasikara tamin'ny taona 1989 ary poeta, mpanao slam, mpanoratra tantara, ary mpanakanto malagasy. Namoaka angon-tononkalo izy talohan'ny namoahany ny bokiny voalohany, "Deux cœurs dans mon corps", tamin'ny 2025, izay nahazoany ny "le Prix Vanille de la fiction" == Tantaram-piainany == Teraka tamin’ny taona 1989, à [[Fianarantsoa]] i Na Hassi, talohan’ny nanorim-ponenana tao [[Antananarivo]]. aqgok303o8bqkna30j813b6noxyga55 1145858 1145857 2026-06-30T11:09:05Z Six30 30741 /* Tantaram-piainany */ 1145858 wikitext text/x-wiki '''Na Hassi''', Tonihasina Gäelle Néhémia no tena anarany, dia teraka teto Madagasikara tamin'ny taona 1989 ary poeta, mpanao slam, mpanoratra tantara, ary mpanakanto malagasy. Namoaka angon-tononkalo izy talohan'ny namoahany ny bokiny voalohany, "Deux cœurs dans mon corps", tamin'ny 2025, izay nahazoany ny "le Prix Vanille de la fiction" == Tantaram-piainany == Teraka tamin’ny taona 1989<ref>https://booknode.com/auteur/na-hassi/biographie</ref>, à [[Fianarantsoa]] i Na Hassi, talohan’ny nanorim-ponenana tao [[Antananarivo]]. qsrg7rjcat2gs8z6lu7vb2bwpq13afw 1145859 1145858 2026-06-30T11:14:32Z Six30 30741 /* Tantaram-piainany */ 1145859 wikitext text/x-wiki '''Na Hassi''', Tonihasina Gäelle Néhémia no tena anarany, dia teraka teto Madagasikara tamin'ny taona 1989 ary poeta, mpanao slam, mpanoratra tantara, ary mpanakanto malagasy. Namoaka angon-tononkalo izy talohan'ny namoahany ny bokiny voalohany, "Deux cœurs dans mon corps", tamin'ny 2025, izay nahazoany ny "le Prix Vanille de la fiction" == Tantaram-piainany == Teraka tamin’ny taona 1989<ref>https://booknode.com/auteur/na-hassi/biographie</ref>, à [[Fianarantsoa]] i Na Hassi, talohan’ny nanorim-ponenana tao [[Antananarivo]]. Nahazo diplaoma tamin'ny literatiora frantsay sy frankofonia izy, nanomboka nanoratra tany amin'ny fiandohan'ny taona 2000 ary nifindra tsikelikely nankany amin'ny tononkalo fampisehoana sy ny slam tamin'ny 2003. Mandray anjara amin'ny gazety ara-kolontsaina maromaro any amin'ny faritry ny Ranomasimbe Indianina izy ary lasa lehiben'ny tonian'ny gazetiboky ara-kolontsaina Mozaïk tamin'ny taona 2020<ref>{{Lien web |langue=fr-FR |titre=Hassi Na |url=https://www.salondulivreafricaindeparis.com/hassi-na |site=Salon du Livre Africain de Paris |consulté le=2026-02-17}}</ref>. az1q2lkuiyhz21sgzia5x8at1k537bm 1145861 1145859 2026-06-30T11:26:16Z Six30 30741 /* Tantaram-piainany */ 1145861 wikitext text/x-wiki '''Na Hassi''', Tonihasina Gäelle Néhémia no tena anarany, dia teraka teto Madagasikara tamin'ny taona 1989 ary poeta, mpanao slam, mpanoratra tantara, ary mpanakanto malagasy. Namoaka angon-tononkalo izy talohan'ny namoahany ny bokiny voalohany, "Deux cœurs dans mon corps", tamin'ny 2025, izay nahazoany ny "le Prix Vanille de la fiction" == Tantaram-piainany == Teraka tamin’ny taona 1989<ref>https://booknode.com/auteur/na-hassi/biographie</ref>, à [[Fianarantsoa]] i Na Hassi, talohan’ny nanorim-ponenana tao [[Antananarivo]]. Nahazo diplaoma tamin'ny literatiora frantsay sy frankofonia izy, nanomboka nanoratra tany amin'ny fiandohan'ny taona 2000 ary nifindra tsikelikely nankany amin'ny tononkalo fampisehoana sy ny slam tamin'ny 2003. Mandray anjara amin'ny gazety ara-kolontsaina maromaro any amin'ny faritry ny Ranomasimbe Indianina izy ary lasa lehiben'ny tonian'ny gazetiboky ara-kolontsaina Mozaïk tamin'ny taona 2020<ref>{{Lien web |langue=fr-FR |titre=Hassi Na |url=https://www.salondulivreafricaindeparis.com/hassi-na |site=Salon du Livre Africain de Paris |consulté le=2026-02-17}}</ref>. Izy koa dia mandray anjara amin'ny hetsika iombonana mikendry ny hampiroboroboana ny literatiora malagasy sy ny vehivavy mpanoratra, ohatra,tamin'ny fandraisana anjara tamin'ny 2023 tamin'ny fanombohana ny LFEM (Ligue des Women Writers of Madagascar)<ref>https://www.lexpress.mg/2024/02/litterature-feminine-la-ligue-des.html</ref>. rthk5rbt1xzpk8qi8cnxjqy983n7fzp 1145862 1145861 2026-06-30T11:31:06Z Six30 30741 1145862 wikitext text/x-wiki '''Na Hassi''', Tonihasina Gäelle Néhémia no tena anarany, dia teraka teto Madagasikara tamin'ny taona 1989 ary poeta, mpanao slam, mpanoratra tantara, ary mpanakanto malagasy. Namoaka angon-tononkalo izy talohan'ny namoahany ny bokiny voalohany, "Deux cœurs dans mon corps", tamin'ny 2025, izay nahazoany ny "le Prix Vanille de la fiction" == Tantaram-piainany == Teraka tamin’ny taona 1989<ref>https://booknode.com/auteur/na-hassi/biographie</ref>, à [[Fianarantsoa]] i Na Hassi, talohan’ny nanorim-ponenana tao [[Antananarivo]]. Nahazo diplaoma tamin'ny literatiora frantsay sy frankofonia izy, nanomboka nanoratra tany amin'ny fiandohan'ny taona 2000 ary nifindra tsikelikely nankany amin'ny tononkalo fampisehoana sy ny slam tamin'ny 2003. Mandray anjara amin'ny gazety ara-kolontsaina maromaro any amin'ny faritry ny Ranomasimbe Indianina izy ary lasa lehiben'ny tonian'ny gazetiboky ara-kolontsaina Mozaïk tamin'ny taona 2020<ref>{{Lien web |langue=fr-FR |titre=Hassi Na |url=https://www.salondulivreafricaindeparis.com/hassi-na |site=Salon du Livre Africain de Paris |consulté le=2026-02-17}}</ref>. Izy koa dia mandray anjara amin'ny hetsika iombonana mikendry ny hampiroboroboana ny literatiora malagasy sy ny vehivavy mpanoratra, ohatra,tamin'ny fandraisana anjara tamin'ny 2023 tamin'ny fanombohana ny LFEM (Ligue des Women Writers of Madagascar)<ref>https://www.lexpress.mg/2024/02/litterature-feminine-la-ligue-des.html</ref>. == Asa soratra == Tamin'ny 2021, Na Hassi namoaka ny fanangonana tononkalony voalohany, "Zana-bolana" na "Femme Lunaire" . Ahitana tononkalo 57 narafitra manodidina ny tsingerin'ny volana. Ny asa dia mikaroka ny maha-vehivavy sy ny faharetana<ref name="Tous les mots, rien que les mots de Na Hassi">{{Lien web |langue=fr-FR |prénom=Sandrine Maricot |nom=Despretz |titre=Tous les mots, rien que les mots de Na Hassi |url=https://www.paysageshumains.com/tous-les-mots-rien-que-les-mots-de-na-hassi/ |site=Paysages Humains |date=2025-03-30 |consulté le=2026-02-17}}</ref>.. tmlzedljqdfwnaq37gib8b29ffvm79u 1145863 1145862 2026-06-30T11:33:02Z Six30 30741 1145863 wikitext text/x-wiki '''Na Hassi''', Tonihasina Gäelle Néhémia no tena anarany, dia teraka teto [[Madagasikara]] tamin'ny taona 1989 ary poeta, mpanao slam, mpanoratra tantara, ary mpanakanto [[malagasy]]. Namoaka angon-tononkalo izy talohan'ny namoahany ny bokiny voalohany, "Deux cœurs dans mon corps", tamin'ny 2025, izay nahazoany ny "le Prix Vanille de la fiction" == Tantaram-piainany == Teraka tamin’ny taona 1989<ref>https://booknode.com/auteur/na-hassi/biographie</ref>, à [[Fianarantsoa]] i Na Hassi, talohan’ny nanorim-ponenana tao [[Antananarivo]]. Nahazo diplaoma tamin'ny literatiora frantsay sy frankofonia izy, nanomboka nanoratra tany amin'ny fiandohan'ny taona 2000 ary nifindra tsikelikely nankany amin'ny tononkalo fampisehoana sy ny slam tamin'ny 2003. Mandray anjara amin'ny gazety ara-kolontsaina maromaro any amin'ny faritry ny Ranomasimbe Indianina izy ary lasa lehiben'ny tonian'ny gazetiboky ara-kolontsaina Mozaïk tamin'ny taona 2020<ref>{{Lien web |langue=fr-FR |titre=Hassi Na |url=https://www.salondulivreafricaindeparis.com/hassi-na |site=Salon du Livre Africain de Paris |consulté le=2026-02-17}}</ref>. Izy koa dia mandray anjara amin'ny hetsika iombonana mikendry ny hampiroboroboana ny literatiora malagasy sy ny vehivavy mpanoratra, ohatra,tamin'ny fandraisana anjara tamin'ny 2023 tamin'ny fanombohana ny LFEM (Ligue des Women Writers of Madagascar)<ref>https://www.lexpress.mg/2024/02/litterature-feminine-la-ligue-des.html</ref>. == Asa soratra == Tamin'ny 2021, Na Hassi namoaka ny fanangonana tononkalony voalohany, "Zana-bolana" na "Femme Lunaire" . Ahitana tononkalo 57 narafitra manodidina ny tsingerin'ny volana. Ny asa dia mikaroka ny maha-vehivavy sy ny faharetana<ref name="Tous les mots, rien que les mots de Na Hassi">{{Lien web |langue=fr-FR |prénom=Sandrine Maricot |nom=Despretz |titre=Tous les mots, rien que les mots de Na Hassi |url=https://www.paysageshumains.com/tous-les-mots-rien-que-les-mots-de-na-hassi/ |site=Paysages Humains |date=2025-03-30 |consulté le=2026-02-17}}</ref>.. 28x726sc7am6fbr301yh9tt6enseoyh 1145866 1145863 2026-06-30T11:46:26Z Six30 30741 /* Asa soratra */ 1145866 wikitext text/x-wiki '''Na Hassi''', Tonihasina Gäelle Néhémia no tena anarany, dia teraka teto [[Madagasikara]] tamin'ny taona 1989 ary poeta, mpanao slam, mpanoratra tantara, ary mpanakanto [[malagasy]]. Namoaka angon-tononkalo izy talohan'ny namoahany ny bokiny voalohany, "Deux cœurs dans mon corps", tamin'ny 2025, izay nahazoany ny "le Prix Vanille de la fiction" == Tantaram-piainany == Teraka tamin’ny taona 1989<ref>https://booknode.com/auteur/na-hassi/biographie</ref>, à [[Fianarantsoa]] i Na Hassi, talohan’ny nanorim-ponenana tao [[Antananarivo]]. Nahazo diplaoma tamin'ny literatiora frantsay sy frankofonia izy, nanomboka nanoratra tany amin'ny fiandohan'ny taona 2000 ary nifindra tsikelikely nankany amin'ny tononkalo fampisehoana sy ny slam tamin'ny 2003. Mandray anjara amin'ny gazety ara-kolontsaina maromaro any amin'ny faritry ny Ranomasimbe Indianina izy ary lasa lehiben'ny tonian'ny gazetiboky ara-kolontsaina Mozaïk tamin'ny taona 2020<ref>{{Lien web |langue=fr-FR |titre=Hassi Na |url=https://www.salondulivreafricaindeparis.com/hassi-na |site=Salon du Livre Africain de Paris |consulté le=2026-02-17}}</ref>. Izy koa dia mandray anjara amin'ny hetsika iombonana mikendry ny hampiroboroboana ny literatiora malagasy sy ny vehivavy mpanoratra, ohatra,tamin'ny fandraisana anjara tamin'ny 2023 tamin'ny fanombohana ny LFEM (Ligue des Women Writers of Madagascar)<ref>https://www.lexpress.mg/2024/02/litterature-feminine-la-ligue-des.html</ref>. == Asa soratra == Tamin'ny 2021, Na Hassi namoaka ny fanangonana tononkalony voalohany, "Zana-bolana" na "Femme Lunaire" . Ahitana tononkalo 57 narafitra manodidina ny tsingerin'ny volana. Ny asa dia mikaroka ny maha-vehivavy sy ny faharetana<ref name="Tous les mots, rien que les mots de Na Hassi">{{Lien web |langue=fr-FR |prénom=Sandrine Maricot |nom=Despretz |titre=Tous les mots, rien que les mots de Na Hassi |url=https://www.paysageshumains.com/tous-les-mots-rien-que-les-mots-de-na-hassi/ |site=Paysages Humains |date=2025-03-30 |consulté le=2026-02-17}}</ref>. Tamin'ny 2024, namoaka "Restez vivants !" izy, naseho ho toy ny diary mitantara ny diany amin'ny maha poety sy mpanakanto slam azy. Tamin'ny Mey 2025, namoaka ny bokiny voalohany ny "Éditions Project'îles", "Deux cœurs dans mon corps". 69qu2m0htvoo8p94y3kqs5c3d1grdxz 1145867 1145866 2026-06-30T11:47:41Z Six30 30741 /* Asa soratra */ 1145867 wikitext text/x-wiki '''Na Hassi''', Tonihasina Gäelle Néhémia no tena anarany, dia teraka teto [[Madagasikara]] tamin'ny taona 1989 ary poeta, mpanao slam, mpanoratra tantara, ary mpanakanto [[malagasy]]. Namoaka angon-tononkalo izy talohan'ny namoahany ny bokiny voalohany, "Deux cœurs dans mon corps", tamin'ny 2025, izay nahazoany ny "le Prix Vanille de la fiction" == Tantaram-piainany == Teraka tamin’ny taona 1989<ref>https://booknode.com/auteur/na-hassi/biographie</ref>, à [[Fianarantsoa]] i Na Hassi, talohan’ny nanorim-ponenana tao [[Antananarivo]]. Nahazo diplaoma tamin'ny literatiora frantsay sy frankofonia izy, nanomboka nanoratra tany amin'ny fiandohan'ny taona 2000 ary nifindra tsikelikely nankany amin'ny tononkalo fampisehoana sy ny slam tamin'ny 2003. Mandray anjara amin'ny gazety ara-kolontsaina maromaro any amin'ny faritry ny Ranomasimbe Indianina izy ary lasa lehiben'ny tonian'ny gazetiboky ara-kolontsaina Mozaïk tamin'ny taona 2020<ref>{{Lien web |langue=fr-FR |titre=Hassi Na |url=https://www.salondulivreafricaindeparis.com/hassi-na |site=Salon du Livre Africain de Paris |consulté le=2026-02-17}}</ref>. Izy koa dia mandray anjara amin'ny hetsika iombonana mikendry ny hampiroboroboana ny literatiora malagasy sy ny vehivavy mpanoratra, ohatra,tamin'ny fandraisana anjara tamin'ny 2023 tamin'ny fanombohana ny LFEM (Ligue des Women Writers of Madagascar)<ref>https://www.lexpress.mg/2024/02/litterature-feminine-la-ligue-des.html</ref>. == Asa soratra == Tamin'ny 2021, Na Hassi namoaka ny fanangonana tononkalony voalohany, "Zana-bolana" na "Femme Lunaire" . Ahitana tononkalo 57 narafitra manodidina ny tsingerin'ny volana. Ny asa dia mikaroka ny maha-vehivavy sy ny faharetana<ref name="Tous les mots, rien que les mots de Na Hassi">{{Lien web |langue=fr-FR |prénom=Sandrine Maricot |nom=Despretz |titre=Tous les mots, rien que les mots de Na Hassi |url=https://www.paysageshumains.com/tous-les-mots-rien-que-les-mots-de-na-hassi/ |site=Paysages Humains |date=2025-03-30 |consulté le=2026-02-17}}</ref>. Tamin'ny 2024, namoaka "Restez vivants !" izy, naseho ho toy ny diary mitantara ny diany amin'ny maha poety sy mpanakanto slam azy. Tamin'ny Mey 2025, namoaka ny bokiny voalohany ny "Éditions Project'îles", "Deux cœurs dans mon corps"<ref>{{Lien web |langue=fr-FR |titre=🎧🎤 Na Hassi : son premier roman brise les silences et évoque les conséquences des violences intra-familiales |url=https://la1ere.franceinfo.fr/na-hassi-son-premier-roman-brise-les-silences-et-evoque-les-consequences-des-violences-intra-familiales-1597212.html |site=Outre-mer La 1ère |consulté le=2026-03-28}}</ref>. 1h0skb84zicwa2rp4fkbhb28s0z3fpa 1145868 1145867 2026-06-30T11:50:28Z Six30 30741 /* Asa soratra */ 1145868 wikitext text/x-wiki '''Na Hassi''', Tonihasina Gäelle Néhémia no tena anarany, dia teraka teto [[Madagasikara]] tamin'ny taona 1989 ary poeta, mpanao slam, mpanoratra tantara, ary mpanakanto [[malagasy]]. Namoaka angon-tononkalo izy talohan'ny namoahany ny bokiny voalohany, "Deux cœurs dans mon corps", tamin'ny 2025, izay nahazoany ny "le Prix Vanille de la fiction" == Tantaram-piainany == Teraka tamin’ny taona 1989<ref>https://booknode.com/auteur/na-hassi/biographie</ref>, à [[Fianarantsoa]] i Na Hassi, talohan’ny nanorim-ponenana tao [[Antananarivo]]. Nahazo diplaoma tamin'ny literatiora frantsay sy frankofonia izy, nanomboka nanoratra tany amin'ny fiandohan'ny taona 2000 ary nifindra tsikelikely nankany amin'ny tononkalo fampisehoana sy ny slam tamin'ny 2003. Mandray anjara amin'ny gazety ara-kolontsaina maromaro any amin'ny faritry ny Ranomasimbe Indianina izy ary lasa lehiben'ny tonian'ny gazetiboky ara-kolontsaina Mozaïk tamin'ny taona 2020<ref>{{Lien web |langue=fr-FR |titre=Hassi Na |url=https://www.salondulivreafricaindeparis.com/hassi-na |site=Salon du Livre Africain de Paris |consulté le=2026-02-17}}</ref>. Izy koa dia mandray anjara amin'ny hetsika iombonana mikendry ny hampiroboroboana ny literatiora malagasy sy ny vehivavy mpanoratra, ohatra,tamin'ny fandraisana anjara tamin'ny 2023 tamin'ny fanombohana ny LFEM (Ligue des Women Writers of Madagascar)<ref>https://www.lexpress.mg/2024/02/litterature-feminine-la-ligue-des.html</ref>. == Asa soratra == Tamin'ny 2021, Na Hassi namoaka ny fanangonana tononkalony voalohany, "Zana-bolana" na "Femme Lunaire" . Ahitana tononkalo 57 narafitra manodidina ny tsingerin'ny volana. Ny asa dia mikaroka ny maha-vehivavy sy ny faharetana<ref name="Tous les mots, rien que les mots de Na Hassi">{{Lien web |langue=fr-FR |prénom=Sandrine Maricot |nom=Despretz |titre=Tous les mots, rien que les mots de Na Hassi |url=https://www.paysageshumains.com/tous-les-mots-rien-que-les-mots-de-na-hassi/ |site=Paysages Humains |date=2025-03-30 |consulté le=2026-02-17}}</ref>. Tamin'ny 2024, namoaka "Restez vivants !" izy, naseho ho toy ny diary mitantara ny diany amin'ny maha poety sy mpanakanto slam azy. Tamin'ny Mey 2025, namoaka ny bokiny voalohany ny "Éditions Project'îles", "Deux cœurs dans mon corps"<ref>{{Lien web |langue=fr-FR |titre=🎧🎤 Na Hassi : son premier roman brise les silences et évoque les conséquences des violences intra-familiales |url=https://la1ere.franceinfo.fr/na-hassi-son-premier-roman-brise-les-silences-et-evoque-les-consequences-des-violences-intra-familiales-1597212.html |site=Outre-mer La 1ère |consulté le=2026-03-28}}</ref>.Nahazo ny "Prix Vanille de la fiction" [6] ilay tantara ary naseho tamin'io taona io ihany tao amin'ny festival Étonnants Voyageurs. 51oacsfb0txfrwbygwl1zkxjuc953yw