Wikipedia mgwiki https://mg.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Fandraisana MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Rakitra Manokana Dinika Mpikambana Dinika amin'ny mpikambana Wikipedia Dinika amin'ny Wikipedia Sary Dinika amin'ny sary MediaWiki Dinika amin'ny MediaWiki Endrika Dinika amin'ny endrika Fanoroana Dinika amin'ny fanoroana Sokajy Dinika amin'ny sokajy TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk 10 3987 1146693 1141627 2026-07-05T02:11:26Z HarryWurst 36292 1146693 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|22px]]&nbsp;[[RD Kongo]]<noinclude> [[Catégorie:Endrika ho an'ny firenena]][[Sokajy:Endrika RD Kongo]]</noinclude> ouzdtvt5kij2jv18amizs8ovnqb44ab 1146695 1146693 2026-07-05T02:13:54Z HarryWurst 36292 Nanala ny fanavaozana [[Special:Diff/1146693|1146693]] nataon'i [[Special:Contributions/HarryWurst|HarryWurst]] ([[User talk:HarryWurst|dinika]]) 1146695 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of Germany.svg|22px]]&nbsp;[[Alemaina]]<noinclude> [[Catégorie:Endrika ho an'ny firenena]][[Sokajy:Endrika Alemaina]]</noinclude> hyaksut07uw8me0h42m9m5anmkxvqvs 0 164148 1146747 1059763 2026-07-05T03:51:01Z HarryWurst 36292 1146747 wikitext text/x-wiki [[Sary:Flag of the Central African Republic.svg|vignette|303x303px|Sainan' ny Repoblikan' i Afrika Afovoany]] Ny '''Repoblikan' i Afrika Afovoany''' dia [[firenena]] ao [[Afrika Afovoany]], manana velarana mirefy 623&nbsp;000&nbsp;<abbr>km²</abbr> izy, i [[Bangui]] no renivohiny. Atao hoe '''[[Afrikana Tanivo]]''' ny vahoakan' ity firenena ity. Mamaritra azy ao avaratra i [[Tsady]], ao atsinanana i [[Sodàna]], ao atsimo ny [[Repoblika Demôkratikan'i Kôngô|Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]] sy ny [[Repoblikan' i Kôngô]], ary ao andrefana i [[Kamerona]]. [[Sary:Central African Republic (orthographic projection).svg|vignette|Ny Repoblikan' i Afrika Afovoany eo anivon' i Afrika]] Tsy manana [[morontsiraka]] ity firenena ity fa ahitana [[renirano]] maro kosa, ka ny lehibe amin' izany dia i Oubangui, izay manamorona ny sisin-taniny amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô, izay azo ifamoivoizana. [[Lembalemba]] ny tanin' io firenena io, izay manana haavo eo anelanelan' ny 600 sy 900&nbsp;m. Rakotra [[hivoka]] be ahitra ny tapany avaratra, ny afovoany kosa rakotra hivoka be hazo madinika, ary ny tapany atsimo-atsinanana kosa ahitana [[ala]] mikitroka.[[Sary:Republique centrafricaine carte.gif|vignette|Sarin-tanin' ny Repoblikan' i Afrika Afovoany]]Ny ankamaroan’ ny Afrikana Tanivo (60&nbsp;%) dia manaraka ny [[fivavahan-drazana afrikana]] [[animisma|animista]], fa ny 35&nbsp;% kosa [[kristianisma|Kristiana]]. Ny ankamaroan' ny mponina dia monina any amin' ny faritra andrefana ka ny 65&nbsp;% amin' izany monina amin' ny tanàna madinika ambanivohitra. Miakina amin' ny [[fambolena]] ny toekaren' ny Repoblikan' i Afrika Afovoany. Manana harena an-kibon' ny tany koa io firenena io ka ny mampidi-bola be indrindra dia ny [[diamondra]] izay mametraka an' io firenana io ho anisan' ny mpanondrana diamondra betsaka indrindra. Manondrana [[hazo]] sy [[kafe]] ary [[landihazo]] koa izy. Zanatany frantsay taloha ny Repoblikan' i Afrika Afovoany, fa tamin’ ny taona 1960 izy dia nahazo ny fahaleovan-tenany. Ny [[fiteny frantsay]] sy ny [[fiteny sangô]] no fiteny ôfisialiny == Jereo koa == '''<big>Firenena ao Afrika:</big>''' [[Afrika Atsimo]] - [[Alzeria]] - [[Angôla]] - [[Benino]] - [[Borkina Fasô]] - [[Borondy]] - [[Bôtsoana]] - [[Ejipta]] - [[Eritrea]] - [[Esoatiny]] ([[Soazilandy]] taloha) - [[Etiôpia]] - [[Gabôna]] - [[Gambia]] - [[Ganà]] - [[Ginea]] - [[Ginea Bisao]] - [[Ginea Ekoatôrialy]] - [[Jibotỳ]] - [[Kamerona]] - [[Kapvera]] - [[Kenia]] - [[Kômôro]] - [[Kôtidivoara]] - [[Lezôtô]] - [[Liberia]] - [[Libia]] - [[Madagasikara]] - [[Malaoỳ|Malaoy]] - [[Malỳ]] - [[Maorisy]] - [[Maoritania]] - [[Marôka]] - [[Môzambika]] - [[Namibia]] - [[Nizera]] - [[Nizeria]] - [[Oganda]] - [[Repoblika Arabo Saharaoy Demôkratika]] - [[Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]] - [[Repoblikan' i Afrika Afovoany]] - [[Repoblikan' i Kôngô]] - [[Roanda]] - [[Saô Tôme e Prinsipe]] - [[Seisely]] - [[Senegaly]] - [[Siera Leôna]] - [[Sodàna]] - [[Sodàna Atsimo]] - [[Sômalia]] - [[Sômalilandy]] - [[Tanzania]] - [[Tôgô]] - [[Tonizia]] - [[Tsady]] - [[Zambia]] - [[Zimbaboe]] '''Kôntinenta eto an-tany''' * [[Afrika]] * [[Amerika]] ([[Amerika Avaratra]] - [[Amerika Atsimo]]) * [[Azia]] * [[Eorôpa]] * [[Ôseania]] * [[Antarktika]] [[Sary:Central African Republic (orthographic projection).svg|vignette]] [[Sary:Central African Republic-CIA WFB Map.png|vignette]] [[Sokajy:Firenena]] [[Sokajy:Firenena ao Afrika]] [[Sokajy:Repoblikan'i Afrika Afovoany]] [[Sokajy:Santrafrika]] sxusutz27n3l81idwnz4jt1nrxvyq5q 0 164157 1146755 1059764 2026-07-05T05:40:15Z HarryWurst 36292 1146755 wikitext text/x-wiki [[Sary:Flag of the Republic of the Congo.svg|vignette|302x302px|Sainan' ny Repoblikan' i Kôngô]] [[Sary:Republic of the Congo (orthographic projection).svg|vignette|Ny toerana misy Repoblikan' i Kôngô eto amin' izao tontolo izao]] Ny '''Repoblikan' i Kôngô''' na '''Kôngô-Brazzaville''' dia firenena ao amin' ny [[Afrika Afovoany|faritra afovoan' i Afrika]]. I [[Brazzaville]] no renivohiny izay mifandray amin'ny foibe ara-toekarena sy seranan-tsambon'i [[Pointe-Noire]] amin'ny alalan'ny lalamby. Mifanefi-tany amin’ ny [[Repoblika Demôkratikan' i Kôngô|Repoblika Demôkratikan’ i Kôngô]] ao atsimo sy ao atsinanana, amin’ i [[Angôla]] ao atsimo-andrefana, amin’ i [[Gabôna]] ao andrefana ary amin’ i [[Kamerona]] ao avaratra-andrefana izy. Manana morontsiraka mirefy 220&nbsp;km amin’ ny [[Ranomasimbe Atlantika]] izy ary manana velarana mirefy 342&nbsp;000&nbsp;<abbr>km²</abbr>. Isan' ireo firenena farany mahantra ny Repoblikan' i Kôngô. Atao hoe '''[[Kôngôley]]''' na '''[[Brazakôngôley]]''' ny vahoakan ity firenena ity. == Tantara == === Talohan' ny fanjanahan-tany === Ny [[Pigmea]] Mboty no mponina voalohany tao amin' ny faritra misy ny Repoblikan' i Kôngô ankehitriny. Niorim-ponenana tao koa tamin’ ny fiandohan’ ny fanisan-taona iraisana ny Banto. Ireo fanjaka-mpanjaka roa lehibe dia ny fanjakan’ i Lôangô sy fanjakan’ i Kôngô. Ny fanjakan’ i Lôangô dia fanjakana miankina amin' ny fanjakan’ i Kôngô. Ny faharavan’ ny fanjaka-mpanjaka, ny [[fivarotana andevo]], ny ady mitam-pidiana dia nanakorontana ny fiainan’ ny mponina. === Fanjanahan-tany === [[Sary:Pierre Savorgnan de Brazza by Félix Nadar.jpg|vignette|175x175px|[[Pierre Savorgnan de Brazza]]]] Ilay Frantsay atao hoe [[Pierre Savorgnan de Brazza]] dia nitety manontolo ny tany misy an’ i Kôngô ankehitriny tamin’ ny taona 1879 hatramin’ ny 1880. Nanao sonia fifanarahana tamin’ ny mpanjaka izy, ka nametraka an’ izany tany izany ho eo ambany fiarovan’ ny [[Frantsa|Frantsay]]. Tamin’ ny taona 1903 dia nomena ny anarana hoe Moyen-Congo ilay faritra ary lasa zanatany frantsay. Ny fanjanahan-tany frantsay dia niavaka noho ny fanorenana kômpania izay nanana velaran-tany midadasika sy nitrandraka ny harena voajanahary, sady nampiasa ny mponina tompon-tany amin' ny fomba tsy mendrika ny maha olombelona. Nanomboka tamin’ ny taona 1944 dia namory ny solontenan’ ny tanin’ ny ''Empire colonial français'' ny i [[Charles de Gaulle]] ka namolavola ny fototry ny Union française. Tao [[Brazzaville]] no naovany kabary tamin’ ny taona 1946 sy 1958 nanambaràny ny fampitsaharana ny fanjanahan-tany. === Fahaleovan-tena === [[Sary:Fulbert Youlou (cropped).JPG|vignette|162x162px|I [[Fulbert Youlou]] tamin' ny taona 1959.]] [[Sary:Denis Sassou Nguesso 2014.png|vignette|149x149px|I [[Denis Sassou-Nguesso]] tamin' ny taona 2014]] Taorian’ ny fanaovana fitsapan-kevi-bahoaka tamin’ ny taona 1958 dia nahazo ny fahaleovan-tenany i Moyen-Congo tamin’ ny 15 Aogositra 1960 ka niova anarana hoe ''Repoblikan’ i Kôngô.'' Ny filoham-pirenena voalohany dia i [[Fulbert Youlou]], izay voaongana telo taona taty aoriana nandritra ny fikomian’ ny vahoaka tamin’ ny taona 1963. Nifanesy ny fanonganam-panjakana. Ireto ny nifandimby voalohany teo amin’ ny fitondrana: i [[Alphonse Massemba-Débat]], ny kapiteny Raoul, [[Marien Ngouabi]], i [[Yhombi-Opango]] ary i [[Denis Sassou-Nguesso]]. Lany ho filoham-pirenena tamin’ ny fifidianana natao tamin’ ny taona 1992 i [[Pascal Lissouba]]. Nampangain’ i Denis Sassou-Nguesso ho mpanavakavaka sy mpanao didy jadona i Pascal Lissouba. Velona ny disadisa ka noravana ny Antenimiera tamin’ ny taona 1992. Nanajaka ny [[ady an-trano]] izay nahafaty olona an-ketsiny maro hatramin’ ny taona 1993 ka hatramin’ ny 1999. Nisy ny fanovana lalàm-panorenana izay nolanina tamin’ ny fitsapàn-kevibahoaka tamin’ ny taona 2002 ary lany tamin’ ny fifidianana filoham-pirenena i Denis Sassou-Nguesso tamin’ io taona io ihany. Nisy ny tsikera momba ny tsy fisian’ ny mangarahara sy ny tsy fanarahan-dalàna, nefa ny fifidianana filoham-pirenena sy ny fitsapan-kevi-bahoaka natao dia efa dingana lehibe vita amin’ ny fampandriam-pahalemana. Lany ho filohan’ ny Repoblika indray i Denis Sassou-Nguesso tamin’ ny taona 2009. == Jeôgrafia == [[Sary:Congo Republique carte.gif|vignette|Sarin-tanin' ny Repoblikan' i Kôngô ]] === Toerana misy azy === Ny Repoblikan' i Kôngô dia firenena ao [[Afrika Afovoany]] izay hodidinin' ireto firenena tanisaina manaraka ireto: i [[Gabôna]] ao andrefana, i [[Kamerona]] ao avaratra-andrefana, i [[Angôla]] ao atsimo-andrefana, ny [[Repoblikan' i Afrika Afovoany]] ao avaratra-atsinanana, ary ny [[Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]] ao atsinanana sy ao atsimo. Mamakivaky ny Repoblikan' i Kôngô ny fehiben-tany, eo amin' ny tanànan' i [[Makoua (tanàna)|Makoua]], ao amin' ny faritr' i Cuvette. Mitodika mankany amin' ny [[Ranomasimbe Atlantika]] io firenena io izay manana morontsiraka mirefy 220 km. === Ny toetany, ny rano sy ny zavamaniry ary ny biby === Toetanim-pehibe na ambanim-pehibe no hita any amin’ ny faritra farany atsimo amin’ ny Repoblikan’ i Kôngô. Mafana sady mando izany toetany izany ka manorana mandritra ny fito volana ary maina eo anelanelan’ ny volana Jolay sy Aogositra. 25&nbsp;°C ny sala-maripana. Ao amin’ ny faritra avaratra izay andalovan’ ny [[Fehibe|fehiben-tany]] dia be orana mahatratra 2&nbsp;000&nbsp;mm isan-taona. Toraka izany koa ny eny amin’ ireo lembalemba Bateke. Ny ao amin’ ny lohasahan’ i Niari anefa tsy mahazo afa-tsy 1&nbsp;200&nbsp;mm isan-taona. Ny ony Congo dia ony faharoa eto an-tany amin' ny salan-kabetsahan' ny rano entiny, ka manarakaraka an' i [[Amazôna]] izy amin' izany. Io ony io dia sisin-tany manasaraka ny Repoblikan' i Kôngô sy ny [[Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]]. Ny alam-jana-pehin-tany mando dia mivelatra ka mandrakotra mihoatra ny antsasaky ny veleran-tanin' ny Repoblikan' i Kôngô (raha tsy ny roa ampahatelony), ka mahatonga io firenena io hoheverina ho firenena faha-15 amin' ny tahan' ny fandrakofan' ny ala. Maro isan-karazany ny biby ao amin' ny Repoblikan' i Kôngô, ka isan’ izany ny [[antilôpa]], ny [[jirafa]], ny [[geparda]], ny [[voay]], ary ny [[vorona]] sy [[bibilava]] maro. === Ny mponina === Misy mponina mihoatra ny 5&nbsp;000&nbsp;000 ny ao amin' ny Repoblikan' i Kôngô (taona 2018), izay firenena manana mponina kely hakitroka (13&nbsp;mp/km²). Ny ankabeazan' ny mponina ao aminy (mahatratra 62,2 %) dia monina an-tanàndehibe, indrindra ao [[Brazzaville]] sy ao [[Pointe-Noire (Repoblikan' i Kôngô)|Pointe-Noire]], izay samy miorina ao amin' ny tapany atsimon' ilay firenena. Miisa 1&nbsp;100&nbsp;000 any ho any ny mponina ao Brazzaville fa ny ao Pointe-Noire kosa miisa 650 000 ny ao Loubomo (na Dolisie taloha) dia misy mponina miisa 100&nbsp;000. Misy tanàna hafa folo koa izay ahitana mponina mihoatra ny 10&nbsp;000 avy. Bebe mponina ihany koa ireo faritra ambanivohitra ao atsimo (anelanalen' ny 5 sy 14&nbsp;mp/km²), ka ao amin' ny faritr' i Boko sy ny manodidina no tena be mponina amin' izany. Ny tapany avaratr' ilay firenena dia vitsy dia vitsy mponina (hakitroka: 0 hatramin' ny 3&nbsp;mp/km²), indrindra ny ao amin' ny faritra be [[honahona]] ao avaratra-atsinanana. Ireto ny vondrom-poko ao amin' ny Repoblikan' i Kôngô, izay samy vahoaka [[Banto (vahoaka)|banto]]: * ny vondrona Kôngô na [[Bakôngô (vahoaka)|Bakôngô]] (''Kongo'' na ''Bakongo''): 40,5 %; * ny vondrona Teke na [[Bateke (vahoaka)|Bateke]] (''Téké'' na ''Batéké''): 16,9 %, * ny vondrona [[Mbôsy (vahoaka)|Mbôsy]] (''Mboschi''): 13,1 %; anisan' io ny foko [[Makoa (vahoakan' i Afrika)|Makoa]] (''Makoua''); * ny vondrona [[Sanga (vahoaka)|Sanga]] (''Sangha''): 5,6 %. == Ny toekarena == === Harena an-kibon' ny tany === Ny [[solitany]] no loharanon-[[Harena an-kibon' ny tany|karena an-kibon' ny tany]] lehibe indrindra ao amin’ ny Repoblikan’ i Kôngô izay firenena afrikana fahefatra amin’ ny famokarana solitany tamin’ ny taona 1982. Ny loharanon-karena hafa dia ny [[pôtasy]], ny [[volamena]], ny vy, ny [[firaka]], ny [[varahina]], ny [[fanitso]] ary ny [[manganezy]]. Ny 95&nbsp;%n' ny varotra dia sahanin' ny vahiny avy amin' ny firenena hafa na manam-piaviana avy any ivelany. === Fambolena sy fiompiana ar fitrandrahana ala === Ny 30&nbsp;%n’ ny mponina dia mpamboly izay miantoka ny 13&nbsp;%n’ ny PIB. Ny fambolena voly fihinana no tena sahanin’ ny olona: ny [[mangahazo]] (60&nbsp;%n’ ny tany voavoly), ny [[vomanga]], ny iniamy, ny [[katsaka]], ny [[akondro]], ny [[vary]] ary ny [[voanjo]]. Ny voly fanondrana dia ny [[palmie fanaova-menaka]] izay volena ao amin’ ny lempona kôngôley, ny [[fary]], ny voanjo ary ny [[paraky]] eny amin’ ireo lembalemba Batéké, ny [[Kafe (maniry)|kafe]], ny [[kakaô]] ary ny [[akondro]]. Ny fitrandrahana ny zava-misy anaty ala (ny [[hazo]], ny [[kakaô]], ny [[kafe]], ny ny [[palmie fanaova-menaka]], izay vokarina amin’ ny faritra misy ala) dia mandray anjara manatevina ny vokatra fanondrana. === Olana ara-toekarena === Na dia manan-karena amin’ ny solitany an-dranomasina sy ny tanjaky ny [[seranan-tsambo]] aza ny Repoblikan’ i Kôngô, ny toekaren’ ity firenena ity dia mbola mila fanarenana lehibe taorian’ ny taona maro nitantanan’ ny fanjakana ny toekarena sy nisian’ ny ady an-trano. Ny faharetan’ ny tsy fandriam-pahalemana sy ny fampihenana 50 % ny sandan’ ny vola farantsa CFA dia isan’ ny nampihena ny [[harin-karena faobe]] izay niala avy amin’ ny 3&nbsp;000 tapitrisa $ tamin’ ny taona 1993 mankany amin’ ny 1&nbsp;780&nbsp;tapitrisa $ tamin’ny taona 1995. == Ny kolontsaina == === Ny fiteny === Ny mponina tsirairay ao dia miteny amin’ ny fitenin’ ny vondrom-poko misy azy. Samy [[fiteny banto]] ireo fiteny ireo. Ny [[Lalampanorenana|lalàm-panorenana]] kôngôley dia manao ny [[fiteny lingala]] sy [[Fiteny kitoba|kitoba]] ho fitenim-pirenena ifaneraserana. Ao koa ny [[fiteny mônôkotoba]] izay tenenina ao atsimo. Ny [[fiteny frantsay]] no fiteny ôfisialin’ ny Repoblikan’ i Kôngô. Tamin' ny taona 2010 dia nahatratra ny 56&nbsp;%n' ny mponina kôngôley ny mpiteny frantsay, ka ny 78&nbsp;%n' izany dia mihoatra ny 10 taona, izany no maha laharana faharoa azy manerana an' i [[Afrika]], aorian' i [[Gabôna]], raha ny isan-jato no heverina. === Ny fivavahana === Ny Repoblikan’ i Kôngô dia firenena anjakan’ ny [[Sinkretisma|fampifangaroana fivavahana]]. Mihoatra ny antsasaky ny mponina manontolo no mitonon-tena ho [[Kristianisma|Kristiana]], ka [[Katôlisisma|Katôlika]] ny 35 hatramn' ny 50 % ary [[Protestantisma|Prôtestanta]] ny 15 % hatramin' ny 20 %. Ny [[sekta]] [[Sinkretisma|mpampifangaro fivavahana]] no tena miely kokoa. Ny fantatra indrindra amin’ ireo [[sekta]] ireo dia ny [[kimbangisma]]. Ny [[animisma]] sy ny [[fivavahan-drazana]] dia mbola be mpanaraka ao avaratra (50 %). Any amin’ ny faritry ny [[hivoka]] sy amin’ ny tanan-dehibe no ahitana ny [[fivavahana silamo]] (2 %). == Jereo koa == * [[Tantaran' ny Repoblikan' i Kôngô]] *[[Toekaren' ny Repoblikan' i Kôngô]] *[[Jeôgrafian' ny Repoblikan' i Kôngô]] *[[Kolontsaina ao amin' ny Repoblikan' i Kôngô]] '''Firenena ao Afrika:''' [[Afrika Atsimo]] - [[Alzeria]] - [[Angôla]] - [[Benino]] - [[Borkina Fasô]] - [[Borondy]] - [[Bôtsoana]] - [[Ejipta]] - [[Eritrea]] - [[Esoatiny]] ([[Soazilandy]] taloha) - [[Etiôpia]] - [[Gabôna]] - [[Gambia]] - [[Ganà]] - [[Ginea]] - [[Ginea Bisao]] - [[Ginea Ekoatôrialy]] - [[Jibotỳ]] - [[Kamerona]] - [[Kapvera]] - [[Kenia]] - [[Kômôro]] - [[Kôtidivoara]] - [[Lezôtô]] - [[Liberia]] - [[Libia]] - [[Madagasikara]] - [[Malaoỳ|Malaoy]] - [[Malỳ]] - [[Maorisy]] - [[Maoritania]] - [[Marôka]] - [[Môzambika]] - [[Namibia]] - [[Nizera]] - [[Nizeria]] - [[Oganda]] - [[Repoblika Arabo Saharaoy Demôkratika]] - [[Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]] - [[Repoblikan' i Afrika Afovoany]] - '''Repoblikan' i Kôngô''' - [[Roanda]] - [[Saô Tôme e Prinsipe]] - [[Seisely]] - [[Senegaly]] - [[Siera Leôna]] - [[Sodàna]] - [[Sodàna Atsimo]] - [[Sômalia]] - [[Sômalilandy]] - [[Tanzania]] - [[Tôgô]] - [[Tonizia]] - [[Tsady]] - [[Zambia]] - [[Zimbaboe]] '''Kôntinenta eto an-tany''' * [[Afrika]] * [[Amerika]] ([[Amerika Avaratra]] - [[Amerika Atsimo]]) * [[Azia]] * [[Eorôpa]] * [[Ôseania]] * [[Antarktika]] [[Sokajy:Firenena ao Afrika]] [[Sokajy:Repoblikan'i Kongo]] [[Sokajy:Firenena]] h78pwzduvbmif05u3orjps4ot95tcdi 0 164182 1146682 1118098 2026-07-05T01:55:02Z HarryWurst 36292 1146682 wikitext text/x-wiki [[File:PatriceLumumba1960.jpg|thumb|Patrice Lumumba (1960)]] I '''Patrice Émery Lumumba''' (2 Jolay 1925 – 17 Janoary 1961) dia mpitari-tolona kôngôley niady ho amin' ny fahaleovan-tena. Voafidy ho praiminisitry ny Repoblikan' i Kôngô ([[Repoblika Demôkratikan'i Kôngô]] ankehitriny, samihafa amin' ny [[Repoblikan' i Kôngô|Repoblikan'i Kôngô]]) tamin' ny taona 1960 rehefa nahazo ny fahaleovan-tenany tamin'i [[Belzika]]. Rehefa avy nogadraina sy nampijaliana am-pahibemaso izy, dia maty notifirina enim-bolana tao aorian' ny nahalany azy, ary anisan' ny mpiray tsikombakomba tamin' izany ny fitondrana belza izay nanao fialan-tsiny ôfisialy tamin' ny taona 2002. <ref name="dw">[[Ludo De Witte]], ''The Assassination of Lumumba'', Nadikan'i Ann Wright and Renée Fenby, 2002 (Orig. 2001), London; New York: Verso, ISBN 1-85984-410-3.</ref><ref>{{cite news |title=Belgium Confronts Its Heart of Darkness|agency=NYT |newspaper=New York Times |date=21 Septambra 2002|page=9}}</ref> == Piraiminisitra voalohany == Tao Katako-Kombé, ao Kasaï, no teraka i Patrice Lumumba. Tao izy dia nahazo fiofanana ho misionera (mpamita iraka) sady nanao ny asan’ ny pizara taratasy. Mpahay mandaha-teny izy. Izy no nanorina ny ''Mouvement national congolais'' (MNC) tamin’ny taona 1958. Ity fikambanana ity dia nitaky ny fahaleovan-tenan’ i Kôngô sady mahery setra indrindra nefa nandray ny foko rehetra ao Kôngô. Tamin’ ny “latabatra boribory” izay natao tao Bruxelles tamin’ ny volana Jaoary sy Febroary 1960 dia nitaky ny fahaleovan-tenan’ i Kôngô sy niaro ny tokony haha fanjakana iray tsy mivaky azy i Lumumba. Izany fivoriana izany dia nahitana ireo mpanjanatany belza sy ireo mpandala ny fiandrianam-pirenana kôngôley. Tamin’ ny volana Mey 1960 dia azon’ ny MNC ny fandresena tamin’ ny fifidianana ka i Lumumba no lany ho lehiben’ ny governemanta. Izy ihany no praiministra tamin’ ny 30 Jona 1960 nahazoan’ i Kôngô ny fahaleovan-tenany, nefa i [[Joseph Kasavubu]] mpifaninana aminy sady mpitarika ny ''Association des Bakongos'' (Abako) no natao filoham-pirenena. == Nisedra ny olan' ny fampisaraham-bazana == Tamin’ny fiantombohan’ ny volana Jolay 1960 dia nikomy ny miaramila ary niharan’ny fandringanana sy fakana vola an-keriny ny Eorôpeana tao Léopoldville ([[Kinshasa]] ankehitriny). Tamin’ny 11 Jolay dia nanambara ny fahaleovan-tenany ny faritanin’i Katanga. Niditra an-tsehatra ny tafika belza mba hiaro ny Eorôpeana. Niantso ny [[Firenena Mikambana]] mba handefa ny Miaramila misatro-manga any Kôngô hitandro ny filaminana. Tonga tokoa ny tafiky ny Firenena Mikambana nefa tsy nitsabaka tamin’ ny raharaha anatiny ao Kôngô hanohitra ny fisaraham-bazan’ i Katanga izay nitsahatra ihany taty aoriana. Nandrahona ny hiantso vonjy tamin’ ny [[Firaisana Sôvietika]] i Lumumba ka nesorin’ i Kasavubu tamin’ ny toerany tamin’ ny volana Septambra 1960. == Ny nahafatesany == Tamin’ ny 9 Desambra 1960 dia nanongam-panjakana i [[Mobutu Sese Seko]] ka nisambotra an’ i Lumumba sy namindra azy any amin’ ny fonjan’ i Katanga. Novonoina araka ny baikon’ i Mobutu i Lumumba tamin’ny 17 Janoary 1961. Ny famonoana an’ ity mpitolona nanohitra ny fanjanahan-tany ity dia niteraka fahatafintoihinana tao Kôngô sy manerana an’i [[Afrika]] ka tamin’ ny taona 1966 dia nambaran’ i Mobutu ny maha maherifom-pirenena sy ny maha martiora an’ i Patrice Lumumba. == Jereo koa == * [[Tantaran'ny Repoblika Demôkratikan'i Kôngô]] ==Loharano== {{reflist}} [[Sokajy:Tantaran' ny Repoblika Demokratikan' i Kongo]] [[Sokajy:Mpanao politika ao Repoblika Demokratikan'i Kongo]] {{CLEFDETRI:Lumumba, Patrice}} [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1925]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1961]] nwcsgmr7xi35hbgsmjlb3ahgejbme2m 10 171404 1146697 519588 2026-07-05T02:14:45Z HarryWurst 36292 1146697 wikitext text/x-wiki {{firenena|the Democratic Republic of the Congo|[[Repoblika Demôkratikan'i Kongo|R.D. Kongo]]}} [[Catégorie:Endrika ho an'ny firenena]][[Sokajy:Endrika RD Kongo]]</noinclude> b01w17f7v4d97h6h22m23x0bto68okc 0 183721 1146751 997854 2026-07-05T05:23:48Z HarryWurst 36292 1146751 wikitext text/x-wiki {{coord|4|16|S|15|16|E|}} {{infobox tanàna |tanàna=Brazzavile |firenena={{Kongo}} |isam-ponina= 2.138.236 |velarantany=389,4 |haavo = 320 |ben'ny tanàna= |sary =Brazzaville bird eye view.jpg |saina =Coat of arms of Brazzaville.svg }} I '''Brazzaville''' dia tanàna renivohitr'i [[Repoblikan'i Kongo]]. == Jeografia == Mifanohitra amin'i [[Kinshasa]], renivohitry ny [[Repoblikan'i Kongo]] mifanila aminy, eo amin'ny farany andrefan'i Pool Malebo, toeram-pitrandrahana eo amin'ny Reniranon'i [[Congo (ony)|Congo]], no misy an'i Brazzaville. Mifandray amin'ny alalan'ny sambo ireo tanàna roa ireo. == Jereo koa == * [[Repoblikan'i Kongo]] {{commonscat}} [[sokajy:Tanàna ao Repoblikan'i Kongo]] [[sokajy:Repoblikan'i Kongo]] cprr0r8gvrrt77kfdo0dwkj8at2lweb 0 189103 1146769 1146360 2026-07-05T11:53:56Z HarryWurst 36292 1146769 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= |anarana=Marlon Brando |teraka=3 Aprily 1924 |maty=1 Jolay 2004 |firenena={{Etazonia}} |mpiaraka= |asa= * [[mpilalao amin'ny horonantsary]] * [[talen-koronantsary]] |taona niasàna= }} [[File:Marlon Brando 1948.jpg|thumb|left|Marlon Brando (1948)]] '''Marlon Brando''' dia mpilalao, mpilalao amin'ny horonantsary, talen-koronantsary mizaka ny zom-pirenen'i [[Etazonia]] teraka ny 3 Aprily 1924 tao [[Omaha, Nebraska]] ary maty ny 1 Jolay 2004 tao [[Los Angeles]] ==Ny fiainany manokana== I Marlon Brando, Sr. no rainy. Ny vadiny dia Tarita Teriipia, Movita Castaneda, Anna Kashfi. Ny zanany dia Stephen Blackehart, Cheyenne Brando, Christian Brando. Ny rahalahiny sy/na ny rahavaviny dia Jocelyn Brando. == Jereo koa == {{commonscat}} {{CLEFDETRI:Brando, Marlon}} [[sokajy:mpilalao amin'ny horonantsary amerikanina]] [[sokajy:talen-koronantsary amerikanina]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1924]] [[sokajy:Maty tamin'ny taona 2004]] emmwzdn3xihnetr6hk20kcyvenwa9j8 0 189622 1146680 1084827 2026-07-05T01:21:22Z HarryWurst 36292 1146680 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary=Mobutu.jpg |anarana=Mobutu Sese Seko |teraka=14 Ôktôbra 1930 |maty=7 Septambra 1997 |firenena=Repoblika Demokratikan'i Kongo |mpiaraka= |asa= * [[mpanao politika]] |taona niasàna= }} I '''Mobutu Sese Seko''' na '''Joseph-Désiré Mobutu''' dia mpanao pôlitika sy maresaly sady filohan' i [[Zaira]] teo anelanelan' ny taona 1965 sy 1997, [[Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]] ankehitriny, teraka tao Lisala tamin' ny 14 Ôktôbra 1930 ary maty tamin' ny 7 Septambra 1997 tao [[Rabat]]. Joseph Désiré Mobutu no tena anarany, nefa nomena ny anarana hoe '''''Sese Seko Kuku Ngbendu Waza Banga''''', izay midika hoe "mpiantafika mandresy hatrany tsy azo sakanana", izy. == Fiainany talohan' ny haha filoham-pirenena azy == === Tao amin' ny tafiky ny mpanjanatany === Manamboninahitra tsotra tao amin' ny tafiky ny mpanjanatany [[Belzika|belza]] i Mobutu teo anelanelan' ny taona 1948 sy 1956. Taorian' izany dia lasa mpanao gazety izy. === Tao amin' ny governemantan' i Lumumba === [[Sary:Colonel Mobutu.jpg|vignette|176x176px|Ny kôlonely Mobutu tamin' ny taona 1960.]] Nikambana tao amin' ny Mouvement National Congolais (MNC) izay naorin' i [[Patrice Lumumba]] i Mobutu tamin' ny taona 1958. Nandray anjara tamin' ny "latabatra boribory" natao tao [[Bruxelles]] tamin' ny volana Janoary 1960 izay niteraka ny fahaleovan-tenan' i Kôngô izy. Sekreteram-panjakana tao amin' ny governemantan' i Lumumba (izay [[Praiminisitra|piraiminisitra]]) izy ary notendrena ho lehiben' ny etamazôro tamin' ny volana Jolay 1960 rehefa avy nasondro-boninahitra ho kôlônely. === Nanongam-panjakana === Nandritra ny tsy filaminana tao Kôngô taorian' ny fanambaràna ny fahaleovan-tena dia nandrava vonjimaika ny governemanta sivily i Mobutu izay notohanan' ny tafika. Tamin' ny volana Desambra 1960 dia nampanamboriny i Lumumba, avy eo novonoina tamin' ny 18 Janoary 1961 araka ny baikony, rehefa avy nafindra fonja tany [[Katanga]]. Tamin' io volana Janoary io ihany dia naverina tamin' ny toerany ny governemanta ary nifantoka tamin' ny fandaminana indray ny tafika i Mobutu. Nanararaotra ny fahelemena ara-pôlitikan' ny filoha [[Joseph Kasavubu]] (filoha voalohany tao Kôngô) i Mobutu ka nanao fanonganam-panjakana ara-tafika indray tamin' ny 24 Novambra 1965 sady nanambara ny tenany ho filohan' ny Repoblika. == Filoham-pirenena == === Nanao fanamparam-pahefana === [[Sary:Mobutu Seko 1973.jpg|vignette|240x240px|Mobutu Seko tamin' ny taona 1973]] Nanangana ny Mouvement Populaire pour la Révolution (MPR) i Mobutu ka lasa antoko tokana io antoko io tao Kôngô. Nampandany [[lalàm-panorenana]] vaovao tamin' ny alalan' ny [[fitsapan-kevi-bahoaka]] i Mobutu tamin' ny volana Jona 1967. Lalàm-panorenana nanome fahefana lehibe ny filoham-pirenena izany. Tamin' ny alalan' ny mpiambina manokana ny filoham-pirenena dia nitondra ny firenena tamin' ny fanamparam-pahefana i Mobutu. Tamin' ny taona 1971 dia nanao [[fampielezan-kevitra]] momba ny famerenana ny firena ho amin' ny maha afrikana azy i Mobutu ka naverina amin' ny maha afrikana azy ny anaran' olona, ny anaram-paritra, ny anaran-drenirano ary ny anaran-tanàna maro. Novana ho ''Zaira'' ny anaran' i Kôngô. Nitontongana izaitsizy anefa ny toekaren' i Zaira vokatry ny [[kolikoly]] sy ny tsy fahaiza-mitantana. Tamin' ny taona 1977 sy 1978 dia nanampy an' i Mobutu ny firenena tandrefana tamin' ireo ady tao Shaba (anarana vaovaon' i [[Katanga]]). Tamin' ny taona 1982 dia nisondro-boninahitra ho maresaly i Mobutu. === Notoherin' ny olona === Hatramin' ny fiantombohan' ny taompolo 1990 dia nihanantanjaka ny fanoherana ara-pôlitika izay nalemy noho ny fizarazaràna teo aloha. Nanery an' i Mobutu ny firenena tandrefana tamin' ny alalan' ny fisakananana ny famoahany ny vola napetrany tany ivelany, mba hamelany ny fitsanganan' ny [[Antoko politika|antoko]] maro. Nanambara ny fialany amin' ny pôlitikan' ny antoko tokana i Mobutu tamin' ny volana Avrily 1990. Tamin' ny taona 1991 dia tafatsangana ara-panjakana ny atoko pôlitika miisa enimpolo ary nisy ny fanaovana fivoriam-bem-pirenena nananganana ny andrim-panjakana vaovao hitondrana an' i Zaira (anaran' ny Reôblika Demôkratikan' i Kôngô tamin'ny taona 1971hatramin' ny taona 1997). Nanomboka tamin' ny volana Jona 1994 dia natsangana ny fitondrana tetezamita izay nitsinjarana ny fahefana teo amin' ny filoham-pirenena sy ny Filankevitra Ambonin' ny Repoblika ([[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''Haut Conseil de la République''). === Savorovoro sy fikomiana === Nanomboka tamin' ny volana Jona 1995 dia niseho matetika mandritra ny fampidirana ny [[demôkrasia]] ny savorovoro izay nofaizin' ny fitondrana mafy. Mpianatra maherin' ny 500 no novonoin' ny mpiambina manokana ny filoham-pirenena tamin' ny taona 1995. Nisy koa ny fikomian' ny miaramila sasany. Tamin' ny taona 1993 dia anarivony maro ny vahiny izay niala avy tao [[Kinshasa]] taorian' ny fikomian' ny tafika sy ny fandoroana trano maro izay nahafatesan' i Philippe Bernard masoivohon' i [[Frantsa]]. Tapaka ny fifandraisana ara-diplômasia tamin' ny nanesorana ny piraiminisitra [[Félix Tshisekedi|Tshisekedi]]. Tsy tafaverina izany fifandraisanana izany raha tsy tamin' ny taona 1995 ka nahatonga an' i Mobutu hahazo manatrika ny fivoriam-be iraisam-pirenena amin' izay. Tsy nisy fihatsarany anefa ny fandriam-pahalemana tao Zaira hatramin' izay ka hatramin' ny taona 1997 izay nanonganan' i [[Laurent-Désiré Kabila]] an' i Mobutu. == Jereo koa == * [[Tantaran' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]] *Filoham-pirenen' ny [[Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]]: [[Joseph Kasa-Vubu]] - [[Mobutu Sese Seko]] - [[Laurent-Désiré Kabila]] - [[Joseph Kabila]] - [[Félix Tshisekedi]] '''Rohy ivelany''' * Ao amin'i Freebase: [https://www.freebase.com/m/0h5y7] [[sokajy:Biôgrafia]] {{vangovango}} {{reflist}} [[Sokajy:Filohan' ny Kongo]] [[Sokajy:Mpanao politika ao Repoblika Demokratikan'i Kongo]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1930]] [[sokajy:Maty tamin'ny taona 1997]] bmcwedphpkp4xeeo84kvg6iozrn64am 0 190042 1146626 1072325 2026-07-04T14:17:13Z ~2026-38124-10 40229 1146626 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= |anarana=Usain Bolt |teraka=21 Aogositra 1986 |maty= |firenena=Jamaika |mpiaraka= |asa= * [[mpanao sprinty]] * [[mpanoratra ny tantaran'ny fiainany]] |taona niasàna= }} [[File:Usain Bolt Olympics Celebration.jpg|thumb|Usain Bolt (2008)]] '''Usain Bolt''' dia mpanao sprinty jamaikana, mpanoratra ny tantaran'ny fiainany mizaka ny zom-pirenen'i [[Jamaika]] teraka ny 21 Aogositra 1986 == Jereo koa == {{commonscat}} [[sokajy:mpanao sprinty jamaikana]] [[sokajy:mpanoratra ny tantaran'ny fiainany]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1986]] o6vir5tdt8qpyk9zrfdips8ycanndz4 1146629 1146626 2026-07-04T14:25:38Z HarryWurst 36292 1146629 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= |anarana=Usain Bolt |teraka=21 Aogositra 1986 |maty= |firenena={{Jamaika}} |mpiaraka= |asa= * [[mpanao sprinty]] * [[mpanoratra ny tantaran'ny fiainany]] |taona niasàna= }} [[File:Usain Bolt Olympics Celebration.jpg|thumb|left|Usain Bolt (2008)]] '''Usain Bolt''' dia mpanao sprinty jamaikana, mpanoratra ny tantaran'ny fiainany mizaka ny zom-pirenen'i [[Jamaika]] teraka ny 21 Aogositra 1986 == Jereo koa == {{commonscat}} [[sokajy:mpanao sprinty jamaikana]] [[sokajy:mpanoratra ny tantaran'ny fiainany]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1986]] gw60jy0ahs3587m5lsm0hwt24uhxqq8 0 190811 1146746 693692 2026-07-05T03:49:48Z HarryWurst 36292 /* Afrika */ 1146746 wikitext text/x-wiki '''Air France''' dia orinasa [[frantsa]]y fitaterana amin'ny fiaramanidina noforonina tamin'ny taona 1933. Ny raharaha ataony dia ny fitaterana olona, fitateran’entana ary fikojakojana fiaramanidina. Mizotra amin’ny ankamaroan’ny seranam-piaramanidina frantsay ity orinasa ity, ary maro dia maro ihany koa ireo seranam-piaramanidina ivelany izorany. Ao amin’ny vondron’orinasa [[Air France-KLM]] ilay kaompania ary mpikambana namorona ny aliansy [[SkyTeam]]. == Zotra == === Afrika === ; [[Atsimon'Afrika]] * [[Cape Town]], [[Johannesburg]] ({{Afrika Atsimo}}) ; [[Afrika Afovoany]] * [[Bangui]] ({{Santrafrika}}) * [[Douala]], [[Yaoundé]] ({{Kamerona}}) * [[N'Djamena]] ({{Tsady}}) * [[Kinshasa]] ({{RD Kongo}}) * [[Pointe-Noire]] ({{Kongo}}) * [[Malabo]] ({{Ginea Ekoatorialy}}) * [[Libreville]] ({{Gabon}}) ;Afrika Atsinanana * [[Antananarivo]] ({{Madagasikara}}) * [[Djibouti]] ({{Jibotia}} * [[Plaisance]] ({{Maorisy}}) * [[Saint-Denis]] ([[La Réunion]], {{Frantsa}}) : Afrika Avaratra * [[Alger]] ({{Aljeria}}) * [[Cairo]] ({{Ejipta}}) * [[Nouakchott]] ({{Maoritania}}) * [[Casablanca]], [[Marrakech]], [[Rabat]] ({{Maroka}}) * [[Tunis]] ({{Tonizia}}) ; Afrika Andrefana * [[Cotonou]] ({{Benin}}) * [[Ouagadougou]] ({{Burkina Faso}}) * [[Abidjan]] ({{Côte d'Ivoire}}) * [[Conakry]] ({{Ginea}}) * [[Bamako]] ({{Mali}}) * [[Niamey]] ({{Nizera}}) * [[Abuja]], [[Lagos]], [[Port Harcourt]] ({{Nijeria}}) * [[Dakar]] ({{Senegala}}) * [[Lomé]] ({{Togo}}) * [[Freetown]] ({{Sierra Leone}}) * [[Monrovia]] ({{Liberia}}) {{vangovango}} [[sokajy:Orinasa frantsay]] [[sokajy:Zotram-piaramanidina frantsay]] hrx2mjq3knruybvhw04cafr4pev1jgg 1146749 1146746 2026-07-05T03:52:28Z HarryWurst 36292 /* Afrika */ 1146749 wikitext text/x-wiki '''Air France''' dia orinasa [[frantsa]]y fitaterana amin'ny fiaramanidina noforonina tamin'ny taona 1933. Ny raharaha ataony dia ny fitaterana olona, fitateran’entana ary fikojakojana fiaramanidina. Mizotra amin’ny ankamaroan’ny seranam-piaramanidina frantsay ity orinasa ity, ary maro dia maro ihany koa ireo seranam-piaramanidina ivelany izorany. Ao amin’ny vondron’orinasa [[Air France-KLM]] ilay kaompania ary mpikambana namorona ny aliansy [[SkyTeam]]. == Zotra == === Afrika === ; [[Atsimon'Afrika]] * [[Cape Town]], [[Johannesburg]] ({{Afrika Atsimo}}) ; [[Afrika Afovoany]] * [[Bangui]] ({{Santrafrika}}) * [[Douala]], [[Yaoundé]] ({{Kamerona}}) * [[N'Djamena]] ({{Tsady}}) * [[Kinshasa]] ({{RD Kongo}}) * [[Pointe-Noire]] ({{Kongo}}) * [[Malabo]] ({{Ginea Ekoatorialy}}) * [[Libreville]] ({{Gabon}}) ;Afrika Atsinanana * [[Antananarivo]] ({{Madagasikara}}) * [[Djibouti]] ({{Jibotia}} * [[Plaisance]] ({{Maorisy}}) * [[Saint-Denis, Réunion]] ([[La Réunion]], {{Frantsa}}) : Afrika Avaratra * [[Alger]] ({{Aljeria}}) * [[Cairo]] ({{Ejipta}}) * [[Nouakchott]] ({{Maoritania}}) * [[Casablanca]], [[Marrakech]], [[Rabat]] ({{Maroka}}) * [[Tunis]] ({{Tonizia}}) ; Afrika Andrefana * [[Cotonou]] ({{Benin}}) * [[Ouagadougou]] ({{Burkina Faso}}) * [[Abidjan]] ({{Côte d'Ivoire}}) * [[Conakry]] ({{Ginea}}) * [[Bamako]] ({{Mali}}) * [[Niamey]] ({{Nizera}}) * [[Abuja]], [[Lagos]], [[Port Harcourt]] ({{Nijeria}}) * [[Dakar]] ({{Senegala}}) * [[Lomé]] ({{Togo}}) * [[Freetown]] ({{Sierra Leone}}) * [[Monrovia]] ({{Liberia}}) {{vangovango}} [[sokajy:Orinasa frantsay]] [[sokajy:Zotram-piaramanidina frantsay]] ghsbji9svdpoc3nxvzw65xa7308tuxy 1146758 1146749 2026-07-05T05:45:42Z HarryWurst 36292 1146758 wikitext text/x-wiki [[File:Air france airbus a350 f-htya.jpg|thumb|Air France [[Airbus]] A350]] '''Air France''' dia orinasa [[frantsa]]y fitaterana amin'ny fiaramanidina noforonina tamin'ny taona 1933. Ny raharaha ataony dia ny fitaterana olona, fitateran’entana ary fikojakojana fiaramanidina. Mizotra amin’ny ankamaroan’ny seranam-piaramanidina frantsay ity orinasa ity, ary maro dia maro ihany koa ireo seranam-piaramanidina ivelany izorany. Ao amin’ny vondron’orinasa [[Air France-KLM]] ilay kaompania ary mpikambana namorona ny aliansy [[SkyTeam]]. == Zotra == === Afrika === ; [[Atsimon'Afrika]] * [[Cape Town]], [[Johannesburg]] ({{Afrika Atsimo}}) ; [[Afrika Afovoany]] * [[Bangui]] ({{Santrafrika}}) * [[Douala]], [[Yaoundé]] ({{Kamerona}}) * [[N'Djamena]] ({{Tsady}}) * [[Kinshasa]] ({{RD Kongo}}) * [[Pointe-Noire]] ({{Kongo}}) * [[Malabo]] ({{Ginea Ekoatorialy}}) * [[Libreville]] ({{Gabon}}) ;Afrika Atsinanana * [[Antananarivo]] ({{Madagasikara}}) * [[Djibouti]] ({{Jibotia}} * [[Plaisance]] ({{Maorisy}}) * [[Saint-Denis, Réunion]] ([[La Réunion]], {{Frantsa}}) : Afrika Avaratra * [[Alger]] ({{Aljeria}}) * [[Cairo]] ({{Ejipta}}) * [[Nouakchott]] ({{Maoritania}}) * [[Casablanca]], [[Marrakech]], [[Rabat]] ({{Maroka}}) * [[Tunis]] ({{Tonizia}}) ; Afrika Andrefana * [[Cotonou]] ({{Benin}}) * [[Ouagadougou]] ({{Burkina Faso}}) * [[Abidjan]] ({{Côte d'Ivoire}}) * [[Conakry]] ({{Ginea}}) * [[Bamako]] ({{Mali}}) * [[Niamey]] ({{Nizera}}) * [[Abuja]], [[Lagos]], [[Port Harcourt]] ({{Nijeria}}) * [[Dakar]] ({{Senegala}}) * [[Lomé]] ({{Togo}}) * [[Freetown]] ({{Sierra Leone}}) * [[Monrovia]] ({{Liberia}}) {{commonscat}} [[sokajy:Orinasa frantsay]] [[sokajy:Zotram-piaramanidina frantsay]] 3xs18nbwzszri6emj63oq3ka00nhc11 10 190815 1146692 1123247 2026-07-05T02:09:13Z HarryWurst 36292 1146692 wikitext text/x-wiki {{Firenena|Congo|[[Repoblikan' i Kôngô|Kongo]]}} [[Sokajy:Kongo]] l6sdkq5djdw1oepmrvsohu4u50xzzem 0 197428 1146712 756136 2026-07-05T02:32:27Z HarryWurst 36292 1146712 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary=Standard-Zenit (5).jpg |anarana=Geoffrey Mujangi Bia |teraka=12 Aogositra 1989 |maty= |firenena={{Belzika}}, {{Repoblika Demokratikan'i Kongo}} |mpiaraka= |asa= * [[mpilalao baolina kitra]] |taona niasàna= }} '''Geoffrey Mujangi Bia''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Belzika, Repoblika Demokratikan'i Kongo]] teraka ny 12 Aogositra 1989 tao [[Kinshasa]] == Jereo koa == {{Commonscat}} [[sokajy:mpilalao baolina kitra (Repoblika Demokratikan'i Kongo)]] {{CLEFDETRI:Mujangi Bia Geoffrey}} [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1989]] joru82qwox5ugp9ps0aicn5ps807rx5 1146713 1146712 2026-07-05T02:32:43Z HarryWurst 36292 1146713 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary=Standard-Zenit (5).jpg |anarana=Geoffrey Mujangi Bia |teraka=12 Aogositra 1989 |maty= |firenena={{Belzika}}, {{Repoblika Demokratikan'i Kongo}} |mpiaraka= |asa= * [[mpilalao baolina kitra]] |taona niasàna= }} '''Geoffrey Mujangi Bia''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Belzika]] sy [[Repoblika Demokratikan'i Kongo]] teraka ny 12 Aogositra 1989 tao [[Kinshasa]] == Jereo koa == {{Commonscat}} [[sokajy:mpilalao baolina kitra (Repoblika Demokratikan'i Kongo)]] {{CLEFDETRI:Mujangi Bia Geoffrey}} [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1989]] o8w7ig5gjzvw0e0iuyh0kyz5trgrpqd 0 197456 1146768 1018721 2026-07-05T11:53:21Z HarryWurst 36292 {{CLEFDETRI:Murphy, Eddy}} 1146768 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= Eddie Murphy by David Shankbone.jpg |anarana=Eddie Murphy |teraka=3 Aprily 1961 |maty= |firenena={{Etazonia}} |mpiaraka= |asa= * [[mpilalao]] * [[mpilalao amin'ny horonantsary]] * [[mpanoratra senariô]] |taona niasàna= }} '''Eddie Murphy''' dia mpilalao, mpilalao amin'ny horonantsary, mpanoratra senariô mizaka ny zom-pirenen'i [[Etazonia]] teraka ny 3 Aprily 1961 tao [[New York]] ==Ny fiainany manokana== Ny vadiny dia Melanie Brown. == Jereo koa == [[sokajy:mpilalao amerikanina]] [[sokajy:mpilalao amin'ny horonantsary amerikanina]] [[sokajy:mpanoratra senariô amerikanina]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1961]] {{CLEFDETRI:Murphy, Eddy}} {{commonscat}} sketvy9g29xvfn4vat7a3b9d7ix546r 0 198269 1146688 753905 2026-07-05T02:03:10Z HarryWurst 36292 1146688 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= |anarana=Cédric Mongongu |teraka=22 Jiona 1989 |maty= |firenena=Repoblika Demokratikan'i Kongo |mpiaraka= |asa= * [[mpilalao baolina kitra]] |taona niasàna= }} '''Cédric Mongongu''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Repoblika Demokratikan'i Kongo]] teraka ny 22 Jiona 1989 tao [[Kinshasa]] == Jereo koa == {{commonscat}} [[sokajy:mpilalao baolina kitra (Repoblika Demokratikan'i Kongo)]] {{CLEFDETRI:Mongongu, Cédric}} [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1989]] je3ehfs1orr7y9imr4xv60o1hg3ktkn 0 201233 1146714 762450 2026-07-05T02:33:59Z HarryWurst 36292 1146714 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= |anarana=Pascal Kalemba |teraka=26 Febroary 1979 |maty=27 Novambra 2012 |firenena={{Repoblika Demokratikan'i Kongo}} |mpiaraka= |asa= * [[mpilalao baolina kitra]] |taona niasàna= }} '''Pascal Kalemba''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Repoblika Demokratikan'i Kongo]] teraka ny 26 Febroary 1979 tao [[Kinshasa]] ary maty ny 27 Novambra 2012 tao [[Kinshasa]] == Jereo koa == {{Commonscat}} [[sokajy:mpilalao baolina kitra (Repoblika Demokratikan'i Kongo)]] {{CLEFDETRI:Kalemba, Pasca}} [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1979]] [[sokajy:Maty tamin'ny taona 192012]] sodbtxnxhzcaobt0mlpxa1cp9n22bh8 1146715 1146714 2026-07-05T02:34:09Z HarryWurst 36292 1146715 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= |anarana=Pascal Kalemba |teraka=26 Febroary 1979 |maty=27 Novambra 2012 |firenena={{Repoblika Demokratikan'i Kongo}} |mpiaraka= |asa= * [[mpilalao baolina kitra]] |taona niasàna= }} '''Pascal Kalemba''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Repoblika Demokratikan'i Kongo]] teraka ny 26 Febroary 1979 tao [[Kinshasa]] ary maty ny 27 Novambra 2012 tao [[Kinshasa]] == Jereo koa == {{Commonscat}} [[sokajy:mpilalao baolina kitra (Repoblika Demokratikan'i Kongo)]] {{CLEFDETRI:Kalemba, Pasca}} [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1979]] [[sokajy:Maty tamin'ny taona 2012]] eels8b6mzx7gsngiausbxmonuz47y34 0 201538 1146711 758537 2026-07-05T02:31:29Z HarryWurst 36292 1146711 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary=Jeremy Bokila 2014.jpg |anarana=Jérémy Bokila |teraka=14 Novambra 1988 |maty= |firenena=Repoblika Demokratikan'i Kongo |mpiaraka= |asa= * [[mpilalao baolina kitra]] |taona niasàna= }} '''Jérémy Bokila''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Repoblika Demokratikan'i Kongo]] teraka ny 14 Novambra 1988 tao [[Kinshasa]] == Jereo koa == {{Commonscat}} [[sokajy:mpilalao baolina kitra (Repoblika Demokratikan'i Kongo)]] {{CLEFDETRI:Bokila, Jérémy}} [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1988]] jt8rus2hkydb9t5o8jijpprc1tjhh21 0 203704 1146701 755389 2026-07-05T02:20:12Z HarryWurst 36292 1146701 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary=abriceMuamba cropped.jpg |anarana=Fabrice Muamba |teraka=6 Aprily 1988 |maty= |firenena={{Repoblika Demokratikan'i Kongo}} |mpiaraka= |asa= * [[mpilalao baolina kitra]] |taona niasàna= }} '''Fabrice Muamba''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Repoblika Demokratikan'i Kongo]] teraka ny 6 Aprily 1988 tao [[Kinshasa]] == Jereo koa == {{commonscat}} [[sokajy:mpilalao baolina kitra (Repoblika Demokratikan'i Kongo)]] {{CLEFDETRI:Nonda, Shabani}} [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1988]] 6vgte4bkbjg8xinl6bt9zeysvy4btfs 0 203988 1146706 759587 2026-07-05T02:26:21Z HarryWurst 36292 1146706 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary=LuaLua 2007.jpg |anarana=Lomana LuaLua |teraka=28 Desambra 1980 |maty= |firenena={{Repoblika Demokratikan'i Kongo}} |mpiaraka= |asa= * [[mpilalao baolina kitra]] |taona niasàna= }} '''Lomana LuaLua''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Repoblika Demokratikan'i Kongo]] teraka ny 28 Desambra 1980 tao [[Kinshasa]] == Jereo koa == {{commonscat}} [[sokajy:mpilalao baolina kitra (Repoblika Demokratikan'i Kongo)]] {{CLEFDETRI:Lualua, Lomana}} [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1980]] 7dw036ae98wpiuonbr5yp1ttsy527g5 0 204782 1146700 764317 2026-07-05T02:19:34Z HarryWurst 36292 1146700 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary=Galatasaray-Shabani Nonda.JPG |anarana=Shabani Nonda |teraka=6 Martsa 1977 |maty= |firenena={{Repoblika Demokratikan'i Kongo}} |mpiaraka= |asa= * [[mpilalao baolina kitra]] |taona niasàna= }} '''Shabani Nonda''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Repoblika Demokratikan'i Kongo]] teraka ny 6 Martsa 1977 tao [[Bujumbura]] == Jereo koa == {{vangovango}} [[sokajy:mpilalao baolina kitra (Repoblika Demokratikan'i Kongo)]] {{CLEFDETRI:Nonda, Shabani}} [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1977]] ne6xc7qjay43x6nhkda490eksp4tstn 1146704 1146700 2026-07-05T02:24:21Z HarryWurst 36292 1146704 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary=Galatasaray-Shabani Nonda.JPG |anarana=Shabani Nonda |teraka=6 Martsa 1977 |maty= |firenena={{Repoblika Demokratikan'i Kongo}} |mpiaraka= |asa= * [[mpilalao baolina kitra]] |taona niasàna= }} '''Shabani Nonda''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Repoblika Demokratikan'i Kongo]] teraka ny 6 Martsa 1977 tao [[Bujumbura]] == Jereo koa == {{commonscat}} [[sokajy:mpilalao baolina kitra (Repoblika Demokratikan'i Kongo)]] {{CLEFDETRI:Nonda, Shabani}} [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1977]] 2bj68ebf4m556gnizjl3owgg53icgfm 1146710 1146704 2026-07-05T02:30:53Z HarryWurst 36292 1146710 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary=Galatasaray-Shabani Nonda.JPG |anarana=Shabani Nonda |teraka=6 Martsa 1977 |maty= |firenena={{Repoblika Demokratikan'i Kongo}} |mpiaraka= |asa= * [[mpilalao baolina kitra]] |taona niasàna= }} '''Shabani Nonda''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Repoblika Demokratikan'i Kongo]] teraka ny 6 Martsa 1977 tao [[Bujumbura]] == Jereo koa == {{Commonscat}} [[sokajy:mpilalao baolina kitra (Repoblika Demokratikan'i Kongo)]] {{CLEFDETRI:Nonda, Shabani}} [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1977]] 489cymemxro7rhj22ar33vxf1vvz73c 0 205760 1146703 1069239 2026-07-05T02:23:55Z HarryWurst 36292 1146703 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= |anarana=Kasongo Ngandu |teraka=6 Desambra 1979 |maty= |firenena={{Repoblika Demokratikan'i Kongo}} |mpiaraka= |asa= * [[mpilalao baolina kitra]] |taona niasàna= }} '''Kasongo Ngandu''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Repoblika Demokratikan'i Kongo]] teraka ny 6 Desambra 1979. == Jereo koa == {{commonscat}} [[sokajy:mpilalao baolina kitra (Repoblika Demokratikan'i Kongo)]] {{CLEFDETRI:Ngandu, Kasongo}} [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1979]] 08le3tay737qmhj2oks07cbacn6jx5m 0 206519 1146705 757416 2026-07-05T02:24:55Z HarryWurst 36292 1146705 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary=HeritaIlunga.jpg |anarana=Hérita Ilunga |teraka=25 Febroary 1982 |maty= |firenena={{Repoblika Demokratikan'i Kongo}} |mpiaraka= |asa= * [[mpilalao baolina kitra]] |taona niasàna= }} '''Hérita Ilunga''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Repoblika Demokratikan'i Kongo]] teraka ny 25 Febroary 1982 tao [[Kinshasa]] == Jereo koa == {{commonscat}} [[sokajy:mpilalao baolina kitra (Repoblika Demokratikan'i Kongo)]] {{CLEFDETRI:Ilunga, Hérita}} [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1982]] h03zt73skz6s4p0pv462duni8vi5xau 0 208299 1146707 969333 2026-07-05T02:27:32Z HarryWurst 36292 1146707 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= Isidore Mvouba, October 2007.png |anarana=Isidore Mvouba |teraka=8 Janoary 1954 |maty= |firenena=Repoblikan'i Kongo |mpiaraka= |asa= * [[injeniera]] * [[mpanao politika]] |taona niasàna= }} '''Isidore Mvouba''' dia injeniera, mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i [[Repoblikan'i Kongo]] teraka ny 8 Janoary 1954 == Jereo koa == [[sokajy:injeniera (Repoblika Demokratikan'i Kongo)]] [[sokajy:mpanao politika (Repoblika Demokratikan'i Kongo)]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1954]] {{commonscat}} {{CLEFDETRI:Mvouba, Isidore}} k73m4gcuq7qkzngj4l60zzir7mua6xy 1146708 1146707 2026-07-05T02:29:07Z HarryWurst 36292 1146708 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= Isidore Mvouba, October 2007.png |anarana=Isidore Mvouba |teraka=8 Janoary 1954 |maty= |firenena=Repoblikan'i Kongo |mpiaraka= |asa= * [[injeniera]] * [[mpanao politika]] |taona niasàna= }} '''Isidore Mvouba''' dia injeniera, mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i [[Repoblikan'i Kongo]] teraka ny 8 Janoary 1954 == Jereo koa == [[sokajy:injeniera (Repoblika Demokratikan'i Kongo)]] [[sokajy:mpanao politika ao Repoblika Demokratikan'i Kongo]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1954]] {{commonscat}} {{CLEFDETRI:Mvouba, Isidore}} 5l6xxy296tneyc1p0a16l1q6qg7546m 0 215474 1146771 1016761 2026-07-05T11:56:00Z HarryWurst 36292 1146771 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= Brad Pitt Fury 2014.jpg |anarana=Brad Pitt |teraka=18 Desambra 1963 |maty= |firenena={{Etazonia}} |mpiaraka= |asa= * [[mpilalao]] * [[mpilalao amin'ny fahitalavitra]] * [[mpilalao amin'ny horonantsary]] * [[mpamoaka horonantsary]] * [[talen-koronantsary]] * [[mpampindrana ny feony]] |taona niasàna= }} '''Brad Pitt''' dia mpilalao, mpilalao amin'ny fahitalavitra, mpilalao amin'ny horonantsary, mpamoaka horonantsary, talen-koronantsary, mpampindrana ny feony mizaka ny zom-pirenen'i [[Etazonia]] teraka ny 18 Desambra 1963 ==Ny fiainany manokana== Ny vadiny dia Jennifer Aniston. == Jereo koa == {{commonscat}} {{CLEFDETRI:Pitt, Brad}} [[sokajy:mpilalao]] [[sokajy:mpilalao amin'ny fahitalavitra amerikanina]] [[sokajy:mpilalao amin'ny horonantsary amerikanina]] [[sokajy:mpamoaka horonantsary amerikanina]] [[sokajy:talen-koronantsary amerikanina]] [[sokajy:mpampindrana ny feony amerikanina]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1963]] kwiylmvwz6dd7vrh0ufes0glva6qn4e 0 215523 1146763 1016330 2026-07-05T11:31:17Z HarryWurst 36292 1146763 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= Ben-Stiller-(MS1411200222).jpg |anarana=Ben Stiller |teraka=30 Novambra 1965 |maty= |firenena={{Etazonia}} |mpiaraka= |asa= * [[mpanoratra senariô]] * [[mpamoaka horonantsary]] * [[mpilalao amin'ny fahitalavitra]] * [[mpilalao amin'ny horonantsary]] * [[talen-koronantsary]] * [[mpampindrana ny feony]] * [[mpanoratra]] |taona niasàna= }} '''Ben Stiller''' dia mpanoratra senariô, mpamoaka horonantsary, mpilalao, mpilalao amin'ny fahitalavitra, mpilalao amin'ny horonantsary, talen-koronantsary, mpampindrana ny feony, mpanoratra mizaka ny zom-pirenen'i [[Etazonia]] teraka ny 30 Novambra 1965 tao [[New York]] ==Ny fiainany manokana== I Jerry Stiller no rainy. Ny vadiny dia Christine Taylor. == Jereo koa == {{commonscat}} [[sokajy:mpanoratra senariô amerikanina]] [[sokajy:mpamoaka horonantsary amerikanina]] [[sokajy:mpilalao amin'ny fahitalavitra amerikanina]] [[sokajy:mpilalao amin'ny horonantsary amerikanina]] [[sokajy:talen-koronantsary amerikanina]] [[sokajy:mpampindrana ny feony amerikanina]] [[sokajy:mpanoratra amerikanina]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1965]] {{CLEFDETRI:Stiller, Ben}} n0gqvdzttxgxv74fygd674l2u56qj0d 0 224158 1146716 1013691 2026-07-05T02:35:08Z HarryWurst 36292 1146716 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= |anarana=Thomas Massamba |teraka=28 Martsa 1985 |maty= |firenena={{Repoblika Demokratikan'i Kongo}}, {{Soeda}} |mpiaraka= |asa= * [[mpilalao basikety]] |taona niasàna= }} '''Thomas Massamba''' dia mpilalao basikety mizaka ny zom-pirenen'i [[Repoblika Demokratikan'i Kongo]], [[Soeda]] teraka ny 28 Martsa 1985 tao [[Kinshasa]] == Jereo koa == * [[Biôgrafia]] ===Rohy ivelany=== {{commonscat}} [[sokajy:mpilalao basikety]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1985]] hktkgodi7dxgjv9wfj0szwlgs280zh5 0 228282 1146717 808782 2026-07-05T02:37:38Z HarryWurst 36292 1146717 wikitext text/x-wiki '''Jules Shungu Wembadio Pene Kikumba''', na antsoina hoe '''Papa Wemba''', dia teraka tamin'ny [[14]] [[Jona]] [[1949]] tao [[Lubefu]] any [[Kongona|Kongona Belge]] na renivohi-paritan'ny [[Sankuru]] ao amin'ny ''Repoblikan'ny Kongo'' ankehitriny. Izy dia [[mpanakanto]], [[mpanoratra]] sy mapmorona ary mpanao [[sary mihetsika]] [[Kongo-Brazzaville|Kongoliana]]. Ary izy koa no namorona sady mpitarika ny fandaharana "Label Viva la Musica" izay isarihana sy ampiofanana ireo [[tanora]] Kongoliana mba halaza eo amin'ny sehatra [[Mozika|lamozika]] ary nihanaka amin'ny [[firenena]] [[Afrika|afrikanina]] hafa io drafitr'asa nataon'i Papa Wemba io. Mpanakanto tena malaza indrindra i Papa Wemba tao amin'ny faritra Kongoliana na amin'izao tontolo izao. Betsaka ny rakikira efa novkany ary naparitaka maneran-tany. == Biôgrafia == === Tantarany eo amin'ny lamozika == == Ireo rakikira vitany == == Jereo koa == * [[Mozika Afrikanina]] {{Commonscat}} [[sokajy:mpanao saru mihetsika]] {{CLEFDETRI:Papa Wemba}} [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1949]] [[Sokajy:Mozika afrikana]] 5qwaw7gmgrfvaa4bghqb13wvmknieab 1146718 1146717 2026-07-05T02:37:55Z HarryWurst 36292 1146718 wikitext text/x-wiki '''Jules Shungu Wembadio Pene Kikumba''', na antsoina hoe '''Papa Wemba''', dia teraka tamin'ny [[14]] [[Jona]] [[1949]] tao [[Lubefu]] any [[Kongona|Kongona Belge]] na renivohi-paritan'ny [[Sankuru]] ao amin'ny ''Repoblikan'ny Kongo'' ankehitriny. Izy dia [[mpanakanto]], [[mpanoratra]] sy mapmorona ary mpanao [[sary mihetsika]] [[Kongo-Brazzaville|Kongoliana]]. Ary izy koa no namorona sady mpitarika ny fandaharana "Label Viva la Musica" izay isarihana sy ampiofanana ireo [[tanora]] Kongoliana mba halaza eo amin'ny sehatra [[Mozika|lamozika]] ary nihanaka amin'ny [[firenena]] [[Afrika|afrikanina]] hafa io drafitr'asa nataon'i Papa Wemba io. Mpanakanto tena malaza indrindra i Papa Wemba tao amin'ny faritra Kongoliana na amin'izao tontolo izao. Betsaka ny rakikira efa novkany ary naparitaka maneran-tany. == Biôgrafia == === Tantarany eo amin'ny lamozika == == Ireo rakikira vitany == == Jereo koa == * [[Mozika Afrikanina]] {{Commonscat}} [[sokajy:mpanao sary mihetsika]] {{CLEFDETRI:Papa Wemba}} [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1949]] [[Sokajy:Mozika afrikana]] frqlr60rvx5f3hff50wedd9pnrk4m95 0 229968 1146678 1093828 2026-07-05T01:00:13Z HarryWurst 36292 1146678 wikitext text/x-wiki [[Sary:Betsimisaraka fête. Exposition coloniale de Paris en 1931 jpg.jpg|vignette|358x358px|Betsimisaraka manao lanonana]] Ny '''Betsimisaraka''' dia [[Foko eto Madagasikara|vondrom-poko lehibe eto Madagasikara]], ao amin' ny lemaka manaraka ny morontsiraka atsinanana, manomboka any atsimo amin' ny faritr' i [[Mananjary]] ka hatrany [[Sambava]] sy [[Antalaha]] any avaratra. Sahala amin' ny [[Sakalava]] any amin' ny morontsiraka andrefana, ny Betsimisaraka dia vondrom-poko maromaro izay nampiraisin' ny toe-javatra ara-tantara ao anatin' ny anarana iray. Ny Betsimisaraka no foko faharoa lehibe indrindra eto Madagasikara aorian'ny [[Merina]] ary mahatratra 15&nbsp;%n' ny Malagasy. Efa ela ny Betsimisaraka no nifanerasera tamin' ireo tantsambo sy mpivarotra eorôpeana izay nitaranaka vahoaka eorôpeana-malagasy, antsoina hoe [[Zanamalata]]. Ny fiantraikan' ny kolontsaina eorôpeana dia miharihary amin' ny karazana mozika valsa sy [[basesa]], izay matetika atao amin' ny [[angorodao]]. Ny [[tromba]] dia misongadina amin' ny kolontsaina Betsimisaraka. Nandritra ny faramparan'ny taonjato faha-17, ireo foko isan-karazany tany amin'ny faritra amorontsiraka atsinanana dia nofehezin'ny mpiadidy izay mazàna nitondra tanàna iray na roa. Nipoitra ny Zanamalata antsoina hoe [[Ratsimilaho]] mba hampiray ireo foko ireo teo ambany fitondrany tamin' ny taona 1710. Naharitra 50 taona ny nanjakany ary nametraka ny maha-izy azy sy ny fitoniana rehetra manerana ny fanjakana, saingy nalemy tsikelikely io fitambarana io tamin' ny fitondràn' ireo mpandimby azy, ka mora niharan’ny fitaomana sy ny fisian'ny Eorôpeana, fa indrindra ny Frantsay, ny mpivarotra andevo, ny misionera ary ny mpivarotra. Efa nahafeno fepetra ho [[kônfederasiôna]] io fampivondronana io, satria tsy natao hifidy olona iray ho lohany, fa mba hisian’ ny fiaraha-miasa ara-toekarena sy ara-pôlitika eo amin’ ireo vondrom-piarahamonina samihafa mandrafitra azy. Ilaina ireo fiaraha-mientana ireo amin' ny fampandehanana araka ny tokony ho izy ireo fiaraha-monina ireo satria ny tontolon' ny faritra tamin' ny taonjato faha-18, voavolavolan' ny varotra lehibe teo amin' ny Eorôpeana sy ny Malagasy, dia mety hanakorontana ny fikambanany. [[Ratsimilaho]] dia filohabe malata izay nahavita namory ireo vondrom-piarahamonina amin’ ny ankamaroan’ ny morontsiraka atsinanan’ i [[Madagasikara]], nitondra ny anarana tokana iombonana, dia ny hoe Betsimisaraka, izany hoe "ireo maro tsy misaraka", "ireo izay miray hina". Ny [[Fanjakana Betsimisaraka]] efa nivakivaky dia nofehezin-d[[Radama I]], mpanjakan' Imerina, tamin’ny 1817, izay nanjaka teo amin’ny renivohiny teto [[Antananarivo]], any amin’ny faritra afovoan' i [[Madagasikara]]. Ny fanandevozana ny Betsimisaraka tamin'ny taonjato faha-19 dia nahatonga ny mponina ho nahantra; teo ambany [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahan' ny Frantsay]] (1896-1960), dia nisy ezaka nifantoka tamin'ny fampitomboana ny fidirana amin'ny fianarana sy ny asa fikaramana amin'ny fambolena frantsay. Ny famokarana ny voly taloha toa ny [[lavanila]], ny [[ilangilangy]], ny menaka [[Voaniho|voanio]] ary ny [[Kafe (maniry)|kafe]] dia mijanona ho asa fivelomana lehibe indrindra ao amin' io faritra io ankoatra ny fambolena hohanina sy ny [[jono]], na dia loharanom-bola ihany koa aza ny fitrandrahana [[harena an-kibon' ny tany]]. Ara-kolontsaina dia azo zaraina ho vondrona avaratra sy atsimo ny Betsimisaraka. Ny singa maro amin'ny kolontsaina dia mahazatra amin'ny vondrona roa, anisan'izany ny fanajana ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]], ny [[tromba]], ny [[sorona]] [[omby]], ary ny rafitra ara-tsôsialy entin-draibe. Io zana-bondrona tsirairay dia miavaka amin'ny fananany [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] azy manokana sy ny fady isan-karazany, ary koa ny fomba fandevenana sasany sy ny fomba hafa. Ny Betsimisaraka dia manao [[famadihana]] sy [[sambatra]] ([[famorana]]) ary mino ny asan' ny [[ombiasa]] sy ireo hery mihoatra ny ara-boajanahary. Maro ny [[fady]] sy angano momba ny [[gidro]] sy ny [[voay]], izay samy fahita manerana ny faritanin' ny Betsimisaraka. Ny tanin' ny Betsimisaraka dia voafaritry ny reniranon' i [[Bemarivo]] ao avaratra sy ny onin' i [[Mananjary (ony)|Mananjary]] any atsimo. Ireto ny tanànan' ny Betsimisaraka: [[Maroantsetra]], [[Fenoarivo Antsinanana|Fenerivo]], [[Soanierana Ivongo|Soanierana-Ivongo]], [[Toamasina]], [[Vatomandry]], [[Mahanoro]] ary [[Andevoranto]]. == Ny maha izy azy ny Betsimisaraka == [[Sary:Betsimisaraka ethnic group of Madagascar.png|vignette|Faritra nentim-paharazana misy ny Betsimisaraka sy ny foko manodidina azy]] Manodidina ny 15&nbsp;%n' ny mponina eto [[Madagasikara]] ny Betsimisaraka ary nahatratra 1&nbsp;500&nbsp;000 mahery izy ireo tamin' ny taona 2011<ref><small>Shoup, John (2001). ''[https://books.google.com/books?id=SPBfnT_E1mgC Ethnic Groups of Africa and the Middle East: An Encyclopedia]''. New York: ABC-CLIO. <nowiki>ISBN 9781598843620</nowiki>., p. 181.</small></ref>. Ny [[Zanamalata]] dia misy ampahany amin' ny fiaviana eorôpeana vokatry ny fanambadiana teo amin' ny Malagasy eo an-toerana sy ny [[jiolahin-tsambo]] sy tantsambo ary mpivarotra eorôpeana izay niantsona na nanorim-ponenana teo amin’ ny morontsiraka atsinanana<ref name=":0"><small>Ogot, Bethwell A. (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 9789231017117</nowiki>., p. 882.</small></ref>. Tahaka ny [[Sakalava]] any andrefana, ny Betsimisaraka dia ahitana vondrom-poko maro izay namorona kônfederasiôna tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-18. Sahala amin' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] rehetra, ny Betsimisaraka dia avy amin' ny foko afrikana sy aziatika [[Aostrôneziana (vahoaka)|aostrôneziana]]. Na izany aza, ny Betsimisaraka dia iray amin' ireo foko malagasy izay ny maro an' isa aminy no manana razambe [[Banto (vahoaka)|banto]] avy ao [[Afrika Atsinanana]], amin' ny salan' isa manodidina ny 70&nbsp;%. Ny Betsimisaraka dia monina amin' ny faritra mitomandavana sy tery izay mamakivaky ny morontsiraka atsinanan' i Madagasikara, manomboka any [[Mananjary]] any atsimo ka hatrany [[Antalaha]] any avaratra, anisan' izany ny seranan-tsambo lehibe eto amin' ny Nosy ao [[Toamasina]] sy ireo tanàn-dehibe ao [[Fénérive Est]] sy [[Maroantsetra|Maroansetra]]<ref><small>Bradt, Hilary; Austin, Daniel (2007). ''[https://books.google.com/books?id=vyNVb2q0RisC Madagascar]'' (9th ed.). Guilford, CT: The Globe Pequot Press Inc. <nowiki>ISBN 978-1-84162-197-5</nowiki>.</small></ref>. Matetika izy ireo dia mizara ho [[Betsimisaraka Avaratra]] (Antavaratra) sy [[Betsimisaraka Atsimo]] (Antatsimo), misaraka amin' ny foko [[Betsimisaraka Betanimena]] (antsoina hoe Tsikoa talohan' ny taona 1710 tany ho any)<ref name=":0"><small>Ogot, Bethwell A. (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 9789231017117</nowiki>., p. 882.</small></ref>. == Tantara == === Ny Fanjakana Betsimisaraka === ==== Ny fitondran' ny mpanjaka nifandimby ==== Hatramin' ny fiandohan' ny taonjato faha-18, ireo vahoaka izay ho fototry ny Betsimisaraka dia nalamina ho foko maro teo ambany fahefan' ny ''filoha'' izay samy nitondra vohitra tsy mihoatra ny iray na roa. Ny faritra manodidina ny [[helodranon' Antongila]] any avaratra dia nitana toerana ara-panjakana kokoa, ka efa nahatsapana fahaiza-mitarika nanomboka tamin' ny taona 1500 farafahakeliny. Ny fisian’ny [[helodrano]] voajanahary manamorona ny morontsiraka avaratra izay lasa tanànan' ny seranan-tsambon' Antongila, [[Titingue]], [[Foulpointe]], [[Fenerive]] ary [[Tamatave]] dia nanome vahana ny fampandrosoana ara-toekarena sy ara-pôlitikan’ ny Betsimisaraka Antavaratra; ny faritra atsimon' io morontsiraka io kosa dia tsy nanana faritra sahaza ho an' ny seranana. Nanondrana [[vary]], [[omby]], [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] ary entana hafa tany amin’ ireo nosy [[Maskarena]] ny mponina teny amin’ ny faritra manodidina ny seranana. Ny toerana stratejikan' ny seranana atsinanana ho an' ny varotra isam-paritra dia nahasarika Eorôpeana maro indrindra hanorim-ponenana amin' ity faritry ny Nosy ity, indrindra fa ny [[jiolahin-tsambo]] britanika sy amerikana izay nitombo isa nanomboka tamin' ny taompolo 1680 ka hatramin' ny taompolo 1720<ref name=":2"><small>Ogot, Bethwell A. (1992). ''[https://books.google.mg/books?id=WAQbp7aLpZkC&redir_esc=y Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century]''. Paris: UNESCO., p. 882.</small></ref> tamin' ny morontsiraka manomboka any [[Antsiranana]] ankehitriny any avaratra ka hatrany amin' ny [[Nosy Boraha]] sy [[Foulpointe]] (na Mahavelona) any atsinanana<ref><small>Emoff, Ron (2002). ''[https://books.google.com/books?id=unlmyidJNHcC&q=betsimisaraka Recollecting from the Past: Musical Practice and Spirit Possession on the East Coast of Madagascar]''. Middletown, CT: Wesleyan University Press, p. 25.</small></ref>. Ny fifanambadian' ireo jiolahin-tsambo eorôpeana ireo sy ny zanakavavin' ny filohan-tanàna dia niteraka mponina maro mifangaro antsoina hoe [[Zanamalata]]<ref name=":2" />. '''Ramanano''' Tamin' ny taona 1700 tany ho any no nanomboka nivondrona teo amin' ireo andiana mpitarika matanjaka ny [[Tsikoa]]<ref name=":3"><small>Ogot, Bethwell A. (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth'' ''Century''. Paris: UNESCO, p. 883.</small></ref>. Tamin' ny taona 1710 no voafidy ho lehiben' ny Tsikoa i [[Ramanano]]<ref name=":4"><small>Emoff, Ron (2002). ''Recollecting from the Past: Musical Practice and Spirit Possession on the East Coast of Madagascar''. Middletown, CT: Wesleyan University Press, p. 29.</small></ref>, lehiben' i [[Vatomandry]], ary nanafika ireo seranana any avaratra<ref name=":3" />. Araka ny [[lovantsofina am-bava]], dia nanangana milisy mitam-piadiana tao [[Vohimasina]] i Ramanano, izay nalefany tamin’ ny fanafihana nandoro tanàna manodidina, nanazimbazimba ny fasana teo an-toerana ary nanandevo ny zaza amam-behivavy, ka nahatonga ny lazany ho mpitondra lozabe sy tsy tian’ ny olona<ref name=":4" />.[[Sary:Foulpointe.jpg|vignette|Ratsimilaho dia nanapaka ny Betsimisaraka avy eto amin' ny renivohiny, [[Mahavelona (Toamasina)|Foulpointe]] (na Mahavelona).]]'''Ratsimilaho''' Nisy Zana-malata betsimisaraka avaratra antsoina hoe [[Ratsimilaho]], izay nateraky ny zanakavavin' ny filoha eo an-toerana sy jiolahin-tsambo britanika antsoina hoe [[Thomas Tew]]<ref name=":5"><small>Emoff, Ron (2002). ''Recollecting from the Past: Musical Practice and Spirit Possession on the East Coast of Madagascar''. Middletown, CT: Wesleyan University Press, p. 30.</small></ref> tamin' ny taona 1694 tany ho any ary nandeha vetivety niaraka tamin' ny rainy tany [[Angletera]] sy [[India]]<ref name=":2" />, no nitarika ny fanoherana ireo fananiham-bohitra ireo ary nampiray soa aman-tsara ireo mpiray tanindrazana aminy na dia teo aza ny fahatanorany. Nalainy i [[Fénérive]] tamin’ ny taona 1712, ka nandositra ny Tsikoa namakivaky ireo tanimena izay niraikitra amin’ ny tongony, ka nahatonga azy ireo hahazo anarana vaovao hoe Betanimena. Voafidy ho mpanjakan' ny Betsimisaraka rehetra i Ratsimilaho ary nomena anarana vaovao hoe Ramaromanompo tao [[Foulpointe]] renivohiny. Nomeny ny anarana hoe ''Betsimisaraka'' ireo mpiray tanindrazana tany avaratra mba hanamafisana ny firaisankinany manoloana ny fahavalony. Nanao fifampiraharahana tamin’ ny [[Betsimisaraka Betanimena|Betanimena]] izy avy eo, tamin’ ny fanolorana ny mpanjakany hanara-maso ny seranan-tsambon’ i [[Tamatave]], saingy rava io tanàna io rehefa afaka enim-bolana ka nitarika an-dRatsimilaho haka an’ i Tamatave indray ary nanery ny mpanjakan' ny Betanimena handositra nianatsimo. Nametraka fifanarahana tamin’ ny [[Betsimisaraka Atsimo]] sy ny [[Bezanozano]] mifanila aminy izy, ka nanitatra ny fahefany tamin’ ireo faritra ireo tamin’ ny alalan’ ny famelana ny lehiben’ ny faritra hitana ny fahefany sady nanome hetra vary sy omby ary andevo; tamin' ny taona 1730 dia anisan' ny mpanjaka natanjaka indrindra teto [[Madagasikara]] izy. Tamin' ny fotoana nahafatesany tamin' ny 1754, ny fitondrany izay voalanjalanja sy nilamina dia nigazona firaisankina nandritra ny efa-polo taona teo amin' ireo foko samihafa tao anatin' ny Firaisambe Betsimisaraka. Nampifandray ny Betsimisaraka tamin’ ny fanjakana hafa natanjaka indrindra tamin’ izany fotoana izany koa izy, dia ny [[Sakalava]] any amin’ ny morontsiraka andrefana, tamin’ ny alalan’ ny fanambadiany an' i Matave, zanakavavy tokan' Andriambaba, mpanjakan’ i [[Fanjakan' i Boina|Iboina]]<ref name=":3" />. '''Ny fananganana ny Firaisambe Betsimisaraka''' Teo anelanelan’ ny faran’ ny taonjato faha-17 sy ny fiandohan’ ny taonjato faha-18, dia nifandona ny Antatsimo sy ny Antavaratra noho ny fifehezana ireo foibe ara-barotra. Tamin' ny taona 1710 teo ho eo, [[Ratsimilaho]], izay [[Antavaratra (Betsimisaraka)|Antavaratra]] sy [[Malata]], dia nahomby tamin' ny fitondrana ny tenany ho lohan' ny vahoaka any avaratra, rehefa avy nanohitra ny fanafihan' ny vahoaka avy any atsimo, dia ny Tsikoa sy ny Anteva, notarihin-[[Ramanano]] izay filoha natanjaka. Niray hina tokoa ireo mponina nipetraka teo anelanelan’ i [[Irangy]] sy [[Manampontany]] (faritra Betsimisaraka atsimon' i Toamasina) teo ambany fitarihan’ ny filoha Ramanano, ka tanjona ny handresena an’ i Toamasina, i Fénérive, i Foulpointe ary i [[Sainte Marie]], mba hifehezana ireo toeram-pivarotana lehibe misy vahiny; noraisin’ izy ireo tamin’ io fotoana io ny anarana hoe Tsikoa, izay midika hoe "tsy aongana". Nikambana mba hahazo [[fitaovam-piadiana]], [[vanja]], [[bala]]… ilaina amin' ny ady ireo lehilahy ireo, ary mba hanohitra ireo mpiara-dia amin-dRatsimilaho, izay manana an' izany ihany koa. Marihina kosa anefa fa tsy sarintsariny ny fampiasana fitaovam-piadiana, fa ny basy dia tena misy ary tandindonin’ ny hery sy ny fahefana, izany hoe tsy nampiasaina handatsahan-dra, fa mba hampanaiky. Farany dia nahomby i Ratsimilaho tamin’ ny fandreseny an-dRamanano, ary taorian’ io fifandonana farany io dia nantsoina hoe ''Betanimena'' ny olon’ity filoha ity, teny izay mbola mitoetra mandraka ankehitriny, entina ilazana ny Betsimisaraka any atsimo (avy any [[Mananjary]] ka hatrany Tamatave). Raha ny nandresen-dRatsimilaho azy ireo dia nanohitra hatrany ny Betanimena ka nanosika an-dRatsimilaho hanatevina ny tanjany amin’ ny fiarahana amin’ ny vahoaka hafa. Dia naka ny zanakavavin' ny lehiben' ny [[Sakalava]] iray ho vadiny izy, ary avy eo dia nasainy niady taminy ny Betanimena. Nanohy ny ady Ratsimilaho, izay mpitarika pôlitika marani-tsaina momba ny firaisana amin' ny mpiara-miombona antoka isan-karazany, Ratsimilaho dia niafara tamin' ny fananany fahefana amin' ny morontsiraka atsinanana izay nanangonany indray ny vahoaka tao anatin' ny kônfederasiona lehibe antsoina hoe ''Betsimisaraka''. Naharitra ela io ady io, ary araka ny filazan’ i [[Alfred Grandidier]] dia ho "iray amin’ ireo naharitra sy nahafary olona maro ary namokatra indrindra tamin’ ny zava-nitranga" tany amin’ ny morontsiraka atsinanan’ i Madagasikara izy. Taorian’ ny fahafatesan-dRatsimilaho tamin’ ny tapatapaky ny taonjato faha-18, ny fanjakany izay tanatin’ ny firaisankina namboamboarina, dia niverina tsikelikely amin' ny fisaraham-bazana teo amin’ ireo lehibe isan-karazany, ka anisan’ izany ny Malata izay nifaninana tamin’ izy samy izy. Izany no manazava ny fahamoran’ ny fandresen’ ny tafi-dRadama I an’ ilay faritra nanomboka tamin’ ny taona 1817. Nanomboka teo, ka hatramin’ ny andron’ ny fanjanahan-tany frantsay, dia vitan’ ny [[Merina]] ny nitana ny fahefany tao. '''Zanahary''' I [[Zanahary (mpanjaka betsimisaraka)|Zanahary]], zana-dRatsimilaho, no nandimby azy tamin’ ny taona 1755. Mpitarika nanao didy jadona i Zanahary, izay nanao fanafihana nisesisesy tamin’ ireo tanàna teo ambany fahefany ary novonoin’ ny olom-peheziny tamin’ ny taona 1767 izy. '''Iavy''' Nandimby an’ i Zanahary i [[Iavy (mpanjaka betsimisaraka)|Iavy]] zanany, izay halan' ny olona noho ny fanohizany ny fanaon-drainy, nanafika ireo tanàna teo ambany fahefany, sy noho ny fananany harena tamin' ny fiaraha-miasa amin' ireo Frantsay [[Fivarotana andevo|mpivarotra andevo]]<ref><small>Emoff, Ron (2002). ''Recollecting from the Past: Musical Practice and Spirit Possession on the East Coast of Madagascar''. Middletown, CT: Wesleyan University Press, pp. 29–30.</small></ref>. Tamin' ny andron' i Iavy dia nisy mpitsangatsangana Eorôpeana tatsinanana antsoina hoe [[Maurice Benyowsky]] nanorina tanàna tao amin' ny tanin' ny Betsimisaraka ary nanambara ny tenany ho mpanjakan' i [[Madagasikara]], ary nandresy lahatra ireo lehiben-tany maro mba tsy hanaja ny [[Fanjakan' i Boina]] intsony. Niteraka fahatezerana tamin’ ny Sakalava izany fihetsika izany, ary tamin’ ny taona 1776 dia nanafika an' io faritra io ny miaramila sakalava mba hanasazy ny mponina betsimisaraka sy hamono an’ i Benyowsky, saingy tsy nahomby izany<ref><small>Ogot, Bethwell A. (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO, p. 871.</small></ref>. '''Zakavolo''' I [[Zakavolo (mpanjaka betsimisaraka)|Zakavolo]], zanak' i Iavy, no nandimby an-drainy tamin' ny nahafatesany tamin' ny taona 1791. Ny fitantarana eorôpeanina dia manaratsy an' i Zakavolo noho izy nanizingizina ny hanolorana azy fanomezana sy noho ny faniratsirany azy ireo rehefa tsy nety nanome ny fitakiany ny Eorôpeana. Nesorin’ ny olom-peheziny izy tamin’ ny taona 1803 noho ny fanampian’ ny governora jeneraly frantsay Magallon tamin’ izany fotoana izany, izay nitantana ny faritanin’ ireo nosy frantsay; novonoin’ ireo olom-peheziny taloha i Zakavolo. Tao anatin’ ny am-polony taona maro taorian’ ny nahafatesan-dRatsimilaho dia nametraka ny fifehezany ny nosy [[Sainte Marie]] sy nametraka seranan-tsambo nanerana ny tanin’ ny Betsimisaraka ny Frantsay. Tamin' ny taona 1810 dia nisy masoivoho frantsay iray antsoina hoe Sylvain Roux nifehy ara-toekarena ny tanàna misy seranan-tsambo, na dia i Tsihala dadatoan' i Zakavolo aza no nifehy azy io. Ny fifandirana teo amin' ny havan' i Tsihala momba ny fifehezana ny tanàna dia nitarika ho amin' ny fahapotehan' ny firaisankina ara-pôlitikan' ny Betsimisaraka ka nampihena ny fahafahan' ny Betsimisaraka hiray hina hanohitra ny firongatry ny fidiran' ny vahiny. Very fahefana izy tamin' ny taona manaraka, noho ilay Zana-malata hafa, Jean Rene, izay nihazona ny fiaraha-miasa akaiky tamin' ny Frantsay<ref name=":5" />. ==== Ny fiarahamonina sy fanao faha-mpanjaka ==== '''Ny varotra andevo''' Hatramin' ny fiandohan' ny taonjato faha-18 dia samy antsoina hoe Antatsimo ny fokontany atsimon' ny faritra, Varimo ny afovoany ary Antavaratra ny any avaratra. Samy nanana ny mampiavaka azy ny [[kolontsaina]] sy ny fiteniny ny tsirairay amin’ ireo vahoaka ireo, ka nahatonga azy ireo hifandona. Raha ny marina, ireo fifanolanana ireo dia namporisika ireo mpivarotra Eorôpeana (mpivarotra andevo, mpivarotra, governoran' ny zanatany toy ny an' i [[Ile de France]]…), izay nitombo hatrany teo anelanelan' ny taonjato faha-17 sy faha-18. Nitety faritra izy ireo mba hividy andevo sy vary ary omby, ho takalon’ ny fitaovam-piadiana, vakana, lamba sy ny hafa. Io varotra io no nahafahan’ ny sasany nahazo vatsy, ary ny sasany kosa nahazo [[asa an-terivozona]] ho an’ ny famboleny, toy ny an’ ny zanatany frantsay any [[Ile de France (Maorisy)|Ile de France]] ([[Maorisy]] ankehitriny). Aleo ampiana fa tamin’ ny taonjato faha-18 dia Frantsay no tena mpivaro-mandeha any amin’ ny morontsirak’ i Madagasikara, na dia mbola misy ihany aza ny Anglisy, ny Hôlandey ary Pôrtogey izay nitety azy io, saingy kely kokoa. Ny tena toerana fiantsonana sy fifanakalozam-bola dia ny [[Helodranon' i Antongila|helodranon' i Antongil]], ny nosy [[Sainte Marie|Sainte-Marie]] ([[Sainte Marie|Nosy Boraha]]), i [[Mahavelona (Toamasina)|Foulpointe]], i [[Toamasina|Tamatave]], i [[Fenoarivo]], i [[Mahambo]] ary i Mananara. '''Ny jiolahin-tsambo'''[[Sary:Pirates Cemetery Ile Ste Marie Madagascar.jpg|vignette|226x226px|Fasan-jiolahin-tsambo ao amin'ny Nosy Boraha]] Teo anelanelan’ ny taompolo 1680 sy ny taompolo 1710, dia niorina teo amin’ ny morontsiraka atsinanan’ ny nosy any avaratra-atsinanana, eo anelanelan’ i [[Toamasina|Tamatave]] sy [[Vohemar|Vohémar]], ny asan' ny jiolahin-tsambo, mamakivaky ny [[Helodranon' i Antongila|helodranon' i Antongil]] sy [[Mahavelona (Toamasina)|Foulpointe]] ary ny nosy [[Sainte Marie|Sainte-Marie]] ([[Sainte Marie|Nosy Boraha]]). Io toerana io dia nahafahan' ny jiolahin-tsambo nametraka paikady tsara mba hifehezana ireo sambo mandalo amin' ny lalana mankany [[India]] sy ho afaka haka ny zavatra ilainy dia be sy hijanona fotoana fohy. Amin' ny ankapobeny, nifandray tsara tamin' ny mponina teo an-toerana ireo jiolahin-tsambo na dia mazava ho azy fa nisy ady tombontsoa ka noho izany dia nisy fifandonana. Matetika izy ireo no niara-nipetraka tamin’ ny vehivavy malagasy izay niteraka tamin' izy ireo. Namorona vondronna vaovao teo anivon' ireo vondrom-piarahamonina malagasy hafa ireo safiotra ireo, antsoina hoe [[Malata]] na [[Zanamalata]] ("safiotra " na "taranaky ny safiotra"). [[Sary:Sainte marie Madagascar pirate cemetery 2.JPG|vignette|Fasan' ny jiolahian-tsambo ao [[Sainte Marie|Nosy Boraha]]. Ny [[Zanamalata]] ao amin' ny Betsimisaraka dia manao ny tenan' izy ireo hotaranaka avy amin' ny fifanambadian' ny [[jiolahin-tsambo]] eorôpeana sy ny vehivavy betsimisaraka.]] I [[Hubert Deschamps]] dia mihevitra fa tsy tena nifandray tsara tamin' ny mponina teo an-toerana ny jiolahin-tsambo satria masiaka loatra sy nampiseho ny hareny loatra; tohanany io petra-kevitra io amin' ny fandravana sy fandrobana an' i [[Libertalia]] - ilay antsoina hoe governemanta repoblikana azo lazaina ho mampitovy zo, izay nipetrahan' ny [[jiolahin-tsambo]] sy ny Malagasy tao [[Diego-Suarez]] (Antsiranana)<ref><small>I Hubert Deschamps, ''Histoire de Madagascar,'' 1972,</small></ref>. Amin' ny ankapobeny, ny mpikaroka dia mino fa ny jiolahin-tsambo dia nanana fifandraisana tsara tamin' ny mponina, izay mihevitra ny mifanohitra amin' izany, ary manome azy ireo toerana manan-danja mihitsy aza eo amin' ny fiaraha-monina eo an-toerana<ref><small>Filliot, ''La Traite des Esclaves vers les Mascareignes au Mascarene au <abbr>xviii^e</abbr>'', 1974,</small></ref> <ref><small>Guillaume Grandidier, ''Histoire physique, naturelle et politique de Madagascar'', ''histoire politique et coloniale'', vol V, t. III, fascicule 1, 1958</small></ref> <ref name=":1"><small>Yvette Sylla, "Les malata : cohésion et disparité d'un groupe" in ''Omaly sy Anio'', 1985-86,</small></ref>. Nihavana tamin’ ireo mpifehy eo an-toerana ny jiolahin-tsambo izay nifampidinika tamin’ izy ireo ombieniombieny mba hahazo ny fangorahany sy ny mety ho fahasoavan' izy ireo. Ny fanajan' ny jiolahin-tsambo ny ambaratonga sy ny fahefana henjana ary ny firaisan-kinana no ahafahana mahafantatra ny hatsaram-panahin' ny Malagasy amin' izy ireo sy ny fahombiazan' ny firaisankinany<ref name=":1"><small>Yvette Sylla, "Les malata : cohésion et disparité d'un groupe" in ''Omaly sy Anio'', 1985-86,</small></ref>. Azo antoka fa nahay nanaja kokoa izy ireo raha mitaha amin' ireo mpandraharaha eorôpeana, satria tsy nitovy ny fomba fiasany hatrany am-boalohany, na ny tanjon’ ny fifampiraharahana tamin’ ny mponina. Ny jiolahin-tsambo dia liana tamim-pahatsorana kokoa tamin' ny Malagasy, niezaka nianatra ny fiteniny, ny fomba amam-panaony, nihinana toa azy, ary nifangaro tamin' izy ireo. Nanao fifanekena ara-panambadiana tamin’ ny mponina izy ireo, namorona fiaraha-miombona antoka tamin’ ireo lehibe eo an-toerana ary indraindray niditra an-tsehatra tamin’ ny fifandraisan’ ny samy mpiara-belona, ​​indraindray nifanohitra. [[Ratsimilaho]], mpanorina ny kaônfederasiona Betsimisaraka, dia anisan’ ireo Malata ireo; ny rainy - [[Tom Tew]] (araka an' i [[Guillaume Grandidier]], izay nanao ny fikarohana tamin' ny faran' taonjato faha-19) na i [[Thomas White]] (araka ny voalazan' i [[Eugène Mangalaza]] sy Filliot, mpikaroka tamin' ny taonjato faha-20) dia jiolahin-tsambo avy amin' ny Anglisy; tamin' ny taona 1695 izy no nanambady an-dRahena, andriambavy Anteva avy amin’ ny fianakavian’ i Zafindramisoa, avy any [[Foulpointe]]; izy ireo dia nanan-janaka ny ''filohabe'' Ratsimilaho, izay nantsoina tamin' ny fotoana nanjakany hoe Ramaromanompo. ==== Fandaminana ny fiarahamonina faha mpanjaka ==== Manodidina ny 72&nbsp;000&nbsp;km² ny velaran-tanin' ny Betsimisaraka izay misy mponina manodidina ny 1,5 tapitrisa eo ho eo miparitaka amin’ ny renivohitra 15. Mipetrapetraka fa tsy mifindrafindra monina ny Betsimisaraka ary [[Fambolena|mpamboly]] sy [[Jono|mpanjono]] ny ankamaroany. Efa hatramin’ ny ela no nanaovan’ ny tantsaha ny [[tavy]]. Ny governora frantsay voalohan' ny Nosy tao [[Fort-Dauphin]], Etienne de Flacourt (1648-1655) dia nanao ny fitantarana voalohany fantatra:<blockquote>Ny tavy, izay feno hevitra ara-tsôsialy sy ara-kolontsaina, dia nofaritan' i Flacourt voalohany. "Mamboly vary eny an-tendrombohitra sy eny an-dohasaha izy ireo (Betsimisaraka), rehefa avy nokapaina ny ala ... rehefa may ireo hazo ireo, dia feno lavenona ny tany rehetra izay difotry ny ranonorana, ary nony afaka kelikely dia afafin' izy ireo ny vary"<ref><small>"Le tavy, chargé de connotations socioculturelles a été décrit pour la première fois par Flacourt. « Ils (les Bersimisaraka) cultivent leur riz dans les montagnes et les vallées, après avoir coupé les bois ... lorsque ces bois sont brûlés, toute la terre est couverte de cendres lesquelles se détrempent par la pluie, et au bout de quelque temps ils sèment le riz" (Petit, Michel, ''L'homme et la forêt à Madagascar: Contribution à l'étude du paysage forestier d'après les textes du XVIIe au XXe siècle'', [http://madarevhttp://madarevues.recherches.gov.mg/IMG/pdf/anal-lettres13_3_.pdfues.recherches.gov.mg/IMG/pdf/anal-lettres13_3_.pdf http://madarevues.recherches.gov.mg/IMG/pdf/anal-lettres13_3_.pdf] [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fmadarevues.recherches.gov.mg%2FIMG%2Fpdf%2Fanal-lettres13_3_.pdf archive]], consulté le 11 avril 2013)</small></ref>.</blockquote>Ny Betsimisaraka dia nalamina araka ny rafitra misy filoha antsoina hoe ''tanky'', voazara avy any atsinanana ka hatrany andrefana ary ny mifamadika amin' izany. Mampiasa fahefana atao hoe ''vaky tany'' amin’ ny faritany voafetra teo aloha sy amin’ ny mponina monina ao izy ireo. Ny tanky dia mampivondrona tarika maromaro, atao hoe ''fehitry'', mitambatra fasana lehibe atao hoe ''lônjobe''. Ireo tarika ireo dia mety mizara ho zana-tarika maromaro antsoina hoe ''taranaka'', tahaka ny fasana izay azo zaraina ho fasana faharoa atao hoe ''tranomanara'' - mamondrona olona eo anelanelan' ny 700 sy 1&nbsp;500 izay ireo. Isaky ny tany fehezin' ny filoha iray, ny tarika tsirairay dia samy milaza ny tenany ho ''tompin-tany'' na ''tompon-tany'', izay miseho amin' ny alalan' ny fifanarahana ataon' ny samy iray tarika, ny vahoaka ao amin' ny fokontany sy ny manodidina azy. Izy ireo dia ampiharina amin' ny alalan' ny [[fady]] izay hajain' ny vondrona manontolo; fady ohatra ny miasa ny tany amin' ny andro talata. Ny tarika tsirairay dia arovan’ ny [[ody]] atao fiaro (''vôlohazo''), izay hazonin' ny filoha satria izy irery no nanao fifanarahana tamin’ ny "fanahin' ny lohasaha". Miseho amin' ny alalan' ny fanambaràna iombonana ataon' ny fitambaran' ny zokiolona (atao hoe ''lohandriana'') sy amin' ny alalan' ny "fahefana ara-panahy azony avy amin' ny razana" ny fahefan’ny mpitondra. Tsapa mivaingana izany fanehoan-kevitra iombonana izany rehefa, ohatra, ny fanapahan-kevitra na ny zava-dehibe, ka ny filoha no mamory ny filankevitra (atao hoe ''jery''). === Ny fanjakazakan' ny Merina === Ny [[Fanjakan' Imerina]] ao afovoan’ ny Nosy dia nivondrona sy nivelatra haingana hatramin’ ny faramparan’ ny taonjato faha-18. Tamin’ ny taona 1817, [[Radama I]], mpanjakan’ ny [[Merina]], dia nitarika miaramila miisa 25&nbsp;000 avy tao [[Antananarivo]] mba haka an’ i Toamasina. Na dia tsy niray tsikombakomba aza i [[Jean René]] ary tsy nomena fampitandremana mialoha momba ny fanafihana ara-miaramila, rehefa tonga Radama dia tsy voaroaka ny Eorôpeana sy ny [[Zanamalata]]; Radama kosa dia niara-niasa tamin’ izy ireo mba hampandrosoana ny fifandraisana ara-diplômasia sy ara-toekarena amin’ ny Frantsay tahaka ny efa nataony nandritra ny folo taona lasa niaraka tamin’ ireo misionera britanika tany amin’ ny tanin’ ny Merina any amin’ ny faritra afovoan-tany. Voazanaka tsara ny faritra<ref name=":5" /><ref><small>Ellis, Stephen (2014). ''[https://books.google.com/books?id=CdZkAwAAQBAJ The Rising of the Red Shawls]''. Cambridge, MA: Cambridge University Press, p. 40.</small></ref>, ary nisy toby miaramila merina napetraka teny amin' ny seranana sy manerana ny tanin' ny Betsimisaraka<ref name=":6"><small>Ellis, Stephen (2014). ''The Rising of the Red Shawls''. Cambridge, MA: Cambridge University Press, p. 28.</small></ref>. Nankahala ny fanjakazakan' ny Merina ny Betsimisaraka, ary noho ny tsy nahazoany fanampiana avy amin' ny Frantsay araka ny nantenainy, dia nikomy izy ireo tamin’ ny taona 1825 nefa tsy nahomby<ref><small>Emoff, Ron (2002). ''Recollecting from the Past: Musical Practice and Spirit Possession on the East Coast of Madagascar''. Middletown, CT: Wesleyan University Press, p. 31.</small></ref>. Rehefa nitombo ny fahefan' ny Merina tao amin' ny fanjakan' ny Betsimisaraka teo aloha, dia maro ireo tantsaha teo an-toerana no nifindra monina tany amin' ny faritra ivelan' ny fari-panjakazakan' ny Merina na nitady asa tamin' ireo Eorôpeana mpanjanaka tany amin' ny toeram-pambolena izay mety hahazoany fiarovana<ref name=":6" />. Ny sisa tavela tamin' ny mpitondra tao amin' ny Betsimisaraka dia nesorina tamin' ny andron' ny mpanjakavavy merina [[Ranavalona I]], izay nanome baiko ny andriandahy maro hiatrika ny fitsarana amin' ny alalan' ny finomana [[tangena]] mahafaty<ref name=":7"><small>Ellis, Stephen (2014). ''The Rising of the Red Shawls''. Cambridge, MA: Cambridge University Press, p. 42.</small></ref>. Nandritra ny fotoana nanjakany dia voarara ny fanao ara-kolontsaina nifandray tamin' ny Eorôpeana, anisan' izany ny [[fivavahana kristiana]] sy ny [[zavamaneno]] tandrefana; tamin' ny farany dia noroahina hiala teto amin' ny Nosy ny Eorôpeana rehetra nandritra ny fotoana nanjakany. Nesorin-d[[Radama II]], zanaka lahin-dRanavalona I, ireo fameperana ireo ary nipoitra tsikelikely tao amin' ny tanin' ny Betsimisaraka indray ny fisian' ny Eorôpeana rehefa nanangana toeram-pambolena ho an' ny voly fanondranana toy ny [[lavanila]], ny [[Kafe (maniry)|kafe]], ny [[Dite (zavamaniry)|dite]] ary ny [[voaniho]] ny mpandraharaha frantsay. Ny fitomboan' ny isan' ny mpanjanaka merina nanomboka tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-19 sy ny Eorôpeana nanomboka tamin' ny taona 1860 dia niteraka fifaninanana amin' ny fampiasana ny seranan-tsambo mahazatra teo ambany fifehezan' ny Betsimisaraka, hany ka voarara tsy hivarotra ny mponina ao an-toerana mba hahazoan' ny Merina sy ny Eorôpeana tombony betsaka<ref><small>Emoff, Ron (2002). ''Recollecting from the Past: Musical Practice and Spirit Possession on the East Coast of Madagascar''. Middletown, CT: Wesleyan University Press, pp. 31–32.</small></ref>. Io teritery ara-toekarena mafy io, niampy ny ''fanompoana'' (asa tsy aloa vola ho solon' ny hetra), dia nampihena be ny firoboroboan’ ny mponina ao an-toerana, izay nanohitra tamin’ ny alalan' ny fandavana ny fambolena vary betsaka izay vao mainka hampanan-karena ny mpivarotra ivelany. Ny sasany kosa nandositra avy amin' ny tanàna nipetrahan' ny razambeny mba hialokaloka any anaty ala ka hipetraka ivelan' ny fahefan' ny Merina<ref name=":7" />. Ny sasany tamin' izy ireo dia niforona ho andian-jiolahy nandroba ny mpivarotra merina teny amin' ny morontsiraka atsinanana ary nanafika tsindraindray nankany amin' ny tanin' ny Merina; nanafika tsindraindray koa ireo mpanjanaka merina, ny misiônera eorôpeana, ny tobin' ny governemanta ary ny trano fiangonana<ref><small>Ellis, Stephen (2014). ''The Rising of the Red Shawls''. Cambridge, MA: Cambridge University Press, p. 58.</small></ref>. === Faha fanjanahan-tany === Rehefa nanomboka [[Madagasikara zanatany frantsay|nanjanaka an' i Madagasikara ny Frantsay]] tamin' ny taona 1896, ny fahafaham-pon' ny Betsimisaraka voalohany tamin' ny fianjeran' ny governemanta merina dia nivadika haingana ho tsy hafaliana tamin' ny fifehezan' ny Frantsay. Niteraka fikomiana teo amin' ny Betsimisaraka tamin' io taona io ihany izany, indrindra fa ireo jiolahy sy olon-dratsy hafa izay niaina ela araka ny lalàny tany amin' ny ala atsinanana<ref><small>Ellis, Stephen (2014). ''The Rising of the Red Shawls''. Cambridge, MA: Cambridge University Press, p. 134.</small></ref>; niitatra hatrany amin' ny Betsimisaraka maro ny hetsika, izay nanohitra mafy ny fitondrana frantsay tamin' ny taona 1895<ref><small>Ellis, Stephen (2014). ''The Rising of the Red Shawls''. Cambridge, MA: Cambridge University Press, p. 143.</small></ref>, hetsika izay nantsoina hoe [[Menalamba]]. Resy ihany izany ezaka izany. Taorian' ny nahazoan' ny Frantsay indray ny fifehezana dia nandray fepetra ny mpanjana-tany mba hamahàna ny voka-dratsin' ny [[Andevo (teto Madagasikara)|fanandevozana]] ny Betsimisaraka nataon' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]], ka nampitombo ny fahafahana miditra amin' ny fanabeazana fototra ary koa ny fahafahana mikarama eny amin' ny toeram-pambolena, fa matetika any amin' ny tanin' ny Betsimisaraka taloha izay nalain' ny Frantsay an-keriny tamin' ny mponina teo an-toerana izay noroahana handao ny taniny ho an' ny mpanjana-tany<ref><small>Emoff, Ron (2002). ''Recollecting from the Past: Musical Practice and Spirit Possession on the East Coast of Madagascar''. Middletown, CT: Wesleyan University Press, p. 33.</small></ref>. Tamin' ny taona 1947 dia nisy [[Tolom-bahoaka tamin' ny 1947|fikomiana nanerana ny firenena]] nanohitra ny fanjanahantany frantsay tao [[Moramanga]], tanàna ao amin' ny faritanin' ny [[Bezanozano]] mifanila amin' ny Betsimisaraka. Nandritra izany fifanandrenana izany dia niady tamin' ny miaramila frantsay sy senegaley ny Betsimisaraka tia tanindrazana mba haka indray ny fifehezana ny seranan-tsambon' i Toamasina, nefa tsy nahomby izany. Ireo mpiady sy sivily betsimisaraka dia niharam-pahavoazana be sady niharan' ny fanitsakitsahana ny [[zon' olombelona]] ratsy indrindra, anisan' izany ny famonoana tamin' ny alalan' ny fanipazana velona avy any anaty fiaramanidina<ref><small>Emoff, Ron (2002). ''Recollecting from the Past: Musical Practice and Spirit Possession on the East Coast of Madagascar''. Middletown, CT: Wesleyan University Press, p. 34.</small></ref>. === Taorian' ny nahazoana ny fahaleovan-tena === Nahazo fahaleovantena i [[Madagasikara]] tamin' ny taona 1960. Nitondra ny firenana nandritra ny Repoblika faharoa (1975-1992) ny [[Ratsiraka Didier|Amiraly Didier Ratsiraka]], izay avy amin' ny foko betsimisaraka<ref><small>Emoff, Ron (2002). ''Recollecting from the Past: Musical Practice and Spirit Possession on the East Coast of Madagascar''. Middletown, CT: Wesleyan University Press, p. 35.</small></ref>. Voafidy ho filoham-pirenena tamin' ny fomba demôkratika izy ary nitondra ny firenena indray tamin' ny taona 1995 ka hatramin' ny 2001 nandritra ny Repoblika fahatelo talohan' ny nanesoran' ny mpanara-dia an' i [[Ravalomanana Marc|Marc Ravalomanana]] azy teo amin' ny fitondrana taorian' ny fifidianana filoham-pirenena tamin' ny 2001<ref><small>"[https://web.archive.org/web/20120205204002/http://www.iss.org.za/Pubs/Papers/68/Paper68.PDF Madagascar: Stumbling at the first hurdle?" (PDF)]. Institute for Security Studies. Avrily 2003. [http://www.iss.org.za/Pubs/Papers/68/Paper68.PDF Arsiva]</small></ref>. Mbola olo-malaza ara-pôlitika sy mahabe resaka eto Madagasikara izy. Anisan' ny olo-malaza ara-pôlitika ihany koa ny zanak' anabavin-dRatsiraka, atao hoe [[Roland Ratsiraka]], izay nirotsaka hofidiana ho filoham-pirenena ary ben' ny tanànan' i Toamasina<ref><small>[https://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/AMMF-747CSW?OpenDocument "FAST Update Madagascar: Trends in conflict and cooperation Apr - May 2007"]. Swiss Peace Foundation. 31 May 2007.</small> </ref>. == Fiarahamonina == [[Sary:Femmes Betsimisarakas puisant de l'eau, 1890-1910.jpg|vignette|250x250px|Vehivavy betsimisaraka mantsaka rano tamin' ny taona 1900-1910]] Mihodina manaraka ny taom-pambolena ny fiainam-piarahamonina betsimisaraka, ka ny fanomanana ny saha manomboka amin' ny volana Oktobra, ny fijinjana ny vary amin' ny volana Mey, ary ny ririnina amin' ny volana Jona ka hatramin' ny Septambra natokana ho an' ny [[Fivavahana amin' ny razana|fanompoam-pivavahana amin' ny]] [[Razana (finoana malagasy)|razana]] sy ireo fomba amam-panao lehibe hafa<ref><small>Nielssen, Hilde (2011). ''[https://books.google.mg/books?id=msLG79-DWMwC&redir_esc=y Ritual Imagination: A Study of Tromba Possession Among the Betsimisaraka in Eastern Madagascar]''. Leiden, The Netherlands: Brill, p. 22.</small></ref>. Misy ny fisarahan' ny lahy sy ny vavy eo amin' ny Betsimisaraka. Rehefa mandeha an-tongotra miaraka amin' ny vondron' olona mifangaro lahy sy vavy, dia voarara ny vehivavy mandeha eo anoloan' ny lehilahy<ref><small>Gennep, A.V. (1904). ''[https://books.google.mg/books?id=plISAwAAQBAJ&redir_esc=y Tabou Et Totémisme à Madagascar]''. Paris: Ernest Leroux, p. 156.</small></ref>. Ny vehivavy rahateo no mpitondra entana, ka ny maivana lolohaviny fa ny mavesatra kosa babeny; raha misy vehivavy manatrika dia heverina ho mampihomehy ny lehilahy mitondra entana. Rehefa misakafo dia mampiasa sotro tokana ny lehilahy mba hamenoana ny loviany avy amin' ny vilia be iombonana sy hihinanana ny sakafo eo amin' ny loviany, fa ny vehivavy kosa dia tsy maintsy mampiasa sotro roa misaraka ka ny iray hamenoana ny loviany ary ny iray hafa hihinanany<ref><small>Gennep, A.V. (1904). ''Tabou Et Totémisme à Madagascar''. Paris: Ernest Leroux. , p. 157.</small></ref>. Amin’ ny ankapobeny dia ny lehilahy no tompon’ andraikitra amin’ ny fikarakarana ny tanimbary, ny fitadiavana sakafo, ny fanangonana kitay sy ny fanamboarana ny trano sy ny fanaka ho an' ny fianakaviana, ary mifanakalo sy miady hevitra momba ny raharaha mpmba ny fiainam-bahoaka. Ny andraikitry ny vehivavy dia ny fambolena, ny famafazana tanimbary sy ny fijinjana sy ny fanodinana ny vary, ny fanondrahana rano, ny fandrehetana afo sy ny fandrahoana sakafo isan' andro ary ny fanenomana<ref><small>Gennep, A.V. (1904). ''Tabou Et Totémisme à Madagascar''. Paris: Ernest Leroux, pp. 155–156.</small></ref>. === Fivavahana === Ny fombam-pivavahana sy ny fomba amam-panao dia tarihin' ny tangalamena. Ny Betsimisaraka dia mino ny fisian' ny hery tsy hita maso ao amin' ny zavaboary isan-karazany, anisan' izany ny [[Angatra (lolo)|angatra]], ny [[zazavavindrano]] (''zazavavy an-drano'') ary ny [[kalanoro]]<ref><small>Bradt, Hilary; Austin, Daniel (2007). ''[https://books.google.com/books?id=vyNVb2q0RisC Madagascar] (9th ed.)''. Guilford, CT: The Globe Pequot Press Inc, p. 26.</small></ref>. Nanomboka tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-19 ny ezaka natao [[Kristianisma eto Madagasikara|hahatonga Kristianina]] ny mponina ao an-toerana, saingy tsy nahomby izany tamin' ny voalohany<ref><small>Ellis, Stephen (2014). ''The Rising of the Red Shawls''. Cambridge, MA: Cambridge University Press, p. 41.</small></ref>. Nandritra ny vanim-potoanan' ny fanjanahantany dia nisy fiantraikany teo amin' ny mponina teo an-toerana ny kristianisma, nefa matetika no atambatra amin' ny fivavahana amin' ny razana izany<ref><small>Emoff, Ron (2002). ''Recollecting from the Past: Musical Practice and Spirit Possession on the East Coast of Madagascar''. Middletown, CT: Wesleyan University Press, p. 20.</small></ref>. Ny [[Sinkretisma|fampifanarahana]] ny finoana kristianina sy finoana teratany dia nahatonga ny fiheverana manao ny [[Masoandro]] (na ny [[Volana]]) ho toerana voalohany nisy ny [[Saha Edena]]<ref><small>"[https://glitternight.com/2018/06/03/ask-balladeer-is-there-a-malagasy-solar-deity/ Ask ballader : Is there a malagasy solar deity?]". ''Balladeer's Blog''. 2018-06-03</small></ref>. == Kolontsaina == Na dia misy aza ny tsy fitoviana eo amin' ny Betsimisaraka avaratra sy ny Betsimisaraka atsimo, dia mitovy ny lafiny lehibe amin' ny [[Kolontsaina|kolontsainy]]. Anisan' ny fanao lehibe eo amin' ny Betsimisaraka ny [[Sambatra|''sambatra'']] ([[famorana]]), ny ''folanaka'' (ny fahaterahan' ny zaza fahafolo), ny [[sorona]] [[omby]] ho an' ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]], ary ny fankalazana ny fitokanana trano vao vita. Ny fanambadiana, ny fahafatesana, ny fahaterahana, ny taom-baovao ary ny fetin' ny fahaleovantena dia ankalazain' ny rehetra. Ny [[rofia]] no akora fototra amin' ny fanamboarana ny akanjo nentim-paharazana fanaon' ny Betsimisaraka. Ny ravin-drofia dia saratsarahina mba hahazoana ny tsiraka, izay ampifanohizan-tendro mba ho lasa kofehy azo tenomina ho lasa lamba. Tao anatin' ireo vahoaka samihafa nivondrona tao amin' ny Kônfederasiôna Betsimisaraka, dia nanao karazana zipo fohy (atao hoe ''simbo'') ny vehivavy, matetika misy akanjo ambony, fa ny lehilahy kosa nanao akanjo lava. Ny fitafy rofia nentim-paharazana dia mbola anaovan' ny Betsimisaraka sasany ankehitriny. Ny Betsimisaraka dia manaja ny [[gidro]] ary mitantara [[angano]] maromaro izay nahatonga ny gidro hanampy ireo olo-malaza betsimisaraka.Araka ny fitantarana iray dia nisy gidro iray nanavotra ny ain' ny razambe betsimisaraka tamin' ny loza. Ao amin' ny tantara iray hafa, nisy andiana Betsimisaraka nitady fialofana tany anaty ala mba tsy ho azon' ny fahavalo mpandroba. Nanaraka azy ireo tany anaty ala ny fahavalony, nanara-dia an' ireo Betsimisaraka tamin' izay amin' ny alalan' izay heveriny ho feon' izy ireo. Rehefa tonga tany amin' ny loharano nipoiran' ny feo izy ireo dia nahita andiana gidro miendrika matoatoa, ary noho ny finoana fa niova ho biby tamin' ny hery miafina ny Betsimisaraka, dia nandositra amin-tahotra izy ireo. Ny fanahin' ny razambe betsimisaraka dia heverina fa mitoetra ao anatin' ny vatan' ny gidro. Noho izany, amin' ny ankapobeny dia [[fady]] amin' ny Betsimisaraka ny mamono na mihinana gidro, ary tsy maintsy manafaka ny gidro voafandrika sy mandevina ny gidro maty miaraka amin' ny fombafomba mitovy amin' ny fanao amin' ny olona. Ny [[voay]] koa dia hanajaina sy atahorana. Eo amin' ny moron-drenirano izay fantatra fa fivorian' izy ireo, dia matetika anipazan' ny Betsimisaraka vodihena, gisa manontolo sy fanatitra hafa isan' andro. Matetika no iravahana na atsipy ao anaty rano ny ody fiaro amin' ny voay, any amin' ny toerana ivorian' ireo biby ireo. Mazàna no inoana fa mifandray akaiky amin' ny voay ny [[mpamosavy]], ka afaka mandidy azy ireo hamono olona sy afaka mandehandeha eo anivon' izy ireo nefa tsy misy mandramatra. Ny Betsimisaraka dia mino fa ny mpamosavy dia mampitony ny voay amin' ny famahanana azy ireo [[vary]] amin' ny alina, ary misy ireo voampanga ho mitondra mandehahandeha ny voay mamakivaky ny tanàna amin' ny misasak' alina na manambady voay koa aza, izay andevozin' izy ireo hanao ny sitrapony avy eo. === Fady === Amin' ny Betsimisaraka sasany dia [[Fady (malagasy)|fady]] ny amin' ny mpianadahy sy mpianabavy ny mifampikasika tanana. Fady amin' ny tovolahy ny manao kapa raha mbola velona ny rainy. Amin' ny Betsimisaraka maro dia masina ny [[amalona]]. Fady ny mikasika sy ny manjono ary ny mihinana amalona. Na dia maro amin' ireo foko malagasy amorontsiraka aza no fady kisoa, dia tsy fahita amin' ny ankamaroan' ny Betsimisaraka izany fady izany, ka matetika izy ireo no miompy [[kisoa]] ao an-tanànany. Fady sy fombafomba sarotra no mifandray amin' ny fiterahan' ny vehivavy voalohany. Rehefa akaiky hiteraka izy dia mitoka-monina ao amin' ny trano fiterahana manokana atao hoe ''komby''. Tehirizina ao anaty fitoeran-javatra manokana mandritra ny fito andro ny ravina nohaniny sy ny zavatra avy amin' ny zaza vao teraka, ka dorana. Ny [[lavenona]] avy amin' izany dia kosehina amin’ ny handrina sy ny takolaky ny reny sy ny zaza ary tsy maintsy atao mandritra ny fito andro. Amin' ny andro fahadimy ambin' ny folo dia samy ampandroina amin' ny rano izay nolaroana [[sokay]] na nasiana ravina [[voasarimakirana]]. Ity fombafomba ity dia antsoina hoe ''ranom-boahangy''. Miangona hisotro toaka sy hifety amin' ny ady totohondry ny vahoaka, ​​nefa tsy maintsy mijanona ao anaty komby ilay renim-pianakaviana. Tsy mahazo mihinana afa-tsy ny anana [[saonjo]] sy akoho nomanina manokana ho azy izy. Aorian' io fankalazana io dia tsy maintsy miala avy ao amin' ny komby izy ary afaka miverina amin' ny fiainana mahazatra andavanandro. Ao amin' ny Betsimisaraka, toy ny [[foko malagasy]] maro hafa, dia misy ny fady amin' ny fanononana ny [[Anaran-tsamirery|anaran]]' ny lehibe aorian' ny [[Fahafatesana|fahafatesany]] na ny teny rehetra mandrafitra ilay anarana. Omena anarana vaovao aorian' ny fahafatesana ilay mpitarika nodimandry, izay tsy maintsy nampiasain' ny rehetra, ary nofantenana ireo teny mitovy hevitra amin' izany mba hanoloana ny teny mandrafitra ny anarany mba hampiasaina amin' ny resaka andavanandro; izay rehetra manonona ireo teny voarara ireo dia sazina mafy na vonoina amin' ny tranga sasany. === Fombafomba fandevenana === Ny Betsimisaraka sasany, indrindra ireo monina manodidina an' i [[Maroantsetra]], dia manao ny lanonana [[famadihana]], na dia amin' ny endrika tsotra kokoa noho ny any amin' ny faritra afovoan-tany aza. Any amin’ ny faritra atsimo amin' ny Betsimisaraka ihany no misy vatam-paty apetraka any am-pasana; any avaratra dia apetraka ao ambanin' ny fialofana ao ivelany ny vatam-paty. Amin' ny [[fisaonana]], ny vehivavy dia manala ny volony ary mitsahatra tsy manao akanjo, fa ny lehilahy kosa tsy manao satroka intsony; matetika maharitra roa na efa-bolana ny fisaonana, arakaraka ny fifandraisan' ny mpisaona amin' ny maty. === Dihy sy mozika === Miely patrana amin' ny Betsimisaraka ny fanompoana [[tromba]]; na lahy na vavy dia samy itoeran' ny tromba sy mpanatrika amin' izany. Ny karazana mozika fandihizana an-danonana mifandray akaiky indrindra amin' ny tromba eo amin' ny Betsimisaraka dia ny [[basesa]] izay atao amin' ny [[angorodao]]. Ny basesa nentim-paharazana natao ho an' ny lanonana tromba dia mampiasa [[kaiamba]] mba hanamafisana ny gadona; ventesina amin' ny [[Fiteny betsimisaraka|fitenim-paritra betsimisaraka]] hatrany ny tononkira. Ny dihy miaraka dia atao amin' ny sandry manakambina ny vatana sy amin' ny fanetsehana ny tongotra. Ny basesa amin' izao fotoana izao, izay malaza manerana ny Nosy, dia atao amin' ny alàlan' ny [[amponga maro anaka]] môderina sy [[gitara]] elektrika ary gitara baso miaraka amin' ny kitendry na angorodao, ary ny fomba fandihy mifandraika amin' izany dia niantraikàn' ny [[sega]] avy amin' ny nosy [[La Réunion]] sy [[kwassa kwassa]] avy ao amin' ny [[Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]]. Karazana mozika lehibe iray hafa manokana amin' ny faritra dia ny valsa, izay fandikana malagasy ny valse nentin-drazan' ireo tantsambo eorôpeana natao tamin' ny angorodao; tsy atao mandritra ny lanonana tromba mihitsy ity karazana mozika ity. == Fiteny == Ny Betsimisaraka dia miteny fitenim-paritra maromaro izay endriky ny [[fiteny malagasy]], avy amin' ny [[fiteny baritô]] (tenenina any amin' ny tapany atsimon' i [[Bôrneô]]), sampan' ny [[Fiteny malaiô-pôlineziana|vondrom-piteny malaiô-pôlineziana]], izay mizara ho [[fiteny betsimisaraka avaratra]] sy [[fiteny betsimisaraka atsimo]]. == Fiharian-karena == [[Sary:Fenerive, ö. Madagaskar. Risbod och hönshus hos betsinuisaraka. Fenerive - SMVK - 001653.tif|vignette|Tranon' akoho sy trano fitoeram-bary betsimisaraka]] Ny toekaren' ny Betsimisaraka dia mbola miompana amin' ny sehatry ny fambolena ihany, ary betsaka ny mamboly [[lavanila]] sy [[vary]]. Matetika koa no ambolena ny [[mangahazo]], ny [[vomanga]], ny [[tsaramaso]], ny [[saonjo]], ny [[voanjo]] ary ny anana isan-karazany. Volena any koa ny [[fary]], ny [[Kafe (maniry)|kafe]], ny [[Akondro (maniry)|akondro]], ny [[mananasy]], ny [[zavoka]], ny [[soanambo]] (na [[tsirapay]]), ny [[manga]], ny [[voasary]] ary ny [[litisia]]. Tsy ompiana betsaka any ny [[omby]]; matetika kokoa ny Betsimisaraka no mihaza sy mivarotra [[foza]]<nowiki/>n-dranomamy sy [[makamba]] ary [[trondro]], sokina madinika, ary bibikely isan-karazany eo an-toerana, hazainy koa ny [[lambo]] sy ny vorona any anaty ala. Ny Betsimisaraka koa dia mamokatra sy mivarotra betsa (vita amin' ny fary) sy toaka. Mijanona ho asa fihariana lehibe ny famokarana zava-manitra ho an' ny fandrahoan-tsakafo sy hanaovana [[ranomanitra]], ka ao [[Fenoarivo Atsinanana]] ny famokarana izany. Trandrahina ao amin' ny faritra misy ny Betsimisaraka koa ny [[volamena]] sy ny grenà ary [[vatosoa]] hafa koa sady aondrana avy ao. == Jereo koa == [[Sary:Ethnic_groups_of_Madagascar_Map.png|vignette|Ny fitsinjaran' ny vondrom-poko eto Madagasikara]] '''Ny foko eto Madagasikara''' * [[Antambahoaka]] - [[Antandroy]] - [[Antankarana]] - [[Antanosy]] - [[Antefasy]] - [[Antemoro]] - [[Antesaka]] - [[Bara]] - [[Beosy]] - [[Betsileo]] - [[Betsimisaraka]] - [[Bezanozano]] - [[Mahafaly]] - [[Makoa]] - [[Masikoro]] - [[Merina]] - [[Mikea]] - [[Sakalava]] - [[Sihanaka]] - [[Tanala]] - [[Tsimihety]] - [[Vezo]] - [[Zafimaniry]] - [[Zafisoro]]. '''Ny vahoaka hafa eto Madagasikara''' * [[Sinoa eto Madagasikara]] * [[Vazaha eto Madagasikara]] * [[Karàna]] '''Samihafa''' * [[Jiosy malagasy]] == Boky azo anovozan-kevitra == * Bradt, Hilary; Austin, Daniel (2007). ''Madagascar'' (9th ed.). Guilford, CT: The Globe Pequot Press Inc. <nowiki>ISBN 978-1-84162-197-5</nowiki>. * Condra, Jill (2013). ''Encyclopedia of National Dress: Traditional Clothing Around the World''. Los Angeles: ABC Clio. <nowiki>ISBN 978-0-313-37637-5</nowiki>. * Edward A. Alpers, "Madagascar and Mozambique in the nineteenth century: the erce of Sakalava raids (1800-1820)", in ''Omaly sy anio'', 5-6, 1977, p. 37–53 * Ellis Stephen Randrianja Solofo, Madagascar. ''A short history'', London, Hurst & Company, 2009 * Ellis, Stephen (2014). ''The Rising of the Red Shawls''. Cambridge, MA: Cambridge University Press. <nowiki>ISBN 9781107634893</nowiki>. * Emoff, Ron (2002). ''Recollecting from the Past: Musical Practice and Spirit Possession on the East Coast of Madagascar''. Middletown, CT: Wesleyan University Press. <nowiki>ISBN 9780819565006</nowiki>. * Étienne de Flacourt, ''Histoire de la grande isle de Madagascar'', Karthala, Paris, 1995, 655 p. * Eugène Régis Mangalaza, ''Vie et mort chez les Betsimisaraka de Madagascar : essai d'anthropologie philosophique'', L'Harmattan, 1998, 331 p. (<nowiki>ISBN 9782738473035</nowiki>) * Gennep, A.V. (1904). ''Tabou Et Totémisme à Madagascar''. Paris: Ernest Leroux. <nowiki>ISBN 978-5-87839-721-6</nowiki>. * Guillaume Grandidier, ''Histoire physique, naturelle et politique de Madagascar. Histoire politique et coloniale,'' vol V, t.3, fasc 1, Tananarive, 1958, par A. et G. Grandidier. * Hubert Deschamps, ''Histoire de Madagascar'', Mondes d'Outre-Mer. Histoire, Berger-Levrault, Paris, 1972, 358 p. * Hubert Deschamps, ''Les pirates à Madagascar'', Berger Levrault, Paris, 221 p. * Ignace Rakoto, ''La Route des esclaves. Système servile et traite dans l'Est malgache'', Paris, Harmattan, 2000 * Jean-Michel Filliot, ''La Traite des esclaves vers les Mascareignes au xviii^e siècle'', ORSTOM, Paris, 1974, p. 273. * Nielssen, Hilde (2011). ''Ritual Imagination: A Study of Tromba Possession Among the Betsimisaraka in Eastern Madagascar.'' Leiden, The Netherlands: Brill. <nowiki>ISBN 9789004215245</nowiki>. * Ogot, Bethwell A. (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 9789231017117</nowiki>. * Olga Razanatsoazaka, ''L'Éducation en pays Betsimisaraka'', université de Paris-5, 1986, 201 p. (thèse de 3^e cycle) * Shoup, John (2001). ''Ethnic Groups of Africa and the Middle East: An Encyclopedia''. New York: ABC-CLIO. <nowiki>ISBN 9781598843620</nowiki>. * UNESCO, ''Histoire générale de l'Afrique'', vol. 3 (vii^e – xi^e siècles), 4 (xii^e – xvi^e siècles) et 5 (xvi^e – xviii^e siècles). * Yvette Sylla, "Les malata : cohésion et disparité d'un groupe", in ''Omaly sy Anio'', 1985-86. * Yvette Sylla, ''L'Expérience catholique en terre Betsimisaraka (1933-1950) : les débuts de l'implantation montfortaine'', université de Paris-1, 1985, 384 p. (thèse de 3^e cycle) == Loharano sy fanamarihana == [[Sokajy:Foko ao Madagasikara]] [[Sokajy:Betsimisaraka]] s1r8dem6iqkj1hhd9701bbegv4tbeqi 0 278805 1146683 1093846 2026-07-05T01:56:53Z HarryWurst 36292 1146683 wikitext text/x-wiki [[Sary:Visit of Laurent Désiré Kabila, President of the Democratic Republic of Congo, to the EC (cropped2).jpg|vignette|Laurent-Désiré Kabila]] I '''Laurent-Désiré Kabila''' dia filoham-pirenen' ny [[Repoblika Demôkratikan'i Kôngô|Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]] teo anelanelan' ny taona 1997 sy 2001, izay teraka tao Moba ao amin' ny tapany avaratr' i [[Katanga]] (Kôngô belza taloha) tamin' ny taona 1939 ary maty tamin' ny 2001. Nanambara ny tenany ho filoham-pirenena izy tamin' ny taona 1997 taorian' ny fanonganany an' i [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]]. == Nanohy ny firehana ara-pôlitikan' i Lumumba == === Nanohy ny fiovam-penitra mahery vaika === Rehefa nomen' i [[Belzika]] fahaleovan-tena i Kôngô belza tamin' ny taona 1960 dia niara-dia tamin' ny piraiminisitra [[Patrice Lumumba]] i Kabila. Taorian' ny fisamborana sy famonoana an' i Lumumba tamin' ny taona 1961 dia nandray anjara tamin' ny fakana an' i Stanleyville (izay niova anarana ho [[Kisangani]] ankehitriny) sady nanohy ny fiovam-penitra mahery vaika (revôlosiôna) izay natombok' i Lumumba, tao amin' ny faritanin' i Kivu ao atsinanana, i Kabila. === Nihaona tamin' ny mpankasitraka ny revôlosiôna === Hatramin' ny volana Avrily ka hatramin' ny volana Mey 1965 dia nandray an' i [[Che Guevara]] ny fikambanan' i Kabila, nefa diso fanantenana i [[Che Guevara]] noho ny tsy fananany talenta mahasarika olona sy noho ny fitiavam-bola aman-karena tafahoatra nananany. Tamin' ny faramparan' ny taompolo 1960 dia nankany [[Dar es Salam|Dar es-Salaam]] ao [[Tanzania]] i Kabila ka nihaona amin' i [[Yoweri Museveni]], ilay ho filohan' i [[Oganda]] aty aoriana, sady lasa namany sy mpanohana azy. == Fanoherana == === Nanangana fanjakana anaty fanjakana === Tamin' ny taona 1967 dia nanangana ny Parti révolutionnaire du peuple (PRP) i Kabila sady nanorina fanjakana mpioko tao amin' ny tangoron-tendrombohitra ao amin' ny faritra atsinan' ny [[farihy Tanganyika]], izay novatsiam-bola tamin' ny alalan' ny fivarotana [[volamena]] sy [[vangin' elefanta]]. Tamin' ny taona 1975 dia naka an-keriny mpanao fikarohana efatra ny PRP ka nitaky vola alohan' ny hamotsorany azy ireo. Taorian' ny faharavan' ny fikambanana miafina notarihiny tamin' ny taona 1985 dia niorim-ponenana tao [[Tanzania]] i Kabila ka nisahana raharaham-barotra maro momba ny volamena sy ny [[fanjonoana]]. === Nitarika fikomiana === Tamin' ny volana Ôktôbra 1996, tao amin' ny faritra atsinana ao Zaira, dia nikomy hanoherana ny tetikasa fanitarana ny [[fambolena]] izay natahorany hampihena ny velaran-tany fiandrasam-bibiny ny [[Totsy (vahoaka)|Totsy]] vitsy an' isa atao hoe [[Baniamolenge|Banyamulenge]]. Niara-niasa tamin' ireo mpikomy ireo sy tamin' ny mpanohitra ny fitondran' ny maresaly [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]] (izay nitondra nanomboka tamin' ny taona 1965) i Kabila ka lasa mpitarika ny Alliance des forces démocratiques pour la libération du Congo-Zaïre (AFDL). Nanohana azy i [[Oganda]] (tamin' ny alalan' ny filoha [[Yoweri Museveni]]), i [[Roanda]] (tamin' ny alalan' i [[Paul Kagame]]), i [[Angôla]], i [[Borondy]] ary i [[Zambia]]. === Nanongam-panjakana === Ny fitokisana mety ananan' i Kabila amin' ny filoha ogandey Yoweri Museveni sy amin' i Paul Kagame, mpitarika roandey, dia niankinan-javatra lehibe. Taorian' ny fakana ny tanànan' i [[Kisangani]], vokatry ny fanampian' ny andian-tafika avy ao Angôla, dia fifaliana lehibe no nandraisan' ny vahoaka ny fidiran' i Kabila mbamin' ny tafiny tao [[Kinshasa]] renivohitra sy ny fanonganana an' i Mobutu tamin' ny volana Mey 1997. Tsy tian' i Kabila ny hiantsoana ny fireneny hoe Zaira, izay nomeny anarana vaovao hoe [[Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]], anarana izay efa niantsoina an' ity firenena ity tamin' ny andron' i [[Patrice Lumumba|Lumumba]]. Nanambara ny tenany ho filoham-pirenena i Kabila tamin' izay. == Tonga teo amin' ny fitondrana == === Nisedra olana avy hatrany === Ny fitiavam-bahoaka an' i Kabila dia lefy hery haingana. Ny mpanohitra notarihin' i [[Étienne Tshisekedi]], izay niady tamin' i Mobutu hatramin' ny ela, dia niampanga an' i Kabila ho saribakoly baikoin' i [[Roanda]] sy i [[Oganda]]. Tsy nanaiky an' i Étienne Tshisekedi hatao piraiminisitra i Kabila ka nampanantena ny hanaovana fitsapan-kevi-bahoaka momba ny [[lalàm-panorenana]] amin' ny volana Desambra 1998 sy fifidianana maro amin' ny volana Avrily 1999. Nampangaina ho misakantsakana ny fanadihadiana nampanaovin' ny [[Firenena Mikambana]] momba ny fandripahana [[Hoto (vahoaka)|Hoto]] miisa 200&nbsp;000 any ho any koa i Kabila, ny andian-tafiky ny AFDL izay nahitana [[Totsy (vahoaka)|Totsy]] maro anisa mantsy dia nahiahina ho nahavanona izany. Tamin' ny volana Aogositra 1998 dia nasain' i Kabila mody ireo Roandey sy Ogandey mpanohana azy. === Nialan' ny namany === Nanda ny fampodian' i Kabila azy ireo ny Roandey sy ny Ogandey ka niova lasy niaraka tamin' ny mpanohitra an' i Kabila sy tamin' ireo naman' i [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]] fahiny, ary naka ny faritanin' i Kivu tamin' ny alalan' ny fanampian' ny Roandey sy ny Ogandey, ka nampatahotra an' i [[Kinshasa]] renivohitra izany. Nampiasain' i Kabila ny fifandraisana ara-pôlitika amin' ireo filoham-panjakana ao [[Angôla]] sy ao [[Namibia]] ary ao [[Zimbaboe]] amin' ny maha samy mpandala ny fiovam-penitra mahery vaika azy ireo. Ireto firenena telo ireto mantsy dia manana tombontsoa ara-pôlitika sy ara-toekarena ao amin' io faritra io. === Maty tamin' ny farany === Tamin' ny volana Janoary 2001 dia nisy namono tamin' ny fomba sy antony tsy tena fantatra mazava tao Kinshasa i Kabila. Ny ampitson' ny fandevenana azy dia i [[Joseph Kabila]] zanany no nasandratry ny Antenimiera vonjimaika, izay nivory tsy ara-potoana, ho filohan' ny Repoblika. == Jereo koa == * [[Tantaran' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]] *Filoham-pirenen' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô: [[Joseph Kasa-Vubu]] - [[Mobutu Sese Seko]] - [[Laurent-Désiré Kabila]] - [[Joseph Kabila]] - [[Félix Tshisekedi]] {{reflist}} [[Sokajy:Filohan' ny Kongo]] {{CLEFDETRI:Kabila, Laurent-Désiré}} ky5yf01pkjlmcuyfyt783jkl3d39n7f 1146687 1146683 2026-07-05T02:00:31Z HarryWurst 36292 1146687 wikitext text/x-wiki [[Sary:Visit of Laurent Désiré Kabila, President of the Democratic Republic of Congo, to the EC (cropped2).jpg|vignette|Laurent-Désiré Kabila]] I '''Laurent-Désiré Kabila''' dia filoham-pirenen' ny [[Repoblika Demôkratikan'i Kôngô|Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]] teo anelanelan' ny taona 1997 sy 2001, izay teraka tao Moba ao amin' ny tapany avaratr' i [[Katanga]] (Kôngô belza taloha) tamin' ny taona 1939 ary maty tamin' ny 2001. Nanambara ny tenany ho filoham-pirenena izy tamin' ny taona 1997 taorian' ny fanonganany an' i [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]]. == Nanohy ny firehana ara-pôlitikan' i Lumumba == === Nanohy ny fiovam-penitra mahery vaika === Rehefa nomen' i [[Belzika]] fahaleovan-tena i Kôngô belza tamin' ny taona 1960 dia niara-dia tamin' ny piraiminisitra [[Patrice Lumumba]] i Kabila. Taorian' ny fisamborana sy famonoana an' i Lumumba tamin' ny taona 1961 dia nandray anjara tamin' ny fakana an' i Stanleyville (izay niova anarana ho [[Kisangani]] ankehitriny) sady nanohy ny fiovam-penitra mahery vaika (revôlosiôna) izay natombok' i Lumumba, tao amin' ny faritanin' i Kivu ao atsinanana, i Kabila. === Nihaona tamin' ny mpankasitraka ny revôlosiôna === Hatramin' ny volana Avrily ka hatramin' ny volana Mey 1965 dia nandray an' i [[Che Guevara]] ny fikambanan' i Kabila, nefa diso fanantenana i [[Che Guevara]] noho ny tsy fananany talenta mahasarika olona sy noho ny fitiavam-bola aman-karena tafahoatra nananany. Tamin' ny faramparan' ny taompolo 1960 dia nankany [[Dar es Salam|Dar es-Salaam]] ao [[Tanzania]] i Kabila ka nihaona amin' i [[Yoweri Museveni]], ilay ho filohan' i [[Oganda]] aty aoriana, sady lasa namany sy mpanohana azy. == Fanoherana == === Nanangana fanjakana anaty fanjakana === Tamin' ny taona 1967 dia nanangana ny Parti révolutionnaire du peuple (PRP) i Kabila sady nanorina fanjakana mpioko tao amin' ny tangoron-tendrombohitra ao amin' ny faritra atsinan' ny [[farihy Tanganyika]], izay novatsiam-bola tamin' ny alalan' ny fivarotana [[volamena]] sy [[vangin' elefanta]]. Tamin' ny taona 1975 dia naka an-keriny mpanao fikarohana efatra ny PRP ka nitaky vola alohan' ny hamotsorany azy ireo. Taorian' ny faharavan' ny fikambanana miafina notarihiny tamin' ny taona 1985 dia niorim-ponenana tao [[Tanzania]] i Kabila ka nisahana raharaham-barotra maro momba ny volamena sy ny [[fanjonoana]]. === Nitarika fikomiana === Tamin' ny volana Ôktôbra 1996, tao amin' ny faritra atsinana ao Zaira, dia nikomy hanoherana ny tetikasa fanitarana ny [[fambolena]] izay natahorany hampihena ny velaran-tany fiandrasam-bibiny ny [[Totsy (vahoaka)|Totsy]] vitsy an' isa atao hoe [[Baniamolenge|Banyamulenge]]. Niara-niasa tamin' ireo mpikomy ireo sy tamin' ny mpanohitra ny fitondran' ny maresaly [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]] (izay nitondra nanomboka tamin' ny taona 1965) i Kabila ka lasa mpitarika ny Alliance des forces démocratiques pour la libération du Congo-Zaïre (AFDL). Nanohana azy i [[Oganda]] (tamin' ny alalan' ny filoha [[Yoweri Museveni]]), i [[Roanda]] (tamin' ny alalan' i [[Paul Kagame]]), i [[Angôla]], i [[Borondy]] ary i [[Zambia]]. === Nanongam-panjakana === Ny fitokisana mety ananan' i Kabila amin' ny filoha ogandey Yoweri Museveni sy amin' i Paul Kagame, mpitarika roandey, dia niankinan-javatra lehibe. Taorian' ny fakana ny tanànan' i [[Kisangani]], vokatry ny fanampian' ny andian-tafika avy ao Angôla, dia fifaliana lehibe no nandraisan' ny vahoaka ny fidiran' i Kabila mbamin' ny tafiny tao [[Kinshasa]] renivohitra sy ny fanonganana an' i Mobutu tamin' ny volana Mey 1997. Tsy tian' i Kabila ny hiantsoana ny fireneny hoe Zaira, izay nomeny anarana vaovao hoe [[Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]], anarana izay efa niantsoina an' ity firenena ity tamin' ny andron' i [[Patrice Lumumba|Lumumba]]. Nanambara ny tenany ho filoham-pirenena i Kabila tamin' izay. == Tonga teo amin' ny fitondrana == === Nisedra olana avy hatrany === Ny fitiavam-bahoaka an' i Kabila dia lefy hery haingana. Ny mpanohitra notarihin' i [[Étienne Tshisekedi]], izay niady tamin' i Mobutu hatramin' ny ela, dia niampanga an' i Kabila ho saribakoly baikoin' i [[Roanda]] sy i [[Oganda]]. Tsy nanaiky an' i Étienne Tshisekedi hatao piraiminisitra i Kabila ka nampanantena ny hanaovana fitsapan-kevi-bahoaka momba ny [[lalàm-panorenana]] amin' ny volana Desambra 1998 sy fifidianana maro amin' ny volana Avrily 1999. Nampangaina ho misakantsakana ny fanadihadiana nampanaovin' ny [[Firenena Mikambana]] momba ny fandripahana [[Hoto (vahoaka)|Hoto]] miisa 200&nbsp;000 any ho any koa i Kabila, ny andian-tafiky ny AFDL izay nahitana [[Totsy (vahoaka)|Totsy]] maro anisa mantsy dia nahiahina ho nahavanona izany. Tamin' ny volana Aogositra 1998 dia nasain' i Kabila mody ireo Roandey sy Ogandey mpanohana azy. === Nialan' ny namany === Nanda ny fampodian' i Kabila azy ireo ny Roandey sy ny Ogandey ka niova lasy niaraka tamin' ny mpanohitra an' i Kabila sy tamin' ireo naman' i [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]] fahiny, ary naka ny faritanin' i Kivu tamin' ny alalan' ny fanampian' ny Roandey sy ny Ogandey, ka nampatahotra an' i [[Kinshasa]] renivohitra izany. Nampiasain' i Kabila ny fifandraisana ara-pôlitika amin' ireo filoham-panjakana ao [[Angôla]] sy ao [[Namibia]] ary ao [[Zimbaboe]] amin' ny maha samy mpandala ny fiovam-penitra mahery vaika azy ireo. Ireto firenena telo ireto mantsy dia manana tombontsoa ara-pôlitika sy ara-toekarena ao amin' io faritra io. === Maty tamin' ny farany === Tamin' ny volana Janoary 2001 dia nisy namono tamin' ny fomba sy antony tsy tena fantatra mazava tao Kinshasa i Kabila. Ny ampitson' ny fandevenana azy dia i [[Joseph Kabila]] zanany no nasandratry ny Antenimiera vonjimaika, izay nivory tsy ara-potoana, ho filohan' ny Repoblika. == Jereo koa == * [[Tantaran' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]] *Filoham-pirenen' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô: [[Joseph Kasa-Vubu]] - [[Mobutu Sese Seko]] - [[Laurent-Désiré Kabila]] - [[Joseph Kabila]] - [[Félix Tshisekedi]] {{reflist}} [[Sokajy:Filohan' ny Kongo]] {{CLEFDETRI:Kabila, Laurent-Désiré}} [[Sokajy:Mpanao politika ao Repoblika Demokratikan'i Kongo]] tqrhovdmo9p2n5iu6zvkmfhypmgj6b3 0 278827 1146686 1129070 2026-07-05T01:59:51Z HarryWurst 36292 1146686 wikitext text/x-wiki [[Sary:Joseph Kasa-Vubu at the Belgo-Congolese Round Table Conference.jpg|vignette|Joseph Kasa-Vubu]] I '''Joseph Kasa-Vubu''', izay antsoina fotsiny amin' ny hoe '''Kasa-Vubu''', dia mpanao pôlitika kôngôley sady filoham-pirenena voalohany tao amin' ny [[Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]] tamin’ ny taona 1960 hatramin' ny taona 1965. Teraka tamin' ny taona 1930 sy maty tamin’ ny taona 1965 izy. == Mpitaky fahaleovan-tena sy filohan' ny Repoblika voalohany == === Mpitaky fahaleovantena === Mpampianatra i Kasa-Vubu . Voafidy ho filohan’ny ''Alliance des Bakongos'' na ''Association des Bakongos'' (hafohezina amin’ny heo Abako), izay fikambanana ara-pôlitika mpitaky fahaleovan-tena, izy tamin’ny taona 1954. (Ny Bakôngô dia foko iray ao Kongô). Izany Abako izany dia ikambanan’ ireo olona ao amin’ ny foko iray ao Kôngô zanatany belza. Azon’ ny ''Mouvement national congolais'' (MNC), antoko pôlitika naorin’ i [[Patrice Lumumba]], anefa ny fandresena tamin’ ny fifidianana natao tamin’ ny volana Mey 1960, iray volana alohan’ ny hahazoana ny fahaleovan-tena, dia ny MNC izay nanohana ny haha fanjakana tokana tsy mizarazara an’ i Kôngô. === Filoham-pirenena voalohany === Tamin’ ny nahazoana ny fahaleovan-tena dia teraka ny fitakiana fizakan-tena isam-paritra isan-karazany ka nahatonga an’ i Lumumba nanaiky marimaritra iraisana. I Kasa-Vumbu no natao filoham-pirenena tao amin’ ny repoblika vaovao fa i Lumumba kosa no lasa piraiminisitra. == Niharan' ny fanonganam-panjakana == === Naongana avy eo naverina teo amin' ny fitondrana === Tamin’ ireo volana manaraka dia nikorontana izaitsizy i Kôngô. Nikomy tamin’ ny manamboninahitra fotsy hoditra ny miaramila tao amin’ny tafika kôngôley, ka tamin’ ny volana Jolay 1960 dia nitarika an’ i Katanga (faritra atsimo atsianana) tamin’ ny ady fampisarahana i [[Moïse Tshombé]], izay nahatonga ny miaramilan’ i [[Belzika]] hiditra an-tsehatra. Tamin’ ny 14 Septambra 1960 dia nesorin’ i [[Mobutu Sese Seko]], lehiben’ ny tafika kôngôley, i Kasavubu sy i Lumumba (izay novonoina tamin’ ny taona 1961). Naverina teo amin’ ny fitondrana anefa i Kasa-Vubu taorian’ izany. === Naongan' i Mobutu fanindroany === Tamin’ ny volana Janoary 1963 dia natsahatry ny tafiky ny [[Firenena Mikambana]] ny fihetsiketsehana fampisarahana nataon’ ireo ao Katanga, dia nahanton’ i Kasa-Vubu ny Antenimiera tamin’ ny volana Septambra. Nipoitra nanaraka izany ny ady ho amin’ ny fiovam-penitra mahery vaika (revôlisiona) tao Kwilu (tanàna ao atsimo andrefana). Nanangana governemanta hafa ny tao Stanleyville ([[Kisangani]] ankehitriny) ao amin' ny faritra atsinanan’i Kôngô, izay tsy rava raha tsy tamin’ny nandefasan’i Belzika sy i [[Britaina Lehibe]] ary i [[Etazonia]] miaramila mpilatsaka amin’ ny elonaina tao amin’ io faritra io. Tamin’ny 24 Novambra 1965 dia nisy ny fanonganam-panjakana nanala an’ i Kasa-Vubu ka [[Mobutu Sese Seko]] no nanambara tena ho filohan’ ny Repoblika. == Jereo koa == * [[Zaira]] * [[Repoblika Demôkratikan'i Kôngô]] * [[Tantaran'ny Repoblika Demôkratikan'i Kôngô]] *Filoham-pirenen' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô: [[Joseph Kasa-Vubu]] - [[Mobutu Sese Seko]] - [[Laurent-Désiré Kabila]] - [[Joseph Kabila]] - [[Félix Tshisekedi]] {{reflist}} [[Sokajy:Filohan' ny Kongo]] [[sokajy:mpanao politika ao Repoblika Demokratikan'i Kongo]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1910]] [[sokajy:Maty tamin'ny taona 1969]] {{CLEFDETRI:Kasa-Vubu, Joseph}} 3yxl19tlnyf2ls2nw0htaat3dtkheer 0 279512 1146685 1129067 2026-07-05T01:58:51Z HarryWurst 36292 1146685 wikitext text/x-wiki [[Sary:Félix Tshisekedi - 2019 (cropped).jpg|vignette|Félix Tshisekedi tamin' ny taona 2019.]] I '''Félix Antoine Tshisekedi Tshilombo''', dia mpanao pôlitika sy mpitondra fanjakana ao amin' ny [[Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]] (RDK), teraka tao [[Léopoldville]] tamin' ny 13 Jona 1963, filohan' ny Repoblika hatramin' ny Janoary 2019. Lany ho filoha lefitry ny [[Vondrona Afrikana]] izy tamin' ny 9 Febroary 2020 ary miasa mandritra ny tana 2021. Lany ho filohan' ny Repoblika izy tamin' ny fifidianana izay natao tamin' ny Desambra 2018. Na dia maro aza no tsy nanaiky ny fahalaniany noho ny fiheverana fa nisy ny hala-bato sy ny hosoka, dia izany fifidianana izany no azo lazaina fa nanaja ny fifandimbiasam-pitondrana hatramin' izay nahazoan' ny RDK ny fahaleovan-tena. == Jereo koa == * Filoham-pirenen' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô: [[Joseph Kasa-Vubu]] - [[Mobutu Sese Seko]] - [[Laurent-Désiré Kabila]] - [[Joseph Kabila]] - [[Félix Tshisekedi]] ==Jereo koa== [[Sokajy:Filohan' ny Kongo]] [[sokajy:mpanao politika ao Repoblika Demokratikan'i Kongo]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1963]] {{CLEFDETRI:Tshisekedi, Félix}} by3yju3l36bvv4zkav0eskd7m4eoqip 0 279591 1146766 1132197 2026-07-05T11:47:54Z Hariniaina14 34924 /* Ny halehiben' ny vondrom-poko iray */ nanampy fitenenana sy rohy 1146766 wikitext text/x-wiki [[Sary:Collage of ethnic groups.jpg|vignette|348x348px|Olona avy amin' ny foko isan-karazany]] Ny '''foko''' na '''vondrom-poko''' dia vondron' olona mihevitra ny tenany ho iray [[razana]], iray [[tantara]] sy [[fedrà]], iray [[kolontsaina]], iray [[Fiteny (heviny mivelatra)|fiteny]] na fitenim-paritra, iray fomba fiainana. Mety ho ny sasany amin' ireo singa famaritana ireo ihany na izy rehetra no hamaritana ny foko na ny vondrom-poko. Mifamatotra amin' ny fananana lovan-kolontsaina iraisana ny maha anisan' ny foko iray ny olona na ny vondron' olona iray, ka anisan' izany ny [[lovantsofina]] na ny fomba amam-panao nolovaina, ny anjara asa sahanina eo amin' ny [[fiarahamonina]], ny faritra niaviana, ny foto-pisainana, ny [[fivavahana]], ny fomba fahandroana sakafo, ny [[fitafiana]], ny [[mozika]], ny [[dihy]], sns. Tsy misy famaritana tokana eken' ny rehetra momba ny atao hoe ''foko'' na ''vondrom-poko'' na dia ampiasaina betsaka aza ireo teny ireo. == Teny malagasy == Amin' ny [[fitenim-paritra malagasy]] sasany dia manondro ny faka mibontsina ([[vodin-javamaniry]]) na taho ambany tany (atao hoe [[Taranja (taova)|taranja]] koa), na ny ampahany milevina ao anaty tany izay sisa tavela rehefa maty ny rantsany sy ny raviny, ka afaka mitsiry mba hamelona indray ilay zavamaniry. Avy amin' ny [[Fiteny malay|teny maley]] hoe "''pukuk''" ny io teny io amin' ny heviny momba ny zavamaniry, araka ny lazain' i [[Pierre Boiteau]]<ref><small>Pierre Boiteau, Marthe Boiteau, Lucile Allorge-Boiteau, ''Dictionnaire des noms malgaches de végétaux'', Editions Alzieu, 1999.</small></ref>. Raha ampiharina amin' ny [[olombelona]] io teny io dia manondro vondron' olona taranaky ny [[razana]] iombonana, nonina amin' ny tanàna na faritra iray, ary iray [[fasana]] na toeram-pandevanana, fara fahakeliny mitovy amin' ny [[fianakaviana]]. Araka io heviny io dia matetika tononina amin' ny anaran' io razana iombonana io ilay foko. Taty aoriana vao izay nivelatra kokoa ny hevitr' io teny io ka nanondroana vondron' olona manana kolontsaina na fiteny na fitantanana izay manana razambe iombonana na tsia. Rehefa nadika amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] ny [[Baiboly]] dia nanondroana ny fizaràna [[Fokom-pirenen' i Israely|roa ambin' ny folo]] ao amin' ny [[Zanak' i Israely|vahoakan' i Israely]] ([[Israelita]]) ny teny hoe "foko" ka mifanandrify amin' ny hoe "tribu"<ref><small>"Foko", Abinal Antoine sy Malzac Victorin, ''Dictionnaire malgache-français'', 1888.</small></ref> na "tribe" na "clan" amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] na amin' ny [[Fiteny anglisy|teny anglisy]]. Nandritra sy taorian' ny fanjanahantany teto Madagasikara, ny teny hoe "foko" dia nanondroana vondron' olona monina amin' ny faritra iray eto Madagasikara, iray fomba amam-panao, iray na mifanakainy fiteny, manana tantara ara-pôlitika iraisana, ary heverina ho vahoaka miavaka amin' ny mponina hafa eto amin' ny Nosy. Mbola niitatra ihany ny hevitr' io teny io rehefa ampiasaina ho voambolana teknika, ka manaraka ny fiitaran' ny hevitry ny teny hoe "ethnie" na "ethny". == Ny halehiben' ny vondrom-poko iray == Mety hahitana olona an-jatony tapitrisa ny vondrom-poko lehibe indrindra amin' izao fotoana izao (ohatra, ny [[Hana (vahoaka)|Hàna]] (Sinoa), ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]], ny [[Rosiana (vahoaka)|Rosiana]], ny [[Bengaly (vahoaka)|Bengaly]], ny [[Latinô-Amerikana (vahoaka)|Latinô-Amerikana]], sns.) ary mety miparitaka any amin' ny firenena maro ([[zanaka am-pielezana]] na [[diaspôra]]) fa ny kely indrindra dia mety hahitana olona an-jatony vitsivitsy na am-polony, ​​ary maro ny firenena onenana foko samihafa. Matetika no mamorona zana-bondrona (atao ara-tantara hoe "[[fokom-pirenena]]") ny vondrom-poko lehibe, ka mety hisaraka amin' ilay foko lehibe io zana-bondrona io mba ho lasa foko mahaleo tena, nefa ara-kolontsaina fa tsy ara-boajanahary izany dingana izany (araka ny filazan' ny sôsiôbiôlôjia). Manohy mampiasa fiteny mpihavana ny foko avy amin' io vondrona voalohany io ary mivondrona ho <u>vondrom-poko ara-piteny</u> ([[Banto (vahoaka)|Banto]], [[Latina (vahoaka)|Latina]], [[Vahoaka jermanika|Jermanika]], [[Slava (vahoaka)|Slava]], [[Iranianina (vahoaka)|Iranika]], [[Torkika (vahoaka)|Torkika]], [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrôneziana]], sns.). Misy ihany koa ny dingana mifanohitra amin' izany, izay ahafahan' ny foko roa na maromaro mizara ny kolontsainy (fifanambadian' ny tsy mitovy foko, fampifangaroana singa ara-kolontsaina, tsy fisian' ny fiavahana ara-poko intsony, sns.) na manolotra sy mandray singa ara-kolontsaina (fandraisana ny kolonsaina vahiny, fandraisana ny kolontsain' ny tompon-tany, sns.). Mbola iadian-kevitra noho ny fepetra famaritana izay miovaova arakaraka ny [[mpanoratra]] sy ny lalàna ary ny [[firenena]], ny atao hoe "foko" izay tsy voafaritra mazava, fa na izany aza dia ampiasaina betsaka io teny io (fanasokajiana ôfisialy ny olona manana zo samihafa, antony manosika ny fitakiana, sns.). Ary maro ireo karazana foko eto [[Madagasikara.]] == Jereo koa == * [[Foko eto Madagasikara]] - [[Mponina eto Madagasikara]] - [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] * [[Ankohonana]] - [[Fianakaviana]] - [[Fokom-pianakaviana]] na [[firazanana]] na [[fianakaviambe]] - [[Vondrom-pokom-pianakaviana]] na [[vondrom-pianakaviambe]] - [[Fokom-pirenena]] - [[Vahoaka]] - [[Fokonolona]] - [[Fokontany]] * [[Fanjakà-mpanjaka]] - [[Fanjakana]] - [[Firenena]] - [[Tarana-mpanjaka]] * [[Fokon' olona mpirenireny]] * [[Foko (karazan-javamaniry)]] == Loharano == 4ncfzltclo81mrio6v55jukd6a6p192 0 279762 1146720 1139698 2026-07-05T02:39:24Z HarryWurst 36292 1146720 wikitext text/x-wiki [[Sary:Kimpa Vita drawing.jpg|vignette|Kimpa Vita]] I '''Kimpa Vita''' dia [[mpaminanivavy]] kôngô, mpanorina sady nitarika ny hetsika ara-pivavahana [[Antônianisma|antônianista]], izay [[Sinkretisma|fifangaroan]]' ny [[katôlisisma]] sy ny [[Fivavahan-drazana afrikana|fivavahan-drazana]] tao Kôngô. Atao hoe '''Kimpa Mvita''', '''Tchimpa Vita''', '''Dona Beatriz''' na '''Beatriz Kimpa Vita''' koa izy. Teraka tao Mbanza Kongo (ao [[Angôla]] ankehitriny) izy tamin' ny taona 1684 ary maty tao Evolulu (ao Angôla ankehitriny) tamin' ny 2 Jolay 1706. Nitolona ho an' ny fampitambarana ny fanjakan' i Kôngô izay tsy nisy fitondrana tafaorina fa tsy nilamina izy. Voaheloka ho faty izy ary maty tamin' ny fandorana azy velona. Isan' ireo olona niaina tamin' ny morontsiraka [[Ranomasimbe Atlantika|atlantika]]<nowiki/>n' i [[Afrika]] tamin' izany fotoana izany izay betsaka nanoratra izy: gazety, tatitra ary taratasin' ny misiônera kapotsinô italiana niasa tamin' izany faritra izany (Luca da Caltanisetta, Marcellino d'Atri, Bernardo da Gallo ary Lorenzo da Lucca). == Zotram-piainany == === Fahazazany sy fahatanorany === Teraka teo anelanelan' ny taona 1684 sy 1686 tao amin' ny fianakaviana maro anaka tao amin' ny andriana kôngô i Kimpa Vita. Natao [[batemy]] tamin' ny fotoana tsy fantatra izy (mety [[pretra]] safiotra avy ao [[Angôla]] no nanatanteraka izany, i Luis de Mendonça). Tamin' ny fotoanandrony dia Katôlika ny ankamaroan' ny vahoaka tao amin' ny fanjakan' i Kôngô, tamin' ny taonjato faha-15 mantsy dia efa nanomboka ny fampielezana ny [[Vaovao Mahafaly|vaovao mahafaly]] tao amin' io faritra io, ka efa natao batemy i Nzinga Nkuwu (na i Nzinga a Nkuvu: mpanjaka kôngô niova ho kristiana voalohany) izay novana anarana hoe ''João I do Congo''<ref><small>Nanohitra ny fivavahana katôlika ity mpanjaka ity taty aoariana.</small></ref>. I Kimpa Vita dia nitombo tamin' ny vanimpotoan' ny ady an-trano nandravarava tao amin' ny fanjakan' i Kôngô, izay reraka noho ny fifanandrinana tsy nanam-pitsaharana tamin' i [[Pôrtogaly]] (ady tao Ambuila na Mbwila) sy tamin' ny foko mpifanolo-bodiridrina sasany. === Ninoan' ny mponina ho ''Nganga marinda'' === Hatramin' ny fahatanorany dia ninoan' ny mponina ho ''nganga marinda'' (mpanelanelana ny olombelona amin' ny [[tontolon' ny fanahy]]) izy; nofanina tao amin' ny fikambanana miafina ata hoe ''kimpasi'' izy. Ny ''kimpasi'' dia nanana andraikitra famitana iraka ny hanafaka ny olona amin' ny herin' ny [[ratsy]] amin' ny alalan' ny [[Fandroahana fanahy ratsy|famoahana fanahy ratsy]] atao hoe ''mbumba kindonga''. [[Sary:Esteban de Dorantes the Explorer.jpg|vignette|202x202px|Pedro IV Nusamu a Mvemba]] Nisy akony tamin' i Kimpa Vita ny fanambaràn' i Appolonia Mafuta "Fumaria" mpaminany teo alohany, izay nanambara mialoha ny famaizan' [[Andriamanitra]] ka nandehandeha niaraka tamin' ny vato izay ambarany fa ny lohan' i [[Kristy]] nosimbain' ny haratsiam-panahin' ny olombelona. Nonomboka tamin' ny taona 1703 na 1704 dia nilaza ho nandray fanambaràna i Kimpa Vita ka nilaza fa hosazian' Andriamanitra ny mponina ao amin' ny fanjakan' i Kôngô raha tsy mitambatra indray, ka i São Salvador no tokony hatao renivohitra. Naheno izany hafatra izany ny mpanjaka Pedro IV (na ''Pedro IV Nusamu a Mvemba'') nefa tsy nikasika azy. Etsy an-daniny dia maro ny andriana kôngô nanohana azy ka anisan' izany i Hipolita vadin' i Pedro IV sy i Pedro Constantinho da Silva<ref><small>I Pedro Constantinho da Silva dia andrianahy tao amin' ny fanjakan' i Kôngô.</small></ref>, iray amin' ny jeneraly tao amin' ny tafiky ny mpanjaka, ary maro ireo izay tonga niorim-ponenana niaraka amin' i Kimpa Vita tao São Salvador, teo amin' ny toerana nisy ny sisam-paharavan' ny katedraly taloha<ref><small>Nalain' i Pedro IV indray ho fananany i São Salvador tamin' ny taona 1696, nefa nilaozany izany taty aoriana noho ny fatahorany ny mety hisian' ny fanfihan' ny mpanjaka tao akaikiny.</small></ref>. === Ny fampianaran' i Kimpa Vita === Nampianatra i Kimpa Vita fa i [[Jesoa]] sy ny mpianany ary olona maro resahina ao amin' ny [[Baiboly]] dia mainty hoditra ary ny ankamaroany dia Bisy Kôngô (''Bisi Kongo''). Ny mpanjaka António I (na ''Nvita Nkanga'', amin' ny [[Fiteny kikôngô|teny kikôngô]]) dia tokony ho heverina ho "[[mesia]]", ary i Kimpa Vita tenany dia nilaza tena ho itoeran' ny fanahiny. Nisy nilaza fa maty isaky ny Zoma izy ary [[Fitsanganan-ko velona|mitsangan-ko velona]] isaky ny Alahady rehefa avy nihaona amin' Andriamanitra mandritra ny roa andro. Novan' i Kimpa Vita ny vavaka katôlika sasany, indrindra ny "''Ave Maria''" sy ny "''Salve Regina''", izay novany hoe "''Salve Antoniana''". === Fandoroana velona azy === [[Sary:Kimpa Vita ´s statue in Angola.jpg|vignette|Sarivongan' i Kimpa Vita]] Nantsona hoe ''[[antônianisma]]'' (''antonianismo'' amin' ny [[Fiteny pôrtogey|teny pôrtogey]]) izany hetsika izany ary ''Antôniana'' ireo mpanaraka azy; nanana misionera izay nampiely ny [[Foto-pampianarana|foto-pampianarany]] tao amin' ny faritra hafa ao amin' ny fanjakan' i Kôngô izy. Ekeny ny fahefan' ny [[papa]] nefa halany ny misiônera eorôpeana, izay niasa indrindra tamin' ny morontsiraka [[Ranomasimbe Atlantika|atlantika]]. Nanahy ny amin' ny fahombiazana azon' io fihetsiketsehana antônianista io i Pedro IV ka nampisambotra azy sy nanameloka azy hodorana velona miaraka amin' ny zanany tamin' ny taona 1706, taorian' ny fitsarana azy ho mpampanao [[fampianaran-diso]] (herezia), teo anatrehan' ny fitsarana sivily izay nahitana an' ireo misionera kapotsinô mpanolotsaina, dia i Bernardo da Gallo sy i Lorenzo da Lucca. Rehefa avy nanambara ny fahotany izy dia nodorana velona tamin' ny 2 Jolay 1706, tao amin' ny tanànan' i Evolulu (any [[Angôla]]), ao akaikin' i Mbanza Kongo, niaraka tamin' ny vadiny sady "anjely mpiambina" azy João Barro. Ny zanak' izy ireo dia voavonjy noho ny fanelanelanana nataon' ny mompera Lorenzo da Lucca (izay nampanao [[kônfesy]] farany azy ireo) teo amin' ny mpanjaka. Nomen' i Lorenzo anarana hoe Jerónimo ity zaza ity fa tsy nampanarahina ny fanirian-dreniny hanome azy ny anarana hoe António. == Ny akon' ny asan' i Kimpa Vita taty aoriana == Na dia resy aza ireo mpianayr' i Kimpa Vita tamin' ireo taona manaraka (resin' i Pedro IV tamin' ny taona 1709 i Pedro Constantinho da Silva), ny antônianisma dia nitohy ihany taorian' ny fahafatesan' ilay mpanorina azy. Niady tamin' ny [[antônianisma]] ny misiônera katôlika tamin' ny taonjato faha-18 sy faha-19. Ny [[mesianisma]] kôngôley sy angôley tamin' ny taonjato faha-20 (dia ny [[matsoanisma]] sy ny [[kimbangisma]] ary ny [[tôkôisma]]), izay mbola velona ankehitriny dia mampahatsiaro hatrany ny amin' i Kimpa Vita izay antsoina indraindray hoe "Jeanne d'Arc kôngôley" (frantsay: "''Jeanne d'Arc congolaise''") noho ny fifanahafan' ny zontram-piainany sy ny an' i Jeanne d'Arc izay nodorana velona tao Rouen<ref><small>I Rouen ankehitriny dia kaominina ao amin' ny tapany avaratra-adrefan' i Frantsa izay andalovan' ny renirano Seine.</small></ref> tamin' ny taona 1431. Ny oniversiten' i Uíge ao [[Angôla]] dia nomena ny anarana hoe "Universidade Kimpa Vita" (UNIKIVI) nanomboka tamin' ny taona 2009. == Jereo koa == * [[Mesianisma]] * [[Teôlôjian'ny fanafahana]] *[[William Wade Harris]] *[[Simon Kimbangu]] == Loharano sy fanamarihana == [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1684]] [[sokajy:Maty tamin'ny taona 1706]] {{Commonscat}} [[sokajy:mpanao (Repoblika Demokratikan'i Kongo)]] {{CLEFDETRI:Vita, Kimpa}} cw0vlxu51kevwn0fa83i7sremc7dx7l 0 280874 1146702 1093861 2026-07-05T02:22:13Z HarryWurst 36292 1146702 wikitext text/x-wiki I '''Simon Kimbangu''' dia teraka tao Nkamba tamin' ny 12 Septambra 1887 tao Kongo Central. Lasa mpitoriteny izy tamin' ny taompolo 1920 sady nanorina fikambanana ara-pivavahana tamin' ny taona 1921 tao Nkamba izay niteraka ny [[kimbangisma]]. Maty tamin' ny 12 Oktobra 1951 tao [[Elisabethville]] ([[Lubumbashi]] ankehitriny) izy. Mihevitra azy ho "iraka ara-panahy" kôngôley ny mpanaraka fivavahana ny naoriny. Lasa mpitoriteny izy tamin' ny taompolo 1920 sady nanorina ny hetsika ara-pivavahana izay niteraka ny [[kimbangisma]] izy tamin' ny taona 1921 tao Nkamba. Nosamborina sy nnotsaraina izy ka maty rehefa nogadraina nandritra ny fotoana ela maharitra 30 taona any ho any. Ny asa nataony dia niteraka ny fiangonana kimbangista teo amin' ny sehatry ny fivavahana, izay mbola misy hatramin' izao fotoana izao. Izany dia niteraka koa ny fipoiran' ny hetsi-panoherana ara-pôlitika nenti-nanohitra ny fanjanahan-tany. Tamin' ny nahafatesan' i Simon Kimbangu dia ny zanany lahy Joseph Diangienda no lasa mpitarika ilay fiangonana hatramin' ny taona 1992, ka i Paul Salomon Dialungana Kiangani rahalahin' ity indray no nitarika ny fiangonana hatramin' ny taona 2001, avy eo i Simon Kimbangu Kiangani zafikeliny no niolo an' io indray. == Jereo koa == * [[Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]] * [[Fivavahana ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]] * [[Kimpa Vita]] * [[William Wade Harris]] * [[Fivavahana aty Afrika]] [[Sokajy:Mpanao (Repoblika Demokratikan'i Kongo)]] {{CLEFDETRI:Kimbangu, Simon}} [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1887]] adq2r77ivfzzpf0rs960qz0rof0dxbi 0 281025 1146681 1084831 2026-07-05T01:54:08Z HarryWurst 36292 1146681 wikitext text/x-wiki [[Sary:26.2.63. Moïse Tshombe arrive à Toulouse (1963) - 53Fi5440 (cropped).jpg|vignette|Moïse Tshombé ]] I '''Moïse Tshombé''' (soratana hoe '''Tshombe''' na '''Tchombe''' koa) dia olona teo amin' ny fitondrana an' i Congo-Kinshasa, teraka tamin' ny 10 Novambra 1919 ary maty tamin' ny 29 Jona 1969 tao am-pigadrana tany [[Alzeria]], efa filohan' ny Fanjakàn' i Katanga tamin' ny taona 1960 hatramin' ny 1963 ary efa piraiminisitra tao amin' ny [[Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]] tamin' ny taona 1964 hatramin' ny 1965. Anisan' ny voampanga ho namono an' i [[Patrice Lumumba]] izy. == Jereo koa == * [[Tantaran' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]] {{reflist}} [[Sokajy:Tantaran' ny Repoblika Demokratikan' i Kongo]] [[Sokajy:Mpanao politika ao Repoblika Demokratikan'i Kongo]] {{CLEFDETRI:Tshombé, Moise}} [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1919]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1969]] 3sodj781stfi3orfhbvfxnlx5w74y8f 1146725 1146681 2026-07-05T02:46:30Z HarryWurst 36292 1146725 wikitext text/x-wiki [[Sary:26.2.63. Moïse Tshombe arrive à Toulouse (1963) - 53Fi5440 (cropped).jpg|vignette|Moïse Tshombé ]] I '''Moïse Tshombé''' (soratana hoe '''Tshombe''' na '''Tchombe''' koa) dia olona teo amin' ny fitondrana an' i Congo-Kinshasa, teraka tamin' ny 10 Novambra 1919 ary maty tamin' ny 29 Jona 1969 tao am-pigadrana tany [[Alzeria]], efa filohan' ny Fanjakàn' i Katanga tamin' ny taona 1960 hatramin' ny 1963 ary efa piraiminisitra tao amin' ny [[Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]] tamin' ny taona 1964 hatramin' ny 1965. Anisan' ny voampanga ho namono an' i [[Patrice Lumumba]] izy. == Jereo koa == * [[Tantaran' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]] {{reflist}} [[Sokajy:Tantaran' ny Repoblika Demokratikan' i Kongo]] [[Sokajy:Mpanao politika ao Repoblika Demokratikan'i Kongo]] {{CLEFDETRI:Tshombé, Moise}} [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1919]] [[sokajy:Maty tamin'ny taona 1969]] 75aj8z2l1kpky9x99zwkrb510df870x 0 281028 1146684 1129068 2026-07-05T01:58:02Z HarryWurst 36292 1146684 wikitext text/x-wiki [[Sary:Joseph Kabila April 2016.jpg|vignette|314x314px|I Joseph Kabila]] I '''Joseph Kabila''', izay teraka tamin' ny 4 Jona 1971 tao Hewa Bora II ao amin' ny faritanin' i Sud-Kivu, dia mpitondra fanjakana kinô-kôngôley. Filohan' ny [[Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]] izy tamin' ny 17 Janoary hatramin' ny 25 Janoary 2019 ary [[senatera]] mandra-pahafatiny nanomboka tamin' ny 15 Marsa 2019. Zabak' i [[Laurent-Désiré Kabila]] izy ary nandimby an-drainy izay nisy namono izy tamin' ny 16 Janoary 2001, nandritra ny ady faharoa tany Kôngô. I Joseph Kabila no filoham-panjakana zandriny indrindra tao amin' io firenana io. Nitarika ny ''Alliance pour la majorité présidentielle'' (AMP) izy ary namorona ny ''Parti du peuple pour la reconstruction et la démocratie'' (PPRD) tamin' ny taona 2002. Tafajanona teo amin' ny fitondrana izy taorian' ny ''Accord global et inclusif de Pretoria'' izay namarana ny ady tamin' ny taona 2003. Tamin' ny taona 2006 dia voafidy tamin' ny fihodinana faharoa tamin' ny fifidianana filoham-pirenena izy. Voafidy indray izy tamin' ny tapna 2011 nefa i [[Étienne Tshisekedi]], mpifanandrina aminy, dia nanohitra an' izany voka-pifidianana izany. Tamin' ny taona 2016, rehefa tsy afaka nirotsaka ho fidina fanintelony izy, dia nanomotra amin' ny fotoana tsy voafaritra ny fifidianana filoham-pirenena izay tokony hatao, ka niteraka fahasahranana ara-pôlitika ho an' ny firenena izany. Nandimby azy i [[Félix Tshisekedi]] tamin' ny taona 2019, ka izany no fifandimbiasana milamina teo amin' ny tantaran' io firenena io. Ny fomba nanatanterahana izany fifandimbiasana izany anefa niteraka fifandirana noho ny fiahiahiana ny amin' ny hosoka teo amin' ny fifidianana filoham-pirenena tamin' ny taona 2018. Nahiahina ho te hanohy ny fitantanana ny firenena any ambadimbadika any i Kabila, filoha teo aloha. Hatramin' izay dia lasa senatera mandra-pahafatiny izy. Tamin'ny Aprily 2025, nametraka fangatahana tany amin'ny Antenimieran-doholona ny Lehiben'ny Fampanoavana ao amin'ny Tafika mba hanaisotra ny tsimatimanota an'i Joseph Kabila, izay hamela azy hotsaraina noho ny famadihana, heloka bevava ady ary heloka bevava manohitra ny maha-olombelona. == Jereo koa == * [[Tantaran' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]] *Filoham-pirenen' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô: [[Joseph Kasa-Vubu]] - [[Mobutu Sese Seko]] - [[Laurent-Désiré Kabila]] - [[Joseph Kabila]] - [[Félix Tshisekedi]] {{reflist}} [[Sokajy:Filohan' ny Kongo]] [[sokajy:mpanao politika ao Repoblika Demokratikan'i Kongo]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1971]] {{CLEFDETRI:Kabila, Joseph}} [ l6h67mpafx5wm2onqc43432mym8j3c5 0 283130 1146721 1094053 2026-07-05T02:40:28Z HarryWurst 36292 1146721 wikitext text/x-wiki I '''Thomas Lubanga Dyilo''' dia mpanao heloka bevava an' ady voaheloka avy any amin' ny [[Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]] ary olona voalohany nomelohin' ny [[Fitsarana Heloka Bevava Iraisam-Pirenena]] (''International Criminal Court'' – ICC na ''Cour pénale internationale'' -- CPI). Teraka tamin' ny 29 Desambra 1960 izy. Izy no nanangana sy nitarika ny antoko ''Union des patriotes congolais'' (UPC) izay tohanan' i [[Oganda|Ogandà]] sy i [[Roanda]]. Tamin' ny Septambra 2002 dia nosoloiny anarana hoe ''Union des patriotes congolais/Réconciliation et paix'' (UPC/RP) ilay antoko. Mpandray anjara fototra tamin' ny ady tao Ituri izy (1999–2007). Voampanga ho nanitsakitsaka ny [[zon' olombelona]] goavana ny mpikomy teo ambany fahefany, anisan' izany ny fandripahana foko, ny vono olona, ​​ny fampijaliana, ny fanolanana, ny fanapahana amin' ny vatan' ny olona, ary ny fanerena ny ankizy hanao miaramila. Tamin' ny 17 Marsa 2006, i Lubanga no voasambotra voalohany tamin' ny didy navoakan' ny Fitsarana Heloka Bevava Iraisam-Pirenena. Ny fitsarana azy -- noho ny heloka bevava amin' ny ady, izay nanaovany fanentanana sy fampidirana ankizy latsaky ny dimy ambin' ny folo taona hanao miaramila, ary ny fampiasana azy ireo handray anjara mavitrika amin' ny ady -- dia nanomboka tamin' ny 26 Janoary 2009, ary tamin' ny 14 Marsa 2012 dia hita izy fa meloka ary niatrika fanamelohana an-tranomaizina izay mety hahatratra hatramin' ny 30 taona. Tamin' ny 10 Jolay 2012, ny Antenimieram-pitsarana Voalohany, ao amin' ny Fitsarana Heloka Bevava Iraisam-Pirenena, dia nanameloka an' i Lubanga higadra 14 taona an-tranomaizina, ary nanome baiko ihany koa fa ny fotoana nanombohan' i  Lubanga niatrika ny Fitsarana Heloka Bevava Iraisam-Pirenena tamin' ny taona 2006 ka hatramin' ny andro fanamelohana dia esorina amin' ny fe-potoana 14 taona, izay midika fa handany 6 taona latsaka an-tranomaizina izy. Tamin'ny Janoary 2025, tao amin'ny tatitra nataony momba ny Repoblika Demaokratikan'i Kongo (DRC), dia niampanga an'i Thomas Lubanga ho mpanohana vondrona mitam-piadiana, Zaire ao Ituri sy ny hetsika 23 martsa ny vondron'ny manampahaizana avy amin'ny Firenena Mikambana. [[Sokajy:Mpanao heloka bevava ady]] [[Sokajy:Mpanao politika ao Repoblika Demokratikan'i Kongo]] 6lrqml090swoy5srryksdd8bf5ljzrr 0 283376 1146672 1118007 2026-07-04T20:58:07Z Thelezifor 15140 Namerina ampahan-dahatsoratra nisy namafa 1146672 wikitext text/x-wiki Ny '''Antevolo''' dia foko ao amin' ny [[Antemoro|vondrom-poko antemoro]], ao amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i [[Madagasikara]], ao amin' ny faritra [[Vatovavy-Fitovinany]], izay niharan' ny fanilikilihana sy ny fanambaniana mahatsiravina ataon' ny mpiray foko aminy sy ny manodidina, izay mihevitra azy ireo ho maloto sy voaozona, efa tamin' ny vanim-potoana faha mpanjaka<ref name=":0"><small>"[https://agir-avec-madagascar.over-blog.com/2018/01/les-antevolo-les-parias-de-la-matatana.html? Les Antevolo : les parias de la Matatàna]", ''agir-avec-madagascar.over-blog.com''</small></ref><ref><small>"[https://lalagardener.wordpress.com/2013/10/12/les-rejetes/ Les rejetés]", ''lalagardener.wordpress.com''</small></ref>. Izany fanilikihana izany dia noho ny iray amin' izy ireo lazain' ny namany ao amin' ny foko antemoro hafa fa nandry tamin' amboa mba hahazoany omby maro<ref name=":0" />. Lavin' ny Antevolo anefa izany fitantarana izany. Monina ao Antanantsara (na Tanantsara) sy ao Nohony (na Nohona na Enohona), manamorona ny ony [[Matitanana]] (na [[Matitanana|Matatana]]), ao akaikin' i [[Vohipeno]] izy ireo<ref><small>"[https://web.facebook.com/clinicmobil9099/posts/les-antevolo-les-parias-de-la-matat%C3%A0nahistoire-de-madagascar-%C3%A0-lire-jusqu%C3%A0-la-fi/3671730422848023/ Les Antevolo : les parias de la Matatàna]", ''web.facebook.com''</small></ref>. Mizara ho zana-poko telo ny Antevolo, dia ny Antemanaza sy ny Antesira ary ny Antevandriky. Na dia heverina ho zana-pokon' ny [[Antemoro]] aza izy ireo dia tsy misy ifandraisana amin' ny foko hafa rehetra ao amin' ity vondrom-poko ity. Misy Antevolo koa ny faritry ny [[Tanala]] nefa efa lefy ny fanilikilihana azy ireo<ref><small>Beaujard sy Tsaboto, "Les parias antemoro : les Antevolo", in Ignace Rakoto (dir.), ''L’Esclavage à Madagascar. Aspects historiques et résurgences contemporaines, actes du colloque international sur l’esclavage'', Antananarivo, Institut de civilisations – musée d’Art et d’Archéologie : pp. 383-399.</small></ref>. == Faritra sy toerana misy ny Antevolo == === Faritra misy ny Antevolo === Any amin' ny tapany atsimo-atsinanana amin' i [[Madagasikara]], eo amoron' ny ony [[Matitanana|Matatana]], reniranon' ny vahoaka [[Antemoro]], no misy ny Antevolo. Ao amin’ ny tapany ambany amin’ io ony io indrindra no misy ilay foko, ao amin’ ny tanàna atao hoe Tanantsara sy Nohona, ao amin’ ny [[distrikan' i Vohipeno]] ankehitriny. Avy eo amin' ny fisampanan' i Vohitrindry, 15 km miala avy eo no misy an' i Nohona. === Toerany eo amin' ny fiarahamonina antemoro === Ny fiarahamonin' ny Antemoro, talohan' ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahan-tany]], dia nisy ambaratongany: nanasokajy ny olona ao amin' ny fiarahamonina araka ny fiaviany sy ny anjara asany sy anjara toerany manokana izy ireo. Amin' ny farany ambany, izay mbola ambany noho ny [[Fanandevozana|andevo]], no ahitana ny Antevolo, izay mizara ho zana-poko telo, dia ny Antemanaza sy ny Antesira ary ny Antevandriky. Araka ny lovantsofina dia nipoitra avy amin' ny razana iray izy rehetra ireo, dia ny Antemahabo. Toy izao mantsy ny firafitry ny fiaraha-monina antemoro, "avy any ambony mankany ambany": ny [[Anteony]], ny [[Antalaotra-Anakara]], ny [[Onjatsy]], ny [[Ampanabaka]], ny [[Tsaramody]], ny [[Vakimandriandry]], ny [[Antevato]] ary ny Antevolo. == Fanilikilihana sy antony == === Fanilikilihana === Ny Antevolo - izay mivondrona ao amin' ny tanàna kely tsy misy afa-tsy izy samy izy - dia heverin' ny mpiray vondrom-poko aminy ho olona voaozona. Manana tany azy manokana, ny mpanjakany eo an-toerana, ny fomba fiainany manokana izy ireo, ary tsy mifanerasera amin' olona ivelan' ny fianakaviany. Na ny manonona ny anaran' izy ireo dia fadina koa. Izany fanavakavahana izany dia fanao nentim-paharazana ataon' ny mponina rehetra any amin' ny faritra atsimo-atsinanan' i Madagasikara, na Antemoro, na Antesaka na hafa. Nanana ny toerany teo amin' ny rafi-piaraha-monina ny andevo, fa ny Antevolo kosa dia heverina ho mbola ambany noho ny andevo. Tsy raisin' ny mpiray foko na faritra aminy ny zavatra atolotry ny Antevolo ho mariky ny fihavanana, na an-kasoavana na an-karatsiana. Tsy azon' ny mpiray foko na faritra amin' izy ireo ny mihinana ny omby na zavamananaina novonoiny. Fanotana fady ny miara-misakafo amin' izy ireo. Heverin' ny olona ho tsy mety ny fifampiresahana amin' izy ireo. Voailikilika any an-tsekoly ary iharan' ny fanevatevana ny ankizy antevolo. Heverina ho maloto sahala amin' izy ireo ny olona izay tsy manaja izany rehetra izany, ka tsy afaka mifandray amin' ny olona hafa ankoatr' izy ireo koa. === Antony nahatonga ny fanilikilihana === ==== Araka ny lovantsofina anteony ==== Araka ny [[lovantsofina]] [[anteony]], tamin' ny taonjato faha-17, dia nisy hono Antemanaza iray atao hoe Ramosavolo nandeha tany Avaratra. Teny an-dalana izy dia nifanena tamin' ny [[Anteony]] iray atao hoe Rabefotaky izay nahazo omby maro. Nanao filokana taminy, hono, ilay Anteony: homeny an' ilay Antemanaza ny omby raha sahy manao firaisana amin' ny alika izy. Notanterahin' ilay Antemanaza, hono, izany ka dia nomen' ilay Anteony azy ny omby. Nilaza tamin' ilay Antemanaza ilay Anteony fa hanoratra taratasy any amin' ny mpanjaka fa an' ilay Antemanaza ny omby. Kanjo nanoratra avy hatrany any amin' ny mpanjaka anteonin' i Matatana ilay Anteony mba hampandre azy ny zava-nitranga. Rehefa niverina tao Matatana ilay Antemanaza, dia nambaran' ny mpanjaka ny fanonganana azy sy ny fampitoviana azy amin' ny alika, ary nihatra tamin' izay niaro azy koa izany. Niely manerana ny faritra antemoro sy manerana ny faritra atsimo-atsinanana amin' i [[Madagasikara]] izany. Lavin' ny Antevolo tanteraka izany fitantarana izany<ref name=":1"><small>"[https://www.anthropologieenligne.com/pages/Nobili_querelle.html Les Antevolo, parias de la royauté antemoro à Madagascar : une expérience cruciale pour comprendre la formation de la classe des parias ?]", ''www.anthropologieenligne.com''</small></ref>. ==== Araka ny lovantsofina antevolo ==== Tonga tao amin' ny tanàna misy mpanjaka nanana zanaka marary mafy Ramosamary, lehilahy antevolo, sy Rabefotaky, lehilahy [[anteony]]. Samy nitsabo izy roa lahy ka Ramosamary (na Ramosamary) no nahomby. Nomen' ilay mpanjaka omby maro izy. Nahita izany Rabefotaky dia velom-pialonana ka nanoratra nankany amin' ny mpanjaka. Nanapaka ny tao an-tanàna sady namoaka didy ny mpanjaka tao Ivato. Nanohitra sy niady ny Antevolo sy ny havany. Resy anefa izy ireo ka nozonina nampitovina tamin' ny alika sady nesorina tamin' ny tanimbariny<ref><small>Randriamamonjy Frédéric, ''Tantaran' i Madagasikara isam-paritra'', 2006, p. 211.</small></ref><ref name=":1" />. == Ezaka fampihavanana == === Faha fanjanahan-tany === Nandritra ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahan-tany]] dia efa nisy ny fombafomba natao hamerenana ny fihavanana teo amin' ny Antevolo sy ny Antemoro hafa, nokarakarain' ny lehiben' ny distrikan' i [[Vohipeno]], nefa tsy nahomby izany. === Tamin' ny Repoblika Voalohany === Ny filoha [[Tsiranana Philibert|Philibert Tsiranana]] koa dia nanandrana nampiray ny Antevolo sy ny Antemoro tany amin' ny taona 1969, tamin' ny [[Repoblika Malagasy|Repoblika Voalohany]]. Izy mihitsy no niditra an-tsehatra tamin' ny fanolorana ny omby hatao sorona sady hiarahan' ny Antevolo sy ny Antemoro mihinana. Nanolotra "omby boy" (izany hoe omby tsy misy tandroka) tamin' ny filoham-pirenena hasolo ilay omby natolony anefa ny [[Anteony]] sy ny [[Ampanabaka|Ampanabàka]], izay samy Antemoro. Koa satria fady amin' ny [[Tsimihety]] ny omby boy, ary avy amin' io foko io ny filoham-pirenena, dia tsy nety nandray izany izy. Rava noho izany ilay fikasana hanafoana ny fifadiana mifampikasoka amin' ny Antevolo. Araka ny finoan' ny olona tany amin' ny faritra, dia izany no nahatonga ny aretin' ilay filoham-pirenena izay niafara tamin' ny fahafatesany tamin' ny taona 1978. === Tamin' ny  Repoblika Faharoa === Niditra an-tsehatra koa ny fanjakana tamin' ny taona 1985, faha [[Repoblika Demôkratika Malagasy|Repoblika Faharoa]]. Nanolotra omby fito hiarahan' ny Antevolo sy ny Antemoro mihinana ny filoham-pirenena [[Ratsiraka Didier|Didier Ratsiraka]] ary nandefa solontena tany an-toerana. Tao amin' ny tranom-panjakana fonenan' ny filohan' ny Fivondronana no nanaovana ny lanonana. Taorian' ny kabary anefa dia nody ny Antevolo fa tsy sahy nijanona hisakafo. === Tamin' ny Repoblika Fahatelo === Tamin' ny taona 2000 any ho any dia nanandrana hampihavana ny Antevolo sy ny Antemoro koa i [[Tsiavaliky Célestin]], mpampianatra teny amin' ny [[oniversiten' i Fianarantsoa]]. Amin' ny andro Alahady sy Alatsinainy, eo amin' ny tetezan' i Matatana, no hatao ny fampihaonana, ary ao no hanatanterahana ny fombafomba. Namoaka didy anefa ny Ndrianony (mpanjakan' Ivato) mandrara ny Antemoro tsy hivoaka amin' ny Alahady sy amin' ny Alatsinainy, ka tsy nisy sahy nandika izany didy izany. Tsy nahomby indray ilay fampihavanana. == Jereo koa == * '''Foko ao amin' ny vondrom-poko antemoro''' ** [[Ampanabaka]], ** [[Antalaotra-Anakara]] ** [[Anteony]] ** [[Antevato]] ** [[Onjatsy]] ** [[Tsaramody]] ** [[Vakimandriandry]] * '''Fanilikiliham-poko''' ** [[Dalit]] (any [[India]]) ** [[Burakumin]] (any [[Japàna]]) == Fanovozan-kevitra == '''Rohy ivelany''' * [https://agir-avec-madagascar.over-blog.com/2018/01/les-antevolo-les-parias-de-la-matata "Les Antevolo : les parias de la Matatàna"], ''agir-avec-madagascar.over-blog.com'' * Philippe Beaujard, [https://www.persee.fr/doc/cea_0008-0055_1995_num_35_138_1460 "La violence dans les sociétés du sud-est de Madagascar"], Percée.fr / Cahier d'études africaines, pp. 563-598 * Gil Dany Randriamasitiana, [https://hal.univ-reunion.fr/hal-03247114 "Mémoires, pratiques sociales et esclavage : entre indélébilité et vulnérabilité. Cas des travailleurs malgaches de sexe féminin au Moyen-Orient et des parias Antevolo à Madagascar"], ''Revue historique de l'océan Indien'', 2019, L’esclavage, sujet d’Histoire, enjeu de mémoire, 16, pp. 349-372. * [https://library.fes.de/pdf-files/bueros/madagaskar/15161/politika_01.pdf "Le long chemin de croix de Madagascar"], in ''Politika'', juin-juillet 2016. * [https://books.google.mg/books?id=vfhdC4PRskkC&pg=PA49&lpg=PA49&dq=Antevolo&source=bl&ots=fpr07JW7MH&sig=ACfU3U2_D0j_LsIneParykYma7iA5L8v5g&hl=fr&sa=X&ved=2ahUKEwjOwvGEr_L9AhVdaqQEHeqRC98Q6AF6BAgSEAM#v=onepage&q=Antevolo&f=false "Esclaves, castes et ethnies chez les Malgaches"], in ''Christianisme et droit de l'homme à Madagascar'' * [https://lalagardener.wordpress.com/2013/10/12/les-rejetes/ "Les Rejetés"], ''lalagardener.wordpress.com (12 Octobre 2013)'' * Dominique Rolland, [http://madarevues.recherches.gov.mg/IMG/pdf/taloha06-41-54.pdf "Introduction à une anthropologie de la Basse-Matitana"] {{Wayback|url=http://madarevues.recherches.gov.mg/IMG/pdf/taloha06-41-54.pdf |date=20220706125916 }}, in ''Taloha'', [http://madarevues.recherches.gov.mg/ madarevues.recherches.gov.mg/] {{Wayback|url=http://madarevues.recherches.gov.mg/ |date=20230320061836 }} * Rakoto, Ignace (ed.). ; Beaujard, Philippe, ''[http://biblio.univ-antananarivo.mg/catalogue/detail.php?mfn=11379 Les Parias antemoro : les antevolo] {{Wayback|url=http://biblio.univ-antananarivo.mg/catalogue/detail.php?mfn=11379 |date=20230323171609 }}; L'Esclavage à Madagascar : aspects historiques et résurgences contemporaines'', Antananarivo, 1997. * "[https://www.tanjomoha.com/eduquer Le foyer de Carme : un internat pour des enfants de villages considérés comme des parias]", ''www.tanjomoha.com'' '''Boky azo anovozan-kevitra''' * Beaujard, Philippe et Jean Tsaboto, 1996, “Les parias antemoro : les Antevolo”, ''Actes du Colloque international sur l'esclavage, Antanarivo, 23-28 septembre 1996'', p. 383-399 * Bradt, Hilary; Austin, Daniel (2007). ''Madagascar'' (9th ed.). Guilford, CT: The Globe Pequot Press Inc. pp. 113–115. <nowiki>ISBN 978-1-84162-197-5</nowiki>. * Campbell, Gwyn (2012). ''David Griffiths and the Missionary "History of Madagascar"''. Leiden, The Netherlands: Brill. <nowiki>ISBN 978-90-04-20980-0</nowiki>. * Condra, Jill (2013). ''Encyclopedia of National Dress: Traditional Clothing Around the World.'' Los Angeles: ABC Clio. <nowiki>ISBN 978-0-313-37637-5</nowiki>. * Diagram Group (2013). ''Encyclopedia of African Peoples''. San Francisco, CA: Routledge. <nowiki>ISBN 978-1-135-96341-5</nowiki>. * Dominique Rolland, "Lois naturelles, lois sociales : l'exemple Antemoro (Madagascar)", in ''Nouvelle revue d'ethnopsychiatrie'', n^o 14, 1989, p. 107-110 * Dominique Rolland, ''Matitanana : anthropologie historique du royaume Antemoro'', EHESS, Paris, 1993 (thèse) * Ferrand, Gabriel (1902). ''Les musulmans a Madagascar et aux Comores: Troisieme partie - Antankarana, sakalava, migrations arabes''. Paris: Ernest Leroux. Retrieved 31 August 2014. * Gennep, A.V. (1904). ''Tabou et Totémisme à Madagascar''. Paris: Ernest Leroux. <nowiki>ISBN 978-5-87839-721-6</nowiki>. * Hamès, Constant (2007). ''Coran et talismans: textes et pratiques magiques en milieu musulman''. Paris: Karthala. <nowiki>ISBN 978-2-84586-873-1</nowiki>. * Hubert Deschamps et Suzanne Vianès, ''Les Malgaches du Sud-Est : Antemoro, Antesaka, Antambahoaka, peuples de Farafangana (Antefasi, Zafisoro, Sahavoai, Sahafatra)'', Presses Universitaires de France, 1959, 118 p. * Jacques Dez et François Viré, ''Le "manuscrit Antaimoro" du fonds arabico-malgache du Musée de l'homme'', CNRS, Université Paris-VII, Département de recherches linguistiques, 1984, IV-25 f.-[31] f. de dépl. (avec facsimilé du manuscrit) * Jacques Philippe Rombaka, ''Fomban-drazana antemoro = usages et coutumes antemoro'', Ambozontany, Fianarantsoa, 1970, 121 p. * Jean Tsaboto, ''Mutation sociale et politique de la société antemoro au XIX^e siècle (Sud-Est de Madagascar)'', EHESS, Paris, 2003, 483 p. (thèse) * Le Gros [sic], ''Guérir chez les Antemoro de Matatana'', INALCO, Paris, 1997, 2 vol. (thèse) * ''L'organisation politique et sociale du royaume antemoro,'' Université de Madagascar (Cahiers du Centre d'études des coutumes), Tananarive, 239 p. * Louis Molet, "Quelques contes Makoa et Antaimoro", in ''Bulletin de l'Académie malgache'', nouvelle série, tome XXX, 1951-1952, p. 83-90 * Narivelo Rajaonarimanana, ''Savoirs arabico-malgaches : la tradition manuscrite des devins Antemoro Anakara (Madagascar)'', Institut national des langues et civilisations orientales, 1990 * Ogot, Bethwell A. (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 978-92-3-101711-7</nowiki>. * Philippe Beaujard et Jean Tsaboto, "Les parias antemoro : les Antevolo", ''Actes du Colloque international sur l'esclavage'', Antanarivo, 23-28 septembre 1996, p. 383-399 * Philippe Beaujard, ''Islamisés et systèmes royaux dans le sud-est de Madagascar : les exemples Antemoro et Tañala'', Université de Madagascar, Antanarivo, (tiré à part issu de Omaly sy anio, n^o 33-36, 1991-1992, p. 235-286 * Thompson, Virginia; Adloff, Richard (1965). ''The Malagasy Republic: Madagascar Today''. San Francisco, CA: Stanford University Press. <nowiki>ISBN 978-0-8047-0279-9</nowiki>. == Loharano sy fanamarihana == 3jgmsons4mnxzogxmfiw3x48x50ntd8 1146673 1146672 2026-07-04T22:47:51Z Thelezifor 15140 Loharano 1146673 wikitext text/x-wiki Ny '''Antevolo''' dia foko ao amin' ny [[Antemoro|vondrom-poko antemoro]], ao amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i [[Madagasikara]], ao amin' ny faritra [[Vatovavy-Fitovinany]], izay niharan' ny fanilikilihana sy ny fanambaniana mahatsiravina ataon' ny mpiray foko aminy sy ny manodidina, izay mihevitra azy ireo ho maloto sy voaozona, efa tamin' ny vanim-potoana faha mpanjaka<ref name=":0"><small>"[https://agir-avec-madagascar.over-blog.com/2018/01/les-antevolo-les-parias-de-la-matatana.html? Les Antevolo : les parias de la Matatàna]", ''agir-avec-madagascar.over-blog.com''</small></ref><ref><small>"[https://lalagardener.wordpress.com/2013/10/12/les-rejetes/ Les rejetés]", ''lalagardener.wordpress.com''</small></ref>. Izany fanilikihana izany dia noho ny iray amin' izy ireo lazain' ny namany ao amin' ny foko antemoro hafa fa nandry tamin' amboa mba hahazoany omby maro<ref name=":0" /><ref name=":2"><small>Jean Nicolas Rakotojaona, ''Volonté de fihavanana. Une comparaison avec l’observance de la berît dans le livre du Deutéronome''. Thèse présentée à la Faculté de Théologie pour obtenir le grade de docteur en Science des religions, Unibersité de Fribourg Suisse, Décembre 2021, pp. 232, 270</small></ref><ref name=":3"><small>Beaujard, Philippe et Tsaboto, Jean « Les parias antemoro : les Antevolo », in ''Actes du Colloque international sur l’esclavage'' (24-28/09/1996), sous parrainage de l’UNESCO, Institut de Civilisations, Musée d’Art et d’Archéologie, Antananarivo 1997.</small></ref><ref name=":4"><small>Tsiavaliky, Célestin, "Aiza ary iza moa ny Antemalaza na Antevolo (Ny faritra atsimo atsinanan' i Madagasikara onenan' ny Antemalaza)", in ''Lakroan'i Madagasikara'', n.3153 du 16 janvier 2000.</small></ref>. Lavin' ny Antevolo anefa izany fitantarana izany. Monina ao Antanantsara (na Tanantsara) sy ao Nohony (na Nohona na Enohona), manamorona ny ony [[Matitanana]] (na [[Matitanana|Matatana]]), ao akaikin' i [[Vohipeno]] izy ireo<ref><small>"[https://web.facebook.com/clinicmobil9099/posts/les-antevolo-les-parias-de-la-matat%C3%A0nahistoire-de-madagascar-%C3%A0-lire-jusqu%C3%A0-la-fi/3671730422848023/ Les Antevolo : les parias de la Matatàna]", ''web.facebook.com''</small></ref>. Mizara ho zana-poko telo ny Antevolo, dia ny Antemanaza sy ny Antesira ary ny Antevandriky. Na dia heverina ho zana-pokon' ny [[Antemoro]] aza izy ireo dia tsy misy ifandraisana amin' ny foko hafa rehetra ao amin' ity vondrom-poko ity. Misy Antevolo koa ny faritry ny [[Tanala]] nefa efa lefy ny fanilikilihana azy ireo<ref><small>Beaujard sy Tsaboto, "Les parias antemoro : les Antevolo", in Ignace Rakoto (dir.), ''L’Esclavage à Madagascar. Aspects historiques et résurgences contemporaines, actes du colloque international sur l’esclavage'', Antananarivo, Institut de civilisations – musée d’Art et d’Archéologie : pp. 383-399.</small></ref><ref><small>Tsiavaliky Célestin, "Aiza ary iza moa ny Antemalaza na Antevolo (Ny faritra atsimo atsinanan' i Madagasikara onenan' ny Antemalaza)", in ''Lakroan' i Madagasikara'' n.3153 du 16 janvier 200, p.8.</small></ref>. == Faritra sy toerana misy ny Antevolo == === Faritra misy ny Antevolo === Any amin' ny tapany atsimo-atsinanana amin' i [[Madagasikara]], eo amoron' ny ony [[Matitanana|Matatana]], reniranon' ny vahoaka [[Antemoro]], no misy ny Antevolo. Ao amin’ ny tapany ambany amin’ io ony io indrindra no misy ilay foko, ao amin’ ny tanàna atao hoe Tanantsara sy Nohona, ao amin’ ny [[distrikan' i Vohipeno]] ankehitriny. Avy eo amin' ny fisampanan' i Vohitrindry, 15 km miala avy eo no misy an' i Nohona. === Toerany eo amin' ny fiarahamonina antemoro === Ny fiarahamonin' ny Antemoro, talohan' ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahan-tany]], dia nisy ambaratongany: nanasokajy ny olona ao amin' ny fiarahamonina araka ny fiaviany sy ny anjara asany sy anjara toerany manokana izy ireo. Amin' ny farany ambany, izay mbola ambany noho ny [[Fanandevozana|andevo]], no ahitana ny Antevolo, izay mizara ho zana-poko telo, dia ny Antemanaza sy ny Antesira ary ny Antevandriky. Araka ny lovantsofina dia nipoitra avy amin' ny razana iray izy rehetra ireo, dia ny Antemahabo. Toy izao mantsy ny firafitry ny fiaraha-monina antemoro, "avy any ambony mankany ambany": ny [[Anteony]], ny [[Antalaotra-Anakara]], ny [[Onjatsy]], ny [[Ampanabaka]], ny [[Tsaramody]], ny [[Vakimandriandry]], ny [[Antevato]] ary ny Antevolo. == Fanilikilihana sy antony == === Fanilikilihana === Ny Antevolo - izay mivondrona ao amin' ny tanàna kely tsy misy afa-tsy izy samy izy - dia heverin' ny mpiray vondrom-poko aminy ho olona voaozona. Manana tany azy manokana, ny mpanjakany eo an-toerana, ny fomba fiainany manokana izy ireo, ary tsy mifanerasera amin' olona ivelan' ny fianakaviany. Na ny manonona ny anaran' izy ireo dia fadina koa. Izany fanavakavahana izany dia fanao nentim-paharazana ataon' ny mponina rehetra any amin' ny faritra atsimo-atsinanan' i Madagasikara, na Antemoro, na Antesaka na hafa. Nanana ny toerany teo amin' ny rafi-piaraha-monina ny andevo, fa ny Antevolo kosa dia heverina ho mbola ambany noho ny andevo. Tsy raisin' ny mpiray foko na faritra aminy ny zavatra atolotry ny Antevolo ho mariky ny fihavanana, na an-kasoavana na an-karatsiana. Tsy azon' ny mpiray foko na faritra amin' izy ireo ny mihinana ny omby na zavamananaina novonoiny. Fanotana fady ny miara-misakafo amin' izy ireo. Heverin' ny olona ho tsy mety ny fifampiresahana amin' izy ireo. Voailikilika any an-tsekoly ary iharan' ny fanevatevana ny ankizy antevolo. Heverina ho maloto sahala amin' izy ireo ny olona izay tsy manaja izany rehetra izany, ka tsy afaka mifandray amin' ny olona hafa ankoatr' izy ireo koa. === Antony nahatonga ny fanilikilihana === ==== Araka ny lovantsofina anteony ==== Araka ny [[lovantsofina]] [[anteony]], tamin' ny taonjato faha-17, dia nisy hono Antemanaza iray atao hoe Ramosavolo nandeha tany Avaratra. Teny an-dalana izy dia nifanena tamin' ny [[Anteony]] iray atao hoe Rabefotaky izay nahazo omby maro. Nanao filokana taminy, hono, ilay Anteony: homeny an' ilay Antemanaza ny omby raha sahy manao firaisana amin' ny alika izy. Notanterahin' ilay Antemanaza, hono, izany ka dia nomen' ilay Anteony azy ny omby. Nilaza tamin' ilay Antemanaza ilay Anteony fa hanoratra taratasy any amin' ny mpanjaka fa an' ilay Antemanaza ny omby. Kanjo nanoratra avy hatrany any amin' ny mpanjaka anteonin' i Matatana ilay Anteony mba hampandre azy ny zava-nitranga. Rehefa niverina tao Matatana ilay Antemanaza, dia nambaran' ny mpanjaka ny fanonganana azy sy ny fampitoviana azy amin' ny alika, ary nihatra tamin' izay niaro azy koa izany. Niely manerana ny faritra antemoro sy manerana ny faritra atsimo-atsinanana amin' i [[Madagasikara]] izany. Lavin' ny Antevolo tanteraka izany fitantarana izany<ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":1"><small>"[https://www.anthropologieenligne.com/pages/Nobili_querelle.html Les Antevolo, parias de la royauté antemoro à Madagascar : une expérience cruciale pour comprendre la formation de la classe des parias ?]", ''www.anthropologieenligne.com''</small></ref>. ==== Araka ny lovantsofina antevolo ==== Tonga tao amin' ny tanàna misy mpanjaka nanana zanaka marary mafy Ramosamary, lehilahy antevolo, sy Rabefotaky, lehilahy [[anteony]]. Samy nitsabo izy roa lahy ka Ramosamary (na Ramosamary) no nahomby. Nomen' ilay mpanjaka omby maro izy. Nahita izany Rabefotaky dia velom-pialonana ka nanoratra nankany amin' ny mpanjaka. Nanapaka ny tao an-tanàna sady namoaka didy ny mpanjaka tao Ivato. Nanohitra sy niady ny Antevolo sy ny havany. Resy anefa izy ireo ka nozonina nampitovina tamin' ny alika sady nesorina tamin' ny tanimbariny<ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":1" /><ref><small>Randriamamonjy Frédéric, ''Tantaran' i Madagasikara isam-paritra'', 2006, p. 211.</small></ref><ref><small>Gil Dany Randriamasitiana. "[https://univ-reunion.hal.science/hal-03247114/document Mémoires, pratiques sociales et esclavage : entre indélébilité et vulnérabilité. Cas des travailleurs malgaches de sexe féminin au Moyen-Orient et des parias Antevolo à Madagascar]". ''Revue historique de l’océan Indien'', 2019, L’esclavage, sujet d’Histoire, enjeu de mémoire, 16, pp.349-372. ⟨hal-03247114⟩ (p.353)</small></ref>. == Ezaka fampihavanana == === Faha fanjanahan-tany === Nandritra ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahan-tany]] dia efa nisy ny fombafomba natao hamerenana ny fihavanana teo amin' ny Antevolo sy ny Antemoro hafa, nokarakarain' ny lehiben' ny distrikan' i [[Vohipeno]], nefa tsy nahomby izany<ref name=":0" /><ref><small>"[https://web.facebook.com/clinicmobil9099/posts/les-antevolo-les-parias-de-la-matat%C3%A0nahistoire-de-madagascar-%C3%A0-lire-jusqu%C3%A0-la-fi/3671730422848023/?_rdc=1&_rdr# Les Antevolo : les parias de la Matatàna (Histoire de Madagascar, à lire jusqu’à la fin)]", ''web.facebook.com''</small></ref><ref><small>Mélanie Capredon, "[https://theses.hal.science/tel-00703684/document Histoire biologique d’une population du sud-est malgache : les Antemoro]", ''theses.hal.science'' (Thèse de doctorat, Anthropologie génétique, 25 novembre 2011, à l’Université de La Réunion)</small></ref><ref><small>Noël J. Gueunier, "[https://journals.openedition.org/africanistes/11433 Tsaboto Jean, 2021, ''Mutations et révolutions au xix^e siècle chez les Antemoro de Madagascar'']''"'', ''Journal des africanistes'', 91-2 | 2021, 351-355.</small></ref><ref><small>Philippe Beaujard, "[https://web.nypl.org/research/research-catalog/bib/b22300250?utm Rituel et société à Madagascar : les Antemoro de la côte sud-est]", ''web.nypl.org''</small></ref>. === Tamin' ny Repoblika Voalohany === Ny filoha [[Tsiranana Philibert|Philibert Tsiranana]] koa dia nanandrana nampiray ny Antevolo sy ny Antemoro tany amin' ny taona 1969, tamin' ny [[Repoblika Malagasy|Repoblika Voalohany]]. Izy mihitsy no niditra an-tsehatra tamin' ny fanolorana ny omby hatao sorona sady hiarahan' ny Antevolo sy ny Antemoro mihinana. Nanolotra "omby boy" na "aomby boy" (izany hoe omby tsy misy tandroka) tamin' ny filoham-pirenena hasolo ilay omby natolony anefa ny [[Anteony]] sy ny [[Ampanabaka|Ampanabàka]], izay samy Antemoro. Koa satria fady amin' ny [[Tsimihety]] ny omby tsy misy tandroka, ary avy amin' io foko io ny filoham-pirenena, dia tsy nety nandray izany izy. Rava noho izany ilay fikasana hanafoana ny fifadiana mifampikasoka amin' ny Antevolo. Araka ny finoan' ny olona tany amin' ny faritra, dia izany no nahatonga ny aretin' ilay filoham-pirenena izay niafara tamin' ny fahafatesany tamin' ny taona 1978<ref name=":5"><small>Gil Dany Randriamasitiana. "[https://univ-reunion.hal.science/hal-03247114/document Mémoires, pratiques sociales et esclavage : entre indélébilité et vulnérabilité. Cas des travailleurs malgaches de sexe féminin au Moyen-Orient et des parias Antevolo à Madagascar]". ''Revue historique de l’océan Indien'', 2019, L’esclavage, sujet d’Histoire, enjeu de mémoire, 16, pp.349-372. ⟨hal-03247114⟩ (p.360)</small></ref>. === Tamin' ny  Repoblika Faharoa === Niditra an-tsehatra koa ny fanjakana tamin' ny taona 1985, faha [[Repoblika Demôkratika Malagasy|Repoblika Faharoa]]. Nanolotra omby fito hiarahan' ny Antevolo sy ny Antemoro mihinana ny filoham-pirenena [[Ratsiraka Didier|Didier Ratsiraka]] ary nandefa solontena tany an-toerana. Tao amin' ny tranom-panjakana fonenan' ny filohan' ny Fivondronana no nanaovana ny lanonana. Taorian' ny kabary anefa dia nody ny Antevolo fa tsy sahy nijanona hisakafo<ref name=":5" /><ref><small>"[https://www.antsirabe-tourisme.com/fady.php Le Fady à Madagascar]", ''www.antsirabe-tourisme.com''</small></ref>. === Tamin' ny Repoblika Fahatelo === Tamin' ny taona 2000 any ho any dia nanandrana hampihavana ny Antevolo sy ny Antemoro koa i [[Tsiavaliky Célestin]], mpampianatra teny amin' ny [[oniversiten' i Fianarantsoa]]. Amin' ny andro Alahady sy Alatsinainy, eo amin' ny tetezan' i Matatana, no hatao ny fampihaonana, ary ao no hanatanterahana ny fombafomba. Namoaka lalàna anefa ny Ndrianony (mpanjakan' Ivato) mandrara ny Antemoro tsy hivoaka amin' ny Alahady sy amin' ny Alatsinain' ny Paska, ka tsy nisy sahy nandika izany didy izany. Tsy nahomby indray ilay fampihavanana<ref><small>Gil Dany Randriamasitiana. "[https://univ-reunion.hal.science/hal-03247114/document Mémoires, pratiques sociales et esclavage : entre indélébilité et vulnérabilité. Cas des travailleurs malgaches de sexe féminin au Moyen-Orient et des parias Antevolo à Madagascar]". ''Revue historique de l’océan Indien'', 2019, L’esclavage, sujet d’Histoire, enjeu de mémoire, 16, pp.349-372. ⟨hal-03247114⟩ (p.360)</small></ref>. == Jereo koa == * '''Foko ao amin' ny vondrom-poko antemoro''' ** [[Ampanabaka]], ** [[Antalaotra-Anakara]] ** [[Anteony]] ** [[Antevato]] ** [[Onjatsy]] ** [[Tsaramody]] ** [[Vakimandriandry]] * '''Fanilikiliham-poko''' ** [[Dalit]] (any [[India]]) ** [[Burakumin]] (any [[Japàna]]) == Fanovozan-kevitra == '''Rohy ivelany''' * [https://agir-avec-madagascar.over-blog.com/2018/01/les-antevolo-les-parias-de-la-matata "Les Antevolo : les parias de la Matatàna"], ''agir-avec-madagascar.over-blog.com'' * Philippe Beaujard, [https://www.persee.fr/doc/cea_0008-0055_1995_num_35_138_1460 "La violence dans les sociétés du sud-est de Madagascar"], Percée.fr / Cahier d'études africaines, pp. 563-598 * Gil Dany Randriamasitiana, [https://hal.univ-reunion.fr/hal-03247114 "Mémoires, pratiques sociales et esclavage : entre indélébilité et vulnérabilité. Cas des travailleurs malgaches de sexe féminin au Moyen-Orient et des parias Antevolo à Madagascar"], ''Revue historique de l'océan Indien'', 2019, L’esclavage, sujet d’Histoire, enjeu de mémoire, 16, pp. 349-372. * [https://library.fes.de/pdf-files/bueros/madagaskar/15161/politika_01.pdf "Le long chemin de croix de Madagascar"], in ''Politika'', juin-juillet 2016. * [https://books.google.mg/books?id=vfhdC4PRskkC&pg=PA49&lpg=PA49&dq=Antevolo&source=bl&ots=fpr07JW7MH&sig=ACfU3U2_D0j_LsIneParykYma7iA5L8v5g&hl=fr&sa=X&ved=2ahUKEwjOwvGEr_L9AhVdaqQEHeqRC98Q6AF6BAgSEAM#v=onepage&q=Antevolo&f=false "Esclaves, castes et ethnies chez les Malgaches"], in ''Christianisme et droit de l'homme à Madagascar'' * [https://lalagardener.wordpress.com/2013/10/12/les-rejetes/ "Les Rejetés"], ''lalagardener.wordpress.com (12 Octobre 2013)'' * Dominique Rolland, [http://madarevues.recherches.gov.mg/IMG/pdf/taloha06-41-54.pdf "Introduction à une anthropologie de la Basse-Matitana"] {{Wayback|url=http://madarevues.recherches.gov.mg/IMG/pdf/taloha06-41-54.pdf |date=20220706125916 }}, in ''Taloha'', [http://madarevues.recherches.gov.mg/ madarevues.recherches.gov.mg/] {{Wayback|url=http://madarevues.recherches.gov.mg/ |date=20230320061836 }} * Rakoto, Ignace (ed.). ; Beaujard, Philippe, ''[http://biblio.univ-antananarivo.mg/catalogue/detail.php?mfn=11379 Les Parias antemoro : les antevolo] {{Wayback|url=http://biblio.univ-antananarivo.mg/catalogue/detail.php?mfn=11379 |date=20230323171609 }}; L'Esclavage à Madagascar : aspects historiques et résurgences contemporaines'', Antananarivo, 1997. * "[https://www.tanjomoha.com/eduquer Le foyer de Carme : un internat pour des enfants de villages considérés comme des parias]", ''www.tanjomoha.com'' '''Boky azo anovozan-kevitra''' * Beaujard, Philippe et Jean Tsaboto, 1996, “Les parias antemoro : les Antevolo”, ''Actes du Colloque international sur l'esclavage, Antanarivo, 23-28 septembre 1996'', p. 383-399 * Bradt, Hilary; Austin, Daniel (2007). ''Madagascar'' (9th ed.). Guilford, CT: The Globe Pequot Press Inc. pp. 113–115. <nowiki>ISBN 978-1-84162-197-5</nowiki>. * Campbell, Gwyn (2012). ''David Griffiths and the Missionary "History of Madagascar"''. Leiden, The Netherlands: Brill. <nowiki>ISBN 978-90-04-20980-0</nowiki>. * Condra, Jill (2013). ''Encyclopedia of National Dress: Traditional Clothing Around the World.'' Los Angeles: ABC Clio. <nowiki>ISBN 978-0-313-37637-5</nowiki>. * Diagram Group (2013). ''Encyclopedia of African Peoples''. San Francisco, CA: Routledge. <nowiki>ISBN 978-1-135-96341-5</nowiki>. * Dominique Rolland, "Lois naturelles, lois sociales : l'exemple Antemoro (Madagascar)", in ''Nouvelle revue d'ethnopsychiatrie'', n^o 14, 1989, p. 107-110 * Dominique Rolland, ''Matitanana : anthropologie historique du royaume Antemoro'', EHESS, Paris, 1993 (thèse) * Ferrand, Gabriel (1902). ''Les musulmans a Madagascar et aux Comores: Troisieme partie - Antankarana, sakalava, migrations arabes''. Paris: Ernest Leroux. Retrieved 31 August 2014. * Gennep, A.V. (1904). ''Tabou et Totémisme à Madagascar''. Paris: Ernest Leroux. <nowiki>ISBN 978-5-87839-721-6</nowiki>. * Hamès, Constant (2007). ''Coran et talismans: textes et pratiques magiques en milieu musulman''. Paris: Karthala. <nowiki>ISBN 978-2-84586-873-1</nowiki>. * Hubert Deschamps et Suzanne Vianès, ''Les Malgaches du Sud-Est : Antemoro, Antesaka, Antambahoaka, peuples de Farafangana (Antefasi, Zafisoro, Sahavoai, Sahafatra)'', Presses Universitaires de France, 1959, 118 p. * Jacques Dez et François Viré, ''Le "manuscrit Antaimoro" du fonds arabico-malgache du Musée de l'homme'', CNRS, Université Paris-VII, Département de recherches linguistiques, 1984, IV-25 f.-[31] f. de dépl. (avec facsimilé du manuscrit) * Jacques Philippe Rombaka, ''Fomban-drazana antemoro = usages et coutumes antemoro'', Ambozontany, Fianarantsoa, 1970, 121 p. * Jean Tsaboto, ''Mutation sociale et politique de la société antemoro au XIX^e siècle (Sud-Est de Madagascar)'', EHESS, Paris, 2003, 483 p. (thèse) * Le Gros [sic], ''Guérir chez les Antemoro de Matatana'', INALCO, Paris, 1997, 2 vol. (thèse) * ''L'organisation politique et sociale du royaume antemoro,'' Université de Madagascar (Cahiers du Centre d'études des coutumes), Tananarive, 239 p. * Louis Molet, "Quelques contes Makoa et Antaimoro", in ''Bulletin de l'Académie malgache'', nouvelle série, tome XXX, 1951-1952, p. 83-90 * Narivelo Rajaonarimanana, ''Savoirs arabico-malgaches : la tradition manuscrite des devins Antemoro Anakara (Madagascar)'', Institut national des langues et civilisations orientales, 1990 * Ogot, Bethwell A. (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 978-92-3-101711-7</nowiki>. * Philippe Beaujard et Jean Tsaboto, "Les parias antemoro : les Antevolo", ''Actes du Colloque international sur l'esclavage'', Antanarivo, 23-28 septembre 1996, p. 383-399 * Philippe Beaujard, ''Islamisés et systèmes royaux dans le sud-est de Madagascar : les exemples Antemoro et Tañala'', Université de Madagascar, Antanarivo, (tiré à part issu de Omaly sy anio, n^o 33-36, 1991-1992, p. 235-286 * Thompson, Virginia; Adloff, Richard (1965). ''The Malagasy Republic: Madagascar Today''. San Francisco, CA: Stanford University Press. <nowiki>ISBN 978-0-8047-0279-9</nowiki>. == Loharano sy fanamarihana == sf1amowcqnf3v0z16gzovyz1ghdu6sy 1146759 1146673 2026-07-05T07:42:56Z Thelezifor 15140 1146759 wikitext text/x-wiki Ny '''Antevolo''' dia foko ao amin' ny [[Antemoro|vondrom-poko antemoro]], ao amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i [[Madagasikara]], ao amin' ny faritra [[Vatovavy-Fitovinany]], izay niharan' ny fanilikilihana sy ny fanambaniana mahatsiravina ataon' ny mpiray foko aminy sy ny manodidina, izay mihevitra azy ireo ho maloto sy voaozona, efa tamin' ny vanim-potoana faha mpanjaka<ref name=":0"><small>"[https://agir-avec-madagascar.over-blog.com/2018/01/les-antevolo-les-parias-de-la-matatana.html? Les Antevolo : les parias de la Matatàna]", ''agir-avec-madagascar.over-blog.com''</small></ref><ref><small>"[https://lalagardener.wordpress.com/2013/10/12/les-rejetes/ Les rejetés]", ''lalagardener.wordpress.com''</small></ref>. Izany fanilikihana izany dia noho ny iray amin' izy ireo lazain' ny namany ao amin' ny foko antemoro hafa fa nandry tamin' amboa mba hahazoany omby maro<ref name=":0" /><ref name=":2"><small>Jean Nicolas Rakotojaona, ''Volonté de fihavanana. Une comparaison avec l’observance de la berît dans le livre du Deutéronome''. Thèse présentée à la Faculté de Théologie pour obtenir le grade de docteur en Science des religions, Unibersité de Fribourg Suisse, Décembre 2021, pp. 232, 270</small></ref><ref name=":3"><small>Beaujard, Philippe et Tsaboto, Jean « Les parias antemoro : les Antevolo », in ''Actes du Colloque international sur l’esclavage'' (24-28/09/1996), sous parrainage de l’UNESCO, Institut de Civilisations, Musée d’Art et d’Archéologie, Antananarivo 1997.</small></ref><ref name=":4"><small>Tsiavaliky, Célestin, "Aiza ary iza moa ny Antemalaza na Antevolo (Ny faritra atsimo atsinanan' i Madagasikara onenan' ny Antemalaza)", in ''Lakroan'i Madagasikara'', n.3153 du 16 janvier 2000.</small></ref>. Lavin' ny Antevolo anefa izany fitantarana izany. Monina ao Antanantsara (na Tanantsara) sy ao Nohony (na Nohona na Enohona), manamorona ny ony [[Matitanana]] (na [[Matitanana|Matatana]]), ao akaikin' i [[Vohipeno]] izy ireo<ref><small>"[https://web.facebook.com/clinicmobil9099/posts/les-antevolo-les-parias-de-la-matat%C3%A0nahistoire-de-madagascar-%C3%A0-lire-jusqu%C3%A0-la-fi/3671730422848023/ Les Antevolo : les parias de la Matatàna]", ''web.facebook.com''</small></ref>. Mizara ho zana-poko telo ny Antevolo, dia ny Antemanaza sy ny Antesira ary ny Antevandriky. Na dia heverina ho zana-pokon' ny [[Antemoro]] aza izy ireo dia tsy misy ifandraisana amin' ny foko hafa rehetra ao amin' ity vondrom-poko ity. Misy Antevolo koa ny faritry ny [[Tanala]] nefa efa lefy ny fanilikilihana azy ireo<ref><small>Beaujard sy Tsaboto, "Les parias antemoro : les Antevolo", in Ignace Rakoto (dir.), ''L’Esclavage à Madagascar. Aspects historiques et résurgences contemporaines, actes du colloque international sur l’esclavage'', Antananarivo, Institut de civilisations – musée d’Art et d’Archéologie : pp. 383-399.</small></ref><ref><small>Tsiavaliky Célestin, "Aiza ary iza moa ny Antemalaza na Antevolo (Ny faritra atsimo atsinanan' i Madagasikara onenan' ny Antemalaza)", in ''Lakroan' i Madagasikara'' n.3153 du 16 janvier 200, p.8.</small></ref>. == Faritra sy toerana misy ny Antevolo == === Faritra misy ny Antevolo === Any amin' ny tapany atsimo-atsinanana amin' i [[Madagasikara]], eo amoron' ny ony [[Matitanana|Matatana]], reniranon' ny vahoaka [[Antemoro]], no misy ny Antevolo. Ao amin’ ny tapany ambany amin’ io ony io indrindra no misy ilay foko, ao amin’ ny tanàna atao hoe Tanantsara sy Nohona, ao amin’ ny [[distrikan' i Vohipeno]] ankehitriny. Avy eo amin' ny fisampanan' i Vohitrindry, 15 km miala avy eo no misy an' i Nohona. === Toerany eo amin' ny fiarahamonina antemoro === Ny fiarahamonin' ny Antemoro, talohan' ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahan-tany]], dia nisy ambaratongany: nanasokajy ny olona ao amin' ny fiarahamonina araka ny fiaviany sy ny anjara asany sy anjara toerany manokana izy ireo. Amin' ny farany ambany, izay mbola ambany noho ny [[Fanandevozana|andevo]], no ahitana ny Antevolo, izay mizara ho zana-poko telo, dia ny Antemanaza sy ny Antesira ary ny Antevandriky. Araka ny lovantsofina dia nipoitra avy amin' ny razana iray izy rehetra ireo, dia ny Antemahabo. Toy izao mantsy ny firafitry ny fiaraha-monina antemoro, "avy any ambony mankany ambany": ny [[Anteony]], ny [[Antalaotra-Anakara]], ny [[Onjatsy]], ny [[Ampanabaka]], ny [[Tsaramody]], ny [[Vakimandriandry]], ny [[Antevato]] ary ny Antevolo. == Fanilikilihana == Ny Antevolo - izay mivondrona ao amin' ny tanàna kely tsy misy afa-tsy izy samy izy - dia heverin' ny mpiray vondrom-poko aminy ho olona voaozona. Manana tany azy manokana, ny mpanjakany eo an-toerana, ny fomba fiainany manokana izy ireo, ary tsy mifanerasera amin' olona ivelan' ny fianakaviany. Na ny manonona ny anaran' izy ireo dia fadina koa. Izany fanavakavahana izany dia fanao nentim-paharazana ataon' ny mponina rehetra any amin' ny faritra atsimo-atsinanan' i Madagasikara, na Antemoro, na Antesaka na hafa. Nanana ny toerany teo amin' ny rafi-piaraha-monina ny andevo, fa ny Antevolo kosa dia heverina ho mbola ambany noho ny andevo. Tsy raisin' ny mpiray foko na faritra aminy ny zavatra atolotry ny Antevolo ho mariky ny fihavanana, na an-kasoavana na an-karatsiana. Tsy azon' ny mpiray foko na faritra amin' izy ireo ny mihinana ny omby na zavamananaina novonoiny. Fanotana fady ny miara-misakafo amin' izy ireo. Heverin' ny olona ho tsy mety ny fifampiresahana amin' izy ireo. Voailikilika any an-tsekoly ary iharan' ny fanevatevana ny ankizy antevolo. Heverina ho maloto sahala amin' izy ireo ny olona izay tsy manaja izany rehetra izany, ka tsy afaka mifandray amin' ny olona hafa ankoatr' izy ireo koa. == Antony nahatonga ny fanilikilihana == === Araka ny lovantsofina === ==== Araka ny lovantsofina anteony ==== Araka ny [[lovantsofina]] [[anteony]], tamin' ny taonjato faha-17, dia nisy hono Antemanaza iray atao hoe Ramosavolo nandeha tany Avaratra. Teny an-dalana izy dia nifanena tamin' ny [[Anteony]] iray atao hoe Rabefotaky izay nahazo omby maro. Nanao filokana taminy, hono, ilay Anteony: homeny an' ilay Antemanaza ny omby raha sahy manao firaisana amin' ny alika izy. Notanterahin' ilay Antemanaza, hono, izany ka dia nomen' ilay Anteony azy ny omby. Nilaza tamin' ilay Antemanaza ilay Anteony fa hanoratra taratasy any amin' ny mpanjaka fa an' ilay Antemanaza ny omby. Kanjo nanoratra avy hatrany any amin' ny mpanjaka anteonin' i Matatana ilay Anteony mba hampandre azy ny zava-nitranga. Rehefa niverina tao Matatana ilay Antemanaza, dia nambaran' ny mpanjaka ny fanonganana azy sy ny fampitoviana azy amin' ny alika, ary nihatra tamin' izay niaro azy koa izany. Niely manerana ny faritra antemoro sy manerana ny faritra atsimo-atsinanana amin' i [[Madagasikara]] izany. Lavin' ny Antevolo tanteraka izany fitantarana izany<ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":1"><small>"[https://www.anthropologieenligne.com/pages/Nobili_querelle.html Les Antevolo, parias de la royauté antemoro à Madagascar : une expérience cruciale pour comprendre la formation de la classe des parias ?]", ''www.anthropologieenligne.com''</small></ref>. ==== Araka ny lovantsofina antevolo ==== Tonga tao amin' ny tanàna misy mpanjaka nanana zanaka marary mafy Ramosamary, lehilahy antevolo, sy Rabefotaky, lehilahy [[anteony]]. Samy nitsabo izy roa lahy ka Ramosamary (na Ramosamary) no nahomby. Nomen' ilay mpanjaka omby maro izy. Nahita izany Rabefotaky dia velom-pialonana ka nanoratra nankany amin' ny mpanjaka. Nanapaka ny tao an-tanàna sady namoaka didy ny mpanjaka tao Ivato. Nanohitra sy niady ny Antevolo sy ny havany. Resy anefa izy ireo ka nozonina nampitovina tamin' ny alika sady nesorina tamin' ny tanimbariny<ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":1" /><ref><small>Randriamamonjy Frédéric, ''Tantaran' i Madagasikara isam-paritra'', 2006, p. 211.</small></ref><ref><small>Gil Dany Randriamasitiana. "[https://univ-reunion.hal.science/hal-03247114/document Mémoires, pratiques sociales et esclavage : entre indélébilité et vulnérabilité. Cas des travailleurs malgaches de sexe féminin au Moyen-Orient et des parias Antevolo à Madagascar]". ''Revue historique de l’océan Indien'', 2019, L’esclavage, sujet d’Histoire, enjeu de mémoire, 16, pp.349-372. ⟨hal-03247114⟩ (p.353)</small></ref>. == Ezaka fampihavanana == === Faha fanjanahan-tany === Nandritra ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahan-tany]] dia efa nisy ny fombafomba natao hamerenana ny fihavanana teo amin' ny Antevolo sy ny Antemoro hafa, nokarakarain' ny lehiben' ny distrikan' i [[Vohipeno]], nefa tsy nahomby izany<ref name=":0" /><ref><small>"[https://web.facebook.com/clinicmobil9099/posts/les-antevolo-les-parias-de-la-matat%C3%A0nahistoire-de-madagascar-%C3%A0-lire-jusqu%C3%A0-la-fi/3671730422848023/?_rdc=1&_rdr# Les Antevolo : les parias de la Matatàna (Histoire de Madagascar, à lire jusqu’à la fin)]", ''web.facebook.com''</small></ref><ref><small>Mélanie Capredon, "[https://theses.hal.science/tel-00703684/document Histoire biologique d’une population du sud-est malgache : les Antemoro]", ''theses.hal.science'' (Thèse de doctorat, Anthropologie génétique, 25 novembre 2011, à l’Université de La Réunion)</small></ref><ref><small>Noël J. Gueunier, "[https://journals.openedition.org/africanistes/11433 Tsaboto Jean, 2021, ''Mutations et révolutions au xix^e siècle chez les Antemoro de Madagascar'']''"'', ''Journal des africanistes'', 91-2 | 2021, 351-355.</small></ref><ref><small>Philippe Beaujard, "[https://web.nypl.org/research/research-catalog/bib/b22300250?utm Rituel et société à Madagascar : les Antemoro de la côte sud-est]", ''web.nypl.org''</small></ref>. === Tamin' ny Repoblika Voalohany === Ny filoha [[Tsiranana Philibert|Philibert Tsiranana]] koa dia nanandrana nampiray ny Antevolo sy ny Antemoro tany amin' ny taona 1969, tamin' ny [[Repoblika Malagasy|Repoblika Voalohany]]. Izy mihitsy no niditra an-tsehatra tamin' ny fanolorana ny omby hatao sorona sady hiarahan' ny Antevolo sy ny Antemoro mihinana. Nanolotra "omby boy" na "aomby boy" (izany hoe omby tsy misy tandroka) tamin' ny filoham-pirenena hasolo ilay omby natolony anefa ny [[Anteony]] sy ny [[Ampanabaka|Ampanabàka]], izay samy Antemoro. Koa satria fady amin' ny [[Tsimihety]] ny omby tsy misy tandroka, ary avy amin' io foko io ny filoham-pirenena, dia tsy nety nandray izany izy. Rava noho izany ilay fikasana hanafoana ny fifadiana mifampikasoka amin' ny Antevolo. Araka ny finoan' ny olona tany amin' ny faritra, dia izany no nahatonga ny aretin' ilay filoham-pirenena izay niafara tamin' ny fahafatesany tamin' ny taona 1978<ref name=":5"><small>Gil Dany Randriamasitiana. "[https://univ-reunion.hal.science/hal-03247114/document Mémoires, pratiques sociales et esclavage : entre indélébilité et vulnérabilité. Cas des travailleurs malgaches de sexe féminin au Moyen-Orient et des parias Antevolo à Madagascar]". ''Revue historique de l’océan Indien'', 2019, L’esclavage, sujet d’Histoire, enjeu de mémoire, 16, pp.349-372. ⟨hal-03247114⟩ (p.360)</small></ref>. === Tamin' ny  Repoblika Faharoa === Niditra an-tsehatra koa ny fanjakana tamin' ny taona 1985, faha [[Repoblika Demôkratika Malagasy|Repoblika Faharoa]]. Nanolotra omby fito hiarahan' ny Antevolo sy ny Antemoro mihinana ny filoham-pirenena [[Ratsiraka Didier|Didier Ratsiraka]] ary nandefa solontena tany an-toerana. Tao amin' ny tranom-panjakana fonenan' ny filohan' ny Fivondronana no nanaovana ny lanonana. Taorian' ny kabary anefa dia nody ny Antevolo fa tsy sahy nijanona hisakafo<ref name=":5" /><ref><small>"[https://www.antsirabe-tourisme.com/fady.php Le Fady à Madagascar]", ''www.antsirabe-tourisme.com''</small></ref>. === Tamin' ny Repoblika Fahatelo === Tamin' ny taona 2000 any ho any dia nanandrana hampihavana ny Antevolo sy ny Antemoro koa i [[Tsiavaliky Célestin]], mpampianatra teny amin' ny [[oniversiten' i Fianarantsoa]]. Amin' ny andro Alahady sy Alatsinainy, eo amin' ny tetezan' i Matatana, no hatao ny fampihaonana, ary ao no hanatanterahana ny fombafomba. Namoaka lalàna anefa ny Ndrianony (mpanjakan' Ivato) mandrara ny Antemoro tsy hivoaka amin' ny Alahady sy amin' ny Alatsinain' ny Paska, ka tsy nisy sahy nandika izany didy izany. Tsy nahomby indray ilay fampihavanana<ref><small>Gil Dany Randriamasitiana. "[https://univ-reunion.hal.science/hal-03247114/document Mémoires, pratiques sociales et esclavage : entre indélébilité et vulnérabilité. Cas des travailleurs malgaches de sexe féminin au Moyen-Orient et des parias Antevolo à Madagascar]". ''Revue historique de l’océan Indien'', 2019, L’esclavage, sujet d’Histoire, enjeu de mémoire, 16, pp.349-372. ⟨hal-03247114⟩ (p.360)</small></ref>. == Jereo koa == * '''Foko ao amin' ny vondrom-poko antemoro''' ** [[Ampanabaka]], ** [[Antalaotra-Anakara]] ** [[Anteony]] ** [[Antevato]] ** [[Onjatsy]] ** [[Tsaramody]] ** [[Vakimandriandry]] * '''Fanilikiliham-poko''' ** [[Dalit]] (any [[India]]) ** [[Burakumin]] (any [[Japàna]]) == Fanovozan-kevitra == '''Rohy ivelany''' * [https://agir-avec-madagascar.over-blog.com/2018/01/les-antevolo-les-parias-de-la-matata "Les Antevolo : les parias de la Matatàna"], ''agir-avec-madagascar.over-blog.com'' * Philippe Beaujard, [https://www.persee.fr/doc/cea_0008-0055_1995_num_35_138_1460 "La violence dans les sociétés du sud-est de Madagascar"], Percée.fr / Cahier d'études africaines, pp. 563-598 * Gil Dany Randriamasitiana, [https://hal.univ-reunion.fr/hal-03247114 "Mémoires, pratiques sociales et esclavage : entre indélébilité et vulnérabilité. Cas des travailleurs malgaches de sexe féminin au Moyen-Orient et des parias Antevolo à Madagascar"], ''Revue historique de l'océan Indien'', 2019, L’esclavage, sujet d’Histoire, enjeu de mémoire, 16, pp. 349-372. * [https://library.fes.de/pdf-files/bueros/madagaskar/15161/politika_01.pdf "Le long chemin de croix de Madagascar"], in ''Politika'', juin-juillet 2016. * [https://books.google.mg/books?id=vfhdC4PRskkC&pg=PA49&lpg=PA49&dq=Antevolo&source=bl&ots=fpr07JW7MH&sig=ACfU3U2_D0j_LsIneParykYma7iA5L8v5g&hl=fr&sa=X&ved=2ahUKEwjOwvGEr_L9AhVdaqQEHeqRC98Q6AF6BAgSEAM#v=onepage&q=Antevolo&f=false "Esclaves, castes et ethnies chez les Malgaches"], in ''Christianisme et droit de l'homme à Madagascar'' * [https://lalagardener.wordpress.com/2013/10/12/les-rejetes/ "Les Rejetés"], ''lalagardener.wordpress.com (12 Octobre 2013)'' * Dominique Rolland, [http://madarevues.recherches.gov.mg/IMG/pdf/taloha06-41-54.pdf "Introduction à une anthropologie de la Basse-Matitana"] {{Wayback|url=http://madarevues.recherches.gov.mg/IMG/pdf/taloha06-41-54.pdf |date=20220706125916 }}, in ''Taloha'', [http://madarevues.recherches.gov.mg/ madarevues.recherches.gov.mg/] {{Wayback|url=http://madarevues.recherches.gov.mg/ |date=20230320061836 }} * Rakoto, Ignace (ed.). ; Beaujard, Philippe, ''[http://biblio.univ-antananarivo.mg/catalogue/detail.php?mfn=11379 Les Parias antemoro : les antevolo] {{Wayback|url=http://biblio.univ-antananarivo.mg/catalogue/detail.php?mfn=11379 |date=20230323171609 }}; L'Esclavage à Madagascar : aspects historiques et résurgences contemporaines'', Antananarivo, 1997. * "[https://www.tanjomoha.com/eduquer Le foyer de Carme : un internat pour des enfants de villages considérés comme des parias]", ''www.tanjomoha.com'' * "[https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/abs/madagascar-and-africa-iiithe-anteimoro-a-theocracy-in-southeastern-madagascar/652676F1F0AB7E4D4390BCE5567E315C?utm_source Madagascar and Africa III.The Anteimoro: A Theocracy in Southeastern Madagascar]", ''www.cambridge.org'' '''Boky azo anovozan-kevitra''' * Beaujard, Philippe et Jean Tsaboto, 1996, “Les parias antemoro : les Antevolo”, ''Actes du Colloque international sur l'esclavage, Antanarivo, 23-28 septembre 1996'', p. 383-399 * Bradt, Hilary; Austin, Daniel (2007). ''Madagascar'' (9th ed.). Guilford, CT: The Globe Pequot Press Inc. pp. 113–115. <nowiki>ISBN 978-1-84162-197-5</nowiki>. * Campbell, Gwyn (2012). ''David Griffiths and the Missionary "History of Madagascar"''. Leiden, The Netherlands: Brill. <nowiki>ISBN 978-90-04-20980-0</nowiki>. * Condra, Jill (2013). ''Encyclopedia of National Dress: Traditional Clothing Around the World.'' Los Angeles: ABC Clio. <nowiki>ISBN 978-0-313-37637-5</nowiki>. * Diagram Group (2013). ''Encyclopedia of African Peoples''. San Francisco, CA: Routledge. <nowiki>ISBN 978-1-135-96341-5</nowiki>. * Dominique Rolland, "Lois naturelles, lois sociales : l'exemple Antemoro (Madagascar)", in ''Nouvelle revue d'ethnopsychiatrie'', n^o 14, 1989, p. 107-110 * Dominique Rolland, ''Matitanana : anthropologie historique du royaume Antemoro'', EHESS, Paris, 1993 (thèse) * Ferrand, Gabriel (1902). ''Les musulmans a Madagascar et aux Comores: Troisieme partie - Antankarana, sakalava, migrations arabes''. Paris: Ernest Leroux. Retrieved 31 August 2014. * Gennep, A.V. (1904). ''Tabou et Totémisme à Madagascar''. Paris: Ernest Leroux. <nowiki>ISBN 978-5-87839-721-6</nowiki>. * Hamès, Constant (2007). ''Coran et talismans: textes et pratiques magiques en milieu musulman''. Paris: Karthala. <nowiki>ISBN 978-2-84586-873-1</nowiki>. * Hubert Deschamps et Suzanne Vianès, ''Les Malgaches du Sud-Est : Antemoro, Antesaka, Antambahoaka, peuples de Farafangana (Antefasi, Zafisoro, Sahavoai, Sahafatra)'', Presses Universitaires de France, 1959, 118 p. * Jacques Dez et François Viré, ''Le "manuscrit Antaimoro" du fonds arabico-malgache du Musée de l'homme'', CNRS, Université Paris-VII, Département de recherches linguistiques, 1984, IV-25 f.-[31] f. de dépl. (avec facsimilé du manuscrit) * Jacques Philippe Rombaka, ''Fomban-drazana antemoro = usages et coutumes antemoro'', Ambozontany, Fianarantsoa, 1970, 121 p. * Jean Tsaboto, ''Mutation sociale et politique de la société antemoro au XIX^e siècle (Sud-Est de Madagascar)'', EHESS, Paris, 2003, 483 p. (thèse) * Le Gros [sic], ''Guérir chez les Antemoro de Matatana'', INALCO, Paris, 1997, 2 vol. (thèse) * ''L'organisation politique et sociale du royaume antemoro,'' Université de Madagascar (Cahiers du Centre d'études des coutumes), Tananarive, 239 p. * Louis Molet, "Quelques contes Makoa et Antaimoro", in ''Bulletin de l'Académie malgache'', nouvelle série, tome XXX, 1951-1952, p. 83-90 * Narivelo Rajaonarimanana, ''Savoirs arabico-malgaches : la tradition manuscrite des devins Antemoro Anakara (Madagascar)'', Institut national des langues et civilisations orientales, 1990 * Ogot, Bethwell A. (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 978-92-3-101711-7</nowiki>. * Philippe Beaujard et Jean Tsaboto, "Les parias antemoro : les Antevolo", ''Actes du Colloque international sur l'esclavage'', Antanarivo, 23-28 septembre 1996, p. 383-399 * Philippe Beaujard, ''Islamisés et systèmes royaux dans le sud-est de Madagascar : les exemples Antemoro et Tañala'', Université de Madagascar, Antanarivo, (tiré à part issu de Omaly sy anio, n^o 33-36, 1991-1992, p. 235-286 * Thompson, Virginia; Adloff, Richard (1965). ''The Malagasy Republic: Madagascar Today''. San Francisco, CA: Stanford University Press. <nowiki>ISBN 978-0-8047-0279-9</nowiki>. == Loharano sy fanamarihana == 20qudxg7cygnau7fc0qc3slw5bb86yw 1146760 1146759 2026-07-05T09:38:28Z Thelezifor 15140 Loharano 1146760 wikitext text/x-wiki Ny '''Antevolo''' dia foko ao amin' ny [[Antemoro|vondrom-poko antemoro]], ao amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i [[Madagasikara]], ao amin' ny faritra [[Vatovavy-Fitovinany]], izay niharan' ny fanilikilihana sy ny fanambaniana mahatsiravina ataon' ny mpiray foko aminy sy ny manodidina, izay mihevitra azy ireo ho maloto sy voaozona, efa tamin' ny vanim-potoana faha mpanjaka<ref name=":0"><small>"[https://agir-avec-madagascar.over-blog.com/2018/01/les-antevolo-les-parias-de-la-matatana.html? Les Antevolo : les parias de la Matatàna]", ''agir-avec-madagascar.over-blog.com''</small></ref><ref><small>"[https://lalagardener.wordpress.com/2013/10/12/les-rejetes/ Les rejetés]", ''lalagardener.wordpress.com''</small></ref>. Izany fanilikihana izany dia noho ny iray amin' izy ireo lazain' ny namany ao amin' ny foko antemoro hafa fa nandry tamin' amboa mba hahazoany omby maro<ref name=":0" /><ref name=":2"><small>Jean Nicolas Rakotojaona, ''Volonté de fihavanana. Une comparaison avec l’observance de la berît dans le livre du Deutéronome''. Thèse présentée à la Faculté de Théologie pour obtenir le grade de docteur en Science des religions, Unibersité de Fribourg Suisse, Décembre 2021, pp. 232, 270</small></ref><ref name=":3"><small>Beaujard, Philippe et Tsaboto, Jean « Les parias antemoro : les Antevolo », in ''Actes du Colloque international sur l’esclavage'' (24-28/09/1996), sous parrainage de l’UNESCO, Institut de Civilisations, Musée d’Art et d’Archéologie, Antananarivo 1997.</small></ref><ref name=":4"><small>Tsiavaliky, Célestin, "Aiza ary iza moa ny Antemalaza na Antevolo (Ny faritra atsimo atsinanan' i Madagasikara onenan' ny Antemalaza)", in ''Lakroan'i Madagasikara'', n.3153 du 16 janvier 2000.</small></ref>. Lavin' ny Antevolo anefa izany fitantarana izany. Monina ao Antanantsara (na Tanantsara) sy ao Nohony (na Nohona na Enohona), manamorona ny ony [[Matitanana]] (na [[Matitanana|Matatana]]), ao akaikin' i [[Vohipeno]] izy ireo<ref><small>"[https://web.facebook.com/clinicmobil9099/posts/les-antevolo-les-parias-de-la-matat%C3%A0nahistoire-de-madagascar-%C3%A0-lire-jusqu%C3%A0-la-fi/3671730422848023/ Les Antevolo : les parias de la Matatàna]", ''web.facebook.com''</small></ref>. Mizara ho zana-poko telo ny Antevolo, dia ny Antemanaza sy ny Antesira ary ny Antevandriky. Na dia heverina ho zana-pokon' ny [[Antemoro]] aza izy ireo dia tsy misy ifandraisana amin' ny foko hafa rehetra ao amin' ity vondrom-poko ity. Misy Antevolo koa ny faritry ny [[Tanala]] nefa efa lefy ny fanilikilihana azy ireo<ref><small>Beaujard sy Tsaboto, "Les parias antemoro : les Antevolo", in Ignace Rakoto (dir.), ''L’Esclavage à Madagascar. Aspects historiques et résurgences contemporaines, actes du colloque international sur l’esclavage'', Antananarivo, Institut de civilisations – musée d’Art et d’Archéologie : pp. 383-399.</small></ref><ref><small>Tsiavaliky Célestin, "Aiza ary iza moa ny Antemalaza na Antevolo (Ny faritra atsimo atsinanan' i Madagasikara onenan' ny Antemalaza)", in ''Lakroan' i Madagasikara'' n.3153 du 16 janvier 200, p.8.</small></ref>. == Faritra sy toerana misy ny Antevolo == === Faritra misy ny Antevolo === Any amin' ny tapany atsimo-atsinanana amin' i [[Madagasikara]], eo amoron' ny ony [[Matitanana|Matatana]], reniranon' ny vahoaka [[Antemoro]], no misy ny Antevolo. Ao amin’ ny tapany ambany amin’ io ony io indrindra no misy ilay foko, ao amin’ ny tanàna atao hoe Tanantsara sy Nohona, ao amin’ ny [[distrikan' i Vohipeno]] ankehitriny. Avy eo amin' ny fisampanan' i Vohitrindry, 15 km miala avy eo no misy an' i Nohona<ref name=":2" /><ref name=":6" /><ref><small>"[https://www.fid.mg/wp-content/uploads/2018/10/Vohipeno-min.pdf Carte des zones d'ntervention de TMDH dans le district de Vohipeno]", ''www.fid.mg''</small></ref>. === Toerany eo amin' ny fiarahamonina antemoro === Ny fiarahamonin' ny Antemoro, talohan' ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahan-tany]], dia nisy ambaratongany: nanasokajy ny olona ao amin' ny fiarahamonina araka ny fiaviany sy ny anjara asany sy anjara toerany manokana izy ireo. Amin' ny farany ambany, izay mbola ambany noho ny [[Fanandevozana|andevo]], no ahitana ny Antevolo, izay mizara ho zana-poko telo, dia ny Antemanaza sy ny Antesira ary ny Antevandriky. Araka ny lovantsofina dia nipoitra avy amin' ny razana iray izy rehetra ireo, dia ny Antemahabo<ref name=":7" /><ref><small>Jacques Phillipe Rombaka, "[https://www.persee.fr/doc/ierii_1764-8319_1978_ant_9_1_984 Histoire des ancêtres Antemoro-Anteony]", ''www.persee.fr''</small></ref>. Toy izao mantsy ny firafitry ny fiaraha-monina antemoro, "avy any ambony mankany ambany": ny [[Anteony]], ny [[Antalaotra-Anakara]], ny [[Onjatsy]], ny [[Ampanabaka]], ny [[Tsaramody]], ny [[Vakimandriandry]], ny [[Antevato]] ary ny Antevolo<ref><small>Mireille Razafindrakoto, François Roubaud et Jean-Michel Wachsberger (ed), "[https://www.researchgate.net/profile/Francois-Roubaud/publication/325256652_Madagascar_d'une_crise_l'autre_ruptures_et_continuiteKarthala_IRD_382_p/links/65968f553c472d2e8eb43dc0/Madagascar-dune-crise-lautre-ruptures-et-continuiteKarthala-IRD-382-p.pdf?__cf_chl_f_tk=pTKS0K39ljWOirK54GCTWlNOdepGIiH2gVzGckQNJYQ-1783243842-1.0.1.1-ZXUS82nmhj3pVYi3W0CVwxdOne5PxXImtSbQHiORR_4 Mireille Razafindrakoto, François Roubaud et Jean-Michel Wachsberger] (PDF)", ''www.researchgate.net'' (p. 102)</small></ref>. == Fanilikilihana == Ny Antevolo - izay mivondrona ao amin' ny tanàna kely tsy misy afa-tsy izy samy izy - dia heverin' ny mpiray vondrom-poko aminy ho olona voaozona. Manana tany azy manokana, ny mpanjakany (''Lonaky'') eo an-toerana, ny fomba fiainany manokana izy ireo, ary tsy mifanerasera amin' olona ivelan' ny fianakaviany, amin' ny ankapobeny. Na ny manonona ny anaran' izy ireo dia fadina koa. Izany fanavakavahana azy ireo izany dia fanao nentim-paharazan' ny mponina rehetra any amin' ny faritra atsimo-atsinanan' i Madagasikara, na [[Antemoro]], na [[Antesaka]] na hafa. Nanana ny toerany teo amin' ny rafi-piaraha-monina ny andevo, fa ny Antevolo kosa dia heverina ho mbola ambany noho ny andevo. Tsy raisin' ny mpiray foko na faritra aminy ny zavatra atolotry ny Antevolo ho mariky ny fihavanana, na an-kasoavana na an-karatsiana. Tsy azon' ny mpiray foko na faritra amin' izy ireo ny mihinana ny omby na zavamananaina novonoiny. Fanotana fady ny miara-misakafo amin' izy ireo. Heverin' ny olona ho tsy mety ny fifampiresahana amin' izy ireo. Voailikilika any an-tsekoly ary iharan' ny fanevatevana ny ankizy antevolo. Heverina ho maloto sahala amin' izy ireo ny olona tsy manaja izany rehetra izany, ka tsy afaka mifandray amin' ny olona hafa ankoatr' izy ireo koa. == Antony nahatonga ny fanilikilihana == === Araka ny lovantsofina === ==== Araka ny lovantsofina anteony ==== Araka ny [[lovantsofina]] [[anteony]], tamin' ny taonjato faha-17, dia nisy hono Antemanaza iray atao hoe Ramosavolo nandeha tany Avaratra. Teny an-dalana izy dia nifanena tamin' ny [[Anteony]] iray atao hoe Rabefotaky izay nahazo omby maro. Nanao filokana taminy, hono, ilay Anteony: homeny an' ilay Antemanaza ny omby raha sahy manao firaisana amin' ny alika izy. Notanterahin' ilay Antemanaza, hono, izany ka dia nomen' ilay Anteony azy ny omby. Nilaza tamin' ilay Antemanaza ilay Anteony fa hanoratra taratasy any amin' ny mpanjaka fa an' ilay Antemanaza ny omby. Kanjo nanoratra avy hatrany any amin' ny mpanjaka anteonin' i Matatana ilay Anteony mba hampandre azy ny zava-nitranga. Rehefa niverina tao Matatana ilay Antemanaza, dia nambaran' ny mpanjaka ny fanonganana azy sy ny fampitoviana azy amin' ny alika, ary nihatra tamin' izay niaro azy koa izany. Niely manerana ny faritra antemoro sy manerana ny faritra atsimo-atsinanana amin' i [[Madagasikara]] izany. Lavin' ny Antevolo tanteraka izany fitantarana izany<ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":1"><small>"[https://www.anthropologieenligne.com/pages/Nobili_querelle.html Les Antevolo, parias de la royauté antemoro à Madagascar : une expérience cruciale pour comprendre la formation de la classe des parias ?]", ''www.anthropologieenligne.com''</small></ref>. ==== Araka ny lovantsofina antevolo ==== Tonga tao amin' ny tanàna misy mpanjaka nanana zanaka marary mafy Ramosamary, lehilahy antevolo, sy Rabefotaky, lehilahy [[anteony]]. Samy nitsabo izy roa lahy ka Ramosamary (na Ramosamary) no nahomby. Nomen' ilay mpanjaka omby maro izy. Nahita izany Rabefotaky dia velom-pialonana ka nanoratra nankany amin' ny mpanjaka. Nanapaka ny tao an-tanàna sady namoaka didy ny mpanjaka tao Ivato. Nanohitra sy niady ny Antevolo sy ny havany. Resy anefa izy ireo ka nozonina nampitovina tamin' ny alika sady nesorina tamin' ny tanimbariny<ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":1" /><ref><small>Randriamamonjy Frédéric, ''Tantaran' i Madagasikara isam-paritra'', 2006, p. 211.</small></ref><ref name=":7"><small>Gil Dany Randriamasitiana. "[https://univ-reunion.hal.science/hal-03247114/document Mémoires, pratiques sociales et esclavage : entre indélébilité et vulnérabilité. Cas des travailleurs malgaches de sexe féminin au Moyen-Orient et des parias Antevolo à Madagascar]". ''Revue historique de l’océan Indien'', 2019, L’esclavage, sujet d’Histoire, enjeu de mémoire, 16, pp.349-372. ⟨hal-03247114⟩ (p.353)</small></ref>. == Ezaka fampihavanana == === Faha fanjanahan-tany === Nandritra ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahan-tany]] dia efa nisy ny fombafomba natao hamerenana ny fihavanana teo amin' ny Antevolo sy ny Antemoro hafa, nokarakarain' ny lehiben' ny distrikan' i [[Vohipeno]], nefa tsy nahomby izany<ref name=":0" /><ref><small>"[https://web.facebook.com/clinicmobil9099/posts/les-antevolo-les-parias-de-la-matat%C3%A0nahistoire-de-madagascar-%C3%A0-lire-jusqu%C3%A0-la-fi/3671730422848023/?_rdc=1&_rdr# Les Antevolo : les parias de la Matatàna (Histoire de Madagascar, à lire jusqu’à la fin)]", ''web.facebook.com''</small></ref><ref name=":6"><small>Mélanie Capredon, "[https://theses.hal.science/tel-00703684/document Histoire biologique d’une population du sud-est malgache : les Antemoro]", ''theses.hal.science'' (Thèse de doctorat, Anthropologie génétique, 25 novembre 2011, à l’Université de La Réunion)</small></ref><ref><small>Noël J. Gueunier, "[https://journals.openedition.org/africanistes/11433 Tsaboto Jean, 2021, ''Mutations et révolutions au xix^e siècle chez les Antemoro de Madagascar'']''"'', ''Journal des africanistes'', 91-2 | 2021, 351-355.</small></ref><ref><small>Philippe Beaujard, "[https://web.nypl.org/research/research-catalog/bib/b22300250?utm Rituel et société à Madagascar : les Antemoro de la côte sud-est]", ''web.nypl.org''</small></ref>. === Tamin' ny Repoblika Voalohany === Ny filoha [[Tsiranana Philibert|Philibert Tsiranana]] koa dia nanandrana nampiray ny Antevolo sy ny Antemoro tany amin' ny taona 1969, tamin' ny [[Repoblika Malagasy|Repoblika Voalohany]]. Izy mihitsy no niditra an-tsehatra tamin' ny fanolorana ny omby hatao sorona sady hiarahan' ny Antevolo sy ny Antemoro mihinana. Nanolotra "omby boy" na "aomby boy" (izany hoe omby tsy misy tandroka) tamin' ny filoham-pirenena hasolo ilay omby natolony anefa ny [[Anteony]] sy ny [[Ampanabaka|Ampanabàka]], izay samy Antemoro. Koa satria fady amin' ny [[Tsimihety]] ny omby tsy misy tandroka, ary avy amin' io foko io ny filoham-pirenena, dia tsy nety nandray izany izy. Rava noho izany ilay fikasana hanafoana ny fifadiana mifampikasoka amin' ny Antevolo. Araka ny finoan' ny olona tany amin' ny faritra, dia izany no nahatonga ny aretin' ilay filoham-pirenena izay niafara tamin' ny fahafatesany tamin' ny taona 1978<ref name=":5"><small>Gil Dany Randriamasitiana. "[https://univ-reunion.hal.science/hal-03247114/document Mémoires, pratiques sociales et esclavage : entre indélébilité et vulnérabilité. Cas des travailleurs malgaches de sexe féminin au Moyen-Orient et des parias Antevolo à Madagascar]". ''Revue historique de l’océan Indien'', 2019, L’esclavage, sujet d’Histoire, enjeu de mémoire, 16, pp.349-372. ⟨hal-03247114⟩ (p.360)</small></ref>. === Tamin' ny  Repoblika Faharoa === Niditra an-tsehatra koa ny fanjakana tamin' ny taona 1985, faha [[Repoblika Demôkratika Malagasy|Repoblika Faharoa]]. Nanolotra omby fito hiarahan' ny Antevolo sy ny Antemoro mihinana ny filoham-pirenena [[Ratsiraka Didier|Didier Ratsiraka]] ary nandefa solontena tany an-toerana. Tao amin' ny tranom-panjakana fonenan' ny filohan' ny Fivondronana no nanaovana ny lanonana. Taorian' ny kabary anefa dia nody ny Antevolo fa tsy sahy nijanona hisakafo<ref name=":5" /><ref><small>"[https://www.antsirabe-tourisme.com/fady.php Le Fady à Madagascar]", ''www.antsirabe-tourisme.com''</small></ref>. === Tamin' ny Repoblika Fahatelo === Tamin' ny taona 2000 any ho any dia nanandrana hampihavana ny Antevolo sy ny Antemoro koa i [[Tsiavaliky Célestin]], mpampianatra teny amin' ny [[oniversiten' i Fianarantsoa]]. Amin' ny andro Alahady sy Alatsinainy, eo amin' ny tetezan' i Matatana, no hatao ny fampihaonana, ary ao no hanatanterahana ny fombafomba. Namoaka lalàna anefa ny Ndrianony (mpanjakan' Ivato) mandrara ny Antemoro tsy hivoaka amin' ny Alahady sy amin' ny Alatsinain' ny Paska, ka tsy nisy sahy nandika izany didy izany. Tsy nahomby indray ilay fampihavanana<ref><small>Gil Dany Randriamasitiana. "[https://univ-reunion.hal.science/hal-03247114/document Mémoires, pratiques sociales et esclavage : entre indélébilité et vulnérabilité. Cas des travailleurs malgaches de sexe féminin au Moyen-Orient et des parias Antevolo à Madagascar]". ''Revue historique de l’océan Indien'', 2019, L’esclavage, sujet d’Histoire, enjeu de mémoire, 16, pp.349-372. ⟨hal-03247114⟩ (p.360)</small></ref>. == Jereo koa == * '''Foko ao amin' ny vondrom-poko antemoro''' ** [[Ampanabaka]], ** [[Antalaotra-Anakara]] ** [[Anteony]] ** [[Antevato]] ** [[Onjatsy]] ** [[Tsaramody]] ** [[Vakimandriandry]] * '''Fanilikiliham-poko''' ** [[Dalit]] (any [[India]]) ** [[Burakumin]] (any [[Japàna]]) == Fanovozan-kevitra == '''Rohy ivelany''' * [https://agir-avec-madagascar.over-blog.com/2018/01/les-antevolo-les-parias-de-la-matata "Les Antevolo : les parias de la Matatàna"], ''agir-avec-madagascar.over-blog.com'' * Philippe Beaujard, [https://www.persee.fr/doc/cea_0008-0055_1995_num_35_138_1460 "La violence dans les sociétés du sud-est de Madagascar"], Percée.fr / Cahier d'études africaines, pp. 563-598 * Gil Dany Randriamasitiana, [https://hal.univ-reunion.fr/hal-03247114 "Mémoires, pratiques sociales et esclavage : entre indélébilité et vulnérabilité. Cas des travailleurs malgaches de sexe féminin au Moyen-Orient et des parias Antevolo à Madagascar"], ''Revue historique de l'océan Indien'', 2019, L’esclavage, sujet d’Histoire, enjeu de mémoire, 16, pp. 349-372. * [https://library.fes.de/pdf-files/bueros/madagaskar/15161/politika_01.pdf "Le long chemin de croix de Madagascar"], in ''Politika'', juin-juillet 2016. * [https://books.google.mg/books?id=vfhdC4PRskkC&pg=PA49&lpg=PA49&dq=Antevolo&source=bl&ots=fpr07JW7MH&sig=ACfU3U2_D0j_LsIneParykYma7iA5L8v5g&hl=fr&sa=X&ved=2ahUKEwjOwvGEr_L9AhVdaqQEHeqRC98Q6AF6BAgSEAM#v=onepage&q=Antevolo&f=false "Esclaves, castes et ethnies chez les Malgaches"], in ''Christianisme et droit de l'homme à Madagascar'' * [https://lalagardener.wordpress.com/2013/10/12/les-rejetes/ "Les Rejetés"], ''lalagardener.wordpress.com (12 Octobre 2013)'' * Dominique Rolland, [http://madarevues.recherches.gov.mg/IMG/pdf/taloha06-41-54.pdf "Introduction à une anthropologie de la Basse-Matitana"] {{Wayback|url=http://madarevues.recherches.gov.mg/IMG/pdf/taloha06-41-54.pdf |date=20220706125916 }}, in ''Taloha'', [http://madarevues.recherches.gov.mg/ madarevues.recherches.gov.mg/] {{Wayback|url=http://madarevues.recherches.gov.mg/ |date=20230320061836 }} * Rakoto, Ignace (ed.). ; Beaujard, Philippe, ''[http://biblio.univ-antananarivo.mg/catalogue/detail.php?mfn=11379 Les Parias antemoro : les antevolo] {{Wayback|url=http://biblio.univ-antananarivo.mg/catalogue/detail.php?mfn=11379 |date=20230323171609 }}; L'Esclavage à Madagascar : aspects historiques et résurgences contemporaines'', Antananarivo, 1997. * "[https://www.tanjomoha.com/eduquer Le foyer de Carme : un internat pour des enfants de villages considérés comme des parias]", ''www.tanjomoha.com'' * "[https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/abs/madagascar-and-africa-iiithe-anteimoro-a-theocracy-in-southeastern-madagascar/652676F1F0AB7E4D4390BCE5567E315C?utm_source Madagascar and Africa III.The Anteimoro: A Theocracy in Southeastern Madagascar]", ''www.cambridge.org'' '''Boky azo anovozan-kevitra''' * Beaujard, Philippe et Jean Tsaboto, 1996, “Les parias antemoro : les Antevolo”, ''Actes du Colloque international sur l'esclavage, Antanarivo, 23-28 septembre 1996'', p. 383-399 * Bradt, Hilary; Austin, Daniel (2007). ''Madagascar'' (9th ed.). Guilford, CT: The Globe Pequot Press Inc. pp. 113–115. <nowiki>ISBN 978-1-84162-197-5</nowiki>. * Campbell, Gwyn (2012). ''David Griffiths and the Missionary "History of Madagascar"''. Leiden, The Netherlands: Brill. <nowiki>ISBN 978-90-04-20980-0</nowiki>. * Condra, Jill (2013). ''Encyclopedia of National Dress: Traditional Clothing Around the World.'' Los Angeles: ABC Clio. <nowiki>ISBN 978-0-313-37637-5</nowiki>. * Diagram Group (2013). ''Encyclopedia of African Peoples''. San Francisco, CA: Routledge. <nowiki>ISBN 978-1-135-96341-5</nowiki>. * Dominique Rolland, "Lois naturelles, lois sociales : l'exemple Antemoro (Madagascar)", in ''Nouvelle revue d'ethnopsychiatrie'', n^o 14, 1989, p. 107-110 * Dominique Rolland, ''Matitanana : anthropologie historique du royaume Antemoro'', EHESS, Paris, 1993 (thèse) * Ferrand, Gabriel (1902). ''Les musulmans a Madagascar et aux Comores: Troisieme partie - Antankarana, sakalava, migrations arabes''. Paris: Ernest Leroux. Retrieved 31 August 2014. * Gennep, A.V. (1904). ''Tabou et Totémisme à Madagascar''. Paris: Ernest Leroux. <nowiki>ISBN 978-5-87839-721-6</nowiki>. * Hamès, Constant (2007). ''Coran et talismans: textes et pratiques magiques en milieu musulman''. Paris: Karthala. <nowiki>ISBN 978-2-84586-873-1</nowiki>. * Hubert Deschamps et Suzanne Vianès, ''Les Malgaches du Sud-Est : Antemoro, Antesaka, Antambahoaka, peuples de Farafangana (Antefasi, Zafisoro, Sahavoai, Sahafatra)'', Presses Universitaires de France, 1959, 118 p. * Jacques Dez et François Viré, ''Le "manuscrit Antaimoro" du fonds arabico-malgache du Musée de l'homme'', CNRS, Université Paris-VII, Département de recherches linguistiques, 1984, IV-25 f.-[31] f. de dépl. (avec facsimilé du manuscrit) * Jacques Philippe Rombaka, ''Fomban-drazana antemoro = usages et coutumes antemoro'', Ambozontany, Fianarantsoa, 1970, 121 p. * Jean Tsaboto, ''Mutation sociale et politique de la société antemoro au XIX^e siècle (Sud-Est de Madagascar)'', EHESS, Paris, 2003, 483 p. (thèse) * Le Gros [sic], ''Guérir chez les Antemoro de Matatana'', INALCO, Paris, 1997, 2 vol. (thèse) * ''L'organisation politique et sociale du royaume antemoro,'' Université de Madagascar (Cahiers du Centre d'études des coutumes), Tananarive, 239 p. * Louis Molet, "Quelques contes Makoa et Antaimoro", in ''Bulletin de l'Académie malgache'', nouvelle série, tome XXX, 1951-1952, p. 83-90 * Narivelo Rajaonarimanana, ''Savoirs arabico-malgaches : la tradition manuscrite des devins Antemoro Anakara (Madagascar)'', Institut national des langues et civilisations orientales, 1990 * Ogot, Bethwell A. (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 978-92-3-101711-7</nowiki>. * Philippe Beaujard et Jean Tsaboto, "Les parias antemoro : les Antevolo", ''Actes du Colloque international sur l'esclavage'', Antanarivo, 23-28 septembre 1996, p. 383-399 * Philippe Beaujard, ''Islamisés et systèmes royaux dans le sud-est de Madagascar : les exemples Antemoro et Tañala'', Université de Madagascar, Antanarivo, (tiré à part issu de Omaly sy anio, n^o 33-36, 1991-1992, p. 235-286 * Thompson, Virginia; Adloff, Richard (1965). ''The Malagasy Republic: Madagascar Today''. San Francisco, CA: Stanford University Press. <nowiki>ISBN 978-0-8047-0279-9</nowiki>. == Loharano sy fanamarihana == p8ublmyviax04f1v74nnqsnisvtpl77 1146761 1146760 2026-07-05T11:20:20Z Thelezifor 15140 1146761 wikitext text/x-wiki Ny '''Antevolo''' dia foko ao amin' ny [[Antemoro|vondrom-poko antemoro]], ao amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i [[Madagasikara]], ao amin' ny faritra [[Vatovavy-Fitovinany]], izay niharan' ny fanilikilihana sy ny fanambaniana mahatsiravina ataon' ny mpiray foko aminy sy ny manodidina, izay mihevitra azy ireo ho maloto sy voaozona, efa tamin' ny vanim-potoana faha mpanjaka<ref name=":0"><small>"[https://agir-avec-madagascar.over-blog.com/2018/01/les-antevolo-les-parias-de-la-matatana.html? Les Antevolo : les parias de la Matatàna]", ''agir-avec-madagascar.over-blog.com''</small></ref><ref><small>"[https://lalagardener.wordpress.com/2013/10/12/les-rejetes/ Les rejetés]", ''lalagardener.wordpress.com''</small></ref>. Izany fanilikihana izany dia noho ny iray amin' izy ireo lazain' ny namany ao amin' ny foko antemoro hafa fa nandry tamin' amboa mba hahazoany omby maro<ref name=":0" /><ref name=":2"><small>Jean Nicolas Rakotojaona, ''Volonté de fihavanana. Une comparaison avec l’observance de la berît dans le livre du Deutéronome''. Thèse présentée à la Faculté de Théologie pour obtenir le grade de docteur en Science des religions, Unibersité de Fribourg Suisse, Décembre 2021, pp. 232, 270</small></ref><ref name=":3"><small>Beaujard, Philippe et Tsaboto, Jean « Les parias antemoro : les Antevolo », in ''Actes du Colloque international sur l’esclavage'' (24-28/09/1996), sous parrainage de l’UNESCO, Institut de Civilisations, Musée d’Art et d’Archéologie, Antananarivo 1997.</small></ref><ref name=":4"><small>Tsiavaliky, Célestin, "Aiza ary iza moa ny Antemalaza na Antevolo (Ny faritra atsimo atsinanan' i Madagasikara onenan' ny Antemalaza)", in ''Lakroan'i Madagasikara'', n.3153 du 16 janvier 2000.</small></ref>. Lavin' ny Antevolo anefa izany fitantarana izany. Monina ao Antanantsara (na Tanantsara) sy ao Nohony (na Nohona na Enohona), manamorona ny ony [[Matitanana]] (na [[Matitanana|Matatana]]), ao akaikin' i [[Vohipeno]] izy ireo<ref><small>"[https://web.facebook.com/clinicmobil9099/posts/les-antevolo-les-parias-de-la-matat%C3%A0nahistoire-de-madagascar-%C3%A0-lire-jusqu%C3%A0-la-fi/3671730422848023/ Les Antevolo : les parias de la Matatàna]", ''web.facebook.com''</small></ref>. Mizara ho zana-poko telo ny Antevolo, dia ny Antemanaza sy ny Antesira ary ny Antevandriky. Na dia heverina ho zana-pokon' ny [[Antemoro]] aza izy ireo dia tsy misy ifandraisana amin' ny foko hafa rehetra ao amin' ity vondrom-poko ity. Misy Antevolo koa ny faritry ny [[Tanala]] nefa efa lefy ny fanilikilihana azy ireo<ref><small>Beaujard sy Tsaboto, "Les parias antemoro : les Antevolo", in Ignace Rakoto (dir.), ''L’Esclavage à Madagascar. Aspects historiques et résurgences contemporaines, actes du colloque international sur l’esclavage'', Antananarivo, Institut de civilisations – musée d’Art et d’Archéologie : pp. 383-399.</small></ref><ref><small>Tsiavaliky Célestin, "Aiza ary iza moa ny Antemalaza na Antevolo (Ny faritra atsimo atsinanan' i Madagasikara onenan' ny Antemalaza)", in ''Lakroan' i Madagasikara'' n.3153 du 16 janvier 200, p.8.</small></ref>. == Faritra sy toerana misy ny Antevolo == === Faritra misy ny Antevolo === Any amin' ny tapany atsimo-atsinanana amin' i [[Madagasikara]], eo amoron' ny ony [[Matitanana|Matatana]], reniranon' ny vahoaka [[Antemoro]], no misy ny Antevolo. Ao amin’ ny tapany ambany amin’ io ony io indrindra no misy ilay foko, ao amin’ ny tanàna atao hoe Tanantsara sy Nohona, ao amin’ ny [[distrikan' i Vohipeno]] ankehitriny. Avy eo amin' ny fisampanan' i Vohitrindry, 15 km miala avy eo no misy an' i Nohona<ref name=":2" /><ref name=":6" /><ref><small>"[https://www.fid.mg/wp-content/uploads/2018/10/Vohipeno-min.pdf Carte des zones d'ntervention de TMDH dans le district de Vohipeno]", ''www.fid.mg''</small></ref>. === Toerany eo amin' ny fiarahamonina antemoro === Ny fiarahamonin' ny Antemoro, talohan' ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahan-tany]], dia nisy ambaratongany: nanasokajy ny olona ao amin' ny fiarahamonina araka ny fiaviany sy ny anjara asany sy anjara toerany manokana izy ireo. Amin' ny farany ambany, izay mbola ambany noho ny [[Fanandevozana|andevo]], no ahitana ny Antevolo, izay mizara ho zana-poko telo, dia ny Antemanaza sy ny Antesira ary ny Antevandriky. Araka ny lovantsofina dia nipoitra avy amin' ny razana iray izy rehetra ireo, dia ny Antemahabo<ref name=":7" /><ref><small>Jacques Phillipe Rombaka, "[https://www.persee.fr/doc/ierii_1764-8319_1978_ant_9_1_984 Histoire des ancêtres Antemoro-Anteony]", ''www.persee.fr''</small></ref>. Toy izao mantsy ny firafitry ny fiaraha-monina antemoro, "avy any ambony mankany ambany": ny [[Anteony]], ny [[Antalaotra-Anakara]], ny [[Onjatsy]], ny [[Ampanabaka]], ny [[Tsaramody]], ny [[Vakimandriandry]], ny [[Antevato]] ary ny Antevolo<ref><small>Mireille Razafindrakoto, François Roubaud et Jean-Michel Wachsberger (ed), "[https://www.researchgate.net/profile/Francois-Roubaud/publication/325256652_Madagascar_d'une_crise_l'autre_ruptures_et_continuiteKarthala_IRD_382_p/links/65968f553c472d2e8eb43dc0/Madagascar-dune-crise-lautre-ruptures-et-continuiteKarthala-IRD-382-p.pdf?__cf_chl_f_tk=pTKS0K39ljWOirK54GCTWlNOdepGIiH2gVzGckQNJYQ-1783243842-1.0.1.1-ZXUS82nmhj3pVYi3W0CVwxdOne5PxXImtSbQHiORR_4 Mireille Razafindrakoto, François Roubaud et Jean-Michel Wachsberger] (PDF)", ''www.researchgate.net'' (p. 102)</small></ref>. == Fanilikilihana == Ny Antevolo - izay mivondrona ao amin' ny tanàna kely tsy misy afa-tsy izy samy izy - dia heverin' ny mpiray vondrom-poko aminy ho olona voaozona<ref><small>"[https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/divers18-07/05260.pdf La côte sud-est de Madagascar : étude géographique]", Institut de Recherche pour le Développement</small></ref><ref><small>S. Neposteri , "Stigma antevolo", ''Africa,'' 2023 (Istituto Italiano per l'Africa e l'Oriente)</small></ref>. Manana tany azy manokana, ny mpanjakany (''Lonaky'') eo an-toerana, ny fomba fiainany manokana izy ireo, ary tsy mifanerasera amin' olona ivelan' ny fianakaviany, amin' ny ankapobeny. Na ny manonona ny anaran' izy ireo dia fadina koa. Izany fanavakavahana azy ireo izany dia fanao nentim-paharazan' ny mponina rehetra any amin' ny faritra atsimo-atsinanan' i Madagasikara, na [[Antemoro]], na [[Antesaka]] na hafa. Nanana ny toerany teo amin' ny rafi-piaraha-monina ny andevo, fa ny Antevolo kosa dia heverina ho mbola ambany noho ny andevo. Tsy raisin' ny mpiray foko na faritra aminy ny zavatra atolotry ny Antevolo ho mariky ny fihavanana, na an-kasoavana na an-karatsiana. Tsy azon' ny mpiray foko na faritra amin' izy ireo ny mihinana ny omby na zavamananaina novonoiny. Fanotana fady ny miara-misakafo amin' izy ireo. Heverin' ny olona ho tsy mety ny fifampiresahana amin' izy ireo. Voailikilika any an-tsekoly ary iharan' ny fanevatevana ny ankizy antevolo. Heverina ho maloto sahala amin' izy ireo ny olona tsy manaja izany rehetra izany, ka tsy afaka mifandray amin' ny olona hafa ankoatr' izy ireo koa. == Antony nahatonga ny fanilikilihana == === Araka ny lovantsofina === ==== Araka ny lovantsofina anteony ==== Araka ny [[lovantsofina]] [[anteony]], tamin' ny taonjato faha-17, dia nisy hono Antemanaza iray atao hoe Ramosavolo nandeha tany Avaratra. Teny an-dalana izy dia nifanena tamin' ny [[Anteony]] iray atao hoe Rabefotaky izay nahazo omby maro. Nanao filokana taminy, hono, ilay Anteony: homeny an' ilay Antemanaza ny omby raha sahy manao firaisana amin' ny alika izy. Notanterahin' ilay Antemanaza, hono, izany ka dia nomen' ilay Anteony azy ny omby. Nilaza tamin' ilay Antemanaza ilay Anteony fa hanoratra taratasy any amin' ny mpanjaka fa an' ilay Antemanaza ny omby. Kanjo nanoratra avy hatrany any amin' ny mpanjaka anteonin' i Matatana ilay Anteony mba hampandre azy ny zava-nitranga. Rehefa niverina tao Matatana ilay Antemanaza, dia nambaran' ny mpanjaka ny fanonganana azy sy ny fampitoviana azy amin' ny alika, ary nihatra tamin' izay niaro azy koa izany. Niely manerana ny faritra antemoro sy manerana ny faritra atsimo-atsinanana amin' i [[Madagasikara]] izany. Lavin' ny Antevolo tanteraka izany fitantarana izany<ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":1"><small>"[https://www.anthropologieenligne.com/pages/Nobili_querelle.html Les Antevolo, parias de la royauté antemoro à Madagascar : une expérience cruciale pour comprendre la formation de la classe des parias ?]", ''www.anthropologieenligne.com''</small></ref>. ==== Araka ny lovantsofina antevolo ==== Tonga tao amin' ny tanàna misy mpanjaka nanana zanaka marary mafy Ramosamary, lehilahy antevolo, sy Rabefotaky, lehilahy [[anteony]]. Samy nitsabo izy roa lahy ka Ramosamary (na Ramosamary) no nahomby. Nomen' ilay mpanjaka omby maro izy. Nahita izany Rabefotaky dia velom-pialonana ka nanoratra nankany amin' ny mpanjaka. Nanapaka ny tao an-tanàna sady namoaka didy ny mpanjaka tao Ivato. Nanohitra sy niady ny Antevolo sy ny havany. Resy anefa izy ireo ka nozonina nampitovina tamin' ny alika sady nesorina tamin' ny tanimbariny<ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":1" /><ref><small>Randriamamonjy Frédéric, ''Tantaran' i Madagasikara isam-paritra'', 2006, p. 211.</small></ref><ref name=":7"><small>Gil Dany Randriamasitiana. "[https://univ-reunion.hal.science/hal-03247114/document Mémoires, pratiques sociales et esclavage : entre indélébilité et vulnérabilité. Cas des travailleurs malgaches de sexe féminin au Moyen-Orient et des parias Antevolo à Madagascar]". ''Revue historique de l’océan Indien'', 2019, L’esclavage, sujet d’Histoire, enjeu de mémoire, 16, pp.349-372. ⟨hal-03247114⟩ (p.353)</small></ref>. == Ezaka fampihavanana == === Faha fanjanahan-tany === Nandritra ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahan-tany]] dia efa nisy ny fombafomba natao hamerenana ny fihavanana teo amin' ny Antevolo sy ny Antemoro hafa, nokarakarain' ny lehiben' ny distrikan' i [[Vohipeno]], nefa tsy nahomby izany<ref name=":0" /><ref><small>"[https://web.facebook.com/clinicmobil9099/posts/les-antevolo-les-parias-de-la-matat%C3%A0nahistoire-de-madagascar-%C3%A0-lire-jusqu%C3%A0-la-fi/3671730422848023/?_rdc=1&_rdr# Les Antevolo : les parias de la Matatàna (Histoire de Madagascar, à lire jusqu’à la fin)]", ''web.facebook.com''</small></ref><ref name=":6"><small>Mélanie Capredon, "[https://theses.hal.science/tel-00703684/document Histoire biologique d’une population du sud-est malgache : les Antemoro]", ''theses.hal.science'' (Thèse de doctorat, Anthropologie génétique, 25 novembre 2011, à l’Université de La Réunion)</small></ref><ref><small>Noël J. Gueunier, "[https://journals.openedition.org/africanistes/11433 Tsaboto Jean, 2021, ''Mutations et révolutions au xix^e siècle chez les Antemoro de Madagascar'']''"'', ''Journal des africanistes'', 91-2 | 2021, 351-355.</small></ref><ref><small>Philippe Beaujard, "[https://web.nypl.org/research/research-catalog/bib/b22300250?utm Rituel et société à Madagascar : les Antemoro de la côte sud-est]", ''web.nypl.org''</small></ref>. === Tamin' ny Repoblika Voalohany === Ny filoha [[Tsiranana Philibert|Philibert Tsiranana]] koa dia nanandrana nampiray ny Antevolo sy ny Antemoro tany amin' ny taona 1969, tamin' ny [[Repoblika Malagasy|Repoblika Voalohany]]. Izy mihitsy no niditra an-tsehatra tamin' ny fanolorana ny omby hatao sorona sady hiarahan' ny Antevolo sy ny Antemoro mihinana. Nanolotra "omby boy" na "aomby boy" (izany hoe omby tsy misy tandroka) tamin' ny filoham-pirenena hasolo ilay omby natolony anefa ny [[Anteony]] sy ny [[Ampanabaka|Ampanabàka]], izay samy Antemoro. Koa satria fady amin' ny [[Tsimihety]] ny omby tsy misy tandroka, ary avy amin' io foko io ny filoham-pirenena, dia tsy nety nandray izany izy. Rava noho izany ilay fikasana hanafoana ny fifadiana mifampikasoka amin' ny Antevolo. Araka ny finoan' ny olona tany amin' ny faritra, dia izany no nahatonga ny aretin' ilay filoham-pirenena izay niafara tamin' ny fahafatesany tamin' ny taona 1978<ref name=":5"><small>Gil Dany Randriamasitiana. "[https://univ-reunion.hal.science/hal-03247114/document Mémoires, pratiques sociales et esclavage : entre indélébilité et vulnérabilité. Cas des travailleurs malgaches de sexe féminin au Moyen-Orient et des parias Antevolo à Madagascar]". ''Revue historique de l’océan Indien'', 2019, L’esclavage, sujet d’Histoire, enjeu de mémoire, 16, pp.349-372. ⟨hal-03247114⟩ (p.360)</small></ref>. === Tamin' ny  Repoblika Faharoa === Niditra an-tsehatra koa ny fanjakana tamin' ny taona 1985, faha [[Repoblika Demôkratika Malagasy|Repoblika Faharoa]]. Nanolotra omby fito hiarahan' ny Antevolo sy ny Antemoro mihinana ny filoham-pirenena [[Ratsiraka Didier|Didier Ratsiraka]] ary nandefa solontena tany an-toerana. Tao amin' ny tranom-panjakana fonenan' ny filohan' ny Fivondronana no nanaovana ny lanonana. Taorian' ny kabary anefa dia nody ny Antevolo fa tsy sahy nijanona hisakafo<ref name=":5" /><ref><small>"[https://www.antsirabe-tourisme.com/fady.php Le Fady à Madagascar]", ''www.antsirabe-tourisme.com''</small></ref>. === Tamin' ny Repoblika Fahatelo === Tamin' ny taona 2000 any ho any dia nanandrana hampihavana ny Antevolo sy ny Antemoro koa i [[Tsiavaliky Célestin]], mpampianatra teny amin' ny [[oniversiten' i Fianarantsoa]]. Amin' ny andro Alahady sy Alatsinainy, eo amin' ny tetezan' i Matatana, no hatao ny fampihaonana, ary ao no hanatanterahana ny fombafomba. Namoaka lalàna anefa ny Ndrianony (mpanjakan' Ivato) mandrara ny Antemoro tsy hivoaka amin' ny Alahady sy amin' ny Alatsinain' ny Paska, ka tsy nisy sahy nandika izany didy izany. Tsy nahomby indray ilay fampihavanana<ref><small>Gil Dany Randriamasitiana. "[https://univ-reunion.hal.science/hal-03247114/document Mémoires, pratiques sociales et esclavage : entre indélébilité et vulnérabilité. Cas des travailleurs malgaches de sexe féminin au Moyen-Orient et des parias Antevolo à Madagascar]". ''Revue historique de l’océan Indien'', 2019, L’esclavage, sujet d’Histoire, enjeu de mémoire, 16, pp.349-372. ⟨hal-03247114⟩ (p.360)</small></ref>. == Jereo koa == * '''Foko ao amin' ny vondrom-poko antemoro''' ** [[Ampanabaka]], ** [[Antalaotra-Anakara]] ** [[Anteony]] ** [[Antevato]] ** [[Onjatsy]] ** [[Tsaramody]] ** [[Vakimandriandry]] * '''Fanilikiliham-poko''' ** [[Dalit]] (any [[India]]) ** [[Burakumin]] (any [[Japàna]]) == Fanovozan-kevitra == '''Rohy ivelany''' * [https://agir-avec-madagascar.over-blog.com/2018/01/les-antevolo-les-parias-de-la-matata "Les Antevolo : les parias de la Matatàna"], ''agir-avec-madagascar.over-blog.com'' * Philippe Beaujard, [https://www.persee.fr/doc/cea_0008-0055_1995_num_35_138_1460 "La violence dans les sociétés du sud-est de Madagascar"], Percée.fr / Cahier d'études africaines, pp. 563-598 * Gil Dany Randriamasitiana, [https://hal.univ-reunion.fr/hal-03247114 "Mémoires, pratiques sociales et esclavage : entre indélébilité et vulnérabilité. Cas des travailleurs malgaches de sexe féminin au Moyen-Orient et des parias Antevolo à Madagascar"], ''Revue historique de l'océan Indien'', 2019, L’esclavage, sujet d’Histoire, enjeu de mémoire, 16, pp. 349-372. * [https://library.fes.de/pdf-files/bueros/madagaskar/15161/politika_01.pdf "Le long chemin de croix de Madagascar"], in ''Politika'', juin-juillet 2016. * [https://books.google.mg/books?id=vfhdC4PRskkC&pg=PA49&lpg=PA49&dq=Antevolo&source=bl&ots=fpr07JW7MH&sig=ACfU3U2_D0j_LsIneParykYma7iA5L8v5g&hl=fr&sa=X&ved=2ahUKEwjOwvGEr_L9AhVdaqQEHeqRC98Q6AF6BAgSEAM#v=onepage&q=Antevolo&f=false "Esclaves, castes et ethnies chez les Malgaches"], in ''Christianisme et droit de l'homme à Madagascar'' * [https://lalagardener.wordpress.com/2013/10/12/les-rejetes/ "Les Rejetés"], ''lalagardener.wordpress.com (12 Octobre 2013)'' * Dominique Rolland, [http://madarevues.recherches.gov.mg/IMG/pdf/taloha06-41-54.pdf "Introduction à une anthropologie de la Basse-Matitana"] {{Wayback|url=http://madarevues.recherches.gov.mg/IMG/pdf/taloha06-41-54.pdf |date=20220706125916 }}, in ''Taloha'', [http://madarevues.recherches.gov.mg/ madarevues.recherches.gov.mg/] {{Wayback|url=http://madarevues.recherches.gov.mg/ |date=20230320061836 }} * Rakoto, Ignace (ed.). ; Beaujard, Philippe, ''[http://biblio.univ-antananarivo.mg/catalogue/detail.php?mfn=11379 Les Parias antemoro : les antevolo] {{Wayback|url=http://biblio.univ-antananarivo.mg/catalogue/detail.php?mfn=11379 |date=20230323171609 }}; L'Esclavage à Madagascar : aspects historiques et résurgences contemporaines'', Antananarivo, 1997. * "[https://www.tanjomoha.com/eduquer Le foyer de Carme : un internat pour des enfants de villages considérés comme des parias]", ''www.tanjomoha.com'' * "[https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/abs/madagascar-and-africa-iiithe-anteimoro-a-theocracy-in-southeastern-madagascar/652676F1F0AB7E4D4390BCE5567E315C?utm_source Madagascar and Africa III.The Anteimoro: A Theocracy in Southeastern Madagascar]", ''www.cambridge.org'' '''Boky azo anovozan-kevitra''' * Beaujard, Philippe et Jean Tsaboto, 1996, “Les parias antemoro : les Antevolo”, ''Actes du Colloque international sur l'esclavage, Antanarivo, 23-28 septembre 1996'', p. 383-399 * Bradt, Hilary; Austin, Daniel (2007). ''Madagascar'' (9th ed.). Guilford, CT: The Globe Pequot Press Inc. pp. 113–115. <nowiki>ISBN 978-1-84162-197-5</nowiki>. * Campbell, Gwyn (2012). ''David Griffiths and the Missionary "History of Madagascar"''. Leiden, The Netherlands: Brill. <nowiki>ISBN 978-90-04-20980-0</nowiki>. * Condra, Jill (2013). ''Encyclopedia of National Dress: Traditional Clothing Around the World.'' Los Angeles: ABC Clio. <nowiki>ISBN 978-0-313-37637-5</nowiki>. * Diagram Group (2013). ''Encyclopedia of African Peoples''. San Francisco, CA: Routledge. <nowiki>ISBN 978-1-135-96341-5</nowiki>. * Dominique Rolland, "Lois naturelles, lois sociales : l'exemple Antemoro (Madagascar)", in ''Nouvelle revue d'ethnopsychiatrie'', n^o 14, 1989, p. 107-110 * Dominique Rolland, ''Matitanana : anthropologie historique du royaume Antemoro'', EHESS, Paris, 1993 (thèse) * Ferrand, Gabriel (1902). ''[https://books.google.mg/books/about/Les_Musulmans_a_Madagascar_et_aux_Iles_C.html?id=ALVUWlkQB7AC&redir_esc=y Les musulmans a Madagascar et aux Comores: Troisieme partie - Antankarana, sakalava, migrations arabes]''. Paris: Ernest Leroux. * Gennep, A.V. (1904). ''Tabou et Totémisme à Madagascar''. Paris: Ernest Leroux. <nowiki>ISBN 978-5-87839-721-6</nowiki>. * Hamès, Constant (2007). ''Coran et talismans: textes et pratiques magiques en milieu musulman''. Paris: Karthala. <nowiki>ISBN 978-2-84586-873-1</nowiki>. * Hubert Deschamps et Suzanne Vianès, ''Les Malgaches du Sud-Est : Antemoro, Antesaka, Antambahoaka, peuples de Farafangana (Antefasi, Zafisoro, Sahavoai, Sahafatra)'', Presses Universitaires de France, 1959, 118 p. * Jacques Dez et François Viré, ''Le "manuscrit Antaimoro" du fonds arabico-malgache du Musée de l'homme'', CNRS, Université Paris-VII, Département de recherches linguistiques, 1984, IV-25 f.-[31] f. de dépl. (avec facsimilé du manuscrit) * Jacques Philippe Rombaka, ''Fomban-drazana antemoro = usages et coutumes antemoro'', Ambozontany, Fianarantsoa, 1970, 121 p. * Jean Tsaboto, ''Mutation sociale et politique de la société antemoro au XIX^e siècle (Sud-Est de Madagascar)'', EHESS, Paris, 2003, 483 p. (thèse) * Le Gros [sic], ''Guérir chez les Antemoro de Matatana'', INALCO, Paris, 1997, 2 vol. (thèse) * ''L'organisation politique et sociale du royaume antemoro,'' Université de Madagascar (Cahiers du Centre d'études des coutumes), Tananarive, 239 p. * Louis Molet, "Quelques contes Makoa et Antaimoro", in ''Bulletin de l'Académie malgache'', nouvelle série, tome XXX, 1951-1952, p. 83-90 * Narivelo Rajaonarimanana, ''Savoirs arabico-malgaches : la tradition manuscrite des devins Antemoro Anakara (Madagascar)'', Institut national des langues et civilisations orientales, 1990 * Ogot, Bethwell A. (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 978-92-3-101711-7</nowiki>. * Philippe Beaujard et Jean Tsaboto, "Les parias antemoro : les Antevolo", ''Actes du Colloque international sur l'esclavage'', Antanarivo, 23-28 septembre 1996, p. 383-399 * Philippe Beaujard, ''Islamisés et systèmes royaux dans le sud-est de Madagascar : les exemples Antemoro et Tañala'', Université de Madagascar, Antanarivo, (tiré à part issu de Omaly sy anio, n^o 33-36, 1991-1992, p. 235-286 * Thompson, Virginia; Adloff, Richard (1965). ''The Malagasy Republic: Madagascar Today''. San Francisco, CA: Stanford University Press. <nowiki>ISBN 978-0-8047-0279-9</nowiki>. == Loharano sy fanamarihana == 70g369p8lqob2mh2w9sr0jamgail404 0 284056 1146670 1058864 2026-07-04T20:23:10Z Thelezifor 15140 Zavamaniry samihafa 1146670 wikitext text/x-wiki Ny '''sakarivo''' dia zavamaniry samihafa ao amin' ny fianakaviana ''[[Zingiberaceae]]'': * ''[[Hedychium flavescens]]'' <small>Carey & Roscoe</small> * ''[[Hedychium peregrinum]]'' <small>N.E.Br.</small> * ''[[Zingiber officinale]]'' <small>Roscoe</small> == Jereo koa == * ''[[Hedychium]]'' * ''[[Zingiber]]'' rye9uggqljy350bhbjlzronj1o30hj3 14 288833 1146689 1084834 2026-07-05T02:04:01Z HarryWurst 36292 1146689 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Mpanao (Repoblika Demokratikan'i Kongo)]] [[Sokajy:Mpanao politika]] dtx4wj8ee3r7pv4pkqypovm4my0o069 0 290556 1146624 1131376 2026-07-04T13:01:39Z Thelezifor 15140 Antoko misy eto Madagasikara 1146624 wikitext text/x-wiki [[Sary:Zingiber macradenium0.jpg|vignette|368x368px|''Zingiber macradenium'']] Ny '''''Zingiberaceae''''' dia fianakavian-javamaniry mamony (''[[Angiospermae]]''), ao amin' ny filaharana [[Zingiberales]], ahitana antokon-javamaniry eo amin' ny 50 eo ho eo sy karazana 1&nbsp;600 fantatra, izay ahitra manana [[rizôma]], miparitaka manerana an' i [[Afrika]] trôpikaly, sy [[Azia]] ary [[Amerika]]. Maro amin' ny karazana ao amin' io fianakaviana io no zavamaniry fanao haingo sy fanao zavamanitra ary fanao fanafody. Ny fanao haingo dia ahitana ny ''[[Alpinia]]'', ny ''Curcuma alismatifolia'', ny ''[[Globba]]'', ny ''[[Hedychium]]'', ny ''[[Kaempferia]]'', ny ''Etlingera elatior'', ny ''Renealmia'', ary ny ''[[Zingiber]]''. Ny zava-manitra dia ahitana ny ''Zingiber'', ny ''Alpinia galanga'', ny ''Aframomum melegueta'', ny ''Zingiber mioga'', ny ''Aframomum corrorima'', ny ''Curcuma longa'' ([[tamotamo]]), ny ''[[Amomum]]'' ary ny ''Elettaria''. Anisan' ity fianakaviana ity ny [[sakamalao]] (''Zingiber officinale'') sy ny [[tamotamo]] (''Curcuma longa'') ary ny [[lingoza]] (''Aframomum angustifolium''). == Ny antokon-javamaniry ao aminy == Misy antokon-javamaniry miisa 57 ny ao amin' ny fianakaviana ''Zingiberaceae'', dia ireto izany: * ''[[Adelmeria]]'' Ridl. * ''[[Aframomum]]'' K.Schum. * ''[[Alpinia]]'' Roxb. * ''[[Amomum]]'' Roxb. * ''[[Aulotandra]]'' Gagnep. * ''[[Boesenbergia]]'' Kuntze * ''[[Burbidgea]]'' Hook.f. * ''[[Camptandra]]'' Ridl. * ''[[Caulokaempferia]]'' K.Larsen * ''[[Cautleya]]'' (Royle ex Benth.) Hook.f. * ''[[Conamomum]]'' Ridl. * ''[[Cornukaempferia]]'' Mood & K.Larsen * ''[[Curcuma]]'' L. * ''[[Cyphostigma]]'' Benth. * ''[[Distichochlamys]]'' M.F.Newman * ''[[Elettaria]]'' Maton * ''[[Epiamomum]]'' A.D.Poulsen & Škorničk. * ''[[Etlingera]]'' Giseke * ''[[Gagnepainia]]'' K.Schum. * ''[[Geocharis]]'' (K.Schum.) Ridl. * ''[[Geostachys]]'' (Baker) Ridl. * ''[[Globba]]'' L. * ''[[Haniffia]]'' Holttum * ''[[Hedychium]]'' J.Koenig * ''[[Hemiorchis]]'' Kurz * ''[[Hornstedtia]]'' Retz. * ''[[Johoralia]]'' C.K.Lim * ''[[Kaempferia]]'' L. * ''[[Kedhalia]]'' C.K.Lim * ''[[Lanxangia]]'' M.F.Newman & Škorničk. * ''[[Larsenianthus]]'' W.J.Kress & Mood * ''[[Leptosolena]]'' C.Presl * ''[[Meistera]]'' Giseke * ''[[Myxochlamys]]'' A.Takano & Nagam. * ''[[Nanochilus]]'' K.Schum. * ''[[Newmania]]'' N.S.Lý & Škorničk. * ''[[Parakaempferia]]'' A.S.Rao & D.M.Verma * ''[[Perakalia]]'' C.K.Lim * ''[[Plagiostachys]]'' Ridl. * ''[[Pleuranthodium]]'' (K.Schum.) R.M.Sm. * ''[[Pommereschea]]'' Wittm. * ''[[Pyrgophyllum]]'' (Gagnep.) T.L.Wu & Z.Y.Chen * ''[[Renealmia]]'' L.f. * ''[[Rhynchanthus]]'' Hook.f. * ''[[Reidelia]]'' Oliv. * ''[[Roscoea]]'' Sm. * ''[[Scaphochlamys]]'' Baker * ''[[Siamanthus]]'' K.Larsen & J.Mood * ''[[Siliquamomum]]'' Baill. * ''[[Siphonochilus]]'' J.M.Wood & Franks * ''[[Stadiochilus]]'' R.M.Sm. * ''[[Sulettaria]]'' A.D.Poulsen & Mathisen * ''[[Sundamomum]]'' A.D.Poulsen & M.F.Newman * ''[[Tamijia]]'' S.Sakai & Nagam. * ''[[Vanoverberghia]]'' Merr. * ''[[Wurfbainia]]'' Giseke * ''[[Zingiber]]'' Mill. === Antoko misy eto Madagasikara === Indreto ny antoko ao amin' ny ''Zingiberaceae'' misy eto [[Madagasikara]]: * ''[[Aframomum]]'' <small>K.Schum.</small> * ''[[Alpinia]]'' <small>Roxb</small>. * ''[[Aulotandra]]'' <small>Gagnep</small>. * ''[[Curcuma]]'' <small>L.</small> * ''[[Hedychium]]'' <small>J.Koenig</small> * ''[[Zingiber]]'' <small>Mill.</small> == Jereo koa == mirwxyb4k82qkohqxm5p4x53vocjmva 0 291813 1146663 1142130 2026-07-04T19:13:16Z Thelezifor 15140 Anarana amin' ny teny malagasy 1146663 wikitext text/x-wiki [[Sary:Aframomum angustifolium fruit.jpg|vignette|''[[Aframomum angustifolium]]''|465x465px]] Ny '''''Aframomum''''' dia antokon-javamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Zingiberaceae]]''. Ireto ny karazana ao aminy: * ''Aframomum albiflorum'' Lock, (1984). * ''Aframomum alboviolaceum'' (Ridl.) K.Schum. (1904). * ''Aframomum alpinum'' (Gagnep.) K.Schum. , (1904). * ''Aframomum amaniense'' Loes., (1909). * ''[[Aframomum angustifolium]]'' (Sonn.) K.Schum. , (1904). * ''Aframomum arundinaceum'' (Oliv. & D.Hanb.) K.Schum. 218 (1904). * ''Aframomum atewae'' Lock & J.B.Hall, 1974). * ''Aframomum aulacocarpos'' Pellegr. ex Koechlin, (1964). * ''Aframomum cereum'' (Hook.f.) K.Schum. , (1904). * ''Aframomum chrysanthum'' Lock, (1978). * ''Aframomum citratum'' (C.Pereira) K.Schum. , (1904). * ''Aframomum colosseum'' K.Schum. , (1904). * ''Aframomum cordifolium'' Lock & J.B.Hall, (1973 publ. 1974). * ''Aframomum corrorima'' (A.Braun) P.C.M.Jansen, (1981). * ''Aframomum daniellii'' (Hook.f.) K.Schum. , (1904). * ''Aframomum elegans'' Lock, (1980). * ''Aframomum elliottii'' (Baker) K.Schum. , (1904). * ''Aframomum exscapum'' (Sims) Hepper, (1967). * ''Aframomum flavum'' Lock, (1978). * ''Aframomum geocarpum'' Lock & J.B.Hall, (1973 publ. 1974). * ''Aframomum giganteum'' (Oliv. & D.Hanb.) K.Schum. , (1904). * ''Aframomum kayserianum'' (K.Schum.) K.Schum. , (1904). * ''Aframomum laurentii'' (De Wild. & T.Durand) K.Schum. , (1904). * ''Aframomum laxiflorum'' Loes. ex Lock, (1976). * ''Aframomum leptolepis'' (K.Schum.) K.Schum. , (1904). * ''Aframomum letestuanum'' Gagnep., (1908). * ''Aframomum limbatum'' (Oliv. & D.Hanb.) K.Schum. , (1904). * ''Aframomum longiligulatum'' Koechlin, (1965). * ''Aframomum longipetiolatum'' Koechlin, (1964). * ''Aframomum longiscapum'' (Hook.f.) K.Schum. , (1904). * ''Aframomum luteoalbum'' (K.Schum.) K.Schum. , (1904). * ''Aframomum makandensis'' Dhetchuvi, (1995). * ''Aframomum mala'' (K.Schum. ex Engl.) K.Schum. , (1904). * ''Aframomum mannii'' (Oliv. & D.Hanb.) K.Schum. , (1904) * ''Aframomum melegueta'' K.Schum. , (1904). - Maniguette * ''Aframomum mildbraedii'' Loes. , (1907-1908 publ. 1910). * ''Aframomum orientale'' Lock, Kew Bull. 39: 837 (1984). * ''Aframomum pilosum'' (Oliv. & D.Hanb.) K.Schum. , (1904). * ''Aframomum polyanthum'' (K.Schum.) K.Schum. , (1904). * ''Aframomum pruinosum'' Gagnep., (1908). * ''Aframomum pseudostipulare'' Loes. & Mildbr. ex Koechlin, (1964) * ''Aframomum rostratum'' K.Schum. , (1904). * ''Aframomum sceleratum'' A.Chev., (1914 publ. 1917). * ''Aframomum singulariflorum'' Dhetchuvi, (1993). * ''Aframomum spiroligulatum'' Lock & A.D.Poulsen, (1997). * ''Aframomum stanfieldii'' Hepper, (1968). * ''Aframomum strobilaceum'' (Sm.) Hepper, (1967). * ''Aframomum subsericeum'' (Oliv. & D.Hanb.) K.Schum. , (1904). * ''Aframomum subsericeum subsp. glaucophyllum'' (K.Schum.) Lock, (1980). * ''Aframomum subsericeum subsp. subsericeum''. * ''Aframomum sulcatum'' (Oliv. & D.Hanb. ex Baker) K.Schum., (1904). * ''Aframomum thonneri'' De Wild., (1911). * ''Aframomum uniflorum'' Lock & A.D.Poulsen, (1997). * ''Aframomum verrucosum'' Lock, (1984). * ''Aframomum wuerthii'' Dhetchuvi & Eb.Fisch., (2006). * ''Aframomum zambesiacum'' (Baker) K.Schum. , (1904). * ''Aframomum zambesiacum<nowiki>'' subsp. ''</nowiki>puberulum'' Lock,(1978). * ''Aframomum zambesiacum<nowiki>'' subsp. ''</nowiki>zambesiacum''. === Karazana misy eto Madagasikara === Karazana tokana no misy eto [[Madagasikara]]: ''[[Aframomum angustifolium]]'' <small>(Sonn.) K.Schum.</small> -- lingoza, lingozakely, longoza, longozakely, tsinkara == Jereo koa == * [[Lingoza]]: ''[[Aframomum angustifolium]]'' <small>(Sonn.) K.Schum.</small> (''Zingiberaceae''); ''[[Hedychium flavescens]]'' <small>Carey ex Roscoe</small> (''Zingiberaceae'') gj53og8lrf8tteq8x8y0uykut2hj838 0 291816 1146630 1099734 2026-07-04T15:07:49Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1146630 wikitext text/x-wiki Ny '''''Aulotandra''''' dia antokon-javamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Zingiberaceae]]''. o amn' ny filaharana [[Zingiberales]], hita eto [[Madagasikara]] sy ao [[Afrika]]. == Lisitry ny karazana == Ireto ny karazana ao aminy: * ''[[Aulotandra angustifolia]]'' <small>H.Perrier (1939)</small> (Madagasikara) * ''Aulotandra humbertii'' <small>H.Perrier (1939)</small> (Madagasikara) * ''Aulotandra kamerunensis'' <small>Loes. (1909)</small> ([[Kamerona]]) * ''Aulotandra madagascariensis'' <small>Gagnep. (1902)</small> (Madagasikara) * ''Aulotandra trialata'' <small>H.Perrier (1939)</small> (Madagasikara) * ''[[Aulotandra trigonocarpa]]'' <small>H.Perrier (1939)</small> -- ahitrakondro (Madagasikara) ** ''Aulotandra trigonocarpa var. calcicola'' <small>H.Perrier (1939)</small> -- saranala ** ''Aulotandra trigonocarpa var. gypsicola'' <small>H.Perrier (1939)</small> ** ''Aulotandra trigonocarpa var. trigonocarpa'' edzgmg0szfoet9xacunsnpic28wyy54 0 291837 1146625 1099764 2026-07-04T13:04:09Z Thelezifor 15140 Nanisy sary 1146625 wikitext text/x-wiki [[Sary:Starr 080716-9460 Hedychium flavescens.jpg|vignette|372x372px|''Hedychium flavescens'']] Ny '''''Hedychium''''' dia vondron-karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Zingiberaceae]]''. Ireto ny karazana ao aminy: * ''Hedychium aureum'' * ''Hedychium biflorum'' * ''Hedychium bijiangense'' * ''Hedychium bipartitum'' * ''Hedychium boloveniorum'' * ''Hedychium bordelonianum'' * ''Hedychium borneense'' * ''Hedychium bousigonianum'' * ''Hedychium brevicaule'' * ''Hedychium calcaratum'' * ''Hedychium champasakense'' * ''Hedychium chayanianum'' * ''Hedychium chingmeianum'' * ''Hedychium coccineum'' * ''Hedychium collinum'' * ''Hedychium convexum'' * ''Hedychium coronarium'' * ''Hedychium cylindricum'' * ''Hedychium deceptum'' * ''Hedychium densiflorum'' * ''Hedychium dichotomatum'' * ''Hedychium efilamentosum'' * ''Hedychium elatum'' * ''Hedychium ellipticum'' * ''Hedychium elwesii'' * ''Hedychium erythrostemon'' * ''Hedychium flavescens'' * ''Hedychium flavum'' * ''Hedychium forrestii'' * ''Hedychium gardnerianum'' * ''Hedychium glabrum'' * ''Hedychium glaucum'' * ''Hedychium gomezianum'' * ''Hedychium gracile'' * ''Hedychium gracillimum'' * ''Hedychium gratum'' * ''Hedychium greenii'' * ''Hedychium griersonianum'' * ''Hedychium griffithianum'' * ''Hedychium hasseltii'' * ''Hedychium hirsutissimum'' * ''Hedychium hookeri'' * ''Hedychium horsfieldii'' * ''Hedychium intermedium'' * ''Hedychium khaomaenense'' * ''Hedychium kwangsiense'' * ''Hedychium larsenii'' * ''Hedychium lineare'' * ''Hedychium longicornutum'' * ''Hedychium longipedunculatum'' * ''Hedychium longipetalum'' * ''Hedychium luteum'' * ''Hedychium macrorrhizum'' * ''Hedychium malayanum'' * ''Hedychium marginatum'' * ''Hedychium matthewii'' * ''Hedychium menghaiense'' * ''Hedychium menglianense'' * ''Hedychium muanwongyathiae'' * ''Hedychium muluense'' * ''Hedychium nagamiense'' * ''Hedychium neocarneum'' * ''Hedychium nutantiflorum'' * ''Hedychium paludosum'' * ''Hedychium parvibracteatum'' * ''Hedychium pauciflorum'' * ''Hedychium peregrinum'' * ''Hedychium philippinense'' * ''Hedychium phuluangense'' * ''Hedychium poilanei'' * ''Hedychium puerense'' * ''Hedychium putaoense'' * ''Hedychium pynursulaeanum'' * ''Hedychium qingchengense'' * ''Hedychium radiatum'' * ''Hedychium raoi'' * ''Hedychium robustum'' * ''Hedychium roxburghii'' * ''Hedychium samuiense'' * ''Hedychium satyanarayanum'' * ''Hedychium siamense'' * ''Hedychium simaoense'' * ''Hedychium sirirugsae'' * ''Hedychium speciosum'' * ''Hedychium spicatum'' * ''Hedychium stenopetalum'' * ''Hedychium tenellum'' * ''Hedychium tengchongense'' * ''Hedychium thaianum'' * ''Hedychium thyrsiforme'' * ''Hedychium tienlinense'' * ''Hedychium tomentosum'' * ''Hedychium venustum'' * ''Hedychium villosum'' * ''Hedychium viridibracteatum'' * ''Hedychium wardii'' * ''Hedychium ximengense'' * ''Hedychium yungjiangense'' * ''Hedychium yunnanense'' 6c4lrr4v84v9ken8je2ckwoq3t1a17p 1146667 1146625 2026-07-04T20:14:51Z Thelezifor 15140 Karazana misy eto Madagasikara 1146667 wikitext text/x-wiki [[Sary:Starr 080716-9460 Hedychium flavescens.jpg|vignette|372x372px|''Hedychium flavescens'']] Ny '''''Hedychium''''' dia vondron-karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Zingiberaceae]]''. Ireto ny karazana ao aminy: * ''Hedychium aureum'' * ''Hedychium biflorum'' * ''Hedychium bijiangense'' * ''Hedychium bipartitum'' * ''Hedychium boloveniorum'' * ''Hedychium bordelonianum'' * ''Hedychium borneense'' * ''Hedychium bousigonianum'' * ''Hedychium brevicaule'' * ''Hedychium calcaratum'' * ''Hedychium champasakense'' * ''Hedychium chayanianum'' * ''Hedychium chingmeianum'' * ''Hedychium coccineum'' * ''Hedychium collinum'' * ''Hedychium convexum'' * ''[[Hedychium coronarium]]'' * ''Hedychium cylindricum'' * ''Hedychium deceptum'' * ''Hedychium densiflorum'' * ''Hedychium dichotomatum'' * ''Hedychium efilamentosum'' * ''Hedychium elatum'' * ''Hedychium ellipticum'' * ''Hedychium elwesii'' * ''Hedychium erythrostemon'' * ''[[Hedychium flavescens]]'' * ''Hedychium flavum'' * ''Hedychium forrestii'' * ''[[Hedychium gardnerianum]]'' * ''Hedychium glabrum'' * ''Hedychium glaucum'' * ''Hedychium gomezianum'' * ''Hedychium gracile'' * ''Hedychium gracillimum'' * ''Hedychium gratum'' * ''Hedychium greenii'' * ''Hedychium griersonianum'' * ''Hedychium griffithianum'' * ''Hedychium hasseltii'' * ''Hedychium hirsutissimum'' * ''Hedychium hookeri'' * ''Hedychium horsfieldii'' * ''Hedychium intermedium'' * ''Hedychium khaomaenense'' * ''Hedychium kwangsiense'' * ''Hedychium larsenii'' * ''Hedychium lineare'' * ''Hedychium longicornutum'' * ''Hedychium longipedunculatum'' * ''Hedychium longipetalum'' * ''Hedychium luteum'' * ''Hedychium macrorrhizum'' * ''Hedychium malayanum'' * ''Hedychium marginatum'' * ''Hedychium matthewii'' * ''Hedychium menghaiense'' * ''Hedychium menglianense'' * ''Hedychium muanwongyathiae'' * ''Hedychium muluense'' * ''Hedychium nagamiense'' * ''Hedychium neocarneum'' * ''Hedychium nutantiflorum'' * ''Hedychium paludosum'' * ''Hedychium parvibracteatum'' * ''Hedychium pauciflorum'' * ''[[Hedychium peregrinum]]'' * ''Hedychium philippinense'' * ''Hedychium phuluangense'' * ''Hedychium poilanei'' * ''Hedychium puerense'' * ''Hedychium putaoense'' * ''Hedychium pynursulaeanum'' * ''Hedychium qingchengense'' * ''Hedychium radiatum'' * ''Hedychium raoi'' * ''Hedychium robustum'' * ''Hedychium roxburghii'' * ''Hedychium samuiense'' * ''Hedychium satyanarayanum'' * ''Hedychium siamense'' * ''Hedychium simaoense'' * ''Hedychium sirirugsae'' * ''Hedychium speciosum'' * ''Hedychium spicatum'' * ''Hedychium stenopetalum'' * ''Hedychium tenellum'' * ''Hedychium tengchongense'' * ''Hedychium thaianum'' * ''Hedychium thyrsiforme'' * ''Hedychium tienlinense'' * ''Hedychium tomentosum'' * ''Hedychium venustum'' * ''Hedychium villosum'' * ''Hedychium viridibracteatum'' * ''Hedychium wardii'' * ''Hedychium ximengense'' * ''Hedychium yungjiangense'' * ''Hedychium yunnanense'' === Karazana misy eto Madagasikara === Indreto ny karazana misy eto [[Madagasikara]]: * ''[[Hedychium coronarium]]'' <small>J.Koenig</small> — sakamalaho, sakamalaobe, sakarivondambo * ''[[Hedychium flavescens]]'' <small>Carey ex Roscoe</small> — fakamalao, laho, lingoza, lingozabe, longozabe, sakainolomainty, sakaintany, sakamalaho, sakamalaobe, sakamalaontany, sakarivo * ''[[Hedychium gardnerianum]]'' <small>Shepard ex Ker Gawl.</small> — * ''[[Hedychium peregrinum]]'' <small>N.E. Br.</small> -- fakamalao, sakainolomainty, sakamalaobe, sakamalaontany, sakarivo, sakavirondambo Misy tatitra momba ny fisian' ny ''Hedychium pyrifolium'' <small>Vahl</small> eto Madagasikara, indrindra fa ao amin' ny fanangonana bôtanika taloha na sora-tanana tsy navoaka. Na izany aza, ny fenitra taksônômika ankehitriny dia tsy manaiky intsony ny ''Hedychium pyrifolium'' (atao hoe -- sakavirombato) ho anarana ekena ao anatin' ny antoko ''Hedychium''. == Jereo koa == * [[Laho (zavamaniry)|Laho]]: ''[[Hedychium flavescens]]'' <small>Carey ex Roscoe</small> (''[[Zingiberaceae]]''); ''[[Acmella oleracea]]'' <small>(L.) R. K. Jansen</small> (← ''[[Spilanthes oleracea]]'' <small>Jacq.</small>) (''[[Asteraceae]]'') * [[Lingoza]]: ''[[Aframomum angustifolium]]'' <small>(Sonn.) K.Schum.</small> (''[[Zingiberaceae]]''); ''[[Hedychium flavescens]]'' <small>Carey ex Roscoe</small> (''Zingiberaceae'') * [[Sakarivo]]: ''[[Hedychium flavescens]]'' <small>Carey & Roscoe</small>; ''[[Hedychium peregrinum]]'' <small>N.E.Br.</small>; ''[[Zingiber officinale]]'' <small>Roscoe</small> (''[[Zingiberaceae]]'') * [[Sakavirondambo]]: ''[[Hedychium peregrinum]]'' <small>N.E. Br.</small> (''[[Zingiberaceae]]''); ''[[Piper borbonense]]'' <small>(Miq.) C.DC.</small> (← ''[[Piper pyrifolium]]'' <small>Vahl</small>) (''[[Piperaceae]]''); ''Zingiber zerumbet'' <small>(L.) Roscoe ex Sm.</small> (''Zingiberaceae'') quv0skk1u3u82xc6y7sxfs1m24dim5h 1146668 1146667 2026-07-04T20:15:29Z Thelezifor 15140 1146668 wikitext text/x-wiki [[Sary:Starr 080716-9460 Hedychium flavescens.jpg|vignette|372x372px|''Hedychium flavescens'']] Ny '''''Hedychium''''' dia vondron-karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Zingiberaceae]]''. Ireto ny karazana ao aminy: * ''Hedychium aureum'' * ''Hedychium biflorum'' * ''Hedychium bijiangense'' * ''Hedychium bipartitum'' * ''Hedychium boloveniorum'' * ''Hedychium bordelonianum'' * ''Hedychium borneense'' * ''Hedychium bousigonianum'' * ''Hedychium brevicaule'' * ''Hedychium calcaratum'' * ''Hedychium champasakense'' * ''Hedychium chayanianum'' * ''Hedychium chingmeianum'' * ''Hedychium coccineum'' * ''Hedychium collinum'' * ''Hedychium convexum'' * ''[[Hedychium coronarium]]'' * ''Hedychium cylindricum'' * ''Hedychium deceptum'' * ''Hedychium densiflorum'' * ''Hedychium dichotomatum'' * ''Hedychium efilamentosum'' * ''Hedychium elatum'' * ''Hedychium ellipticum'' * ''Hedychium elwesii'' * ''Hedychium erythrostemon'' * ''[[Hedychium flavescens]]'' * ''Hedychium flavum'' * ''Hedychium forrestii'' * ''[[Hedychium gardnerianum]]'' * ''Hedychium glabrum'' * ''Hedychium glaucum'' * ''Hedychium gomezianum'' * ''Hedychium gracile'' * ''Hedychium gracillimum'' * ''Hedychium gratum'' * ''Hedychium greenii'' * ''Hedychium griersonianum'' * ''Hedychium griffithianum'' * ''Hedychium hasseltii'' * ''Hedychium hirsutissimum'' * ''Hedychium hookeri'' * ''Hedychium horsfieldii'' * ''Hedychium intermedium'' * ''Hedychium khaomaenense'' * ''Hedychium kwangsiense'' * ''Hedychium larsenii'' * ''Hedychium lineare'' * ''Hedychium longicornutum'' * ''Hedychium longipedunculatum'' * ''Hedychium longipetalum'' * ''Hedychium luteum'' * ''Hedychium macrorrhizum'' * ''Hedychium malayanum'' * ''Hedychium marginatum'' * ''Hedychium matthewii'' * ''Hedychium menghaiense'' * ''Hedychium menglianense'' * ''Hedychium muanwongyathiae'' * ''Hedychium muluense'' * ''Hedychium nagamiense'' * ''Hedychium neocarneum'' * ''Hedychium nutantiflorum'' * ''Hedychium paludosum'' * ''Hedychium parvibracteatum'' * ''Hedychium pauciflorum'' * ''[[Hedychium peregrinum]]'' * ''Hedychium philippinense'' * ''Hedychium phuluangense'' * ''Hedychium poilanei'' * ''Hedychium puerense'' * ''Hedychium putaoense'' * ''Hedychium pynursulaeanum'' * ''Hedychium qingchengense'' * ''Hedychium radiatum'' * ''Hedychium raoi'' * ''Hedychium robustum'' * ''Hedychium roxburghii'' * ''Hedychium samuiense'' * ''Hedychium satyanarayanum'' * ''Hedychium siamense'' * ''Hedychium simaoense'' * ''Hedychium sirirugsae'' * ''Hedychium speciosum'' * ''Hedychium spicatum'' * ''Hedychium stenopetalum'' * ''Hedychium tenellum'' * ''Hedychium tengchongense'' * ''Hedychium thaianum'' * ''Hedychium thyrsiforme'' * ''Hedychium tienlinense'' * ''Hedychium tomentosum'' * ''Hedychium venustum'' * ''Hedychium villosum'' * ''Hedychium viridibracteatum'' * ''Hedychium wardii'' * ''Hedychium ximengense'' * ''Hedychium yungjiangense'' * ''Hedychium yunnanense'' === Karazana misy eto Madagasikara === Indreto ny karazana misy eto [[Madagasikara]]: * ''[[Hedychium coronarium]]'' <small>J.Koenig</small> — sakamalaho, sakamalaobe, sakarivondambo * ''[[Hedychium flavescens]]'' <small>Carey ex Roscoe</small> — fakamalao, laho, lingoza, lingozabe, longozabe, sakainolomainty, sakaintany, sakamalaho, sakamalaobe, sakamalaontany, sakarivo * ''[[Hedychium gardnerianum]]'' <small>Shepard ex Ker Gawl.</small> — * ''[[Hedychium peregrinum]]'' <small>N.E. Br.</small> -- fakamalao, sakainolomainty, sakamalaobe, sakamalaontany, sakarivo, sakavirondambo Misy tatitra momba ny fisian' ny ''Hedychium pyrifolium'' <small>Vahl</small> eto Madagasikara, indrindra fa ao amin' ny fanangonana bôtanika taloha na sora-tanana tsy navoaka. Na izany aza, ny fenitra taksônômika ankehitriny dia tsy manaiky intsony ny ''Hedychium pyrifolium'' (atao hoe -- sakavirombato) ho anarana ekena ao anatin' ny antoko ''Hedychium''. == Jereo koa == * [[Laho (zavamaniry)|Laho]]: ''[[Hedychium flavescens]]'' <small>Carey ex Roscoe</small> (''[[Zingiberaceae]]''); ''[[Acmella oleracea]]'' <small>(L.) R. K. Jansen</small> (← ''[[Spilanthes oleracea]]'' <small>Jacq.</small>) (''[[Asteraceae]]'') * [[Lingoza]]: ''[[Aframomum angustifolium]]'' <small>(Sonn.) K.Schum.</small> (''[[Zingiberaceae]]''); ''[[Hedychium flavescens]]'' <small>Carey ex Roscoe</small> (''Zingiberaceae'') * [[Sakarivo]]: ''[[Hedychium flavescens]]'' <small>Carey & Roscoe</small>; ''[[Hedychium peregrinum]]'' <small>N.E.Br.</small>; ''[[Zingiber officinale]]'' <small>Roscoe</small> (''[[Zingiberaceae]]'') * [[Sakavirondambo]]: ''[[Hedychium peregrinum]]'' <small>N.E. Br.</small> (''[[Zingiberaceae]]''); ''[[Piper borbonense]]'' <small>(Miq.) C.DC.</small> (← ''[[Piper pyrifolium]]'' <small>Vahl</small>) (''[[Piperaceae]]''); ''[[Zingiber zerumbet]]'' <small>(L.) Roscoe ex Sm.</small> (''Zingiberaceae'') o7rg4w0bym84ktmipnvnyt7isym2wlg 1146770 1146668 2026-07-05T11:55:37Z Thelezifor 15140 1146770 wikitext text/x-wiki [[Sary:Starr 080716-9460 Hedychium flavescens.jpg|vignette|372x372px|''[[Hedychium flavescens]]'']] Ny '''''Hedychium''''' dia vondron-karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Zingiberaceae]]''. Ireto ny karazana ao aminy: * ''Hedychium aureum'' * ''Hedychium biflorum'' * ''Hedychium bijiangense'' * ''Hedychium bipartitum'' * ''Hedychium boloveniorum'' * ''Hedychium bordelonianum'' * ''Hedychium borneense'' * ''Hedychium bousigonianum'' * ''Hedychium brevicaule'' * ''Hedychium calcaratum'' * ''Hedychium champasakense'' * ''Hedychium chayanianum'' * ''Hedychium chingmeianum'' * ''Hedychium coccineum'' * ''Hedychium collinum'' * ''Hedychium convexum'' * ''[[Hedychium coronarium]]'' * ''Hedychium cylindricum'' * ''Hedychium deceptum'' * ''Hedychium densiflorum'' * ''Hedychium dichotomatum'' * ''Hedychium efilamentosum'' * ''Hedychium elatum'' * ''Hedychium ellipticum'' * ''Hedychium elwesii'' * ''Hedychium erythrostemon'' * ''[[Hedychium flavescens]]'' * ''Hedychium flavum'' * ''Hedychium forrestii'' * ''[[Hedychium gardnerianum]]'' * ''Hedychium glabrum'' * ''Hedychium glaucum'' * ''Hedychium gomezianum'' * ''Hedychium gracile'' * ''Hedychium gracillimum'' * ''Hedychium gratum'' * ''Hedychium greenii'' * ''Hedychium griersonianum'' * ''Hedychium griffithianum'' * ''Hedychium hasseltii'' * ''Hedychium hirsutissimum'' * ''Hedychium hookeri'' * ''Hedychium horsfieldii'' * ''Hedychium intermedium'' * ''Hedychium khaomaenense'' * ''Hedychium kwangsiense'' * ''Hedychium larsenii'' * ''Hedychium lineare'' * ''Hedychium longicornutum'' * ''Hedychium longipedunculatum'' * ''Hedychium longipetalum'' * ''Hedychium luteum'' * ''Hedychium macrorrhizum'' * ''Hedychium malayanum'' * ''Hedychium marginatum'' * ''Hedychium matthewii'' * ''Hedychium menghaiense'' * ''Hedychium menglianense'' * ''Hedychium muanwongyathiae'' * ''Hedychium muluense'' * ''Hedychium nagamiense'' * ''Hedychium neocarneum'' * ''Hedychium nutantiflorum'' * ''Hedychium paludosum'' * ''Hedychium parvibracteatum'' * ''Hedychium pauciflorum'' * ''[[Hedychium peregrinum]]'' * ''Hedychium philippinense'' * ''Hedychium phuluangense'' * ''Hedychium poilanei'' * ''Hedychium puerense'' * ''Hedychium putaoense'' * ''Hedychium pynursulaeanum'' * ''Hedychium qingchengense'' * ''Hedychium radiatum'' * ''Hedychium raoi'' * ''Hedychium robustum'' * ''Hedychium roxburghii'' * ''Hedychium samuiense'' * ''Hedychium satyanarayanum'' * ''Hedychium siamense'' * ''Hedychium simaoense'' * ''Hedychium sirirugsae'' * ''Hedychium speciosum'' * ''Hedychium spicatum'' * ''Hedychium stenopetalum'' * ''Hedychium tenellum'' * ''Hedychium tengchongense'' * ''Hedychium thaianum'' * ''Hedychium thyrsiforme'' * ''Hedychium tienlinense'' * ''Hedychium tomentosum'' * ''Hedychium venustum'' * ''Hedychium villosum'' * ''Hedychium viridibracteatum'' * ''Hedychium wardii'' * ''Hedychium ximengense'' * ''Hedychium yungjiangense'' * ''Hedychium yunnanense'' === Karazana misy eto Madagasikara === Indreto ny karazana misy eto [[Madagasikara]]: * ''[[Hedychium coronarium]]'' <small>J.Koenig</small> — sakamalaho, sakamalaobe, sakarivondambo * ''[[Hedychium flavescens]]'' <small>Carey ex Roscoe</small> — fakamalao, laho, lingoza, lingozabe, longozabe, sakainolomainty, sakaintany, sakamalaho, sakamalaobe, sakamalaontany, sakarivo * ''[[Hedychium gardnerianum]]'' <small>Shepard ex Ker Gawl.</small> — * ''[[Hedychium peregrinum]]'' <small>N.E. Br.</small> -- fakamalao, sakainolomainty, sakamalaobe, sakamalaontany, sakarivo, sakavirondambo Misy tatitra momba ny fisian' ny ''Hedychium pyrifolium'' <small>Vahl</small> eto Madagasikara, indrindra fa ao amin' ny fanangonana bôtanika taloha na sora-tanana tsy navoaka. Na izany aza, ny fenitra taksônômika ankehitriny dia tsy manaiky intsony ny ''Hedychium pyrifolium'' (atao hoe -- sakavirombato) ho anarana ekena ao anatin' ny antoko ''Hedychium''. == Jereo koa == * [[Laho (zavamaniry)|Laho]]: ''[[Hedychium flavescens]]'' <small>Carey ex Roscoe</small> (''[[Zingiberaceae]]''); ''[[Acmella oleracea]]'' <small>(L.) R. K. Jansen</small> (← ''[[Spilanthes oleracea]]'' <small>Jacq.</small>) (''[[Asteraceae]]'') * [[Lingoza]]: ''[[Aframomum angustifolium]]'' <small>(Sonn.) K.Schum.</small> (''[[Zingiberaceae]]''); ''[[Hedychium flavescens]]'' <small>Carey ex Roscoe</small> (''Zingiberaceae'') * [[Sakarivo]]: ''[[Hedychium flavescens]]'' <small>Carey & Roscoe</small>; ''[[Hedychium peregrinum]]'' <small>N.E.Br.</small>; ''[[Zingiber officinale]]'' <small>Roscoe</small> (''[[Zingiberaceae]]'') * [[Sakavirondambo]]: ''[[Hedychium peregrinum]]'' <small>N.E. Br.</small> (''[[Zingiberaceae]]''); ''[[Piper borbonense]]'' <small>(Miq.) C.DC.</small> (← ''[[Piper pyrifolium]]'' <small>Vahl</small>) (''[[Piperaceae]]''); ''[[Zingiber zerumbet]]'' <small>(L.) Roscoe ex Sm.</small> (''Zingiberaceae'') ch8nxp4k6fixm90vadnow4yfxx6pxks 0 293286 1146634 1128085 2026-07-04T16:47:05Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1146634 wikitext text/x-wiki {{delete|Test page}} RAKI-PIANANY: RANDRIAMIADANARIVO dia teraka ny 12 janoary 1916 tao Ambohidahy, Ambohimanarina, Antananarivo.Zanak'Itompokolahy Razafimahatratra, mpampianatra sy Itompokovavy Razafimiarandray. Nanambady an-dRamatoa RAZANADRASOA, niteraka roa amby folo mianadahy. Ny SEKOLY NIANARANY: Nanomboka nianatra izy tamin'ny 1922 ireto avy ny sekoly nianarany: tao amin'ny Sekolim-panjakana Ambohimiadana Andramasina,  Sekolim-piangonana LMS Ambohidahy sy Fihaonana, Sekoly Norimaly Ambavahadimitafo, Sekoly Paul Minault, Kolejy teolojika LMS Ambohipotsy. NY ASANY: Nanomboka niasa izy amin'ny maha mpitandrina sy mpampianatra azy 1939: nampianatra tao amin'ny LMS Ambatonakanga, Isoavina 1946: nivoaka ho mpitandrina, niasa tao Ambohitsimeloka sady nampianatra tao. 1950: nifindra tao Isoavina ary mbola nanohy ireo asa roa izay efa nataony. 1981: nisotro ronono izy. AMIN'NY MAHA MPANORATRA AZY: Mpanoratra lahatsoratra sy famakafana no ahafantarana azy. Ny fanabeazana sy ny riba tsara ho fantantry ny taranaka Malagasy no fotokevitra niompanan'ny asasorany. Maro karazana ny asa soratra efa nataony, anisan'izany ireto: Sekolin'ny Ntaolo, Sikajin'i Dadabe, Isa ny Amontana, Voromby, Sodifafana... Ny toetra amana'endriky ny asasoratr'i Randriamiadanarivo dia tsotra, mazava ary mahaliana. Izany dia anisan'ny nahavoafidy ny asasorany hianarana any an-tsekoly. dxq9wpdp1oc8ignum9i2juj65bj67f6 1146635 1146634 2026-07-04T16:54:53Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1146635 wikitext text/x-wiki {{delete|Test page}} Raki-piainany RANDRIAMIADANARIVO dia teraka ny 12 janoary 1916 tao Ambohidahy, Ambohimanarina, Antananarivo.Zanak'Itompokolahy Razafimahatratra, mpampianatra sy Itompokovavy Razafimiarandray. Nanambady an-dRamatoa RAZANADRASOA, niteraka roa amby folo mianadahy. Ny SEKOLY NIANARANY: Nanomboka nianatra izy tamin'ny 1922 ireto avy ny sekoly nianarany: tao amin'ny Sekolim-panjakana Ambohimiadana Andramasina,  Sekolim-piangonana LMS Ambohidahy sy Fihaonana, Sekoly Norimaly Ambavahadimitafo, Sekoly Paul Minault, Kolejy teolojika LMS Ambohipotsy. NY ASANY: Nanomboka niasa izy amin'ny maha mpitandrina sy mpampianatra azy 1939: nampianatra tao amin'ny LMS Ambatonakanga, Isoavina 1946: nivoaka ho mpitandrina, niasa tao Ambohitsimeloka sady nampianatra tao. 1950: nifindra tao Isoavina ary mbola nanohy ireo asa roa izay efa nataony. 1981: nisotro ronono izy. AMIN'NY MAHA MPANORATRA AZY: Mpanoratra lahatsoratra sy famakafana no ahafantarana azy. Ny fanabeazana sy ny riba tsara ho fantantry ny taranaka Malagasy no fotokevitra niompanan'ny asasorany. Maro karazana ny asa soratra efa nataony, anisan'izany ireto: Sekolin'ny Ntaolo, Sikajin'i Dadabe, Isa ny Amontana, Voromby, Sodifafana... Ny toetra amana'endriky ny asasoratr'i Randriamiadanarivo dia tsotra, mazava ary mahaliana. Izany dia anisan'ny nahavoafidy ny asasorany hianarana any an-tsekoly. eisyh2xrfc3dqpkppkodl363g3uxgi3 1146636 1146635 2026-07-04T16:55:43Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1146636 wikitext text/x-wiki {{delete|Test page}} == Raki-piainany == RANDRIAMIADANARIVO dia teraka ny 12 janoary 1916 tao Ambohidahy, Ambohimanarina, Antananarivo.Zanak'Itompokolahy Razafimahatratra, mpampianatra sy Itompokovavy Razafimiarandray. Nanambady an-dRamatoa RAZANADRASOA, niteraka roa amby folo mianadahy. Ny SEKOLY NIANARANY: Nanomboka nianatra izy tamin'ny 1922 ireto avy ny sekoly nianarany: tao amin'ny Sekolim-panjakana Ambohimiadana Andramasina,  Sekolim-piangonana LMS Ambohidahy sy Fihaonana, Sekoly Norimaly Ambavahadimitafo, Sekoly Paul Minault, Kolejy teolojika LMS Ambohipotsy. NY ASANY: Nanomboka niasa izy amin'ny maha mpitandrina sy mpampianatra azy 1939: nampianatra tao amin'ny LMS Ambatonakanga, Isoavina 1946: nivoaka ho mpitandrina, niasa tao Ambohitsimeloka sady nampianatra tao. 1950: nifindra tao Isoavina ary mbola nanohy ireo asa roa izay efa nataony. 1981: nisotro ronono izy. AMIN'NY MAHA MPANORATRA AZY: Mpanoratra lahatsoratra sy famakafana no ahafantarana azy. Ny fanabeazana sy ny riba tsara ho fantantry ny taranaka Malagasy no fotokevitra niompanan'ny asasorany. Maro karazana ny asa soratra efa nataony, anisan'izany ireto: Sekolin'ny Ntaolo, Sikajin'i Dadabe, Isa ny Amontana, Voromby, Sodifafana... Ny toetra amana'endriky ny asasoratr'i Randriamiadanarivo dia tsotra, mazava ary mahaliana. Izany dia anisan'ny nahavoafidy ny asasorany hianarana any an-tsekoly. 0av1bloldidxsl5t87bfrmky28nxzpp 1146637 1146636 2026-07-04T16:56:25Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1146637 wikitext text/x-wiki {{delete|Test page}} == Raki-piainany == RANDRIAMIADANARIVO dia teraka ny 12 janoary 1916 tao Ambohidahy, Ambohimanarina, Antananarivo.Zanak'Itompokolahy Razafimahatratra, mpampianatra sy Itompokovavy Razafimiarandray. Nanambady an-dRamatoa RAZANADRASOA, niteraka roa amby folo mianadahy. == Ny sekoly nianarany == Nanomboka nianatra izy tamin'ny 1922 ireto avy ny sekoly nianarany: tao amin'ny Sekolim-panjakana Ambohimiadana Andramasina,  Sekolim-piangonana LMS Ambohidahy sy Fihaonana, Sekoly Norimaly Ambavahadimitafo, Sekoly Paul Minault, Kolejy teolojika LMS Ambohipotsy. NY ASANY: Nanomboka niasa izy amin'ny maha mpitandrina sy mpampianatra azy 1939: nampianatra tao amin'ny LMS Ambatonakanga, Isoavina 1946: nivoaka ho mpitandrina, niasa tao Ambohitsimeloka sady nampianatra tao. 1950: nifindra tao Isoavina ary mbola nanohy ireo asa roa izay efa nataony. 1981: nisotro ronono izy. AMIN'NY MAHA MPANORATRA AZY: Mpanoratra lahatsoratra sy famakafana no ahafantarana azy. Ny fanabeazana sy ny riba tsara ho fantantry ny taranaka Malagasy no fotokevitra niompanan'ny asasorany. Maro karazana ny asa soratra efa nataony, anisan'izany ireto: Sekolin'ny Ntaolo, Sikajin'i Dadabe, Isa ny Amontana, Voromby, Sodifafana... Ny toetra amana'endriky ny asasoratr'i Randriamiadanarivo dia tsotra, mazava ary mahaliana. Izany dia anisan'ny nahavoafidy ny asasorany hianarana any an-tsekoly. a0mfyjpxbh62mv6navhc94ix3fycmv6 1146638 1146637 2026-07-04T16:57:34Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1146638 wikitext text/x-wiki {{delete|Test page}} == Raki-piainany == RANDRIAMIADANARIVO dia teraka ny 12 janoary 1916 tao Ambohidahy, Ambohimanarina, Antananarivo.Zanak'Itompokolahy Razafimahatratra, mpampianatra sy Itompokovavy Razafimiarandray. Nanambady an-dRamatoa RAZANADRASOA, niteraka roa amby folo mianadahy. == Ny sekoly nianarany == Nanomboka nianatra izy tamin'ny taona 1922 ireto avy ny sekoly nianarany: tao amin'ny Sekolim-panjakana Ambohimiadana Andramasina,  Sekolim-piangonana LMS Ambohidahy sy Fihaonana, Sekoly Norimaly Ambavahadimitafo, Sekoly Paul Minault, Kolejy teolojika LMS Ambohipotsy. == Ny asany == Nanomboka niasa izy amin'ny maha mpitandrina sy mpampianatra azy 1939: nampianatra tao amin'ny LMS Ambatonakanga, Isoavina 1946: nivoaka ho mpitandrina, niasa tao Ambohitsimeloka sady nampianatra tao. 1950: nifindra tao Isoavina ary mbola nanohy ireo asa roa izay efa nataony. 1981: nisotro ronono izy. AMIN'NY MAHA MPANORATRA AZY: Mpanoratra lahatsoratra sy famakafana no ahafantarana azy. Ny fanabeazana sy ny riba tsara ho fantantry ny taranaka Malagasy no fotokevitra niompanan'ny asasorany. Maro karazana ny asa soratra efa nataony, anisan'izany ireto: Sekolin'ny Ntaolo, Sikajin'i Dadabe, Isa ny Amontana, Voromby, Sodifafana... Ny toetra amana'endriky ny asasoratr'i Randriamiadanarivo dia tsotra, mazava ary mahaliana. Izany dia anisan'ny nahavoafidy ny asasorany hianarana any an-tsekoly. 2pyjuemttdbbodpmxfd5m8xk6ih104w 1146639 1146638 2026-07-04T16:58:31Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1146639 wikitext text/x-wiki {{delete|Test page}} == Raki-piainany == RANDRIAMIADANARIVO dia teraka ny 12 janoary 1916 tao Ambohidahy, Ambohimanarina, Antananarivo.Zanak'Itompokolahy Razafimahatratra, mpampianatra sy Itompokovavy Razafimiarandray. Nanambady an-dRamatoa RAZANADRASOA, niteraka roa amby folo mianadahy. == Ny sekoly nianarany == Nanomboka nianatra izy tamin'ny taona 1922 ireto avy ny sekoly nianarany: tao amin'ny Sekolim-panjakana Ambohimiadana Andramasina,  Sekolim-piangonana LMS Ambohidahy sy Fihaonana, Sekoly Norimaly Ambavahadimitafo, Sekoly Paul Minault, Kolejy teolojika LMS Ambohipotsy. == Ny asany == Nanomboka niasa izy amin'ny maha mpitandrina sy mpampianatra azy -1939: nampianatra tao amin'ny LMS Ambatonakanga, Isoavina -1946: nivoaka ho mpitandrina, niasa tao Ambohitsimeloka sady nampianatra tao. -1950: nifindra tao Isoavina ary mbola nanohy ireo asa roa izay efa nataony. -1981: nisotro ronono izy. AMIN'NY MAHA MPANORATRA AZY: Mpanoratra lahatsoratra sy famakafana no ahafantarana azy. Ny fanabeazana sy ny riba tsara ho fantantry ny taranaka Malagasy no fotokevitra niompanan'ny asasorany. Maro karazana ny asa soratra efa nataony, anisan'izany ireto: Sekolin'ny Ntaolo, Sikajin'i Dadabe, Isa ny Amontana, Voromby, Sodifafana... Ny toetra amana'endriky ny asasoratr'i Randriamiadanarivo dia tsotra, mazava ary mahaliana. Izany dia anisan'ny nahavoafidy ny asasorany hianarana any an-tsekoly. hvd89iwpignkmtgmuzzb9dj7s3ozvwk 1146640 1146639 2026-07-04T16:59:33Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1146640 wikitext text/x-wiki == Raki-piainany == RANDRIAMIADANARIVO dia teraka ny 12 janoary 1916 tao Ambohidahy, Ambohimanarina, Antananarivo.Zanak'Itompokolahy Razafimahatratra, mpampianatra sy Itompokovavy Razafimiarandray. Nanambady an-dRamatoa RAZANADRASOA, niteraka roa amby folo mianadahy. == Ny sekoly nianarany == Nanomboka nianatra izy tamin'ny taona 1922 ireto avy ny sekoly nianarany: tao amin'ny Sekolim-panjakana Ambohimiadana Andramasina,  Sekolim-piangonana LMS Ambohidahy sy Fihaonana, Sekoly Norimaly Ambavahadimitafo, Sekoly Paul Minault, Kolejy teolojika LMS Ambohipotsy. == Ny asany == Nanomboka niasa izy amin'ny maha mpitandrina sy mpampianatra azy -1939: nampianatra tao amin'ny LMS Ambatonakanga, Isoavina -1946: nivoaka ho mpitandrina, niasa tao Ambohitsimeloka sady nampianatra tao. -1950: nifindra tao Isoavina ary mbola nanohy ireo asa roa izay efa nataony. -1981: nisotro ronono izy. AMIN'NY MAHA MPANORATRA AZY: Mpanoratra lahatsoratra sy famakafana no ahafantarana azy. Ny fanabeazana sy ny riba tsara ho fantantry ny taranaka Malagasy no fotokevitra niompanan'ny asasorany. Maro karazana ny asa soratra efa nataony, anisan'izany ireto: Sekolin'ny Ntaolo, Sikajin'i Dadabe, Isa ny Amontana, Voromby, Sodifafana... Ny toetra amana'endriky ny asasoratr'i Randriamiadanarivo dia tsotra, mazava ary mahaliana. Izany dia anisan'ny nahavoafidy ny asasorany hianarana any an-tsekoly. ivsqpgmo2hsnqkda5zfi51q9rxufera 1146641 1146640 2026-07-04T17:00:36Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1146641 wikitext text/x-wiki == Raki-piainany == RANDRIAMIADANARIVO dia teraka ny 12 janoary 1916 tao Ambohidahy, Ambohimanarina, Antananarivo.Zanak'Itompokolahy Razafimahatratra, mpampianatra sy Itompokovavy Razafimiarandray. Nanambady an-dRamatoa RAZANADRASOA, niteraka roa amby folo mianadahy. == Ny sekoly nianarany == Nanomboka nianatra izy tamin'ny taona 1922 ireto avy ny sekoly nianarany: tao amin'ny Sekolim-panjakana Ambohimiadana Andramasina,  Sekolim-piangonana LMS Ambohidahy sy Fihaonana, Sekoly Norimaly Ambavahadimitafo, Sekoly Paul Minault, Kolejy teolojika LMS Ambohipotsy. == Ny asany == Nanomboka niasa izy amin'ny maha mpitandrina sy mpampianatra azy -1939: nampianatra tao amin'ny LMS Ambatonakanga, Isoavina -1946: nivoaka ho mpitandrina, niasa tao Ambohitsimeloka sady nampianatra tao. -1950: nifindra tao Isoavina ary mbola nanohy ireo asa roa izay efa nataony. -1981: nisotro ronono izy. == Mpanoratra == Mpanoratra lahatsoratra sy famakafana no ahafantarana azy. Ny fanabeazana sy ny riba tsara ho fantantry ny taranaka Malagasy no fotokevitra niompanan'ny asasorany. Maro karazana ny asa soratra efa nataony, anisan'izany ireto: Sekolin'ny Ntaolo, Sikajin'i Dadabe, Isa ny Amontana, Voromby, Sodifafana... Ny toetra amana'endriky ny asasoratr'i Randriamiadanarivo dia tsotra, mazava ary mahaliana. Izany dia anisan'ny nahavoafidy ny asasorany hianarana any an-tsekoly. k2gn02b3l5fknizfo4e4e8u9jjyxz5v 1146642 1146641 2026-07-04T17:02:49Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1146642 wikitext text/x-wiki == Raki-piainany == RANDRIAMIADANARIVO dia teraka ny 12 janoary 1916 tao Ambohidahy, Ambohimanarina, Antananarivo.Zanak'Itompokolahy Razafimahatratra, mpampianatra sy Itompokovavy Razafimiarandray. Nanambady an-dRamatoa RAZANADRASOA, niteraka roa amby folo mianadahy. == Ny sekoly nianarany == Nanomboka nianatra izy tamin'ny taona 1922 ireto avy ny sekoly nianarany: tao amin'ny Sekolim-panjakana Ambohimiadana Andramasina,  Sekolim-piangonana LMS Ambohidahy sy Fihaonana, Sekoly Norimaly Ambavahadimitafo, Sekoly Paul Minault, Kolejy teolojika LMS Ambohipotsy. == Ny asany == Nanomboka niasa izy amin'ny maha mpitandrina sy mpampianatra azy -1939: nampianatra tao amin'ny LMS Ambatonakanga, Isoavina -1946: nivoaka ho mpitandrina, niasa tao Ambohitsimeloka sady nampianatra tao. -1950: nifindra tao Isoavina ary mbola nanohy ireo asa roa izay efa nataony. -1981: nisotro ronono izy == Ny asa sorany == Mpanoratra lahatsoratra sy famakafana no ahafantarana azy. Ny fanabeazana sy ny riba tsara ho fantantry ny taranaka Malagasy no fotokevitra niompanan'ny asasorany. Maro karazana ny asa soratra efa nataony, anisan'izany ireto: Sekolin'ny Ntaolo, Sikajin'i Dadabe, Isa ny Amontana, Voromby, Sodifafana... Ny toetra amana'endriky ny asasoratr'i Randriamiadanarivo dia tsotra, mazava ary mahaliana. Izany dia anisan'ny nahavoafidy ny asasorany hianarana any an-tsekoly. j2wh3thbqjow7uhl8bvscgk5dqofbor 1146643 1146642 2026-07-04T17:40:44Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1146643 wikitext text/x-wiki == Raki-piainany == RANDRIAMIADANARIVO dia teraka ny 12 janoary 1916 tao Ambohidahy, Ambohimanarina, Antananarivo.Zanak'Itompokolahy Razafimahatratra, mpampianatra sy Itompokovavy Razafimiarandray. Nanambady an-dRamatoa RAZANADRASOA, niteraka roa amby folo mianadahy. == Ny sekoly nianarany == Nanomboka nianatra izy tamin'ny taona 1922 ireto avy ny sekoly nianarany: tao amin'ny Sekolim-panjakana Ambohimiadana Andramasina,  Sekolim-piangonana LMS Ambohidahy sy Fihaonana, Sekoly Norimaly Ambavahadimitafo, Sekoly Paul Minault, Kolejy teolojika LMS Ambohipotsy. == Ny asany == Nanomboka niasa izy amin'ny maha mpitandrina sy mpampianatra azy -1939: nampianatra tao amin'ny LMS Ambatonakanga, Isoavina -1946: nivoaka ho mpitandrina, niasa tao Ambohitsimeloka sady nampianatra tao. -1950: nifindra tao Isoavina ary mbola nanohy ireo asa roa izay efa nataony. -1981: nisotro ronono izy == Mpanoratra == Mpanoratra lahatsoratra sy famakafana no ahafantarana azy. Ny fanabeazana sy ny riba tsara ho fantantry ny taranaka Malagasy no fotokevitra niompanan'ny asasorany. Maro karazana ny asa soratra efa nataony, anisan'izany ireto: Sekolin'ny Ntaolo, Sikajin'i Dadabe, Isa ny Amontana, Voromby, Sodifafana.. == Mpamorin-kira == tatry ny olona loatra  ny maha- mpamoronkira sy maha- mpanoratra tantara tsangana  ary naha- mpanao tononkalo azy . Nankalazana an’ Andriamanitra ny Alahady 15 Janoary  2006 ny faha- 90 Taonany tao amin’ny  FJKM Ambodihady vaovao  . Ny Teny faneva tamin’izany dia  nalaina tao amin’ny Salamo  91.15a-16 manao hoe : «  Satria Izaho no niraketan’ny  fitiavany dia hamonjy azy Aho …Hovokisako fahelavelona  izy ary hasehoko a cot6di73slbe5ywynvjlvfkhnba3b97 1146644 1146643 2026-07-04T17:42:50Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1146644 wikitext text/x-wiki == Raki-piainany == RANDRIAMIADANARIVO dia teraka ny 12 janoary 1916 tao Ambohidahy, Ambohimanarina, Antananarivo.Zanak'Itompokolahy Razafimahatratra, mpampianatra sy Itompokovavy Razafimiarandray. Nanambady an-dRamatoa RAZANADRASOA, niteraka roa amby folo mianadahy. == Ny sekoly nianarany == Nanomboka nianatra izy tamin'ny taona 1922 ireto avy ny sekoly nianarany: tao amin'ny Sekolim-panjakana Ambohimiadana Andramasina,  Sekolim-piangonana LMS Ambohidahy sy Fihaonana, Sekoly Norimaly Ambavahadimitafo, Sekoly Paul Minault, Kolejy teolojika LMS Ambohipotsy. == Ny asany == Nanomboka niasa izy amin'ny maha mpitandrina sy mpampianatra azy -1939: nampianatra tao amin'ny LMS Ambatonakanga, Isoavina -1946: nivoaka ho mpitandrina, niasa tao Ambohitsimeloka sady nampianatra tao. -1950: nifindra tao Isoavina ary mbola nanohy ireo asa roa izay efa nataony. -1981: nisotro ronono izy == Mpanoratra == Mpanoratra lahatsoratra sy famakafana no ahafantarana azy. Ny fanabeazana sy ny riba tsara ho fantantry ny taranaka Malagasy no fotokevitra niompanan'ny asasorany. Maro karazana ny asa soratra efa nataony, anisan'izany ireto: Sekolin'ny Ntaolo, Sikajin'i Dadabe, Isa ny Amontana, Voromby, Sodifafana..Mbola maro ireo asa soratra tsy tafavoaka , ka anisan’izany ny  tantara momba an-dRadama II izay nosoratany ny taona 2004-2005 . Nomena ny mariboninahitra  « Commandeur  de l’Ordre National »izy . == Mpamorin-kira == tatry ny olona loatra  ny maha- mpamoronkira sy maha- mpanoratra tantara tsangana  ary naha- mpanao tononkalo azy . Nankalazana an’ Andriamanitra ny Alahady 15 Janoary  2006 ny faha- 90 Taonany tao amin’ny  FJKM Ambodihady vaovao  . Ny Teny faneva tamin’izany dia  nalaina tao amin’ny Salamo  91.15a-16 manao hoe : «  Satria Izaho no niraketan’ny  fitiavany dia hamonjy azy Aho …Hovokisako fahelavelona  izy ary hasehoko a 13is9mapfi7d86gatjamkgtp15rn6w6 1146645 1146644 2026-07-04T18:18:52Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1146645 wikitext text/x-wiki == Raki-piainany == RANDRIAMIADANARIVO dia teraka ny 12 janoary 1916 tao Ambohidahy, Ambohimanarina, Antananarivo.Zanak'Itompokolahy Razafimahatratra, mpampianatra sy Itompokovavy Razafimiarandray. Nanambady an-dRamatoa RAZANADRASOA, niteraka roa amby folo mianadahy. == Ny sekoly nianarany == Maro ireo toeram-pianarana nolalovany toy ny : 1922-1923 : Nanomboka nianatra tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Ambohimiadana Andramasina. 1924-1925 : Nifindra tao amin’ny Sekolim-piangonana LMS tao Ambodihady Ambohimanarina. 1926-1930 : Nanohy ny fianarany tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Anosisoa-Ambohimanarina. 1931-1934 : Tao amin’ny Sekolin’ny LMS Ambatonakanga. 1935-1936 : Tao amin’ny Sekoly Normaly niraisan’ny Misiona Protestanta tao Ambavahadimitafo. 1937-1939 : Nanohy fianarana tao amin’ny Sekoly Paul Minault ta == Ny asany == Nanomboka niasa izy amin'ny maha mpitandrina sy mpampianatra azy -1939: nampianatra tao amin'ny LMS Ambatonakanga, Isoavina -1946: nivoaka ho mpitandrina, niasa tao Ambohitsimeloka sady nampianatra tao. -1950: nifindra tao Isoavina ary mbola nanohy ireo asa roa izay efa nataony. -1981: nisotro ronono izy == Mpanoratra == Mpanoratra lahatsoratra sy famakafana no ahafantarana azy. Ny fanabeazana sy ny riba tsara ho fantantry ny taranaka Malagasy no fotokevitra niompanan'ny asasorany. Maro karazana ny asa soratra efa nataony, anisan'izany ireto: Sekolin'ny Ntaolo, Sikajin'i Dadabe, Isa ny Amontana, Voromby, Sodifafana..Mbola maro ireo asa soratra tsy tafavoaka , ka anisan’izany ny  tantara momba an-dRadama II izay nosoratany ny taona 2004-2005 . Nomena ny mariboninahitra  « Commandeur  de l’Ordre National »izy . == Mpamorin-kira == tatry ny olona loatra  ny maha- mpamoronkira sy maha- mpanoratra tantara tsangana  ary naha- mpanao tononkalo azy . Nankalazana an’ Andriamanitra ny Alahady 15 Janoary  2006 ny faha- 90 Taonany tao amin’ny  FJKM Ambodihady vaovao  . Ny Teny faneva tamin’izany dia  nalaina tao amin’ny Salamo  91.15a-16 manao hoe : «  Satria Izaho no niraketan’ny  fitiavany dia hamonjy azy Aho …Hovokisako fahelavelona  izy ary hasehoko a tc5t6mortv7786r3a12caim4y37kawj 1146646 1146645 2026-07-04T18:23:17Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1146646 wikitext text/x-wiki == Raki-piainany == RANDRIAMIADANARIVO dia teraka ny 12 janoary 1916 tao Ambohidahy, Ambohimanarina, Antananarivo.Zanak'Itompokolahy Razafimahatratra, mpampianatra sy Itompokovavy Razafimiarandray. Nanambady an-dRamatoa RAZANADRASOA, niteraka roa amby folo mianadahy. == Ny sekoly nianarany == Maro ireo toeram-pianarana nolalovany toy ny : 1922-1923 : Nanomboka nianatra tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Ambohimiadana Andramasina. 1924-1925 : Nifindra tao amin’ny Sekolim-piangonana LMS tao Ambodihady Ambohimanarina. 1926-1930 : Nanohy ny fianarany tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Anosisoa-Ambohimanarina. 1931-1934 : Tao amin’ny Sekolin’ny LMS Ambatonakanga. 1935-1936 : Tao amin’ny Sekoly Normaly niraisan’ny Misiona Protestanta tao Ambavahadimitafo. 1937-1939 : Nanohy fianarana tao amin’ny Sekoly Paul Minault ta == Ny asany == Nanomboka niasa izy amin'ny maha mpitandrina sy mpampianatra azy 1941- 1942 : Naverina nampianatra tany Isoavina indray. 1942- 1946 : Niditra tao amin’ny Kolejy Teolojika LMS Ambohipotsy. 1946-1950 : Mpitandrina tao Ambohitsimeloka-Ambohidratrimo. 1950-1970 : Mpitandrina tany Isoavina-Carion. 1971-1972 : Prezida Sinodaly tany Fianarantsoa. 1973- 1974 : Tonian’ny Isan’Enimbolan’Imerina. 1974- 1980 : Tonian’ny Mpiandraikitra Fitondram-piangonana Foibe fjkm. 1980-1981 : Nisotro ronono. Mpanoratra lahatsoratra sy famakafana no ahafantarana azy. Ny fanabeazana sy ny riba tsara ho fantantry ny taranaka Malagasy no fotokevitra niompanan'ny asasorany. Maro karazana ny asa soratra efa nataony, anisan'izany ireto: Sekolin'ny Ntaolo, Sikajin'i Dadabe, Isa ny Amontana, Voromby, Sodifafana..Mbola maro ireo asa soratra tsy tafavoaka , ka anisan’izany ny  tantara momba an-dRadama II izay nosoratany ny taona 2004-2005 . Nomena ny mariboninahitra  « Commandeur  de l’Ordre National »izy . == Mpamorin-kira == tatry ny olona loatra  ny maha- mpamoronkira sy maha- mpanoratra tantara tsangana  ary naha- mpanao tononkalo azy . Nankalazana an’ Andriamanitra ny Alahady 15 Janoary  2006 ny faha- 90 Taonany tao amin’ny  FJKM Ambodihady vaovao  . Ny Teny faneva tamin’izany dia  nalaina tao amin’ny Salamo  91.15a-16 manao hoe : «  Satria Izaho no niraketan’ny  fitiavany dia hamonjy azy Aho …Hovokisako fahelavelona  izy ary hasehoko a 05zsere38iprlu2fo9sl7fj4tahxojj 1146647 1146646 2026-07-04T18:23:57Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1146647 wikitext text/x-wiki == Raki-piainany == RANDRIAMIADANARIVO dia teraka ny 12 janoary 1916 tao Ambohidahy, Ambohimanarina, Antananarivo.Zanak'Itompokolahy Razafimahatratra, mpampianatra sy Itompokovavy Razafimiarandray. Nanambady an-dRamatoa RAZANADRASOA, niteraka roa amby folo mianadahy. == Ny sekoly nianarany == Maro ireo toeram-pianarana nolalovany toy ny : 1922-1923 : Nanomboka nianatra tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Ambohimiadana Andramasina. 1924-1925 : Nifindra tao amin’ny Sekolim-piangonana LMS tao Ambodihady Ambohimanarina. 1926-1930 : Nanohy ny fianarany tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Anosisoa-Ambohimanarina. 1931-1934 : Tao amin’ny Sekolin’ny LMS Ambatonakanga. 1935-1936 : Tao amin’ny Sekoly Normaly niraisan’ny Misiona Protestanta tao Ambavahadimitafo. 1937-1939 : Nanohy fianarana tao amin’ny Sekoly Paul Minault ta == Ny asany == Nanomboka niasa izy amin'ny maha mpitandrina sy mpampianatra azy 1939 : Nanomboka nampianatra tany Isoavina. Ecole de Station LMS. 1941- 1942 : Naverina nampianatra tany Isoavina indray. 1942- 1946 : Niditra tao amin’ny Kolejy Teolojika LMS Ambohipotsy. 1946-1950 : Mpitandrina tao Ambohitsimeloka-Ambohidratrimo. 1950-1970 : Mpitandrina tany Isoavina-Carion. 1971-1972 : Prezida Sinodaly tany Fianarantsoa. 1973- 1974 : Tonian’ny Isan’Enimbolan’Imerina. 1974- 1980 : Tonian’ny Mpiandraikitra Fitondram-piangonana Foibe fjkm. 1980-1981 : Nisotro ronono. Mpanoratra lahatsoratra sy famakafana no ahafantarana azy. Ny fanabeazana sy ny riba tsara ho fantantry ny taranaka Malagasy no fotokevitra niompanan'ny asasorany. Maro karazana ny asa soratra efa nataony, anisan'izany ireto: Sekolin'ny Ntaolo, Sikajin'i Dadabe, Isa ny Amontana, Voromby, Sodifafana..Mbola maro ireo asa soratra tsy tafavoaka , ka anisan’izany ny  tantara momba an-dRadama II izay nosoratany ny taona 2004-2005 . Nomena ny mariboninahitra  « Commandeur  de l’Ordre National »izy . == Mpamorin-kira == tatry ny olona loatra  ny maha- mpamoronkira sy maha- mpanoratra tantara tsangana  ary naha- mpanao tononkalo azy . Nankalazana an’ Andriamanitra ny Alahady 15 Janoary  2006 ny faha- 90 Taonany tao amin’ny  FJKM Ambodihady vaovao  . Ny Teny faneva tamin’izany dia  nalaina tao amin’ny Salamo  91.15a-16 manao hoe : «  Satria Izaho no niraketan’ny  fitiavany dia hamonjy azy Aho …Hovokisako fahelavelona  izy ary hasehoko a 1djbjzi93fw7f5xdmuir9bu5rdbgzl6 1146648 1146647 2026-07-04T18:24:23Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1146648 wikitext text/x-wiki == Raki-piainany == RANDRIAMIADANARIVO dia teraka ny 12 janoary 1916 tao Ambohidahy, Ambohimanarina, Antananarivo.Zanak'Itompokolahy Razafimahatratra, mpampianatra sy Itompokovavy Razafimiarandray. Nanambady an-dRamatoa RAZANADRASOA, niteraka roa amby folo mianadahy. == Ny sekoly nianarany == Maro ireo toeram-pianarana nolalovany toy ny : 1922-1923 : Nanomboka nianatra tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Ambohimiadana Andramasina. 1924-1925 : Nifindra tao amin’ny Sekolim-piangonana LMS tao Ambodihady Ambohimanarina. 1926-1930 : Nanohy ny fianarany tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Anosisoa-Ambohimanarina. 1931-1934 : Tao amin’ny Sekolin’ny LMS Ambatonakanga. 1935-1936 : Tao amin’ny Sekoly Normaly niraisan’ny Misiona Protestanta tao Ambavahadimitafo. 1937-1939 : Nanohy fianarana tao amin’ny Sekoly Paul Minault ta == Ny asany == Nanomboka niasa izy amin'ny maha mpitandrina sy mpampianatra azy: 1939 : Nanomboka nampianatra tany Isoavina. Ecole de Station LMS. 1941- 1942 : Naverina nampianatra tany Isoavina indray. 1942- 1946 : Niditra tao amin’ny Kolejy Teolojika LMS Ambohipotsy. 1946-1950 : Mpitandrina tao Ambohitsimeloka-Ambohidratrimo. 1950-1970 : Mpitandrina tany Isoavina-Carion. 1971-1972 : Prezida Sinodaly tany Fianarantsoa. 1973- 1974 : Tonian’ny Isan’Enimbolan’Imerina. 1974- 1980 : Tonian’ny Mpiandraikitra Fitondram-piangonana Foibe fjkm. 1980-1981 : Nisotro ronono. Mpanoratra lahatsoratra sy famakafana no ahafantarana azy. Ny fanabeazana sy ny riba tsara ho fantantry ny taranaka Malagasy no fotokevitra niompanan'ny asasorany. Maro karazana ny asa soratra efa nataony, anisan'izany ireto: Sekolin'ny Ntaolo, Sikajin'i Dadabe, Isa ny Amontana, Voromby, Sodifafana..Mbola maro ireo asa soratra tsy tafavoaka , ka anisan’izany ny  tantara momba an-dRadama II izay nosoratany ny taona 2004-2005 . Nomena ny mariboninahitra  « Commandeur  de l’Ordre National »izy . == Mpamorin-kira == tatry ny olona loatra  ny maha- mpamoronkira sy maha- mpanoratra tantara tsangana  ary naha- mpanao tononkalo azy . Nankalazana an’ Andriamanitra ny Alahady 15 Janoary  2006 ny faha- 90 Taonany tao amin’ny  FJKM Ambodihady vaovao  . Ny Teny faneva tamin’izany dia  nalaina tao amin’ny Salamo  91.15a-16 manao hoe : «  Satria Izaho no niraketan’ny  fitiavany dia hamonjy azy Aho …Hovokisako fahelavelona  izy ary hasehoko a jrg3ch8a68cou42t3yo091lyu6jwont 1146649 1146648 2026-07-04T18:25:44Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1146649 wikitext text/x-wiki == Raki-piainany == RANDRIAMIADANARIVO dia teraka ny 12 janoary 1916 tao Ambohidahy, Ambohimanarina, Antananarivo.Zanak'Itompokolahy Razafimahatratra, mpampianatra sy Itompokovavy Razafimiarandray. Nanambady an-dRamatoa RAZANADRASOA, niteraka roa amby folo mianadahy. == Ny sekoly nianarany == Maro ireo toeram-pianarana nolalovany toy ny : -1922-1923 : Nanomboka nianatra tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Ambohimiadana Andramasina. -1924-1925 : Nifindra tao amin’ny Sekolim-piangonana LMS tao Ambodihady Ambohimanarina. -1926-1930 : Nanohy ny fianarany tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Anosisoa-Ambohimanarina. -1931-1934 : Tao amin’ny Sekolin’ny LMS Ambatonakanga. -1935-1936 : Tao amin’ny Sekoly Normaly niraisan’ny Misiona Protestanta tao Ambavahadimitafo. -1937-1939 : Nanohy fianarana tao amin’ny Sekoly Paul Minault tao Ambohijatovo == Ny asany == Nanomboka niasa izy amin'ny maha mpitandrina sy mpampianatra azy: 1939 : Nanomboka nampianatra tany Isoavina. Ecole de Station LMS. 1941- 1942 : Naverina nampianatra tany Isoavina indray. 1942- 1946 : Niditra tao amin’ny Kolejy Teolojika LMS Ambohipotsy. 1946-1950 : Mpitandrina tao Ambohitsimeloka-Ambohidratrimo. 1950-1970 : Mpitandrina tany Isoavina-Carion. 1971-1972 : Prezida Sinodaly tany Fianarantsoa. 1973- 1974 : Tonian’ny Isan’Enimbolan’Imerina. 1974- 1980 : Tonian’ny Mpiandraikitra Fitondram-piangonana Foibe fjkm. 1980-1981 : Nisotro ronono. Mpanoratra lahatsoratra sy famakafana no ahafantarana azy. Ny fanabeazana sy ny riba tsara ho fantantry ny taranaka Malagasy no fotokevitra niompanan'ny asasorany. Maro karazana ny asa soratra efa nataony, anisan'izany ireto: Sekolin'ny Ntaolo, Sikajin'i Dadabe, Isa ny Amontana, Voromby, Sodifafana..Mbola maro ireo asa soratra tsy tafavoaka , ka anisan’izany ny  tantara momba an-dRadama II izay nosoratany ny taona 2004-2005 . Nomena ny mariboninahitra  « Commandeur  de l’Ordre National »izy . == Mpamorin-kira == tatry ny olona loatra  ny maha- mpamoronkira sy maha- mpanoratra tantara tsangana  ary naha- mpanao tononkalo azy . Nankalazana an’ Andriamanitra ny Alahady 15 Janoary  2006 ny faha- 90 Taonany tao amin’ny  FJKM Ambodihady vaovao  . Ny Teny faneva tamin’izany dia  nalaina tao amin’ny Salamo  91.15a-16 manao hoe : «  Satria Izaho no niraketan’ny  fitiavany dia hamonjy azy Aho …Hovokisako fahelavelona  izy ary hasehoko a sr6ht4u25w5ielsahtrcxt02kyx9cxo 1146650 1146649 2026-07-04T18:26:25Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1146650 wikitext text/x-wiki == Raki-piainany == RANDRIAMIADANARIVO dia teraka ny 12 janoary 1916 tao Ambohidahy, Ambohimanarina, Antananarivo.Zanak'Itompokolahy Razafimahatratra, mpampianatra sy Itompokovavy Razafimiarandray. Nanambady an-dRamatoa RAZANADRASOA, niteraka roa amby folo mianadahy. == Ny sekoly nianarany == Maro ireo toeram-pianarana nolalovany toy ny : -1922-1923 : Nanomboka nianatra tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Ambohimiadana Andramasina. -1924-1925 : Nifindra tao amin’ny Sekolim-piangonana LMS tao Ambodihady Ambohimanarina. -1926-1930 : Nanohy ny fianarany tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Anosisoa-Ambohimanarina. -1931-1934 : Tao amin’ny Sekolin’ny LMS Ambatonakanga. -1935-1936 : Tao amin’ny Sekoly Normaly niraisan’ny Misiona Protestanta tao Ambavahadimitafo. -1937-1939 : Nanohy fianarana tao amin’ny Sekoly Paul Minault tao Ambohijatovo == Ny asany == Nanomboka niasa izy amin'ny maha mpitandrina sy mpampianatra azy: -1939 : Nanomboka nampianatra tany Isoavina. Ecole de Station LMS. 1941- 1942 : Naverina nampianatra tany Isoavina indray. -1942- 1946 : Niditra tao amin’ny Kolejy Teolojika LMS Ambohipotsy. 1946-1950 : Mpitandrina tao Ambohitsimeloka-Ambohidratrimo. 1950-1970 : Mpitandrina tany Isoavina-Carion. -1971-1972 : Prezida Sinodaly tany Fianarantsoa. 1973- 1974 : Tonian’ny Isan’Enimbolan’Imerina. -1974- 1980 : Tonian’ny Mpiandraikitra Fitondram-piangonana Foibe fjkm. -1980-1981 : Nisotro ronono. Mpanoratra lahatsoratra sy famakafana no ahafantarana azy. Ny fanabeazana sy ny riba tsara ho fantantry ny taranaka Malagasy no fotokevitra niompanan'ny asasorany. Maro karazana ny asa soratra efa nataony, anisan'izany ireto: Sekolin'ny Ntaolo, Sikajin'i Dadabe, Isa ny Amontana, Voromby, Sodifafana..Mbola maro ireo asa soratra tsy tafavoaka , ka anisan’izany ny  tantara momba an-dRadama II izay nosoratany ny taona 2004-2005 . Nomena ny mariboninahitra  « Commandeur  de l’Ordre National »izy . == Mpamorin-kira == tatry ny olona loatra  ny maha- mpamoronkira sy maha- mpanoratra tantara tsangana  ary naha- mpanao tononkalo azy . Nankalazana an’ Andriamanitra ny Alahady 15 Janoary  2006 ny faha- 90 Taonany tao amin’ny  FJKM Ambodihady vaovao  . Ny Teny faneva tamin’izany dia  nalaina tao amin’ny Salamo  91.15a-16 manao hoe : «  Satria Izaho no niraketan’ny  fitiavany dia hamonjy azy Aho …Hovokisako fahelavelona  izy ary hasehoko a k4m098d3i02qfbm8hjciig5j5idooao 1146651 1146650 2026-07-04T18:27:26Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1146651 wikitext text/x-wiki == Raki-piainany == RANDRIAMIADANARIVO dia teraka ny 12 janoary 1916 tao Ambohidahy, Ambohimanarina, Antananarivo.Zanak'Itompokolahy Razafimahatratra, mpampianatra sy Itompokovavy Razafimiarandray. Nanambady an-dRamatoa RAZANADRASOA, niteraka roa amby folo mianadahy. == Ny sekoly nianarany == Maro ireo toeram-pianarana nolalovany toy ny : -1922-1923 : Nanomboka nianatra tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Ambohimiadana Andramasina. -1924-1925 : Nifindra tao amin’ny Sekolim-piangonana LMS tao Ambodihady Ambohimanarina. -1926-1930 : Nanohy ny fianarany tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Anosisoa-Ambohimanarina. -1931-1934 : Tao amin’ny Sekolin’ny LMS Ambatonakanga. -1935-1936 : Tao amin’ny Sekoly Normaly niraisan’ny Misiona Protestanta tao Ambavahadimitafo. -1937-1939 : Nanohy fianarana tao amin’ny Sekoly Paul Minault tao Ambohijatovo == Ny asany == Nanomboka niasa izy amin'ny maha mpitandrina sy mpampianatra azy: -1939 : Nanomboka nampianatra tany Isoavina. Ecole de Station LMS. 1941- 1942 : Naverina nampianatra tany Isoavina indray. -1942- 1946 : Niditra tao amin’ny Kolejy Teolojika LMS Ambohipotsy. 1946-1950 : Mpitandrina tao Ambohitsimeloka-Ambohidratrimo. 1950-1970 : Mpitandrina tany Isoavina-Carion. -1971-1972 : Prezida Sinodaly tany Fianarantsoa. 1973- 1974 : Tonian’ny Isan’Enimbolan’Imerina. -1974- 1980 : Tonian’ny Mpiandraikitra Fitondram-piangonana Foibe fjkm. -1980-1981 : Nisotro ronono. == Mpanoratra == Mpanoratra lahatsoratra sy famakafana no ahafantarana azy. Ny fanabeazana sy ny riba tsara ho fantantry ny taranaka Malagasy no fotokevitra niompanan'ny asasorany. Maro karazana ny asa soratra efa nataony, anisan'izany ireto: Sekolin'ny Ntaolo, Sikajin'i Dadabe, Isa ny Amontana, Voromby, Sodifafana..Mbola maro ireo asa soratra tsy tafavoaka , ka anisan’izany ny  tantara momba an-dRadama II izay nosoratany ny taona 2004-2005 . Nomena ny mariboninahitra  « Commandeur  de l’Ordre National »izy . == Mpamorin-kira == tatry ny olona loatra  ny maha- mpamoronkira sy maha- mpanoratra tantara tsangana  ary naha- mpanao tononkalo azy . Nankalazana an’ Andriamanitra ny Alahady 15 Janoary  2006 ny faha- 90 Taonany tao amin’ny  FJKM Ambodihady vaovao  . Ny Teny faneva tamin’izany dia  nalaina tao amin’ny Salamo  91.15a-16 manao hoe : «  Satria Izaho no niraketan’ny  fitiavany dia hamonjy azy Aho …Hovokisako fahelavelona  izy ary hasehoko a ifzj5yoyxfk4mdkovt5ru2wgze641cg 1146652 1146651 2026-07-04T18:30:41Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1146652 wikitext text/x-wiki == Raki-piainany == RANDRIAMIADANARIVO dia teraka ny 12 janoary 1916 tao Ambohidahy, Ambohimanarina, Antananarivo.Zanak'Itompokolahy Razafimahatratra, mpampianatra sy Itompokovavy Razafimiarandray. Nanambady an-dRamatoa RAZANADRASOA, niteraka roa amby folo mianadahy. == Ny sekoly nianarany == Maro ireo toeram-pianarana nolalovany toy ny : -1922-1923 : Nanomboka nianatra tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Ambohimiadana Andramasina. -1924-1925 : Nifindra tao amin’ny Sekolim-piangonana LMS tao Ambodihady Ambohimanarina. -1926-1930 : Nanohy ny fianarany tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Anosisoa-Ambohimanarina. -1931-1934 : Tao amin’ny Sekolin’ny LMS Ambatonakanga. -1935-1936 : Tao amin’ny Sekoly Normaly niraisan’ny Misiona Protestanta tao Ambavahadimitafo. -1937-1939 : Nanohy fianarana tao amin’ny Sekoly Paul Minault tao Ambohijatovo == Ny asany == Nanomboka niasa izy amin'ny maha mpitandrina sy mpampianatra azy: -1939 : Nanomboka nampianatra tany Isoavina. Ecole de Station LMS. 1941- 1942 : Naverina nampianatra tany Isoavina indray. -1942- 1946 : Niditra tao amin’ny Kolejy Teolojika LMS Ambohipotsy. 1946-1950 : Mpitandrina tao Ambohitsimeloka-Ambohidratrimo. 1950-1970 : Mpitandrina tany Isoavina-Carion. -1971-1972 : Prezida Sinodaly tany Fianarantsoa. 1973- 1974 : Tonian’ny Isan’Enimbolan’Imerina. -1974- 1980 : Tonian’ny Mpiandraikitra Fitondram-piangonana Foibe fjkm. -1980-1981 : Nisotro ronono. == Asa sorany == Mpanoratra lahatsoratra sy famakafana no ahafantarana azy. Ny fanabeazana sy ny riba tsara ho fantantry ny taranaka Malagasy no fotokevitra niompanan'ny asasorany. Maro karazana ny asa soratra efa nataony, anisan'izany ireto: Sekolin'ny Ntaolo, Sikajin'i Dadabe, Isa ny Amontana, Voromby, Sodifafana..Mbola maro ireo asa soratra tsy tafavoaka , ka anisan’izany ny  tantara momba an-dRadama II izay nosoratany ny taona 2004-2005 . Nomena ny mariboninahitra  « Commandeur  de l’Ordre National »izy . == Mpamorin-kira == tsy dia fatatry ny olona loatra amin ' ny ny maha- mpamoronkira sy maha- mpanoratra tantara tsangana  ary naha- mpanao tononkalo azy . Nankalazana an’ Andriamanitra ny Alahady 15 Janoary  2006 ny faha- 90 Taonany tao amin’ny  FJKM Ambodihady vaovao  . Ny Teny faneva tamin’izany dia  nalaina tao amin’ny Salamo  91.15a-16 manao hoe : «  Satria Izaho no niraketan’ny  fitiavany dia hamonjy azy Aho …Hovokisako ..." hke0q41og90hnc51igimnkjcgotmkmy 1146653 1146652 2026-07-04T18:31:15Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1146653 wikitext text/x-wiki == Raki-piainany == RANDRIAMIADANARIVO dia teraka ny 12 janoary 1916 tao Ambohidahy, Ambohimanarina, Antananarivo.Zanak'Itompokolahy Razafimahatratra, mpampianatra sy Itompokovavy Razafimiarandray. Nanambady an-dRamatoa RAZANADRASOA, niteraka roa amby folo mianadahy. == Ny sekoly nianarany == Maro ireo toeram-pianarana nolalovany toy ny : -1922-1923 : Nanomboka nianatra tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Ambohimiadana Andramasina. -1924-1925 : Nifindra tao amin’ny Sekolim-piangonana LMS tao Ambodihady Ambohimanarina. -1926-1930 : Nanohy ny fianarany tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Anosisoa-Ambohimanarina. -1931-1934 : Tao amin’ny Sekolin’ny LMS Ambatonakanga. -1935-1936 : Tao amin’ny Sekoly Normaly niraisan’ny Misiona Protestanta tao Ambavahadimitafo. -1937-1939 : Nanohy fianarana tao amin’ny Sekoly Paul Minault tao Ambohijatovo == Ny asany == Nanomboka niasa izy amin'ny maha mpitandrina sy mpampianatra azy: -1939 : Nanomboka nampianatra tany Isoavina. Ecole de Station LMS. 1941- 1942 : Naverina nampianatra tany Isoavina indray. -1942- 1946 : Niditra tao amin’ny Kolejy Teolojika LMS Ambohipotsy. 1946-1950 : Mpitandrina tao Ambohitsimeloka-Ambohidratrimo. 1950-1970 : Mpitandrina tany Isoavina-Carion. -1971-1972 : Prezida Sinodaly tany Fianarantsoa. 1973- 1974 : Tonian’ny Isan’Enimbolan’Imerina. -1974- 1980 : Tonian’ny Mpiandraikitra Fitondram-piangonana Foibe fjkm. -1980-1981 : Nisotro ronono. == Asa sorany == Mpanoratra lahatsoratra sy famakafana no ahafantarana azy. Ny fanabeazana sy ny riba tsara ho fantantry ny taranaka Malagasy no fotokevitra niompanan'ny asasorany. Maro karazana ny asa soratra efa nataony, anisan'izany ireto: Sekolin'ny Ntaolo, Sikajin'i Dadabe, Isa ny Amontana, Voromby, Sodifafana..Mbola maro ireo asa soratra tsy tafavoaka , ka anisan’izany ny  tantara momba an-dRadama II izay nosoratany ny taona 2004-2005 . Nomena ny mariboninahitra  « Commandeur  de l’Ordre National »izy . == Hafa == tsy dia fatatry ny olona loatra amin ' ny ny maha- mpamoronkira sy maha- mpanoratra tantara tsangana  ary naha- mpanao tononkalo azy . Nankalazana an’ Andriamanitra ny Alahady 15 Janoary  2006 ny faha- 90 Taonany tao amin’ny  FJKM Ambodihady vaovao  . Ny Teny faneva tamin’izany dia  nalaina tao amin’ny Salamo  91.15a-16 manao hoe : «  Satria Izaho no niraketan’ny  fitiavany dia hamonjy azy Aho …Hovokisako ..." chai6dnmph5hy2st5g35dp3ifkws3zo 1146654 1146653 2026-07-04T18:32:47Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1146654 wikitext text/x-wiki == Raki-piainany == RANDRIAMIADANARIVO dia teraka ny 12 janoary 1916 tao Ambohidahy, Ambohimanarina, Antananarivo.Zanak'Itompokolahy Razafimahatratra, mpampianatra sy Itompokovavy Razafimiarandray. Nanambady an-dRamatoa RAZANADRASOA, niteraka roa amby folo mianadahy.<ref>https://malagasyword.org/bins/teny2/randriamiadanarivo?utm_source=chatgpt.com</ref> == Ny sekoly nianarany == Maro ireo toeram-pianarana nolalovany toy ny : -1922-1923 : Nanomboka nianatra tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Ambohimiadana Andramasina. -1924-1925 : Nifindra tao amin’ny Sekolim-piangonana LMS tao Ambodihady Ambohimanarina. -1926-1930 : Nanohy ny fianarany tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Anosisoa-Ambohimanarina. -1931-1934 : Tao amin’ny Sekolin’ny LMS Ambatonakanga. -1935-1936 : Tao amin’ny Sekoly Normaly niraisan’ny Misiona Protestanta tao Ambavahadimitafo. -1937-1939 : Nanohy fianarana tao amin’ny Sekoly Paul Minault tao Ambohijatovo == Ny asany == Nanomboka niasa izy amin'ny maha mpitandrina sy mpampianatra azy: -1939 : Nanomboka nampianatra tany Isoavina. Ecole de Station LMS. 1941- 1942 : Naverina nampianatra tany Isoavina indray. -1942- 1946 : Niditra tao amin’ny Kolejy Teolojika LMS Ambohipotsy. 1946-1950 : Mpitandrina tao Ambohitsimeloka-Ambohidratrimo. 1950-1970 : Mpitandrina tany Isoavina-Carion. -1971-1972 : Prezida Sinodaly tany Fianarantsoa. 1973- 1974 : Tonian’ny Isan’Enimbolan’Imerina. -1974- 1980 : Tonian’ny Mpiandraikitra Fitondram-piangonana Foibe fjkm. -1980-1981 : Nisotro ronono. == Asa sorany == Mpanoratra lahatsoratra sy famakafana no ahafantarana azy. Ny fanabeazana sy ny riba tsara ho fantantry ny taranaka Malagasy no fotokevitra niompanan'ny asasorany. Maro karazana ny asa soratra efa nataony, anisan'izany ireto: Sekolin'ny Ntaolo, Sikajin'i Dadabe, Isa ny Amontana, Voromby, Sodifafana..Mbola maro ireo asa soratra tsy tafavoaka , ka anisan’izany ny  tantara momba an-dRadama II izay nosoratany ny taona 2004-2005 . Nomena ny mariboninahitra  « Commandeur  de l’Ordre National »izy . == Hafa == tsy dia fatatry ny olona loatra amin ' ny ny maha- mpamoronkira sy maha- mpanoratra tantara tsangana  ary naha- mpanao tononkalo azy . Nankalazana an’ Andriamanitra ny Alahady 15 Janoary  2006 ny faha- 90 Taonany tao amin’ny  FJKM Ambodihady vaovao  . Ny Teny faneva tamin’izany dia  nalaina tao amin’ny Salamo  91.15a-16 manao hoe : «  Satria Izaho no niraketan’ny  fitiavany dia hamonjy azy Aho …Hovokisako ..." 3fniacc9e38awqcteclruerp95t7qvv 1146655 1146654 2026-07-04T18:35:30Z Gaël RALANTONIRINA 35834 nampiditra loharano 1146655 wikitext text/x-wiki == Raki-piainany == RANDRIAMIADANARIVO dia teraka ny 12 janoary 1916 tao Ambohidahy, Ambohimanarina, Antananarivo.Zanak'Itompokolahy Razafimahatratra, mpampianatra sy Itompokovavy Razafimiarandray. Nanambady an-dRamatoa RAZANADRASOA, niteraka roa amby folo mianadahy.<ref>https://malagasyword.org/bins/teny2/randriamiadanarivo?utm_source=chatgpt.com</ref> == Ny sekoly nianarany == Maro ireo toeram-pianarana nolalovany toy ny <ref>https://malagasyword.org/bins/teny2/randriamiadanarivo?utm_source=chatgpt.com</ref>: -1922-1923 : Nanomboka nianatra tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Ambohimiadana Andramasina. -1924-1925 : Nifindra tao amin’ny Sekolim-piangonana LMS tao Ambodihady Ambohimanarina. -1926-1930 : Nanohy ny fianarany tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Anosisoa-Ambohimanarina. -1931-1934 : Tao amin’ny Sekolin’ny LMS Ambatonakanga. -1935-1936 : Tao amin’ny Sekoly Normaly niraisan’ny Misiona Protestanta tao Ambavahadimitafo. -1937-1939 : Nanohy fianarana tao amin’ny Sekoly Paul Minault tao Ambohijatovo == Ny asany == Nanomboka niasa izy amin'ny maha mpitandrina sy mpampianatra azy: -1939 : Nanomboka nampianatra tany Isoavina. Ecole de Station LMS. 1941- 1942 : Naverina nampianatra tany Isoavina indray. -1942- 1946 : Niditra tao amin’ny Kolejy Teolojika LMS Ambohipotsy. 1946-1950 : Mpitandrina tao Ambohitsimeloka-Ambohidratrimo. 1950-1970 : Mpitandrina tany Isoavina-Carion. -1971-1972 : Prezida Sinodaly tany Fianarantsoa. 1973- 1974 : Tonian’ny Isan’Enimbolan’Imerina. -1974- 1980 : Tonian’ny Mpiandraikitra Fitondram-piangonana Foibe fjkm. -1980-1981 : Nisotro ronono. == Asa sorany == Mpanoratra lahatsoratra sy famakafana no ahafantarana azy. Ny fanabeazana sy ny riba tsara ho fantantry ny taranaka Malagasy no fotokevitra niompanan'ny asasorany. Maro karazana ny asa soratra efa nataony, anisan'izany ireto: Sekolin'ny Ntaolo, Sikajin'i Dadabe, Isa ny Amontana, Voromby, Sodifafana..Mbola maro ireo asa soratra tsy tafavoaka , ka anisan’izany ny  tantara momba an-dRadama II izay nosoratany ny taona 2004-2005 . Nomena ny mariboninahitra  « Commandeur  de l’Ordre National »izy . == Hafa == tsy dia fatatry ny olona loatra amin ' ny ny maha- mpamoronkira sy maha- mpanoratra tantara tsangana  ary naha- mpanao tononkalo azy . Nankalazana an’ Andriamanitra ny Alahady 15 Janoary  2006 ny faha- 90 Taonany tao amin’ny  FJKM Ambodihady vaovao  . Ny Teny faneva tamin’izany dia  nalaina tao amin’ny Salamo  91.15a-16 manao hoe : «  Satria Izaho no niraketan’ny  fitiavany dia hamonjy azy Aho …Hovokisako ..." i47z4u0f7nygicttgqh32n0vyi00dxa 1146656 1146655 2026-07-04T18:38:18Z Gaël RALANTONIRINA 35834 nampiditra loharano 1146656 wikitext text/x-wiki == Raki-piainany == RANDRIAMIADANARIVO dia teraka ny 12 janoary 1916 tao Ambohidahy, Ambohimanarina, Antananarivo.Zanak'Itompokolahy Razafimahatratra, mpampianatra sy Itompokovavy Razafimiarandray. Nanambady an-dRamatoa RAZANADRASOA, niteraka roa amby folo mianadahy.<ref>https://malagasyword.org/bins/teny2/randriamiadanarivo?utm_source=chatgpt.com</ref> == Ny sekoly nianarany == Maro ireo toeram-pianarana nolalovany toy ny <ref>https://malagasyword.org/bins/teny2/randriamiadanarivo?utm_source=chatgpt.com</ref>: -1922-1923 : Nanomboka nianatra tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Ambohimiadana Andramasina. -1924-1925 : Nifindra tao amin’ny Sekolim-piangonana LMS tao Ambodihady Ambohimanarina. -1926-1930 : Nanohy ny fianarany tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Anosisoa-Ambohimanarina. -1931-1934 : Tao amin’ny Sekolin’ny LMS Ambatonakanga. -1935-1936 : Tao amin’ny Sekoly Normaly niraisan’ny Misiona Protestanta tao Ambavahadimitafo. -1937-1939 : Nanohy fianarana tao amin’ny Sekoly Paul Minault tao Ambohijatovo == Ny asany == Nanomboka niasa izy amin'ny maha mpitandrina sy mpampianatra azy<ref>ps://malagasyword.org/bins/teny2/randriamiadanarivo?utm_source=chatgpt.com</ref>: -1939 : Nanomboka nampianatra tany Isoavina. Ecole de Station LMS. 1941- 1942 : Naverina nampianatra tany Isoavina indray. -1942- 1946 : Niditra tao amin’ny Kolejy Teolojika LMS Ambohipotsy. 1946-1950 : Mpitandrina tao Ambohitsimeloka-Ambohidratrimo. 1950-1970 : Mpitandrina tany Isoavina-Carion. -1971-1972 : Prezida Sinodaly tany Fianarantsoa. 1973- 1974 : Tonian’ny Isan’Enimbolan’Imerina. -1974- 1980 : Tonian’ny Mpiandraikitra Fitondram-piangonana Foibe fjkm. -1980-1981 : Nisotro ronono. == Asa sorany == Mpanoratra lahatsoratra sy famakafana no ahafantarana azy. Ny fanabeazana sy ny riba tsara ho fantantry ny taranaka Malagasy no fotokevitra niompanan'ny asasorany. Maro karazana ny asa soratra efa nataony, anisan'izany ireto: Sekolin'ny Ntaolo, Sikajin'i Dadabe, Isa ny Amontana, Voromby, Sodifafana..Mbola maro ireo asa soratra tsy tafavoaka , ka anisan’izany ny  tantara momba an-dRadama II izay nosoratany ny taona 2004-2005 . Nomena ny mariboninahitra  « Commandeur  de l’Ordre National »izy . == Hafa == tsy dia fatatry ny olona loatra amin ' ny ny maha- mpamoronkira sy maha- mpanoratra tantara tsangana  ary naha- mpanao tononkalo azy . Nankalazana an’ Andriamanitra ny Alahady 15 Janoary  2006 ny faha- 90 Taonany tao amin’ny  FJKM Ambodihady vaovao  . Ny Teny faneva tamin’izany dia  nalaina tao amin’ny Salamo  91.15a-16 manao hoe : «  Satria Izaho no niraketan’ny  fitiavany dia hamonjy azy Aho …Hovokisako ..." egf43e0ihpxy9fu79e6ubyeu8lxhp9x 1146657 1146656 2026-07-04T18:41:27Z Gaël RALANTONIRINA 35834 nampiditra loharano 1146657 wikitext text/x-wiki == Raki-piainany == RANDRIAMIADANARIVO dia teraka ny 12 janoary 1916 tao Ambohidahy, Ambohimanarina, Antananarivo.Zanak'Itompokolahy Razafimahatratra, mpampianatra sy Itompokovavy Razafimiarandray. Nanambady an-dRamatoa RAZANADRASOA, niteraka roa amby folo mianadahy.<ref>https://malagasyword.org/bins/teny2/randriamiadanarivo?utm_source=chatgpt.com</ref> == Ny sekoly nianarany == Maro ireo toeram-pianarana nolalovany toy ny <ref>https://malagasyword.org/bins/teny2/randriamiadanarivo?utm_source=chatgpt.com</ref>: -1922-1923 : Nanomboka nianatra tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Ambohimiadana Andramasina. -1924-1925 : Nifindra tao amin’ny Sekolim-piangonana LMS tao Ambodihady Ambohimanarina. -1926-1930 : Nanohy ny fianarany tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Anosisoa-Ambohimanarina. -1931-1934 : Tao amin’ny Sekolin’ny LMS Ambatonakanga. -1935-1936 : Tao amin’ny Sekoly Normaly niraisan’ny Misiona Protestanta tao Ambavahadimitafo. -1937-1939 : Nanohy fianarana tao amin’ny Sekoly Paul Minault tao Ambohijatovo == Ny asany == Nanomboka niasa izy amin'ny maha mpitandrina sy mpampianatra azy<ref>ps://malagasyword.org/bins/teny2/randriamiadanarivo?utm_source=chatgpt.com</ref>: -1939 : Nanomboka nampianatra tany Isoavina. Ecole de Station LMS. 1941- 1942 : Naverina nampianatra tany Isoavina indray. -1942- 1946 : Niditra tao amin’ny Kolejy Teolojika LMS Ambohipotsy. 1946-1950 : Mpitandrina tao Ambohitsimeloka-Ambohidratrimo. 1950-1970 : Mpitandrina tany Isoavina-Carion. -1971-1972 : Prezida Sinodaly tany Fianarantsoa. 1973- 1974 : Tonian’ny Isan’Enimbolan’Imerina. -1974- 1980 : Tonian’ny Mpiandraikitra Fitondram-piangonana Foibe fjkm. -1980-1981 : Nisotro ronono. == Asa sorany == Mpanoratra lahatsoratra sy famakafana no ahafantarana azy. Ny fanabeazana sy ny riba tsara ho fantantry ny taranaka Malagasy no fotokevitra niompanan'ny asasorany. Maro karazana ny asa soratra efa nataony, anisan'izany ireto: Sekolin'ny Ntaolo, Sikajin'i Dadabe, Isa ny Amontana, Voromby, Sodifafana..Mbola maro ireo asa soratra tsy tafavoaka , ka anisan’izany ny  tantara momba an-dRadama II izay nosoratany ny taona 2004-2005 . Nomena ny mariboninahitra  « Commandeur  de l’Ordre National »izy .<ref>https://www.fjkm.mg/synodamparitany/vaovao-farany/randriamiadanarivompit/</ref> == Hafa == tsy dia fatatry ny olona loatra amin ' ny ny maha- mpamoronkira sy maha- mpanoratra tantara tsangana  ary naha- mpanao tononkalo azy . Nankalazana an’ Andriamanitra ny Alahady 15 Janoary  2006 ny faha- 90 Taonany tao amin’ny  FJKM Ambodihady vaovao  . Ny Teny faneva tamin’izany dia  nalaina tao amin’ny Salamo  91.15a-16 manao hoe : «  Satria Izaho no niraketan’ny  fitiavany dia hamonjy azy Aho …Hovokisako ..." 75cnqxhab9p6uqt4igwlsssn7txcik6 1146658 1146657 2026-07-04T18:43:49Z Gaël RALANTONIRINA 35834 nampiditra loharano 1146658 wikitext text/x-wiki == Raki-piainany == RANDRIAMIADANARIVO dia teraka ny 12 janoary 1916 tao Ambohidahy, Ambohimanarina, Antananarivo.Zanak'Itompokolahy Razafimahatratra, mpampianatra sy Itompokovavy Razafimiarandray. Nanambady an-dRamatoa RAZANADRASOA, niteraka roa amby folo mianadahy.<ref>https://malagasyword.org/bins/teny2/randriamiadanarivo?utm_source=chatgpt.com</ref> == Ny sekoly nianarany == Maro ireo toeram-pianarana nolalovany toy ny <ref>https://malagasyword.org/bins/teny2/randriamiadanarivo?utm_source=chatgpt.com</ref>: -1922-1923 : Nanomboka nianatra tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Ambohimiadana Andramasina. -1924-1925 : Nifindra tao amin’ny Sekolim-piangonana LMS tao Ambodihady Ambohimanarina. -1926-1930 : Nanohy ny fianarany tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Anosisoa-Ambohimanarina. -1931-1934 : Tao amin’ny Sekolin’ny LMS Ambatonakanga. -1935-1936 : Tao amin’ny Sekoly Normaly niraisan’ny Misiona Protestanta tao Ambavahadimitafo. -1937-1939 : Nanohy fianarana tao amin’ny Sekoly Paul Minault tao Ambohijatovo == Ny asany == Nanomboka niasa izy amin'ny maha mpitandrina sy mpampianatra azy<ref>ps://malagasyword.org/bins/teny2/randriamiadanarivo?utm_source=chatgpt.com</ref>: -1939 : Nanomboka nampianatra tany Isoavina. Ecole de Station LMS. 1941- 1942 : Naverina nampianatra tany Isoavina indray. -1942- 1946 : Niditra tao amin’ny Kolejy Teolojika LMS Ambohipotsy. 1946-1950 : Mpitandrina tao Ambohitsimeloka-Ambohidratrimo. 1950-1970 : Mpitandrina tany Isoavina-Carion. -1971-1972 : Prezida Sinodaly tany Fianarantsoa. 1973- 1974 : Tonian’ny Isan’Enimbolan’Imerina. -1974- 1980 : Tonian’ny Mpiandraikitra Fitondram-piangonana Foibe fjkm. -1980-1981 : Nisotro ronono. == Asa sorany == Mpanoratra lahatsoratra sy famakafana no ahafantarana azy. Ny fanabeazana sy ny riba tsara ho fantantry ny taranaka Malagasy no fotokevitra niompanan'ny asasorany. Maro karazana ny asa soratra efa nataony, anisan'izany ireto: Sekolin'ny Ntaolo, Sikajin'i Dadabe, Isa ny Amontana, Voromby, Sodifafana..Mbola maro ireo asa soratra tsy tafavoaka , ka anisan’izany ny  tantara momba an-dRadama II izay nosoratany ny taona 2004-2005 . Nomena ny mariboninahitra  « Commandeur  de l’Ordre National »izy .<ref>https://www.fjkm.mg/synodamparitany/vaovao-farany/randriamiadanarivompit/</ref> == Hafa == tsy dia fatatry ny olona loatra amin ' ny ny maha- mpamoronkira sy maha- mpanoratra tantara tsangana  ary naha- mpanao tononkalo azy . Nankalazana an’ Andriamanitra ny Alahady 15 Janoary  2006 ny faha- 90 Taonany tao amin’ny  FJKM Ambodihady vaovao  . Ny Teny faneva tamin’izany dia  nalaina tao amin’ny Salamo  91.15a-16 manao hoe : «  Satria Izaho no niraketan’ny  fitiavany dia hamonjy azy Aho …Hovokisako ..."<ref>https://www.fjkm.mg/synodamparitany/vaovao-farany/randriamiadanarivompit/</ref> 7ad1bkleimktbn1qx0rit9ajarpltdj 1146659 1146658 2026-07-04T18:45:25Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1146659 wikitext text/x-wiki == Raki-piainany == RANDRIAMIADANARIVO dia teraka ny 12 janoary 1916 tao Ambohidahy, Ambohimanarina, Antananarivo <ref>https://www.fjkm.mg/synodamparitany/vaovao-farany/randriamiadanarivompit/</ref>.Zanak'Itompokolahy Razafimahatratra, mpampianatra sy Itompokovavy Razafimiarandray. Nanambady an-dRamatoa RAZANADRASOA, niteraka roa amby folo mianadahy.<ref>https://malagasyword.org/bins/teny2/randriamiadanarivo?utm_source=chatgpt.com</ref> == Ny sekoly nianarany == Maro ireo toeram-pianarana nolalovany toy ny <ref>https://malagasyword.org/bins/teny2/randriamiadanarivo?utm_source=chatgpt.com</ref>: -1922-1923 : Nanomboka nianatra tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Ambohimiadana Andramasina. -1924-1925 : Nifindra tao amin’ny Sekolim-piangonana LMS tao Ambodihady Ambohimanarina. -1926-1930 : Nanohy ny fianarany tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Anosisoa-Ambohimanarina. -1931-1934 : Tao amin’ny Sekolin’ny LMS Ambatonakanga. -1935-1936 : Tao amin’ny Sekoly Normaly niraisan’ny Misiona Protestanta tao Ambavahadimitafo. -1937-1939 : Nanohy fianarana tao amin’ny Sekoly Paul Minault tao Ambohijatovo == Ny asany == Nanomboka niasa izy amin'ny maha mpitandrina sy mpampianatra azy<ref>ps://malagasyword.org/bins/teny2/randriamiadanarivo?utm_source=chatgpt.com</ref>: -1939 : Nanomboka nampianatra tany Isoavina. Ecole de Station LMS. 1941- 1942 : Naverina nampianatra tany Isoavina indray. -1942- 1946 : Niditra tao amin’ny Kolejy Teolojika LMS Ambohipotsy. 1946-1950 : Mpitandrina tao Ambohitsimeloka-Ambohidratrimo. 1950-1970 : Mpitandrina tany Isoavina-Carion. -1971-1972 : Prezida Sinodaly tany Fianarantsoa. 1973- 1974 : Tonian’ny Isan’Enimbolan’Imerina. -1974- 1980 : Tonian’ny Mpiandraikitra Fitondram-piangonana Foibe fjkm. -1980-1981 : Nisotro ronono. == Asa sorany == Mpanoratra lahatsoratra sy famakafana no ahafantarana azy. Ny fanabeazana sy ny riba tsara ho fantantry ny taranaka Malagasy no fotokevitra niompanan'ny asasorany. Maro karazana ny asa soratra efa nataony, anisan'izany ireto: Sekolin'ny Ntaolo, Sikajin'i Dadabe, Isa ny Amontana, Voromby, Sodifafana..Mbola maro ireo asa soratra tsy tafavoaka , ka anisan’izany ny  tantara momba an-dRadama II izay nosoratany ny taona 2004-2005 . Nomena ny mariboninahitra  « Commandeur  de l’Ordre National »izy .<ref>https://www.fjkm.mg/synodamparitany/vaovao-farany/randriamiadanarivompit/</ref> == Hafa == tsy dia fatatry ny olona loatra amin ' ny ny maha- mpamoronkira sy maha- mpanoratra tantara tsangana  ary naha- mpanao tononkalo azy . Nankalazana an’ Andriamanitra ny Alahady 15 Janoary  2006 ny faha- 90 Taonany tao amin’ny  FJKM Ambodihady vaovao  . Ny Teny faneva tamin’izany dia  nalaina tao amin’ny Salamo  91.15a-16 manao hoe : «  Satria Izaho no niraketan’ny  fitiavany dia hamonjy azy Aho …Hovokisako ..."<ref>https://www.fjkm.mg/synodamparitany/vaovao-farany/randriamiadanarivompit/</ref> irwbp0ny6afnjluy7awzj5bbcsd2w09 1146660 1146659 2026-07-04T18:47:57Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1146660 wikitext text/x-wiki == Raki-piainany == RANDRIAMIADANARIVO dia teraka ny 12 janoary 1916 tao Ambohidahy, Ambohimanarina, Antananarivo <ref>https://www.fjkm.mg/synodamparitany/vaovao-farany/randriamiadanarivompit/</ref>.Zanak'Itompokolahy Razafimahatratra, mpampianatra sy Itompokovavy Razafimiarandray. Nanambady an-dRamatoa RAZANADRASOA, niteraka roa amby folo mianadahy.<ref>https://malagasyword.org/bins/teny2/randriamiadanarivo?utm_source=chatgpt.com</ref> == Ny sekoly nianarany == Maro ireo toeram-pianarana nolalovany toy ny <ref>https://malagasyword.org/bins/teny2/randriamiadanarivo?utm_source=chatgpt.com</ref>: -1922-1923 : Nanomboka nianatra tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Ambohimiadana Andramasina. -1924-1925 : Nifindra tao amin’ny Sekolim-piangonana LMS tao Ambodihady Ambohimanarina. -1926-1930 : Nanohy ny fianarany tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Anosisoa-Ambohimanarina. -1931-1934 : Tao amin’ny Sekolin’ny LMS Ambatonakanga. -1935-1936 : Tao amin’ny Sekoly Normaly niraisan’ny Misiona Protestanta tao Ambavahadimitafo. -1937-1939 : Nanohy fianarana tao amin’ny Sekoly Paul Minault tao Ambohijatovo == Ny asany == Nanomboka niasa izy amin'ny maha mpitandrina sy mpampianatra azy<ref>ps://malagasyword.org/bins/teny2/randriamiadanarivo?utm_source=chatgpt.com</ref>: -1939 : Nanomboka nampianatra tany Isoavina. Ecole de Station LMS. 1941- 1942 : Naverina nampianatra tany Isoavina indray. -1942- 1946 : Niditra tao amin’ny Kolejy Teolojika LMS Ambohipotsy. 1946-1950 : Mpitandrina tao Ambohitsimeloka-Ambohidratrimo. 1950-1970 : Mpitandrina tany Isoavina-Carion. -1971-1972 : Prezida Sinodaly tany Fianarantsoa. 1973- 1974 : Tonian’ny Isan’Enimbolan’Imerina. -1974- 1980 : Tonian’ny Mpiandraikitra Fitondram-piangonana Foibe fjkm. -1980-1981 : Nisotro ronono. == Asa sorany == Mpanoratra lahatsoratra sy famakafana no ahafantarana azy. Ny fanabeazana sy ny riba tsara ho fantantry ny taranaka Malagasy no fotokevitra niompanan'ny asasorany. Maro karazana ny asa soratra efa nataony, anisan'izany ireto: Sekolin'ny Ntaolo, Sikajin'i Dadabe, Isa ny Amontana, Voromby, Sodifafana..Mbola maro ireo asa soratra tsy tafavoaka , ka anisan’izany ny  tantara momba an-dRadama II izay nosoratany ny taona 2004-2005 . Nomena ny mariboninahitra  « Commandeur  de l’Ordre National »izy .<ref>https://www.fjkm.mg/synodamparitany/vaovao-farany/randriamiadanarivompit/</ref> == Hafa == tsy dia fatatry ny olona loatra amin ' ny ny maha- mpamoronkira sy maha- mpanoratra tantara tsangana  ary naha- mpanao tononkalo azy . Nankalazana an’ Andriamanitra ny Alahady 15 Janoary  2006 ny faha- 90 Taonany tao amin’ny  FJKM Ambodihady vaovao  . Ny Teny faneva tamin’izany dia  nalaina tao amin’ny Salamo  91.15a-16 manao hoe : «  Satria Izaho no niraketan’ny  fitiavany dia hamonjy azy Aho …Hovokisako ..." <ref>https://www.fjkm.mg/synodamparitany/vaovao-farany/randriamiadanarivompit/</ref> == Loharano == tpoppmmoyktkc006lzea2a2ymf9ciao 1146661 1146660 2026-07-04T19:04:21Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1146661 wikitext text/x-wiki == Raki-piainany == RANDRIAMIADANARIVO dia teraka ny 12 janoary 1916 tao Ambohidahy, Ambohimanarina, Antananarivo <ref>https://www.fjkm.mg/synodamparitany/vaovao-farany/randriamiadanarivompit/</ref>.Zanak'Itompokolahy Razafimahatratra, mpampianatra sy Itompokovavy Razafimiarandray. Nanambady an-dRamatoa RAZANADRASOA, niteraka roa amby folo mianadahy.<ref>https://malagasyword.org/bins/teny2/randriamiadanarivo?utm_source=chatgpt.com</ref> == Ny sekoly nianarany == Maro ireo toeram-pianarana nolalovany toy ny <ref>https://malagasyword.org/bins/teny2/randriamiadanarivo?utm_source=chatgpt.com</ref>: -1922-1923 : Nanomboka nianatra tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Ambohimiadana Andramasina. -1924-1925 : Nifindra tao amin’ny Sekolim-piangonana LMS tao Ambodihady Ambohimanarina. -1926-1930 : Nanohy ny fianarany tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Anosisoa-Ambohimanarina. -1931-1934 : Tao amin’ny Sekolin’ny LMS Ambatonakanga. -1935-1936 : Tao amin’ny Sekoly Normaly niraisan’ny Misiona Protestanta tao Ambavahadimitafo. -1937-1939 : Nanohy fianarana tao amin’ny Sekoly Paul Minault tao Ambohijatovo == Ny asany == Nanomboka niasa izy amin'ny maha mpitandrina sy mpampianatra azy<ref>ps://malagasyword.org/bins/teny2/randriamiadanarivo?utm_source=chatgpt.com</ref>: -1939 : Nanomboka nampianatra tany Isoavina. Ecole de Station LMS. 1941- 1942 : Naverina nampianatra tany Isoavina indray. -1942- 1946 : Niditra tao amin’ny Kolejy Teolojika LMS Ambohipotsy. 1946-1950 : Mpitandrina tao Ambohitsimeloka-Ambohidratrimo. -1950-1970 : Mpitandrina tany Isoavina-Carion. -1971-1972 : Prezida Sinodaly tany Fianarantsoa. 1973- 1974 : Tonian’ny Isan’Enimbolan’Imerina. -1974- 1980 : Tonian’ny Mpiandraikitra Fitondram-piangonana Foibe fjkm. -1980-1981 : Nisotro ronono. == Asa sorany == Mpanoratra lahatsoratra sy famakafana no ahafantarana azy. Ny fanabeazana sy ny riba tsara ho fantantry ny taranaka Malagasy no fotokevitra niompanan'ny asasorany. Maro karazana ny asa soratra efa nataony, anisan'izany ireto: Sekolin'ny Ntaolo, Sikajin'i Dadabe, Isa ny Amontana, Voromby, Sodifafana..Mbola maro ireo asa soratra tsy tafavoaka , ka anisan’izany ny  tantara momba an-dRadama II izay nosoratany ny taona 2004-2005 . Nomena ny mariboninahitra  « Commandeur  de l’Ordre National »izy .<ref>https://www.fjkm.mg/synodamparitany/vaovao-farany/randriamiadanarivompit/</ref> == Hafa == tsy dia fatatry ny olona loatra amin ' ny ny maha- mpamoronkira sy maha- mpanoratra tantara tsangana  ary naha- mpanao tononkalo azy . Nankalazana an’ Andriamanitra ny Alahady 15 Janoary  2006 ny faha- 90 Taonany tao amin’ny  FJKM Ambodihady vaovao  . Ny Teny faneva tamin’izany dia  nalaina tao amin’ny Salamo  91.15a-16 manao hoe : «  Satria Izaho no niraketan’ny  fitiavany dia hamonjy azy Aho …Hovokisako ..." <ref>https://www.fjkm.mg/synodamparitany/vaovao-farany/randriamiadanarivompit/</ref> == Loharano == my1qzd6yo6s53yfcu9b4zpujmmyhrfe 1146662 1146661 2026-07-04T19:12:03Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1146662 wikitext text/x-wiki == Raki-piainany == RANDRIAMIADANARIVO dia teraka ny 12 janoary 1916 tao Ambohidahy, Ambohimanarina, Antananarivo {{Infobox olona|anarana=Randriamiadanarivo|teraka=12 janoary 1916|toerana=Ambodihady,Ambohimanarina Antananarivo|firenena=Madagasikara|asa=Mpitandrina|asa hafa=mpanoratra -mpampianatra|seha-pitiavana=Razanandrasoa}} <ref>https://www.fjkm.mg/synodamparitany/vaovao-farany/randriamiadanarivompit/</ref>.Zanak'Itompokolahy Razafimahatratra, mpampianatra sy Itompokovavy Razafimiarandray. Nanambady an-dRamatoa RAZANADRASOA, niteraka roa amby folo mianadahy.<ref>https://malagasyword.org/bins/teny2/randriamiadanarivo?utm_source=chatgpt.com</ref> == Ny sekoly nianarany == Maro ireo toeram-pianarana nolalovany toy ny <ref>https://malagasyword.org/bins/teny2/randriamiadanarivo?utm_source=chatgpt.com</ref>: -1922-1923 : Nanomboka nianatra tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Ambohimiadana Andramasina. -1924-1925 : Nifindra tao amin’ny Sekolim-piangonana LMS tao Ambodihady Ambohimanarina. -1926-1930 : Nanohy ny fianarany tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Anosisoa-Ambohimanarina. -1931-1934 : Tao amin’ny Sekolin’ny LMS Ambatonakanga. -1935-1936 : Tao amin’ny Sekoly Normaly niraisan’ny Misiona Protestanta tao Ambavahadimitafo. -1937-1939 : Nanohy fianarana tao amin’ny Sekoly Paul Minault tao Ambohijatovo == Ny asany == Nanomboka niasa izy amin'ny maha mpitandrina sy mpampianatra azy<ref>ps://malagasyword.org/bins/teny2/randriamiadanarivo?utm_source=chatgpt.com</ref>: -1939 : Nanomboka nampianatra tany Isoavina. Ecole de Station LMS. 1941- 1942 : Naverina nampianatra tany Isoavina indray. -1942- 1946 : Niditra tao amin’ny Kolejy Teolojika LMS Ambohipotsy. 1946-1950 : Mpitandrina tao Ambohitsimeloka-Ambohidratrimo. -1950-1970 : Mpitandrina tany Isoavina-Carion. -1971-1972 : Prezida Sinodaly tany Fianarantsoa. 1973- 1974 : Tonian’ny Isan’Enimbolan’Imerina. -1974- 1980 : Tonian’ny Mpiandraikitra Fitondram-piangonana Foibe fjkm. -1980-1981 : Nisotro ronono. == Asa sorany == Mpanoratra lahatsoratra sy famakafana no ahafantarana azy. Ny fanabeazana sy ny riba tsara ho fantantry ny taranaka Malagasy no fotokevitra niompanan'ny asasorany. Maro karazana ny asa soratra efa nataony, anisan'izany ireto: Sekolin'ny Ntaolo, Sikajin'i Dadabe, Isa ny Amontana, Voromby, Sodifafana..Mbola maro ireo asa soratra tsy tafavoaka , ka anisan’izany ny  tantara momba an-dRadama II izay nosoratany ny taona 2004-2005 . Nomena ny mariboninahitra  « Commandeur  de l’Ordre National »izy .<ref>https://www.fjkm.mg/synodamparitany/vaovao-farany/randriamiadanarivompit/</ref> == Hafa == tsy dia fatatry ny olona loatra amin ' ny ny maha- mpamoronkira sy maha- mpanoratra tantara tsangana  ary naha- mpanao tononkalo azy . Nankalazana an’ Andriamanitra ny Alahady 15 Janoary  2006 ny faha- 90 Taonany tao amin’ny  FJKM Ambodihady vaovao  . Ny Teny faneva tamin’izany dia  nalaina tao amin’ny Salamo  91.15a-16 manao hoe : «  Satria Izaho no niraketan’ny  fitiavany dia hamonjy azy Aho …Hovokisako ..." <ref>https://www.fjkm.mg/synodamparitany/vaovao-farany/randriamiadanarivompit/</ref> == Loharano == oicrhgxjfrriaeu2eyphiz87n4vak5d 1146664 1146662 2026-07-04T19:16:02Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1146664 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Randriamiadanarivo|teraka=12 janoary 1916|toerana=Ambodihady,Ambohimanarina Antananarivo|firenena=Madagasikara|asa=Mpitandrina|asa hafa=mpanoratra -mpampianatra|seha-pitiavana=Razanandrasoa}} = Raki-piainany == RANDRIAMIADANARIVO dia teraka ny 12 janoary 1916 tao Ambohidahy, Ambohimanarina, Antananarivo <ref>https://www.fjkm.mg/synodamparitany/vaovao-farany/randriamiadanarivompit/</ref>.Zanak'Itompokolahy Razafimahatratra, mpampianatra sy Itompokovavy Razafimiarandray. Nanambady an-dRamatoa RAZANADRASOA, niteraka roa amby folo mianadahy.<ref>https://malagasyword.org/bins/teny2/randriamiadanarivo?utm_source=chatgpt.com</ref> == Ny sekoly nianarany == Maro ireo toeram-pianarana nolalovany toy ny <ref>https://malagasyword.org/bins/teny2/randriamiadanarivo?utm_source=chatgpt.com</ref>: -1922-1923 : Nanomboka nianatra tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Ambohimiadana Andramasina. -1924-1925 : Nifindra tao amin’ny Sekolim-piangonana LMS tao Ambodihady Ambohimanarina. -1926-1930 : Nanohy ny fianarany tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Anosisoa-Ambohimanarina. -1931-1934 : Tao amin’ny Sekolin’ny LMS Ambatonakanga. -1935-1936 : Tao amin’ny Sekoly Normaly niraisan’ny Misiona Protestanta tao Ambavahadimitafo. -1937-1939 : Nanohy fianarana tao amin’ny Sekoly Paul Minault tao Ambohijatovo == Ny asany == Nanomboka niasa izy amin'ny maha mpitandrina sy mpampianatra azy<ref>ps://malagasyword.org/bins/teny2/randriamiadanarivo?utm_source=chatgpt.com</ref>: -1939 : Nanomboka nampianatra tany Isoavina. Ecole de Station LMS. 1941- 1942 : Naverina nampianatra tany Isoavina indray. -1942- 1946 : Niditra tao amin’ny Kolejy Teolojika LMS Ambohipotsy. 1946-1950 : Mpitandrina tao Ambohitsimeloka-Ambohidratrimo. -1950-1970 : Mpitandrina tany Isoavina-Carion. -1971-1972 : Prezida Sinodaly tany Fianarantsoa. 1973- 1974 : Tonian’ny Isan’Enimbolan’Imerina. -1974- 1980 : Tonian’ny Mpiandraikitra Fitondram-piangonana Foibe fjkm. -1980-1981 : Nisotro ronono. == Asa sorany == Mpanoratra lahatsoratra sy famakafana no ahafantarana azy. Ny fanabeazana sy ny riba tsara ho fantantry ny taranaka Malagasy no fotokevitra niompanan'ny asasorany. Maro karazana ny asa soratra efa nataony, anisan'izany ireto: Sekolin'ny Ntaolo, Sikajin'i Dadabe, Isa ny Amontana, Voromby, Sodifafana..Mbola maro ireo asa soratra tsy tafavoaka , ka anisan’izany ny  tantara momba an-dRadama II izay nosoratany ny taona 2004-2005 . Nomena ny mariboninahitra  « Commandeur  de l’Ordre National »izy .<ref>https://www.fjkm.mg/synodamparitany/vaovao-farany/randriamiadanarivompit/</ref> == Hafa == tsy dia fatatry ny olona loatra amin ' ny ny maha- mpamoronkira sy maha- mpanoratra tantara tsangana  ary naha- mpanao tononkalo azy . Nankalazana an’ Andriamanitra ny Alahady 15 Janoary  2006 ny faha- 90 Taonany tao amin’ny  FJKM Ambodihady vaovao  . Ny Teny faneva tamin’izany dia  nalaina tao amin’ny Salamo  91.15a-16 manao hoe : «  Satria Izaho no niraketan’ny  fitiavany dia hamonjy azy Aho …Hovokisako ..." <ref>https://www.fjkm.mg/synodamparitany/vaovao-farany/randriamiadanarivompit/</ref> == Loharano == 1my3y24tdfgow4lry0wi9o41d8pz525 1146665 1146664 2026-07-04T19:16:25Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1146665 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Randriamiadanarivo|teraka=12 janoary 1916|toerana=Ambodihady,Ambohimanarina Antananarivo|firenena=Madagasikara|asa=Mpitandrina|asa hafa=mpanoratra -mpampianatra|seha-pitiavana=Razanandrasoa}} = Raki-piainany = RANDRIAMIADANARIVO dia teraka ny 12 janoary 1916 tao Ambohidahy, Ambohimanarina, Antananarivo <ref>https://www.fjkm.mg/synodamparitany/vaovao-farany/randriamiadanarivompit/</ref>.Zanak'Itompokolahy Razafimahatratra, mpampianatra sy Itompokovavy Razafimiarandray. Nanambady an-dRamatoa RAZANADRASOA, niteraka roa amby folo mianadahy.<ref>https://malagasyword.org/bins/teny2/randriamiadanarivo?utm_source=chatgpt.com</ref> == Ny sekoly nianarany == Maro ireo toeram-pianarana nolalovany toy ny <ref>https://malagasyword.org/bins/teny2/randriamiadanarivo?utm_source=chatgpt.com</ref>: -1922-1923 : Nanomboka nianatra tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Ambohimiadana Andramasina. -1924-1925 : Nifindra tao amin’ny Sekolim-piangonana LMS tao Ambodihady Ambohimanarina. -1926-1930 : Nanohy ny fianarany tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Anosisoa-Ambohimanarina. -1931-1934 : Tao amin’ny Sekolin’ny LMS Ambatonakanga. -1935-1936 : Tao amin’ny Sekoly Normaly niraisan’ny Misiona Protestanta tao Ambavahadimitafo. -1937-1939 : Nanohy fianarana tao amin’ny Sekoly Paul Minault tao Ambohijatovo == Ny asany == Nanomboka niasa izy amin'ny maha mpitandrina sy mpampianatra azy<ref>ps://malagasyword.org/bins/teny2/randriamiadanarivo?utm_source=chatgpt.com</ref>: -1939 : Nanomboka nampianatra tany Isoavina. Ecole de Station LMS. 1941- 1942 : Naverina nampianatra tany Isoavina indray. -1942- 1946 : Niditra tao amin’ny Kolejy Teolojika LMS Ambohipotsy. 1946-1950 : Mpitandrina tao Ambohitsimeloka-Ambohidratrimo. -1950-1970 : Mpitandrina tany Isoavina-Carion. -1971-1972 : Prezida Sinodaly tany Fianarantsoa. 1973- 1974 : Tonian’ny Isan’Enimbolan’Imerina. -1974- 1980 : Tonian’ny Mpiandraikitra Fitondram-piangonana Foibe fjkm. -1980-1981 : Nisotro ronono. == Asa sorany == Mpanoratra lahatsoratra sy famakafana no ahafantarana azy. Ny fanabeazana sy ny riba tsara ho fantantry ny taranaka Malagasy no fotokevitra niompanan'ny asasorany. Maro karazana ny asa soratra efa nataony, anisan'izany ireto: Sekolin'ny Ntaolo, Sikajin'i Dadabe, Isa ny Amontana, Voromby, Sodifafana..Mbola maro ireo asa soratra tsy tafavoaka , ka anisan’izany ny  tantara momba an-dRadama II izay nosoratany ny taona 2004-2005 . Nomena ny mariboninahitra  « Commandeur  de l’Ordre National »izy .<ref>https://www.fjkm.mg/synodamparitany/vaovao-farany/randriamiadanarivompit/</ref> == Hafa == tsy dia fatatry ny olona loatra amin ' ny ny maha- mpamoronkira sy maha- mpanoratra tantara tsangana  ary naha- mpanao tononkalo azy . Nankalazana an’ Andriamanitra ny Alahady 15 Janoary  2006 ny faha- 90 Taonany tao amin’ny  FJKM Ambodihady vaovao  . Ny Teny faneva tamin’izany dia  nalaina tao amin’ny Salamo  91.15a-16 manao hoe : «  Satria Izaho no niraketan’ny  fitiavany dia hamonjy azy Aho …Hovokisako ..." <ref>https://www.fjkm.mg/synodamparitany/vaovao-farany/randriamiadanarivompit/</ref> == Loharano == 1lg3dnqtz9gqa6a6f67bygeq1sts3g2 1146666 1146665 2026-07-04T19:18:51Z Gaël RALANTONIRINA 35834 nammpiditra sary sy infobox 1146666 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Randriamiadanarivo|teraka=12 janoary 1916|toerana=Ambodihady,Ambohimanarina Antananarivo|firenena=Madagasikara|asa=Mpitandrina|asa hafa=mpanoratra -mpampianatra|seha-pitiavana=Razanandrasoa}} = Raki-piainany = RANDRIAMIADANARIVO dia teraka ny 12 janoary 1916 tao Ambohidahy, Ambohimanarina, Antananarivo <ref>https://www.fjkm.mg/synodamparitany/vaovao-farany/randriamiadanarivompit/</ref>.Zanak'Itompokolahy Razafimahatratra, mpampianatra sy Itompokovavy Razafimiarandray. Nanambady an-dRamatoa RAZANADRASOA, niteraka roa amby folo mianadahy.<ref>https://malagasyword.org/bins/teny2/randriamiadanarivo?utm_source=chatgpt.com</ref> == Ny sekoly nianarany == Maro ireo toeram-pianarana nolalovany toy ny <ref>https://malagasyword.org/bins/teny2/randriamiadanarivo?utm_source=chatgpt.com</ref>: -1922-1923 : Nanomboka nianatra tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Ambohimiadana Andramasina. -1924-1925 : Nifindra tao amin’ny Sekolim-piangonana LMS tao Ambodihady Ambohimanarina. -1926-1930 : Nanohy ny fianarany tao amin’ny Sekolim-panjakana tao Anosisoa-Ambohimanarina. -1931-1934 : Tao amin’ny Sekolin’ny LMS Ambatonakanga. -1935-1936 : Tao amin’ny Sekoly Normaly niraisan’ny Misiona Protestanta tao Ambavahadimitafo. -1937-1939 : Nanohy fianarana tao amin’ny Sekoly Paul Minault tao Ambohijatovo == Ny asany == Nanomboka niasa izy amin'ny maha mpitandrina sy mpampianatra azy<ref>ps://malagasyword.org/bins/teny2/randriamiadanarivo?utm_source=chatgpt.com</ref>: -1939 : Nanomboka nampianatra tany Isoavina. Ecole de Station LMS. 1941- 1942 : Naverina nampianatra tany Isoavina indray. -1942- 1946 : Niditra tao amin’ny Kolejy Teolojika LMS Ambohipotsy. 1946-1950 : Mpitandrina tao Ambohitsimeloka-Ambohidratrimo. -1950-1970 : Mpitandrina tany Isoavina-Carion. -1971-1972 : Prezida Sinodaly tany Fianarantsoa. 1973- 1974 : Tonian’ny Isan’Enimbolan’Imerina. -1974- 1980 : Tonian’ny Mpiandraikitra Fitondram-piangonana Foibe fjkm. -1980-1981 : Nisotro ronono. == Asa sorany == [[Sary:Boky sikajin ' I dadabe.jpg|vignette|Boky sikajin ' i Dadabe ]] Mpanoratra lahatsoratra sy famakafana no ahafantarana azy. Ny fanabeazana sy ny riba tsara ho fantantry ny taranaka Malagasy no fotokevitra niompanan'ny asasorany. Maro karazana ny asa soratra efa nataony, anisan'izany ireto: Sekolin'ny Ntaolo, Sikajin'i Dadabe, Isa ny Amontana, Voromby, Sodifafana..Mbola maro ireo asa soratra tsy tafavoaka , ka anisan’izany ny  tantara momba an-dRadama II izay nosoratany ny taona 2004-2005 . Nomena ny mariboninahitra  « Commandeur  de l’Ordre National »izy .<ref>https://www.fjkm.mg/synodamparitany/vaovao-farany/randriamiadanarivompit/</ref> == Hafa == tsy dia fatatry ny olona loatra amin ' ny ny maha- mpamoronkira sy maha- mpanoratra tantara tsangana  ary naha- mpanao tononkalo azy . Nankalazana an’ Andriamanitra ny Alahady 15 Janoary  2006 ny faha- 90 Taonany tao amin’ny  FJKM Ambodihady vaovao  . Ny Teny faneva tamin’izany dia  nalaina tao amin’ny Salamo  91.15a-16 manao hoe : «  Satria Izaho no niraketan’ny  fitiavany dia hamonjy azy Aho …Hovokisako ..." <ref>https://www.fjkm.mg/synodamparitany/vaovao-farany/randriamiadanarivompit/</ref> == Loharano == 42m20n3i3ek9p0k002jdy36m1mp6ytq 0 293894 1146723 1115421 2026-07-05T02:45:16Z HarryWurst 36292 1146723 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Dadju Djuna Nsungula|teraka=2 may 1991|toerana=[[Bobigny]] |firenena={{Frantsa}}|asa=Mpihira|image=Dadju août 2022.jpg}} [[Sary:Dadju logo.png|vignette|240x240px|Logo]] ==DADJU ==  Dadju Djuna Nsungula no tena anarany, fa [[Dadju]] no no ahafantaran'ny maro azy. Teraka tamin'ny 2 may 1991, tao Bobigny. Mpihira, mpanao rap ary mpilalao [[sarimihetsika]] frantsay-kongoley izy.<ref>Le chanteur franco-congolais Dadju, entre parole vive et cœur tendre</ref> Avy amin'ny [[fianakaviana]] iray manan-[[Talent, Oregon|talenta]] izy: ny rainy, Djanana Djuna, mpihira tao amin'ny [[tarika]] "Viva La Musica de Papa Wemba". Ny rahalahany Gims, mpihira sy mpanao rap ihany koa. Nandray anjara tamin'ny sarimihetsika "Ima", notarihan'i Nils Tavernier ihany koa izy.<ref>{{Cite web |title=kopian'ny arisiva |url=https://fr.vikidia.org/wiki/Dadju |access-date=2025-06-11 |archive-date=2025-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250222130629/https://fr.vikidia.org/wiki/Dadju |url-status=dead }}</ref> == TANTARANY == === Fahazazana sy fiandohana === Dadju dia teraka tamin'ny 2may 1991 tao Bobigny, any [[Seine-Saint-Denis]], avy amin'ny Ray aman-dReny manana fiaviana Kongoley any [[Kinshasa]]. Lehibe tao amin'ny renivohitr'i Marcel-Cachin any Romainville izy. Anisany nivoaka tamin'ireo zaza efatra amby folo mianadahy izy, izay tsy isalasalana fa misy amin'izy ireo mpihira tahaka azy ihany koa.<ref>Dadju ➤ Biographie : naissance, parcours, famille… 📔 4.</ref> Hatramin'ny fahazazany, dia niaina tao anatin'ny [[zavakanto]] sy [[mozika]] i Dadju, niaraka tamin'ny Raibeny, '''mpitendry''' mozika sy ny Rainy mpihira tao amin'ny tarika "Viva lLa Musica", tarihin'i Papa Wemba, ary ny reniny no nampahafantatra azy ny hira nentin-drazana avy any [[Afrika Atsimo]]<nowiki/>n'i [[Sahara]] sy ny mozika ara-pivavahana.<ref>2.<nowiki>https://www.arabnews.fr/node/239611/culture</nowiki></ref> == ASANY == == •Fanombohana == Nanara-dia ny zokiny lahy Gims, nanapa-kevitra izy fa hiditra amin'ny sehatry ny [[mozika]] ihany koa. Nanomboka tamin'ny mozika "tampoka" izy, raha niaraka matetika ilay zokiny lahy Gims ( Fantatra amin'ny anarana hoe: Maître Gims) tany amin'ny studio. Nanapa-kevitra ity zokiny lahy ity avy eo ny hanao hira miaraka aminy. Tena tian'ireo manodidina azy izany , ka dia namporisika azy hanomboka ny asany amin'ny sehatra matihanina amin'ny mozika.<ref>{{Cite web |title=kopian'ny arisiva |url=https://fr.vikidia.org/wiki/Dadju |access-date=2025-06-11 |archive-date=2025-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250222130629/https://fr.vikidia.org/wiki/Dadju |url-status=dead }}</ref> == •The Shin Sikaï (2012-2016) == Tamin'ny taona [[2012]], nanao ny sonia fifanarahana tamin'ny Wati B i Dadju, izay label mitovy amin'ilay an'ny rahalahany Gims, tamin'izany fotoana izany dia efa tena tompon'ny lazany niaraka tamin'ny tarika Sexion d'Assaut<ref>Sexion d'assaut#L'Apogée (2011–2012)</ref>. Ao anatin'ity label ity, dia nihaona tamin'i Abou Tall izy, niaraka namorona tarika taminy, satria mifanaraka tsara ny feony amin'ny rap an'i Tall. Nanomboka niara-niasa tamin'ny taona 2012 i Dadju sy Abou Tall, tamin'ny alalan'ny famoahana horonan-tsary "freestyle" tao amin'ny internet mitondra ny lohateny hoe: "Le noveau monde". Manonona ny [[Tontolo Vaovao|tontolo vaovao]] ao amin'ny tantara manga "One peace " ny anaran'ny tarika, satria mpankafy manga izy roa tonta. Ankoatra izay , nandray anjara tamin'ny [[hira]] niaraka tamin'ny Big Ali sy ireo mpanakanto hafa tao amin'ny Wati B izy, tamin'ny hira mitondra ny lohateny hoe Watibigali, ka nahatonga azy ho fantatry ny be sy ny maro.<ref>The Shin Sekaï</ref> == LOHARANO == 1.https://fr.vikidia.org/wiki/Dadju 2<nowiki/>https://fr.vikidia.org/wiki/Dadju {{Wayback|url=https://fr.vikidia.org/wiki/Dadju |date=20250222130629 }} 3.Le chanteur franco-congolais Dadju, entre parole vive et cœur tendre 4.[https://www.arabnews.fr/node/239611/culture https://www.arabnews.fr/node/239611/]culture 5.Sexion d'assaut#L'Apogée (2011–2012) 6.The Shin Sekaï [[Sokajy:Mpihira frantsay]] hzu5nb3e8y37cgh8y77e0tw9e1fpqdt 0 296672 1146726 1124671 2026-07-05T03:10:40Z HarryWurst 36292 1146726 wikitext text/x-wiki [[File:Luciano Hang.jpg|thumb|Luciano Hang]] '''Luciano Hang''' (teraka ny 11 Oktobra 1962, tao [[Brusque (Santa Catarina)]]) dia mpandraharaha miliaridera [[Brezila|breziliana]], mpiara-manorina ny rojo fivarotana lehibe [[Havan]], izay saika azy avokoa ny ankamaroany. Nantsoin'ny Bloomberg LP hoe ''mpitory ny tsena malalaka'' izy ary azo lazaina fa mpanohana mafana fo indrindra an'i [[Jair Bolsonaro]] eo amin'ny sehatry ny fandraharahana. Tamin'ny Jona 2019, nanana fivarotana 126 tao amin'ny 17 amin'ireo fanjakana 26 ao amin'ny firenena ny Havan, miaraka amin'ny drafitra hahatratra 145 amin'ny faran'ny taona. Manana orinasa mpamokatra herinaratra avy amin'ny [[rano]], tobin-tsolika, orinasa momba ny trano fonenana ary tahirim-bola fampiasam-bola ihany koa i Hang. {{CLEDETRI:Hang, Luciano}} [[Sokajy:Mpanao breziliana]] [[Sokajy:mpandraharaha breziliana]] [[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1962]] 5otj30p6gizheknra6bd48cx6zt87py 1146729 1146726 2026-07-05T03:11:59Z HarryWurst 36292 1146729 wikitext text/x-wiki [[File:Luciano Hang.jpg|thumb|Luciano Hang]] '''Luciano Hang''' (teraka ny 11 Oktobra 1962, tao [[Brusque (Santa Catarina)]]) dia mpandraharaha miliaridera [[Brezila|breziliana]], mpiara-manorina ny rojo fivarotana lehibe [[Havan]], izay saika azy avokoa ny ankamaroany. Nantsoin'ny Bloomberg LP hoe ''mpitory ny tsena malalaka'' izy ary azo lazaina fa mpanohana mafana fo indrindra an'i [[Jair Bolsonaro]] eo amin'ny sehatry ny fandraharahana. Tamin'ny Jona 2019, nanana fivarotana 126 tao amin'ny 17 amin'ireo fanjakana 26 ao amin'ny firenena ny Havan, miaraka amin'ny drafitra hahatratra 145 amin'ny faran'ny taona. Manana orinasa mpamokatra herinaratra avy amin'ny [[rano]], tobin-tsolika, orinasa momba ny trano fonenana ary tahirim-bola fampiasam-bola ihany koa i Hang. {{CLEDETRI:Hang, Luciano}} [[Sokajy:Mpanao breziliana]] [[Sokajy:mpandraharaha breziliana]] [[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1962]] [[Sokajy:Havan]] 4eq1gg4m5io2zme043z2a5el2ju3kt7 0 296674 1146727 1124670 2026-07-05T03:11:27Z HarryWurst 36292 1146727 wikitext text/x-wiki [[File:Logo Lojas Havan.jpg|thumb|]] [[File:Pela liberdade de consumo! (6891107917).jpg|thumb|]] Rojo fivarotana lehibe [[Brezila|breziliana]] ny '''Havan''', izay manana ny foibeny ao [[Brusque (Santa Catarina)|Brusque]] fanjakan'i {{Santa Catarina}}. Niorina tamin'ny 1986 nataon'i [[Luciano Hang]] sy Vanderlei de Limas, ity orinasa ity dia fantatra amin'ny fivarotany misy endrika mitovy amin'ny maritrano Neo-Grika sy ny dika mitovy amin'ny Sarivongan'ny Fahafahana napetraka eo anoloan'ny ankamaroan'ny sampana. Mivarotra entana nasionaly sy avy any ivelany ambongadiny sy antsinjarany ny Havan. Amin'izao fotoana izao, manana fivarotana lehibe any amin'ny fanjakana telo amby roapolo sy ny Distrika Federaly izy. ==Fototra== Niorina ho fivarotana lamba ambongadiny kely tamin'ny 26 Jona 1986, tao Brusque, ny anarana hoe Havan dia fitambaran'ny vaninteny voalohany amin'ny anaran'ireo mpiara-miombon'antoka roa mpanorina ny orinasa: Luciano Hang sy Vanderlei de Limas. {{commonscat}} [[Sokajy:Orinasa breziliana]] [[Sokajy:Fivarotana lehibe breziliana]] [[Sokajy:Havan]] acmok6uo2xor0j1gnm99rji1bq4ikbf 0 297211 1146722 1126687 2026-07-05T02:43:22Z HarryWurst 36292 1146722 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= Ofrenda de la Liga y la Champions-13-L.Millán (52109790215) (cropped).jpg |anarana=Eduardo Camavinga |teraka= 10 Novambra 2002 |maty= |firenena={{Frantsa}} |mpiaraka= |asa= * [[mpilalao baolina kitra]] |taona niasàna= }} '''Eduardo Celmi Camavinga''' (teraka ny 10 Novambra 2002 tao Miconje, [[Cabinda (tanàna)|Cabinda]], [[Angola]]) dia mpilalao [[baolina kitra]] kongoley-[[frantsa]]y. Tamin'ny taon-dasa, ireo ankizy madinika dia miteny frantsay ary miaraka amin'ny 16 andro amin'ny toetry ny taona frantsay, dia ao amin'ny [[Stade Rennes]] izy ireo ary mbola milalao baolina matihanina. Nanomboka tamin'ny faran'ny volana Aogositra 2021, dia nanao fifanarahana tamin'ny [[Real Madrid]] izy. Izy no mpilalao nasionaly frantsay ihany koa izy. == Ekipa Nasional y== Rehefa nahazo ny zom-pirenena [[frantsa]]y tamin'ny fiandohan'ny volana Novambra 2019, dia nanao ny lalao voalohany ho an'ny ekipam-pirenena frantsay latsaky ny 21 taona i Camavinga taoriana kelin'izay, tamin'ny lalao fifanintsanana ho an'ny fiadiana ny ho tompondakan'i Eoropa latsaky ny 21 taona 2021 tany [[Georgia]]. Tamin'ny faha-17 taonany sy 5 andro, dia izy no faharoa zandriny indrindra tamin'ireo mpilalao iraisam-pirenena frantsay latsaky ny 21 taona tamin'izany fotoana izany, taorian'i M'Baye Niang (16 taona, 8 volana, 14 andro). Tamin'ny 8 Septambra 2020, nanao ny lalao voalohany ho an'ny ''Les Bleus'' i Camavinga teo amin'ny faha-17 taonany sy 9 volana ary 29 andro, niditra ho solon'ny mpilalao tamin'ny tapany faharoa tamin'ny fandresena 4-2 tamin'i [[Kroasia]]. Izany no nahatonga azy ho mpilalao iraisam-pirenena frantsay zandriny indrindra hatramin'ny [[Ady Lehibe Faharoa]]. Tamin'ny lalao iraisam-pirenena faharoa nataony iray volana taty aoriana, tamin'ny fandresena 7-1 tamin'ny lalao ara-pirahalahiana tamin'i [[Okraina]], dia nahatafiditra ny baolina voalohany izy. Izany no nahatonga azy ho mpilalao zandriny indrindra tamin'ireo nahafaty baolina ho an'ny ekipam-pirenena hatramin'i [[Maurice Gastiger]] tamin'ny 1914. {{commonscat}} [[sokajy:mpilalao baolina kitra frantsay]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 2002]] [[Sokajy:mpilalao baolina kitra nasionaly frantsay]] [[sokajy:mpilalao baolina kitra (Repoblika Demokratikan'i Kongo)]] {{CLEFDETRI:Camavinga, Eduardo}} oqk9l1s9nghsqxcxovpae6gite5vqks 0 300632 1146675 1143588 2026-07-05T00:55:52Z HarryWurst 36292 Pejy fihodinana mankany [[Tottenham Hotspur]] 1146675 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Tottenham Hotspur]] erg1bc8syj7n8cdrfkz31c0pss8dar5 0 300633 1146674 1143589 2026-07-05T00:55:34Z HarryWurst 36292 Pejy fihodinana mankany [[Tottenham Hotspur]] 1146674 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Tottenham Hotspur]] erg1bc8syj7n8cdrfkz31c0pss8dar5 0 300698 1146764 1144120 2026-07-05T11:39:49Z Hariniaina14 34924 nanampy fitenenana sy rohy 1146764 wikitext text/x-wiki Imbitika Rambala Teraka tamin'ny 29 Aogositra 1944 tao Alakamisy Ambohimaha - Fianarantsoa i Imbitika Rambala. RAMBOANOMENTSOANDRAINY Max Edmond no tena anarany. Manoratra tononkalo, hainteny, sombintantara, tantara an'onjampeo ary sarimihetsika izy. Nandray anjara tamin'ny fiofanana manoratra tantara an'onjampeo nampanaovin'ny Population Communicati International na PCT tamin'ny 14 - 25 Oktobra 1996.[https://www.facebook.com/100064834804944/posts/4328543860499207/?app=fbl] Niaraka nanoratra ny ''Sarivolana'' ireo mpiofana avy eo ka anisan'izany i Solofo José sy RAMAMONJISOA Elysé. Anisan'ireo nanoratra ny sarimehitsika mitohy ''Jiaby Jiaby'' koa izy. Efa dimy hatreto ny boky navoakany ka ireto avy izany : ''Eri-maso 1, Eri-maso 2, Eri-maso 3, Eri-maso 4, Kapo-batana sy Tefy manta.'' Ny amboaran-tsombintantara ''Dindom-piainana'' kosa dia niarahany tamin'i Heriarilala Andriamamonjy. Manana ny mari-boninahi-pirenena Officier de l'Odre national izy, azony tamin'ny taona 1999 ary tamin'ny taona 2020 kosa no nahazoany no nahazoany mari-boninahitry ny kanto eo amin'ny laharan'ny Commandeur des Arts, des Lettres et de la Culture. Maro ny solon'anarana nentiny ka anisan'izany ny hoe AIR SY MAX na IMBOA. Anisan'ireo [[mpanoratra]] malagasy fanta-daza i Imbitika Rambala. t7wf5k5pl2bwfxuu5jt40kbhyy2fv2k 0 301125 1146679 1146577 2026-07-05T01:06:03Z HarryWurst 36292 /* Lisy Mianjoria */ 1146679 wikitext text/x-wiki '''Mose Njo''' dia mpanoratra [[malagasy]], mpanoratra tantara foronina siantifika, mpanoratra tantara fohy, mpanakanto ara-kevitra ary mpanoratra-mpandrindra [[sarimihetsika]]. Teraka tao [[Antananarivo]] izy araka ny filazan’ny [[Literarisches Colloquium Berlin]], ary fantatra indrindra amin’ny tantara foronina siantifika amin’ny teny malagasy <nowiki>''</nowiki>'''''Lisy Mianjoria'''''<nowiki>''</nowiki><ref><ref name="LCB">Literarisches Colloquium Berlin, « Mose Njo », https://lcb.de/diplomatique-autoren/mose-njo/</ref>. Araka ny tatitry ny <nowiki>''</nowiki>[[Midi Madagasikara]]<nowiki>''</nowiki>, '''Mose Njo''' dia solonanarana ampiasain’i [[Anjoaniona Ramaroson.]] Voalaza ao amin’io loharano io fa izy no mpanoratra ny tantara amin’ny teny malagasy '''''<nowiki>''</nowiki>Lisy Mianjoria'''''<nowiki>''</nowiki>, ary efa nisolo tena an’i [[Madagasikara]] sy ny [[Ranomasimbe Indianina]] tamin’ny [[Lalaon'ny Frankofonia]] tany [[Abidjan]]<ref><nowiki><ref name="Midi">''Midi Madagasikara'', « Lit-Tana 4e édition : Traduction des classiques de la littérature indienne en malgache », 28 Aogositra 2019, https://midi-madagasikara.mg/lit-tana-4e-edition-traduction-des-classiques-de-la-litterature-indienne-en-malgache/</ref>. == Fiainana sy asa == '''Mose Njo''' dia voalaza ho mpanoratra amin’ny fiteny maro monina sy miasa eto [[Madagasikara]]<ref><ref name="GLLI">Global Literature in Libraries Initiative, « #MadagascarLitMonth: Mose Njo interviewed by Abhay K. », 25 Desambra 2021, https://glli-us.org/2021/12/25/madagascarlitmonth-mose-njo-interviewed-by-abhay-k/</ref>. Ny sehatra iasany dia ahitana ny [[tantara lava]], [[tantara fohy]], [[fandikan-teny]], sarimihetsika mahaleo tena ary zavakanto ara-kevitra. Tamin’ny taona 2017 dia nahazo vatsim-pianarana hianatra sarimihetsika mahaleo tena tao amin’ny <nowiki>''</nowiki>'''''Art-on-the-Run Filmschool'''''<nowiki>''</nowiki> any [[Berlin]] izy. Voalaza ihany koa fa efa nampiranty asa ara-kevitra tao amin’ny [[Institut français de Madagascar]] sy tao amin’ny Hakanto Contemporary izy<ref><ref name="LCB" /></ref>. Tamin’ny taona 2017 dia nahazo vatsim-pianarana hianatra sarimihetsika mahaleo tena tao amin’ny <nowiki>''</nowiki>[[Art-on-the-Run Filmschool]]<nowiki>''</nowiki> any Berlin izy. == Lisy Mianjoria == '''''Lisy Mianjoria''''' no asa soratra malaza indrindra nosoratan’i '''Mose Njo'''. Navoaka voalohany tamin’ny taona 2016 izy io, ary nosoratana amin’ny [[teny malagasy]]. Araka ny Realities Inc., dia nivoaka tamin’ny RanjaSoa Publishing ny fanontana voalohany tamin’ny 2016<ref>[ https://realities-inc.com/mose-njo/ "Realities">Realities Inc., « Mose Njo », 1 Aprily 2019</ref>. Tamin’ny Desambra 2023 dia navoaka indray tamin’ny endrika nohavaozina ny <nowiki>''</nowiki>'''''Lisy Mianjoria'''''<nowiki>''</nowiki> tamin’ny alalan’ny [[éditions Karné]]<ref><nowiki><ref name="Newsmada">''Newsmada'', « Lisy Mianjoria : une réédition assurée par Karné », 19 Desambra 2023, https://newsmada.com/2023/12/19/lisy-mianjoria-une-reedition-assuree-par-karne/</ref></nowiki></ref>.Araka ny <nowiki>''</nowiki>[[Newsmada]]<nowiki>''</nowiki>, mihoatra ny 300 pejy ilay boky ary anisan’ireo tantara foronina amin’ny teny malagasy misongadina tao anatin’ny taona faramparany. Ny <nowiki>''</nowiki>[[2424.mg]]<nowiki>''</nowiki> dia nanoratra fa ny tantara dia miresaka an’i [[Antananarivo]] amin’ny endrika mifandimby sy apokaliptika, ary miseho ao i Lisy, tovovavy malagasy avy amin’ny Antananarivo hafa, izay mikatsaka ny hamonjy ny tanàna sy ny firenena<ref><nowiki><ref name="2424">''2424.mg'', « Littérature - Lecture et dédicace de Lisy Mianjoria de Mose Njo à Hakanto, le 14 février », 14 Febroary 2024, https://2424.mg/litterature-lecture-et-dedicace-de-lisy-mianjoria-de-mose-njo-a-hakanto-le-14-fevrier/</ref>. == Loharano nanovozan-kevitra == 323te2nro4o1o1fu6vexrcjeihe6y19 0 301225 1146676 1146534 2026-07-05T00:56:12Z HarryWurst 36292 1146676 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary=Pedro Porro 2021.png |anarana=Pedro Porro |teraka=13 Septambra 1999 |maty= |firenena={{Espaina}} |mpiaraka= |asa= * [[mpilalao baolina kitra]] |taona niasàna= }} '''Pedro Antonio Porro Sauceda''' (teraka ny 13 Septambra 1999 tao [[Don Benito]]) dia [[mpilalao baolina]] kitra [[Espaina|espaniola]]. Nanomboka ny asany tao amin'ny Girona FC izy, izay nilalaovany nandritra ny roa taona nanomboka tamin'ny taona 2017. Amin'izao fotoana izao dia manana fifanarahana amin'ny [[Tottenham Hotspur]] ilay mpilalao iraisam-pirenena espaniola. == Jereo koa == {{commonscat}} {{CLEFDETRI:Porro, Pedro}} [[sokajy:mpilalao baolina kitra espaniola]] [[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly espainola]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1999]] 7n5cmv57tv1a9gy9yimq35bd0d3dxmz 0 301241 1146619 2026-07-04T12:03:29Z Thelezifor 15140 Fianakaviana ampanga maniry an-tanety 1146619 wikitext text/x-wiki [[Sary:Athyrium filix-femina0.jpg|vignette|365x365px|''Athyrium filix-femin'']] Ny '''''Athyriaceae''''' dia fianakaviana [[ampanga]] maniry an-tanety ao amin' ny filaharana [[Polypodiales]]. Ao amin' ny fanasokajian' ny ''[[Pteridophyte Phylogeny Group]]'' tamin' ny taona 2016 (PPG I), ity fianakaviana ity dia apetraka ao amin' ny zana-pilaharana Aspleniineae, ary misy antokon-javamairy roa. Raha tsy izany, dia azo raisina ho zana-pianakaviana '''''Athyrioideae''''' ao amin' ny fianakaviana ''[[Aspleniaceae]]'' arakany famaritana malalaka izy io. Ity fianakaviana ity dia manana tsinjara toerana manerana ny faritra rehetra eto amin' izao tontolo izao. Efa nisy koa fotoana nametrahana ny zavamairy ao amin' ny fianakaviana ''Athyriaceae'' ho ao amin' ny ''[[Woodsiaceae]]''. == Lisitry ny antokon-javamaniry == Araka ny voafaritry ny PPG I, ny ''Athyriacae'' dia ahitana ireto antko manaraka ireto: * ''Athyrium'' <small>Roth</small> (tafiditra ao ny ''Anisocampium'' sy ny ''Cornopteris'' <small>Nakai</small>) * ''Deparia'' <small>Hook. & Grev.</small> * ''Diplazium'' <small>Sw.</small> Tamin' ny Novambra 2019, ny ''Checklist of Ferns and Lycophytes of the World'' dia manaiky antoko telo fanampiny, izay ahitana ny ''Athyrium'' araka ny loharano hafa: * ''Anisocampium'' <small>C.Presl</small> * ''Cornopteris'' <small>Nakai</small> * ''Pseudathyrium'' <small>Newman</small> Ny ''Fern Tree of Life'' dia nanampy koa ny ''Ephemeropteris''. === Antoko misy eto Madagasikara === Indreto ny antoko ao amin' ny ''Athyriaceae'' misy eto [[Madagasikara]]: * ''Athyrium'' <small>Roth</small> * ''Deparia'' <small>Hook. & Grev.</small> * ''Diplazium'' <small>Sw.</small> td2mja828m1igvwulnyjt2s8sx46hsq 1146620 1146619 2026-07-04T12:05:29Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1146620 wikitext text/x-wiki [[Sary:Athyrium filix-femina0.jpg|vignette|365x365px|''Athyrium filix-femin'']] Ny '''''Athyriaceae''''' dia fianakaviana [[ampanga]] maniry an-tanety ao amin' ny filaharana [[Polypodiales]]. Ao amin' ny fanasokajian' ny ''[[Pteridophyte Phylogeny Group]]'' tamin' ny taona 2016 (PPG I), ity fianakaviana ity dia apetraka ao amin' ny zana-pilaharana Aspleniineae, ary misy antokon-javamairy roa. Raha tsy izany, dia azo raisina ho zana-pianakaviana '''''Athyrioideae''''' ao amin' ny fianakaviana ''[[Aspleniaceae]]'' arakany famaritana malalaka izy io. Ity fianakaviana ity dia manana tsinjara toerana manerana ny faritra rehetra eto amin' izao tontolo izao. Efa nisy koa fotoana nametrahana ny zavamairy ao amin' ny fianakaviana ''Athyriaceae'' ho ao amin' ny ''[[Woodsiaceae]]''. == Lisitry ny antokon-javamaniry == Araka ny voafaritry ny PPG I, ny ''Athyriacae'' dia ahitana ireto antko manaraka ireto: * ''[[Athyrium]]'' <small>Roth</small> (tafiditra ao ny ''Anisocampium'' sy ny ''Cornopteris'' <small>Nakai</small>) * ''[[Deparia]]'' <small>Hook. & Grev.</small> * ''[[Diplazium]]'' <small>Sw.</small> Tamin' ny Novambra 2019, ny ''Checklist of Ferns and Lycophytes of the World'' dia manaiky antoko telo fanampiny, izay ahitana ny ''Athyrium'' araka ny loharano hafa: * ''Anisocampium'' <small>C.Presl</small> * ''Cornopteris'' <small>Nakai</small> * ''Pseudathyrium'' <small>Newman</small> Ny ''Fern Tree of Life'' dia nanampy koa ny ''Ephemeropteris''. === Antoko misy eto Madagasikara === Indreto ny antoko ao amin' ny ''Athyriaceae'' misy eto [[Madagasikara]]: * ''[[Athyrium]]'' <small>Roth</small> * ''[[Deparia]]'' <small>Hook. & Grev.</small> * ''[[Diplazium]]'' <small>Sw.</small> 8l33wf0f9eokkxlpa4mnc2ydfg38s8i 0 301242 1146621 2026-07-04T12:27:17Z Thelezifor 15140 Antokon-javamaniry ao amin' ny ao amin' ny Gnetophyta 1146621 wikitext text/x-wiki [[Sary:Gnetum gnemon BotGardBln1105B.jpg|vignette|368x368px|''Gnetum gnemon'']] Ny '''''Gnetum''''' dia antokon-javamaniry tokana ao ao amin' ny fianakviana '''''Gnetaceae''''', ao amin' ny filaharana [[Gnetales]], ao amin' ny fizaràna ''[[Gnetophyta]]'' ao amin' ny zavamaniry (''[[Plantae]]''), izay noheverna ho mifakaiky amin' ny ''[[Angiospermae]]'', saingy ankehitriny dia heverina ho akaiky kokoa ny ''[[Gymnospermae]]''. Ny karazana ''Gnetum africanum'' sy, amin' ny ambaratonga kely kokoa, ny ''Gnetum buchholzianum'' dia atao loharanon-tsakafo ao [[Afrika]], fa koa ho an' ny fitsaboana. == Lisitry ny karazana == [[Sary:Gnetum luofuense 125787614.jpg|vignette|''Gnetum luofuense'']] Inty ny lisitry ny karazana ao amin' ny ''Gnetum'' : * ''Gnetum acutum'' * ''Gnetum africanum'' * ''Gnetum arboreum'' * ''Gnetum bosavicum'' * ''Gnetum buchholzianum'' * ''Gnetum camporum'' * ''Gnetum catasphaericum'' * ''Gnetum contractum'' * ''Gnetum costatum'' * ''Gnetum cuspidatum'' * ''Gnetum diminutum'' * ''Gnetum edule'' * ''Gnetum formosum'' * ''Gnetum giganteum'' * ''Gnetum globosum'' * ''Gnetum gnemon'' * ''Gnetum gnemonoides'' * ''Gnetum gracilipes'' * ''Gnetum hainanense'' * ''Gnetum interruptum'' * ''Gnetum klossii'' * ''Gnetum latifolium'' * ''Gnetum latispicum'' * ''Gnetum leptostachyum'' * ''Gnetum leyboldii'' * ''Gnetum loerzingii'' * ''Gnetum luofuense'' * ''Gnetum macrostachyum'' * ''Gnetum microcarpum'' * ''Gnetum montanum'' * ''Gnetum neglectum'' * ''Gnetum nodiflorum'' * ''Gnetum oblongum'' * ''Gnetum oxycarpum'' * ''Gnetum paniculatum'' * ''Gnetum parvifolium'' * ''Gnetum pendulum'' * ''Gnetum raya'' * ''Gnetum ridleyi'' * ''Gnetum schwackeanum'' * ''Gnetum tenuifolium'' * ''Gnetum urens'' * ''Gnetum venosum'' lgz1dwh5u23m3jp64y7l1e7wlxtpbc1 1146622 1146621 2026-07-04T12:27:41Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Gnetaceae]] ho [[Gnetum]] i Thelezifor 1146621 wikitext text/x-wiki [[Sary:Gnetum gnemon BotGardBln1105B.jpg|vignette|368x368px|''Gnetum gnemon'']] Ny '''''Gnetum''''' dia antokon-javamaniry tokana ao ao amin' ny fianakviana '''''Gnetaceae''''', ao amin' ny filaharana [[Gnetales]], ao amin' ny fizaràna ''[[Gnetophyta]]'' ao amin' ny zavamaniry (''[[Plantae]]''), izay noheverna ho mifakaiky amin' ny ''[[Angiospermae]]'', saingy ankehitriny dia heverina ho akaiky kokoa ny ''[[Gymnospermae]]''. Ny karazana ''Gnetum africanum'' sy, amin' ny ambaratonga kely kokoa, ny ''Gnetum buchholzianum'' dia atao loharanon-tsakafo ao [[Afrika]], fa koa ho an' ny fitsaboana. == Lisitry ny karazana == [[Sary:Gnetum luofuense 125787614.jpg|vignette|''Gnetum luofuense'']] Inty ny lisitry ny karazana ao amin' ny ''Gnetum'' : * ''Gnetum acutum'' * ''Gnetum africanum'' * ''Gnetum arboreum'' * ''Gnetum bosavicum'' * ''Gnetum buchholzianum'' * ''Gnetum camporum'' * ''Gnetum catasphaericum'' * ''Gnetum contractum'' * ''Gnetum costatum'' * ''Gnetum cuspidatum'' * ''Gnetum diminutum'' * ''Gnetum edule'' * ''Gnetum formosum'' * ''Gnetum giganteum'' * ''Gnetum globosum'' * ''Gnetum gnemon'' * ''Gnetum gnemonoides'' * ''Gnetum gracilipes'' * ''Gnetum hainanense'' * ''Gnetum interruptum'' * ''Gnetum klossii'' * ''Gnetum latifolium'' * ''Gnetum latispicum'' * ''Gnetum leptostachyum'' * ''Gnetum leyboldii'' * ''Gnetum loerzingii'' * ''Gnetum luofuense'' * ''Gnetum macrostachyum'' * ''Gnetum microcarpum'' * ''Gnetum montanum'' * ''Gnetum neglectum'' * ''Gnetum nodiflorum'' * ''Gnetum oblongum'' * ''Gnetum oxycarpum'' * ''Gnetum paniculatum'' * ''Gnetum parvifolium'' * ''Gnetum pendulum'' * ''Gnetum raya'' * ''Gnetum ridleyi'' * ''Gnetum schwackeanum'' * ''Gnetum tenuifolium'' * ''Gnetum urens'' * ''Gnetum venosum'' lgz1dwh5u23m3jp64y7l1e7wlxtpbc1 0 301243 1146623 2026-07-04T12:27:41Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Gnetaceae]] ho [[Gnetum]] i Thelezifor 1146623 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Gnetum]] kfx0m6e2c87f9xva8k3y2erw11r8gte 0 301244 1146627 2026-07-04T14:22:47Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « {{infobox olona |sary= |anarana=Sha’Carri Richardson |teraka= 25 Martsa 2000 |maty= |firenena={{Etazonia}} |mpiaraka= |asa= * [[mpanao sprinty]] * [[mpanoratra ny tantaran'ny fiainany]] |taona niasàna= }} [[File:Sha'Carri Richardson Budapest 2023.jpg|thumb|left|Sha’Carri Richardson]] '''Sha’Carri Richardson''' (teraka ny 25 Martsa 2000, tao [[Dallas]], [[Texas]]) dia [[atleta]] amerikanina manampahaizana manokana amin'ny hazakazaka haingam-pandeha.... » 1146627 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= |anarana=Sha’Carri Richardson |teraka= 25 Martsa 2000 |maty= |firenena={{Etazonia}} |mpiaraka= |asa= * [[mpanao sprinty]] * [[mpanoratra ny tantaran'ny fiainany]] |taona niasàna= }} [[File:Sha'Carri Richardson Budapest 2023.jpg|thumb|left|Sha’Carri Richardson]] '''Sha’Carri Richardson''' (teraka ny 25 Martsa 2000, tao [[Dallas]], [[Texas]]) dia [[atleta]] amerikanina manampahaizana manokana amin'ny hazakazaka haingam-pandeha. Tamin'ny taona 2023, lasa tompondaka eran-tany tamin'ny hazakazaka 100 metatra izy ary niaraka tamin'ny ekipa mpifanandrina 4x100 metatra. Tamin'ny [[Lalao olimpika 2024]] tao [[Paris]], nahazo ny [[medaly volamena]] tamin'ny hazakazaka 4x100 metatra sy ny medaly volafotsy tamin'ny hazakazaka 100 metatra izy. == Jereo koa == {{commonscat}} [[sokajy:mpanao sprinty amerikanina]] [[sokajy:mpanoratra ny tantaran'ny fiainany]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 2000]] tnpvuwqbhwt5n50383cahzal7dwojyz 14 301245 1146628 2026-07-04T14:23:32Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « [[sokajy:mpanao sprinty]] [[sokajy:mpanao amerikanina]] » 1146628 wikitext text/x-wiki [[sokajy:mpanao sprinty]] [[sokajy:mpanao amerikanina]] klfpcioucp03lqr1v0mzto91124uwj3 0 301246 1146631 2026-07-04T15:55:06Z Thelezifor 15140 Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Zingiberaceae 1146631 wikitext text/x-wiki Ny '''''Aulotandra trigonocarpa''''' dia karazan-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] [[tokan-dravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Zingiberaceae]]'' (fianakavian' ny [[sakamalao]] sy ny [[tamotamo]]). Ahitra afaka maniry mandritra ny taona maro izy io. Nofaritan' ilay manampahaizana frantsay malaza momba ny zavamaniry, [[Henri Perrier de la Bâthie]], voalohany tamin' ny taona 1939 izy io, ary tsy fahita raha tsy eto [[Madagasikara]]<ref name=":0"><small>"[https://africanplantdatabase.ch/fr/nomen/specie/217890/aulotandra-trigonocarpa-var-calcicola-h-perrier Aulotandra trigonocarpa var. calcicola H.Perrier"], ''africanplantdatabase.ch''</small></ref><ref><small>"[https://protectedareas.mg/document/show/275236 Les ''Aulotandra'' (Zingibéracées) de Madagascar]", ''protectedareas.mg''</small></ref>. ''Aulotandra trigonocarpa'' <small>H.Perrier</small> ny anarany feno. Amin' ny teny malahasy izy dia atao hoe '''ahitrakondro'''<ref name=":1"><small>"[https://tenymalagasy.org/bins/teny2?w=Aulotandra Aulotandra]", ''tenymalagasy.org''</small></ref>. == Famariparitana == Tahaka ny ankamaroan' ny karazana ao amin' ny ''[[Zingiberaceae]]'' any an' ala, dia manana tahony mijoro mahitsy sy ravina mipoitra avy amin' ny [[Taranja (taova)|taranjany]] ambanin' ny tany izy. Ny anaran-karazany hoe ''trigonocarpa'' dia midika ara-bakiteny hoe "voa telo zoro". Mahatonga azy ho mora avahana amin' ny antokon-javamairy mifanakaiky aminy toy ny ''[[Aframomum]]'' ny endriky ny kapsiola, izay telozoro mazava tsara<ref><small>"[https://plantsnap.com/plant-encyclopedia/Liliopsida/Araceae/aulotandra-trigonocarpa Aulotandra orchid]", ''plantsnap.com''</small></ref>. == Ovan-karazana == Namantatra fiovaovana ara-môrfôlôjia manokana mifototra amin' ny toetra jeôlôjikan' ny tany aniriany ilay bôtanista [[Henri Perrier de la Bâthie]], ka nametraka ovan-karazany roa ôfisialy<ref name=":0" />: * ''Aulotandra trigonocarpa'' var. ''calcicola'': maniry manokana amin' ny vato sokay (atao hoe [[tsingy]]); antsoina hoe '''saranala''' izy any amin' ny toarana voajanahary aniriany<ref name=":1" />. * ''Aulotandra trigonocarpa'' var. ''gypsicola'': mifanaraka tsara amin' ny tany be [[vatosanga]]. == Toerana sy faritra aniriany == Maniry tsara ao anaty alokaloka sy hamandoana any anaty ala trôpikaly ity zavamaniry ity. Hita indrindra amin' ny [[rohivoary]] roa eto [[Madagasikara]] izy io: ny ala mando any amin' ny morontsiraka atsinanana, sy ny faritra tetezamitan-toetany sy ny ala maina any avaratra (indrindra ao amin' ny faritra Daraina/Manambato)<ref><small>Ranirison Patrick, "[https://protectedareas.mg/content/documents/71e163c0-b17c-4054-98df-8bf8b4504385/a0839c7c32a84be9b830a3b6af86fb29.pdf Les massifs forestiers de la région de la Loky-Manambato (Daraina), écorégion de transition Nord : Caractéristiques floristiques et structurales. Essai de modélisation des groupements végétaux.]", ''protectedareas.mg''</small></ref>. == Jereo koa == * ''[[Aulotandra]]'' == Loharano == c2n2129d560c840mzkdqtie0s42kw5q 1146632 1146631 2026-07-04T15:57:16Z Thelezifor 15140 1146632 wikitext text/x-wiki Ny '''''Aulotandra trigonocarpa''''' dia karazan-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] [[tokan-dravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Zingiberaceae]]'' (fianakavian' ny [[sakamalao]] sy ny [[tamotamo]]). Ahitra afaka maniry mandritra ny taona maro izy io. Nofaritan' ilay manampahaizana frantsay malaza momba ny zavamaniry, [[Henri Perrier de la Bâthie]], voalohany tamin' ny taona 1939 izy io, ary tsy fahita raha tsy eto [[Madagasikara]]<ref name=":0"><small>"[https://africanplantdatabase.ch/fr/nomen/specie/217890/aulotandra-trigonocarpa-var-calcicola-h-perrier Aulotandra trigonocarpa var. calcicola H.Perrier"], ''africanplantdatabase.ch''</small></ref><ref><small>"[https://protectedareas.mg/document/show/275236 Les ''Aulotandra'' (Zingibéracées) de Madagascar]", ''protectedareas.mg''</small></ref>. ''Aulotandra trigonocarpa'' <small>H.Perrier</small> ny anarany feno. Amin' ny teny malahasy izy dia atao hoe '''ahitrakondro'''<ref name=":1"><small>"[https://tenymalagasy.org/bins/teny2?w=Aulotandra Aulotandra]", ''tenymalagasy.org''</small></ref>. == Famariparitana == Tahaka ny ankamaroan' ny karazana ao amin' ny ''[[Zingiberaceae]]'' any an' ala, dia manana tahony mijoro mahitsy sy ravina mipoitra avy amin' ny [[Taranja (taova)|taranjany]] ambanin' ny tany izy. Ny anaran-karazany hoe ''trigonocarpa'' dia midika ara-bakiteny hoe "voa telo zoro". Mahatonga azy ho mora avahana amin' ny antokon-javamairy mifanakaiky aminy toy ny ''[[Aframomum]]'' ny endriky ny kapsiola, izay telozoro mazava tsara<ref><small>"[https://plantsnap.com/plant-encyclopedia/Liliopsida/Araceae/aulotandra-trigonocarpa Aulotandra orchid]", ''plantsnap.com''</small></ref>. == Ovan-karazana == Namantatra fiovaovana ara-môrfôlôjia manokana mifototra amin' ny toetra jeôlôjikan' ny tany aniriany ilay bôtanista [[Henri Perrier de la Bâthie]], ka nametraka ovan-karazany roa ôfisialy<ref name=":0" />: * ''Aulotandra trigonocarpa'' var. ''calcicola'': maniry manokana amin' ny vato sokay (atao hoe [[tsingy]]); antsoina hoe '''saranala''' izy any amin' ny toarana voajanahary aniriany<ref name=":1" />. * ''Aulotandra trigonocarpa'' var. ''gypsicola'': mifanaraka tsara amin' ny tany be [[vatosanga]]. Manampy azy ireo ny ''Aulotandra trigonocarpa var. trigonocarpa.'' == Toerana sy faritra aniriany == Maniry tsara ao anaty alokaloka sy hamandoana any anaty ala trôpikaly ity zavamaniry ity. Hita indrindra amin' ny [[rohivoary]] roa eto [[Madagasikara]] izy io: ny ala mando any amin' ny morontsiraka atsinanana, sy ny faritra tetezamitan-toetany sy ny ala maina any avaratra (indrindra ao amin' ny faritra Daraina/Manambato)<ref><small>Ranirison Patrick, "[https://protectedareas.mg/content/documents/71e163c0-b17c-4054-98df-8bf8b4504385/a0839c7c32a84be9b830a3b6af86fb29.pdf Les massifs forestiers de la région de la Loky-Manambato (Daraina), écorégion de transition Nord : Caractéristiques floristiques et structurales. Essai de modélisation des groupements végétaux.]", ''protectedareas.mg''</small></ref>. == Jereo koa == * ''[[Aulotandra]]'' == Loharano == sz54x0m09k2txxdo2yu0nw8p4q7ys84 0 301247 1146633 2026-07-04T16:06:53Z Thelezifor 15140 Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Zingiberaceae 1146633 wikitext text/x-wiki Ny '''''Aulotandra angustifolia''''' dia karazan-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] [[tokan-dravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Zingiberaceae]]'' (fianakavian' ny [[sakamalao]] sy ny [[tamotamo]])<ref><small>Roskov Y.; Kunze T.; Orrell T.; Abucay L.; Paglinawan L.; Culham A.; Bailly N.; Kirk P.; Bourgoin T.; Baillargeon G.; Decock W.; De Wever A.; Didžiulis V., eds. (2014). "[https://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/9737415 Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist]". Species 2000: Reading, UK. Retrieved 26 May 2014.</small></ref>. Nofaritan' ilay manampahaizana frantsay malaza momba ny zavamaniry, [[Henri Perrier de la Bâthie]], voalohany tamin' ny taona 1939 izy io<ref><small>H.Perrier, 1939 ''In: Bull. Soc. Bot. France 86: 178''</small></ref>, ary tsy fahita raha tsy eto [[Madagasikara]]. Any avaratra-atsinanan' i Madagasikara no ahitana azy<ref><small>"[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:872180-1 Aulotandra angustifolia H.Perrier | Plants of the World Online | Kew Science]", ''powo.science.kew.org''</small></ref>. == Jereo koa == * ''[[Aulotandra]]'' == Loharano == 79wnmzd0xuez63srjtxfof8vabmpjmb 0 301248 1146669 2026-07-04T20:18:58Z Thelezifor 15140 Zavamaniry samihafa 1146669 wikitext text/x-wiki Ny '''laho''' dia zavamaniry samihafa ao amin' ny fianakaviana ''[[Asteraceae]]'' sy ''[[Zingiberaceae]]'': * ''[[Hedychium flavescens]]'' <small>Carey ex Roscoe</small> (''Zingiberaceae'') * ''[[Acmella oleracea]]'' <small>(L.) R. K. Jansen</small> (← ''[[Spilanthes oleracea]]'' <small>Jacq.</small>) (''Asteraceae'') == Jereo koa == * ''[[Hedychium]]'' * ''[[Acmella]]'' 9ct290k3jc1zait3z818jkonrukl9pv 0 301249 1146671 2026-07-04T20:27:42Z Thelezifor 15140 Zavamaniry samihafa 1146671 wikitext text/x-wiki Ny '''sakavirondambo''' diai zavamaniry samihafa ao amin' ny fianakaviana ''[[Piperaceae]]'' sy ''[[Zingiberaceae]]'': * ''[[Hedychium peregrinum]]'' <small>N.E. Br.</small> (''Zingiberaceae'') * ''[[Piper borbonense]]'' <small>(Miq.) C.DC.</small> (← ''[[Piper pyrifolium]]'' <small>Vahl</small>) (''[[Piperaceae]]'') * ''[[Zingiber zerumbet]]'' <small>(L.) Roscoe ex Sm.</small> (''Zingiberaceae'') == Jereo koa == * ''[[Hedychium]]'' * ''[[Piper]]'' * ''[[Zingiber]]'' is8xkf40xl3a0zd789m5wupesvcrvhf 14 301250 1146677 2026-07-05T00:59:08Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Foko ao Madagasikara]] » 1146677 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Foko ao Madagasikara]] 6ou8anep0ex1fupb59w0eixywlt01y1 14 301251 1146690 2026-07-05T02:04:33Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Repoblika Demokratikan'i Kongo]] [[Sokajy:Olona]] » 1146690 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Repoblika Demokratikan'i Kongo]] [[Sokajy:Olona]] ngqah4z94959hl3bzo6ck0h048iotud 14 301252 1146691 2026-07-05T02:05:03Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « [[sokajy:mpilalao baolina kitra]] [[Sokajy:Mpanao (Repoblika Demokratikan'i Kongo)]] » 1146691 wikitext text/x-wiki [[sokajy:mpilalao baolina kitra]] [[Sokajy:Mpanao (Repoblika Demokratikan'i Kongo)]] o9krirny12pygjtz1cu1xphr119j7hq 14 301253 1146694 2026-07-05T02:12:43Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Kongo]] [[Sokajy:Repoblika Demokratikan'i Kongo]] » 1146694 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Kongo]] [[Sokajy:Repoblika Demokratikan'i Kongo]] 7wuav3adrsk0dg2cw7fns2md3dm497t 10 301254 1146696 2026-07-05T02:14:18Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « [[Image:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|22px]]&nbsp;[[RD Kongo]]<noinclude> [[Catégorie:Endrika ho an'ny firenena]][[Sokajy:Endrika RD Kongo]]</noinclude> » 1146696 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|22px]]&nbsp;[[RD Kongo]]<noinclude> [[Catégorie:Endrika ho an'ny firenena]][[Sokajy:Endrika RD Kongo]]</noinclude> ouzdtvt5kij2jv18amizs8ovnqb44ab 10 301255 1146698 2026-07-05T02:15:48Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « [[Image:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|22px]]&nbsp;[[RD Kongo]]<noinclude> [[Catégorie:Endrika ho an'ny firenena]][[Sokajy:Endrika RD Kongo]]</noinclude> » 1146698 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|22px]]&nbsp;[[RD Kongo]]<noinclude> [[Catégorie:Endrika ho an'ny firenena]][[Sokajy:Endrika RD Kongo]]</noinclude> ouzdtvt5kij2jv18amizs8ovnqb44ab 0 301256 1146699 2026-07-05T02:17:54Z HarryWurst 36292 Pejy fihodinana mankany [[Repoblika Demokratikan'i Kongo]] 1146699 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Repoblika Demokratikan'i Kongo]] lznxzmpgp2cilywhslgzjmowcgq1toa 14 301257 1146709 2026-07-05T02:30:06Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « [[sokajy:injeniera]] [[sokajy:Mpanao (Repoblika Demokratikan'i Kongo)]] » 1146709 wikitext text/x-wiki [[sokajy:injeniera]] [[sokajy:Mpanao (Repoblika Demokratikan'i Kongo)]] 9srx35f5t513uruugodmjuzho3cfmtm 14 301258 1146719 2026-07-05T02:38:20Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Mozika]] [[Sokajy:Afrika]] » 1146719 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Mozika]] [[Sokajy:Afrika]] c4301tilz6i0fj9h180tuhk4l7udzb9 14 301259 1146724 2026-07-05T02:45:44Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Mpanao frantsay]] [[Sokajy:Mpihira]] » 1146724 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Mpanao frantsay]] [[Sokajy:Mpihira]] 79pupkftkgkjomfz4k7dvppvl1m7dbm 14 301260 1146728 2026-07-05T03:11:39Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Orinasa breziliana]] [[Sokajy:Fivarotana lehibe breziliana]] » 1146728 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Orinasa breziliana]] [[Sokajy:Fivarotana lehibe breziliana]] e02m0zylwpekpojps7flpiv3rw20wrn 10 301261 1146730 2026-07-05T03:19:04Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « [[Image:Flag of the Central African Republic.svg|22px]]&nbsp;[[Santafrika]]<noinclude> [[Catégorie:Endrika ho an'ny firenena]][[Sokajy:Endrika Santafrika]]</noinclude> » 1146730 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of the Central African Republic.svg|22px]]&nbsp;[[Santafrika]]<noinclude> [[Catégorie:Endrika ho an'ny firenena]][[Sokajy:Endrika Santafrika]]</noinclude> hiq9d5v1g31sbow9z0wjh4276735fl5 1146734 1146730 2026-07-05T03:21:41Z HarryWurst 36292 1146734 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of the Central African Republic.svg|22px]]&nbsp;[[Santrafrika]]<noinclude> [[Catégorie:Endrika ho an'ny firenena]][[Sokajy:Endrika Santrafrika]]</noinclude> 74jksisex0nbj0rz9v6o7lq39csp79v 1146737 1146734 2026-07-05T03:24:17Z HarryWurst 36292 Nanala ny fanavaozana [[Special:Diff/1146734|1146734]] nataon'i [[Special:Contributions/HarryWurst|HarryWurst]] ([[User talk:HarryWurst|dinika]]) 1146737 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 301262 1146731 2026-07-05T03:19:27Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Santafrika]] [[Sokajy:Endrika]] » 1146731 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Santafrika]] [[Sokajy:Endrika]] t9fqvwctlztu3e6x5e0cfktpnl4d4zj 1146733 1146731 2026-07-05T03:21:18Z HarryWurst 36292 1146733 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Santrafrika]] [[Sokajy:Endrika]] b5tbgwhxjchzq1c8iasvf5tc0yqo1sl 1146741 1146733 2026-07-05T03:42:57Z HarryWurst 36292 Pejy nofotsiana 1146741 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 301263 1146732 2026-07-05T03:20:11Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « Renipejin'ny firenena. {{renipejy|Santafrika}} [[Sokajy:Firenena ao Afrika]] » 1146732 wikitext text/x-wiki Renipejin'ny firenena. {{renipejy|Santafrika}} [[Sokajy:Firenena ao Afrika]] o8669fky7l2olywi14zuukq7llz3as2 14 301264 1146735 2026-07-05T03:22:15Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Santrafrika]] [[Sokajy:Endrika]] » 1146735 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Santrafrika]] [[Sokajy:Endrika]] b5tbgwhxjchzq1c8iasvf5tc0yqo1sl 10 301265 1146736 2026-07-05T03:23:29Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « [[Image:Flag of the Central African Republic.svg|22px]]&nbsp;[[Santrafrika]]<noinclude> [[Catégorie:Endrika ho an'ny firenena]][[Sokajy:Endrika Santrafrika]]</noinclude> » 1146736 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of the Central African Republic.svg|22px]]&nbsp;[[Santrafrika]]<noinclude> [[Catégorie:Endrika ho an'ny firenena]][[Sokajy:Endrika Santrafrika]]</noinclude> 74jksisex0nbj0rz9v6o7lq39csp79v 0 301266 1146738 2026-07-05T03:39:50Z HarryWurst 36292 vao vao 1146738 wikitext text/x-wiki {{Coord|04|22|N|18|34|E}} {{infobox tanàna |tanàna =Bangui |firenena ={{Santrafrika}} |isam-ponina =812.407 |haavo = 369 |velarantany =67 |ben'ny tanàna= |saina =Sealofbangui.png |sary =Central African Republic - Bangui (+special marker).svg }} [[File:Ville de Bangui 1.jpg|thumb|left|Tanàna Bangui]] I '''Bangui''' dia tanàna renivohitr' i sady tanàna lehibe indrindra [[Repoblikan' i Afrika Afovoany]]. Naorina ho toby miaramila [[frantsa]]y tamin'ny 1889 izy io ary nomena anarana araka ny toerana misy azy eo amin'ny morony avaratry ny Reniranon'i Ubangi ([[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''Oubangui''). == Jereo koa == * [[Repoblikan' i Afrika Afovoany]] {{commonscat}} [[sokajy:Tanàna ao Repoblikan'i Afrika Afovoany]] [[sokajy:Tanàna ao Afrika Afovoany]] hun8qycpr56ncdxfiderr0zlad176je 1146745 1146738 2026-07-05T03:47:34Z HarryWurst 36292 1146745 wikitext text/x-wiki {{Coord|04|22|N|18|34|E}} {{infobox tanàna |tanàna =Bangui |firenena ={{Santrafrika}} |isam-ponina =812.407 |haavo = 369 |velarantany =67 |ben'ny tanàna= |saina =Sealofbangui.png |sary =Central African Republic - Bangui (+special marker).svg }} [[File:Ville de Bangui 1.jpg|thumb|left|Tanàna Bangui]] I '''Bangui''' dia tanàna renivohitr' i sady tanàna lehibe indrindra [[Repoblikan' i Afrika Afovoany]]. Naorina ho toby miaramila [[frantsa]]y tamin'ny 1889 izy io ary nomena anarana araka ny toerana misy azy eo amin'ny morony avaratry ny Reniranon'i Ubangi ([[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''Oubangui''). == Jereo koa == * [[Repoblikan' i Afrika Afovoany]] {{commonscat}} [[fr:Bangui]] [[sokajy:Tanàna ao Repoblikan'i Afrika Afovoany]] [[sokajy:Tanàna ao Afrika Afovoany]] l73p0fd2t6s1iasaauepmll9rzsxgm6 14 301267 1146739 2026-07-05T03:41:29Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « Renipejin'ny firenena. {{renipejy|Santrafrika}} [[Sokajy:Firenena ao Afrika]] » 1146739 wikitext text/x-wiki Renipejin'ny firenena. {{renipejy|Santrafrika}} [[Sokajy:Firenena ao Afrika]] 2k4rf098lkjdsr8u2vjxvhe3q6sdl9q 14 301268 1146740 2026-07-05T03:42:37Z HarryWurst 36292 Pejy fihodinana mankany [[Sokajy:Santrafrika]] 1146740 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Sokajy:Santrafrika]] g69yfqlsjhb61pa1i02hyitrvdnlcse 14 301269 1146742 2026-07-05T03:45:09Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Jeografian'i Santrafrika]] [[Sokajy:Tanàna ao Afrika]] » 1146742 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Jeografian'i Santrafrika]] [[Sokajy:Tanàna ao Afrika]] 3ih3r6jcvjb85o9kzffgdr8xrcdgcat 14 301270 1146743 2026-07-05T03:45:38Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Jeografian' Afrika]] [[Sokajy:Santrafrika]] » 1146743 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Jeografian' Afrika]] [[Sokajy:Santrafrika]] ln6fa4s39ojghwvhkf81tidrjsuznh2 14 301271 1146744 2026-07-05T03:46:36Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Jeografian'i Santrafrika]] [[Sokajy:Tanàna ao Afrika]] » 1146744 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Jeografian'i Santrafrika]] [[Sokajy:Tanàna ao Afrika]] 3ih3r6jcvjb85o9kzffgdr8xrcdgcat 0 301272 1146748 2026-07-05T03:51:31Z HarryWurst 36292 Pejy fihodinana mankany [[Repoblikan' i Afrika Afovoany]] 1146748 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Repoblikan' i Afrika Afovoany]] t3u8prhtow0qgm3mnyiz35a3231rjcy 0 301273 1146750 2026-07-05T03:53:17Z HarryWurst 36292 Pejy fihodinana mankany [[Benîno]] 1146750 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Benîno]] qa5n2q71f0a90gbb5ukj6brg7fuvccf 0 301274 1146752 2026-07-05T05:32:45Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « {{coord|4|16|S|15|16|E|}} {{infobox tanàna |tanàna=Pointe-Noire |firenena={{Kongo}} |isam-ponina= 1.420.612 |velarantany=2.134 |haavo = 15 |ben'ny tanàna= |sary =Wikimédia République du Congo - Pointe Noire. 07.jpg |saina =Flag of Pointe-Noire, Republic of Congo.svg }} I '''Pointe-Noire''' no tanàna faharoa lehibe indrindra ao amin'ny [[Repoblikan'i Kongo]] (aorian'ny renivohitr'i [[Brazzaville]]), miaraka amin'ny mponina 1.420.612 amin'ny taona 2023.... » 1146752 wikitext text/x-wiki {{coord|4|16|S|15|16|E|}} {{infobox tanàna |tanàna=Pointe-Noire |firenena={{Kongo}} |isam-ponina= 1.420.612 |velarantany=2.134 |haavo = 15 |ben'ny tanàna= |sary =Wikimédia République du Congo - Pointe Noire. 07.jpg |saina =Flag of Pointe-Noire, Republic of Congo.svg }} I '''Pointe-Noire''' no tanàna faharoa lehibe indrindra ao amin'ny [[Repoblikan'i Kongo]] (aorian'ny renivohitr'i [[Brazzaville]]), miaraka amin'ny mponina 1.420.612 amin'ny taona 2023. == Jeografia == Tanàna misy seranan-tsambo ihany koa izy io. Eo amin'ny tendrony iray eo anelanelan'ny Hoalan'i Pointe-Noire sy ny [[Oseana Atlantika]] no misy azy. Pointe-Noire no foibe ara-toekarena lehibe indrindra ao amin'ny firenena. Eo akaikin'ny sisin-tanin'i [[Angola]] no misy azy. == Jereo koa == * [[Repoblikan'i Kongo]] {{commonscat}} [[sokajy:Tanàna ao Repoblikan'i Kongo]] 2cpone71p4pdw5o9a74shznw53vu9qd 1146753 1146752 2026-07-05T05:34:54Z HarryWurst 36292 1146753 wikitext text/x-wiki {{coord|4|16|S|15|16|E|}} {{infobox tanàna |tanàna=Pointe-Noire |firenena={{Kongo}} |isam-ponina= 1.420.612 |velarantany=2.134 |haavo = 15 |ben'ny tanàna= |sary =Wikimédia République du Congo - Pointe Noire. 07.jpg |saina =Flag of Pointe-Noire, Republic of Congo.svg }} I '''Pointe-Noire''' no tanàna faharoa lehibe indrindra ao amin'ny [[Repoblikan'i Kongo]] (aorian'ny renivohitr'i [[Brazzaville]]), miaraka amin'ny mponina 1.420.612 amin'ny taona 2023. == Jeografia == Tanàna misy seranan-tsambo ihany koa izy io. Eo amin'ny tendrony iray eo anelanelan'ny Hoalan'i Pointe-Noire sy ny [[Oseana Atlantika]] no misy azy. Pointe-Noire no foibe ara-toekarena lehibe indrindra ao amin'ny firenena. Eo akaikin'ny sisin-tanin'i [[Angola]] no misy azy. == Jereo koa == * [[Repoblikan'i Kongo]] {{commonscat}} [[fr:Pointe-Noire (république du Congo)]] [[sokajy:Tanàna ao Repoblikan'i Kongo]] tdrxlw3kewzq9fzzl08tuhcajw83g37 1146754 1146753 2026-07-05T05:35:41Z HarryWurst 36292 1146754 wikitext text/x-wiki {{coord|4|47|S|11|52|E|}} {{infobox tanàna |tanàna=Pointe-Noire |firenena={{Kongo}} |isam-ponina= 1.420.612 |velarantany=2.134 |haavo = 15 |ben'ny tanàna= |sary =Wikimédia République du Congo - Pointe Noire. 07.jpg |saina =Flag of Pointe-Noire, Republic of Congo.svg }} I '''Pointe-Noire''' no tanàna faharoa lehibe indrindra ao amin'ny [[Repoblikan'i Kongo]] (aorian'ny renivohitr'i [[Brazzaville]]), miaraka amin'ny mponina 1.420.612 amin'ny taona 2023. == Jeografia == Tanàna misy seranan-tsambo ihany koa izy io. Eo amin'ny tendrony iray eo anelanelan'ny Hoalan'i Pointe-Noire sy ny [[Oseana Atlantika]] no misy azy. Pointe-Noire no foibe ara-toekarena lehibe indrindra ao amin'ny firenena. Eo akaikin'ny sisin-tanin'i [[Angola]] no misy azy. == Jereo koa == * [[Repoblikan'i Kongo]] {{commonscat}} [[fr:Pointe-Noire (république du Congo)]] [[sokajy:Tanàna ao Repoblikan'i Kongo]] 4p2vtpx67va50twa6izn68gx643zx1a 1146756 1146754 2026-07-05T05:42:21Z HarryWurst 36292 Sokajy:Seranan-tsambon' Afrika 1146756 wikitext text/x-wiki {{coord|4|47|S|11|52|E|}} {{infobox tanàna |tanàna=Pointe-Noire |firenena={{Kongo}} |isam-ponina= 1.420.612 |velarantany=2.134 |haavo = 15 |ben'ny tanàna= |sary =Wikimédia République du Congo - Pointe Noire. 07.jpg |saina =Flag of Pointe-Noire, Republic of Congo.svg }} I '''Pointe-Noire''' no tanàna faharoa lehibe indrindra ao amin'ny [[Repoblikan'i Kongo]] (aorian'ny renivohitr'i [[Brazzaville]]), miaraka amin'ny mponina 1.420.612 amin'ny taona 2023. == Jeografia == Tanàna misy seranan-tsambo ihany koa izy io. Eo amin'ny tendrony iray eo anelanelan'ny Hoalan'i Pointe-Noire sy ny [[Oseana Atlantika]] no misy azy. Pointe-Noire no foibe ara-toekarena lehibe indrindra ao amin'ny firenena. Eo akaikin'ny sisin-tanin'i [[Angola]] no misy azy. == Jereo koa == * [[Repoblikan'i Kongo]] {{commonscat}} [[fr:Pointe-Noire (république du Congo)]] [[sokajy:Tanàna ao Repoblikan'i Kongo]] [[Sokajy:seranan-tsambon' Afrika]] 8f3p5h43m9hgf05h9z1bzat8r0od6hm 1146757 1146756 2026-07-05T05:42:55Z HarryWurst 36292 Sokajy:Seranan-tsambon'i Ranomasimbe Atlantika 1146757 wikitext text/x-wiki {{coord|4|47|S|11|52|E|}} {{infobox tanàna |tanàna=Pointe-Noire |firenena={{Kongo}} |isam-ponina= 1.420.612 |velarantany=2.134 |haavo = 15 |ben'ny tanàna= |sary =Wikimédia République du Congo - Pointe Noire. 07.jpg |saina =Flag of Pointe-Noire, Republic of Congo.svg }} I '''Pointe-Noire''' no tanàna faharoa lehibe indrindra ao amin'ny [[Repoblikan'i Kongo]] (aorian'ny renivohitr'i [[Brazzaville]]), miaraka amin'ny mponina 1.420.612 amin'ny taona 2023. == Jeografia == Tanàna misy seranan-tsambo ihany koa izy io. Eo amin'ny tendrony iray eo anelanelan'ny Hoalan'i Pointe-Noire sy ny [[Oseana Atlantika]] no misy azy. Pointe-Noire no foibe ara-toekarena lehibe indrindra ao amin'ny firenena. Eo akaikin'ny sisin-tanin'i [[Angola]] no misy azy. == Jereo koa == * [[Repoblikan'i Kongo]] {{commonscat}} [[fr:Pointe-Noire (république du Congo)]] [[sokajy:Tanàna ao Repoblikan'i Kongo]] [[Sokajy:seranan-tsambon' Afrika]] [[Sokajy:Seranan-tsambon'i Ranomasimbe Atlantika]] qffihdkpv9sbsdjrkjti926nkg3af8g 0 301275 1146762 2026-07-05T11:30:22Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « {{infobox olona |sary= |anarana=Owen Wilson |teraka=18 Novambra 1968 |toerana = [[Dallas]] |maty= |firenena={{Etazonia}} |mpiaraka= |asa= * [[mpanoratra senariô]] * [[mpanoratra]] |taona niasàna= }} '''Owen Cunningham Wilson''' (teraka ny 18 Novambra 1968 tao [[Dallas]], [[Texas]]) dia mpilalao sarimihetsika sy mpanoratra tantara an-tsary amerikanina. Talohan'ny nisehoany tao amin'ny *The Cable Guy* an'i [[Ben Stiller]] tamin'ny 1996, dia niseho tamin'ny... » 1146762 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= |anarana=Owen Wilson |teraka=18 Novambra 1968 |toerana = [[Dallas]] |maty= |firenena={{Etazonia}} |mpiaraka= |asa= * [[mpanoratra senariô]] * [[mpanoratra]] |taona niasàna= }} '''Owen Cunningham Wilson''' (teraka ny 18 Novambra 1968 tao [[Dallas]], [[Texas]]) dia mpilalao sarimihetsika sy mpanoratra tantara an-tsary amerikanina. Talohan'ny nisehoany tao amin'ny *The Cable Guy* an'i [[Ben Stiller]] tamin'ny 1996, dia niseho tamin'ny famokarana malaza isan-karazany i Wilson. Taorian'ny anjara toerana mpanampy tao amin'ny sarimihetsika ''Anaconda'' tamin'ny 1997, dia nahazo anjara kely hafa tao amin'ny ''Armageddon'' an'i Jerry Bruckheimer tamin'ny 1998 izy, izay nanamarika ny fandrosoana lehibe teo amin'ny asany. Nandritra io fotoana io, dia nanohy ny fiaraha-miasa tamin'i Wes Anderson izy. Niara-nanoratra ny script ho an'ny sarimihetsika ''Girl, Interrupted'', ''Rushmore*, ary ''The Royal Tenenbaums'' izy ireo, izay samy nahomby avokoa. Nahazo fanendrena ho an'ny Academy Award izy noho ity farany. [[de:Owen Wilson]] {{commonscat}} [[sokajy:mpanoratra amerikanina]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1968]] {{CLEFDETRI:Wilson, Owen}} [[sokajy:mpilalao sarimihetsika amerikanina]] j41etmd8vbqmnzjjuryv00lwx0ezjgg 0 301276 1146765 2026-07-05T11:47:03Z Thelezifor 15140 Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Zingiberaceae 1146765 wikitext text/x-wiki [[Sary:Starr 020803-0059 Hedychium flavescens.jpg|vignette|369x369px|''Hedychium flavescens'']] Ny '''''Hedychium flavescens''''' dia karazan-javamaniry mamony maharitra an-taonany maro, ao amin' ny fianakaviana ''[[Zingiberaceae]]'' (fianakaviana [[sakamalao]] sy ny [[tamotamo]]). Teratany any [[Himalaya]] sy any [[Sichuan]] ([[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]]) ary any avaratr' i [[Vietnamy]] izy io, ary mivelona any amin' ny tany maro hafa [[Afrika Atsimo|(Afrika Atsimo]], [[Madagasikara]], [[Maorisy]], [[India]], [[Srilanka]], [[Polynésie française|Pôlinezia frantsay]], [[Hawaii]], sns.). Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''fakamalao''', '''laho''', '''lingoza''', '''lingozabe''', '''longozabe''', '''sakainolomainty''', '''sakaintany''', '''sakamalaho''', '''sakamalaobe''', '''sakamalaontany''' ary '''sakarivo'''. [[Sary:Hedychium flavescens by Wilder.JPG|vignette|278x278px|''Hedychium flavescens'']] Mitombo hatramin' ny haavo 2,5 m izy. Tena mahazaka alokaloka izy io, ary miroborobo amin' ny karazan-tany samihafa. Koa satria afaka maniry indray avy amin' ny sombin-[[Taranja (taova)|taranja]] kely fotsiny izy, izay mahazaka fanosena, fandentehana anaty ranomasina, ary na dia an-taonany maro ivelan' ny tany aza, dia mety ho olana ny famongorana azy. Heverina ho ahidratsy manafika izy any Zelandy Vaovao noho ny fahafahany misolo toerana ny karazan-javamaniry hafa. == Jereo koa == * ''[[Hedychium]]'' * [[Laho (zavamaniry)|Laho]]: ''Hedychium flavescens'' <small>Carey ex Roscoe</small> (''[[Zingiberaceae]]''); ''[[Acmella oleracea]]'' <small>(L.) R. K. Jansen</small> (← ''[[Spilanthes oleracea]]'' <small>Jacq.</small>) (''[[Asteraceae]]'') * [[Lingoza]]: ''[[Aframomum angustifolium]]'' <small>(Sonn.) K.Schum.</small> (''Zingiberaceae''); ''Hedychium flavescens'' <small>Carey ex Roscoe</small> (''Zingiberaceae'') * [[Sakarivo]]: ''Hedychium flavescens'' <small>Carey & Roscoe</small>; ''[[Hedychium peregrinum]]'' <small>N.E.Br.</small>; ''[[Zingiber officinale]]'' <small>Roscoe</small> (''Zingiberaceae'') qaqrceomg4q1kp1d4pvjuqfkaaz5ze2 0 301277 1146767 2026-07-05T11:51:05Z Thelezifor 15140 Fihodinana 1146767 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA[[Acmella oleracea]] lytkmqjzr16bzt8d3rfq01vhvlisbt6 0 301278 1146772 2026-07-05T11:56:29Z Thelezifor 15140 Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Zingiberaceae 1146772 wikitext text/x-wiki Ny '''''Hedychium peregrinum''''' dia karazan-javamaniry mamony maharitra an-taonany maro, ao amin' ny fianakaviana ''[[Zingiberaceae]]'' (fianakaviana [[sakamalao]] sy ny [[tamotamo]]) izay tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]]. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''fakamalao''', '''sakainolomainty''', '''sakamalaobe''', '''sakamalaontany''', '''sakarivo''' ary '''sakavirondambo'''. == Jereo koa == * ''[[Hedychium]]'' * [[Sakarivo]]: ''[[Hedychium flavescens]]'' <small>Carey & Roscoe</small>; ''[[Hedychium peregrinum]]'' <small>N.E.Br.</small>; ''[[Zingiber officinale]]'' <small>Roscoe</small> (''[[Zingiberaceae]]'') * [[Sakavirondambo]]: ''[[Hedychium peregrinum]]'' <small>N.E. Br.</small> (''Zingiberaceae''); ''[[Piper borbonense]]'' <small>(Miq.) C.DC.</small> (← ''[[Piper pyrifolium]]'' <small>Vahl</small>) (''[[Piperaceae]]''); ''[[Zingiber zerumbet]]'' <small>(L.) Roscoe ex Sm.</small> (''Zingiberaceae'') 1l3ox9sfjui3wif81izeet2w5l20hyn 14 301279 1146773 2026-07-05T11:56:30Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « [[sokajy:talen-koronantsary]] » 1146773 wikitext text/x-wiki [[sokajy:talen-koronantsary]] 0rhn1r5fjfee7g8pxwe322pa947tgbn