Wikipedia mgwiki https://mg.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Fandraisana MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Rakitra Manokana Dinika Mpikambana Dinika amin'ny mpikambana Wikipedia Dinika amin'ny Wikipedia Sary Dinika amin'ny sary MediaWiki Dinika amin'ny MediaWiki Endrika Dinika amin'ny endrika Fanoroana Dinika amin'ny fanoroana Sokajy Dinika amin'ny sokajy TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk 0 2280 1152526 1146091 2026-10-25T13:01:37Z Thelezifor 15140 Nanitatra votoatiny 1152526 wikitext text/x-wiki [[Sary:Banana three in Réunion.jpg|vignette|Akondro maitso]] Ny '''akondro''' dia voankazo fihinana be nofony sy mitahiry rano, vokarin' ny zavamaniry mitovy anarana aminy, izay karazana sy ovan-karazana volena maromaro avy amin' ny antokon-javamairy ''[[Musa]]'', izay ao anatin' ny fianakavian-javamaniry ''[[Musaceae]]''. Miovaova isaky ny faritra eto [[Madagasikara]] ny anarana ahafantarana ny akondro, ka anisan' izany ny hoe '''katakata''' sy '''kida''' ary '''ontsy'''. Voankazo misy nofony izay miforona avy ao amin' ny [[Fihary atodinaina (bôtanika)|fihary atodinain]]' ny vonin' ilay zavamaniry izy io. Matetika ny akondro volena dia tsy misy [[vihim-boa]] tena mivoatra, noho ny [[partenôkarpia]], ary amin' ny ovan-karazany maro, dia vokatry ny tsy fahafahana miteraka amin' ny alalan' ny voa izay mifandray amin' ny firafitry ny [[Fototarazo|fototarazony]]. Misy fanavahana mahazatra eo amin' ny akondro mamy (izay matetika hanina tsy nandrahoina) sy ny akondro mila andrahoina, izay ahitana ihany koa ny vondrona antsoina hoe "plantain"<ref name="KewAcuminata">Royal Botanic Gardens, Kew, "*Musa acuminata* Colla," *Plants of the World Online*: https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:797527-1/general-information</ref><ref name="KewBalbisiana">Royal Botanic Gardens, Kew, "*Musa balbisiana* Colla," *Plants of the World Online*: https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:797536-1/general-information</ref>. Ny teny hoe ''akondro'' (sy ny mitovy hevitra aminy) dia sady manondro ny voan' ilay [[Akondro (zavamaniry)|zavamaniry]] no manondro ihany koa [[Akondro (zavamaniry)|ilay zavamaniry]], fa ''Musa'' no anarana siantifika iantsoana ny vondron-karazana bôtanika misy ny karazana akondro samihafa, na ny volena na ireo izay maniry ho azy any anaty ala. Mifandray àry ireo teny ireo, saingy tsy azo ampifanakalozina. == Famariparitana ilay voankazo == === Endrika sy bika === [[Sary:Bananas on black background 02.jpg|vignette|Akondro]] Amin' ny ankapobeny, ny akondro dia voankazo lava, miendrika varingarina na somary misy zoro, ary matetika miolaka. Miovaova arakaraka ny karazany sy ny ovan-karazana volena ny habeny, ny fiolahany, ny hatevin' ny hodiny, ary ny lokon' ny nofony. Maitso ny hodiny raha mbola tsy matoy. Ho an' ny karazana akondro maro fihinanana toy ny akondro mamy, dia lasa mavo ny hodiny rehefa masaka, ary mety hisy pentina volontany avy eo. Misy ovan-karazany hafa kosa manana hoditra menamena, volomparasy, na manana loko hafa. Matetika dia fotsy, miloko toy ny hero-dronono, na mavo ny nofony, na dia mety hiova arakaraka ny ovan-karazany aza izany loko izany. === Firafitry ny voan' akondro === Voankazo be nofo ny akondro. Ny hodiny no mandrafitra ny ampahany ivelany amin' ilay voankazo, fa ny nofony kosa no ampahany lehibe indrindra izay hanina. Matetika ny akondro maniry hoazy any an' ala no ahitana vihim-boany mafy sy mivoatra tsara. Raha ny amin' ny akondro volena mba ho hanim-boa kosa, dia matetika tsy misy vihim-boa, na misy ihany fa lasa bitika sy somary mainty, ka tsy mivoatra ho lasa vihim-boa afaka maniry ka hamokatra tsimoka. Ny [[partenôkarpia]], izany hoe ny fiforonan' ny voa nefa tsy nisy fandonahana, no mahatonga ny fisian' ireo karazana voankazo tsy misy vihim-boa afaka mitsimoka ireo. === Fihamasahana === Voankazo "klimakterika" ny akondro: miova miaraka amin' ny fahamatorany ny fomba fifohan' ilay voankazo rivotra sy ny famokarana [[etilena]], [[hôrmônina]] izay manampy amin' ny fandrindrana izany fiovana izany. Mandritra ny fihamasahana dia rava tsikelikely ny hidrôetilamidôna ([[tavolo]]) ao anatin' ny nofon' ilay voankazo, ary mitombo ny habetsahan' ny [[siramamy]] mety levona, indrindra fa ny [[gliokôzy]] sy ny [[froktôzy]], ary ny [[sakarôzy]]. Vokatr' izany, dia matetika lasa mamy kokoa sy malemy kokoa ny nofon' akondro. Miankina, ankoatra ny anton-javatra hafa, amin' ny ovan-karazana sy ny fepetra fitahirizana azy ny fiovana eo amin' ny firafitra sy ny loko ary ny hanitra<ref name="Nascimento2019">M. A. C. do Nascimento et al., « The Starch Is (Not) Just Another Brick in the Wall: The Primary Metabolism of Sugars During Banana Ripening », ''Frontiers in Plant Science'', vol. 10, 2019, article 391, [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6454214/ texte intégral].</ref>. Matetika dia otazana alohan' ny hahatongavany amin' ny dingan' ny fahamasahana azo hanina ny akondro natao hotaterina lavitra. Aorian' izay dia azo fehezina ao anatin' ny toerana manokana ny fihamasahany, mba hahazoana voankazo vonona hamidy. == Karazana akondro samihafa == [[Sary:Bananavarieties.jpg|vignette|313x313px|Karazan' akondro samihafa: akondro "plantain", akondro mena, akondro latundan ary akondro Cavendish]] Hita taratra eo amin' ny habeny, ny endriny, ny lokony, ny firafitry ny nofony, ny tsirony ary ny fomba fampiasana azy amin' ny sakafo ny fisian' ny fahasamihafana eo amin' ny akondro volena. Araka ny filazan' ny ''[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]]'' (FAO) dia misy ovan-karazana akondro maherin' ny arivo eran-tany. Na izany aza, ampahany kely amin' io fahasamihafana io ihany no hita eo amin' ny varotra iraisam-pirenena. === Akondro mamy === Hanina tsy nandrahoina, indrindra rehefa tonga amin' ny fahamasahana tsara, ny akondro mamy izay fihinanana mivantana. Ny [[Akondro Cavendish|vondrona Cavendish]] no manjaka eo amin' ny varotra iraisam-pirenena momba ny akondro mamy, satria izy no manana anjara toerana lehibe eo amin' ny famokarana sy ny fitsinjarana maneran-tany. Na izany aza dia tsy voafetra ao anatin' ny vondrona Cavendish ihany ny akondro fihinanana toy ny ovan-karazana maro izay jifain' ny mponina eny amin' ny faritra sy ny firenena ambolena azy, ary samy manana ny toetrany manokana ireo akondro ireo, na eo amin' ny lafiny habe, tsiro, loko, na firafitry ny nofony. === Akondro fahandro === Ampiasaina amin' ny fanomanana sakafo mitaky fandrahoana ny akondro fandraho. Mijanona ho mafy tsara sy be [[tavolo]] ny nofony, indrindra rehefa mbola maitso ilay akondro. Azo andrahoina anaty rano, endasina, potserina na totoina ho lafarinina izy ireo. Vondrona manan-danja amin' ireo izay natao handrahoina ny akondro karazana "plantain", indrindra atỳ [[Afrika atsimon' i Saharà|Afrika atsimon' i Sahara]] sy any [[Amerika Latina]] ary any [[Karaîba|Karaiba]]. Ny teny hoe "plantain" dia manondro voalohany indrindra ny akondro samihafa volena mba handrahoina, ka tsy midika ho ovan-karazana iray manokana na tokana ekena eran-tany izany. Mety hampiasaina amin' ny fomba maro samihafa ny ovan-karazana noforonina sasany, arakaraka ny fahamatoiny sy ny fomba fanaovana nahandro isaky ny faritra. === Vondrona sy ovan-karazana noforonina hafa === [[Sary:RedBananasMetepec.JPG|vignette|Akondro mena]] Misy akondro hafa volena izay manana hoditra miloko mena na volomparasy, nofony manana loko miavaka, na toetra mifanaraka amin' ny fampiasana azy eo an-toerana. Mamorona vondrona miavaka ao amin' ny akondro azo hanina ny akondro "Fe'i", izay volena indrindra any amin' ny nosy sasany ao amin' ny [[Ranomasimbe Pasifika]]. Fantatra manokana izy ireo noho ny fitombon' ny [[lafitra]] miakatra mitsangana, ary amin' ny ovan-karazany noforonina sasany, dia noho ny lokon' ny nofony. Miovaova arakaraka ny faritra sy ny fomba fambolena ny anarana sy ny fanasokajiana ny akondro. Ny anarana mahazatra omen' ny mponina dia tsy voatery hifanaraka tsara amin' ny vondrona ara-pototarazo na ara-taksônômika voafaritra mazava. == Taharo sy sanda ara-tsakafo == === Taharo ankapobeny === Miovaova arakaraka ny ovan-karazany sy ny fahamatoiny na ny fahamasahany ary ny fomba fitahirizana azy ny singa ara-tsakafo hita ao anatin' ny akondro. Araka ny angona avy amin' ny ''United States Department of Agriculture'' (USDA), ny akondro manta milanja 100 g dia manome eo amin' ny 89 [[kilôkalôria]], [[gliosida]] 22,8 g, tsiraka 2,6 g, [[prôteinina]] 1,1 g, ary [[lipida]] 0,3 g. Ahitana [[rano]] sy [[vitaminina]] ary [[mineraly]] ihany koa ao anatiny<ref name="USDA">United States Department of Agriculture, ''FoodData Central'', « Bananas, raw », [https://fdc.nal.usda.gov/].</ref>. Ireo tarehimarika ireo dia sanda fanondro fotsiny, satria tsy mitovy ho an' ny akondro rehetra. Indrindraindrindra, miova ny firafitry ny gliosida mandritra ny dingan' ny fihamasahan' ny akondro. === Tavolo sy siramamy === Misy ampahany betsaka amin' ny [[tavolo]] ny akondro maitso. Mandritra ny fizotran' ny fihamasahana na ny fihamasahana, dia miova ho [[siramamy]] mety levona, izay mahatonga ilay voankazo hihamamy kokoa, ny ampahany amin' io tavolo io. Tsy levon' ny tsinay kely ny ampahany amin' ny karazan-tavolo hita ao anatin' ny akondro maitso. Azon' ny bakteria an-tsinay aotrika io karazana tavolo tsy levona mora foana io. Miovaova ny habetsahany arakaraka ny lafin-javatra maro, toy ny ovan-karazana sy ny haavon' ny fahamatoiny na ny fahamasahany ary ny fomba fikarakarana ilay voankazo. Izany fanotrehana izany dia miteraka singa maro, anisan' izany ny [[asidra matavy]] misy rojo fohy. Miankina amin' ny habetsahan' ny akondro nohanina sy ny fangaron' ny sakafo ankapobeny ary ny toetra manokan' ny tsirairay ny vokatr' izany. === Vitaminina sy mineraly === Anisan' ny singa hita ao amin' ny akondro ny [[pôtasiôma]] sy ny [[maneziôma]], ary ny [[vitaminina B6]]. Araka ny angona fanondro avy amin' ny ''[[United States Department of Agriculture]]'' (USDA), dia ahitana pôtasiôma eo amin' ny 358 mg sy maneziôma 27 mg ary vitaminina B6 0,37 mg ny akondro manta milanja 100 g. Mandray anjara amin' ny fiasan' ny [[sela]] ara-dalàna sy ny fitazonana ny fifandanjan' ny [[elektrôlita]] ao amin' ny vatana ny pôtasiôma. Manana anjara asa amin' ny [[fiota]] maron' ny [[anzima]] ao amin' ny metabôlisma kosa ny vitaminina B6. Afaka manampy amin' ny fahazoana ireo otrikaina ireo ny akondro, nefa tsy azo heverina ho fitsaboana ampy ho an' ny tsy fahampiana [[otrikaina]] na ho an' ny [[aretina]] iray. === Taharo manitra sy akora hafa === Vokatry ny fifangaroan' ny akora mora mivadika ho [[etona]], anisan' izany ny karazana estera maro, ny hanitry ny akondro masaka. Miovaova arakaraka ny ovan-karazan' akondro ny firafitra sy ny habetsahan' ireo akora ireo, ary miova ihany koa mandritra ny dingan' ny fihamasahan' ilay voankazo. Ahitana haro fenôlika isan-karazany ihany koa ny nofon' akondro. Na izany aza, ny fisian' ny akora manana asa biôlôjika ao anatin' ny sakafo iray dia tsy ampy hanaporofoana fa misy fiantraikany ara-pitsaboana eo amin' ny olombelona izany. Mila sandaina amin' ny alalan' ny fikarohana manokana ireo toetra ireo. == Famokarana sy varotra iraisam-pirenena == === Fiotazana sy fitaterana ary fanamasahana === [[Sary:Kadalikkula.JPG|vignette|227x227px|Akondro]]Matetika dia otazana alohan' ny hahatongavany amin' ny dingam-pihamasahana azo hanina tsara ny akondro natao ho an' ny tsena any amin' ny firenena lavitra. Taterina ao anatin' ny fepetra voafehy tsara izy ireo avy eo, mba hampiadana ny fizotran' ny fihamasahany. Rehefa tonga any amin' ny toerana hivarotana azy, dia mety ampiasaina ao anatin' ny toerana manokana ny [[etilena]] mba hahatonga ny akondro hitovy fahamasahana tsara. Misy fiantraikany amin' ny kalitaon' ny voankazo sy ny fatiantoka aorian' ny fiotazana ny mari-pana sy ny faharetan' ny fitaterana ary ny fepetra fitehirizana. === Famokarana maneran-tany === [[Sary:Green fresh bananas.jpg|vignette|Akondro maitso]] Ambolena any amin' ny faritra trôpikaly sy sobtrôpikaly maro ny akondro. Anisan' ny faritra tena mpamokatra azy i [[Azia]] sy i [[Amerika Latina]] ary i [[Afrika]]. I [[India]] sy i [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] no anisan' ny mpamokatra lehibe indrindra, ka ny vokatra avy amin' izy ireo dia natokana indrindra ho an' ny tsena anatiny. [[Sary:Cavendish Banana DS.jpg|vignette|Akondro Cavendish]] Araka ny fanambaran' ny FAO, ny [[Akondro Cavendish|vondrona Cavendish]] dia mahatratra efa ho ny antsasaky ny famokarana akondro maneran-tany, ary ny varotra iraisam-pirenena dia nahatratra eo amin' ny 20 tapitrisa taonina eo ho eo isan-taona tato anatin' ny taona vitsivitsy. Mety hiova ireo tarehimarika ireo, arakaraka ny toe-javatra misy eo amin' ny famokarana sy eo amin' ny tsena. Maro ny firenena mamokatra akondro maneran-tany nefa ny firenena ao [[Amerika Afovoany]] no mpanondrana azy betsaka. I [[Japana]] no firenena mpanafatra akondro betsaka indrindra nanomboka tamin’ ny taompolo 1960. Ao [[Eorôpa]] no misy ny tsenan’ akondro iraisam-pirenena lehibe indrindra. I [[Etazonia]] anefa no tsenam-pirenena lehibe indrindra. Nisy vokatr’ izany ny fifanolanana teo amin' ny Amerikana sy ny Eorôpeana momba ny raharaham-barotra akondro tamin’ ny taompolo 1990. Mba hiarovana ny famokarana akondro any amin' ny firenena mifamatotra amin' ny alalan' ny ''Conventions de Lomé'' (Antilia Frantsay, Kanaria Espaniôla, ny firenena ao [[Afrika]] sy [[Karaiba]] ary [[Pasifika]]) dia nanangana lamina hamerana ny fidiran' ny akondro avy any [[Amerika Latina]] ny [[Vondrona Eorôpeana]]. Izany fifanolanana izany dia nahatonga ny fidirana an-tsehatr' i Etazonia mba hiarovany ny tsenan' ny firenena mifampiraharaha aminy. === Fitahirizana === Miankina amin' ny fahamatoy, ny mari-pana, ny hamandoana, ary ny faharetan' ny fotoana itahirizana azy ny fomba fitahirizana akondro. Mety hiteraka fahasimban' ny akondro ny mari-pana ambany loatra; izany dia miseho indrindra amin' ny fahasimban' ny hodiny sy ny fikorontanan' ny fizotran' ny fahamasahany. Ao anatin' ny rojom-pamatsiana ara-barotra dia zava-dehibe ny fifehezana ny fepetra fitaterana sy fitahirizana mba hampihenana ny fatiantoka aorian' ny fiotazana, sady hiantohana fa azo amidy amin' ny fahamasahana sahaza ilay voankazo. == Fampiasana amin' ny sakafo == === Fihinanana akondro vaovao === [[Sary:Bananas white background DS.jpg|vignette]] Ny akondro mamy, izay fihinana mivantana tsy mila ahandroina, dia matetika hanina rehefa voaesotra ny hodiny. Azo ampidirina ao anatin' ny fangarom-boankazo, tsindrin-tsakafo, mofomamy, zava-pisotro voaharo, ary karazan-tsakafo hafa misy akora avy amin' ny ronono koa izy ireo. === Sakafo karakaraina === Matetika ny akondro fahandro no andrahoina anaty rano, endasina malefaka, endasina atao may, na totoina ho lasa koba. Miovaova arakaraka ny firenena sy ny faritra ary ny fomba fanaovana fahandro ny fanomanana. Misy ovan-karazana sasany ampiasaina raha mbola maitso, fa ny sasany kosa no mety kokoa rehefa efa masaka. Ampiasaina amin' ny fanaovana mofomamy, mofo dipaina nasiana siramamy, tsindrin-tsakafo vita amin' ny hero-dronono, ary tsindrin-tsakafo hafa koa ny akondro efa masaka. Ny fahamasahany dia misy fiantraikany amin' ny firafitry ny nofony sy ny hamaminy ary ny hanitra avoakany. === Vokatra voahodina === Azo karakaraina ho lasa lafarinina, takelana voan' akondro endasina (''chips''), koba malefaka, vokatra nohamainina, ary zava-pisotro misy alikaola azo avy amin' ny fanotrehana ny akondro. Ny lafarinin' akondro, ohatra, dia azo avy amin' ny voan' akondro nohamainina sy nototoina. Na akondro mbola maitso na efa masaka dia samy azo ampiasaina amin' ny fanamboarana karazan-tsakafo samihafa, arakaraka ny toetra mampiavaka azy sy ny fomba fanodinana ampiharina aminy. Any amin' ny faritra trôpikaly maro, dia misy ovan-karazany sasany ampiasaina hanaovana zava-pisotro nentim-paharazana vokatry ny fanotrehana. Samy hafa arakaraka ny vondrom-piarahamonina na ny firenena ny fomba fanamboarana sy ny teknika fanomanana ary ny anarana iantsoana azy ireo. == Jereo koa == * [[Akondro (zavamaniry)]] * ''[[Musa]]'' (vondron-karazana) == Rohy ivelany == * [http://www.nutritiondata.com/facts-B00001-01c20Tm.html Complete nutritional information.] * [http://www.inibap.org/ International Network for the Improvement of Banana and Plantain (INIBAP)] * [http://www.honduras.com/fhia/engl-menu.htm Honduran Foundation of Agricultural Research (FHIA)] {{Wayback|url=http://www.honduras.com/fhia/engl-menu.htm |date=20111214122041 }} * [http://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/banana.html Banana from ''Fruits of Warm Climates'' by Julia Morton] * [http://www.uga.edu/fruit/banana.htm Banana and Plantain - University of Georgia] {{Wayback|url=http://www.uga.edu/fruit/banana.htm |date=20060810044214 }} * [http://www.crfg.org/pubs/ff/banana.html Banana Fruit Facts - California Rare Fruit Growers] {{Wayback|url=http://www.crfg.org/pubs/ff/banana.html |date=20201017075339 }}. * [http://www.pacificbiological.org.au/projects/PBF_02_3/pbf_02_3.htm Tracing antiquity of banana cultivation in Papua New Guinea] {{Wayback|url=http://www.pacificbiological.org.au/projects/PBF_02_3/pbf_02_3.htm |date=20051018030537 }} * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2664373.stm Bananas could split for good] * [http://www.fao.org/english/newsroom/news/2003/13120-en.html Bananas not on verge of extinction, says FAO] {{Wayback|url=http://www.fao.org/english/newsroom/news/2003/13120-en.html |date=20050829070721 }}. * [http://www.eurekalert.org/pub_releases/2003-02/aps-ppu021403.php Plant pathologists unpeel rumors of banana extinction] {{Wayback|url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2003-02/aps-ppu021403.php |date=20070126100813 }} * [http://www.delaat.nl/main.php?main=ripening&sub=intro&ln=en De Laat Koudetechniek - Information about ripeningrooms] {{Wayback|url=http://www.delaat.nl/main.php?main=ripening&sub=intro&ln=en |date=20070929033856 }} * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=8044524&dopt=Abstract The influence of banana stem extract on urinary risk factors for stones] == Loharano == [[Sokajy:Zingiberales]] [[Sokajy:Voankazo]] [[Sokajy:Fambolena]] acawfu7534pnz4jvb8hvfsz4aoeb4ip 1152527 1152526 2026-10-25T13:04:06Z Thelezifor 15140 1152527 wikitext text/x-wiki [[Sary:Banana three in Réunion.jpg|vignette|Akondro maitso]] Ny '''akondro''' dia voankazo fihinana be nofony sy mitahiry rano, vokarin' ny zavamaniry mitovy anarana aminy, izay karazana sy ovan-karazana volena maromaro avy amin' ny antokon-javamairy ''[[Musa]]'', izay ao anatin' ny fianakavian-javamaniry ''[[Musaceae]]''. Miovaova isaky ny faritra eto [[Madagasikara]] ny anarana ahafantarana ny akondro, ka anisan' izany ny hoe '''katakata''' sy '''kida''' ary '''ontsy'''. Voankazo misy nofony izay miforona avy ao amin' ny [[Fihary atodinaina (bôtanika)|fihary atodinain]]' ny vonin' ilay zavamaniry izy io. Matetika ny akondro volena dia tsy misy [[vihim-boa]] tena mivoatra, noho ny [[partenôkarpia]], ary amin' ny ovan-karazany maro, dia vokatry ny tsy fahafahana miteraka amin' ny alalan' ny voa izay mifandray amin' ny firafitry ny [[Fototarazo|fototarazony]]. Misy fanavahana mahazatra eo amin' ny akondro mamy (izay matetika hanina tsy nandrahoina) sy ny akondro mila andrahoina, izay ahitana ihany koa ny vondrona antsoina hoe "plantain"<ref name="KewAcuminata">Royal Botanic Gardens, Kew, "*Musa acuminata* Colla," *Plants of the World Online*: https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:797527-1/general-information</ref><ref name="KewBalbisiana">Royal Botanic Gardens, Kew, "*Musa balbisiana* Colla," *Plants of the World Online*: https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:797536-1/general-information</ref>. Ny teny hoe ''akondro'' (sy ny mitovy hevitra aminy) dia sady manondro ny voan' ilay [[Akondro (zavamaniry)|zavamaniry]] no manondro ihany koa [[Akondro (zavamaniry)|ilay zavamaniry]], fa ''Musa'' no anarana siantifika iantsoana ny vondron-karazana bôtanika misy ny karazana akondro samihafa, na ny volena na ireo izay maniry ho azy any anaty ala. Mifandray àry ireo teny ireo, saingy tsy azo ampifanakalozina. == Famariparitana ilay voankazo == === Endrika sy bika === [[Sary:Bananas on black background 02.jpg|vignette|Akondro]] Amin' ny ankapobeny, ny akondro dia voankazo lava, miendrika varingarina na somary misy zoro, ary matetika miolaka. Miovaova arakaraka ny karazany sy ny ovan-karazana volena ny habeny, ny fiolahany, ny hatevin' ny hodiny, ary ny lokon' ny nofony. Maitso ny hodiny raha mbola tsy matoy. Ho an' ny karazana akondro maro fihinanana toy ny akondro mamy, dia lasa mavo ny hodiny rehefa masaka, ary mety hisy pentina volontany avy eo. Misy ovan-karazany hafa kosa manana hoditra menamena, volomparasy, na manana loko hafa. Matetika dia fotsy, miloko toy ny hero-dronono, na mavo ny nofony, na dia mety hiova arakaraka ny ovan-karazany aza izany loko izany. === Firafitry ny voan' akondro === Voankazo be nofo ny akondro. Ny hodiny no mandrafitra ny ampahany ivelany amin' ilay voankazo, fa ny nofony kosa no ampahany lehibe indrindra izay hanina. Matetika ny akondro maniry hoazy any an' ala no ahitana vihim-boany mafy sy mivoatra tsara. Raha ny amin' ny akondro volena mba ho hanim-boa kosa, dia matetika tsy misy vihim-boa, na misy ihany fa lasa bitika sy somary mainty, ka tsy mivoatra ho lasa vihim-boa afaka maniry ka hamokatra tsimoka. Ny [[partenôkarpia]], izany hoe ny fiforonan' ny voa nefa tsy nisy fandonahana, no mahatonga ny fisian' ireo karazana voankazo tsy misy vihim-boa afaka mitsimoka ireo. === Fihamasahana === Voankazo "klimakterika" ny akondro: miova miaraka amin' ny fahamatorany ny fomba fifohan' ilay voankazo rivotra sy ny famokarana [[etilena]], [[hôrmônina]] izay manampy amin' ny fandrindrana izany fiovana izany. Mandritra ny fihamasahana dia rava tsikelikely ny hidrôetilamidôna ([[tavolo]]) ao anatin' ny nofon' ilay voankazo, ary mitombo ny habetsahan' ny [[siramamy]] mety levona, indrindra fa ny [[gliokôzy]] sy ny [[froktôzy]], ary ny [[sakarôzy]]. Vokatr' izany, dia matetika lasa mamy kokoa sy malemy kokoa ny nofon' akondro. Miankina, ankoatra ny anton-javatra hafa, amin' ny ovan-karazana sy ny fepetra fitahirizana azy ny fiovana eo amin' ny firafitra sy ny loko ary ny hanitra<ref name="Nascimento2019">M. A. C. do Nascimento et al., « The Starch Is (Not) Just Another Brick in the Wall: The Primary Metabolism of Sugars During Banana Ripening », ''Frontiers in Plant Science'', vol. 10, 2019, article 391, [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6454214/ texte intégral].</ref>. Matetika dia otazana alohan' ny hahatongavany amin' ny dingan' ny fahamasahana azo hanina ny akondro natao hotaterina lavitra. Aorian' izay dia azo fehezina ao anatin' ny toerana manokana ny fihamasahany, mba hahazoana voankazo vonona hamidy. == Karazana akondro samihafa == [[Sary:Bananavarieties.jpg|vignette|313x313px|Karazan' akondro samihafa: akondro "plantain", akondro mena, akondro latundan ary akondro Cavendish]] Hita taratra eo amin' ny habeny, ny endriny, ny lokony, ny firafitry ny nofony, ny tsirony ary ny fomba fampiasana azy amin' ny sakafo ny fisian' ny fahasamihafana eo amin' ny akondro volena. Araka ny filazan' ny ''[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]]'' (FAO) dia misy ovan-karazana akondro maherin' ny arivo eran-tany. Na izany aza, ampahany kely amin' io fahasamihafana io ihany no hita eo amin' ny varotra iraisam-pirenena. === Akondro mamy === Hanina tsy nandrahoina, indrindra rehefa tonga amin' ny fahamasahana tsara, ny akondro mamy izay fihinanana mivantana. Ny [[Akondro Cavendish|vondrona Cavendish]] no manjaka eo amin' ny varotra iraisam-pirenena momba ny akondro mamy, satria izy no manana anjara toerana lehibe eo amin' ny famokarana sy ny fitsinjarana maneran-tany. Na izany aza dia tsy voafetra ao anatin' ny vondrona Cavendish ihany ny akondro fihinanana toy ny ovan-karazana maro izay jifain' ny mponina eny amin' ny faritra sy ny firenena ambolena azy, ary samy manana ny toetrany manokana ireo akondro ireo, na eo amin' ny lafiny habe, tsiro, loko, na firafitry ny nofony. === Akondro fahandro === Ampiasaina amin' ny fanomanana sakafo mitaky fandrahoana ny akondro fandraho. Mijanona ho mafy tsara sy be [[tavolo]] ny nofony, indrindra rehefa mbola maitso ilay akondro. Azo andrahoina anaty rano, endasina, potserina na totoina ho lafarinina izy ireo. Vondrona manan-danja amin' ireo izay natao handrahoina ny akondro karazana "plantain", indrindra atỳ [[Afrika atsimon' i Saharà|Afrika atsimon' i Sahara]] sy any [[Amerika Latina]] ary any [[Karaîba|Karaiba]]. Ny teny hoe "plantain" dia manondro voalohany indrindra ny akondro samihafa volena mba handrahoina, ka tsy midika ho ovan-karazana iray manokana na tokana ekena eran-tany izany. Mety hampiasaina amin' ny fomba maro samihafa ny ovan-karazana noforonina sasany, arakaraka ny fahamatoiny sy ny fomba fanaovana nahandro isaky ny faritra. === Vondrona sy ovan-karazana noforonina hafa === [[Sary:RedBananasMetepec.JPG|vignette|Akondro mena]] Misy akondro hafa volena izay manana hoditra miloko mena na volomparasy, nofony manana loko miavaka, na toetra mifanaraka amin' ny fampiasana azy eo an-toerana. Mamorona vondrona miavaka ao amin' ny akondro azo hanina ny akondro "Fe'i", izay volena indrindra any amin' ny nosy sasany ao amin' ny [[Ranomasimbe Pasifika]]. Fantatra manokana izy ireo noho ny fitombon' ny [[lafitra]] miakatra mitsangana, ary amin' ny ovan-karazany noforonina sasany, dia noho ny lokon' ny nofony. Miovaova arakaraka ny faritra sy ny fomba fambolena ny anarana sy ny fanasokajiana ny akondro. Ny anarana mahazatra omen' ny mponina dia tsy voatery hifanaraka tsara amin' ny vondrona ara-pototarazo na ara-taksônômika voafaritra mazava. == Taharo sy sanda ara-tsakafo == === Taharo ankapobeny === Miovaova arakaraka ny ovan-karazany sy ny fahamatoiny na ny fahamasahany ary ny fomba fitahirizana azy ny singa ara-tsakafo hita ao anatin' ny akondro. Araka ny angona avy amin' ny ''United States Department of Agriculture'' (USDA), ny akondro manta milanja 100 g dia manome eo amin' ny 89 [[kilôkalôria]], [[gliosida]] 22,8 g, tsiraka 2,6 g, [[prôteinina]] 1,1 g, ary [[lipida]] 0,3 g. Ahitana [[rano]] sy [[vitaminina]] ary [[mineraly]] ihany koa ao anatiny<ref name="USDA">United States Department of Agriculture, ''FoodData Central'', « Bananas, raw », [https://fdc.nal.usda.gov/].</ref>. Ireo tarehimarika ireo dia sanda fanondro fotsiny, satria tsy mitovy ho an' ny akondro rehetra. Indrindraindrindra, miova ny firafitry ny gliosida mandritra ny dingan' ny fihamasahan' ny akondro. === Tavolo sy siramamy === Misy ampahany betsaka amin' ny [[tavolo]] ny akondro maitso. Mandritra ny fizotran' ny fihamasahana na ny fihamasahana, dia miova ho [[siramamy]] mety levona, izay mahatonga ilay voankazo hihamamy kokoa, ny ampahany amin' io tavolo io. Tsy levon' ny tsinay kely ny ampahany amin' ny karazan-tavolo hita ao anatin' ny akondro maitso. Azon' ny bakteria an-tsinay aotrika io karazana tavolo tsy levona mora foana io. Miovaova ny habetsahany arakaraka ny lafin-javatra maro, toy ny ovan-karazana sy ny haavon' ny fahamatoiny na ny fahamasahany ary ny fomba fikarakarana ilay voankazo. Izany fanotrehana izany dia miteraka singa maro, anisan' izany ny [[asidra matavy]] misy rojo fohy. Miankina amin' ny habetsahan' ny akondro nohanina sy ny fangaron' ny sakafo ankapobeny ary ny toetra manokan' ny tsirairay ny vokatr' izany. === Vitaminina sy mineraly === Anisan' ny singa hita ao amin' ny akondro ny [[pôtasiôma]] sy ny [[maneziôma]], ary ny [[vitaminina B6]]. Araka ny angona fanondro avy amin' ny ''[[United States Department of Agriculture]]'' (USDA), dia ahitana pôtasiôma eo amin' ny 358 mg sy maneziôma 27 mg ary vitaminina B6 0,37 mg ny akondro manta milanja 100 g. Mandray anjara amin' ny fiasan' ny [[sela]] ara-dalàna sy ny fitazonana ny fifandanjan' ny [[elektrôlita]] ao amin' ny vatana ny pôtasiôma. Manana anjara asa amin' ny [[fiota]] maron' ny [[anzima]] ao amin' ny metabôlisma kosa ny vitaminina B6. Afaka manampy amin' ny fahazoana ireo otrikaina ireo ny akondro, nefa tsy azo heverina ho fitsaboana ampy ho an' ny tsy fahampiana [[otrikaina]] na ho an' ny [[aretina]] iray. === Taharo manitra sy akora hafa === Vokatry ny fifangaroan' ny akora mora mivadika ho [[etona]], anisan' izany ny karazana estera maro, ny hanitry ny akondro masaka. Miovaova arakaraka ny ovan-karazan' akondro ny firafitra sy ny habetsahan' ireo akora ireo, ary miova ihany koa mandritra ny dingan' ny fihamasahan' ilay voankazo. Ahitana haro fenôlika isan-karazany ihany koa ny nofon' akondro. Na izany aza, ny fisian' ny akora manana asa biôlôjika ao anatin' ny sakafo iray dia tsy ampy hanaporofoana fa misy fiantraikany ara-pitsaboana eo amin' ny olombelona izany. Mila sandaina amin' ny alalan' ny fikarohana manokana ireo toetra ireo. == Famokarana sy varotra iraisam-pirenena == === Fiotazana sy fitaterana ary fanamasahana === [[Sary:Kadalikkula.JPG|vignette|227x227px|Akondro]]Matetika dia otazana alohan' ny hahatongavany amin' ny dingam-pihamasahana azo hanina tsara ny akondro natao ho an' ny tsena any amin' ny firenena lavitra. Taterina ao anatin' ny fepetra voafehy tsara izy ireo avy eo, mba hampiadana ny fizotran' ny fihamasahany. Rehefa tonga any amin' ny toerana hivarotana azy, dia mety ampiasaina ao anatin' ny toerana manokana ny [[etilena]] mba hahatonga ny akondro hitovy fahamasahana tsara. Misy fiantraikany amin' ny kalitaon' ny voankazo sy ny fatiantoka aorian' ny fiotazana ny mari-pana sy ny faharetan' ny fitaterana ary ny fepetra fitehirizana. === Famokarana maneran-tany === [[Sary:Green fresh bananas.jpg|vignette|Akondro maitso]] Ambolena any amin' ny faritra trôpikaly sy sobtrôpikaly maro ny akondro. Anisan' ny faritra tena mpamokatra azy i [[Azia]] sy i [[Amerika Latina]] ary i [[Afrika]]. I [[India]] sy i [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] no anisan' ny mpamokatra lehibe indrindra, ka ny vokatra avy amin' izy ireo dia natokana indrindra ho an' ny tsena anatiny. [[Sary:Cavendish Banana DS.jpg|vignette|Akondro Cavendish]] Araka ny fanambaran' ny FAO, ny [[Akondro Cavendish|vondrona Cavendish]] dia mahatratra efa ho ny antsasaky ny famokarana akondro maneran-tany, ary ny varotra iraisam-pirenena dia nahatratra eo amin' ny 20 tapitrisa taonina eo ho eo isan-taona tato anatin' ny taona vitsivitsy. Mety hiova ireo tarehimarika ireo, arakaraka ny toe-javatra misy eo amin' ny famokarana sy eo amin' ny tsena. Maro ny firenena mamokatra akondro maneran-tany nefa ny firenena ao [[Amerika Afovoany]] no mpanondrana azy betsaka. I [[Japana]] no firenena mpanafatra akondro betsaka indrindra nanomboka tamin’ ny taompolo 1960. Ao [[Eorôpa]] no misy ny tsenan’ akondro iraisam-pirenena lehibe indrindra. I [[Etazonia]] anefa no tsenam-pirenena lehibe indrindra. Nisy vokatr’ izany ny fifanolanana teo amin' ny Amerikana sy ny Eorôpeana momba ny raharaham-barotra akondro tamin’ ny taompolo 1990. Mba hiarovana ny famokarana akondro any amin' ny firenena mifamatotra amin' ny alalan' ny ''Conventions de Lomé'' (Antilia Frantsay, Kanaria Espaniôla, ny firenena ao [[Afrika]] sy [[Karaiba]] ary [[Pasifika]]) dia nanangana lamina hamerana ny fidiran' ny akondro avy any [[Amerika Latina]] ny [[Vondrona Eorôpeana]]. Izany fifanolanana izany dia nahatonga ny fidirana an-tsehatr' i Etazonia mba hiarovany ny tsenan' ny firenena mifampiraharaha aminy. === Fitahirizana === Miankina amin' ny fahamatoy, ny mari-pana, ny hamandoana, ary ny faharetan' ny fotoana itahirizana azy ny fomba fitahirizana akondro. Mety hiteraka fahasimban' ny akondro ny mari-pana ambany loatra; izany dia miseho indrindra amin' ny fahasimban' ny hodiny sy ny fikorontanan' ny fizotran' ny fahamasahany. Ao anatin' ny rojom-pamatsiana ara-barotra dia zava-dehibe ny fifehezana ny fepetra fitaterana sy fitahirizana mba hampihenana ny fatiantoka aorian' ny fiotazana, sady hiantohana fa azo amidy amin' ny fahamasahana sahaza ilay voankazo. == Fampiasana amin' ny sakafo == === Fihinanana akondro vaovao === [[Sary:Bananas white background DS.jpg|vignette]] Ny akondro mamy, izay fihinana mivantana tsy mila ahandroina, dia matetika hanina rehefa voaesotra ny hodiny. Azo ampidirina ao anatin' ny fangarom-boankazo, tsindrin-tsakafo, mofomamy, zava-pisotro voaharo, ary karazan-tsakafo hafa misy akora avy amin' ny ronono koa izy ireo. === Sakafo karakaraina === Matetika ny akondro fahandro no andrahoina anaty rano, endasina malefaka, endasina atao may, na totoina ho lasa koba. Miovaova arakaraka ny firenena sy ny faritra ary ny fomba fanaovana fahandro ny fanomanana. Misy ovan-karazana sasany ampiasaina raha mbola maitso, fa ny sasany kosa no mety kokoa rehefa efa masaka. Ampiasaina amin' ny fanaovana mofomamy, mofo dipaina nasiana siramamy, tsindrin-tsakafo vita amin' ny hero-dronono, ary tsindrin-tsakafo hafa koa ny akondro efa masaka. Ny fahamasahany dia misy fiantraikany amin' ny firafitry ny nofony sy ny hamaminy ary ny hanitra avoakany. === Vokatra voahodina === Azo karakaraina ho lasa lafarinina, takelana voan' akondro endasina (''chips''), koba malefaka, vokatra nohamainina, ary zava-pisotro misy alikaola azo avy amin' ny fanotrehana ny akondro. Ny lafarinin' akondro, ohatra, dia azo avy amin' ny voan' akondro nohamainina sy nototoina. Na akondro mbola maitso na efa masaka dia samy azo ampiasaina amin' ny fanamboarana karazan-tsakafo samihafa, arakaraka ny toetra mampiavaka azy sy ny fomba fanodinana ampiharina aminy. Any amin' ny faritra trôpikaly maro, dia misy ovan-karazany sasany ampiasaina hanaovana zava-pisotro nentim-paharazana vokatry ny fanotrehana. Samy hafa arakaraka ny vondrom-piarahamonina na ny firenena ny fomba fanamboarana sy ny teknika fanomanana ary ny anarana iantsoana azy ireo. == Jereo koa == * [[Akondro (zavamaniry)]] * ''[[Musa]]'' (vondron-karazana) * [[Voankazo]] * [[Lisitry ny hazo fihinam-boa eto Madagasikara]] == Rohy ivelany == * [http://www.nutritiondata.com/facts-B00001-01c20Tm.html Complete nutritional information.] * [http://www.inibap.org/ International Network for the Improvement of Banana and Plantain (INIBAP)] * [http://www.honduras.com/fhia/engl-menu.htm Honduran Foundation of Agricultural Research (FHIA)] {{Wayback|url=http://www.honduras.com/fhia/engl-menu.htm |date=20111214122041 }} * [http://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/banana.html Banana from ''Fruits of Warm Climates'' by Julia Morton] * [http://www.uga.edu/fruit/banana.htm Banana and Plantain - University of Georgia] {{Wayback|url=http://www.uga.edu/fruit/banana.htm |date=20060810044214 }} * [http://www.crfg.org/pubs/ff/banana.html Banana Fruit Facts - California Rare Fruit Growers] {{Wayback|url=http://www.crfg.org/pubs/ff/banana.html |date=20201017075339 }}. * [http://www.pacificbiological.org.au/projects/PBF_02_3/pbf_02_3.htm Tracing antiquity of banana cultivation in Papua New Guinea] {{Wayback|url=http://www.pacificbiological.org.au/projects/PBF_02_3/pbf_02_3.htm |date=20051018030537 }} * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2664373.stm Bananas could split for good] * [http://www.fao.org/english/newsroom/news/2003/13120-en.html Bananas not on verge of extinction, says FAO] {{Wayback|url=http://www.fao.org/english/newsroom/news/2003/13120-en.html |date=20050829070721 }}. * [http://www.eurekalert.org/pub_releases/2003-02/aps-ppu021403.php Plant pathologists unpeel rumors of banana extinction] {{Wayback|url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2003-02/aps-ppu021403.php |date=20070126100813 }} * [http://www.delaat.nl/main.php?main=ripening&sub=intro&ln=en De Laat Koudetechniek - Information about ripeningrooms] {{Wayback|url=http://www.delaat.nl/main.php?main=ripening&sub=intro&ln=en |date=20070929033856 }} * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=8044524&dopt=Abstract The influence of banana stem extract on urinary risk factors for stones] == Loharano == [[Sokajy:Zingiberales]] [[Sokajy:Voankazo]] [[Sokajy:Fambolena]] jhtn84h0qhh6zby69tvnphow4wd3yoo 1152528 1152527 2026-10-25T13:26:48Z Thelezifor 15140 Fanovozan-kevitra 1152528 wikitext text/x-wiki [[Sary:Banana three in Réunion.jpg|vignette|Akondro maitso]] Ny '''akondro''' dia voankazo fihinana be nofony sy mitahiry rano, vokarin' ny zavamaniry mitovy anarana aminy, izay karazana sy ovan-karazana volena maromaro avy amin' ny antokon-javamairy ''[[Musa]]'', izay ao anatin' ny fianakavian-javamaniry ''[[Musaceae]]''. Miovaova isaky ny faritra eto [[Madagasikara]] ny anarana ahafantarana ny akondro, ka anisan' izany ny hoe '''katakata''' sy '''kida''' ary '''ontsy'''. Voankazo misy nofony izay miforona avy ao amin' ny [[Fihary atodinaina (bôtanika)|fihary atodinain]]' ny vonin' ilay zavamaniry izy io. Matetika ny akondro volena dia tsy misy [[vihim-boa]] tena mivoatra, noho ny [[partenôkarpia]], ary amin' ny ovan-karazany maro, dia vokatry ny tsy fahafahana miteraka amin' ny alalan' ny voa izay mifandray amin' ny firafitry ny [[Fototarazo|fototarazony]]. Misy fanavahana mahazatra eo amin' ny akondro mamy (izay matetika hanina tsy nandrahoina) sy ny akondro mila andrahoina, izay ahitana ihany koa ny vondrona antsoina hoe "plantain"<ref name="KewAcuminata">Royal Botanic Gardens, Kew, "*Musa acuminata* Colla," *Plants of the World Online*: https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:797527-1/general-information</ref><ref name="KewBalbisiana">Royal Botanic Gardens, Kew, "*Musa balbisiana* Colla," *Plants of the World Online*: https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:797536-1/general-information</ref>. Ny teny hoe ''akondro'' (sy ny mitovy hevitra aminy) dia sady manondro ny voan' ilay [[Akondro (zavamaniry)|zavamaniry]] no manondro ihany koa [[Akondro (zavamaniry)|ilay zavamaniry]], fa ''Musa'' no anarana siantifika iantsoana ny vondron-karazana bôtanika misy ny karazana akondro samihafa, na ny volena na ireo izay maniry ho azy any anaty ala. Mifandray àry ireo teny ireo, saingy tsy azo ampifanakalozina. == Famariparitana ilay voankazo == === Endrika sy bika === [[Sary:Bananas on black background 02.jpg|vignette|Akondro]] Amin' ny ankapobeny, ny akondro dia voankazo lava, miendrika varingarina na somary misy zoro, ary matetika miolaka. Miovaova arakaraka ny karazany sy ny ovan-karazana volena ny habeny, ny fiolahany, ny hatevin' ny hodiny, ary ny lokon' ny nofony. Maitso ny hodiny raha mbola tsy matoy. Ho an' ny karazana akondro maro fihinanana toy ny akondro mamy, dia lasa mavo ny hodiny rehefa masaka, ary mety hisy pentina volontany avy eo. Misy ovan-karazany hafa kosa manana hoditra menamena, volomparasy, na manana loko hafa. Matetika dia fotsy, miloko toy ny hero-dronono, na mavo ny nofony, na dia mety hiova arakaraka ny ovan-karazany aza izany loko izany. === Firafitry ny voan' akondro === Voankazo be nofo ny akondro. Ny hodiny no mandrafitra ny ampahany ivelany amin' ilay voankazo, fa ny nofony kosa no ampahany lehibe indrindra izay hanina. Matetika ny akondro maniry hoazy any an' ala no ahitana vihim-boany mafy sy mivoatra tsara. Raha ny amin' ny akondro volena mba ho hanim-boa kosa, dia matetika tsy misy vihim-boa, na misy ihany fa lasa bitika sy somary mainty, ka tsy mivoatra ho lasa vihim-boa afaka maniry ka hamokatra tsimoka. Ny [[partenôkarpia]], izany hoe ny fiforonan' ny voa nefa tsy nisy fandonahana, no mahatonga ny fisian' ireo karazana voankazo tsy misy vihim-boa afaka mitsimoka ireo. === Fihamasahana === Voankazo "klimakterika" ny akondro: miova miaraka amin' ny fahamatorany ny fomba fifohan' ilay voankazo rivotra sy ny famokarana [[etilena]], [[hôrmônina]] izay manampy amin' ny fandrindrana izany fiovana izany. Mandritra ny fihamasahana dia rava tsikelikely ny hidrôetilamidôna ([[tavolo]]) ao anatin' ny nofon' ilay voankazo, ary mitombo ny habetsahan' ny [[siramamy]] mety levona, indrindra fa ny [[gliokôzy]] sy ny [[froktôzy]], ary ny [[sakarôzy]]. Vokatr' izany, dia matetika lasa mamy kokoa sy malemy kokoa ny nofon' akondro. Miankina, ankoatra ny anton-javatra hafa, amin' ny ovan-karazana sy ny fepetra fitahirizana azy ny fiovana eo amin' ny firafitra sy ny loko ary ny hanitra<ref name="Nascimento2019">M. A. C. do Nascimento et al., « The Starch Is (Not) Just Another Brick in the Wall: The Primary Metabolism of Sugars During Banana Ripening », ''Frontiers in Plant Science'', vol. 10, 2019, article 391, [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6454214/ texte intégral].</ref>. Matetika dia otazana alohan' ny hahatongavany amin' ny dingan' ny fahamasahana azo hanina ny akondro natao hotaterina lavitra. Aorian' izay dia azo fehezina ao anatin' ny toerana manokana ny fihamasahany, mba hahazoana voankazo vonona hamidy. == Karazana akondro samihafa == [[Sary:Bananavarieties.jpg|vignette|313x313px|Karazan' akondro samihafa: akondro "plantain", akondro mena, akondro latundan ary akondro Cavendish]] Hita taratra eo amin' ny habeny, ny endriny, ny lokony, ny firafitry ny nofony, ny tsirony ary ny fomba fampiasana azy amin' ny sakafo ny fisian' ny fahasamihafana eo amin' ny akondro volena. Araka ny filazan' ny ''[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]]'' (FAO) dia misy ovan-karazana akondro maherin' ny arivo eran-tany. Na izany aza, ampahany kely amin' io fahasamihafana io ihany no hita eo amin' ny varotra iraisam-pirenena. === Akondro mamy === Hanina tsy nandrahoina, indrindra rehefa tonga amin' ny fahamasahana tsara, ny akondro mamy izay fihinanana mivantana. Ny [[Akondro Cavendish|vondrona Cavendish]] no manjaka eo amin' ny varotra iraisam-pirenena momba ny akondro mamy, satria izy no manana anjara toerana lehibe eo amin' ny famokarana sy ny fitsinjarana maneran-tany. Na izany aza dia tsy voafetra ao anatin' ny vondrona Cavendish ihany ny akondro fihinanana toy ny ovan-karazana maro izay jifain' ny mponina eny amin' ny faritra sy ny firenena ambolena azy, ary samy manana ny toetrany manokana ireo akondro ireo, na eo amin' ny lafiny habe, tsiro, loko, na firafitry ny nofony. === Akondro fahandro === Ampiasaina amin' ny fanomanana sakafo mitaky fandrahoana ny akondro fandraho. Mijanona ho mafy tsara sy be [[tavolo]] ny nofony, indrindra rehefa mbola maitso ilay akondro. Azo andrahoina anaty rano, endasina, potserina na totoina ho lafarinina izy ireo. Vondrona manan-danja amin' ireo izay natao handrahoina ny akondro karazana "plantain", indrindra atỳ [[Afrika atsimon' i Saharà|Afrika atsimon' i Sahara]] sy any [[Amerika Latina]] ary any [[Karaîba|Karaiba]]. Ny teny hoe "plantain" dia manondro voalohany indrindra ny akondro samihafa volena mba handrahoina, ka tsy midika ho ovan-karazana iray manokana na tokana ekena eran-tany izany. Mety hampiasaina amin' ny fomba maro samihafa ny ovan-karazana noforonina sasany, arakaraka ny fahamatoiny sy ny fomba fanaovana nahandro isaky ny faritra. === Vondrona sy ovan-karazana noforonina hafa === [[Sary:RedBananasMetepec.JPG|vignette|Akondro mena]] Misy akondro hafa volena izay manana hoditra miloko mena na volomparasy, nofony manana loko miavaka, na toetra mifanaraka amin' ny fampiasana azy eo an-toerana. Mamorona vondrona miavaka ao amin' ny akondro azo hanina ny akondro "Fe'i", izay volena indrindra any amin' ny nosy sasany ao amin' ny [[Ranomasimbe Pasifika]]. Fantatra manokana izy ireo noho ny fitombon' ny [[lafitra]] miakatra mitsangana, ary amin' ny ovan-karazany noforonina sasany, dia noho ny lokon' ny nofony. Miovaova arakaraka ny faritra sy ny fomba fambolena ny anarana sy ny fanasokajiana ny akondro. Ny anarana mahazatra omen' ny mponina dia tsy voatery hifanaraka tsara amin' ny vondrona ara-pototarazo na ara-taksônômika voafaritra mazava. == Taharo sy sanda ara-tsakafo == === Taharo ankapobeny === Miovaova arakaraka ny ovan-karazany sy ny fahamatoiny na ny fahamasahany ary ny fomba fitahirizana azy ny singa ara-tsakafo hita ao anatin' ny akondro. Araka ny angona avy amin' ny ''United States Department of Agriculture'' (USDA), ny akondro manta milanja 100 g dia manome eo amin' ny 89 [[kilôkalôria]], [[gliosida]] 22,8 g, tsiraka 2,6 g, [[prôteinina]] 1,1 g, ary [[lipida]] 0,3 g. Ahitana [[rano]] sy [[vitaminina]] ary [[mineraly]] ihany koa ao anatiny<ref name="USDA">United States Department of Agriculture, ''FoodData Central'', « Bananas, raw », [https://fdc.nal.usda.gov/].</ref>. Ireo tarehimarika ireo dia sanda fanondro fotsiny, satria tsy mitovy ho an' ny akondro rehetra. Indrindraindrindra, miova ny firafitry ny gliosida mandritra ny dingan' ny fihamasahan' ny akondro. === Tavolo sy siramamy === Misy ampahany betsaka amin' ny [[tavolo]] ny akondro maitso. Mandritra ny fizotran' ny fihamasahana na ny fihamasahana, dia miova ho [[siramamy]] mety levona, izay mahatonga ilay voankazo hihamamy kokoa, ny ampahany amin' io tavolo io. Tsy levon' ny tsinay kely ny ampahany amin' ny karazan-tavolo hita ao anatin' ny akondro maitso. Azon' ny bakteria an-tsinay aotrika io karazana tavolo tsy levona mora foana io. Miovaova ny habetsahany arakaraka ny lafin-javatra maro, toy ny ovan-karazana sy ny haavon' ny fahamatoiny na ny fahamasahany ary ny fomba fikarakarana ilay voankazo. Izany fanotrehana izany dia miteraka singa maro, anisan' izany ny [[asidra matavy]] misy rojo fohy. Miankina amin' ny habetsahan' ny akondro nohanina sy ny fangaron' ny sakafo ankapobeny ary ny toetra manokan' ny tsirairay ny vokatr' izany. === Vitaminina sy mineraly === Anisan' ny singa hita ao amin' ny akondro ny [[pôtasiôma]] sy ny [[maneziôma]], ary ny [[vitaminina B6]]. Araka ny angona fanondro avy amin' ny ''[[United States Department of Agriculture]]'' (USDA), dia ahitana pôtasiôma eo amin' ny 358 mg sy maneziôma 27 mg ary vitaminina B6 0,37 mg ny akondro manta milanja 100 g. Mandray anjara amin' ny fiasan' ny [[sela]] ara-dalàna sy ny fitazonana ny fifandanjan' ny [[elektrôlita]] ao amin' ny vatana ny pôtasiôma. Manana anjara asa amin' ny [[fiota]] maron' ny [[anzima]] ao amin' ny metabôlisma kosa ny vitaminina B6. Afaka manampy amin' ny fahazoana ireo otrikaina ireo ny akondro, nefa tsy azo heverina ho fitsaboana ampy ho an' ny tsy fahampiana [[otrikaina]] na ho an' ny [[aretina]] iray. === Taharo manitra sy akora hafa === Vokatry ny fifangaroan' ny akora mora mivadika ho [[etona]], anisan' izany ny karazana estera maro, ny hanitry ny akondro masaka. Miovaova arakaraka ny ovan-karazan' akondro ny firafitra sy ny habetsahan' ireo akora ireo, ary miova ihany koa mandritra ny dingan' ny fihamasahan' ilay voankazo. Ahitana haro fenôlika isan-karazany ihany koa ny nofon' akondro. Na izany aza, ny fisian' ny akora manana asa biôlôjika ao anatin' ny sakafo iray dia tsy ampy hanaporofoana fa misy fiantraikany ara-pitsaboana eo amin' ny olombelona izany. Mila sandaina amin' ny alalan' ny fikarohana manokana ireo toetra ireo. == Famokarana sy varotra iraisam-pirenena == === Fiotazana sy fitaterana ary fanamasahana === [[Sary:Kadalikkula.JPG|vignette|227x227px|Akondro]]Matetika dia otazana alohan' ny hahatongavany amin' ny dingam-pihamasahana azo hanina tsara ny akondro natao ho an' ny tsena any amin' ny firenena lavitra. Taterina ao anatin' ny fepetra voafehy tsara izy ireo avy eo, mba hampiadana ny fizotran' ny fihamasahany. Rehefa tonga any amin' ny toerana hivarotana azy, dia mety ampiasaina ao anatin' ny toerana manokana ny [[etilena]] mba hahatonga ny akondro hitovy fahamasahana tsara. Misy fiantraikany amin' ny kalitaon' ny voankazo sy ny fatiantoka aorian' ny fiotazana ny mari-pana sy ny faharetan' ny fitaterana ary ny fepetra fitehirizana. === Famokarana maneran-tany === [[Sary:Green fresh bananas.jpg|vignette|Akondro maitso]] Ambolena any amin' ny faritra trôpikaly sy sobtrôpikaly maro ny akondro. Anisan' ny faritra tena mpamokatra azy i [[Azia]] sy i [[Amerika Latina]] ary i [[Afrika]]. I [[India]] sy i [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] no anisan' ny mpamokatra lehibe indrindra, ka ny vokatra avy amin' izy ireo dia natokana indrindra ho an' ny tsena anatiny. [[Sary:Cavendish Banana DS.jpg|vignette|Akondro Cavendish]] Araka ny fanambaran' ny FAO, ny [[Akondro Cavendish|vondrona Cavendish]] dia mahatratra efa ho ny antsasaky ny famokarana akondro maneran-tany, ary ny varotra iraisam-pirenena dia nahatratra eo amin' ny 20 tapitrisa taonina eo ho eo isan-taona tato anatin' ny taona vitsivitsy. Mety hiova ireo tarehimarika ireo, arakaraka ny toe-javatra misy eo amin' ny famokarana sy eo amin' ny tsena. Maro ny firenena mamokatra akondro maneran-tany nefa ny firenena ao [[Amerika Afovoany]] no mpanondrana azy betsaka. I [[Japana]] no firenena mpanafatra akondro betsaka indrindra nanomboka tamin’ ny taompolo 1960. Ao [[Eorôpa]] no misy ny tsenan’ akondro iraisam-pirenena lehibe indrindra. I [[Etazonia]] anefa no tsenam-pirenena lehibe indrindra. Nisy vokatr’ izany ny fifanolanana teo amin' ny Amerikana sy ny Eorôpeana momba ny raharaham-barotra akondro tamin’ ny taompolo 1990. Mba hiarovana ny famokarana akondro any amin' ny firenena mifamatotra amin' ny alalan' ny ''Conventions de Lomé'' (Antilia Frantsay, Kanaria Espaniôla, ny firenena ao [[Afrika]] sy [[Karaiba]] ary [[Pasifika]]) dia nanangana lamina hamerana ny fidiran' ny akondro avy any [[Amerika Latina]] ny [[Vondrona Eorôpeana]]. Izany fifanolanana izany dia nahatonga ny fidirana an-tsehatr' i Etazonia mba hiarovany ny tsenan' ny firenena mifampiraharaha aminy. === Fitahirizana === Miankina amin' ny fahamatoy, ny mari-pana, ny hamandoana, ary ny faharetan' ny fotoana itahirizana azy ny fomba fitahirizana akondro. Mety hiteraka fahasimban' ny akondro ny mari-pana ambany loatra; izany dia miseho indrindra amin' ny fahasimban' ny hodiny sy ny fikorontanan' ny fizotran' ny fahamasahany. Ao anatin' ny rojom-pamatsiana ara-barotra dia zava-dehibe ny fifehezana ny fepetra fitaterana sy fitahirizana mba hampihenana ny fatiantoka aorian' ny fiotazana, sady hiantohana fa azo amidy amin' ny fahamasahana sahaza ilay voankazo. Fampiasana === Fampiasana amin' ny sakafo === ==== Fihinanana akondro vaovao ==== [[Sary:Bananas white background DS.jpg|vignette|Akondro]] Ny akondro mamy, izay fihinana mivantana tsy mila ahandroina, dia matetika hanina rehefa voaesotra ny hodiny. Azo ampidirina ao anatin' ny fangarom-boankazo, tsindrin-tsakafo, mofomamy, zava-pisotro voaharo, ary karazan-tsakafo hafa misy akora avy amin' ny ronono koa izy ireo. ==== Fikarakarana sakafo ==== Matetika ny akondro fahandro no andrahoina anaty rano, endasina malefaka, endasina atao may, na totoina ho lasa koba. Miovaova arakaraka ny firenena sy ny faritra ary ny fomba fanaovana fahandro ny fanomanana. Misy ovan-karazana sasany ampiasaina raha mbola maitso, fa ny sasany kosa no mety kokoa rehefa efa masaka. Ampiasaina amin' ny fanaovana mofomamy, mofo dipaina nasiana siramamy, tsindrin-tsakafo vita amin' ny hero-dronono, ary tsindrin-tsakafo hafa koa ny akondro efa masaka. Ny fahamasahany dia misy fiantraikany amin' ny firafitry ny nofony sy ny hamaminy ary ny hanitra avoakany. ==== Vokatra voahodina ==== Azo karakaraina ho lasa lafarinina, takelana voan' akondro endasina (''chips''), koba malefaka, vokatra nohamainina, ary zava-pisotro misy alikaola azo avy amin' ny fanotrehana ny akondro. Ny lafarinin' akondro, ohatra, dia azo avy amin' ny voan' akondro nohamainina sy nototoina. Na akondro mbola maitso na efa masaka dia samy azo ampiasaina amin' ny fanamboarana karazan-tsakafo samihafa, arakaraka ny toetra mampiavaka azy sy ny fomba fanodinana ampiharina aminy. Any amin' ny faritra trôpikaly maro, dia misy ovan-karazany sasany ampiasaina hanaovana zava-pisotro nentim-paharazana vokatry ny fanotrehana. Samy hafa arakaraka ny vondrom-piarahamonina na ny firenena ny fomba fanamboarana sy ny teknika fanomanana ary ny anarana iantsoana azy ireo. === Fitsaboana nentim-paharazana === == Jereo koa == * [[Akondro (zavamaniry)]] * ''[[Musa]]'' (vondron-karazana) * [[Voankazo]] * [[Lisitry ny hazo fihinam-boa eto Madagasikara]] == Fanovozan-kevitra == * Nicolas, J.-P. (2012). "[https://www.sudoc.fr/168522322 Plantes médicinales du Nord de Madagascar]". ''Ethnobotanique antakarana et informations scientifiques''. * Pereira, A. et Maraschin, M. (2015). "[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25449450/ Banana (''Musa'' spp) from peel to pulp: Ethnopharmacology, source of bioactive compounds and its relevance for human health]". ''Journal of Ethnopharmacology'', 160, 149–163. * Gavidia-Valencia, J. G. et al. (2026). "[https://scindeks-clanci.ceon.rs/data/pdf/2217-5369/2026/2217-53692602306G.pdf Recent review on ethnomedicinal, pharmacological and chemical aspects of banana (''Musa paradisiaca'')]". ''Food and Feed Research'', 53(2), 306–329. == Rohy ivelany == * [http://www.nutritiondata.com/facts-B00001-01c20Tm.html Complete nutritional information.] * [http://www.inibap.org/ International Network for the Improvement of Banana and Plantain (INIBAP)] * [http://www.honduras.com/fhia/engl-menu.htm Honduran Foundation of Agricultural Research (FHIA)] {{Wayback|url=http://www.honduras.com/fhia/engl-menu.htm |date=20111214122041 }} * [http://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/banana.html Banana from ''Fruits of Warm Climates'' by Julia Morton] * [http://www.uga.edu/fruit/banana.htm Banana and Plantain - University of Georgia] {{Wayback|url=http://www.uga.edu/fruit/banana.htm |date=20060810044214 }} * [http://www.crfg.org/pubs/ff/banana.html Banana Fruit Facts - California Rare Fruit Growers] {{Wayback|url=http://www.crfg.org/pubs/ff/banana.html |date=20201017075339 }}. * [http://www.pacificbiological.org.au/projects/PBF_02_3/pbf_02_3.htm Tracing antiquity of banana cultivation in Papua New Guinea] {{Wayback|url=http://www.pacificbiological.org.au/projects/PBF_02_3/pbf_02_3.htm |date=20051018030537 }} * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2664373.stm Bananas could split for good] * [http://www.fao.org/english/newsroom/news/2003/13120-en.html Bananas not on verge of extinction, says FAO] {{Wayback|url=http://www.fao.org/english/newsroom/news/2003/13120-en.html |date=20050829070721 }}. * [http://www.eurekalert.org/pub_releases/2003-02/aps-ppu021403.php Plant pathologists unpeel rumors of banana extinction] {{Wayback|url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2003-02/aps-ppu021403.php |date=20070126100813 }} * [http://www.delaat.nl/main.php?main=ripening&sub=intro&ln=en De Laat Koudetechniek - Information about ripeningrooms] {{Wayback|url=http://www.delaat.nl/main.php?main=ripening&sub=intro&ln=en |date=20070929033856 }} * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=8044524&dopt=Abstract The influence of banana stem extract on urinary risk factors for stones] == Loharano == [[Sokajy:Zingiberales]] [[Sokajy:Voankazo]] [[Sokajy:Fambolena]] eslczt311xafevte9imav0lgmtq4n7e 1152529 1152528 2026-10-25T14:20:00Z Thelezifor 15140 Fitsaboana nentim-paharazana 1152529 wikitext text/x-wiki [[Sary:Banana three in Réunion.jpg|vignette|Akondro maitso]] Ny '''akondro''' dia voankazo fihinana be nofony sy mitahiry rano, vokarin' ny zavamaniry mitovy anarana aminy, izay karazana sy ovan-karazana volena maromaro avy amin' ny antokon-javamairy ''[[Musa]]'', izay ao anatin' ny fianakavian-javamaniry ''[[Musaceae]]''. Miovaova isaky ny faritra eto [[Madagasikara]] ny anarana ahafantarana ny akondro, ka anisan' izany ny hoe '''katakata''' sy '''kida''' ary '''ontsy'''. Voankazo misy nofony izay miforona avy ao amin' ny [[Fihary atodinaina (bôtanika)|fihary atodinain]]' ny vonin' ilay zavamaniry izy io. Matetika ny akondro volena dia tsy misy [[vihim-boa]] tena mivoatra, noho ny [[partenôkarpia]], ary amin' ny ovan-karazany maro, dia vokatry ny tsy fahafahana miteraka amin' ny alalan' ny voa izay mifandray amin' ny firafitry ny [[Fototarazo|fototarazony]]. Misy fanavahana mahazatra eo amin' ny akondro mamy (izay matetika hanina tsy nandrahoina) sy ny akondro mila andrahoina, izay ahitana ihany koa ny vondrona antsoina hoe "plantain"<ref name="KewAcuminata">Royal Botanic Gardens, Kew, "*Musa acuminata* Colla," *Plants of the World Online*: https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:797527-1/general-information</ref><ref name="KewBalbisiana">Royal Botanic Gardens, Kew, "*Musa balbisiana* Colla," *Plants of the World Online*: https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:797536-1/general-information</ref>. Ny teny hoe ''akondro'' (sy ny mitovy hevitra aminy) dia sady manondro ny voan' ilay [[Akondro (zavamaniry)|zavamaniry]] no manondro ihany koa [[Akondro (zavamaniry)|ilay zavamaniry]], fa ''Musa'' no anarana siantifika iantsoana ny vondron-karazana bôtanika misy ny karazana akondro samihafa, na ny volena na ireo izay maniry ho azy any anaty ala. Mifandray àry ireo teny ireo, saingy tsy azo ampifanakalozina. == Famariparitana ilay voankazo == === Endrika sy bika === [[Sary:Bananas on black background 02.jpg|vignette|Akondro]] Amin' ny ankapobeny, ny akondro dia voankazo lava, miendrika varingarina na somary misy zoro, ary matetika miolaka. Miovaova arakaraka ny karazany sy ny ovan-karazana volena ny habeny, ny fiolahany, ny hatevin' ny hodiny, ary ny lokon' ny nofony. Maitso ny hodiny raha mbola tsy matoy. Ho an' ny karazana akondro maro fihinanana toy ny akondro mamy, dia lasa mavo ny hodiny rehefa masaka, ary mety hisy pentina volontany avy eo. Misy ovan-karazany hafa kosa manana hoditra menamena, volomparasy, na manana loko hafa. Matetika dia fotsy, miloko toy ny hero-dronono, na mavo ny nofony, na dia mety hiova arakaraka ny ovan-karazany aza izany loko izany. === Firafitry ny voan' akondro === Voankazo be nofo ny akondro. Ny hodiny no mandrafitra ny ampahany ivelany amin' ilay voankazo, fa ny nofony kosa no ampahany lehibe indrindra izay hanina. Matetika ny akondro maniry hoazy any an' ala no ahitana vihim-boany mafy sy mivoatra tsara. Raha ny amin' ny akondro volena mba ho hanim-boa kosa, dia matetika tsy misy vihim-boa, na misy ihany fa lasa bitika sy somary mainty, ka tsy mivoatra ho lasa vihim-boa afaka maniry ka hamokatra tsimoka. Ny [[partenôkarpia]], izany hoe ny fiforonan' ny voa nefa tsy nisy fandonahana, no mahatonga ny fisian' ireo karazana voankazo tsy misy vihim-boa afaka mitsimoka ireo. === Fihamasahana === Voankazo "klimakterika" ny akondro: miova miaraka amin' ny fahamatorany ny fomba fifohan' ilay voankazo rivotra sy ny famokarana [[etilena]], [[hôrmônina]] izay manampy amin' ny fandrindrana izany fiovana izany. Mandritra ny fihamasahana dia rava tsikelikely ny hidrôetilamidôna ([[tavolo]]) ao anatin' ny nofon' ilay voankazo, ary mitombo ny habetsahan' ny [[siramamy]] mety levona, indrindra fa ny [[gliokôzy]] sy ny [[froktôzy]], ary ny [[sakarôzy]]. Vokatr' izany, dia matetika lasa mamy kokoa sy malemy kokoa ny nofon' akondro. Miankina, ankoatra ny anton-javatra hafa, amin' ny ovan-karazana sy ny fepetra fitahirizana azy ny fiovana eo amin' ny firafitra sy ny loko ary ny hanitra<ref name="Nascimento2019">M. A. C. do Nascimento et al., « The Starch Is (Not) Just Another Brick in the Wall: The Primary Metabolism of Sugars During Banana Ripening », ''Frontiers in Plant Science'', vol. 10, 2019, article 391, [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6454214/ texte intégral].</ref>. Matetika dia otazana alohan' ny hahatongavany amin' ny dingan' ny fahamasahana azo hanina ny akondro natao hotaterina lavitra. Aorian' izay dia azo fehezina ao anatin' ny toerana manokana ny fihamasahany, mba hahazoana voankazo vonona hamidy. == Karazana akondro samihafa == [[Sary:Bananavarieties.jpg|vignette|313x313px|Karazan' akondro samihafa: akondro "plantain", akondro mena, akondro latundan ary akondro Cavendish]] Hita taratra eo amin' ny habeny, ny endriny, ny lokony, ny firafitry ny nofony, ny tsirony ary ny fomba fampiasana azy amin' ny sakafo ny fisian' ny fahasamihafana eo amin' ny akondro volena. Araka ny filazan' ny ''[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]]'' (FAO) dia misy ovan-karazana akondro maherin' ny arivo eran-tany. Na izany aza, ampahany kely amin' io fahasamihafana io ihany no hita eo amin' ny varotra iraisam-pirenena. === Akondro mamy === Hanina tsy nandrahoina, indrindra rehefa tonga amin' ny fahamasahana tsara, ny akondro mamy izay fihinanana mivantana. Ny [[Akondro Cavendish|vondrona Cavendish]] no manjaka eo amin' ny varotra iraisam-pirenena momba ny akondro mamy, satria izy no manana anjara toerana lehibe eo amin' ny famokarana sy ny fitsinjarana maneran-tany. Na izany aza dia tsy voafetra ao anatin' ny vondrona Cavendish ihany ny akondro fihinanana toy ny ovan-karazana maro izay jifain' ny mponina eny amin' ny faritra sy ny firenena ambolena azy, ary samy manana ny toetrany manokana ireo akondro ireo, na eo amin' ny lafiny habe, tsiro, loko, na firafitry ny nofony. === Akondro fahandro === Ampiasaina amin' ny fanomanana sakafo mitaky fandrahoana ny akondro fandraho. Mijanona ho mafy tsara sy be [[tavolo]] ny nofony, indrindra rehefa mbola maitso ilay akondro. Azo andrahoina anaty rano, endasina, potserina na totoina ho lafarinina izy ireo. Vondrona manan-danja amin' ireo izay natao handrahoina ny akondro karazana "plantain", indrindra atỳ [[Afrika atsimon' i Saharà|Afrika atsimon' i Sahara]] sy any [[Amerika Latina]] ary any [[Karaîba|Karaiba]]. Ny teny hoe "plantain" dia manondro voalohany indrindra ny akondro samihafa volena mba handrahoina, ka tsy midika ho ovan-karazana iray manokana na tokana ekena eran-tany izany. Mety hampiasaina amin' ny fomba maro samihafa ny ovan-karazana noforonina sasany, arakaraka ny fahamatoiny sy ny fomba fanaovana nahandro isaky ny faritra. === Vondrona sy ovan-karazana noforonina hafa === [[Sary:RedBananasMetepec.JPG|vignette|Akondro mena]] Misy akondro hafa volena izay manana hoditra miloko mena na volomparasy, nofony manana loko miavaka, na toetra mifanaraka amin' ny fampiasana azy eo an-toerana. Mamorona vondrona miavaka ao amin' ny akondro azo hanina ny akondro "Fe'i", izay volena indrindra any amin' ny nosy sasany ao amin' ny [[Ranomasimbe Pasifika]]. Fantatra manokana izy ireo noho ny fitombon' ny [[lafitra]] miakatra mitsangana, ary amin' ny ovan-karazany noforonina sasany, dia noho ny lokon' ny nofony. Miovaova arakaraka ny faritra sy ny fomba fambolena ny anarana sy ny fanasokajiana ny akondro. Ny anarana mahazatra omen' ny mponina dia tsy voatery hifanaraka tsara amin' ny vondrona ara-pototarazo na ara-taksônômika voafaritra mazava. == Taharo sy sanda ara-tsakafo == === Taharo ankapobeny === Miovaova arakaraka ny ovan-karazany sy ny fahamatoiny na ny fahamasahany ary ny fomba fitahirizana azy ny singa ara-tsakafo hita ao anatin' ny akondro. Araka ny angona avy amin' ny ''United States Department of Agriculture'' (USDA), ny akondro manta milanja 100 g dia manome eo amin' ny 89 [[kilôkalôria]], [[gliosida]] 22,8 g, tsiraka 2,6 g, [[prôteinina]] 1,1 g, ary [[lipida]] 0,3 g. Ahitana [[rano]] sy [[vitaminina]] ary [[mineraly]] ihany koa ao anatiny<ref name="USDA">United States Department of Agriculture, ''FoodData Central'', « Bananas, raw », [https://fdc.nal.usda.gov/].</ref>. Ireo tarehimarika ireo dia sanda fanondro fotsiny, satria tsy mitovy ho an' ny akondro rehetra. Indrindraindrindra, miova ny firafitry ny gliosida mandritra ny dingan' ny fihamasahan' ny akondro. === Tavolo sy siramamy === Misy ampahany betsaka amin' ny [[tavolo]] ny akondro maitso. Mandritra ny fizotran' ny fihamasahana na ny fihamasahana, dia miova ho [[siramamy]] mety levona, izay mahatonga ilay voankazo hihamamy kokoa, ny ampahany amin' io tavolo io. Tsy levon' ny tsinay kely ny ampahany amin' ny karazan-tavolo hita ao anatin' ny akondro maitso. Azon' ny bakteria an-tsinay aotrika io karazana tavolo tsy levona mora foana io. Miovaova ny habetsahany arakaraka ny lafin-javatra maro, toy ny ovan-karazana sy ny haavon' ny fahamatoiny na ny fahamasahany ary ny fomba fikarakarana ilay voankazo. Izany fanotrehana izany dia miteraka singa maro, anisan' izany ny [[asidra matavy]] misy rojo fohy. Miankina amin' ny habetsahan' ny akondro nohanina sy ny fangaron' ny sakafo ankapobeny ary ny toetra manokan' ny tsirairay ny vokatr' izany. === Vitaminina sy mineraly === Anisan' ny singa hita ao amin' ny akondro ny [[pôtasiôma]] sy ny [[maneziôma]], ary ny [[vitaminina B6]]. Araka ny angona fanondro avy amin' ny ''[[United States Department of Agriculture]]'' (USDA), dia ahitana pôtasiôma eo amin' ny 358 mg sy maneziôma 27 mg ary vitaminina B6 0,37 mg ny akondro manta milanja 100 g. Mandray anjara amin' ny fiasan' ny [[sela]] ara-dalàna sy ny fitazonana ny fifandanjan' ny [[elektrôlita]] ao amin' ny vatana ny pôtasiôma. Manana anjara asa amin' ny [[fiota]] maron' ny [[anzima]] ao amin' ny metabôlisma kosa ny vitaminina B6. Afaka manampy amin' ny fahazoana ireo otrikaina ireo ny akondro, nefa tsy azo heverina ho fitsaboana ampy ho an' ny tsy fahampiana [[otrikaina]] na ho an' ny [[aretina]] iray. === Taharo manitra sy akora hafa === Vokatry ny fifangaroan' ny akora mora mivadika ho [[etona]], anisan' izany ny karazana estera maro, ny hanitry ny akondro masaka. Miovaova arakaraka ny ovan-karazan' akondro ny firafitra sy ny habetsahan' ireo akora ireo, ary miova ihany koa mandritra ny dingan' ny fihamasahan' ilay voankazo. Ahitana haro fenôlika isan-karazany ihany koa ny nofon' akondro. Na izany aza, ny fisian' ny akora manana asa biôlôjika ao anatin' ny sakafo iray dia tsy ampy hanaporofoana fa misy fiantraikany ara-pitsaboana eo amin' ny olombelona izany. Mila sandaina amin' ny alalan' ny fikarohana manokana ireo toetra ireo. == Famokarana sy varotra iraisam-pirenena == === Fiotazana sy fitaterana ary fanamasahana === [[Sary:Kadalikkula.JPG|vignette|227x227px|Akondro]] [[Sary:Bananen tanzania.jpg|vignette|305x305px|Mpamokatra akonro ao Tanzania]] Matetika dia otazana alohan' ny hahatongavany amin' ny dingam-pihamasahana azo hanina tsara ny akondro natao ho an' ny tsena any amin' ny firenena lavitra. Taterina ao anatin' ny fepetra voafehy tsara izy ireo avy eo, mba hampiadana ny fizotran' ny fihamasahany. Rehefa tonga any amin' ny toerana hivarotana azy, dia mety ampiasaina ao anatin' ny toerana manokana ny [[etilena]] mba hahatonga ny akondro hitovy fahamasahana tsara. Misy fiantraikany amin' ny kalitaon' ny voankazo sy ny fatiantoka aorian' ny fiotazana ny mari-pana sy ny faharetan' ny fitaterana ary ny fepetra fitehirizana. === Famokarana maneran-tany === Ambolena any amin' ny faritra trôpikaly sy sobtrôpikaly maro ny akondro. Anisan' ny faritra tena mpamokatra azy i [[Azia]] sy i [[Amerika Latina]] ary i [[Afrika]]. I [[India]] sy i [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] no anisan' ny mpamokatra lehibe indrindra, ka ny vokatra avy amin' izy ireo dia natokana indrindra ho an' ny tsena anatiny. [[Sary:Cavendish Banana DS.jpg|vignette|Akondro Cavendish]] Araka ny fanambaran' ny FAO, ny [[Akondro Cavendish|vondrona Cavendish]] dia mahatratra efa ho ny antsasaky ny famokarana akondro maneran-tany, ary ny varotra iraisam-pirenena dia nahatratra eo amin' ny 20 tapitrisa taonina eo ho eo isan-taona tato anatin' ny taona vitsivitsy. Mety hiova ireo tarehimarika ireo, arakaraka ny toe-javatra misy eo amin' ny famokarana sy eo amin' ny tsena. Maro ny firenena mamokatra akondro maneran-tany nefa ny firenena ao [[Amerika Afovoany]] no mpanondrana azy betsaka. I [[Japana]] no firenena mpanafatra akondro betsaka indrindra nanomboka tamin’ ny taompolo 1960. Ao [[Eorôpa]] no misy ny tsenan’ akondro iraisam-pirenena lehibe indrindra. I [[Etazonia]] anefa no tsenam-pirenena lehibe indrindra. Nisy vokatr’ izany ny fifanolanana teo amin' ny Amerikana sy ny Eorôpeana momba ny raharaham-barotra akondro tamin’ ny taompolo 1990. Mba hiarovana ny famokarana akondro any amin' ny firenena mifamatotra amin' ny alalan' ny ''Conventions de Lomé'' (Antilia Frantsay, Kanaria Espaniôla, ny firenena ao [[Afrika]] sy [[Karaiba]] ary [[Pasifika]]) dia nanangana lamina hamerana ny fidiran' ny akondro avy any [[Amerika Latina]] ny [[Vondrona Eorôpeana]]. Izany fifanolanana izany dia nahatonga ny fidirana an-tsehatr' i Etazonia mba hiarovany ny tsenan' ny firenena mifampiraharaha aminy. === Fitahirizana === Miankina amin' ny fahamatoy, ny mari-pana, ny hamandoana, ary ny faharetan' ny fotoana itahirizana azy ny fomba fitahirizana akondro. Mety hiteraka fahasimban' ny akondro ny mari-pana ambany loatra; izany dia miseho indrindra amin' ny fahasimban' ny hodiny sy ny fikorontanan' ny fizotran' ny fahamasahany. Ao anatin' ny rojom-pamatsiana ara-barotra dia zava-dehibe ny fifehezana ny fepetra fitaterana sy fitahirizana mba hampihenana ny fatiantoka aorian' ny fiotazana, sady hiantohana fa azo amidy amin' ny fahamasahana sahaza ilay voankazo. == Fampiasana amin' ny sakafo == === Fihinanana akondro vaovao === [[Sary:Bananas white background DS.jpg|vignette|Akondro]] Ny akondro mamy, izay fihinana mivantana tsy mila ahandroina, dia matetika hanina rehefa voaesotra ny hodiny. Azo ampidirina ao anatin' ny fangarom-boankazo, tsindrin-tsakafo, mofomamy, zava-pisotro voaharo, ary karazan-tsakafo hafa misy akora avy amin' ny ronono koa izy ireo. === Fikarakarana sakafo === Matetika ny akondro fahandro no andrahoina anaty rano, endasina malefaka, endasina atao may, na totoina ho lasa koba. Miovaova arakaraka ny firenena sy ny faritra ary ny fomba fanaovana fahandro ny fanomanana. Misy ovan-karazana sasany ampiasaina raha mbola maitso, fa ny sasany kosa no mety kokoa rehefa efa masaka. Ampiasaina amin' ny fanaovana mofomamy, mofo dipaina nasiana siramamy, tsindrin-tsakafo vita amin' ny hero-dronono, ary tsindrin-tsakafo hafa koa ny akondro efa masaka. Ny fahamasahany dia misy fiantraikany amin' ny firafitry ny nofony sy ny hamaminy ary ny hanitra avoakany. === Vokatra voahodina === Azo karakaraina ho lasa lafarinina, takelana voan' akondro endasina (''chips''), koba malefaka, vokatra nohamainina, ary zava-pisotro misy alikaola azo avy amin' ny fanotrehana ny akondro. Ny lafarinin' akondro, ohatra, dia azo avy amin' ny voan' akondro nohamainina sy nototoina. Na akondro mbola maitso na efa masaka dia samy azo ampiasaina amin' ny fanamboarana karazan-tsakafo samihafa, arakaraka ny toetra mampiavaka azy sy ny fomba fanodinana ampiharina aminy. Any amin' ny faritra trôpikaly maro, dia misy ovan-karazany sasany ampiasaina hanaovana zava-pisotro nentim-paharazana vokatry ny fanotrehana. Samy hafa arakaraka ny vondrom-piarahamonina na ny firenena ny fomba fanamboarana sy ny teknika fanomanana ary ny anarana iantsoana azy ireo. == Fitsaboana nentim-paharazana == === Fitsaboana ny olan' ny fandevonan-kanina === [[Sary:Green fresh bananas.jpg|vignette|Akondro maitso]]Ny akondro maitso dia ampiasaina hitsaboana ny [[Piriritra|fivalanana mipiriritra]] sy ny [[valan-dra]] (disanteria) atỳ [[Afrika]], any [[Azia]], any [[Karaîba|Karaiba]], ary any amin' ny nosy ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana|Ranomasimbe Indianina]]. Matetika ny akondro maitso no hanina rehefa avy masaka avy nadrahoina, nopotserina ho lasa koba, na nandrahoina toy ny tambavy. Izany fampiasana izany dia vokatry ny fisian' ny [[tavolo]] tsy mora levonina sy ny akora handatra (taninina) ao anatiny, izay afaka manampy amin' ny fandrindrana ny fiasan' ny [[tsinay]]. [[Sary:Banana on blackbackground.jpg|vignette|239x239px|Akondro masaka]] Etsy ankilany, ny akondro masaka dia hanina mba hanampiana ny fiasan' ny tsinay sy hanamaivanana ny [[fitohanana]]. Na izany aza, miovaova ny fiantraikan' izany arakaraka ny fahamasahan' ilay voankazo, ny habetsahana hanina, ary ny fomba famalin' ny tenan' ny olona tsirairay. Ao amin' ny fitsaboana nentim-paharazana any amin' ny faritra sasany, ny akondro maitso dia ampiasaina ihany koa hitsaboana ny fivontosan' ny fonom-bavony, ny fanaintainan' ny [[vavony]], ary ny fery ao amin' ny vavony. Azo hamainina sy totoina ho vovoka ilay akondro manta, na andrahoina anaty rano mba hakana ny singa mahasoa ao anatiny. Any [[Martinique]], ny akondro maitso nokikisana afangaro amin' ny ronono mafana dia ampiasaina mba hanamaivanana ny fanaintainan' ny vavony. === Fikarakarana hoditra sy fanasitranana ratra === Ampiasaina amin' ny fikarakarana hoditra amin' ny fomba nentim-paharazana ihany koa ny nofon' ny akondro sy ny hodiny. Any amin' ny faritra trôpikaly sasany, ny nofon' akondro voapotsitra na ny ilany anatiny amin' ny hodiny dia apetaka amin' ny ratra ivelany sy amin' ny faritra voaendaka ary amin' ny may kely, mba hanamaivanana ny fanaintainana sy hanampiana ny fahasitranan' ny ratra. Ampiasaina hanamaivanana ny mangidihidy vokatry ny kaikitry ny [[Insecta|bibikely]] ihany koa ny hoditr' akondro. Ao koa ny fametrahana ny lafiny anatiny amin' ny hoditry ny akondro eo amin' ny [[votsy]]; indraindray dia tazomina eo amin' ny alalan' ny fehy izany mba hitoetra eo amin' ny toerany mandritra ny ora maro. Tokony hohalavirina anefa ny fametrahana fanafody namboarina an-trano eo amin' ny ratra misokatra, noho ny mety hisian' ny loto na ny otrikaretina. === Fampiasana ara-pitsaboana nentim-paharazana hafa === Ao amin' ny vondrom-piarahamonina maro, ny akondro masaka dia heverina ho sakafo manome hery, natao manokana ho an' ny olona malemy vatana na ireo eo am-pahasitranana amin' ny aretina. Ny habetsahan' ny [[gliosida]] ao amin' ny akondro dia manome [[Angôvo|angovo]], ary ny [[pôtasiôma]] ao aminy kosa dia manampy amin' ny fiasan' ny [[hozatra]] sy ny [[fitatitra]] ara-dalàna. Izany fiheverana manokana ny akondro izany dia vokatry ny toetrany ara-tsakafo indrindra, fa tsy noho ny fananany toetra manokana manasitrana aretina. Any [[Afrika Afovoany]], indrindra any [[Gabôna]] sy any [[Kamerona]], ny akondro natono anaty lavenona dia ampiasaina mba hamonoana ny kankana an-tsinay, hitsaboana ny [[piriritra]] sy aretina isan-karazany mifandraika amin' ny taovam-pisefoana. Misy karazana akondro dia (maniry hoazy any an' ala) izay hamainina avy eo avela hilona ao anaty alikaola, ka atao fanafody hanamaivanana ny fanaintainan' ny [[lamosina]] sy ny [[taolana]] ary ny [[tonon-taolana]]. === Fampiasana ny akondro eo amin' ny fitsaboana sinoa nentim-paharazana === Ao amin' ny fitsaboana sinoa nentim-paharazana, ny akondro (''[[Musa × paradisiaca]]'') dia heverina ho voankazo manana toetra mangatsiaka sy mamy. Noho izany dia ampiasaina izy io mba "hanalana hafanana" sy hamonoana hetaheta ary hanamaivanana toe-javatra sasany mifandraika amin' ny tazo na ny fahataitairana. Ireo fanao ireo dia tafiditra ao anatin' ny rafitra ara-teôria manokana ao amin' io fitsaboana nentim-paharazana io, ary tsy voatery hifanaraka amin' ny voka-pitsaboana voaporofo araka ny fenitry ny fitsaboana siantifika ankehitriny. === Fitsaboana nentim-paharazana eto Madagasikara === Ero [[Madagasikara]], ny fampahalalana momba ny fifandraisan' ny olombelona sy ny zavamaniry (etnôbôtanika), izay voarakitra ao amin' ny bokin' i Jean-Pierre Nicolas mitondra ny lohateny hoe ''Plantes médicinales du Nord de Madagascar. Ethnobotanique antakarana et informations scientifiques'' (2012), dia milaza fampiasana maro ara-pitsaboana azo avy amin' ny nofon' ny akondro maitso. Any faritra avaratra amin' ny Nos dia ampiasaina manokana hitsaboana ny aretim-pivalanana izy io. Voalaza ihany koa fa ny ranoka azo avy amin' ny fampangotrahana ny nofon' ny akondro maitso dia ampiasaina hitsaboana ny fivontosan' ny fonom-bavony (gastritis) sy ny fery ao amin' ny vavony; indraindray dia sotroina izany rehefa mbola tsy misy sakafo ny kibo. Ireo fanazavana ireo dia manamarina ny anjara asan' io voankazo io eo amin' ny fomba fitsaboana nentim-paharazana malagasy, indrindra fa ao anatin' ny fomba fitsaboana nentim-paharazan' ny [[Antankarana|Antakarana]]. Na izany aza dia angona momba ny etnôbôtanika fotsiny ihany ireo, ka tsy midika fa mahomby na azo antoka ny fanafody voaomana avy aminy. == Jereo koa == * [[Akondro (zavamaniry)]] * ''[[Musa]]'' (vondron-karazana) * [[Voankazo]] * [[Lisitry ny hazo fihinam-boa eto Madagasikara]] == Fanovozan-kevitra == * Nicolas, J.-P. (2012). [https://www.sudoc.fr/168522322 ''Plantes médicinales du Nord de Madagascar.'' ''Ethnobotanique antakarana et informations scientifiques'']. * Pereira, A. et Maraschin, M. (2015). "[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25449450/ Banana (''Musa'' spp) from peel to pulp: Ethnopharmacology, source of bioactive compounds and its relevance for human health]". ''Journal of Ethnopharmacology'', 160, 149–163. * Gavidia-Valencia, J. G. et al. (2026). "[https://scindeks-clanci.ceon.rs/data/pdf/2217-5369/2026/2217-53692602306G.pdf Recent review on ethnomedicinal, pharmacological and chemical aspects of banana (''Musa paradisiaca'')]". ''Food and Feed Research'', 53(2), 306–329. == Rohy ivelany == * [http://www.nutritiondata.com/facts-B00001-01c20Tm.html Complete nutritional information.] * [http://www.inibap.org/ International Network for the Improvement of Banana and Plantain (INIBAP)] * [http://www.honduras.com/fhia/engl-menu.htm Honduran Foundation of Agricultural Research (FHIA)] {{Wayback|url=http://www.honduras.com/fhia/engl-menu.htm |date=20111214122041 }} * [http://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/banana.html Banana from ''Fruits of Warm Climates'' by Julia Morton] * [http://www.uga.edu/fruit/banana.htm Banana and Plantain - University of Georgia] {{Wayback|url=http://www.uga.edu/fruit/banana.htm |date=20060810044214 }} * [http://www.crfg.org/pubs/ff/banana.html Banana Fruit Facts - California Rare Fruit Growers] {{Wayback|url=http://www.crfg.org/pubs/ff/banana.html |date=20201017075339 }}. * [http://www.pacificbiological.org.au/projects/PBF_02_3/pbf_02_3.htm Tracing antiquity of banana cultivation in Papua New Guinea] {{Wayback|url=http://www.pacificbiological.org.au/projects/PBF_02_3/pbf_02_3.htm |date=20051018030537 }} * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2664373.stm Bananas could split for good] * [http://www.fao.org/english/newsroom/news/2003/13120-en.html Bananas not on verge of extinction, says FAO] {{Wayback|url=http://www.fao.org/english/newsroom/news/2003/13120-en.html |date=20050829070721 }}. * [http://www.eurekalert.org/pub_releases/2003-02/aps-ppu021403.php Plant pathologists unpeel rumors of banana extinction] {{Wayback|url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2003-02/aps-ppu021403.php |date=20070126100813 }} * [http://www.delaat.nl/main.php?main=ripening&sub=intro&ln=en De Laat Koudetechniek - Information about ripeningrooms] {{Wayback|url=http://www.delaat.nl/main.php?main=ripening&sub=intro&ln=en |date=20070929033856 }} * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=8044524&dopt=Abstract The influence of banana stem extract on urinary risk factors for stones] == Loharano == [[Sokajy:Zingiberales]] [[Sokajy:Voankazo]] [[Sokajy:Fambolena]] 386auv1frvth1m3qdktkjixemza7qk8 1152530 1152529 2026-10-25T14:23:59Z Thelezifor 15140 Nandamina lahatsoratra 1152530 wikitext text/x-wiki [[Sary:Banana three in Réunion.jpg|vignette|Akondro maitso]] Ny '''akondro''' dia voankazo fihinana be nofony sy mitahiry rano, vokarin' ny zavamaniry mitovy anarana aminy, izay karazana sy ovan-karazana volena maromaro avy amin' ny antokon-javamairy ''[[Musa]]'', izay ao anatin' ny fianakavian-javamaniry ''[[Musaceae]]''. Miovaova isaky ny faritra eto [[Madagasikara]] ny anarana ahafantarana ny akondro, ka anisan' izany ny hoe '''katakata''' sy '''kida''' ary '''ontsy'''. Voankazo misy nofony izay miforona avy ao amin' ny [[Fihary atodinaina (bôtanika)|fihary atodinain]]' ny vonin' ilay zavamaniry izy io. Matetika ny akondro volena dia tsy misy [[vihim-boa]] tena mivoatra, noho ny [[partenôkarpia]], ary amin' ny ovan-karazany maro, dia vokatry ny tsy fahafahana miteraka amin' ny alalan' ny voa izay mifandray amin' ny firafitry ny [[Fototarazo|fototarazony]]. Misy fanavahana mahazatra eo amin' ny akondro mamy (izay matetika hanina tsy nandrahoina) sy ny akondro mila andrahoina, izay ahitana ihany koa ny vondrona antsoina hoe "plantain"<ref name="KewAcuminata">Royal Botanic Gardens, Kew, "*Musa acuminata* Colla," *Plants of the World Online*: https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:797527-1/general-information</ref><ref name="KewBalbisiana">Royal Botanic Gardens, Kew, "*Musa balbisiana* Colla," *Plants of the World Online*: https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:797536-1/general-information</ref>. Ny teny hoe ''akondro'' (sy ny mitovy hevitra aminy) dia sady manondro ny voan' ilay [[Akondro (zavamaniry)|zavamaniry]] no manondro ihany koa [[Akondro (zavamaniry)|ilay zavamaniry]], fa ''Musa'' no anarana siantifika iantsoana ny vondron-karazana bôtanika misy ny karazana akondro samihafa, na ny volena na ireo izay maniry ho azy any anaty ala. Mifandray àry ireo teny ireo, saingy tsy azo ampifanakalozina. == Famariparitana ilay voankazo == === Endrika sy bika === [[Sary:Bananas on black background 02.jpg|vignette|Akondro]] Amin' ny ankapobeny, ny akondro dia voankazo lava, miendrika varingarina na somary misy zoro, ary matetika miolaka. Miovaova arakaraka ny karazany sy ny ovan-karazana volena ny habeny, ny fiolahany, ny hatevin' ny hodiny, ary ny lokon' ny nofony. Maitso ny hodiny raha mbola tsy matoy. Ho an' ny karazana akondro maro fihinanana toy ny akondro mamy, dia lasa mavo ny hodiny rehefa masaka, ary mety hisy pentina volontany avy eo. Misy ovan-karazany hafa kosa manana hoditra menamena, volomparasy, na manana loko hafa. Matetika dia fotsy, miloko toy ny hero-dronono, na mavo ny nofony, na dia mety hiova arakaraka ny ovan-karazany aza izany loko izany. === Firafitry ny voan' akondro === Voankazo be nofo ny akondro. Ny hodiny no mandrafitra ny ampahany ivelany amin' ilay voankazo, fa ny nofony kosa no ampahany lehibe indrindra izay hanina. Matetika ny akondro maniry hoazy any an' ala no ahitana vihim-boany mafy sy mivoatra tsara. Raha ny amin' ny akondro volena mba ho hanim-boa kosa, dia matetika tsy misy vihim-boa, na misy ihany fa lasa bitika sy somary mainty, ka tsy mivoatra ho lasa vihim-boa afaka maniry ka hamokatra tsimoka. Ny [[partenôkarpia]], izany hoe ny fiforonan' ny voa nefa tsy nisy fandonahana, no mahatonga ny fisian' ireo karazana voankazo tsy misy vihim-boa afaka mitsimoka ireo. === Fihamasahana === Voankazo "klimakterika" ny akondro: miova miaraka amin' ny fahamatorany ny fomba fifohan' ilay voankazo rivotra sy ny famokarana [[etilena]], [[hôrmônina]] izay manampy amin' ny fandrindrana izany fiovana izany. Mandritra ny fihamasahana dia rava tsikelikely ny hidrôetilamidôna ([[tavolo]]) ao anatin' ny nofon' ilay voankazo, ary mitombo ny habetsahan' ny [[siramamy]] mety levona, indrindra fa ny [[gliokôzy]] sy ny [[froktôzy]], ary ny [[sakarôzy]]. Vokatr' izany, dia matetika lasa mamy kokoa sy malemy kokoa ny nofon' akondro. Miankina, ankoatra ny anton-javatra hafa, amin' ny ovan-karazana sy ny fepetra fitahirizana azy ny fiovana eo amin' ny firafitra sy ny loko ary ny hanitra<ref name="Nascimento2019">M. A. C. do Nascimento et al., « The Starch Is (Not) Just Another Brick in the Wall: The Primary Metabolism of Sugars During Banana Ripening », ''Frontiers in Plant Science'', vol. 10, 2019, article 391, [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6454214/ texte intégral].</ref>. Matetika dia otazana alohan' ny hahatongavany amin' ny dingan' ny fahamasahana azo hanina ny akondro natao hotaterina lavitra. Aorian' izay dia azo fehezina ao anatin' ny toerana manokana ny fihamasahany, mba hahazoana voankazo vonona hamidy. == Karazana akondro samihafa == [[Sary:Bananavarieties.jpg|vignette|313x313px|Karazan' akondro samihafa: akondro "plantain", akondro mena, akondro latundan ary akondro Cavendish]] Hita taratra eo amin' ny habeny, ny endriny, ny lokony, ny firafitry ny nofony, ny tsirony ary ny fomba fampiasana azy amin' ny sakafo ny fisian' ny fahasamihafana eo amin' ny akondro volena. Araka ny filazan' ny ''[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]]'' (FAO) dia misy ovan-karazana akondro maherin' ny arivo eran-tany. Na izany aza, ampahany kely amin' io fahasamihafana io ihany no hita eo amin' ny varotra iraisam-pirenena. === Akondro mamy === Hanina tsy nandrahoina, indrindra rehefa tonga amin' ny fahamasahana tsara, ny akondro mamy izay fihinanana mivantana. Ny [[Akondro Cavendish|vondrona Cavendish]] no manjaka eo amin' ny varotra iraisam-pirenena momba ny akondro mamy, satria izy no manana anjara toerana lehibe eo amin' ny famokarana sy ny fitsinjarana maneran-tany. Na izany aza dia tsy voafetra ao anatin' ny vondrona Cavendish ihany ny akondro fihinanana toy ny ovan-karazana maro izay jifain' ny mponina eny amin' ny faritra sy ny firenena ambolena azy, ary samy manana ny toetrany manokana ireo akondro ireo, na eo amin' ny lafiny habe, tsiro, loko, na firafitry ny nofony. === Akondro fahandro === Ampiasaina amin' ny fanomanana sakafo mitaky fandrahoana ny akondro fandraho. Mijanona ho mafy tsara sy be [[tavolo]] ny nofony, indrindra rehefa mbola maitso ilay akondro. Azo andrahoina anaty rano, endasina, potserina na totoina ho lafarinina izy ireo. Vondrona manan-danja amin' ireo izay natao handrahoina ny akondro karazana "plantain", indrindra atỳ [[Afrika atsimon' i Saharà|Afrika atsimon' i Sahara]] sy any [[Amerika Latina]] ary any [[Karaîba|Karaiba]]. Ny teny hoe "plantain" dia manondro voalohany indrindra ny akondro samihafa volena mba handrahoina, ka tsy midika ho ovan-karazana iray manokana na tokana ekena eran-tany izany. Mety hampiasaina amin' ny fomba maro samihafa ny ovan-karazana noforonina sasany, arakaraka ny fahamatoiny sy ny fomba fanaovana nahandro isaky ny faritra. === Vondrona sy ovan-karazana noforonina hafa === [[Sary:RedBananasMetepec.JPG|vignette|Akondro mena]] Misy akondro hafa volena izay manana hoditra miloko mena na volomparasy, nofony manana loko miavaka, na toetra mifanaraka amin' ny fampiasana azy eo an-toerana. Mamorona vondrona miavaka ao amin' ny akondro azo hanina ny akondro "Fe'i", izay volena indrindra any amin' ny nosy sasany ao amin' ny [[Ranomasimbe Pasifika]]. Fantatra manokana izy ireo noho ny fitombon' ny [[lafitra]] miakatra mitsangana, ary amin' ny ovan-karazany noforonina sasany, dia noho ny lokon' ny nofony. Miovaova arakaraka ny faritra sy ny fomba fambolena ny anarana sy ny fanasokajiana ny akondro. Ny anarana mahazatra omen' ny mponina dia tsy voatery hifanaraka tsara amin' ny vondrona ara-pototarazo na ara-taksônômika voafaritra mazava. == Taharo sy sanda ara-tsakafo == === Taharo ankapobeny === Miovaova arakaraka ny ovan-karazany sy ny fahamatoiny na ny fahamasahany ary ny fomba fitahirizana azy ny singa ara-tsakafo hita ao anatin' ny akondro. Araka ny angona avy amin' ny ''United States Department of Agriculture'' (USDA), ny akondro manta milanja 100 g dia manome eo amin' ny 89 [[kilôkalôria]], [[gliosida]] 22,8 g, tsiraka 2,6 g, [[prôteinina]] 1,1 g, ary [[lipida]] 0,3 g. Ahitana [[rano]] sy [[vitaminina]] ary [[mineraly]] ihany koa ao anatiny<ref name="USDA">United States Department of Agriculture, ''FoodData Central'', « Bananas, raw », [https://fdc.nal.usda.gov/].</ref>. Ireo tarehimarika ireo dia sanda fanondro fotsiny, satria tsy mitovy ho an' ny akondro rehetra. Indrindraindrindra, miova ny firafitry ny gliosida mandritra ny dingan' ny fihamasahan' ny akondro. === Tavolo sy siramamy === Misy ampahany betsaka amin' ny [[tavolo]] ny akondro maitso. Mandritra ny fizotran' ny fihamasahana na ny fihamasahana, dia miova ho [[siramamy]] mety levona, izay mahatonga ilay voankazo hihamamy kokoa, ny ampahany amin' io tavolo io. Tsy levon' ny tsinay kely ny ampahany amin' ny karazan-tavolo hita ao anatin' ny akondro maitso. Azon' ny bakteria an-tsinay aotrika io karazana tavolo tsy levona mora foana io. Miovaova ny habetsahany arakaraka ny lafin-javatra maro, toy ny ovan-karazana sy ny haavon' ny fahamatoiny na ny fahamasahany ary ny fomba fikarakarana ilay voankazo. Izany fanotrehana izany dia miteraka singa maro, anisan' izany ny [[asidra matavy]] misy rojo fohy. Miankina amin' ny habetsahan' ny akondro nohanina sy ny fangaron' ny sakafo ankapobeny ary ny toetra manokan' ny tsirairay ny vokatr' izany. === Vitaminina sy mineraly === Anisan' ny singa hita ao amin' ny akondro ny [[pôtasiôma]] sy ny [[maneziôma]], ary ny [[vitaminina B6]]. Araka ny angona fanondro avy amin' ny ''[[United States Department of Agriculture]]'' (USDA), dia ahitana pôtasiôma eo amin' ny 358 mg sy maneziôma 27 mg ary vitaminina B6 0,37 mg ny akondro manta milanja 100 g. Mandray anjara amin' ny fiasan' ny [[sela]] ara-dalàna sy ny fitazonana ny fifandanjan' ny [[elektrôlita]] ao amin' ny vatana ny pôtasiôma. Manana anjara asa amin' ny [[fiota]] maron' ny [[anzima]] ao amin' ny metabôlisma kosa ny vitaminina B6. Afaka manampy amin' ny fahazoana ireo otrikaina ireo ny akondro, nefa tsy azo heverina ho fitsaboana ampy ho an' ny tsy fahampiana [[otrikaina]] na ho an' ny [[aretina]] iray. === Taharo manitra sy akora hafa === Vokatry ny fifangaroan' ny akora mora mivadika ho [[etona]], anisan' izany ny karazana estera maro, ny hanitry ny akondro masaka. Miovaova arakaraka ny ovan-karazan' akondro ny firafitra sy ny habetsahan' ireo akora ireo, ary miova ihany koa mandritra ny dingan' ny fihamasahan' ilay voankazo. Ahitana haro fenôlika isan-karazany ihany koa ny nofon' akondro. Na izany aza, ny fisian' ny akora manana asa biôlôjika ao anatin' ny sakafo iray dia tsy ampy hanaporofoana fa misy fiantraikany ara-pitsaboana eo amin' ny olombelona izany. Mila sandaina amin' ny alalan' ny fikarohana manokana ireo toetra ireo. == Famokarana sy varotra iraisam-pirenena == === Fiotazana sy fitaterana ary fanamasahana === [[Sary:Green fresh bananas.jpg|vignette|Akondro maitso]]Matetika dia otazana alohan' ny hahatongavany amin' ny dingam-pihamasahana azo hanina tsara ny akondro natao ho an' ny tsena any amin' ny firenena lavitra. Taterina ao anatin' ny fepetra voafehy tsara izy ireo avy eo, mba hampiadana ny fizotran' ny fihamasahany. Rehefa tonga any amin' ny toerana hivarotana azy, dia mety ampiasaina ao anatin' ny toerana manokana ny [[etilena]] mba hahatonga ny akondro hitovy fahamasahana tsara. Misy fiantraikany amin' ny kalitaon' ny voankazo sy ny fatiantoka aorian' ny fiotazana ny mari-pana sy ny faharetan' ny fitaterana ary ny fepetra fitehirizana. === Famokarana maneran-tany === [[Sary:Bananen tanzania.jpg|vignette|305x305px|Mpamokatra akondro ao Tanzania]] Ambolena any amin' ny faritra trôpikaly sy sobtrôpikaly maro ny akondro. Anisan' ny faritra tena mpamokatra azy i [[Azia]] sy i [[Amerika Latina]] ary i [[Afrika]]. I [[India]] sy i [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] no anisan' ny mpamokatra lehibe indrindra, ka ny vokatra avy amin' izy ireo dia natokana indrindra ho an' ny tsena anatiny. Araka ny fanambaran' ny FAO, ny [[Akondro Cavendish|vondrona Cavendish]] dia mahatratra efa ho ny antsasaky ny famokarana akondro maneran-tany, ary ny varotra iraisam-pirenena dia nahatratra eo amin' ny 20 tapitrisa taonina eo ho eo isan-taona tato anatin' ny taona vitsivitsy. Mety hiova ireo tarehimarika ireo, arakaraka ny toe-javatra misy eo amin' ny famokarana sy eo amin' ny tsena. Maro ny firenena mamokatra akondro maneran-tany nefa ny firenena ao [[Amerika Afovoany]] no mpanondrana azy betsaka. I [[Japana]] no firenena mpanafatra akondro betsaka indrindra nanomboka tamin’ ny taompolo 1960. Ao [[Eorôpa]] no misy ny tsenan’ akondro iraisam-pirenena lehibe indrindra. I [[Etazonia]] anefa no tsenam-pirenena lehibe indrindra. Nisy vokatr’ izany ny fifanolanana teo amin' ny Amerikana sy ny Eorôpeana momba ny raharaham-barotra akondro tamin’ ny taompolo 1990. Mba hiarovana ny famokarana akondro any amin' ny firenena mifamatotra amin' ny alalan' ny ''Conventions de Lomé'' (Antilia Frantsay, Kanaria Espaniôla, ny firenena ao [[Afrika]] sy [[Karaiba]] ary [[Pasifika]]) dia nanangana lamina hamerana ny fidiran' ny akondro avy any [[Amerika Latina]] ny [[Vondrona Eorôpeana]]. Izany fifanolanana izany dia nahatonga ny fidirana an-tsehatr' i Etazonia mba hiarovany ny tsenan' ny firenena mifampiraharaha aminy. === Fitahirizana === [[Sary:Cavendish Banana DS.jpg|vignette|Akondro Cavendish]] Miankina amin' ny fahamatoy, ny mari-pana, ny hamandoana, ary ny faharetan' ny fotoana itahirizana azy ny fomba fitahirizana akondro. Mety hiteraka fahasimban' ny akondro ny mari-pana ambany loatra; izany dia miseho indrindra amin' ny fahasimban' ny hodiny sy ny fikorontanan' ny fizotran' ny fahamasahany. Ao anatin' ny rojom-pamatsiana ara-barotra dia zava-dehibe ny fifehezana ny fepetra fitaterana sy fitahirizana mba hampihenana ny fatiantoka aorian' ny fiotazana, sady hiantohana fa azo amidy amin' ny fahamasahana sahaza ilay voankazo. == Fampiasana amin' ny sakafo == === Fihinanana akondro vaovao === [[Sary:Bananas white background DS.jpg|vignette|Akondro]] Ny akondro mamy, izay fihinana mivantana tsy mila ahandroina, dia matetika hanina rehefa voaesotra ny hodiny. Azo ampidirina ao anatin' ny fangarom-boankazo, tsindrin-tsakafo, mofomamy, zava-pisotro voaharo, ary karazan-tsakafo hafa misy akora avy amin' ny ronono koa izy ireo. === Fikarakarana sakafo === Matetika ny akondro fahandro no andrahoina anaty rano, endasina malefaka, endasina atao may, na totoina ho lasa koba. Miovaova arakaraka ny firenena sy ny faritra ary ny fomba fanaovana fahandro ny fanomanana. Misy ovan-karazana sasany ampiasaina raha mbola maitso, fa ny sasany kosa no mety kokoa rehefa efa masaka. Ampiasaina amin' ny fanaovana mofomamy, mofo dipaina nasiana siramamy, tsindrin-tsakafo vita amin' ny hero-dronono, ary tsindrin-tsakafo hafa koa ny akondro efa masaka. Ny fahamasahany dia misy fiantraikany amin' ny firafitry ny nofony sy ny hamaminy ary ny hanitra avoakany. === Vokatra voahodina === Azo karakaraina ho lasa lafarinina, takelana voan' akondro endasina (''chips''), koba malefaka, vokatra nohamainina, ary zava-pisotro misy alikaola azo avy amin' ny fanotrehana ny akondro. Ny lafarinin' akondro, ohatra, dia azo avy amin' ny voan' akondro nohamainina sy nototoina. Na akondro mbola maitso na efa masaka dia samy azo ampiasaina amin' ny fanamboarana karazan-tsakafo samihafa, arakaraka ny toetra mampiavaka azy sy ny fomba fanodinana ampiharina aminy. Any amin' ny faritra trôpikaly maro, dia misy ovan-karazany sasany ampiasaina hanaovana zava-pisotro nentim-paharazana vokatry ny fanotrehana. Samy hafa arakaraka ny vondrom-piarahamonina na ny firenena ny fomba fanamboarana sy ny teknika fanomanana ary ny anarana iantsoana azy ireo. == Fitsaboana nentim-paharazana == === Fitsaboana ny olan' ny fandevonan-kanina === [[Sary:Kadalikkula.JPG|vignette|227x227px|Akondro]]Ny akondro maitso dia ampiasaina hitsaboana ny [[Piriritra|fivalanana mipiriritra]] sy ny [[valan-dra]] (disanteria) atỳ [[Afrika]], any [[Azia]], any [[Karaîba|Karaiba]], ary any amin' ny nosy ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana|Ranomasimbe Indianina]]. Matetika ny akondro maitso no hanina rehefa avy masaka avy nadrahoina, nopotserina ho lasa koba, na nandrahoina toy ny tambavy. Izany fampiasana izany dia vokatry ny fisian' ny [[tavolo]] tsy mora levonina sy ny akora handatra (taninina) ao anatiny, izay afaka manampy amin' ny fandrindrana ny fiasan' ny [[tsinay]]. [[Sary:Banana on blackbackground.jpg|vignette|239x239px|Akondro masaka]] Etsy ankilany, ny akondro masaka dia hanina mba hanampiana ny fiasan' ny tsinay sy hanamaivanana ny [[fitohanana]]. Na izany aza, miovaova ny fiantraikan' izany arakaraka ny fahamasahan' ilay voankazo, ny habetsahana hanina, ary ny fomba famalin' ny tenan' ny olona tsirairay. Ao amin' ny fitsaboana nentim-paharazana any amin' ny faritra sasany, ny akondro maitso dia ampiasaina ihany koa hitsaboana ny fivontosan' ny fonom-bavony, ny fanaintainan' ny [[vavony]], ary ny fery ao amin' ny vavony. Azo hamainina sy totoina ho vovoka ilay akondro manta, na andrahoina anaty rano mba hakana ny singa mahasoa ao anatiny. Any [[Martinique]], ny akondro maitso nokikisana afangaro amin' ny ronono mafana dia ampiasaina mba hanamaivanana ny fanaintainan' ny vavony. === Fikarakarana hoditra sy fanasitranana ratra === Ampiasaina amin' ny fikarakarana hoditra amin' ny fomba nentim-paharazana ihany koa ny nofon' ny akondro sy ny hodiny. Any amin' ny faritra trôpikaly sasany, ny nofon' akondro voapotsitra na ny ilany anatiny amin' ny hodiny dia apetaka amin' ny ratra ivelany sy amin' ny faritra voaendaka ary amin' ny may kely, mba hanamaivanana ny fanaintainana sy hanampiana ny fahasitranan' ny ratra. Ampiasaina hanamaivanana ny mangidihidy vokatry ny kaikitry ny [[Insecta|bibikely]] ihany koa ny hoditr' akondro. Ao koa ny fametrahana ny lafiny anatiny amin' ny hoditry ny akondro eo amin' ny [[votsy]]; indraindray dia tazomina eo amin' ny alalan' ny fehy izany mba hitoetra eo amin' ny toerany mandritra ny ora maro. Tokony hohalavirina anefa ny fametrahana fanafody namboarina an-trano eo amin' ny ratra misokatra, noho ny mety hisian' ny loto na ny otrikaretina. === Fampiasana ara-pitsaboana nentim-paharazana hafa === Ao amin' ny vondrom-piarahamonina maro, ny akondro masaka dia heverina ho sakafo manome hery, natao manokana ho an' ny olona malemy vatana na ireo eo am-pahasitranana amin' ny aretina. Ny habetsahan' ny [[gliosida]] ao amin' ny akondro dia manome [[Angôvo|angovo]], ary ny [[pôtasiôma]] ao aminy kosa dia manampy amin' ny fiasan' ny [[hozatra]] sy ny [[fitatitra]] ara-dalàna. Izany fiheverana manokana ny akondro izany dia vokatry ny toetrany ara-tsakafo indrindra, fa tsy noho ny fananany toetra manokana manasitrana aretina. Any [[Afrika Afovoany]], indrindra any [[Gabôna]] sy any [[Kamerona]], ny akondro natono anaty lavenona dia ampiasaina mba hamonoana ny kankana an-tsinay, hitsaboana ny [[piriritra]] sy aretina isan-karazany mifandraika amin' ny taovam-pisefoana. Misy karazana akondro dia (maniry hoazy any an' ala) izay hamainina avy eo avela hilona ao anaty alikaola, ka atao fanafody hanamaivanana ny fanaintainan' ny [[lamosina]] sy ny [[taolana]] ary ny [[tonon-taolana]]. === Fampiasana ny akondro eo amin' ny fitsaboana sinoa nentim-paharazana === Ao amin' ny fitsaboana sinoa nentim-paharazana, ny akondro (''[[Musa × paradisiaca]]'') dia heverina ho voankazo manana toetra mangatsiaka sy mamy. Noho izany dia ampiasaina izy io mba "hanalana hafanana" sy hamonoana hetaheta ary hanamaivanana toe-javatra sasany mifandraika amin' ny tazo na ny fahataitairana. Ireo fanao ireo dia tafiditra ao anatin' ny rafitra ara-teôria manokana ao amin' io fitsaboana nentim-paharazana io, ary tsy voatery hifanaraka amin' ny voka-pitsaboana voaporofo araka ny fenitry ny fitsaboana siantifika ankehitriny. === Fitsaboana nentim-paharazana eto Madagasikara === Ero [[Madagasikara]], ny fampahalalana momba ny fifandraisan' ny olombelona sy ny zavamaniry (etnôbôtanika), izay voarakitra ao amin' ny bokin' i Jean-Pierre Nicolas mitondra ny lohateny hoe ''Plantes médicinales du Nord de Madagascar. Ethnobotanique antakarana et informations scientifiques'' (2012), dia milaza fampiasana maro ara-pitsaboana azo avy amin' ny nofon' ny akondro maitso. Any faritra avaratra amin' ny Nos dia ampiasaina manokana hitsaboana ny aretim-pivalanana izy io. Voalaza ihany koa fa ny ranoka azo avy amin' ny fampangotrahana ny nofon' ny akondro maitso dia ampiasaina hitsaboana ny fivontosan' ny fonom-bavony (gastritis) sy ny fery ao amin' ny vavony; indraindray dia sotroina izany rehefa mbola tsy misy sakafo ny kibo. Ireo fanazavana ireo dia manamarina ny anjara asan' io voankazo io eo amin' ny fomba fitsaboana nentim-paharazana malagasy, indrindra fa ao anatin' ny fomba fitsaboana nentim-paharazan' ny [[Antankarana|Antakarana]]. Na izany aza dia angona momba ny etnôbôtanika fotsiny ihany ireo, ka tsy midika fa mahomby na azo antoka ny fanafody voaomana avy aminy. == Jereo koa == * [[Akondro (zavamaniry)]] * ''[[Musa]]'' (vondron-karazana) * [[Voankazo]] * [[Lisitry ny hazo fihinam-boa eto Madagasikara]] == Fanovozan-kevitra == * Nicolas, J.-P. (2012). [https://www.sudoc.fr/168522322 ''Plantes médicinales du Nord de Madagascar.'' ''Ethnobotanique antakarana et informations scientifiques'']. * Pereira, A. et Maraschin, M. (2015). "[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25449450/ Banana (''Musa'' spp) from peel to pulp: Ethnopharmacology, source of bioactive compounds and its relevance for human health]". ''Journal of Ethnopharmacology'', 160, 149–163. * Gavidia-Valencia, J. G. et al. (2026). "[https://scindeks-clanci.ceon.rs/data/pdf/2217-5369/2026/2217-53692602306G.pdf Recent review on ethnomedicinal, pharmacological and chemical aspects of banana (''Musa paradisiaca'')]". ''Food and Feed Research'', 53(2), 306–329. == Rohy ivelany == * [http://www.nutritiondata.com/facts-B00001-01c20Tm.html Complete nutritional information.] * [http://www.inibap.org/ International Network for the Improvement of Banana and Plantain (INIBAP)] * [http://www.honduras.com/fhia/engl-menu.htm Honduran Foundation of Agricultural Research (FHIA)] {{Wayback|url=http://www.honduras.com/fhia/engl-menu.htm |date=20111214122041 }} * [http://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/banana.html Banana from ''Fruits of Warm Climates'' by Julia Morton] * [http://www.uga.edu/fruit/banana.htm Banana and Plantain - University of Georgia] {{Wayback|url=http://www.uga.edu/fruit/banana.htm |date=20060810044214 }} * [http://www.crfg.org/pubs/ff/banana.html Banana Fruit Facts - California Rare Fruit Growers] {{Wayback|url=http://www.crfg.org/pubs/ff/banana.html |date=20201017075339 }}. * [http://www.pacificbiological.org.au/projects/PBF_02_3/pbf_02_3.htm Tracing antiquity of banana cultivation in Papua New Guinea] {{Wayback|url=http://www.pacificbiological.org.au/projects/PBF_02_3/pbf_02_3.htm |date=20051018030537 }} * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2664373.stm Bananas could split for good] * [http://www.fao.org/english/newsroom/news/2003/13120-en.html Bananas not on verge of extinction, says FAO] {{Wayback|url=http://www.fao.org/english/newsroom/news/2003/13120-en.html |date=20050829070721 }}. * [http://www.eurekalert.org/pub_releases/2003-02/aps-ppu021403.php Plant pathologists unpeel rumors of banana extinction] {{Wayback|url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2003-02/aps-ppu021403.php |date=20070126100813 }} * [http://www.delaat.nl/main.php?main=ripening&sub=intro&ln=en De Laat Koudetechniek - Information about ripeningrooms] {{Wayback|url=http://www.delaat.nl/main.php?main=ripening&sub=intro&ln=en |date=20070929033856 }} * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=8044524&dopt=Abstract The influence of banana stem extract on urinary risk factors for stones] == Loharano == [[Sokajy:Zingiberales]] [[Sokajy:Voankazo]] [[Sokajy:Fambolena]] 6fwo1vlbvv0br6mochfc4947ja79pqs 1152531 1152530 2026-10-25T14:47:37Z Thelezifor 15140 Fikarakarana ny akondro hatao sakafo malagasy 1152531 wikitext text/x-wiki [[Sary:Banana three in Réunion.jpg|vignette|Akondro maitso]] Ny '''akondro''' dia voankazo fihinana be nofony sy mitahiry rano, vokarin' ny zavamaniry mitovy anarana aminy, izay karazana sy ovan-karazana volena maromaro avy amin' ny antokon-javamairy ''[[Musa]]'', izay ao anatin' ny fianakavian-javamaniry ''[[Musaceae]]''. Miovaova isaky ny faritra eto [[Madagasikara]] ny anarana ahafantarana ny akondro, ka anisan' izany ny hoe '''katakata''' sy '''kida''' ary '''ontsy'''. Voankazo misy nofony izay miforona avy ao amin' ny [[Fihary atodinaina (bôtanika)|fihary atodinain]]' ny vonin' ilay zavamaniry izy io. Matetika ny akondro volena dia tsy misy [[vihim-boa]] tena mivoatra, noho ny [[partenôkarpia]], ary amin' ny ovan-karazany maro, dia vokatry ny tsy fahafahana miteraka amin' ny alalan' ny voa izay mifandray amin' ny firafitry ny [[Fototarazo|fototarazony]]. Misy fanavahana mahazatra eo amin' ny akondro mamy (izay matetika hanina tsy nandrahoina) sy ny akondro mila andrahoina, izay ahitana ihany koa ny vondrona antsoina hoe "plantain"<ref name="KewAcuminata">Royal Botanic Gardens, Kew, "*Musa acuminata* Colla," *Plants of the World Online*: https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:797527-1/general-information</ref><ref name="KewBalbisiana">Royal Botanic Gardens, Kew, "*Musa balbisiana* Colla," *Plants of the World Online*: https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:797536-1/general-information</ref>. Ny teny hoe ''akondro'' (sy ny mitovy hevitra aminy) dia sady manondro ny voan' ilay [[Akondro (zavamaniry)|zavamaniry]] no manondro ihany koa [[Akondro (zavamaniry)|ilay zavamaniry]], fa ''Musa'' no anarana siantifika iantsoana ny vondron-karazana bôtanika misy ny karazana akondro samihafa, na ny volena na ireo izay maniry ho azy any anaty ala. Mifandray àry ireo teny ireo, saingy tsy azo ampifanakalozina. == Famariparitana ilay voankazo == === Endrika sy bika === [[Sary:Bananas on black background 02.jpg|vignette|Akondro]] Amin' ny ankapobeny, ny akondro dia voankazo lava, miendrika varingarina na somary misy zoro, ary matetika miolaka. Miovaova arakaraka ny karazany sy ny ovan-karazana volena ny habeny, ny fiolahany, ny hatevin' ny hodiny, ary ny lokon' ny nofony. Maitso ny hodiny raha mbola tsy matoy. Ho an' ny karazana akondro maro fihinanana toy ny akondro mamy, dia lasa mavo ny hodiny rehefa masaka, ary mety hisy pentina volontany avy eo. Misy ovan-karazany hafa kosa manana hoditra menamena, volomparasy, na manana loko hafa. Matetika dia fotsy, miloko toy ny hero-dronono, na mavo ny nofony, na dia mety hiova arakaraka ny ovan-karazany aza izany loko izany. === Firafitry ny voan' akondro === Voankazo be nofo ny akondro. Ny hodiny no mandrafitra ny ampahany ivelany amin' ilay voankazo, fa ny nofony kosa no ampahany lehibe indrindra izay hanina. Matetika ny akondro maniry hoazy any an' ala no ahitana vihim-boany mafy sy mivoatra tsara. Raha ny amin' ny akondro volena mba ho hanim-boa kosa, dia matetika tsy misy vihim-boa, na misy ihany fa lasa bitika sy somary mainty, ka tsy mivoatra ho lasa vihim-boa afaka maniry ka hamokatra tsimoka. Ny [[partenôkarpia]], izany hoe ny fiforonan' ny voa nefa tsy nisy fandonahana, no mahatonga ny fisian' ireo karazana voankazo tsy misy vihim-boa afaka mitsimoka ireo. === Fihamasahana === Voankazo "klimakterika" ny akondro: miova miaraka amin' ny fahamatorany ny fomba fifohan' ilay voankazo rivotra sy ny famokarana [[etilena]], [[hôrmônina]] izay manampy amin' ny fandrindrana izany fiovana izany. Mandritra ny fihamasahana dia rava tsikelikely ny hidrôetilamidôna ([[tavolo]]) ao anatin' ny nofon' ilay voankazo, ary mitombo ny habetsahan' ny [[siramamy]] mety levona, indrindra fa ny [[gliokôzy]] sy ny [[froktôzy]], ary ny [[sakarôzy]]. Vokatr' izany, dia matetika lasa mamy kokoa sy malemy kokoa ny nofon' akondro. Miankina, ankoatra ny anton-javatra hafa, amin' ny ovan-karazana sy ny fepetra fitahirizana azy ny fiovana eo amin' ny firafitra sy ny loko ary ny hanitra<ref name="Nascimento2019">M. A. C. do Nascimento et al., « The Starch Is (Not) Just Another Brick in the Wall: The Primary Metabolism of Sugars During Banana Ripening », ''Frontiers in Plant Science'', vol. 10, 2019, article 391, [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6454214/ texte intégral].</ref>. Matetika dia otazana alohan' ny hahatongavany amin' ny dingan' ny fahamasahana azo hanina ny akondro natao hotaterina lavitra. Aorian' izay dia azo fehezina ao anatin' ny toerana manokana ny fihamasahany, mba hahazoana voankazo vonona hamidy. == Karazana akondro samihafa == [[Sary:Bananavarieties.jpg|vignette|313x313px|Karazan' akondro samihafa: akondro "plantain", akondro mena, akondro latundan ary akondro Cavendish]] Hita taratra eo amin' ny habeny, ny endriny, ny lokony, ny firafitry ny nofony, ny tsirony ary ny fomba fampiasana azy amin' ny sakafo ny fisian' ny fahasamihafana eo amin' ny akondro volena. Araka ny filazan' ny ''[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]]'' (FAO) dia misy ovan-karazana akondro maherin' ny arivo eran-tany. Na izany aza, ampahany kely amin' io fahasamihafana io ihany no hita eo amin' ny varotra iraisam-pirenena. === Akondro mamy === Hanina tsy nandrahoina, indrindra rehefa tonga amin' ny fahamasahana tsara, ny akondro mamy izay fihinanana mivantana. Ny [[Akondro Cavendish|vondrona Cavendish]] no manjaka eo amin' ny varotra iraisam-pirenena momba ny akondro mamy, satria izy no manana anjara toerana lehibe eo amin' ny famokarana sy ny fitsinjarana maneran-tany. Na izany aza dia tsy voafetra ao anatin' ny vondrona Cavendish ihany ny akondro fihinanana toy ny ovan-karazana maro izay jifain' ny mponina eny amin' ny faritra sy ny firenena ambolena azy, ary samy manana ny toetrany manokana ireo akondro ireo, na eo amin' ny lafiny habe, tsiro, loko, na firafitry ny nofony. === Akondro fahandro === Ampiasaina amin' ny fanomanana sakafo mitaky fandrahoana ny akondro fandraho. Mijanona ho mafy tsara sy be [[tavolo]] ny nofony, indrindra rehefa mbola maitso ilay akondro. Azo andrahoina anaty rano, endasina, potserina na totoina ho lafarinina izy ireo. Vondrona manan-danja amin' ireo izay natao handrahoina ny akondro karazana "plantain", indrindra atỳ [[Afrika atsimon' i Saharà|Afrika atsimon' i Sahara]] sy any [[Amerika Latina]] ary any [[Karaîba|Karaiba]]. Ny teny hoe "plantain" dia manondro voalohany indrindra ny akondro samihafa volena mba handrahoina, ka tsy midika ho ovan-karazana iray manokana na tokana ekena eran-tany izany. Mety hampiasaina amin' ny fomba maro samihafa ny ovan-karazana noforonina sasany, arakaraka ny fahamatoiny sy ny fomba fanaovana nahandro isaky ny faritra. === Vondrona sy ovan-karazana noforonina hafa === [[Sary:RedBananasMetepec.JPG|vignette|Akondro mena]] Misy akondro hafa volena izay manana hoditra miloko mena na volomparasy, nofony manana loko miavaka, na toetra mifanaraka amin' ny fampiasana azy eo an-toerana. Mamorona vondrona miavaka ao amin' ny akondro azo hanina ny akondro "Fe'i", izay volena indrindra any amin' ny nosy sasany ao amin' ny [[Ranomasimbe Pasifika]]. Fantatra manokana izy ireo noho ny fitombon' ny [[lafitra]] miakatra mitsangana, ary amin' ny ovan-karazany noforonina sasany, dia noho ny lokon' ny nofony. Miovaova arakaraka ny faritra sy ny fomba fambolena ny anarana sy ny fanasokajiana ny akondro. Ny anarana mahazatra omen' ny mponina dia tsy voatery hifanaraka tsara amin' ny vondrona ara-pototarazo na ara-taksônômika voafaritra mazava. == Taharo sy sanda ara-tsakafo == === Taharo ankapobeny === Miovaova arakaraka ny ovan-karazany sy ny fahamatoiny na ny fahamasahany ary ny fomba fitahirizana azy ny singa ara-tsakafo hita ao anatin' ny akondro. Araka ny angona avy amin' ny ''United States Department of Agriculture'' (USDA), ny akondro manta milanja 100 g dia manome eo amin' ny 89 [[kilôkalôria]], [[gliosida]] 22,8 g, tsiraka 2,6 g, [[prôteinina]] 1,1 g, ary [[lipida]] 0,3 g. Ahitana [[rano]] sy [[vitaminina]] ary [[mineraly]] ihany koa ao anatiny<ref name="USDA">United States Department of Agriculture, ''FoodData Central'', « Bananas, raw », [https://fdc.nal.usda.gov/].</ref>. Ireo tarehimarika ireo dia sanda fanondro fotsiny, satria tsy mitovy ho an' ny akondro rehetra. Indrindraindrindra, miova ny firafitry ny gliosida mandritra ny dingan' ny fihamasahan' ny akondro. === Tavolo sy siramamy === Misy ampahany betsaka amin' ny [[tavolo]] ny akondro maitso. Mandritra ny fizotran' ny fihamasahana na ny fihamasahana, dia miova ho [[siramamy]] mety levona, izay mahatonga ilay voankazo hihamamy kokoa, ny ampahany amin' io tavolo io. Tsy levon' ny tsinay kely ny ampahany amin' ny karazan-tavolo hita ao anatin' ny akondro maitso. Azon' ny bakteria an-tsinay aotrika io karazana tavolo tsy levona mora foana io. Miovaova ny habetsahany arakaraka ny lafin-javatra maro, toy ny ovan-karazana sy ny haavon' ny fahamatoiny na ny fahamasahany ary ny fomba fikarakarana ilay voankazo. Izany fanotrehana izany dia miteraka singa maro, anisan' izany ny [[asidra matavy]] misy rojo fohy. Miankina amin' ny habetsahan' ny akondro nohanina sy ny fangaron' ny sakafo ankapobeny ary ny toetra manokan' ny tsirairay ny vokatr' izany. === Vitaminina sy mineraly === Anisan' ny singa hita ao amin' ny akondro ny [[pôtasiôma]] sy ny [[maneziôma]], ary ny [[vitaminina B6]]. Araka ny angona fanondro avy amin' ny ''[[United States Department of Agriculture]]'' (USDA), dia ahitana pôtasiôma eo amin' ny 358 mg sy maneziôma 27 mg ary vitaminina B6 0,37 mg ny akondro manta milanja 100 g. Mandray anjara amin' ny fiasan' ny [[sela]] ara-dalàna sy ny fitazonana ny fifandanjan' ny [[elektrôlita]] ao amin' ny vatana ny pôtasiôma. Manana anjara asa amin' ny [[fiota]] maron' ny [[anzima]] ao amin' ny metabôlisma kosa ny vitaminina B6. Afaka manampy amin' ny fahazoana ireo otrikaina ireo ny akondro, nefa tsy azo heverina ho fitsaboana ampy ho an' ny tsy fahampiana [[otrikaina]] na ho an' ny [[aretina]] iray. === Taharo manitra sy akora hafa === Vokatry ny fifangaroan' ny akora mora mivadika ho [[etona]], anisan' izany ny karazana estera maro, ny hanitry ny akondro masaka. Miovaova arakaraka ny ovan-karazan' akondro ny firafitra sy ny habetsahan' ireo akora ireo, ary miova ihany koa mandritra ny dingan' ny fihamasahan' ilay voankazo. Ahitana haro fenôlika isan-karazany ihany koa ny nofon' akondro. Na izany aza, ny fisian' ny akora manana asa biôlôjika ao anatin' ny sakafo iray dia tsy ampy hanaporofoana fa misy fiantraikany ara-pitsaboana eo amin' ny olombelona izany. Mila sandaina amin' ny alalan' ny fikarohana manokana ireo toetra ireo. == Famokarana sy varotra iraisam-pirenena == === Fiotazana sy fitaterana ary fanamasahana === [[Sary:Green fresh bananas.jpg|vignette|Akondro maitso]]Matetika dia otazana alohan' ny hahatongavany amin' ny dingam-pihamasahana azo hanina tsara ny akondro natao ho an' ny tsena any amin' ny firenena lavitra. Taterina ao anatin' ny fepetra voafehy tsara izy ireo avy eo, mba hampiadana ny fizotran' ny fihamasahany. Rehefa tonga any amin' ny toerana hivarotana azy, dia mety ampiasaina ao anatin' ny toerana manokana ny [[etilena]] mba hahatonga ny akondro hitovy fahamasahana tsara. Misy fiantraikany amin' ny kalitaon' ny voankazo sy ny fatiantoka aorian' ny fiotazana ny mari-pana sy ny faharetan' ny fitaterana ary ny fepetra fitehirizana. === Famokarana maneran-tany === [[Sary:Bananen tanzania.jpg|vignette|305x305px|Mpamokatra akondro ao Tanzania]] Ambolena any amin' ny faritra trôpikaly sy sobtrôpikaly maro ny akondro. Anisan' ny faritra tena mpamokatra azy i [[Azia]] sy i [[Amerika Latina]] ary i [[Afrika]]. I [[India]] sy i [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] no anisan' ny mpamokatra lehibe indrindra, ka ny vokatra avy amin' izy ireo dia natokana indrindra ho an' ny tsena anatiny. Araka ny fanambaran' ny FAO, ny [[Akondro Cavendish|vondrona Cavendish]] dia mahatratra efa ho ny antsasaky ny famokarana akondro maneran-tany, ary ny varotra iraisam-pirenena dia nahatratra eo amin' ny 20 tapitrisa taonina eo ho eo isan-taona tato anatin' ny taona vitsivitsy. Mety hiova ireo tarehimarika ireo, arakaraka ny toe-javatra misy eo amin' ny famokarana sy eo amin' ny tsena. Maro ny firenena mamokatra akondro maneran-tany nefa ny firenena ao [[Amerika Afovoany]] no mpanondrana azy betsaka. I [[Japana]] no firenena mpanafatra akondro betsaka indrindra nanomboka tamin’ ny taompolo 1960. Ao [[Eorôpa]] no misy ny tsenan’ akondro iraisam-pirenena lehibe indrindra. I [[Etazonia]] anefa no tsenam-pirenena lehibe indrindra. Nisy vokatr’ izany ny fifanolanana teo amin' ny Amerikana sy ny Eorôpeana momba ny raharaham-barotra akondro tamin’ ny taompolo 1990. Mba hiarovana ny famokarana akondro any amin' ny firenena mifamatotra amin' ny alalan' ny ''Conventions de Lomé'' (Antilia Frantsay, Kanaria Espaniôla, ny firenena ao [[Afrika]] sy [[Karaiba]] ary [[Pasifika]]) dia nanangana lamina hamerana ny fidiran' ny akondro avy any [[Amerika Latina]] ny [[Vondrona Eorôpeana]]. Izany fifanolanana izany dia nahatonga ny fidirana an-tsehatr' i Etazonia mba hiarovany ny tsenan' ny firenena mifampiraharaha aminy. === Fitahirizana === [[Sary:Cavendish Banana DS.jpg|vignette|Akondro Cavendish]] Miankina amin' ny fahamatoy, ny mari-pana, ny hamandoana, ary ny faharetan' ny fotoana itahirizana azy ny fomba fitahirizana akondro. Mety hiteraka fahasimban' ny akondro ny mari-pana ambany loatra; izany dia miseho indrindra amin' ny fahasimban' ny hodiny sy ny fikorontanan' ny fizotran' ny fahamasahany. Ao anatin' ny rojom-pamatsiana ara-barotra dia zava-dehibe ny fifehezana ny fepetra fitaterana sy fitahirizana mba hampihenana ny fatiantoka aorian' ny fiotazana, sady hiantohana fa azo amidy amin' ny fahamasahana sahaza ilay voankazo. == Fampiasana amin' ny sakafo == === Fihinanana akondro vaovao === [[Sary:Bananas white background DS.jpg|vignette|Akondro]] Ny akondro mamy, izay fihinana mivantana tsy mila ahandroina, dia matetika hanina rehefa voaesotra ny hodiny. Azo ampidirina ao anatin' ny fangarom-boankazo, tsindrin-tsakafo, mofomamy, zava-pisotro voaharo, ary karazan-tsakafo hafa misy akora avy amin' ny ronono koa izy ireo. === Fikarakarana sakafo === Matetika ny akondro fahandro no andrahoina anaty rano, endasina malefaka, endasina atao may, na totoina ho lasa koba. Miovaova arakaraka ny firenena sy ny faritra ary ny fomba fanaovana fahandro ny fanomanana. Misy ovan-karazana sasany ampiasaina raha mbola maitso, fa ny sasany kosa no mety kokoa rehefa efa masaka. Ampiasaina amin' ny fanaovana mofomamy, mofo dipaina nasiana siramamy, tsindrin-tsakafo vita amin' ny hero-dronono, ary tsindrin-tsakafo hafa koa ny akondro efa masaka. Ny fahamasahany dia misy fiantraikany amin' ny firafitry ny nofony sy ny hamaminy ary ny hanitra avoakany. === Vokatra voahodina === Azo karakaraina ho lasa lafarinina, takelana voan' akondro endasina (''chips''), koba malefaka, vokatra nohamainina, ary zava-pisotro misy alikaola azo avy amin' ny fanotrehana ny akondro. Ny lafarinin' akondro, ohatra, dia azo avy amin' ny voan' akondro nohamainina sy nototoina. Na akondro mbola maitso na efa masaka dia samy azo ampiasaina amin' ny fanamboarana karazan-tsakafo samihafa, arakaraka ny toetra mampiavaka azy sy ny fomba fanodinana ampiharina aminy. Any amin' ny faritra trôpikaly maro, dia misy ovan-karazany sasany ampiasaina hanaovana zava-pisotro nentim-paharazana vokatry ny fanotrehana. Samy hafa arakaraka ny vondrom-piarahamonina na ny firenena ny fomba fanamboarana sy ny teknika fanomanana ary ny anarana iantsoana azy ireo. === Fikarakarana ny akondro hatao sakafo malagasy === Eo [[Madagasikara]], ny akondro dia hanina amin' ny fomba samihafa, arakaraka ny karazany sy ny faritra ary ny fomba fisakafo. Azo hanina manta, endasina, hamainina, na andrahoina miaraka amin' ny akora hafa ny akondro. Ny [[Mofo-akondro|mofo akondro]] dia karazana mofo vita amin' ny akondro, matetika akondro masaka, afangaro anaty koba, izay endasina amin' ny menaka. Atao sakafo maraina na anelanelam-potoana izy io, ary amidy eny an-tsena. Ny [[koba akondro]] kosa dia karazana mofomamy ahitana akondro sy kombam-[[Vary (kolontsaina malagasy)|bary]], ary, miankina amin' ny fomba fikarakarana azy, [[voanjo]]; fonosina ravin' akondro izy io ary andrahoina amin' ny etona. Any amin' ny morontsiraka atsinanana dia azo hamainaina amin' ny masoandro ny akondro mba hahafahana mitahiry azy ela kokoa. [[Fitsa]] no iantsoana an' io fomba fanomanana io, ary mety handalo fampidirana setroka ihany koa indraindray. Azo ampiasaina hanaovana feta mamy ihany koa ny akondro masaka, izay azo amin' ny alalan' ny fandrahoana azy miaraka amin' ny [[siramamy]] sy ranom-[[Voasarimakirana|boasarimakirana]]. Any amin' ny faritra avaratra amin' i Madagasikara, indrindra ao amin' ny faritra Diana, ny [[saoaba]], izay antsoina koa hoe [[kadaka]] amin' ny toe-javatra sasany, dia sakafo vita amin' ny akondro, izay mety afangaro amin' ny [[mangahazo]] na [[vomanga]]. Misy karazany andrahoina amin' ny ranom-[[Voanio|boanio]], ka mety ho mamy na masira ny tsirony. Ny ''sawaba fontsy lahy'', araka ny voalaza ao anatin' ny fomba fahandro iray navoaka tamin' ny taona 2025, dia karazana sakafo vita amin' ny akondro nandrahina amin' ny rano sy ranom-boanio. Farany, ny akondro maitso, indrindra fa ny karazana akondro lehibe (''plantain''), dia azo andrahoina amin' ny rano ary hanina ho sakafo misy [[gliosida]], hanina foysiny amin' izao na ho fanampin' ny sakafo hafa. == Fitsaboana nentim-paharazana == === Fitsaboana ny olan' ny fandevonan-kanina === [[Sary:Kadalikkula.JPG|vignette|227x227px|Akondro]]Ny akondro maitso dia ampiasaina hitsaboana ny [[Piriritra|fivalanana mipiriritra]] sy ny [[valan-dra]] (disanteria) atỳ [[Afrika]], any [[Azia]], any [[Karaîba|Karaiba]], ary any amin' ny nosy ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana|Ranomasimbe Indianina]]. Matetika ny akondro maitso no hanina rehefa avy masaka avy nadrahoina, nopotserina ho lasa koba, na nandrahoina toy ny tambavy. Izany fampiasana izany dia vokatry ny fisian' ny [[tavolo]] tsy mora levonina sy ny akora handatra (taninina) ao anatiny, izay afaka manampy amin' ny fandrindrana ny fiasan' ny [[tsinay]]. [[Sary:Banana on blackbackground.jpg|vignette|239x239px|Akondro masaka]] Etsy ankilany, ny akondro masaka dia hanina mba hanampiana ny fiasan' ny tsinay sy hanamaivanana ny [[fitohanana]]. Na izany aza, miovaova ny fiantraikan' izany arakaraka ny fahamasahan' ilay voankazo, ny habetsahana hanina, ary ny fomba famalin' ny tenan' ny olona tsirairay. Ao amin' ny fitsaboana nentim-paharazana any amin' ny faritra sasany, ny akondro maitso dia ampiasaina ihany koa hitsaboana ny fivontosan' ny fonom-bavony, ny fanaintainan' ny [[vavony]], ary ny fery ao amin' ny vavony. Azo hamainina sy totoina ho vovoka ilay akondro manta, na andrahoina anaty rano mba hakana ny singa mahasoa ao anatiny. Any [[Martinique]], ny akondro maitso nokikisana afangaro amin' ny ronono mafana dia ampiasaina mba hanamaivanana ny fanaintainan' ny vavony. === Fikarakarana hoditra sy fanasitranana ratra === Ampiasaina amin' ny fikarakarana hoditra amin' ny fomba nentim-paharazana ihany koa ny nofon' ny akondro sy ny hodiny. Any amin' ny faritra trôpikaly sasany, ny nofon' akondro voapotsitra na ny ilany anatiny amin' ny hodiny dia apetaka amin' ny ratra ivelany sy amin' ny faritra voaendaka ary amin' ny may kely, mba hanamaivanana ny fanaintainana sy hanampiana ny fahasitranan' ny ratra. Ampiasaina hanamaivanana ny mangidihidy vokatry ny kaikitry ny [[Insecta|bibikely]] ihany koa ny hoditr' akondro. Ao koa ny fametrahana ny lafiny anatiny amin' ny hoditry ny akondro eo amin' ny [[votsy]]; indraindray dia tazomina eo amin' ny alalan' ny fehy izany mba hitoetra eo amin' ny toerany mandritra ny ora maro. Tokony hohalavirina anefa ny fametrahana fanafody namboarina an-trano eo amin' ny ratra misokatra, noho ny mety hisian' ny loto na ny otrikaretina. === Fampiasana ara-pitsaboana nentim-paharazana hafa === Ao amin' ny vondrom-piarahamonina maro, ny akondro masaka dia heverina ho sakafo manome hery, natao manokana ho an' ny olona malemy vatana na ireo eo am-pahasitranana amin' ny aretina. Ny habetsahan' ny [[gliosida]] ao amin' ny akondro dia manome [[Angôvo|angovo]], ary ny [[pôtasiôma]] ao aminy kosa dia manampy amin' ny fiasan' ny [[hozatra]] sy ny [[fitatitra]] ara-dalàna. Izany fiheverana manokana ny akondro izany dia vokatry ny toetrany ara-tsakafo indrindra, fa tsy noho ny fananany toetra manokana manasitrana aretina. Any [[Afrika Afovoany]], indrindra any [[Gabôna]] sy any [[Kamerona]], ny akondro natono anaty lavenona dia ampiasaina mba hamonoana ny kankana an-tsinay, hitsaboana ny [[piriritra]] sy aretina isan-karazany mifandraika amin' ny taovam-pisefoana. Misy karazana akondro dia (maniry hoazy any an' ala) izay hamainina avy eo avela hilona ao anaty alikaola, ka atao fanafody hanamaivanana ny fanaintainan' ny [[lamosina]] sy ny [[taolana]] ary ny [[tonon-taolana]]. === Fampiasana ny akondro eo amin' ny fitsaboana sinoa nentim-paharazana === Ao amin' ny fitsaboana sinoa nentim-paharazana, ny akondro (''[[Musa × paradisiaca]]'') dia heverina ho voankazo manana toetra mangatsiaka sy mamy. Noho izany dia ampiasaina izy io mba "hanalana hafanana" sy hamonoana hetaheta ary hanamaivanana toe-javatra sasany mifandraika amin' ny tazo na ny fahataitairana. Ireo fanao ireo dia tafiditra ao anatin' ny rafitra ara-teôria manokana ao amin' io fitsaboana nentim-paharazana io, ary tsy voatery hifanaraka amin' ny voka-pitsaboana voaporofo araka ny fenitry ny fitsaboana siantifika ankehitriny. === Fitsaboana nentim-paharazana eto Madagasikara === Ero [[Madagasikara]], ny fampahalalana momba ny fifandraisan' ny olombelona sy ny zavamaniry (etnôbôtanika), izay voarakitra ao amin' ny bokin' i Jean-Pierre Nicolas mitondra ny lohateny hoe ''Plantes médicinales du Nord de Madagascar. Ethnobotanique antakarana et informations scientifiques'' (2012), dia milaza fampiasana maro ara-pitsaboana azo avy amin' ny nofon' ny akondro maitso. Any faritra avaratra amin' ny Nos dia ampiasaina manokana hitsaboana ny aretim-pivalanana izy io. Voalaza ihany koa fa ny ranoka azo avy amin' ny fampangotrahana ny nofon' ny akondro maitso dia ampiasaina hitsaboana ny fivontosan' ny fonom-bavony (gastritis) sy ny fery ao amin' ny vavony; indraindray dia sotroina izany rehefa mbola tsy misy sakafo ny kibo. Ireo fanazavana ireo dia manamarina ny anjara asan' io voankazo io eo amin' ny fomba fitsaboana nentim-paharazana malagasy, indrindra fa ao anatin' ny fomba fitsaboana nentim-paharazan' ny [[Antankarana|Antakarana]]. Na izany aza dia angona momba ny etnôbôtanika fotsiny ihany ireo, ka tsy midika fa mahomby na azo antoka ny fanafody voaomana avy aminy. == Jereo koa == * [[Akondro (zavamaniry)]] * ''[[Musa]]'' (vondron-karazana) * [[Voankazo]] * [[Lisitry ny hazo fihinam-boa eto Madagasikara]] == Fanovozan-kevitra == * Nicolas, J.-P. (2012). [https://www.sudoc.fr/168522322 ''Plantes médicinales du Nord de Madagascar.'' ''Ethnobotanique antakarana et informations scientifiques'']. * Pereira, A. et Maraschin, M. (2015). "[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25449450/ Banana (''Musa'' spp) from peel to pulp: Ethnopharmacology, source of bioactive compounds and its relevance for human health]". ''Journal of Ethnopharmacology'', 160, 149–163. * Gavidia-Valencia, J. G. et al. (2026). "[https://scindeks-clanci.ceon.rs/data/pdf/2217-5369/2026/2217-53692602306G.pdf Recent review on ethnomedicinal, pharmacological and chemical aspects of banana (''Musa paradisiaca'')]". ''Food and Feed Research'', 53(2), 306–329. == Rohy ivelany == * [http://www.nutritiondata.com/facts-B00001-01c20Tm.html Complete nutritional information.] * [http://www.inibap.org/ International Network for the Improvement of Banana and Plantain (INIBAP)] * [http://www.honduras.com/fhia/engl-menu.htm Honduran Foundation of Agricultural Research (FHIA)] {{Wayback|url=http://www.honduras.com/fhia/engl-menu.htm |date=20111214122041 }} * [http://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/banana.html Banana from ''Fruits of Warm Climates'' by Julia Morton] * [http://www.uga.edu/fruit/banana.htm Banana and Plantain - University of Georgia] {{Wayback|url=http://www.uga.edu/fruit/banana.htm |date=20060810044214 }} * [http://www.crfg.org/pubs/ff/banana.html Banana Fruit Facts - California Rare Fruit Growers] {{Wayback|url=http://www.crfg.org/pubs/ff/banana.html |date=20201017075339 }}. * [http://www.pacificbiological.org.au/projects/PBF_02_3/pbf_02_3.htm Tracing antiquity of banana cultivation in Papua New Guinea] {{Wayback|url=http://www.pacificbiological.org.au/projects/PBF_02_3/pbf_02_3.htm |date=20051018030537 }} * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2664373.stm Bananas could split for good] * [http://www.fao.org/english/newsroom/news/2003/13120-en.html Bananas not on verge of extinction, says FAO] {{Wayback|url=http://www.fao.org/english/newsroom/news/2003/13120-en.html |date=20050829070721 }}. * [http://www.eurekalert.org/pub_releases/2003-02/aps-ppu021403.php Plant pathologists unpeel rumors of banana extinction] {{Wayback|url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2003-02/aps-ppu021403.php |date=20070126100813 }} * [http://www.delaat.nl/main.php?main=ripening&sub=intro&ln=en De Laat Koudetechniek - Information about ripeningrooms] {{Wayback|url=http://www.delaat.nl/main.php?main=ripening&sub=intro&ln=en |date=20070929033856 }} * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=8044524&dopt=Abstract The influence of banana stem extract on urinary risk factors for stones] == Loharano == [[Sokajy:Zingiberales]] [[Sokajy:Voankazo]] [[Sokajy:Fambolena]] 047suanhmjprd17qh4dlwgyulu2sx3s 1152532 1152531 2026-10-25T14:50:47Z Thelezifor 15140 Nanampy sary 1152532 wikitext text/x-wiki [[Sary:Banana three in Réunion.jpg|vignette|Akondro maitso]] Ny '''akondro''' dia voankazo fihinana be nofony sy mitahiry rano, vokarin' ny zavamaniry mitovy anarana aminy, izay karazana sy ovan-karazana volena maromaro avy amin' ny antokon-javamairy ''[[Musa]]'', izay ao anatin' ny fianakavian-javamaniry ''[[Musaceae]]''. Miovaova isaky ny faritra eto [[Madagasikara]] ny anarana ahafantarana ny akondro, ka anisan' izany ny hoe '''katakata''' sy '''kida''' ary '''ontsy'''. Voankazo misy nofony izay miforona avy ao amin' ny [[Fihary atodinaina (bôtanika)|fihary atodinain]]' ny vonin' ilay zavamaniry izy io. Matetika ny akondro volena dia tsy misy [[vihim-boa]] tena mivoatra, noho ny [[partenôkarpia]], ary amin' ny ovan-karazany maro, dia vokatry ny tsy fahafahana miteraka amin' ny alalan' ny voa izay mifandray amin' ny firafitry ny [[Fototarazo|fototarazony]]. Misy fanavahana mahazatra eo amin' ny akondro mamy (izay matetika hanina tsy nandrahoina) sy ny akondro mila andrahoina, izay ahitana ihany koa ny vondrona antsoina hoe "plantain"<ref name="KewAcuminata">Royal Botanic Gardens, Kew, "*Musa acuminata* Colla," *Plants of the World Online*: https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:797527-1/general-information</ref><ref name="KewBalbisiana">Royal Botanic Gardens, Kew, "*Musa balbisiana* Colla," *Plants of the World Online*: https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:797536-1/general-information</ref>. Ny teny hoe ''akondro'' (sy ny mitovy hevitra aminy) dia sady manondro ny voan' ilay [[Akondro (zavamaniry)|zavamaniry]] no manondro ihany koa [[Akondro (zavamaniry)|ilay zavamaniry]], fa ''Musa'' no anarana siantifika iantsoana ny vondron-karazana bôtanika misy ny karazana akondro samihafa, na ny volena na ireo izay maniry ho azy any anaty ala. Mifandray àry ireo teny ireo, saingy tsy azo ampifanakalozina. == Famariparitana ilay voankazo == === Endrika sy bika === [[Sary:Bananas on black background 02.jpg|vignette|Akondro]] Amin' ny ankapobeny, ny akondro dia voankazo lava, miendrika varingarina na somary misy zoro, ary matetika miolaka. Miovaova arakaraka ny karazany sy ny ovan-karazana volena ny habeny, ny fiolahany, ny hatevin' ny hodiny, ary ny lokon' ny nofony. Maitso ny hodiny raha mbola tsy matoy. Ho an' ny karazana akondro maro fihinanana toy ny akondro mamy, dia lasa mavo ny hodiny rehefa masaka, ary mety hisy pentina volontany avy eo. Misy ovan-karazany hafa kosa manana hoditra menamena, volomparasy, na manana loko hafa. Matetika dia fotsy, miloko toy ny hero-dronono, na mavo ny nofony, na dia mety hiova arakaraka ny ovan-karazany aza izany loko izany. === Firafitry ny voan' akondro === Voankazo be nofo ny akondro. Ny hodiny no mandrafitra ny ampahany ivelany amin' ilay voankazo, fa ny nofony kosa no ampahany lehibe indrindra izay hanina. Matetika ny akondro maniry hoazy any an' ala no ahitana vihim-boany mafy sy mivoatra tsara. Raha ny amin' ny akondro volena mba ho hanim-boa kosa, dia matetika tsy misy vihim-boa, na misy ihany fa lasa bitika sy somary mainty, ka tsy mivoatra ho lasa vihim-boa afaka maniry ka hamokatra tsimoka. Ny [[partenôkarpia]], izany hoe ny fiforonan' ny voa nefa tsy nisy fandonahana, no mahatonga ny fisian' ireo karazana voankazo tsy misy vihim-boa afaka mitsimoka ireo. === Fihamasahana === Voankazo "klimakterika" ny akondro: miova miaraka amin' ny fahamatorany ny fomba fifohan' ilay voankazo rivotra sy ny famokarana [[etilena]], [[hôrmônina]] izay manampy amin' ny fandrindrana izany fiovana izany. Mandritra ny fihamasahana dia rava tsikelikely ny hidrôetilamidôna ([[tavolo]]) ao anatin' ny nofon' ilay voankazo, ary mitombo ny habetsahan' ny [[siramamy]] mety levona, indrindra fa ny [[gliokôzy]] sy ny [[froktôzy]], ary ny [[sakarôzy]]. Vokatr' izany, dia matetika lasa mamy kokoa sy malemy kokoa ny nofon' akondro. Miankina, ankoatra ny anton-javatra hafa, amin' ny ovan-karazana sy ny fepetra fitahirizana azy ny fiovana eo amin' ny firafitra sy ny loko ary ny hanitra<ref name="Nascimento2019">M. A. C. do Nascimento et al., « The Starch Is (Not) Just Another Brick in the Wall: The Primary Metabolism of Sugars During Banana Ripening », ''Frontiers in Plant Science'', vol. 10, 2019, article 391, [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6454214/ texte intégral].</ref>. Matetika dia otazana alohan' ny hahatongavany amin' ny dingan' ny fahamasahana azo hanina ny akondro natao hotaterina lavitra. Aorian' izay dia azo fehezina ao anatin' ny toerana manokana ny fihamasahany, mba hahazoana voankazo vonona hamidy. == Karazana akondro samihafa == [[Sary:Bananavarieties.jpg|vignette|313x313px|Karazan' akondro samihafa: akondro "plantain", akondro mena, akondro latundan ary akondro Cavendish]] Hita taratra eo amin' ny habeny, ny endriny, ny lokony, ny firafitry ny nofony, ny tsirony ary ny fomba fampiasana azy amin' ny sakafo ny fisian' ny fahasamihafana eo amin' ny akondro volena. Araka ny filazan' ny ''[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]]'' (FAO) dia misy ovan-karazana akondro maherin' ny arivo eran-tany. Na izany aza, ampahany kely amin' io fahasamihafana io ihany no hita eo amin' ny varotra iraisam-pirenena. === Akondro mamy === Hanina tsy nandrahoina, indrindra rehefa tonga amin' ny fahamasahana tsara, ny akondro mamy izay fihinanana mivantana. Ny [[Akondro Cavendish|vondrona Cavendish]] no manjaka eo amin' ny varotra iraisam-pirenena momba ny akondro mamy, satria izy no manana anjara toerana lehibe eo amin' ny famokarana sy ny fitsinjarana maneran-tany. Na izany aza dia tsy voafetra ao anatin' ny vondrona Cavendish ihany ny akondro fihinanana toy ny ovan-karazana maro izay jifain' ny mponina eny amin' ny faritra sy ny firenena ambolena azy, ary samy manana ny toetrany manokana ireo akondro ireo, na eo amin' ny lafiny habe, tsiro, loko, na firafitry ny nofony. === Akondro fahandro === Ampiasaina amin' ny fanomanana sakafo mitaky fandrahoana ny akondro fandraho. Mijanona ho mafy tsara sy be [[tavolo]] ny nofony, indrindra rehefa mbola maitso ilay akondro. Azo andrahoina anaty rano, endasina, potserina na totoina ho lafarinina izy ireo. Vondrona manan-danja amin' ireo izay natao handrahoina ny akondro karazana "plantain", indrindra atỳ [[Afrika atsimon' i Saharà|Afrika atsimon' i Sahara]] sy any [[Amerika Latina]] ary any [[Karaîba|Karaiba]]. Ny teny hoe "plantain" dia manondro voalohany indrindra ny akondro samihafa volena mba handrahoina, ka tsy midika ho ovan-karazana iray manokana na tokana ekena eran-tany izany. Mety hampiasaina amin' ny fomba maro samihafa ny ovan-karazana noforonina sasany, arakaraka ny fahamatoiny sy ny fomba fanaovana nahandro isaky ny faritra. === Vondrona sy ovan-karazana noforonina hafa === [[Sary:RedBananasMetepec.JPG|vignette|Akondro mena]] Misy akondro hafa volena izay manana hoditra miloko mena na volomparasy, nofony manana loko miavaka, na toetra mifanaraka amin' ny fampiasana azy eo an-toerana. Mamorona vondrona miavaka ao amin' ny akondro azo hanina ny akondro "Fe'i", izay volena indrindra any amin' ny nosy sasany ao amin' ny [[Ranomasimbe Pasifika]]. Fantatra manokana izy ireo noho ny fitombon' ny [[lafitra]] miakatra mitsangana, ary amin' ny ovan-karazany noforonina sasany, dia noho ny lokon' ny nofony. Miovaova arakaraka ny faritra sy ny fomba fambolena ny anarana sy ny fanasokajiana ny akondro. Ny anarana mahazatra omen' ny mponina dia tsy voatery hifanaraka tsara amin' ny vondrona ara-pototarazo na ara-taksônômika voafaritra mazava. == Taharo sy sanda ara-tsakafo == === Taharo ankapobeny === Miovaova arakaraka ny ovan-karazany sy ny fahamatoiny na ny fahamasahany ary ny fomba fitahirizana azy ny singa ara-tsakafo hita ao anatin' ny akondro. Araka ny angona avy amin' ny ''United States Department of Agriculture'' (USDA), ny akondro manta milanja 100 g dia manome eo amin' ny 89 [[kilôkalôria]], [[gliosida]] 22,8 g, tsiraka 2,6 g, [[prôteinina]] 1,1 g, ary [[lipida]] 0,3 g. Ahitana [[rano]] sy [[vitaminina]] ary [[mineraly]] ihany koa ao anatiny<ref name="USDA">United States Department of Agriculture, ''FoodData Central'', « Bananas, raw », [https://fdc.nal.usda.gov/].</ref>. Ireo tarehimarika ireo dia sanda fanondro fotsiny, satria tsy mitovy ho an' ny akondro rehetra. Indrindraindrindra, miova ny firafitry ny gliosida mandritra ny dingan' ny fihamasahan' ny akondro. === Tavolo sy siramamy === Misy ampahany betsaka amin' ny [[tavolo]] ny akondro maitso. Mandritra ny fizotran' ny fihamasahana na ny fihamasahana, dia miova ho [[siramamy]] mety levona, izay mahatonga ilay voankazo hihamamy kokoa, ny ampahany amin' io tavolo io. Tsy levon' ny tsinay kely ny ampahany amin' ny karazan-tavolo hita ao anatin' ny akondro maitso. Azon' ny bakteria an-tsinay aotrika io karazana tavolo tsy levona mora foana io. Miovaova ny habetsahany arakaraka ny lafin-javatra maro, toy ny ovan-karazana sy ny haavon' ny fahamatoiny na ny fahamasahany ary ny fomba fikarakarana ilay voankazo. Izany fanotrehana izany dia miteraka singa maro, anisan' izany ny [[asidra matavy]] misy rojo fohy. Miankina amin' ny habetsahan' ny akondro nohanina sy ny fangaron' ny sakafo ankapobeny ary ny toetra manokan' ny tsirairay ny vokatr' izany. === Vitaminina sy mineraly === Anisan' ny singa hita ao amin' ny akondro ny [[pôtasiôma]] sy ny [[maneziôma]], ary ny [[vitaminina B6]]. Araka ny angona fanondro avy amin' ny ''[[United States Department of Agriculture]]'' (USDA), dia ahitana pôtasiôma eo amin' ny 358 mg sy maneziôma 27 mg ary vitaminina B6 0,37 mg ny akondro manta milanja 100 g. Mandray anjara amin' ny fiasan' ny [[sela]] ara-dalàna sy ny fitazonana ny fifandanjan' ny [[elektrôlita]] ao amin' ny vatana ny pôtasiôma. Manana anjara asa amin' ny [[fiota]] maron' ny [[anzima]] ao amin' ny metabôlisma kosa ny vitaminina B6. Afaka manampy amin' ny fahazoana ireo otrikaina ireo ny akondro, nefa tsy azo heverina ho fitsaboana ampy ho an' ny tsy fahampiana [[otrikaina]] na ho an' ny [[aretina]] iray. === Taharo manitra sy akora hafa === Vokatry ny fifangaroan' ny akora mora mivadika ho [[etona]], anisan' izany ny karazana estera maro, ny hanitry ny akondro masaka. Miovaova arakaraka ny ovan-karazan' akondro ny firafitra sy ny habetsahan' ireo akora ireo, ary miova ihany koa mandritra ny dingan' ny fihamasahan' ilay voankazo. Ahitana haro fenôlika isan-karazany ihany koa ny nofon' akondro. Na izany aza, ny fisian' ny akora manana asa biôlôjika ao anatin' ny sakafo iray dia tsy ampy hanaporofoana fa misy fiantraikany ara-pitsaboana eo amin' ny olombelona izany. Mila sandaina amin' ny alalan' ny fikarohana manokana ireo toetra ireo. == Famokarana sy varotra iraisam-pirenena == === Fiotazana sy fitaterana ary fanamasahana === [[Sary:Green fresh bananas.jpg|vignette|Akondro maitso]]Matetika dia otazana alohan' ny hahatongavany amin' ny dingam-pihamasahana azo hanina tsara ny akondro natao ho an' ny tsena any amin' ny firenena lavitra. Taterina ao anatin' ny fepetra voafehy tsara izy ireo avy eo, mba hampiadana ny fizotran' ny fihamasahany. Rehefa tonga any amin' ny toerana hivarotana azy, dia mety ampiasaina ao anatin' ny toerana manokana ny [[etilena]] mba hahatonga ny akondro hitovy fahamasahana tsara. Misy fiantraikany amin' ny kalitaon' ny voankazo sy ny fatiantoka aorian' ny fiotazana ny mari-pana sy ny faharetan' ny fitaterana ary ny fepetra fitehirizana. === Famokarana maneran-tany === [[Sary:Bananen tanzania.jpg|vignette|305x305px|Mpamokatra akondro ao Tanzania]] Ambolena any amin' ny faritra trôpikaly sy sobtrôpikaly maro ny akondro. Anisan' ny faritra tena mpamokatra azy i [[Azia]] sy i [[Amerika Latina]] ary i [[Afrika]]. I [[India]] sy i [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] no anisan' ny mpamokatra lehibe indrindra, ka ny vokatra avy amin' izy ireo dia natokana indrindra ho an' ny tsena anatiny. Araka ny fanambaran' ny FAO, ny [[Akondro Cavendish|vondrona Cavendish]] dia mahatratra efa ho ny antsasaky ny famokarana akondro maneran-tany, ary ny varotra iraisam-pirenena dia nahatratra eo amin' ny 20 tapitrisa taonina eo ho eo isan-taona tato anatin' ny taona vitsivitsy. Mety hiova ireo tarehimarika ireo, arakaraka ny toe-javatra misy eo amin' ny famokarana sy eo amin' ny tsena. Maro ny firenena mamokatra akondro maneran-tany nefa ny firenena ao [[Amerika Afovoany]] no mpanondrana azy betsaka. I [[Japana]] no firenena mpanafatra akondro betsaka indrindra nanomboka tamin’ ny taompolo 1960. Ao [[Eorôpa]] no misy ny tsenan’ akondro iraisam-pirenena lehibe indrindra. I [[Etazonia]] anefa no tsenam-pirenena lehibe indrindra. Nisy vokatr’ izany ny fifanolanana teo amin' ny Amerikana sy ny Eorôpeana momba ny raharaham-barotra akondro tamin’ ny taompolo 1990. Mba hiarovana ny famokarana akondro any amin' ny firenena mifamatotra amin' ny alalan' ny ''Conventions de Lomé'' (Antilia Frantsay, Kanaria Espaniôla, ny firenena ao [[Afrika]] sy [[Karaiba]] ary [[Pasifika]]) dia nanangana lamina hamerana ny fidiran' ny akondro avy any [[Amerika Latina]] ny [[Vondrona Eorôpeana]]. Izany fifanolanana izany dia nahatonga ny fidirana an-tsehatr' i Etazonia mba hiarovany ny tsenan' ny firenena mifampiraharaha aminy. === Fitahirizana === [[Sary:Cavendish Banana DS.jpg|vignette|Akondro Cavendish]] Miankina amin' ny fahamatoy, ny mari-pana, ny hamandoana, ary ny faharetan' ny fotoana itahirizana azy ny fomba fitahirizana akondro. Mety hiteraka fahasimban' ny akondro ny mari-pana ambany loatra; izany dia miseho indrindra amin' ny fahasimban' ny hodiny sy ny fikorontanan' ny fizotran' ny fahamasahany. Ao anatin' ny rojom-pamatsiana ara-barotra dia zava-dehibe ny fifehezana ny fepetra fitaterana sy fitahirizana mba hampihenana ny fatiantoka aorian' ny fiotazana, sady hiantohana fa azo amidy amin' ny fahamasahana sahaza ilay voankazo. == Fampiasana amin' ny sakafo == === Fihinanana akondro vaovao === [[Sary:Bananas white background DS.jpg|vignette|Akondro]] Ny akondro mamy, izay fihinana mivantana tsy mila ahandroina, dia matetika hanina rehefa voaesotra ny hodiny. Azo ampidirina ao anatin' ny fangarom-boankazo, tsindrin-tsakafo, mofomamy, zava-pisotro voaharo, ary karazan-tsakafo hafa misy akora avy amin' ny ronono koa izy ireo. === Fikarakarana sakafo === Matetika ny akondro fahandro no andrahoina anaty rano, endasina malefaka, endasina atao may, na totoina ho lasa koba. Miovaova arakaraka ny firenena sy ny faritra ary ny fomba fanaovana fahandro ny fanomanana. Misy ovan-karazana sasany ampiasaina raha mbola maitso, fa ny sasany kosa no mety kokoa rehefa efa masaka. Ampiasaina amin' ny fanaovana mofomamy, mofo dipaina nasiana siramamy, tsindrin-tsakafo vita amin' ny hero-dronono, ary tsindrin-tsakafo hafa koa ny akondro efa masaka. Ny fahamasahany dia misy fiantraikany amin' ny firafitry ny nofony sy ny hamaminy ary ny hanitra avoakany. === Vokatra voahodina === Azo karakaraina ho lasa lafarinina, takelana voan' akondro endasina (''chips''), koba malefaka, vokatra nohamainina, ary zava-pisotro misy alikaola azo avy amin' ny fanotrehana ny akondro. Ny lafarinin' akondro, ohatra, dia azo avy amin' ny voan' akondro nohamainina sy nototoina. Na akondro mbola maitso na efa masaka dia samy azo ampiasaina amin' ny fanamboarana karazan-tsakafo samihafa, arakaraka ny toetra mampiavaka azy sy ny fomba fanodinana ampiharina aminy. Any amin' ny faritra trôpikaly maro, dia misy ovan-karazany sasany ampiasaina hanaovana zava-pisotro nentim-paharazana vokatry ny fanotrehana. Samy hafa arakaraka ny vondrom-piarahamonina na ny firenena ny fomba fanamboarana sy ny teknika fanomanana ary ny anarana iantsoana azy ireo. === Fikarakarana ny akondro hatao sakafo malagasy === [[Sary:Gâteau_malgache_cuit_(koba_masaka).jpg|vignette|Koba ravina]] Eo [[Madagasikara]], ny akondro dia hanina amin' ny fomba samihafa, arakaraka ny karazany sy ny faritra ary ny fomba fisakafo. Azo hanina manta, endasina, hamainina, na andrahoina miaraka amin' ny akora hafa ny akondro. Ny [[Mofo-akondro|mofo akondro]] dia karazana mofo vita amin' ny akondro, matetika akondro masaka, afangaro anaty koba, izay endasina amin' ny menaka. Atao sakafo maraina na anelanelam-potoana izy io, ary amidy eny an-tsena. Ny [[koba akondro]] kosa dia karazana mofomamy ahitana akondro sy kombam-[[Vary (kolontsaina malagasy)|bary]], ary, miankina amin' ny fomba fikarakarana azy, [[voanjo]]; fonosina ravin' akondro izy io ary andrahoina amin' ny etona. Any amin' ny morontsiraka atsinanana dia azo hamainaina amin' ny masoandro ny akondro mba hahafahana mitahiry azy ela kokoa. [[Fitsa]] no iantsoana an' io fomba fanomanana io, ary mety handalo fampidirana setroka ihany koa indraindray. Azo ampiasaina hanaovana feta mamy ihany koa ny akondro masaka, izay azo amin' ny alalan' ny fandrahoana azy miaraka amin' ny [[siramamy]] sy ranom-[[Voasarimakirana|boasarimakirana]]. Any amin' ny faritra avaratra amin' i Madagasikara, indrindra ao amin' ny faritra Diana, ny [[saoaba]], izay antsoina koa hoe [[kadaka]] amin' ny toe-javatra sasany, dia sakafo vita amin' ny akondro, izay mety afangaro amin' ny [[mangahazo]] na [[vomanga]]. Misy karazany andrahoina amin' ny ranom-[[Voanio|boanio]], ka mety ho mamy na masira ny tsirony. Ny ''sawaba fontsy lahy'', araka ny voalaza ao anatin' ny fomba fahandro iray navoaka tamin' ny taona 2025, dia karazana sakafo vita amin' ny akondro nandrahina amin' ny rano sy ranom-boanio. Farany, ny akondro maitso, indrindra fa ny karazana akondro lehibe (''plantain''), dia azo andrahoina amin' ny rano ary hanina ho sakafo misy [[gliosida]], hanina foysiny amin' izao na ho fanampin' ny sakafo hafa. == Fitsaboana nentim-paharazana == === Fitsaboana ny olan' ny fandevonan-kanina === [[Sary:Kadalikkula.JPG|vignette|227x227px|Akondro]]Ny akondro maitso dia ampiasaina hitsaboana ny [[Piriritra|fivalanana mipiriritra]] sy ny [[valan-dra]] (disanteria) atỳ [[Afrika]], any [[Azia]], any [[Karaîba|Karaiba]], ary any amin' ny nosy ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana|Ranomasimbe Indianina]]. Matetika ny akondro maitso no hanina rehefa avy masaka avy nadrahoina, nopotserina ho lasa koba, na nandrahoina toy ny tambavy. Izany fampiasana izany dia vokatry ny fisian' ny [[tavolo]] tsy mora levonina sy ny akora handatra (taninina) ao anatiny, izay afaka manampy amin' ny fandrindrana ny fiasan' ny [[tsinay]]. [[Sary:Banana on blackbackground.jpg|vignette|239x239px|Akondro masaka]] Etsy ankilany, ny akondro masaka dia hanina mba hanampiana ny fiasan' ny tsinay sy hanamaivanana ny [[fitohanana]]. Na izany aza, miovaova ny fiantraikan' izany arakaraka ny fahamasahan' ilay voankazo, ny habetsahana hanina, ary ny fomba famalin' ny tenan' ny olona tsirairay. Ao amin' ny fitsaboana nentim-paharazana any amin' ny faritra sasany, ny akondro maitso dia ampiasaina ihany koa hitsaboana ny fivontosan' ny fonom-bavony, ny fanaintainan' ny [[vavony]], ary ny fery ao amin' ny vavony. Azo hamainina sy totoina ho vovoka ilay akondro manta, na andrahoina anaty rano mba hakana ny singa mahasoa ao anatiny. Any [[Martinique]], ny akondro maitso nokikisana afangaro amin' ny ronono mafana dia ampiasaina mba hanamaivanana ny fanaintainan' ny vavony. === Fikarakarana hoditra sy fanasitranana ratra === Ampiasaina amin' ny fikarakarana hoditra amin' ny fomba nentim-paharazana ihany koa ny nofon' ny akondro sy ny hodiny. Any amin' ny faritra trôpikaly sasany, ny nofon' akondro voapotsitra na ny ilany anatiny amin' ny hodiny dia apetaka amin' ny ratra ivelany sy amin' ny faritra voaendaka ary amin' ny may kely, mba hanamaivanana ny fanaintainana sy hanampiana ny fahasitranan' ny ratra. Ampiasaina hanamaivanana ny mangidihidy vokatry ny kaikitry ny [[Insecta|bibikely]] ihany koa ny hoditr' akondro. Ao koa ny fametrahana ny lafiny anatiny amin' ny hoditry ny akondro eo amin' ny [[votsy]]; indraindray dia tazomina eo amin' ny alalan' ny fehy izany mba hitoetra eo amin' ny toerany mandritra ny ora maro. Tokony hohalavirina anefa ny fametrahana fanafody namboarina an-trano eo amin' ny ratra misokatra, noho ny mety hisian' ny loto na ny otrikaretina. === Fampiasana ara-pitsaboana nentim-paharazana hafa === Ao amin' ny vondrom-piarahamonina maro, ny akondro masaka dia heverina ho sakafo manome hery, natao manokana ho an' ny olona malemy vatana na ireo eo am-pahasitranana amin' ny aretina. Ny habetsahan' ny [[gliosida]] ao amin' ny akondro dia manome [[Angôvo|angovo]], ary ny [[pôtasiôma]] ao aminy kosa dia manampy amin' ny fiasan' ny [[hozatra]] sy ny [[fitatitra]] ara-dalàna. Izany fiheverana manokana ny akondro izany dia vokatry ny toetrany ara-tsakafo indrindra, fa tsy noho ny fananany toetra manokana manasitrana aretina. Any [[Afrika Afovoany]], indrindra any [[Gabôna]] sy any [[Kamerona]], ny akondro natono anaty lavenona dia ampiasaina mba hamonoana ny kankana an-tsinay, hitsaboana ny [[piriritra]] sy aretina isan-karazany mifandraika amin' ny taovam-pisefoana. Misy karazana akondro dia (maniry hoazy any an' ala) izay hamainina avy eo avela hilona ao anaty alikaola, ka atao fanafody hanamaivanana ny fanaintainan' ny [[lamosina]] sy ny [[taolana]] ary ny [[tonon-taolana]]. === Fampiasana ny akondro eo amin' ny fitsaboana sinoa nentim-paharazana === Ao amin' ny fitsaboana sinoa nentim-paharazana, ny akondro (''[[Musa × paradisiaca]]'') dia heverina ho voankazo manana toetra mangatsiaka sy mamy. Noho izany dia ampiasaina izy io mba "hanalana hafanana" sy hamonoana hetaheta ary hanamaivanana toe-javatra sasany mifandraika amin' ny tazo na ny fahataitairana. Ireo fanao ireo dia tafiditra ao anatin' ny rafitra ara-teôria manokana ao amin' io fitsaboana nentim-paharazana io, ary tsy voatery hifanaraka amin' ny voka-pitsaboana voaporofo araka ny fenitry ny fitsaboana siantifika ankehitriny. === Fitsaboana nentim-paharazana eto Madagasikara === Ero [[Madagasikara]], ny fampahalalana momba ny fifandraisan' ny olombelona sy ny zavamaniry (etnôbôtanika), izay voarakitra ao amin' ny bokin' i Jean-Pierre Nicolas mitondra ny lohateny hoe ''Plantes médicinales du Nord de Madagascar. Ethnobotanique antakarana et informations scientifiques'' (2012), dia milaza fampiasana maro ara-pitsaboana azo avy amin' ny nofon' ny akondro maitso. Any faritra avaratra amin' ny Nos dia ampiasaina manokana hitsaboana ny aretim-pivalanana izy io. Voalaza ihany koa fa ny ranoka azo avy amin' ny fampangotrahana ny nofon' ny akondro maitso dia ampiasaina hitsaboana ny fivontosan' ny fonom-bavony (gastritis) sy ny fery ao amin' ny vavony; indraindray dia sotroina izany rehefa mbola tsy misy sakafo ny kibo. Ireo fanazavana ireo dia manamarina ny anjara asan' io voankazo io eo amin' ny fomba fitsaboana nentim-paharazana malagasy, indrindra fa ao anatin' ny fomba fitsaboana nentim-paharazan' ny [[Antankarana|Antakarana]]. Na izany aza dia angona momba ny etnôbôtanika fotsiny ihany ireo, ka tsy midika fa mahomby na azo antoka ny fanafody voaomana avy aminy. == Jereo koa == * [[Akondro (zavamaniry)]] * ''[[Musa]]'' (vondron-karazana) * [[Voankazo]] * [[Lisitry ny hazo fihinam-boa eto Madagasikara]] == Fanovozan-kevitra == * Nicolas, J.-P. (2012). [https://www.sudoc.fr/168522322 ''Plantes médicinales du Nord de Madagascar.'' ''Ethnobotanique antakarana et informations scientifiques'']. * Pereira, A. et Maraschin, M. (2015). "[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25449450/ Banana (''Musa'' spp) from peel to pulp: Ethnopharmacology, source of bioactive compounds and its relevance for human health]". ''Journal of Ethnopharmacology'', 160, 149–163. * Gavidia-Valencia, J. G. et al. (2026). "[https://scindeks-clanci.ceon.rs/data/pdf/2217-5369/2026/2217-53692602306G.pdf Recent review on ethnomedicinal, pharmacological and chemical aspects of banana (''Musa paradisiaca'')]". ''Food and Feed Research'', 53(2), 306–329. == Rohy ivelany == * [http://www.nutritiondata.com/facts-B00001-01c20Tm.html Complete nutritional information.] * [http://www.inibap.org/ International Network for the Improvement of Banana and Plantain (INIBAP)] * [http://www.honduras.com/fhia/engl-menu.htm Honduran Foundation of Agricultural Research (FHIA)] {{Wayback|url=http://www.honduras.com/fhia/engl-menu.htm |date=20111214122041 }} * [http://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/banana.html Banana from ''Fruits of Warm Climates'' by Julia Morton] * [http://www.uga.edu/fruit/banana.htm Banana and Plantain - University of Georgia] {{Wayback|url=http://www.uga.edu/fruit/banana.htm |date=20060810044214 }} * [http://www.crfg.org/pubs/ff/banana.html Banana Fruit Facts - California Rare Fruit Growers] {{Wayback|url=http://www.crfg.org/pubs/ff/banana.html |date=20201017075339 }}. * [http://www.pacificbiological.org.au/projects/PBF_02_3/pbf_02_3.htm Tracing antiquity of banana cultivation in Papua New Guinea] {{Wayback|url=http://www.pacificbiological.org.au/projects/PBF_02_3/pbf_02_3.htm |date=20051018030537 }} * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2664373.stm Bananas could split for good] * [http://www.fao.org/english/newsroom/news/2003/13120-en.html Bananas not on verge of extinction, says FAO] {{Wayback|url=http://www.fao.org/english/newsroom/news/2003/13120-en.html |date=20050829070721 }}. * [http://www.eurekalert.org/pub_releases/2003-02/aps-ppu021403.php Plant pathologists unpeel rumors of banana extinction] {{Wayback|url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2003-02/aps-ppu021403.php |date=20070126100813 }} * [http://www.delaat.nl/main.php?main=ripening&sub=intro&ln=en De Laat Koudetechniek - Information about ripeningrooms] {{Wayback|url=http://www.delaat.nl/main.php?main=ripening&sub=intro&ln=en |date=20070929033856 }} * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=8044524&dopt=Abstract The influence of banana stem extract on urinary risk factors for stones] == Loharano == [[Sokajy:Zingiberales]] [[Sokajy:Voankazo]] [[Sokajy:Fambolena]] es6jihnhr2tbtqgjmdpth864txhoad2 1152534 1152532 2026-10-25T14:59:45Z Thelezifor 15140 1152534 wikitext text/x-wiki [[Sary:Banana three in Réunion.jpg|vignette|Akondro maitso]] Ny '''akondro''' dia voankazo fihinana be nofony sy mitahiry rano, vokarin' ny zavamaniry mitovy anarana aminy, izay karazana sy ovan-karazana volena maromaro avy amin' ny antokon-javamairy ''[[Musa]]'', izay ao anatin' ny fianakavian-javamaniry ''[[Musaceae]]''. Miovaova isaky ny faritra eto [[Madagasikara]] ny anarana ahafantarana ny akondro, ka anisan' izany ny hoe '''katakata''' sy '''kida''' ary '''ontsy'''. Voankazo misy nofony izay miforona avy ao amin' ny [[Fihary atodinaina (bôtanika)|fihary atodinain]]' ny vonin' ilay zavamaniry izy io. Matetika ny akondro volena dia tsy misy [[vihim-boa]] tena mivoatra, noho ny [[partenôkarpia]], ary amin' ny ovan-karazany maro, dia vokatry ny tsy fahafahana miteraka amin' ny alalan' ny voa izay mifandray amin' ny firafitry ny [[Fototarazo|fototarazony]]. Misy fanavahana mahazatra eo amin' ny akondro mamy (izay matetika hanina tsy nandrahoina) sy ny akondro mila andrahoina, izay ahitana ihany koa ny vondrona antsoina hoe "plantain"<ref name="KewAcuminata">Royal Botanic Gardens, Kew, "*Musa acuminata* Colla," *Plants of the World Online*: https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:797527-1/general-information</ref><ref name="KewBalbisiana">Royal Botanic Gardens, Kew, "*Musa balbisiana* Colla," *Plants of the World Online*: https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:797536-1/general-information</ref>. Ny teny hoe ''akondro'' (sy ny mitovy hevitra aminy) dia sady manondro ny voan' ilay [[Akondro (zavamaniry)|zavamaniry]] no manondro ihany koa [[Akondro (zavamaniry)|ilay zavamaniry]], fa ''Musa'' no anarana siantifika iantsoana ny vondron-karazana bôtanika misy ny karazana akondro samihafa, na ny volena na ireo izay maniry ho azy any anaty ala. Mifandray àry ireo teny ireo, saingy tsy azo ampifanakalozina. == Famariparitana ilay voankazo == === Endrika sy bika === [[Sary:Bananas on black background 02.jpg|vignette|Akondro]] Amin' ny ankapobeny, ny akondro dia voankazo lava, miendrika varingarina na somary misy zoro, ary matetika miolaka. Miovaova arakaraka ny karazany sy ny ovan-karazana volena ny habeny, ny fiolahany, ny hatevin' ny hodiny, ary ny lokon' ny nofony. Maitso ny hodiny raha mbola tsy matoy. Ho an' ny karazana akondro maro fihinanana toy ny akondro mamy, dia lasa mavo ny hodiny rehefa masaka, ary mety hisy pentina volontany avy eo. Misy ovan-karazany hafa kosa manana hoditra menamena, volomparasy, na manana loko hafa. Matetika dia fotsy, miloko toy ny hero-dronono, na mavo ny nofony, na dia mety hiova arakaraka ny ovan-karazany aza izany loko izany. === Firafitry ny voan' akondro === Voankazo be nofo ny akondro. Ny hodiny no mandrafitra ny ampahany ivelany amin' ilay voankazo, fa ny nofony kosa no ampahany lehibe indrindra izay hanina. Matetika ny akondro maniry hoazy any an' ala no ahitana vihim-boany mafy sy mivoatra tsara. Raha ny amin' ny akondro volena mba ho hanim-boa kosa, dia matetika tsy misy vihim-boa, na misy ihany fa lasa bitika sy somary mainty, ka tsy mivoatra ho lasa vihim-boa afaka maniry ka hamokatra tsimoka. Ny [[partenôkarpia]], izany hoe ny fiforonan' ny voa nefa tsy nisy fandonahana, no mahatonga ny fisian' ireo karazana voankazo tsy misy vihim-boa afaka mitsimoka ireo. === Fihamasahana === Voankazo "klimakterika" ny akondro: miova miaraka amin' ny fahamatorany ny fomba fifohan' ilay voankazo rivotra sy ny famokarana [[etilena]], [[hôrmônina]] izay manampy amin' ny fandrindrana izany fiovana izany. Mandritra ny fihamasahana dia rava tsikelikely ny hidrôetilamidôna ([[tavolo]]) ao anatin' ny nofon' ilay voankazo, ary mitombo ny habetsahan' ny [[siramamy]] mety levona, indrindra fa ny [[gliokôzy]] sy ny [[froktôzy]], ary ny [[sakarôzy]]. Vokatr' izany, dia matetika lasa mamy kokoa sy malemy kokoa ny nofon' akondro. Miankina, ankoatra ny anton-javatra hafa, amin' ny ovan-karazana sy ny fepetra fitahirizana azy ny fiovana eo amin' ny firafitra sy ny loko ary ny hanitra<ref name="Nascimento2019">M. A. C. do Nascimento et al., « The Starch Is (Not) Just Another Brick in the Wall: The Primary Metabolism of Sugars During Banana Ripening », ''Frontiers in Plant Science'', vol. 10, 2019, article 391, [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6454214/ texte intégral].</ref>. Matetika dia otazana alohan' ny hahatongavany amin' ny dingan' ny fahamasahana azo hanina ny akondro natao hotaterina lavitra. Aorian' izay dia azo fehezina ao anatin' ny toerana manokana ny fihamasahany, mba hahazoana voankazo vonona hamidy. == Karazana akondro samihafa == [[Sary:Bananavarieties.jpg|vignette|313x313px|Karazan' akondro samihafa: akondro "plantain", akondro mena, akondro latundan ary akondro Cavendish]] Hita taratra eo amin' ny habeny, ny endriny, ny lokony, ny firafitry ny nofony, ny tsirony ary ny fomba fampiasana azy amin' ny sakafo ny fisian' ny fahasamihafana eo amin' ny akondro volena. Araka ny filazan' ny ''[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]]'' (FAO) dia misy ovan-karazana akondro maherin' ny arivo eran-tany. Na izany aza, ampahany kely amin' io fahasamihafana io ihany no hita eo amin' ny varotra iraisam-pirenena. === Akondro mamy === Hanina tsy nandrahoina, indrindra rehefa tonga amin' ny fahamasahana tsara, ny akondro mamy izay fihinanana mivantana. Ny [[Akondro Cavendish|vondrona Cavendish]] no manjaka eo amin' ny varotra iraisam-pirenena momba ny akondro mamy, satria izy no manana anjara toerana lehibe eo amin' ny famokarana sy ny fitsinjarana maneran-tany. Na izany aza dia tsy voafetra ao anatin' ny vondrona Cavendish ihany ny akondro fihinanana toy ny ovan-karazana maro izay jifain' ny mponina eny amin' ny faritra sy ny firenena ambolena azy, ary samy manana ny toetrany manokana ireo akondro ireo, na eo amin' ny lafiny habe, tsiro, loko, na firafitry ny nofony. === Akondro fahandro === Ampiasaina amin' ny fanomanana sakafo mitaky fandrahoana ny akondro fandraho. Mijanona ho mafy tsara sy be [[tavolo]] ny nofony, indrindra rehefa mbola maitso ilay akondro. Azo andrahoina anaty rano, endasina, potserina na totoina ho lafarinina izy ireo. Vondrona manan-danja amin' ireo izay natao handrahoina ny akondro karazana "plantain", indrindra atỳ [[Afrika atsimon' i Saharà|Afrika atsimon' i Sahara]] sy any [[Amerika Latina]] ary any [[Karaîba|Karaiba]]. Ny teny hoe "plantain" dia manondro voalohany indrindra ny akondro samihafa volena mba handrahoina, ka tsy midika ho ovan-karazana iray manokana na tokana ekena eran-tany izany. Mety hampiasaina amin' ny fomba maro samihafa ny ovan-karazana noforonina sasany, arakaraka ny fahamatoiny sy ny fomba fanaovana nahandro isaky ny faritra. === Vondrona sy ovan-karazana noforonina hafa === [[Sary:RedBananasMetepec.JPG|vignette|Akondro mena]] Misy akondro hafa volena izay manana hoditra miloko mena na volomparasy, nofony manana loko miavaka, na toetra mifanaraka amin' ny fampiasana azy eo an-toerana. Mamorona vondrona miavaka ao amin' ny akondro azo hanina ny akondro "Fe'i", izay volena indrindra any amin' ny nosy sasany ao amin' ny [[Ranomasimbe Pasifika]]. Fantatra manokana izy ireo noho ny fitombon' ny [[lafitra]] miakatra mitsangana, ary amin' ny ovan-karazany noforonina sasany, dia noho ny lokon' ny nofony. Miovaova arakaraka ny faritra sy ny fomba fambolena ny anarana sy ny fanasokajiana ny akondro. Ny anarana mahazatra omen' ny mponina dia tsy voatery hifanaraka tsara amin' ny vondrona ara-pototarazo na ara-taksônômika voafaritra mazava. == Taharo sy sanda ara-tsakafo == === Taharo ankapobeny === Miovaova arakaraka ny ovan-karazany sy ny fahamatoiny na ny fahamasahany ary ny fomba fitahirizana azy ny singa ara-tsakafo hita ao anatin' ny akondro. Araka ny angona avy amin' ny ''United States Department of Agriculture'' (USDA), ny akondro manta milanja 100 g dia manome eo amin' ny 89 [[kilôkalôria]], [[gliosida]] 22,8 g, tsiraka 2,6 g, [[prôteinina]] 1,1 g, ary [[lipida]] 0,3 g. Ahitana [[rano]] sy [[vitaminina]] ary [[mineraly]] ihany koa ao anatiny<ref name="USDA">United States Department of Agriculture, ''FoodData Central'', « Bananas, raw », [https://fdc.nal.usda.gov/].</ref>. Ireo tarehimarika ireo dia sanda fanondro fotsiny, satria tsy mitovy ho an' ny akondro rehetra. Indrindraindrindra, miova ny firafitry ny gliosida mandritra ny dingan' ny fihamasahan' ny akondro. === Tavolo sy siramamy === Misy ampahany betsaka amin' ny [[tavolo]] ny akondro maitso. Mandritra ny fizotran' ny fihamasahana na ny fihamasahana, dia miova ho [[siramamy]] mety levona, izay mahatonga ilay voankazo hihamamy kokoa, ny ampahany amin' io tavolo io. Tsy levon' ny tsinay kely ny ampahany amin' ny karazan-tavolo hita ao anatin' ny akondro maitso. Azon' ny bakteria an-tsinay aotrika io karazana tavolo tsy levona mora foana io. Miovaova ny habetsahany arakaraka ny lafin-javatra maro, toy ny ovan-karazana sy ny haavon' ny fahamatoiny na ny fahamasahany ary ny fomba fikarakarana ilay voankazo. Izany fanotrehana izany dia miteraka singa maro, anisan' izany ny [[asidra matavy]] misy rojo fohy. Miankina amin' ny habetsahan' ny akondro nohanina sy ny fangaron' ny sakafo ankapobeny ary ny toetra manokan' ny tsirairay ny vokatr' izany. === Vitaminina sy mineraly === Anisan' ny singa hita ao amin' ny akondro ny [[pôtasiôma]] sy ny [[maneziôma]], ary ny [[vitaminina B6]]. Araka ny angona fanondro avy amin' ny ''[[United States Department of Agriculture]]'' (USDA), dia ahitana pôtasiôma eo amin' ny 358 mg sy maneziôma 27 mg ary vitaminina B6 0,37 mg ny akondro manta milanja 100 g. Mandray anjara amin' ny fiasan' ny [[sela]] ara-dalàna sy ny fitazonana ny fifandanjan' ny [[elektrôlita]] ao amin' ny vatana ny pôtasiôma. Manana anjara asa amin' ny [[fiota]] maron' ny [[anzima]] ao amin' ny metabôlisma kosa ny vitaminina B6. Afaka manampy amin' ny fahazoana ireo otrikaina ireo ny akondro, nefa tsy azo heverina ho fitsaboana ampy ho an' ny tsy fahampiana [[otrikaina]] na ho an' ny [[aretina]] iray. === Taharo manitra sy akora hafa === Vokatry ny fifangaroan' ny akora mora mivadika ho [[etona]], anisan' izany ny karazana estera maro, ny hanitry ny akondro masaka. Miovaova arakaraka ny ovan-karazan' akondro ny firafitra sy ny habetsahan' ireo akora ireo, ary miova ihany koa mandritra ny dingan' ny fihamasahan' ilay voankazo. Ahitana haro fenôlika isan-karazany ihany koa ny nofon' akondro. Na izany aza, ny fisian' ny akora manana asa biôlôjika ao anatin' ny sakafo iray dia tsy ampy hanaporofoana fa misy fiantraikany ara-pitsaboana eo amin' ny olombelona izany. Mila sandaina amin' ny alalan' ny fikarohana manokana ireo toetra ireo. == Famokarana sy varotra iraisam-pirenena == === Fiotazana sy fitaterana ary fanamasahana === [[Sary:Green fresh bananas.jpg|vignette|Akondro maitso]]Matetika dia otazana alohan' ny hahatongavany amin' ny dingam-pihamasahana azo hanina tsara ny akondro natao ho an' ny tsena any amin' ny firenena lavitra. Taterina ao anatin' ny fepetra voafehy tsara izy ireo avy eo, mba hampiadana ny fizotran' ny fihamasahany. Rehefa tonga any amin' ny toerana hivarotana azy, dia mety ampiasaina ao anatin' ny toerana manokana ny [[etilena]] mba hahatonga ny akondro hitovy fahamasahana tsara. Misy fiantraikany amin' ny kalitaon' ny voankazo sy ny fatiantoka aorian' ny fiotazana ny mari-pana sy ny faharetan' ny fitaterana ary ny fepetra fitehirizana. === Famokarana maneran-tany === [[Sary:Bananen tanzania.jpg|vignette|305x305px|Mpamokatra akondro ao Tanzania]] Ambolena any amin' ny faritra trôpikaly sy sobtrôpikaly maro ny akondro. Anisan' ny faritra tena mpamokatra azy i [[Azia]] sy i [[Amerika Latina]] ary i [[Afrika]]. I [[India]] sy i [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] no anisan' ny mpamokatra lehibe indrindra, ka ny vokatra avy amin' izy ireo dia natokana indrindra ho an' ny tsena anatiny. Araka ny fanambaran' ny FAO, ny [[Akondro Cavendish|vondrona Cavendish]] dia mahatratra efa ho ny antsasaky ny famokarana akondro maneran-tany, ary ny varotra iraisam-pirenena dia nahatratra eo amin' ny 20 tapitrisa taonina eo ho eo isan-taona tato anatin' ny taona vitsivitsy. Mety hiova ireo tarehimarika ireo, arakaraka ny toe-javatra misy eo amin' ny famokarana sy eo amin' ny tsena. Maro ny firenena mamokatra akondro maneran-tany nefa ny firenena ao [[Amerika Afovoany]] no mpanondrana azy betsaka. I [[Japana]] no firenena mpanafatra akondro betsaka indrindra nanomboka tamin’ ny taompolo 1960. Ao [[Eorôpa]] no misy ny tsenan’ akondro iraisam-pirenena lehibe indrindra. I [[Etazonia]] anefa no tsenam-pirenena lehibe indrindra. Nisy vokatr’ izany ny fifanolanana teo amin' ny Amerikana sy ny Eorôpeana momba ny raharaham-barotra akondro tamin’ ny taompolo 1990. Mba hiarovana ny famokarana akondro any amin' ny firenena mifamatotra amin' ny alalan' ny ''Conventions de Lomé'' (Antilia Frantsay, Kanaria Espaniôla, ny firenena ao [[Afrika]] sy [[Karaiba]] ary [[Pasifika]]) dia nanangana lamina hamerana ny fidiran' ny akondro avy any [[Amerika Latina]] ny [[Vondrona Eorôpeana]]. Izany fifanolanana izany dia nahatonga ny fidirana an-tsehatr' i Etazonia mba hiarovany ny tsenan' ny firenena mifampiraharaha aminy. === Fitahirizana === [[Sary:Cavendish Banana DS.jpg|vignette|Akondro Cavendish]] Miankina amin' ny fahamatoy, ny mari-pana, ny hamandoana, ary ny faharetan' ny fotoana itahirizana azy ny fomba fitahirizana akondro. Mety hiteraka fahasimban' ny akondro ny mari-pana ambany loatra; izany dia miseho indrindra amin' ny fahasimban' ny hodiny sy ny fikorontanan' ny fizotran' ny fahamasahany. Ao anatin' ny rojom-pamatsiana ara-barotra dia zava-dehibe ny fifehezana ny fepetra fitaterana sy fitahirizana mba hampihenana ny fatiantoka aorian' ny fiotazana, sady hiantohana fa azo amidy amin' ny fahamasahana sahaza ilay voankazo. == Fampiasana amin' ny sakafo == === Fihinanana akondro vaovao === [[Sary:Bananas white background DS.jpg|vignette|Akondro]] Ny akondro mamy, izay fihinana mivantana tsy mila ahandroina, dia matetika hanina rehefa voaesotra ny hodiny. Azo ampidirina ao anatin' ny fangarom-boankazo, tsindrin-tsakafo, mofomamy, zava-pisotro voaharo, ary karazan-tsakafo hafa misy akora avy amin' ny ronono koa izy ireo. === Fikarakarana sakafo === Matetika ny akondro fahandro no andrahoina anaty rano, endasina malefaka, endasina atao may, na totoina ho lasa koba. Miovaova arakaraka ny firenena sy ny faritra ary ny fomba fanaovana fahandro ny fanomanana. Misy ovan-karazana sasany ampiasaina raha mbola maitso, fa ny sasany kosa no mety kokoa rehefa efa masaka. Ampiasaina amin' ny fanaovana mofomamy, mofo dipaina nasiana siramamy, tsindrin-tsakafo vita amin' ny hero-dronono, ary tsindrin-tsakafo hafa koa ny akondro efa masaka. Ny fahamasahany dia misy fiantraikany amin' ny firafitry ny nofony sy ny hamaminy ary ny hanitra avoakany. === Vokatra voahodina === Azo karakaraina ho lasa lafarinina, takelana voan' akondro endasina (''chips''), koba malefaka, vokatra nohamainina, ary zava-pisotro misy alikaola azo avy amin' ny fanotrehana ny akondro. Ny lafarinin' akondro, ohatra, dia azo avy amin' ny voan' akondro nohamainina sy nototoina. Na akondro mbola maitso na efa masaka dia samy azo ampiasaina amin' ny fanamboarana karazan-tsakafo samihafa, arakaraka ny toetra mampiavaka azy sy ny fomba fanodinana ampiharina aminy. Any amin' ny faritra trôpikaly maro, dia misy ovan-karazany sasany ampiasaina hanaovana zava-pisotro nentim-paharazana vokatry ny fanotrehana. Samy hafa arakaraka ny vondrom-piarahamonina na ny firenena ny fomba fanamboarana sy ny teknika fanomanana ary ny anarana iantsoana azy ireo. === Fikarakarana ny akondro hatao sakafo malagasy === [[Sary:Gâteau_malgache_cuit_(koba_masaka).jpg|vignette|Koba ravina]] Eo [[Madagasikara]], ny akondro dia hanina amin' ny fomba samihafa, arakaraka ny karazany sy ny faritra ary ny fomba fisakafo. Azo hanina manta, endasina, hamainina, na andrahoina miaraka amin' ny akora hafa ny akondro. Ny [[Mofo-akondro|mofo akondro]] dia karazana mofo vita amin' ny akondro, matetika akondro masaka, afangaro anaty koba, izay endasina amin' ny menaka. Atao sakafo maraina na anelanelam-potoana izy io, ary amidy eny an-tsena. Ny [[Koba (mofo)|koba ravina]] kosa dia karazana mofomamy ahitana akondro sy kombam-[[Vary (kolontsaina malagasy)|bary]], ary, miankina amin' ny fomba fikarakarana azy, [[voanjo]]; fonosina ravin' akondro izy io ary andrahoina amin' ny etona. Any amin' ny morontsiraka atsinanana dia azo hamainaina amin' ny masoandro ny akondro mba hahafahana mitahiry azy ela kokoa. [[Fitsa]] no iantsoana an' io fomba fanomanana io, ary mety handalo fampidirana setroka ihany koa indraindray. Azo ampiasaina hanaovana feta mamy ihany koa ny akondro masaka, izay azo amin' ny alalan' ny fandrahoana azy miaraka amin' ny [[siramamy]] sy ranom-[[Voasarimakirana|boasarimakirana]]. Any amin' ny faritra avaratra amin' i Madagasikara, indrindra ao amin' ny faritra Diana, ny [[saoaba]], izay antsoina koa hoe [[kadaka]] amin' ny toe-javatra sasany, dia sakafo vita amin' ny akondro, izay mety afangaro amin' ny [[mangahazo]] na [[vomanga]]. Misy karazany andrahoina amin' ny ranom-[[Voanio|boanio]], ka mety ho mamy na masira ny tsirony. Ny ''sawaba fontsy lahy'', araka ny voalaza ao anatin' ny fomba fahandro iray navoaka tamin' ny taona 2025, dia karazana sakafo vita amin' ny akondro nandrahina amin' ny rano sy ranom-boanio. Farany, ny akondro maitso, indrindra fa ny karazana akondro lehibe (''plantain''), dia azo andrahoina amin' ny rano ary hanina ho sakafo misy [[gliosida]], hanina foysiny amin' izao na ho fanampin' ny sakafo hafa. == Fitsaboana nentim-paharazana == === Fitsaboana ny olan' ny fandevonan-kanina === [[Sary:Kadalikkula.JPG|vignette|227x227px|Akondro]]Ny akondro maitso dia ampiasaina hitsaboana ny [[Piriritra|fivalanana mipiriritra]] sy ny [[valan-dra]] (disanteria) atỳ [[Afrika]], any [[Azia]], any [[Karaîba|Karaiba]], ary any amin' ny nosy ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana|Ranomasimbe Indianina]]. Matetika ny akondro maitso no hanina rehefa avy masaka avy nadrahoina, nopotserina ho lasa koba, na nandrahoina toy ny tambavy. Izany fampiasana izany dia vokatry ny fisian' ny [[tavolo]] tsy mora levonina sy ny akora handatra (taninina) ao anatiny, izay afaka manampy amin' ny fandrindrana ny fiasan' ny [[tsinay]]. [[Sary:Banana on blackbackground.jpg|vignette|239x239px|Akondro masaka]] Etsy ankilany, ny akondro masaka dia hanina mba hanampiana ny fiasan' ny tsinay sy hanamaivanana ny [[fitohanana]]. Na izany aza, miovaova ny fiantraikan' izany arakaraka ny fahamasahan' ilay voankazo, ny habetsahana hanina, ary ny fomba famalin' ny tenan' ny olona tsirairay. Ao amin' ny fitsaboana nentim-paharazana any amin' ny faritra sasany, ny akondro maitso dia ampiasaina ihany koa hitsaboana ny fivontosan' ny fonom-bavony, ny fanaintainan' ny [[vavony]], ary ny fery ao amin' ny vavony. Azo hamainina sy totoina ho vovoka ilay akondro manta, na andrahoina anaty rano mba hakana ny singa mahasoa ao anatiny. Any [[Martinique]], ny akondro maitso nokikisana afangaro amin' ny ronono mafana dia ampiasaina mba hanamaivanana ny fanaintainan' ny vavony. === Fikarakarana hoditra sy fanasitranana ratra === Ampiasaina amin' ny fikarakarana hoditra amin' ny fomba nentim-paharazana ihany koa ny nofon' ny akondro sy ny hodiny. Any amin' ny faritra trôpikaly sasany, ny nofon' akondro voapotsitra na ny ilany anatiny amin' ny hodiny dia apetaka amin' ny ratra ivelany sy amin' ny faritra voaendaka ary amin' ny may kely, mba hanamaivanana ny fanaintainana sy hanampiana ny fahasitranan' ny ratra. Ampiasaina hanamaivanana ny mangidihidy vokatry ny kaikitry ny [[Insecta|bibikely]] ihany koa ny hoditr' akondro. Ao koa ny fametrahana ny lafiny anatiny amin' ny hoditry ny akondro eo amin' ny [[votsy]]; indraindray dia tazomina eo amin' ny alalan' ny fehy izany mba hitoetra eo amin' ny toerany mandritra ny ora maro. Tokony hohalavirina anefa ny fametrahana fanafody namboarina an-trano eo amin' ny ratra misokatra, noho ny mety hisian' ny loto na ny otrikaretina. === Fampiasana ara-pitsaboana nentim-paharazana hafa === Ao amin' ny vondrom-piarahamonina maro, ny akondro masaka dia heverina ho sakafo manome hery, natao manokana ho an' ny olona malemy vatana na ireo eo am-pahasitranana amin' ny aretina. Ny habetsahan' ny [[gliosida]] ao amin' ny akondro dia manome [[Angôvo|angovo]], ary ny [[pôtasiôma]] ao aminy kosa dia manampy amin' ny fiasan' ny [[hozatra]] sy ny [[fitatitra]] ara-dalàna. Izany fiheverana manokana ny akondro izany dia vokatry ny toetrany ara-tsakafo indrindra, fa tsy noho ny fananany toetra manokana manasitrana aretina. Any [[Afrika Afovoany]], indrindra any [[Gabôna]] sy any [[Kamerona]], ny akondro natono anaty lavenona dia ampiasaina mba hamonoana ny kankana an-tsinay, hitsaboana ny [[piriritra]] sy aretina isan-karazany mifandraika amin' ny taovam-pisefoana. Misy karazana akondro dia (maniry hoazy any an' ala) izay hamainina avy eo avela hilona ao anaty alikaola, ka atao fanafody hanamaivanana ny fanaintainan' ny [[lamosina]] sy ny [[taolana]] ary ny [[tonon-taolana]]. === Fampiasana ny akondro eo amin' ny fitsaboana sinoa nentim-paharazana === Ao amin' ny fitsaboana sinoa nentim-paharazana, ny akondro (''[[Musa × paradisiaca]]'') dia heverina ho voankazo manana toetra mangatsiaka sy mamy. Noho izany dia ampiasaina izy io mba "hanalana hafanana" sy hamonoana hetaheta ary hanamaivanana toe-javatra sasany mifandraika amin' ny tazo na ny fahataitairana. Ireo fanao ireo dia tafiditra ao anatin' ny rafitra ara-teôria manokana ao amin' io fitsaboana nentim-paharazana io, ary tsy voatery hifanaraka amin' ny voka-pitsaboana voaporofo araka ny fenitry ny fitsaboana siantifika ankehitriny. === Fitsaboana nentim-paharazana eto Madagasikara === Ero [[Madagasikara]], ny fampahalalana momba ny fifandraisan' ny olombelona sy ny zavamaniry (etnôbôtanika), izay voarakitra ao amin' ny bokin' i Jean-Pierre Nicolas mitondra ny lohateny hoe ''Plantes médicinales du Nord de Madagascar. Ethnobotanique antakarana et informations scientifiques'' (2012), dia milaza fampiasana maro ara-pitsaboana azo avy amin' ny nofon' ny akondro maitso. Any faritra avaratra amin' ny Nos dia ampiasaina manokana hitsaboana ny aretim-pivalanana izy io. Voalaza ihany koa fa ny ranoka azo avy amin' ny fampangotrahana ny nofon' ny akondro maitso dia ampiasaina hitsaboana ny fivontosan' ny fonom-bavony (gastritis) sy ny fery ao amin' ny vavony; indraindray dia sotroina izany rehefa mbola tsy misy sakafo ny kibo. Ireo fanazavana ireo dia manamarina ny anjara asan' io voankazo io eo amin' ny fomba fitsaboana nentim-paharazana malagasy, indrindra fa ao anatin' ny fomba fitsaboana nentim-paharazan' ny [[Antankarana|Antakarana]]. Na izany aza dia angona momba ny etnôbôtanika fotsiny ihany ireo, ka tsy midika fa mahomby na azo antoka ny fanafody voaomana avy aminy. == Jereo koa == * [[Akondro (zavamaniry)]] * ''[[Musa]]'' (vondron-karazana) * [[Voankazo]] * [[Lisitry ny hazo fihinam-boa eto Madagasikara]] == Fanovozan-kevitra == * Nicolas, J.-P. (2012). [https://www.sudoc.fr/168522322 ''Plantes médicinales du Nord de Madagascar.'' ''Ethnobotanique antakarana et informations scientifiques'']. * Pereira, A. et Maraschin, M. (2015). "[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25449450/ Banana (''Musa'' spp) from peel to pulp: Ethnopharmacology, source of bioactive compounds and its relevance for human health]". ''Journal of Ethnopharmacology'', 160, 149–163. * Gavidia-Valencia, J. G. et al. (2026). "[https://scindeks-clanci.ceon.rs/data/pdf/2217-5369/2026/2217-53692602306G.pdf Recent review on ethnomedicinal, pharmacological and chemical aspects of banana (''Musa paradisiaca'')]". ''Food and Feed Research'', 53(2), 306–329. == Rohy ivelany == * [http://www.nutritiondata.com/facts-B00001-01c20Tm.html Complete nutritional information.] * [http://www.inibap.org/ International Network for the Improvement of Banana and Plantain (INIBAP)] * [http://www.honduras.com/fhia/engl-menu.htm Honduran Foundation of Agricultural Research (FHIA)] {{Wayback|url=http://www.honduras.com/fhia/engl-menu.htm |date=20111214122041 }} * [http://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/banana.html Banana from ''Fruits of Warm Climates'' by Julia Morton] * [http://www.uga.edu/fruit/banana.htm Banana and Plantain - University of Georgia] {{Wayback|url=http://www.uga.edu/fruit/banana.htm |date=20060810044214 }} * [http://www.crfg.org/pubs/ff/banana.html Banana Fruit Facts - California Rare Fruit Growers] {{Wayback|url=http://www.crfg.org/pubs/ff/banana.html |date=20201017075339 }}. * [http://www.pacificbiological.org.au/projects/PBF_02_3/pbf_02_3.htm Tracing antiquity of banana cultivation in Papua New Guinea] {{Wayback|url=http://www.pacificbiological.org.au/projects/PBF_02_3/pbf_02_3.htm |date=20051018030537 }} * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2664373.stm Bananas could split for good] * [http://www.fao.org/english/newsroom/news/2003/13120-en.html Bananas not on verge of extinction, says FAO] {{Wayback|url=http://www.fao.org/english/newsroom/news/2003/13120-en.html |date=20050829070721 }}. * [http://www.eurekalert.org/pub_releases/2003-02/aps-ppu021403.php Plant pathologists unpeel rumors of banana extinction] {{Wayback|url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2003-02/aps-ppu021403.php |date=20070126100813 }} * [http://www.delaat.nl/main.php?main=ripening&sub=intro&ln=en De Laat Koudetechniek - Information about ripeningrooms] {{Wayback|url=http://www.delaat.nl/main.php?main=ripening&sub=intro&ln=en |date=20070929033856 }} * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=8044524&dopt=Abstract The influence of banana stem extract on urinary risk factors for stones] == Loharano == [[Sokajy:Zingiberales]] [[Sokajy:Voankazo]] [[Sokajy:Fambolena]] iwgmkf8abmu45mzrsfq0fm5x4c4ccpu 0 8833 1152539 1147926 2026-10-26T04:50:58Z ~2026-53342-25 41238 1152539 wikitext text/x-wiki {{coord|18|56|49|S|48|13|49|E|}} {{infobox tanàna |anarana=Moramanga |faritany=[[Faritanin'i Toamasina|Toamasina]] |faritra= [[Alaotra-Mangoro]] |isam-ponina=57084 |velarantany= 19.5 |firenena={{Madagasikara}} |ben'ny tanàna= Sylvain Rodolphe Ralaiarimalala<ref>(fr) [https://www.lexpress.mg/2026/10/moramanga-ambatovy-soutient-les-projets.html L'Express de Madagascar: MORAMANGA - Ambatovy soutient les projets de développement] </ref> |sary=Moramanga - marketplace.jpg |tanàna=NC|fanjakana=NC|ben'ny tanàna=NC|tanàn-dehibe=NC}} '''Moramanga''' dia firaisam-pokotany malagasy ao amin'ny [[distrikan'i Moramanga|fivondronan'i Moramanga]], [[Faritra Alaotra-Mangoro]] [[Faritanin'i Toamasina]]. Ny isam-poniny dia 57084 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018. Ny kaodin-distrika dia 314. Moramanga ihany koa no renivohitra faha roa ao aminy faritra Alaotra Mangoro zany hoe izy no renivohitry ny disitrika Moramanga. VID_20250418_172254.mp4 Moramanga dia andalovany lalam-pirenena faha roa izay mapitohy an' Antananarivo sy Toamasina sy fihandohany lalam-pirenena faha 44 izay mapitohy an'i Moramanga sy Ambatondrazaka.<ref><nowiki>https://www.madagascar-island.com/est-antananarivo/moramanga-est-antananarivo/</nowiki></ref> Moramanga ihany koa dia toerana lalovan'i lalamasinina izay mapitohy Antananarivo sy Toamasina sy lalam-by makany Ambatondrazaka. Izy dia saika lemanaka avokoa ka didinina tendrombohitra Andrefana sy Atsinana izay mihaavo eo 980 m . Ny disitrika an'i Moramanga dia manana fivondronana 26 manodinana azy ny taona 2020. Moramanga ihany koa no renivohitry foko Bezanozano. Ny disitrika Moramanga ihany koa no misy io foko Bezanozano io.<ref><nowiki>https://www.chatpfe.com/monographie-du-district-de-moramanga/?utm_source=chatgpt.com</nowiki></ref> == Kolo-tsaina sy tantara == Moramanga dia isany nimpoirany fifanorenana taminy androny fanjahan-tany teto Madagasikara. Izany hoe nanomboka tao Moramanga no fihetsiketsehina taminy fanoherana ny mpanjan-tany .<ref><nowiki>https://madagascar-green-island-discovery.com/moramanga/?utm_source=chatgpt.com</nowiki></ref> ==Renirano== * [[Mangoro]] sy [[Samarirana]]. [[File:MoramangaDenkmal.jpg|thumb|left|Tsangambato eto Moramanga]] [[File:MoramangaGrabGemälde2.jpg|thumb|left|Pasana]] [[File:MoramangeGemäldeAmGrab2.jpg|thumb|left|Pasana]] ==Fiangonana== * [[Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara|FJKM - Fiangonan'i Jesoa Kristy eto Madagasikara]] * [[Fiangonana Loterana Malagasy|FLM - Fiangonana Loterana Malagasy]] * [[Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (Madagasikara)|Eglizy Katôlika]] **[[Diôsezin' i Moramanga]] * FFPM * Fiangonana Miara Manompo Moramanga * [[Eklesia Episkopaly Malagasy|EEM Eklesia Episkopaly Malagasy]] (Anglican Church of Madagascar) * Fiagonana Rhema Terre de Sel ==Tanàna rahavavy== *{{FRA}} - [[Sainte-Suzanne]] any [[La Réunion]] ==Jereo koa== *[[Ambatovy (orinasa)]] *[https://unhabitat.org/sites/default/files/download-manager-files/Moramanga%20Urban%20Profile%20%20Madagascar.pdf MADAGASCAR: PROFIL URBAIN DE MORAMANGA] ==Rohy ivelany == {{Kaominina sy distrikan'ny Faritra Alaotra-Mangoro}} {{reflist}} [[Sokajy:Kaominina any Faritra Alaotra-Mangoro]] [[Sokajy:Tananan'i Faritra Alaotra-Mangoro]] [[sokajy:Kaominina any Madagasikara]] [[Sokajy:Tanàna ao Madagasikara]] [[Sokajy:Moramanga]] bw0l1g33eu6g7s8q2gechvy0iquq9p9 0 278400 1152536 1130247 2026-10-26T01:08:25Z Faunaram 41453 /* */ 1152536 wikitext text/x-wiki [[File:Starr 080531-4752 Albizia lebbeck.jpg|thumb|Hanzomainty|360x360px]] Ny '''''Albizia lebbeck''''' dia karazan-kazo ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]],'' maniry amin' ny faritra trôpikaly amin' ny faritr' i [[Azia Atsimo]] sady be mpamboly any amin' ny faritra trôpikaly sy sobtrôpikaly maro. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] ity hazo ity dia fantatra amin' ny anarana hoe '''alibizara''', '''benoara''', '''boanoara''', '''bonara''' ary '''bonoara'''. [[Sary:Starr 070221-4658 Albizia lebbeck.jpg|ankavia|vignette|264x264px|''Albizia lebbeck'']] [[File:Zoológico de Paraguaná en 2024.jpg|thumb|275x275px|''Albizia lebbeck'']] Mety mahatratra 18 m hatramin' ny 30 ny hazomainty ary mahatratra 50 sm hatramin' ny 1 m ny savaivon' ny vatany. Miloko matroka dia matroka sady mavesatra ny nofony. Hazo malaky mihintsan-dravina ny hazomainty. Ny [[Tangozan-dravina|tangozan-draviny]] dia mitodra ravina miisa 6 hatramin' ny 18. Miloko mavo na fotsy na somary maitso ny voniny izay ahitana lahimbony mirefy 2,5 sm hatramin' ny 3,8 sm. Ny ao anaty pepany, izay manana halava 15 sm hatramin' ny 30 sm sy sakany 2,5 sm hatramin' ny 5 sm, dia ahitana vihim-boa miisa 6 hatramin' ny 12. == Jereo koa == * ''[[Albizia]]'' * [[Hazomainty]] {{commonscat|Albizia lebbeck}} [[Sokajy:karazan-kazo]] [[Sokajy:Albizia]] q6y4ilauehxflzndv5y1a2x5e95icck 0 279218 1152538 1152494 2026-10-26T03:51:50Z Thelezifor 15140 Nanitsy hadisoam-pitendrena 1152538 wikitext text/x-wiki [[Sary:Colbanana01.jpg|vignette|374x374px|Tanin' akondro]] Ny '''akondro''' dia [[Angiospermae|zamaniry mamony]] [[tokan-dravin-tsimoka]] isan-karazany ao amin' ny antokon-javamaniry ''[[Musa]]'', ao amin' ny fianakaviana ''[[Musaceae]]''. Maniry maharitra taona maro izy ireo sady be ravina, maitso lalandava, mitahiry rano betsaka sady amin' ny ankapobeny fihinam-boa. Tsy [[Hazo (zavamaniry)|hazo]] fa [[zavamaniry ahitra]] ny akondro, tsy araka ny bika aman' endriny. Raha ny marina dia tsy tena manana vatany izy, fa fitambarana ravina no mampitsangana azy. Maniry amin' ny faritra trôpikaly avokoa amin' ny ankamaroany ny ankondro izay ambolena hahazoana voany atao hoe [[Akondro (voany)|akondro]] ihany koa. Zavamaniry avy any [[Azia Atsimo-Atsinanana]] ny akondro, nefa vokarina manerana ny faritra mafana sy mando izy ankehitriny. Ny akondro fantatra indrindra dia ny ''[[Musa × paradisiaca]]'' izay safiotra avy amin' ny ''[[Musa acuminata]]'' and ''[[Musa balbisiana]]''. Indreto koa ny anarana amin' ny teny malagasy ilazana azy ireo: '''fontsy''', '''ontsy''', '''kida''', na '''katakata'''. == Toerana ahafahan' ny akondro maniry == [[Sary:Starr 050826-4195 Musa sp..jpg|vignette|Akondro|281x281px]] Vokatra fahita manerana ny faritra rehetra manana [[toetanin-jana-pehin-tany]] ny akondro. Afaka maniry amin' ny toerana rehetra misy rano ny akondro na amin' ny tany mananana toetany misy [[ririnina]] tsy dia mangatsiaka loatra (toy ny an’ ny vondon-nosy [[Vondronosy Canarias|Canarias]] izay niavian' ny fambolena akondro any [[Amerika]]) na amin' ny tany mafana. Tsy afaka maniry amin' ny tany be [[orampanala]] anefa izy. Ny sala-maripana anatin' ny taona ahafahany maniry dia 20&nbsp;°C, mila [[orana]] eo anelanelan' ny 1&nbsp;500&nbsp;mm  sy 2&nbsp;000&nbsp;mm  izy  hahafahany maniry tsara ary mila rivotra mando. Ny [[antsanga]] misy fotaka entin’ ny [[renirano]] sy ny ony no nofon-tany tiany aniriana. == Toetoetrany == === Ny vatan' ny akondro === Ny vatan' ny akondro dia tsy inona fa ny tahon-dravina mifanosona sy mifampiditra ka miendrika [[varingarina]] matevina. Rehefa lehibe ny vatan' akondro dia mahatratra 3 hatramin' ny 12 m. === Ny ravina === [[Sary:Musa beccarii (Bananier) - 77.jpg|vignette|Akondro|309x309px]] Ny eny an-tampon' izany vatan' akondro izany dia ivoahan’ ny [[Ravina (zavamaniry)|ravina]] be velarana miainga avy eo afovoany ka mitodika any ivelany toa tana-masoandro, ny ankamaroan'ny raviny (ireo tsy eo afovoany) dia miondrika manondro ny tany. === Ny voniny === [[Sary:Flower banana.jpg|vignette|210x210px|Embok' akondro|ankavia]] Mivoaka avy eo afovoan' izay ivo isarahan'ny foto-dravina ny tahom-bonin' ny akondro. Ny vony lahy dia eo am-pototr' ilay tahom-bony fa ny vony vavy kosa dia eo an-tendron' ny tahom-bony. === Ny voan' akondro === Tsy misy [[Vihim-boa|vihiny]] ny [[Akondro (voany)|voan' akondro]], ka noho izany ny fampitomboan-taranaky ny akondro dia amin' ny alalan' ny zanany izay mipoitra avy eo am-potony avy amin' ny [[Faka|fakany]] any anaty tany. Mirefy 10 sm hatramin' ny 40 sm ny halavan' ny voan' akondro. Ny salan-danjan' ny embok' akondro iray dia eo amin' ny 10 kg eo nefa misy embok' akondro mahatratra 20 kg.  Ny 75 % amin' ny lanjan' ny voan' akondro dia [[rano]] fa ny 21 % kosa dia [[gliosida]]. === Tsingerim-piainan' ny akondro === [[Sary:2018 06 TropicalIslands IMG 2170.jpg|vignette|''[[Musa × paradisiaca]]''|226x226px]] Ahitana [[Embok' akondro|emboka]] izay maty aorian' ny fahamasahan' ny voany ny vatan' akondro. Ny fakan' akondro izay milevina any anaty tany no tsy maty fa manome zanany afaka mitomba ho akondro vaovao isan-taona. Mitombo haingana ny akondro ka mahatonga ny voany ho masaka ao anatin' ny 10 volana aorian' ny fambolena zanak' akondro sy 3 volana aorian' ny fivoahan' ny [[Voninkazo|voniny]]. == Famokarana akondro   == [[Sary:Musa acuminata1.jpg|vignette|''[[Musa acuminata]]'']]Na dia avy any [[Azia]] aza ny akondro dia avy ao [[Afrika]] ny antsasaky ny vokatra [[Akondro (voany)|akondro]] maneran-tany, nefa lany ao Afrika avokoa ny ankabetsahan' ny vokatra. Ny firenena any [[Amerika Afovoany]] sy [[Amerika Avaratra]] no tena manondrana akondro. == Fampiasana ny akondro == [[Sary:Abaca fiber.jpg|vignette|''[[Musa textilis]]'' sy ny [[tsiraka]] azo avy aminy.|208x208px]]Ahazoana voany mamy izay azo hanina rehefa masaka ny akondro sasany, ny karazany hafa indray dia manome voany izay tsy maintsy ahandroina satria tsy tena mamy (''[[Musa × paradisiaca]]''). Misy ny akondro volena mba hakana ny tsiratsiraka sy ny ravina eny aminy (''[[Musa textilis]]''), izay ampiasaina amin' ny fanamboarana [[taratasy]] sy [[tady]]. Misy koa karazan' akondro ahazoana ny tadin' abaka. == Aretina mpahazo ny akondro == Betsaka ny aretina izay afaka manimba ny akondro eny amin' ny toeram-pambolena manontolo. Tokony hisafidy karazana akondro tsara raha te hahazo vokatra mahafa-po sady hampihena ny vola lany amin' ny fikarakarana ny fahasalamany. == Jereo koa == * ''[[Musa]] - [[Ensete]] - [[Musella]]'' * [[Akondro (voany)]] * [[Voankazo]] * [[Manga]] * [[Voasary]] * [[Voasarimakirana]] * [[Mandarinina (zavamaniry)]] * [[Laoranjy]] * [[Paoma]] * [[Paiso]] == Rohy ivelany == * [http://www.nutritiondata.com/facts-B00001-01c20Tm.html Complete nutritional information.] * [http://www.inibap.org/ International Network for the Improvement of Banana and Plantain (INIBAP)] * [http://www.honduras.com/fhia/engl-menu.htm Honduran Foundation of Agricultural Research (FHIA)] {{Wayback|url=http://www.honduras.com/fhia/engl-menu.htm |date=20111214122041 }} * [http://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/banana.html Banana from ''Fruits of Warm Climates'' by Julia Morton] * [http://www.uga.edu/fruit/banana.htm Banana and Plantain - University of Georgia] {{Wayback|url=http://www.uga.edu/fruit/banana.htm |date=20060810044214 }} * [http://www.crfg.org/pubs/ff/banana.html Banana Fruit Facts - California Rare Fruit Growers] {{Wayback|url=http://www.crfg.org/pubs/ff/banana.html |date=20201017075339 }}. * [http://www.pacificbiological.org.au/projects/PBF_02_3/pbf_02_3.htm Tracing antiquity of banana cultivation in Papua New Guinea] {{Wayback|url=http://www.pacificbiological.org.au/projects/PBF_02_3/pbf_02_3.htm |date=20051018030537 }} * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2664373.stm Bananas could split for good] * [http://www.fao.org/english/newsroom/news/2003/13120-en.html Bananas not on verge of extinction, says FAO] {{Wayback|url=http://www.fao.org/english/newsroom/news/2003/13120-en.html |date=20050829070721 }}. * [http://www.eurekalert.org/pub_releases/2003-02/aps-ppu021403.php Plant pathologists unpeel rumors of banana extinction] {{Wayback|url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2003-02/aps-ppu021403.php |date=20070126100813 }} * [http://www.delaat.nl/main.php?main=ripening&sub=intro&ln=en De Laat Koudetechniek - Information about ripeningrooms] {{Wayback|url=http://www.delaat.nl/main.php?main=ripening&sub=intro&ln=en |date=20070929033856 }} * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=8044524&dopt=Abstract The influence of banana stem e] [[Sokajy:Voankazo]] 2aly17mpjaytya7jaf1orus85n8bxk9 0 281229 1152545 1144737 2026-10-26T10:49:22Z Thelezifor 15140 Thelezifor dia namindra ny pejy [[Ravinala]] any amin'i [[Ravenala]] ary nanitsaka fihodinana 1144737 wikitext text/x-wiki [[Sary:Ravenala, travellers palms, on Maui.jpg|vignette|345x345px|Ravinala]] Ny '''ravinala''' dia karazan-javamaniry ('''''Ravenala madagascariensis''''' <small>Sonn.</small>) na atokon-javamaniry ('''''Ravenala''''' <small>Scop.</small>) an-[[toetanin-jana-pehin-tany]], ao amin' ny fianakaviana ''[[Strelitziaceae]]'', ao amin' ny filaharana [[Zingiberales]], avy eto [[Madagasikara]]. Be ranony, izay azo sotroina, io zavamaniry io. Noheverina ho tokan-karazana ny antoko ''Ravenala'', saingy ny fikarohana taty aoriana dia nampiseho fa misy ny karazana dimy hafa. Indreto ny anarany amin' ny teny malagasy: '''akondrohazo''', '''antandro''', '''antrandra''', '''bakabia''', '''bemavo''', '''fitroka''', '''fontsimavo''', '''fontsy''', '''hazobaka''', '''hodokembo''', '''honkodambo''', '''honkona''', '''kasaka''', '''lamaka''', '''lovia-ravimpotsy''', '''mahabevola''', '''mahabevolana''', '''mandravalana''', '''ontsy''', '''rapaka''', '''ravimpotsy''', '''ravina''', '''ravinala''', ary '''voadora'''. == Toetoetrany == [[Sary:Penang Malaysia Ravenala-madagascariensis-01.jpg|vignette|311x311px|Ravinala]]Mitovitovy endrika amin' ny palmie ny ravinala. Mora amantarana azy avy lavitra ny haavony (izay mety mahatratra 20&nbsp;m) sy ny endriny. Milahatra ka manome endrika toy ny fikopaka ny raviny. Iangonan' ny ranon' orana ny fotony izay miendrika kapoaka ka ahafahan' ny [[moka]] manatody. Ao amin' izany rano izany koa dia ahitana karazan-javamananaina toy ny [[bakteria]] sy ny [[bibikely]]. Lehibe sy miloko fotsy ny voniny, izay mirefy 15 hatramin' ny 20&nbsp;sm, miseho amin' ny volana Septambra. Ny [[ramanavy]] sy ny [[varikandrana]] no miantoka ny famindrana ny [[vovobony]] amin' ny [[vavimbony]]. Mitovy endrika amin' ny [[Akondro (voany)|akondro]] ny voany izay ankafizin' ny vorona. Any amin' ny faritra atsinanana, izay mando, amin' i [[Madagasikara]] no ahitana betsaka ny ravinala. Haingam-paniry izy amin' ny toerana nikapana na nandoroana ala. == Lisitry ny karazany == Noheverina ho tokan-karazana (''Ravenala madagascariensis'') ny vondron-karazana ''Ravenala'', saingy ny fikarohana natao teto [[Madagasikara]] taty aoriana dia nampiseho tamin' ny taona 2021 fa misy ny karazana dimy hafa. Inty ny lisitry ny karazana ao aminy: * ''[[Ravenala agatheae]]'' <small>Haev. & Razanats.,</small> * [[Ravenala blancii|''Ravenala'' ''blancii'']] <small>Haev., V. Jeannoda & A.Hladik,</small> * [[Ravenala grandis|''Ravenala'' ''grandis'']] <small>Haev., Razanats, A.Hladik & P.Blanc,</small> * [[Ravenala hladikorum|''Ravenala'' ''hladikorum'']] <small>Haev., Razanats., V. Jeannoda & P.Blanc,</small> *[[Ravenala menahirana|''Ravenala'' ''menahirana'']] <small>Haev. & Razanats.</small> == Faritra ahitana azy == Ahitana azy koa ny any [[La Réunion]], ny any [[Maorisy]], ny ao amin' ny [[Tamba-nosin' i Kômôro]] (indrindra ao [[Mayotte]]), ny any [[Goiana]], ny any Guadeloupe, ny any Martinique, ny any Kaledônia Vaovao, ny any [[Pôlinezia Frantsay]], ary any amin' ny zaridainan' ny faritra an-toetanin-jana-pahin-tany (any [[Tailandy]], any [[Kamerona]], any [[Paragoay]], sns) izay nampidirina avy aty Madagasikara, mba hanaovana haingon-tanàna. Zavamairy malaky mandrakotra loatra ny tany ny ravinala ao amin' ny nosy Maorisy, indrindra eny an-tendrombohitra. == Fampiasana azy == Any amin' ny morontsiraka atsinanana amin' i [[Madagasikara]] dia ampiasaina amin' ny fanamboaran-trano ny ravinala: ny tahony, atao hoe ''[[falafa]]'', dia anamboarana ny rindrin-trano; ny raviny atao hoe ''[[raty]]'' dia anamboarana firakofana. Ny vatany no ahazoana ilay atao hoe ''[[rapaka]]'', izay anamboarana ny gorodona. == Jereo koa == * ''[[Strelitzia]]'' * [[Tontolo iainana eto Madagasikara]] 9x655gaqc661nomx3eci9k7vnkgtta9 1152548 1152545 2026-10-26T11:00:42Z Thelezifor 15140 Vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Strelitziaceae 1152548 wikitext text/x-wiki [[Sary:Ravenala, travellers palms, on Maui.jpg|vignette|345x345px|Ravinala]] Ny '''Ravenala''' dia vondron-karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Strelitziaceae]]'', ao amin' ny filaharana [[Zingiberales]], teratany eto [[Madagasikara]]. Noheverina ho tokan-karazana ny antoko ''Ravenala'', saingy ny fikarohana taty aoriana dia nampiseho fa manana karazana enina hafa izy io. == Lisitry ny karazany == Noheverina ho tokan-karazana (''Ravenala madagascariensis'') ny vondron-karazana ''Ravenala'', teo aloha, nefa ny fikarohana natao teto [[Madagasikara]] taty aoriana dia nampiseho tamin' ny taona 2021 fa misy ny karazana enina izy io. Inty ny lisitry ny karazana ao aminy: * ''[[Ravenala agatheae]]'' <small>Haev. & Razanats.,</small> * [[Ravenala blancii|''Ravenala'' ''blancii'']] <small>Haev., V. Jeannoda & A.Hladik,</small> * [[Ravenala grandis|''Ravenala'' ''grandis'']] <small>Haev., Razanats, A.Hladik & P.Blanc,</small> * [[Ravenala hladikorum|''Ravenala'' ''hladikorum'']] <small>Haev., Razanats., V. Jeannoda & P.Blanc,</small> * ''[[Ravenala madagascariensis]]'' <small>Sonn.</small> *[[Ravenala menahirana|''Ravenala'' ''menahirana'']] <small>Haev. & Razanats.</small> == Jereo koa == * ''[[Strelitzia]]'' * [[Tontolo iainana eto Madagasikara]] f7pkdxhwn6fn6k2ysoclc4mkji72iy0 1152549 1152548 2026-10-26T11:03:19Z Thelezifor 15140 1152549 wikitext text/x-wiki [[Sary:Ravenala, travellers palms, on Maui.jpg|vignette|345x345px|Ravinala]] Ny '''''Ravenala''''' dia vondron-karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Strelitziaceae]]'', ao amin' ny filaharana [[Zingiberales]], teratany eto [[Madagasikara]]. Noheverina ho tokan-karazana ny antoko ''Ravenala'', saingy ny fikarohana taty aoriana dia nampiseho fa manana karazana enina hafa izy io. == Lisitry ny karazany == Noheverina ho tokan-karazana (''Ravenala madagascariensis'') ny vondron-karazana ''Ravenala'', teo aloha, nefa ny fikarohana natao teto [[Madagasikara]] taty aoriana dia nampiseho tamin' ny taona 2021 fa misy ny karazana enina izy io. Inty ny lisitry ny karazana ao aminy: * ''[[Ravenala agatheae]]'' <small>Haev. & Razanats.,</small> * [[Ravenala blancii|''Ravenala'' ''blancii'']] <small>Haev., V. Jeannoda & A.Hladik,</small> * [[Ravenala grandis|''Ravenala'' ''grandis'']] <small>Haev., Razanats, A.Hladik & P.Blanc,</small> * [[Ravenala hladikorum|''Ravenala'' ''hladikorum'']] <small>Haev., Razanats., V. Jeannoda & P.Blanc,</small> * ''[[Ravenala madagascariensis]]'' <small>Sonn.</small> *[[Ravenala menahirana|''Ravenala'' ''menahirana'']] <small>Haev. & Razanats.</small> == Jereo koa == * ''[[Strelitzia]]'' * [[Tontolo iainana eto Madagasikara]] 12rywkh7conffktj97uo9z3dj4t7t2h 1152550 1152549 2026-10-26T11:10:08Z Thelezifor 15140 Taksônômia 1152550 wikitext text/x-wiki [[Sary:Ravenala, travellers palms, on Maui.jpg|vignette|345x345px|Ravinala]] Ny '''''Ravenala''''' dia vondron-karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Strelitziaceae]]'', ao amin' ny filaharana [[Zingiberales]], teratany eto [[Madagasikara]]. Noheverina ho tokan-karazana ny antoko ''Ravenala'', saingy ny fikarohana taty aoriana dia nampiseho fa manana karazana enina hafa izy io. == Taksônômia == Ny karazana ao anatin' ny vondrona ''Ravenala'' dia tsy iray fianakaviana amin' ny rofia (''[[Arecaceae]]''), fa anisan' ny fianakaviana ''[[Strelitziaceae]]''. Mifandray akaiky ity vondrona ity amin' ny ''[[Strelitzia]]'' (teratany any [[Afrika atsimon' i Saharà|Afrika Atsimo]]) sy ny ''[[Phenakospermum]]'' (teratany any [[Amerika Atsimo]]). Ao anatin' ny fanasokajiana sasany efa tranainy kokoa, ireo vondrona ireo dia tafiditra tao anatin' ny fianakavian' ny akondro (''[[Musaceae]]''). === Lisitry ny karazana === Noheverina ho tokan-karazana (''Ravenala madagascariensis'') ny vondron-karazana ''Ravenala'', teo aloha, nefa ny fikarohana natao teto [[Madagasikara]] taty aoriana dia nampiseho tamin' ny taona 2021 fa misy ny karazana enina izy io. Inty ny lisitry ny karazana ao aminy: * ''[[Ravenala agatheae]]'' <small>Haev. & Razanats.,</small> * [[Ravenala blancii|''Ravenala'' ''blancii'']] <small>Haev., V. Jeannoda & A.Hladik,</small> * [[Ravenala grandis|''Ravenala'' ''grandis'']] <small>Haev., Razanats, A.Hladik & P.Blanc,</small> * [[Ravenala hladikorum|''Ravenala'' ''hladikorum'']] <small>Haev., Razanats., V. Jeannoda & P.Blanc,</small> * ''[[Ravenala madagascariensis]]'' <small>Sonn.</small> *[[Ravenala menahirana|''Ravenala'' ''menahirana'']] <small>Haev. & Razanats.</small> == Jereo koa == * ''[[Strelitzia]]'' * [[Tontolo iainana eto Madagasikara]] 8kax8eabga0njh9usifg4ir9wd0nuni 1152552 1152550 2026-10-26T11:21:01Z Thelezifor 15140 Anarana ara-tsiansa 1152552 wikitext text/x-wiki [[Sary:Ravenala, travellers palms, on Maui.jpg|vignette|345x345px|Ravinala]] Ny '''''Ravenala''''' dia vondron-karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Strelitziaceae]]'', ao amin' ny filaharana [[Zingiberales]], teratany eto [[Madagasikara]]. Noheverina ho tokan-karazana ny antoko ''Ravenala'' <small>Adans.</small>, saingy ny fikarohana taty aoriana dia nampiseho fa manana karazana enina hafa izy io. == Taksônômia == Ny karazana ao anatin' ny vondrona ''Ravenala'' dia tsy iray fianakaviana amin' ny rofia (''[[Arecaceae]]''), fa anisan' ny fianakaviana ''[[Strelitziaceae]]''. Mifandray akaiky ity vondrona ity amin' ny ''[[Strelitzia]]'' (teratany any [[Afrika atsimon' i Saharà|Afrika Atsimo]]) sy ny ''[[Phenakospermum]]'' (teratany any [[Amerika Atsimo]]). Ao anatin' ny fanasokajiana sasany efa tranainy kokoa, ireo vondrona ireo dia tafiditra tao anatin' ny fianakavian' ny akondro (''[[Musaceae]]''). === Lisitry ny karazana === Noheverina ho tokan-karazana (''Ravenala madagascariensis'') ny vondron-karazana ''Ravenala'', teo aloha, nefa ny fikarohana natao teto [[Madagasikara]] taty aoriana dia nampiseho tamin' ny taona 2021 fa misy ny karazana enina izy io. Inty ny lisitry ny karazana ao aminy: * ''[[Ravenala agatheae]]'' <small>Haev. & Razanats.,</small> * [[Ravenala blancii|''Ravenala'' ''blancii'']] <small>Haev., V. Jeannoda & A.Hladik,</small> * [[Ravenala grandis|''Ravenala'' ''grandis'']] <small>Haev., Razanats, A.Hladik & P.Blanc,</small> * [[Ravenala hladikorum|''Ravenala'' ''hladikorum'']] <small>Haev., Razanats., V. Jeannoda & P.Blanc,</small> * ''[[Ravenala madagascariensis]]'' <small>Sonn.</small> *[[Ravenala menahirana|''Ravenala'' ''menahirana'']] <small>Haev. & Razanats.</small> == Jereo koa == * ''[[Strelitzia]]'' * [[Tontolo iainana eto Madagasikara]] ahbh169kyqveo3ceca8of9ri6u58qvu 1152553 1152552 2026-10-26T11:21:34Z Thelezifor 15140 Anarana amin' ny teny malagasy 1152553 wikitext text/x-wiki [[Sary:Ravenala, travellers palms, on Maui.jpg|vignette|345x345px|Ravinala]] Ny '''''Ravenala''''' dia vondron-karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Strelitziaceae]]'', ao amin' ny filaharana [[Zingiberales]], teratany eto [[Madagasikara]]. Noheverina ho tokan-karazana ny antoko ''Ravenala'' <small>Adans.</small>, saingy ny fikarohana taty aoriana dia nampiseho fa manana karazana enina hafa izy io. Amin'ny teny malagasy dia atao hoe '''ravinala''' ny karazana ao aminy. == Taksônômia == Ny karazana ao anatin' ny vondrona ''Ravenala'' dia tsy iray fianakaviana amin' ny rofia (''[[Arecaceae]]''), fa anisan' ny fianakaviana ''[[Strelitziaceae]]''. Mifandray akaiky ity vondrona ity amin' ny ''[[Strelitzia]]'' (teratany any [[Afrika atsimon' i Saharà|Afrika Atsimo]]) sy ny ''[[Phenakospermum]]'' (teratany any [[Amerika Atsimo]]). Ao anatin' ny fanasokajiana sasany efa tranainy kokoa, ireo vondrona ireo dia tafiditra tao anatin' ny fianakavian' ny akondro (''[[Musaceae]]''). === Lisitry ny karazana === Noheverina ho tokan-karazana (''Ravenala madagascariensis'') ny vondron-karazana ''Ravenala'', teo aloha, nefa ny fikarohana natao teto [[Madagasikara]] taty aoriana dia nampiseho tamin' ny taona 2021 fa misy ny karazana enina izy io. Inty ny lisitry ny karazana ao aminy: * ''[[Ravenala agatheae]]'' <small>Haev. & Razanats.,</small> * [[Ravenala blancii|''Ravenala'' ''blancii'']] <small>Haev., V. Jeannoda & A.Hladik,</small> * [[Ravenala grandis|''Ravenala'' ''grandis'']] <small>Haev., Razanats, A.Hladik & P.Blanc,</small> * [[Ravenala hladikorum|''Ravenala'' ''hladikorum'']] <small>Haev., Razanats., V. Jeannoda & P.Blanc,</small> * ''[[Ravenala madagascariensis]]'' <small>Sonn.</small> *[[Ravenala menahirana|''Ravenala'' ''menahirana'']] <small>Haev. & Razanats.</small> == Jereo koa == * ''[[Strelitzia]]'' * [[Tontolo iainana eto Madagasikara]] ebpxbnjop9odpsnixxefdglbk1u6ziu 0 290185 1152547 1092816 2026-10-26T10:52:04Z Xqbot 802 Correction d’une double redirection depuis [[Ravinala]] vers [[Ravenala]] 1152547 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Ravenala]] 4ewum3v3io58ify381dt5qpy7tgr757 1152551 1152547 2026-10-26T11:17:18Z Thelezifor 15140 Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Strelitziaceae 1152551 wikitext text/x-wiki [[Sary:Ravenala,_travellers_palms,_on_Maui.jpg|vignette|345x345px|Ravinala]] Ny '''''Ravenala madagascariensis''''' dia karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Strelitziaceae]]'', ao amin' ny filaharana [[Zingiberales]], avy eto [[Madagasikara]]. Be ranony, izay azo sotroina, io zavamaniry io. ''Ravenala madagascariensis'' Sonn. no anarany ara-tsiansa feno. Indreto ny anarany amin' ny teny malagasy: '''akondrohazo''', '''antandro''', '''antrandra''', '''bakabia''', '''bemavo''', '''fitroka''', '''fontsimavo''', '''fontsy''', '''hazobaka''', '''hodokembo''', '''honkodambo''', '''honkona''', '''kasaka''', '''lamaka''', '''lovia-ravimpotsy''', '''mahabevola''', '''mahabevolana''', '''mandravalana''', '''ontsy''', '''rapaka''', '''ravimpotsy''', '''ravina''', '''ravinala''', ary '''voadora'''. == Toetoetrany == [[Sary:Penang_Malaysia_Ravenala-madagascariensis-01.jpg|vignette|311x311px|Ravinala]] Mitovitovy endrika amin' ny palmie ny ravinala. Mora amantarana azy avy lavitra ny haavony (izay mety mahatratra 20&#x20;m) sy ny endriny. Milahatra ka manome endrika toy ny fikopaka ny raviny. Iangonan' ny ranon' orana ny fotony izay miendrika kapoaka ka ahafahan' ny [[moka]] manatody. Ao amin' izany rano izany koa dia ahitana karazan-javamananaina toy ny [[bakteria]] sy ny [[bibikely]]. Lehibe sy miloko fotsy ny voniny, izay mirefy 15 hatramin' ny 20&#x20;sm, miseho amin' ny volana Septambra. Ny [[ramanavy]] sy ny [[varikandrana]] no miantoka ny famindrana ny [[vovobony]] amin' ny [[vavimbony]]. Mitovy endrika amin' ny [[Akondro (voany)|akondro]] ny voany izay ankafizin' ny vorona. Any amin' ny faritra atsinanana, izay mando, amin' i [[Madagasikara]] no ahitana betsaka ny ravinala. Haingam-paniry izy amin' ny toerana nikapana na nandoroana ala. == Faritra ahitana azy == Ahitana azy koa ny any [[La Réunion]], ny any [[Maorisy]], ny ao amin' ny [[Tamba-nosin' i Kômôro]] (indrindra ao [[Mayotte]]), ny any [[Goiana]], ny any [[Guadeloupe]], ny any [[Martinique]], ny any [[Kaledônia-Vaovao|Kaledônia Vaovao]], ny any [[Pôlinezia Frantsay]], ary any amin' ny zaridainan' ny faritra an-toetanin-jana-pehin-tany (any [[Tailandy]], any [[Kamerona]], any [[Paragoay]], sns) izay nampidirina avy aty [[Madagasikara]], mba hanaovana haingon-tanàna. Zavamaniry malaky mandrakotra loatra ny tany ny ravinala ao amin' ny nosy Maorisy, indrindra eny an-tendrombohitra. == Fampiasana azy == Any amin' ny morontsiraka atsinanana amin' i [[Madagasikara]] dia ampiasaina amin' ny fanamboaran-trano ny ravinala: ny tahony, atao hoe ''[[falafa]]'', dia anamboarana ny rindrin-trano; ny raviny atao hoe ''[[raty]]'' dia anamboarana firakofana. Ny vatany no ahazoana ilay atao hoe ''[[rapaka]]'', izay anamboarana ny gorodona. == Jereo koa == * ''[[Ravenala]]'' fa1nxedztqmz859dw12f0uifnznfwe8 1152554 1152551 2026-10-26T11:22:22Z Thelezifor 15140 1152554 wikitext text/x-wiki [[Sary:Ravenala,_travellers_palms,_on_Maui.jpg|vignette|345x345px|Ravinala]] Ny '''''Ravenala madagascariensis''''' dia karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Strelitziaceae]]'', ao amin' ny filaharana [[Zingiberales]], avy eto [[Madagasikara]]. Be ranony, izay azo sotroina, io zavamaniry io. ''Ravenala madagascariensis'' Sonn. no anarany ara-tsiansa feno. Indreto ny anarany amin' ny teny malagasy: '''akondrohazo''', '''antandro''', '''antrandra''', '''bakabia''', '''bemavo''', '''fitroka''', '''fontsimavo''', '''fontsy''', '''hazobaka''', '''hodokembo''', '''honkodambo''', '''honkona''', '''kasaka''', '''lamaka''', '''lovia-ravimpotsy''', '''mahabevola''', '''mahabevolana''', '''mandravalana''', '''ontsy''', '''rapaka''', '''ravimpotsy''', '''ravina''', '''ravinala''', ary '''voadora'''. == Toetoetrany == [[Sary:Penang_Malaysia_Ravenala-madagascariensis-01.jpg|vignette|311x311px|Ravinala]] Mitovitovy endrika amin' ny palmie ny ravinala. Mora amantarana azy avy lavitra ny haavony (izay mety mahatratra 20&#x20;m) sy ny endriny. Milahatra ka manome endrika toy ny fikopaka ny raviny. Iangonan' ny ranon' orana ny fotony izay miendrika kapoaka ka ahafahan' ny [[moka]] manatody. Ao amin' izany rano izany koa dia ahitana karazan-javamananaina toy ny [[bakteria]] sy ny [[bibikely]]. Lehibe sy miloko fotsy ny voniny, izay mirefy 15 hatramin' ny 20&#x20;sm, miseho amin' ny volana Septambra. Ny [[ramanavy]] sy ny [[varikandrana]] no miantoka ny famindrana ny [[vovobony]] amin' ny [[vavimbony]]. Mitovy endrika amin' ny [[Akondro (voany)|akondro]] ny voany izay ankafizin' ny vorona. Any amin' ny faritra atsinanana, izay mando, amin' i [[Madagasikara]] no ahitana betsaka ny ravinala. Haingam-paniry izy amin' ny toerana nikapana na nandoroana ala. == Faritra ahitana azy == Ahitana azy koa ny any [[La Réunion]], ny any [[Maorisy]], ny ao amin' ny [[Tamba-nosin' i Kômôro]] (indrindra ao [[Mayotte]]), ny any [[Goiana]], ny any [[Guadeloupe]], ny any [[Martinique]], ny any [[Kaledônia-Vaovao|Kaledônia Vaovao]], ny any [[Pôlinezia Frantsay]], ary any amin' ny zaridainan' ny faritra an-toetanin-jana-pehin-tany (any [[Tailandy]], any [[Kamerona]], any [[Paragoay]], sns) izay nampidirina avy aty [[Madagasikara]], mba hanaovana haingon-tanàna. Zavamaniry malaky mandrakotra loatra ny tany ny ravinala ao amin' ny nosy Maorisy, indrindra eny an-tendrombohitra. == Fampiasana azy == Any amin' ny morontsiraka atsinanana amin' i [[Madagasikara]] dia ampiasaina amin' ny fanamboaran-trano ny ravinala: ny tahony, atao hoe ''[[falafa]]'', dia anamboarana ny rindrin-trano; ny raviny atao hoe ''[[raty]]'' dia anamboarana firakofana. Ny vatany no ahazoana ilay atao hoe ''[[rapaka]]'', izay anamboarana ny gorodona. == Jereo koa == * ''[[Ravenala]]'' * ''[[Ravenea madagascariensis]]'' qqqmnj81krke2yl8mmp2t10w5dg4vbs 0 291484 1152533 1115808 2026-10-25T14:58:28Z Thelezifor 15140 Tsipelina 1152533 wikitext text/x-wiki [[Sary:Gâteau malgache cuit (koba masaka).jpg|vignette|Koba ravina]] Anisan’ny sakafo mampiavaka azy eto [[Madagasikara]] ny '''koba'''<ref>https://www.ile-rouge.com/koba/</ref>. Nahandro [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] vita amin'ny kobam-bary malagasy<ref>https://www.mamina.org/fr/ingredients/kobambary</ref> [[vary|sy]] [[voanjo]], [[tantely]] sy [[siramamy]] ary fonosina ravin'akondro<ref>https://mamina.org/mg/taxonomy/term/534/all</ref> ny koba<ref>{{Cite web |title=kopian'ny arisiva |url=https://fr.vikidia.org/wiki/Koba |access-date=2025-05-31 |archive-date=2025-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250401095909/https://fr.vikidia.org/wiki/Koba |url-status=dead }}</ref>. Manana ny lazany sy misy karazany maromaro any amin'ny faritra samihafa ny koba, fa ny koba ravina no tena manana ny lazany. Tena mamy ity mofomamy Malagasy ity ary miempo tsikelikely ao am-bava. Ankafizina amin'ny sakafo maraina izy io, azo atao tsindrin-tsakafo na ody ambavafo, matetika miaraka amin'ny [[Dite (zava-pisotro)|dite]]<ref>https://fr.wiktionary.org/wiki/dite</ref> na [[Kafe (zava-pisotro)|kafe]]<ref>https://fr.wiktionary.org/wiki/kaf%C3%A9</ref>. Ity tsindrin-tsakafo nentim-paharazana ity dia nasongadin'ireo mpahandro malaza amin'ny trano fisakafoanana voadio<ref>https://www.ile-rouge.com/koba/</ref>. Mba hanomezana endrika maoderina azy, indraindray dia aroso miaraka amin'ny gilasy na saosy isan-karazany izy io mba hanatsarana ny tsiro. == Fomba fanamboarana azy == [[Sary:Koba Malagasy (2).jpg|vignette|Fanaboarana koba]] Sakafo somary sarotra amboarina na andrahoana ny koba ravina. Misy ireo manam-pahaizana<ref>https://www.ile-rouge.com/koba/</ref> malaza amin'ny fifehezana ity nahandro ity. Mila roa andro ny fanomananazy, izay mandalo dingana maromaro alohan'ny handrahoana azy. Mitaky fotoana ny fanomanana mba hampahomby ny vokatra. Andrahoina atao [[:fr:Bain-marie|masak’evoka]] ny koba ravina == Ny koban'i Talata Volonondry == Ny koban'i [[Talata Volonondry]] tena tsara, manana tsiro samihafa araka ny fanampin'akora atao aminy toy ny voanio, n'y tantely, .. Anisan'ny mampalaza ny tanànan’i Talata-Volonondry ity mofomamy vita amin’ny [[vary]] sy [[voanjo]] ity. Ankafizina tokoa ny tsirony tena izy. Eo amin’ny 27 km, [[:fr:Route_nationale_3_(Madagascar)|RN3]] any avaratra miala ny afovoan-tanànan’Antananarivo<ref>https://fr.wikivoyage.org/wiki/Antananarivo</ref> no misy ny kaominina Talata Volonondry. Mirefy 55 km² ity kaominina ambanivohitra eto amin’ny faritra [[Faritra Analamanga|Analamanga]] ity, izay misy [[fokontany]] 28. Ahitana koba ravina eny an-tsena vao maraimbe. Ary isaky ny Talata ny tsena lehibe araka ny anarany hoe Talata Volonondry. Ny toerana ahitana koba raha ny eto Antananarivo renivohitra no jerena dia toerana roa no tena malaza misy azy dia ny koban' i Faravohitra sy koban' i Talata Volonondry<ref>https://www.moov.mg/article/79713-kobani-talatavolonondry-mbola-tena-mandeha-ny-tsena-indrindra-rehefa-voalohanny-volana</ref>. == Loharano == k9rg46d8a9ockp0gqt9bda5x7sjtmwv 0 295687 1152558 1119301 2026-10-26T11:50:24Z Thelezifor 15140 Anarana amin' ny teny malagasy 1152558 wikitext text/x-wiki [[Sary:Ravenea glauca kz1.JPG|vignette|311x311px|''Ravenea glauca'']] Ny '''''Ravenea glauca''''' dia karazana [[Angiospermae|zavamaniry mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Arecaceae]]''. Eto [[Madagasikara]] ihany no ahitana azy. Atahorana ho lany tamingana noho ny fahaverezan' ny toeram-paniriany voajanahary izy io. ''Ravenea glauca'' J<small>um. & H.Perrier</small> no anarny ara-tsiansa feno. Amin' ny teny malagasy izy io ia atao hoe '''lafa''' na '''ravina'''. == Jereo koa == * ''[[Ravenea]]'' * [[Lafa]]: ''[[Agave sisalana]]'' (''[[Agavaceae]]'' na ''[[Asparagaceae]]''); ''[[Chrysalidocarpus decaryi]]'' (← ''Dypsis decaryi'' na ''Neodypsis decaryi''); ''[[Chrysalidocarpus mananjarensis]]'' (← ''Dypsis mananjarensis''; ''Chrysalidocarpus fibrosus''); (''[[Arecaceae]]''); ''[[Dypsis tanalensis]]'' (← ''Neodypsis tanalensis'') (''Arecaceae''); ''[[Dypsis nodifera]]'' (← ''Phloga polystachya'') (''Arecaceae''); ''Ravenea glauca'' (''Arecaceae'') * [[Ravina (karazan-kavamaniry)|Ravina]]: ''Ravenea glauca'' J<small>um. & H.Perrier</small>; ''[[Ravenea rivularis]]'' <small>Jum. & H.Perrier</small> (''[[Arecaceae]]'') 1mjp8nd1l1lpk3qxlkjpm72xjczkcth 0 295689 1152555 1119305 2026-10-26T11:30:28Z Thelezifor 15140 Nanitsy tsipelina 1152555 wikitext text/x-wiki [[Sary:07528ajfRavenea rivularis Majestic tree palm philippinesfvf.jpg|vignette|344x344px|''Ravenea rivularis'']] Ny '''''Ravenea''''' dia vondron-karazana ao amin' ny fianakaviana ''[[Arecaceae]],'' ahitana karazana 22 izay tsy hita raha tsy eto [[Madagasikara]] sy ao [[Kômôro]]. Karazana rofia kely sy salantsalany ary lehibe izy ireo, izay tsy manana vatany tokana matanjaka miloko volondavenona. Mivelatra ny fotony, ary mihena miandalana ny savaivony rehefa manatona ny tampon’ ilay zavamaniry. Miovaova be ny haben' ny karazana ao aminy. Ny ''Ravenea hildebrandtii'' sy ny ''Ravenea nana'' dia mahatratra 4 m eo ho eo, raha mahatratra 30 m kosa ny ''Ravenea robustior'' sy ny ''Ravenea sambiranensis''. Miendika volom-borona ny raviny ary mirefy 2 hatramin' ny 5 metatra ny halavany. Mahitsy amin' ny voalohany izy ireo, avy eo dia lasa milantsika tsikelikely ary misaraka rehefa akaikin' ny tampony. Ahitana fizaràna manify maro dia maro ny raviny. Fohy ny vondrom-boniny izay mipoitra eo anelanelan' ny ravina. Mena ny voany. == Fanasokajiana == === Fanasokajiana ivelany === * ''[[Arecaceae]]'' (fianakaviana) ** ''Ceroxyloideae'' (zana-pianakaviana) *** ''Ceroxyleae'' (foko) **** ''Ravenea'' Ity vondron-karazana ity dia iray foko amin' ireto vondron-karazana manaraka ireto: ''[[Ceroxylon]]'' sy ''[[Juania]]'' ary ''[[Oraniopsis]]''. === Karazana === * ''Ravenea albicans'' <small>(Jum.) Beentje</small> * ''Ravenea beentjei'' <small>Rakotoarin. & J.Dransf.</small> * ''Ravenea cycadifolia'' <small>J.Dransf.</small> * ''Ravenea declivium'' <small>J.Dransf. & Rakotoarin.</small> * ''Ravenea delicatula'' <small>Rakotoarin.</small> * ''Ravenea dransfieldii'' <small>Beentje</small> * ''Ravenea glauca'' <small>Jum. & H.Perrier</small> * ''Ravenea hildebrandtii'' <small>H.Wendl. ex Bouché</small> * ''Ravenea hypoleuca'' <small>Rakotoarin. & J.Dransf.</small> * ''Ravenea julietiae'' <small>Beentje</small> * ''Ravenea krociana'' <small>Beentje</small> * ''Ravenea lakatra'' <small>(Jum.) Beentje</small> * ''Ravenea latisecta'' <small>Jum</small>. * ''Ravenea louvelii'' <small>Beentje</small> * ''[[Ravenea madagascariensis]]'' <small>Becc.</small> * ''Ravenea moorei'' <small>J.Dransf. & N.W.Uhl</small> * ''Ravenea musicalis'' <small>Beentje</small> * ''Ravenea nana'' <small>Beentje</small> * ''Ravenea rivularis'' <small>Jum. & H.Perrier</small> * ''Ravenea robustior'' <small>Jum. & H.Perrier</small> * ''Ravenea sambiranensis'' <small>Jum. & H.Perrier</small> * ''Ravenea xerophila'' <small>Jum</small>. == Jereo koa == * ''[[Dypsis]]'' * ''[[Chrysalidocarpus]]'' * ''[[Vonitra]]'' * ''[[Lemurophoenix]]'' * ''[[Marojejya]]'' * ''[[Masoala (vondron-javamaniry)|Masoala]]'' 9q3gx1njizh8irlquowfm5jqtuh8fyo 1152556 1152555 2026-10-26T11:38:30Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1152556 wikitext text/x-wiki [[Sary:07528ajfRavenea rivularis Majestic tree palm philippinesfvf.jpg|vignette|344x344px|''Ravenea rivularis'']] Ny '''''Ravenea''''' dia vondron-karazana ao amin' ny fianakaviana ''[[Arecaceae]],'' ahitana karazana 22 izay tsy hita raha tsy eto [[Madagasikara]] sy ao [[Kômôro]]. Karazana rofia kely sy salantsalany ary lehibe izy ireo, izay tsy manana vatany tokana matanjaka miloko volondavenona. Mivelatra ny fotony, ary mihena miandalana ny savaivony rehefa manatona ny tampon’ ilay zavamaniry. Miovaova be ny haben' ny karazana ao aminy. Ny ''Ravenea hildebrandtii'' sy ny ''Ravenea nana'' dia mahatratra 4 m eo ho eo, raha mahatratra 30 m kosa ny ''Ravenea robustior'' sy ny ''Ravenea sambiranensis''. Miendika volom-borona ny raviny ary mirefy 2 hatramin' ny 5 metatra ny halavany. Mahitsy amin' ny voalohany izy ireo, avy eo dia lasa milantsika tsikelikely ary misaraka rehefa akaikin' ny tampony. Ahitana fizaràna manify maro dia maro ny raviny. Fohy ny vondrom-boniny izay mipoitra eo anelanelan' ny ravina. Mena ny voany. == Fanasokajiana == === Fanasokajiana ivelany === * ''[[Arecaceae]]'' (fianakaviana) ** ''Ceroxyloideae'' (zana-pianakaviana) *** ''Ceroxyleae'' (foko) **** ''Ravenea'' Ity vondron-karazana ity dia iray foko amin' ireto vondron-karazana manaraka ireto: ''[[Ceroxylon]]'' sy ''[[Juania]]'' ary ''[[Oraniopsis]]''. === Karazana === * ''Ravenea albicans'' <small>(Jum.) Beentje</small> * ''Ravenea beentjei'' <small>Rakotoarin. & J.Dransf.</small> * ''Ravenea cycadifolia'' <small>J.Dransf.</small> * ''Ravenea declivium'' <small>J.Dransf. & Rakotoarin.</small> * ''Ravenea delicatula'' <small>Rakotoarin.</small> * ''Ravenea dransfieldii'' <small>Beentje</small> * ''[[Ravenea glauca]]'' <small>Jum. & H.Perrier</small> -- lafa, ravina * ''Ravenea hildebrandtii'' <small>H.Wendl. ex Bouché</small> * ''Ravenea hypoleuca'' <small>Rakotoarin. & J.Dransf.</small> * ''Ravenea julietiae'' <small>Beentje</small> * ''Ravenea krociana'' <small>Beentje</small> * ''Ravenea lakatra'' <small>(Jum.) Beentje</small> * ''Ravenea latisecta'' <small>Jum</small>. * ''Ravenea louvelii'' <small>Beentje</small> * ''[[Ravenea madagascariensis]]'' <small>Becc.</small> -- anivo * ''Ravenea moorei'' <small>J.Dransf. & N.W.Uhl</small> * ''Ravenea musicalis'' <small>Beentje</small> * ''Ravenea nana'' <small>Beentje</small> * ''[[Ravenea rivularis]]'' <small>Jum. & H.Perrier</small> -- akoraka, bakaly, gora, gory, ravina * ''[[Ravenea robustior]]'' <small>Jum. & H.Perrier</small> -- anivo, bokombio, loharanga, vokabe, vokaky * ''[[Ravenea sambiranensis]]'' <small>Jum. & H.Perrier</small> (← ''Ravenea amara'' <small>Jum</small>.) -- mafaikely * ''Ravenea xerophila'' <small>Jum</small>. == Jereo koa == * ''[[Dypsis]]'' * ''[[Chrysalidocarpus]]'' * ''[[Vonitra]]'' * ''[[Lemurophoenix]]'' * ''[[Marojejya]]'' * ''[[Masoala (vondron-javamaniry)|Masoala]]'' 59h6vk2bz3m0mjzin8x6nhpjpe1bka2 4 297414 1152535 1152501 2026-10-25T20:00:05Z Bot-Jagwar 2168 +Vaovao androany 25 Oktobra 2026 1152535 wikitext text/x-wiki ; 25 Oktobra 2026 * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:w:tig:|tig.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:100}}. ; 24 Oktobra 2026 * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:w:rue:|rue.wikipedia]] dia tafidina ho latsaka ny {{formatnum:9000}}. ; 17 Oktobra 2026 * Ny isan'ny mpikambana ao amin'i [[:w:be-tarask:|be-tarask.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:100000}}. ; 7 Oktobra 2026 * Ny isan'ny mpikambana ao amin'i [[:w:kn:|kn.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:100000}}. * Ny isan'ny fiovana ao amin'i [[:wikt:mni:|mni.wiktionary]] dia mihoatra ny {{formatnum:10000}}. ; 3 Oktobra 2026 * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:w:bm:|bm.wikipedia]] dia tafidina ho latsaka ny {{formatnum:900}}. * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:w:chr:|chr.wikipedia]] dia tafidina ho latsaka ny {{formatnum:900}}. * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:w:chy:|chy.wikipedia]] dia tafidina ho latsaka ny {{formatnum:700}}. * Ny isan'ny mpikambana ao amin'i [[:w:gan:|gan.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:100000}}. ; 26 Septambra 2026 * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:w:bm:|bm.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:1000}}. ; 19 Septambra 2026 * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:w:rw:|rw.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:10000}}. ; 18 Septambra 2026 * Ny isan'ny pejy rehetra ao amin'i [[:w:nah:|nah.wikipedia]] dia tafidina ho latsaka ny {{formatnum:9000}}. ; 17 Septambra 2026 * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:w:chy:|chy.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:1000}}. * Ny isan'ny mpikambana ao amin'i [[:w:isv:|isv.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:1000}}. ; 16 Septambra 2026 * Ny isan'ny pejy rehetra ao amin'i [[:w:nah:|nah.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:10000}}. ; 15 Septambra 2026 * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:wikt:ar:|ar.wiktionary]] dia mihoatra ny {{formatnum:100000}}. ; 14 Septambra 2026 * Ny isan'ny fiovana ao amin'i [[:w:ppl:|ppl.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:10000}}. ; 12 Septambra 2026 * Ny isan'ny mpikambana ao amin'i [[:w:koi:|koi.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:10000}}. ; 7 Septambra 2026 * Ny isan'ny fiovana ao amin'i [[:w:av:|av.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:100000}}. ; 1 Septambra 2026 * Ny isan'ny pejy rehetra ao amin'i [[:w:nah:|nah.wikipedia]] dia tafidina ho latsaka ny {{formatnum:9000}}. ; 10 Martsa 2026 * Ny isan'ny pejy rehetra ao amin'i [[:w:su:|su.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:100000}}. ; 21 Febroary 2026 * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:wikt:tr:|tr.wiktionary]] dia mihoatra ny {{formatnum:1000000}}. ; 8 Febroary 2026 * Ny isan'ny fiovana ao amin'i [[:w:my:|my.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:1000000}}. ; 17 Janoary 2026 * Ny isan'ny mpikambana ao amin'i [[:w:sv:|sv.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:1000000}}. ; 10 Janoary 2026 * Ny isan'ny pejy rehetra ao amin'i [[:w:vi:|vi.wikipedia]] dia tafidina ho latsaka ny {{formatnum:9000000}}. ; 7 Janoary 2026 * Ny isan'ny fiovana ao amin'i [[:w:new:|new.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:1000000}}. jxg17c9bxcd8pa3cw9ismcb9z1xop3u 4 298722 1152540 1133973 2026-10-26T07:06:30Z JianJi 36396 1152540 wikitext text/x-wiki '''Androany [[27 Oktobra|27 oktobra]]''': * '''[[1991]]''' - Fahaleovantenan'i [[Tiorkmenistàna]] manoloana ny [[Firaisan' ny Repoblika Sôsialista Sôvietika|Firaisana Sovietika]]. * '''[[2017]]''' - Taorian'ny fitsapa-kevi-bahoaka dia nanambara ny fahaleovantenany manoloana an'i [[Espaina]] i [[Katalonia|Katalônia]] saingy notsipahin'ny governemanta izany ka noraisiny mivantana ny fitantanana ny faritra. g2b89v5vrfcmy1jn99lap2gz10z6hts 1152541 1152540 2026-10-26T08:09:19Z JianJi 36396 1152541 wikitext text/x-wiki '''Androany [[27 Oktobra|27 oktobra]]''': * '''[[1275]]''' - Voamarika voalohany indrindra ara-tantara fa misy izany tanànan'i [[Amsterdam]] izany. * '''[[1817]]''' - Fanambaràna tao Toamasina ny fijoroan'ny [[Fanjakan'i Madagasikara]], izay nankatoavin'ny [[Fanjakana Mitambatra]] avy harany. * '''[[1904]]''' - Fisokafan'ny lalamby ambanin'ny tany voalohany tao [[New York]]. * '''[[1991]]''' - Fahaleovantenan'i [[Tiorkmenistàna]] manoloana ny [[Firaisan' ny Repoblika Sôsialista Sôvietika|Firaisana Sovietika]]. * '''[[2017]]''' - Taorian'ny fitsapa-kevi-bahoaka dia nanambara ny fahaleovantenany manoloana an'i [[Espaina]] i [[Katalonia|Katalônia]] saingy notsipahin'ny governemanta izany ka noraisiny mivantana ny fitantanana ny faritra. i4rs1lbr7e5mi5gso0wirk5zoyaf2uh 1152542 1152541 2026-10-26T09:16:35Z JianJi 36396 1152542 wikitext text/x-wiki '''Androany [[27 Oktobra|27 oktobra]]''': * '''[[1275]]''' - Voamarika voalohany indrindra ara-tantara fa misy izany tanànan'i [[Amsterdam]] izany. * '''[[1817]]''' - Fanambaràna tao Toamasina ny fijoroan'ny [[Fanjakan'i Madagasikara]], izay nankatoavin'ny [[Fanjakana Mitambatra]] avy harany. * '''[[1904]]''' - Fisokafan'ny lalamby ambanin'ny tany voalohany tao [[New York]]. * '''[[1969]]''' - Fizakantenana sy '''[[1979]]''' fahaleovantenan'i [[Santa-Vinsanta-sy-Grenadina|Saint-Vincent-et-les-Grenadines]] manoloana ny Fanjakana Mitambatra. * '''[[1991]]''' - Fahaleovantenan'i [[Tiorkmenistàna]] manoloana ny [[Firaisan' ny Repoblika Sôsialista Sôvietika|Firaisana Sovietika]]. * '''[[2017]]''' - Taorian'ny fitsapa-kevi-bahoaka dia nanambara ny fahaleovantenany manoloana an'i [[Espaina]] i [[Katalonia|Katalônia]] saingy notsipahin'ny governemanta izany ka noraisiny mivantana ny fitantanana ny faritra. 36l9vuhf9x31sqx23mtf7136gx4gpuo 4 298723 1152543 1133974 2026-10-26T09:49:13Z JianJi 36396 1152543 wikitext text/x-wiki '''Androany [[28 Oktobra|28 oktobra]]''': * '''[[1636]]''' - Fananganana ny Oniversiten'i Harvard. * '''[[1886]]''' - Fanokanana ny [[Sarivongan' ny Fahafahana|Sarivongan'ny Fahafahana]] ao [[New York]]. 13ucu06x86b872kiktbhgxikh6w9ywf 1152544 1152543 2026-10-26T09:55:40Z JianJi 36396 1152544 wikitext text/x-wiki '''Androany [[28 Oktobra|28 oktobra]]''': * '''[[1636]]''' - Fananganana ny Oniversiten'i Harvard. * '''[[1886]]''' - Fanokanana ny [[Sarivongan' ny Fahafahana|Sarivongan'ny Fahafahana]] ao [[New York]]. * '''[[1918]]''' - Fahaleovantenan'i [[Tsekôslôvakia]] manoloana an'i [[Aotrisy]]. qqznegqhq6b9vpw0g0r7ao00f4xwrv7 0 302520 1152537 1152492 2026-10-26T03:49:22Z Thelezifor 15140 Nanitsy hadisoam-pitendrena 1152537 wikitext text/x-wiki [[Sary:Colbanana01.jpg|vignette|374x374px|Tanin' akondro]] Ny '''''Musa''''' dia antokon-javamaniry mamony [[tokan-dravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Musaceae]]'', ao amin' ny filharana [[Zingiberales]]. Maniry maharitra taona maro izy io sady be ravina, maitso lalandava, mitahiry rano betsaka. Tsy [[Hazo (zavamaniry)|hazo]] fa [[Zavamaniry ahitra|ahitra]] ny karazana ao amin' ny ''Musa'', tsy araka ny bika aman' endriny. Raha ny marina dia tsy tena manana vatany izy ireo, fa fitambarana ravina no mampitsangana azy. Ity antokon-javamaniry ity dia ahitana karazana enimpolo eo ho eo, izay maniry amin' ny faritra trôpikaly avokoa amin' ny ankamaroany, ary maro amin' izy ireo (ny [[Akondro (zavamaniry)|akondro]]) no ambolena hahazoana voany. Ny karazana sasany dia fanao haingo ary volena anaty trano fonenana any amin' ny tany manana [[toetany antonony]]. Zavamaniry avy any [[Azia Atsimo-Atsinanana]] ny ''Musa'', nefa vokarina manerana ny faritra mafana sy mando izy ireo ankehitriny, mba hahazoana ny voany sy ny [[Tsiraka|tsiratsiraka]] avy amin' ny vatany na ny raviny. == Toerana ahafahan' ny akondro maniry == [[Sary:Starr_050826-4195_Musa_sp..jpg|vignette|281x281px|Akondro]][[Sary:Abaca_fiber.jpg|vignette|208x208px|''[[Musa textilis]]'' sy ny [[tsiraka]] azo avy aminy.]][[Sary:Flower_banana.jpg|ankavia|vignette|210x210px|Embok' akondro]] Vokatra fahita manerana ny faritra rehetra manana [[toetanin-jana-pehin-tany]] ny akondro. Afaka maniry amin' ny toerana rehetra misy rano ny akondro na amin' ny tany mananana toetany misy [[ririnina]] tsy dia mangatsiaka loatra (toy ny an’ ny vondon-nosy [[Vondronosy Canarias|Canarias]] izay niavian' ny fambolena akondro any [[Amerika]]) na amin' ny tany mafana. Tsy afaka maniry amin' ny tany be [[orampanala]] anefa izy. Ny sala-maripana anatin' ny taona ahafahany maniry dia 20&#x20;°C, mila [[orana]] eo anelanelan' ny 1&nbsp;500&#x20;mm  sy 2&nbsp;000&#x20;mm  izy  hahafahany maniry tsara ary mila rivotra mando. Ny [[antsanga]] misy fotaka entin’ ny [[renirano]] sy ny ony no nofon-tany tiany aniriana. == Toetoetrany == === Vatany === [[Sary:Musa_beccarii_(Bananier)_-_77.jpg|vignette|309x309px|''Musa beccarii'']] Ny vatan' ny zavamaniry ao amin' ny ''Musa'' dia tsy inona fa tahon-dravina mifanosona sy mifampiditra ka miendrika [[varingarina]] matevina. Rehefa lehibe ny vatan' akondro dia mahatratra 3 hatramin' ny 12 m. === Ravina === [[Sary:Musa_acuminata1.jpg|vignette|''[[Musa acuminata]]'']]Ny eny an-tampon' izany vatan' akondro izany dia ivoahan’ ny [[Ravina (zavamaniry)|ravina]] be velarana miainga avy eo afovoany ka mitodika any ivelany toa tana-masoandro, ny ankamaroan'ny raviny (ireo tsy eo afovoany) dia miondrika manondro ny tany. === Vony === Mivoaka avy eo afovoan' izay ivo isarahan'ny foto-dravina ny tahom-bonin' ny akondro. Ny vony lahy dia eo am-pototr' ilay tahom-bony fa ny vony vavy kosa dia eo an-tendron' ny tahom-bony. == Karazana == Mitsinjara ao amin' ny zanak' antoko telo ny karazana ankondro, dia ny ''Ingentimusa'' sy ny ''Eumusa'' ary ny ''Callimusa''. ==== ''Callimusa'' (ao anatiny ny ''Australimusa'') ==== Ny [A] sy ny [C] dia manondro ny toerana fantatra ao anatin' ireo fizarana teo aloha, dia ny ''Australimusa'' sy ny ''Callimusa''. * ''Musa''&#x20;×&#x20;''alinsanaya'' <small>R.V.Valmayor</small> [A] * ''Musa azizii'' <small>Häkkinen</small> * ''Musa barioensis'' <small>Häkkinen</small> * ''Musa bauensis'' <small>Häkkinen & Meekiong</small> [C] * ''Musa beccarii'' <small>N.W.Simmonds</small> [A] * ''Musa boman'' <small>Argent</small> [A] * ''Musa borneensis'' <small>Becc.</small> [C] * ''Musa bukensis'' <small>Argent</small> [A] * ''Musa campestris'' <small>Becc.</small> [C] * ''Musa coccinea'' <small>Andrews</small> [C] &#x2013; scarlet banana * ''Musa exotica'' <small>R.V.Valmayor</small> [C] * ''Musa fitzalanii'' <small>F.Muell.</small> [A] – extinct * ''Musa gracilis'' <small>Holttum</small> [C] * ''Musa hirta'' <small>Becc.</small> [A] * ''Musa insularimontana'' <small>Hayata</small> [A] * ''Musa jackeyi'' <small>W.Hill</small> [A] * ''Musa johnsii'' <small>Argent</small> [A] * ''Musa juwiniana'' <small>Meekiong, Ipor & Tawan</small> [C] * ''Musa lawitiensis'' <small>Nasution & Supard.</small> [C] * ''Musa lokok'' <small>Geri & Ng</small> * ''Musa lolodensis'' <small>Cheesman</small> [A] * ''Musa maclayi'' <small>F.Muell. ex Mikl.-Maclay</small> [A] * ''Musa monticola'' <small>M.Hotta ex Argent</small> [A] * ''Musa muluensis'' <small>M.Hotta</small> [A] * ''Musa paracoccinea'' <small>A.Z.Liu & D.Z.Li</small> [C] * ''Musa peekelii'' <small>Lauterb.</small> [A] * ''Musa salaccensis'' <small>Zoll. ex Backer</small> [A] * ''[[Musa textilis]]'' <small>Née</small> [A] * ''Musa'' ×&#x20;''troglodytarum'' <small>L.</small> [A] – the cultivated Fe'i bananas * ''Musa tuberculata'' <small>M.Hotta</small> [A] * ''Musa violascens'' <small>Ridl.</small> [C] * ''Musa viridis'' <small>R.V.Valmayor et al.</small> * ''Musa voonii'' <small>Häkkinen</small> ==== ''Ingentimusa'' ==== * ''[[Musa ingens]]'' <small>N.W.Simmonds</small> ==== ''Musa'' (incorporating ''Rhodochlamys'') ==== * ''[[Musa acuminata]]'' <small>Colla</small> &#x2013; wild ** ''Musa acuminata'' subsp. ''zebrina'' <small>[← ''M.&#x20;sumatrana'']</small> * ''Musa aurantiaca'' <small>G.Mann ex Baker</small> * ''[[Musa balbisiana]]'' <small>Colla</small> * ''Musa banksii'' <small>F.Muell.</small> * ''Musa basjoo'' <small>Siebold & Zucc. ex Iinuma</small> * ''Musa cheesmanii'' <small>N.W.Simmonds</small> * ''Musa chunii'' <small>Häkkinen</small> * ''Musa griersonii'' <small>Noltie</small> * ''Musa itinerans'' <small>Cheesman</small> * ''Musa mannii'' <small>H.Wendl. ex Baker</small> * ''Musa nagensium'' <small>Prain</small> * ''Musa ochracea'' <small>K.Sheph.</small> * ''Musa ornata'' <small>Roxb.</small> * [[Musa × paradisiaca|''Musa'' × ''paradisiaca'']] <small>L.</small> = ''Musa acuminata'' × ''Musa balbisiana'' * ''Musa rosea'' <small>Baker</small> * ''Musa rubinea'' <small>Häkkinen & C.H.Teo</small> * ''Musa rubra'' <small>Wall. ex Kurz</small> (syn. ''Musa laterita'' <small>Cheesman</small>) * ''Musa sanguinea'' <small>Hook.f.</small> * ''Musa schizocarpa'' <small>N.W.Simmonds</small> * ''Musa siamensis'' <small>Häkkinen & Rich.H.Wallace</small> * ''Musa sikkimensis'' <small>Kurz</small> * ''Musa thomsonii'' <small>(King ex Baker) A.M.Cowan & Cowan</small> * ''Musa velutina'' <small>H.Wendl. & Drude</small> &#x2013; pink banana * ''Musa yunnanensis'' <small>Häkkinen & H.Wang</small> &#x2013; Yunnan banana, wild forest banana * ''Musa zaifui'' <small>Häkkinen & H.Wang</small> ==== Tsy voasokajy na tsy fantatra ==== * ''Musa arfakiana'' <small>Argent</small> * ''Musa arunachalensis'' <small>A.Joe, Sreejith & M.Sabu</small> * ''Musa celebica'' <small>Warb. ex K.Schum.</small> * ''Musa kattuvazhana'' <small>K.C.Jacob</small> * ''Musa lanceolata'' <small>Warb. ex K.Schum.</small> * ''Musa lutea'' <small>R.V.Valmayor et al.</small> * ''Musa mekongensis'' <small>J.T.Julian & D.T.David</small> * ''Musa sakaiana'' <small>Meekiong et al.</small> * ''Musa splendida'' <small>A.Chev.</small> * ''Musa tonkinensis'' <small>R.V.Valmayor et al.</small> * ''Musa yamiensis'' <small>C.L.Yeh & J.H.Chen</small> ==== Fôsily ==== * †''Musa cardiosperma'' {{au|R.K. Jain}} === Karazana napetraka tao taloha === Indreto ny karazana napetraka tao amin' ny ''Musa'' taloha: * ''Ensete davyae'' <small>(Stapf) Cheesman</small> (← ''Musa davyae'' <small>Stapf</small>) * ''Ensete gilletii'' <small>(De Wild.) Cheesman</small> (← ''Musa gilletii'' <small>De Wild.</small> na ''Musa martretiana'' <small>A.Chev.</small>) * ''Ensete glaucum'' <small>(Roxb.) Cheesman</small> (← ''Musa glauca'' <small>Roxb.</small>) * ''Ensete lasiocarpum'' <small>(Franch.) Cheesman</small> (← ''Musa lasiocarpa'' <small>Franch.</small>) – na ao amin' ny vondron-karazana misaraka ''[[Musella lasiocarpa]]'' <small>(Franch.) C.Y.Wu ex H.W.Li</small> * ''Ensete livingstoniana'' <small>(J. Kirk) Cheesman</small> (← ''Musa livingstoniana'' <small>J.Kirk</small>) * ''[[Ensete perrieri]]'' <small>(Stapf) Cheesman</small> (← ''Musa perrieri'' <small>Claverie</small>) * ''Ensete superbum'' <small>(Roxb.) Cheesman</small> (← ''Musa superba'' <small>Roxb.</small>) * ''Ensete ventricosum'' <small>(Welw.) Cheesman</small> (← ''Musa arnoldiana'' <small>De Wild.</small>, ''M. ensete'' <small>J.F.Gmel.</small> na ''Musa ventricosum'' <small>(Welw.) Cheesman</small>) * ''[[Heliconia bihai]]'' <small>(L.) L.</small> (← ''Musa bihai'' <small>L.</small>) ao amin' ny fianakaviana ''[[Heliconiaceae]]''. === Karazana misy eto Madagasikara === [[Sary:2018_06_TropicalIslands_IMG_2170.jpg|vignette|226x226px|''[[Musa × paradisiaca]]'']] Eto [[Madagasikara]] dia misy ny akondro atao voly fihinana izay ahandroina alohan' ny hihinanana azy noho izy tsy tena mamy, ka azo atao laoka koa, izy no ataon' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] hoe ''akondrolahy'' (''Musa textilis''). Ny akondro mamy kosa dia azo hanina eo no ho eo rehefa masaka hoazy eny am-potony na navomboka. * ''[[Musa acuminata]] --'' ambihy * ''[[Musa balbisiana]]'' -- * ''[[Musa paradisiaca|Musa × paradisiaca]]'' (← ''[[Musa sapientum]]'') -- afontsy, akondro, ambarabahy, barabahy, batavia, boroboaka, fontsilahy, fontsy'','' hontsy, horita, kadaka, katakata, katakata, kida, kidamenaloky, kifapanonotsy, mavokely, otsy, tsienamboa, tsiomeroa * ''[[Musa sylvestris]]'' ''--'' * ''[[Musa textilis]]'' -- akondrolahy, akondrolambo, akondrosarika, foto-tsarika, raty, sarika, taintsarika == Jereo koa == * ''[[Ensete]]'' - ''[[Heliconia bihai|Heliconia]] -'' ''[[Musella lasiocarpa|Musella]] -'' * [[Akondro (voany)]] * [[Akondro (zavamaniry)]] * [[Voankazo]] * [[Manga]] * [[Voasary]] * [[Voasarimakirana]] * [[Mandarinina (zavamaniry)]] * [[Laoranjy]] * [[Paoma]] * [[Paiso]] == Rohy ivelany == * [http://www.nutritiondata.com/facts-B00001-01c20Tm.html Complete nutritional information.] * [http://www.inibap.org/ International Network for the Improvement of Banana and Plantain (INIBAP)] * [http://www.honduras.com/fhia/engl-menu.htm Honduran Foundation of Agricultural Research (FHIA)] {{Wayback|url=http://www.honduras.com/fhia/engl-menu.htm|date=20111214122041}} * [http://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/banana.html Banana from ''Fruits of Warm Climates'' by Julia Morton] * [http://www.uga.edu/fruit/banana.htm Banana and Plantain - University of Georgia] {{Wayback|url=http://www.uga.edu/fruit/banana.htm|date=20060810044214}} * [http://www.crfg.org/pubs/ff/banana.html Banana Fruit Facts - California Rare Fruit Growers] {{Wayback|url=http://www.crfg.org/pubs/ff/banana.html|date=20201017075339}}. * [http://www.pacificbiological.org.au/projects/PBF_02_3/pbf_02_3.htm Tracing antiquity of banana cultivation in Papua New Guinea] {{Wayback|url=http://www.pacificbiological.org.au/projects/PBF_02_3/pbf_02_3.htm|date=20051018030537}} * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2664373.stm Bananas could split for good] * [http://www.fao.org/english/newsroom/news/2003/13120-en.html Bananas not on verge of extinction, says FAO] {{Wayback|url=http://www.fao.org/english/newsroom/news/2003/13120-en.html|date=20050829070721}}. * [http://www.eurekalert.org/pub_releases/2003-02/aps-ppu021403.php Plant pathologists unpeel rumors of banana extinction] {{Wayback|url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2003-02/aps-ppu021403.php|date=20070126100813}} * [http://www.delaat.nl/main.php?main=ripening&sub=intro&ln=en De Laat Koudetechniek - Information about ripeningrooms] {{Wayback|url=http://www.delaat.nl/main.php?main=ripening&sub=intro&ln=en|date=20070929033856}} * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=8044524&dopt=Abstract The influence of banana stem e] fz9gj18a3vg8qwxzq4s5u3zio9001fx 0 302528 1152546 2026-10-26T10:49:22Z Thelezifor 15140 Thelezifor dia namindra ny pejy [[Ravinala]] any amin'i [[Ravenala]] ary nanitsaka fihodinana 1152546 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Ravenala]] 4ewum3v3io58ify381dt5qpy7tgr757 0 302529 1152557 2026-10-26T11:46:00Z Thelezifor 15140 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sary:Annales du Muse colonial de Marseille (1907-1954) (17786563384).jpg|vignette|''Ravenea madagascariensis'']] Ny '''''Ravenea madagascariensis''''' dia karazana [[Angiospermae|zavamaniry mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Arecaceae]]''. Tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]] ihany izy io. Atahorana ho lany tamingana noho ny fihenan' ny toeram-paniriany voajanahary izy io. Amin' ny teny malagasy izy io dia atao hoe '''anivo'''. == Jereo koa == * ''... » 1152557 wikitext text/x-wiki [[Sary:Annales du Muse colonial de Marseille (1907-1954) (17786563384).jpg|vignette|''Ravenea madagascariensis'']] Ny '''''Ravenea madagascariensis''''' dia karazana [[Angiospermae|zavamaniry mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Arecaceae]]''. Tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]] ihany izy io. Atahorana ho lany tamingana noho ny fihenan' ny toeram-paniriany voajanahary izy io. Amin' ny teny malagasy izy io dia atao hoe '''anivo'''. == Jereo koa == * ''[[Ravenea]]'' 8dd9jrp3dcnyn6d5lbr9ub5jfmzhok5