Wikipedia mgwiki https://mg.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Fandraisana MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Rakitra Manokana Dinika Mpikambana Dinika amin'ny mpikambana Wikipedia Dinika amin'ny Wikipedia Sary Dinika amin'ny sary MediaWiki Dinika amin'ny MediaWiki Endrika Dinika amin'ny endrika Fanoroana Dinika amin'ny fanoroana Sokajy Dinika amin'ny sokajy TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk 0 1180 1153110 1131823 2026-11-04T14:45:00Z HBoina 40172 Mise en forme 1153110 wikitext text/x-wiki [[Sary:Biology-0001.jpg|vignette|418x418px|Ambony ankavanana: bakteria ''[[Escherichia coli]]'', ambony ankavia: holatra ''[[Amanita muscaria]]'', ambany ankavanana: ''[[Oxalis pes-caprae]]'', ambany ankavia: ''[[Crocodylus niloticus]]'']] Ny '''biôlôgia''' dia [[siansa]] mikasika ny [[zavamananaina]]. Mahafaoka ny ampahany amin' ny [[siansan' ny zavaboary]] sy ny tantaran' ny zavamananana izy io. Avy amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]] hoe βίος / ''bios'' ("aina) sy λόγος / ''logos'' ("lahateny") io teny io. Satria misy amin' ny endriny maro ny aina ary amin' ny ambaratonga samy hafa, dia mivelatra manomboka amin' ny [[môlekiola]], mankany amin' ny [[sela]], avy eo amin' ny sehatry ny [[zavamananaina]], hatramin' ny rohivoary (ekôsistema) ny biôlôjia. == Biby == * [[Fanihy]] - [[Fozan-dranomamy|foza]] - [[maingoka]] - [[Propithecus|sifaka]] - [[soavaly]] - [[trondro]] - [[varika]] - [[vitsika]], * [[Hala]], * [[Maky]]: [[Boengy]], [[gidro]], [[komba]]. * [[Vorona]]: [[boloky]]. * [[Reptilia|Biby mandady sy mikisaka]]: [[Tana (biby)|tana]] - [[androngo]] - [[bibilava]], * [[Voana]]: [[voangory]] sy ny [[voatraika]]. * Ny biby modaka: [[sifotra]]. * [[Vorona]]. == Zavamaniry == * [[Adabo]] - [[Adansonia|renala]] - [[avoko]] == == <gallery> File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|''[[Bos primigenius taurus]]'' ([[Biby|Animalia]]) File:Zboże.jpg|[[Triticum]] ([[Plantae|''Plantae'']]) File:Morchella esculenta 08.jpg|''[[Morchella esculenta]]'' ([[Fungi]]) File:Fucus serratus2.jpg|''[[Fucus serratus]]'' ([[Stramenopila]]/[[Chromista]]) File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|''[[Gemmatimonas aurantiaca]]'' ([[Bakteria|''Bacteria'']]) File:Halobacteria.jpg|''[[Halobacteria]]'' ([[Archaea]]) File:Gamma phage.png|''[[Gamma phage]]'' ([[Virosy|Virus]]) </gallery> [[Sokajy:Biolojia]] [[Sokajy:Siansa]] l3sn72fyrt7jbjc0zcwxyl1qdko5xpy 0 2176 1153108 1135719 2026-11-04T14:39:40Z HBoina 40172 Mise en forme 1153108 wikitext text/x-wiki {{Boaty ny taksônômia | fossil_range = 665 – 0 [[Tapitrisa taona|Ma]] | image = Animal diversity.jpg|vignette|307x307px | image_caption = Ny karazam-biby | domain = [[Eukaryota]] {{klady|[[Amorphea]]}} {{klady|[[Obazoa]]}} {{klady|[[Opisthokonta]]}} {{klady|[[Holozoa]]}} {{klady|[[Filozoa]]}} {{klady|[[Choanozoa]]}} | regnum = '''Animalia''' }} Ny '''biby''', araka ny [[biôlôjia]], araka ny fanasokajiana klasika, dia [[zavamananaina]] mihinana akora ôrganika (afa-tsy ny maningana vitsivitsy), miaina amin'ny [[ôksizenina]], manana [[sela]] izay mamorona [[tambatsela]], ary afaka mihetsika, afaka miteraka amin'ny alalan'ny [[fitaovam-pananahana]], ary mitombo avy amin'ny sela vitsivitsy mandritra ny fivoaran'ny tsimoka. Ny fitambaran'izy ireo dia atao amin'ny teny ara-tsiansa hoe '''''Animalia''''' (manampy ny ''[[Plantae]]'', ny ''[[Fungi]]'', ny ''[[Protozoa]]'', ny ''[[Bacteria]]'', ny ''[[Chromista]]'' ary ny ''[[Archaea]]'' ao amin'ny [[zavamananaina]]). Mitambatra anaty [[klady]] (''clade'') iray ny biby, izany dia midika fa avy amin'ny razambe tokana izy ireo. Amin' izao fotoana izao, ny teny hoe "biby" dia atokana ho an' ny zavamananaina saro-drafitra sy maro sela, na dia efa ela aza ny [[Protozoa|prôtôzôera]] (no ''[[Protozoa]]'') no noheverina ho biby tokan-tsela. Sahala amin'ny zavamananaina hafa, ny biby tsirairay dia manana ny namany izay mahaforona vondrona ranoray aminy, antsoina hoe karazana. [[Sary:Peregrine Falcon by Tisha Mukherjee 17.jpg|vignette|226x226px|''Falco peregrinus'' ''- [[Bilateria]]'']] Maherin' ny 1,5 tapitrisa ny karazana biby velona voafariparitra, ka manodidina ny 1,05 tapitrisa ny bibikely (''[[Insecta]]''), ny 85&nbsp;000 mahery dia karazan' ny sifotra (''[[Mollusca]]''), ary manodidina ny 65&nbsp;000 ny biby manana hazon-damosina (''[[Biby manana hazondamosina|Vertebrata]]''). Tombanana ho 7,77 tapitrisa ny karazana biby eto an-tany. Manomboka amin'ny 8,5 μm ka hatramin'ny 33,6 m ny halavan'ny vatan'ny biby. Manana ekôlôjia saro-drafitra izy ireo ary misy ifandraisany amin'ny tsirairay sy ny tontolo iainany, ka mamorona "tambajotran-tsakafo" be pitsony. Ny fandalinana siantifika momba ny biby dia fantatra amin'ny anarana hoe [[zôôlôjia]], ary ny fandalinana momba ny fitondran-tenan'ny biby dia antsoina hoe [[etôlôjia]]. Amin'ny fiteny andavanandro, ny teny hoe "biby" dia matetika ampiasaina mba hanavahana ny sisa amin'ny tontolon'ny [[zavamananaina]] anesorana ny [[olombelona]] sy ny [[zavamaniry]] (anisan' izany ny [[ahidrano]] sy ny [[holatra]]). [[Sary:Aplysina archeri (Stove-pipe Sponge-pink variation).jpg|vignette|170x170px|''Aplysina archeri'' - ''[[Porifera]]''|ankavia]] Ny fanjakana ''Animalia'' dia mizara ho klady dimy lehibe, dia ny ''[[Porifera]]'', ny ''[[Ctenophora]]'', ny ''[[Placozoa]]'', ny ''[[Cnidaria]]'' ary ny ''[[Bilateria]]''. Ny ankamaroan' ny karazam-biby velona dia ao amin' ny klady ''Bilateria'', ny mpikambana ao aminy dia manana rafi-batana mifanandrify ankavia sy ankavanana sady manana loha, ary ny ankamaroan' ny bilateriana dia ao amin' ny klady roa lehibe: ny ''<u>[[Protostomia]]</u>'', izay ahitana zavamananaina toy ny ''[[Arthropoda]]'', ny ''[[Mollusca]]'', ny ''[[Platyhelminthes]]'' (kankana fisaka), ''[[Annelida]]'' ary ny ''[[Nematoda]]''; ary ny ''<u>[[Deuterostomia]]</u>'', izay ahitana ny ''[[Echinodermata]]'' sy ny ''[[Hemichordata]]'' ary ny ''[[Chordata]]'' izay misy ny ''[[Biby manana hazondamosina|Vertebrata]]''. Ny ''[[Xenacoelomorpha]]'', izay klady aikaiky fototra sady kely kokoa dia manana toerana tsy azo antoka ao anatin' ny ''[[Bilateria]]''. [[Sary:Comb jelly.jpg|vignette|186x186px|''[[Ctenophora]]'']] Nipoitra voalohany tao amin'ny firaketana fôsily ny biby tamin' ny fiafaran'ny vanim-potoana Kriôzeniana ary nihasamihafa tamin' ny vanim-potoana Ediakariana manaraka tamin' ny fipoahan' i Avalon. Mbola mampiady hevitra ny porofo talohan' io momba ny fisian' ny biby; ny zavamananaina spaonjy ''[[Otavia]]'' dia efa tamin' ny vanim-potoana Tôniana tamin' ny fiandohan' ny Neôprôterôzôika, saingy iadian-kevitra mafy ny maha biby izany. Saika ny karazana biby môderina rehetra dia niseho voalohany tao amin' ny firaketana fôsily ho karazana an-dranomasina nandritra ny fipoahana Kambriana, izay nanomboka tamin'ny 539 tapitrisa taona lasa izay, ary ny ankamaroan'ny kilasy nandritra ny fihasamihafana Ôrdôvisiana dia 485,4 tapitrisa taona lasa. Iraisan'ny biby velona rehetra ny fananana vondrona fototarazo 6 331 no fantatra fa mety ho avy amin'ny razambe tokana izay niaina tany amin' ny 650 tapitrisa taona lasa nandritra ny vanim-potoana Kriôzeniana. [[Sary:Placozoan.webp|vignette|183x183px|''[[Placozoa]]''|ankavia]] Araka ny tantara dia nozarain’i [[Aristôty]] ho biby misy [[ra]] sy ny biby tsy misy ra ny biby. I [[Carl von Linné]] dia namorona ny fanasokajiana biôlôjika voalohany ho an' ny biby tamin' ny taona 1758 tao amin' ny ''Systema Naturae'', izay nampitomboin' i [[Jean-Baptiste Lamarck]] ho fisampanana (''phylum'') 14 tamin' ny taona 1809. Tamin' ny 1874, i Ernst Haeckel dia nizara ny fanjakan' ny biby ho '''''Metazoa''''' izay maro [[sela]] (mitovitovy amin' ny ''Animalia'' ankehitriny) sy ''[[Protozoa]]'', [[zavamananaina]] misy sela tokana tsy heverina ho biby intsony. Amin'izao andro môderina izao, ny fanasokajiana biôlôjika ny biby dia miankina amin'ny teknika mandroso, toy ny filôjenetika môlekiolary, izay mahomby amin'ny fanehoana ny fifandraisana araka ny evôlisiôna misy eo amin'ny taksôna. [[Sary:Pink soft coral Nick Hobgood.jpg|vignette|183x183px|''Dendronephthya klunzingeri'' ''- [[Cnidaria]]'']] Ny [[olombelona]] dia mampiasa karazana biby maro hohanina (anisan' izany ny [[hena]], [[atody]], ary vokatra vita amin' ny [[ronono]]), ​​mba hanaovana fitaovana (toy ny [[hoditra]], [[volo]], [[volonondry]]), ho [[biby fiompy]] sy biby miasa ho an'ny fitaterana, ary asa fanompoana. Ny [[alika]], biby fiompy voalohany, dia nampiasaina amin' ny [[fihazana]] sy ny fiarovana ary ny ady, toy ny [[soavaly]] sy [[voromailala]] ary vorona mpihaza; fa ny biby an-tanety sy an-drano hafa kosa dia hazaina mba hahazoana [[fanatanjahantena]], amboara na tombony. Ny biby tsy olombelona koa dia singa ara-kolontsaina manan-danja amin'ny fivoaran'ny olombelona miandalana, ​​izay niseho teo amin'ny [[zavakanto]] an-davabato sy ny [[Tôtemisma|tôtema]] hatramin'ny andro voalohany, ary matetika no aseho amin'ny [[fedrà]], ny [[fivavahana]], ny zavakanto, ny [[Haisoratra|literatiora]], ny heraldika, ny [[pôlitika]], ary ny fanatanjahantena. == Jereo koa == * [[Zavamananaina]] * [[Zavamaniry]] (tsy tena mitovy amin' ny ''[[Plantae]]'') - [[Holatra]] (tsy tena mitovy amin' ny ''[[Fungi]]'') - ''[[Protista]] -'' ''[[Chromista]] - [[Bakteria|Bacteria]],'' * [[Bibikely]] - [[Biby mampinono]] - [[Biby manana hazondamosina]] -, [[Biby mandinika]] - [[Hazandrano]] - [[Trondro]] - [[Olombelona]] - [[Vorona]], * ''[[Plantae]]'', ''[[Fungi]]'', ''[[Protozoa]]'', ''[[Bakteria|Bacteria]]'', ''[[Chromista]]'', ''[[Archaea]]''. * ''[[Insecta]], [[Mollusca]], [[Biby manana hazondamosina|Vertebrata]],'' * [[zôôlôjia]], [[etôlôjia]]. * ''[[Porifera]]'', ''[[Ctenophora]]'', ''[[Placozoa]]'', [[Cnidaria]], ''[[Bilateria]]'' * ''<u>[[Protostomia]]</u>, [[Arthropoda]], [[Mollusca]], [[Platyhelminthes]], [[Annelida]], [[Nematoda]]'' * ''<u>[[Deuterostomia]]</u>'', ''[[Echinodermata]],'' ''[[Hemichordata]], [[Chordata]]'' * ''[[Xenacoelomorpha]],'' ''[[Otavia]]'' [[Sokajy:Biby| ]] 8kwn4kxzrm5vxs7mwl3cw3b5j5o8cth 0 2177 1153100 1147694 2026-11-04T14:10:40Z HBoina 40172 Mise en forme 1153100 wikitext text/x-wiki [[Sary:Eukaryota diversity 2.jpg|vignette|386x386px|Karazana zavamananaina]] Ny '''zavamananaina''', amin' ny [[biôlôjia]] sy ny [[ekôlôjia]], dia zavatra voajanahary izay miaina sy mizatra ny zava-misy, be pitsiny sy misy lamina anatiny ary vokatry ny fiovana nifandimby nandritra ny [[fivoarana miandalana]] ([[evôlisiôna]]). Miaina sy mitombo, mihetsika, miteraka, ary mampiasa [[angovo]] ny zavamanaina. [[Sela]] velona iray na maromaro no mamorona azy (misy noho izany ny zavamananaina tokan-tsela na maro sela). Ny zavamananaina saro-drafitra, maro sela, dia voaforon' ny sela samihafa samy manana ny anjara asany. Manana ny asany manokana ireo sela ireo ary miara-miasa mba hisian' ny fiarahana marin-toerana. Ny ao anatin' ny zavamananana dia misy [[fiota simika]] isankarazany mahaleo tena sady voatazona amin' ny alalan' ny famatsiana [[otrikaina]] (indraindray koa amin' ny alalan' ny [[angovon-kazavana]]), manome azy ny akora sy ny angovo ilainy, miantoka ny fanesorana ny akora sisa tsy ilaina.[[File:Anatomy,_physiology_and_hygiene_for_high_schools_(1900)_(14779027414).jpg|thumb|332x332px|right|Rafitry ny vatan' olombelona]]Ny zavamananaina maro sela dia matetika fitambarana [[taova]], ny taova dia fitambarana [[tambatsela]], ny tambatsela dia fitambarana [[sela]], ny sela dia fitambarana [[ôrganela]], ny ôrganela dia fitambarana [[môlekiola]], ary ny môlekiola dia fitambarana [[atôma]]. Ankoatra izany dia mamorona [[soperôrganisma]] ny zavamanaina sasany (ohatra ny [[vitsika]], ny [[vitsikazo]] na [[aboaly]], ny [[tantely]]). Misy sokajy (atao hoe "sehatra") maro ny zavamananaina: * ny ''[[Archaea]]'' (tokan-tsela), * ny [[bakteria|''Bacteria'']] (tokan-tsela na maro sela indrandray), * ny ''[[Eukaryota]]'' (tokan-tsela na maro sela), izay mitsinjara toy izao: ** ny ''[[Protista]]'' (misy tokan-tsela, misy marosela), ** ny ''[[Chromista]],'' ** ny ''[[Fungi]]'' (izay ahitana ny [[holatra]], maro sela), ** ny ''[[Plantae]]'' ([[zavamaniry]] manao fôtôsentezy, maro sela na tokan-tsela), ** ny ''[[Animalia]]'' (na [[biby]], maro sela). [[Sary:Plagiomnium affine laminazellen.jpeg|vignette|268x268px|Selan-javamaniry]] Manalasala ny momba ny [[Virosy|viriosy]] (''[[Virus]]'') izay tsy misy sela, ka indraindray sokajina ho zavamananaina ary indraindray koa sokajina ho tsy zavamananaina. ==Sary== <center><gallery perrow="3" widths="130px" heights="160px"> Image:Algae_and_archaea_growing_in_the_runoff_of_Konungshver.jpg| maro loko bitika [[Archaea|archaebakteria]] amin'ny lohataona mafana Image:Vibrio_Cells_1_(5390287631).jpg| bitika [[bakteria]] ''Vibrio tasmaniensis'' Image:Stułbia,_Stułbiopławy.jpg| bitika [[protista]] ''Hydra sp.'' Image:Amanita excelsa 2016 G3.jpg| [[Fungi|holatra]] ''Amanita pantherina'' Image:Angraecum_sesquipedale_Thouars,_Hist._Orchid.-_66_(1822)_(24501276737)_-_cropped.jpg| [[zavamaniry]] ''[[Angraecum sesquipedale]]'' ny vaditsamoina Image:Common_brown_lemur_(Eulemur_fulvus)_male.jpg| [[biby]] ''[[Eulemur fulvus]]'' ny varika </gallery></center> == Jereo koa == * [[Sela]] → [[Tambatsela]] → [[Taova]] → [[Fitaovana (biôlôjia)|Fitaovana]] / [[Rafi-taova]] → Zavamananaina, * [[Zavaboary]], * [[Mineraly]], *''[[Archaea]],'' * [[bakteria|''Bacteria'']], * ''[[Eukaryota]],'' * ''[[Fungi]] -'' [[holatra]], * ''[[Plantae]] -'' [[zavamaniry]] * ''[[Animalia]]'' ([[biby]]), * ''[[Virosy|Virus]].'' ==Loharano sy fanamarihana== [[Sokajy:Aina]] iawu1yvrui1siruvajynmbz19frq4ud 0 3289 1153087 1114337 2026-11-04T13:30:33Z HBoina 40172 Modification 1153087 wikitext text/x-wiki [[File:A nurse doing a rapid diagnostic test 01.jpg|thumb|[[Mpitsabo mpanampy]] manao fitiliana diagnostika]] Ny '''fitsaboana''' dia ny fikarakarana amin' ny fanomezana [[fanafody]] mba hahasitrana. Sehatra miankina amin' ny [[siansa ampiharina]] sy ny [[fahalalana]] momba ny siansa biômedikaly ny fitsaboana. Mikasika ny fahasalaman' ny [[olombelona]] sy ny an' ny [[biby]] indrindra izany.[[Sary:Global physician density map - WHO 2010.png|vignette|334x334px| Ny haben' ny fanomezana fitsaboana, jerena araka ny isan' ny mpitsabo isaky ny olona 10&nbsp;000, isaky ny firenena. Tarehimarika avy amin' ny World Health Statistics 2010, tatitra avy amin' ny [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana|OMS]].]] == Jereo koa == * [[Siansan' ny fahasalamana]], * [[Fahasalamana]], * [[Aretina]], * [[Fahasalamam-bahoaka]], * [[Fitsaboana nentim-paharazana]]. [[category:Fahasalamana]] 828hpgasvcyqmp7mkr0tpq3mcxumt88 0 6608 1153178 1109425 2026-11-05T03:50:55Z ~2026-53342-25 41238 {{coord|18|28|S|47|17|E|}} 1153178 wikitext text/x-wiki {{coord|18|28|S|47|17|E|}} {{infobox tanàna |anarana= Ambohidratrimo |faritany=[[Faritanin'i Antananarivo|Antananarivo]] |faritra = [[Faritra Analamanga|Analamanga]] |isam-ponina=19308 |velarantany= |firenena={{Madagasikara}} |sary =Cours_du_Rova_d%27Ambohidratrimo,_Analamanga,_Madagascar.jpg }} '''Ambohidratrimo''' dia [[Kaominina ao Madagasikara|kaominina malagasy]] ao amin' ny [[Distrikan'Ambohidratrimo|distrikan' Ambohidratrimo]], [[Faritra Analamanga]], [[Faritanin' Antananarivo]]. Ny isan' ny mponiny dia 19 308 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 10301 ary ny kaodin-distrika dia 103. Anisan' ireo tendrombohitra masina roa ambin' ny folon' Imerina ny havoana iorenan' ny tanànan' Ambohidratrimo. == Tantara == [[Sary:Ambohidratrimo Madagascar 1901 view from east.jpg|vignette|Ambohidratrimo tamin' ny taona 1901]] Imananety no anaran' io tanàna io taloha, faha mpanjaka [[Andriamasinavalona]] sy ny zanany [[Andriantomponimerina]] (izay nomen-drainy fahefana hifehy an' io tanàna io), fa novava anarana ho Ambohidratrimo rehefa maty ity farany ka nodimbiasan' ny zanany atao hoe [[Andriantrimobemihisatra]] na Ratrimo izay lazain' ny lovantsofina sasany fa nanafaka an' Andriamasinavalona raibeny nobaboina sy nahibok' Andriantomponimerina. [[Sary:Rova Ambohidratrimo.jpg|vignette|Rovan' Ambohidratrimo]] == Toekarena == === Fambolena sy fiompiana === Ny anjaran' ny tantsaha mampiasa zezika simika dia >75 %. Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia mangahazo. Ny zava-bolena lehibe indrindra amin' ny lafin' ny velarantany dia vary. Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia katsaka. Ny isan' omby dia 754. Ny isan' ny taona nisian' ny pestan' ny vorona teo anelanelan' ny taona 1999-2001 dia 3. Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin' ny lafin' ny velarantany dia ny mangahazo. Ny entana lafo vidy indrindra dia vary. 60 isan-jaton' ny tanimbary no voatondraka amin' ny tohidrano na paompy. 35 ny mponina no manao asa tanana. 20 ny mponina no miasa tany. 30 ny mponina no miasa amin' ny fiompiana. 15 ny mponina no miasa amin' ny sampandraharaha. 150 no isan' ny kisoa. === Fotodrafitrasa === Tongavan' ny lalam-paritra ilay tanàna. Ahitana tobim-pahasalamana ao. Misy tsena isan' andro any. Ijanon' ny taksiborosy ilay kaominina. Misy fianarana ambaratonga faharoa (lise). Ahitana orinasa mampiasa olona mihoatra ny 50. Andalovan' ny lalam-pirenena ilay kaominina. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Ahitana orinasa mampiasa olona 10 hatramin' ny 50. Ahitana orinasa mampiasa olona latsaky ny folo. Ahitana kolejy ao amin' ilay tanàna. Tsy ny JIRAMA no manome ny rano. Misy biraom-paositra ao. === Fitaterana === Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia fiara lehibe. Ny faharetan' ny dia mankany amin' ny renivohi-paritany dia 0 ora. Ahitana lalana godorô ao amin' ny kaominina. Ny fotoam-pitaterana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny andro fahavaratra dia 0 ora. Ny saran-dalan' ny olona tokana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny andro fahavaratra dia 1 000 Fmg. Ny saran-dalan' ny olona tokana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny haintany dia 1 000 Fmg. == Ara-tsôsialy == Ahitana fikambanan-tantsaha ao. Ahitana fikambanam-panjono ao amin' io tanàna io. === Fari-pianana === 30 isan-jaton' ny mponina no tena mahantra dia mahantra. 20 isan-jaton' ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan' ny vanim-potoana mety ahalanian' ny vokatry ny taon-dasa dia 3 volana. 10 isan-jaton' ny mponina no atao hoe manan-karena. 40 isan-jaton' ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Fitantanan-draharaha == Misy masoivohon' ny ministeran' ny fiompiana. Misy sampandraharaha misahana ny fananan-tany ao. Misy masoivohon' ny ministeran' ny fahasalamana. Misy masoivohon' ny ministeran' ny rano sy ny ala.. Misy masoivohon' ny ministeran' ny asa tany. Misy masoivohon' ny ministeran' ny fiarovana. Misy masoivohon' ny ministeran' ny fanabeazana. Ahitana zandary ao amin' ilay kaominina. == Jereo koa == * [[Imerina-Ambaniandro]] * [[Vohitr' andriana]] * [[Tendrombohitra roa ambin' ny folon' Imerina]] * [[Alasora]] * [[Ambohidrabiby]] * [[Imerimanjaka]] * [[Ampandrana]] * [[Ilafy]] * [[Analamanga (havoana)]] * [[Ambohimanga]] * [[Antsahadinta]] * [[Ambohitrontsy]] * [[Imerimandroso]] * [[Ikaloy]] * [[Namehana]]. == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. {{commonscat}} [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] {{reflist}} {{Kaominina faritra Analamanga}} [[Sokajy:Tanàna ao Madagasikara]] [[Sokajy:Kaominina any Faritra Analamanga]] jjc4j2xzwj3crvbd4ydih99axx2axsd 1153179 1153178 2026-11-05T03:59:39Z ~2026-53342-25 41238 haavo 1153179 wikitext text/x-wiki {{coord|18|28|S|47|17|E|}} {{infobox tanàna |anarana= Ambohidratrimo |faritany=[[Faritanin'i Antananarivo|Antananarivo]] |faritra = [[Faritra Analamanga|Analamanga]] |isam-ponina=19308 |velarantany= [haavo = 1294 |firenena={{Madagasikara}} |sary =Cours_du_Rova_d%27Ambohidratrimo,_Analamanga,_Madagascar.jpg }} '''Ambohidratrimo''' dia [[Kaominina ao Madagasikara|kaominina malagasy]] ao amin' ny [[Distrikan'Ambohidratrimo|distrikan' Ambohidratrimo]], [[Faritra Analamanga]], [[Faritanin' Antananarivo]]. Ny isan' ny mponiny dia 19 308 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 10301 ary ny kaodin-distrika dia 103. Anisan' ireo tendrombohitra masina roa ambin' ny folon' Imerina ny havoana iorenan' ny tanànan' Ambohidratrimo. == Tantara == [[Sary:Ambohidratrimo Madagascar 1901 view from east.jpg|vignette|Ambohidratrimo tamin' ny taona 1901]] Imananety no anaran' io tanàna io taloha, faha mpanjaka [[Andriamasinavalona]] sy ny zanany [[Andriantomponimerina]] (izay nomen-drainy fahefana hifehy an' io tanàna io), fa novava anarana ho Ambohidratrimo rehefa maty ity farany ka nodimbiasan' ny zanany atao hoe [[Andriantrimobemihisatra]] na Ratrimo izay lazain' ny lovantsofina sasany fa nanafaka an' Andriamasinavalona raibeny nobaboina sy nahibok' Andriantomponimerina. [[Sary:Rova Ambohidratrimo.jpg|vignette|Rovan' Ambohidratrimo]] == Toekarena == === Fambolena sy fiompiana === Ny anjaran' ny tantsaha mampiasa zezika simika dia >75 %. Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia mangahazo. Ny zava-bolena lehibe indrindra amin' ny lafin' ny velarantany dia vary. Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia katsaka. Ny isan' omby dia 754. Ny isan' ny taona nisian' ny pestan' ny vorona teo anelanelan' ny taona 1999-2001 dia 3. Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin' ny lafin' ny velarantany dia ny mangahazo. Ny entana lafo vidy indrindra dia vary. 60 isan-jaton' ny tanimbary no voatondraka amin' ny tohidrano na paompy. 35 ny mponina no manao asa tanana. 20 ny mponina no miasa tany. 30 ny mponina no miasa amin' ny fiompiana. 15 ny mponina no miasa amin' ny sampandraharaha. 150 no isan' ny kisoa. === Fotodrafitrasa === Tongavan' ny lalam-paritra ilay tanàna. Ahitana tobim-pahasalamana ao. Misy tsena isan' andro any. Ijanon' ny taksiborosy ilay kaominina. Misy fianarana ambaratonga faharoa (lise). Ahitana orinasa mampiasa olona mihoatra ny 50. Andalovan' ny lalam-pirenena ilay kaominina. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Ahitana orinasa mampiasa olona 10 hatramin' ny 50. Ahitana orinasa mampiasa olona latsaky ny folo. Ahitana kolejy ao amin' ilay tanàna. Tsy ny JIRAMA no manome ny rano. Misy biraom-paositra ao. === Fitaterana === Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia fiara lehibe. Ny faharetan' ny dia mankany amin' ny renivohi-paritany dia 0 ora. Ahitana lalana godorô ao amin' ny kaominina. Ny fotoam-pitaterana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny andro fahavaratra dia 0 ora. Ny saran-dalan' ny olona tokana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny andro fahavaratra dia 1 000 Fmg. Ny saran-dalan' ny olona tokana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny haintany dia 1 000 Fmg. == Ara-tsôsialy == Ahitana fikambanan-tantsaha ao. Ahitana fikambanam-panjono ao amin' io tanàna io. === Fari-pianana === 30 isan-jaton' ny mponina no tena mahantra dia mahantra. 20 isan-jaton' ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan' ny vanim-potoana mety ahalanian' ny vokatry ny taon-dasa dia 3 volana. 10 isan-jaton' ny mponina no atao hoe manan-karena. 40 isan-jaton' ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Fitantanan-draharaha == Misy masoivohon' ny ministeran' ny fiompiana. Misy sampandraharaha misahana ny fananan-tany ao. Misy masoivohon' ny ministeran' ny fahasalamana. Misy masoivohon' ny ministeran' ny rano sy ny ala.. Misy masoivohon' ny ministeran' ny asa tany. Misy masoivohon' ny ministeran' ny fiarovana. Misy masoivohon' ny ministeran' ny fanabeazana. Ahitana zandary ao amin' ilay kaominina. == Jereo koa == * [[Imerina-Ambaniandro]] * [[Vohitr' andriana]] * [[Tendrombohitra roa ambin' ny folon' Imerina]] * [[Alasora]] * [[Ambohidrabiby]] * [[Imerimanjaka]] * [[Ampandrana]] * [[Ilafy]] * [[Analamanga (havoana)]] * [[Ambohimanga]] * [[Antsahadinta]] * [[Ambohitrontsy]] * [[Imerimandroso]] * [[Ikaloy]] * [[Namehana]]. == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. {{commonscat}} [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] {{reflist}} {{Kaominina faritra Analamanga}} [[Sokajy:Tanàna ao Madagasikara]] [[Sokajy:Kaominina any Faritra Analamanga]] 6o31rag8v4d4hys7hhg2cavtbdz4amw 1153180 1153179 2026-11-05T03:59:59Z ~2026-53342-25 41238 1153180 wikitext text/x-wiki {{coord|18|28|S|47|17|E|}} {{infobox tanàna |anarana= Ambohidratrimo |faritany=[[Faritanin'i Antananarivo|Antananarivo]] |faritra = [[Faritra Analamanga|Analamanga]] |isam-ponina=19308 |velarantany= |haavo = 1294 |firenena={{Madagasikara}} |sary =Cours_du_Rova_d%27Ambohidratrimo,_Analamanga,_Madagascar.jpg }} '''Ambohidratrimo''' dia [[Kaominina ao Madagasikara|kaominina malagasy]] ao amin' ny [[Distrikan'Ambohidratrimo|distrikan' Ambohidratrimo]], [[Faritra Analamanga]], [[Faritanin' Antananarivo]]. Ny isan' ny mponiny dia 19 308 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 10301 ary ny kaodin-distrika dia 103. Anisan' ireo tendrombohitra masina roa ambin' ny folon' Imerina ny havoana iorenan' ny tanànan' Ambohidratrimo. == Tantara == [[Sary:Ambohidratrimo Madagascar 1901 view from east.jpg|vignette|Ambohidratrimo tamin' ny taona 1901]] Imananety no anaran' io tanàna io taloha, faha mpanjaka [[Andriamasinavalona]] sy ny zanany [[Andriantomponimerina]] (izay nomen-drainy fahefana hifehy an' io tanàna io), fa novava anarana ho Ambohidratrimo rehefa maty ity farany ka nodimbiasan' ny zanany atao hoe [[Andriantrimobemihisatra]] na Ratrimo izay lazain' ny lovantsofina sasany fa nanafaka an' Andriamasinavalona raibeny nobaboina sy nahibok' Andriantomponimerina. [[Sary:Rova Ambohidratrimo.jpg|vignette|Rovan' Ambohidratrimo]] == Toekarena == === Fambolena sy fiompiana === Ny anjaran' ny tantsaha mampiasa zezika simika dia >75 %. Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia mangahazo. Ny zava-bolena lehibe indrindra amin' ny lafin' ny velarantany dia vary. Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia katsaka. Ny isan' omby dia 754. Ny isan' ny taona nisian' ny pestan' ny vorona teo anelanelan' ny taona 1999-2001 dia 3. Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin' ny lafin' ny velarantany dia ny mangahazo. Ny entana lafo vidy indrindra dia vary. 60 isan-jaton' ny tanimbary no voatondraka amin' ny tohidrano na paompy. 35 ny mponina no manao asa tanana. 20 ny mponina no miasa tany. 30 ny mponina no miasa amin' ny fiompiana. 15 ny mponina no miasa amin' ny sampandraharaha. 150 no isan' ny kisoa. === Fotodrafitrasa === Tongavan' ny lalam-paritra ilay tanàna. Ahitana tobim-pahasalamana ao. Misy tsena isan' andro any. Ijanon' ny taksiborosy ilay kaominina. Misy fianarana ambaratonga faharoa (lise). Ahitana orinasa mampiasa olona mihoatra ny 50. Andalovan' ny lalam-pirenena ilay kaominina. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Ahitana orinasa mampiasa olona 10 hatramin' ny 50. Ahitana orinasa mampiasa olona latsaky ny folo. Ahitana kolejy ao amin' ilay tanàna. Tsy ny JIRAMA no manome ny rano. Misy biraom-paositra ao. === Fitaterana === Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia fiara lehibe. Ny faharetan' ny dia mankany amin' ny renivohi-paritany dia 0 ora. Ahitana lalana godorô ao amin' ny kaominina. Ny fotoam-pitaterana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny andro fahavaratra dia 0 ora. Ny saran-dalan' ny olona tokana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny andro fahavaratra dia 1 000 Fmg. Ny saran-dalan' ny olona tokana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny haintany dia 1 000 Fmg. == Ara-tsôsialy == Ahitana fikambanan-tantsaha ao. Ahitana fikambanam-panjono ao amin' io tanàna io. === Fari-pianana === 30 isan-jaton' ny mponina no tena mahantra dia mahantra. 20 isan-jaton' ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan' ny vanim-potoana mety ahalanian' ny vokatry ny taon-dasa dia 3 volana. 10 isan-jaton' ny mponina no atao hoe manan-karena. 40 isan-jaton' ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Fitantanan-draharaha == Misy masoivohon' ny ministeran' ny fiompiana. Misy sampandraharaha misahana ny fananan-tany ao. Misy masoivohon' ny ministeran' ny fahasalamana. Misy masoivohon' ny ministeran' ny rano sy ny ala.. Misy masoivohon' ny ministeran' ny asa tany. Misy masoivohon' ny ministeran' ny fiarovana. Misy masoivohon' ny ministeran' ny fanabeazana. Ahitana zandary ao amin' ilay kaominina. == Jereo koa == * [[Imerina-Ambaniandro]] * [[Vohitr' andriana]] * [[Tendrombohitra roa ambin' ny folon' Imerina]] * [[Alasora]] * [[Ambohidrabiby]] * [[Imerimanjaka]] * [[Ampandrana]] * [[Ilafy]] * [[Analamanga (havoana)]] * [[Ambohimanga]] * [[Antsahadinta]] * [[Ambohitrontsy]] * [[Imerimandroso]] * [[Ikaloy]] * [[Namehana]]. == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. {{commonscat}} [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] {{reflist}} {{Kaominina faritra Analamanga}} [[Sokajy:Tanàna ao Madagasikara]] [[Sokajy:Kaominina any Faritra Analamanga]] cc35wo5h0ytjg15kokyeua1s9540uyf 1153185 1153180 2026-11-05T04:16:16Z ~2026-53342-25 41238 1153185 wikitext text/x-wiki {{coord|18|42|S|47|30|E|}} {{infobox tanàna |anarana= Ambohidratrimo |faritany=[[Faritanin'i Antananarivo|Antananarivo]] |faritra = [[Faritra Analamanga|Analamanga]] |isam-ponina=19308 |velarantany= |haavo = 1294 |firenena={{Madagasikara}} |sary =Cours_du_Rova_d%27Ambohidratrimo,_Analamanga,_Madagascar.jpg }} '''Ambohidratrimo''' dia [[Kaominina ao Madagasikara|kaominina malagasy]] ao amin' ny [[Distrikan'Ambohidratrimo|distrikan' Ambohidratrimo]], [[Faritra Analamanga]], [[Faritanin' Antananarivo]]. Ny isan' ny mponiny dia 19 308 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 10301 ary ny kaodin-distrika dia 103. Anisan' ireo tendrombohitra masina roa ambin' ny folon' Imerina ny havoana iorenan' ny tanànan' Ambohidratrimo. == Tantara == [[Sary:Ambohidratrimo Madagascar 1901 view from east.jpg|vignette|Ambohidratrimo tamin' ny taona 1901]] Imananety no anaran' io tanàna io taloha, faha mpanjaka [[Andriamasinavalona]] sy ny zanany [[Andriantomponimerina]] (izay nomen-drainy fahefana hifehy an' io tanàna io), fa novava anarana ho Ambohidratrimo rehefa maty ity farany ka nodimbiasan' ny zanany atao hoe [[Andriantrimobemihisatra]] na Ratrimo izay lazain' ny lovantsofina sasany fa nanafaka an' Andriamasinavalona raibeny nobaboina sy nahibok' Andriantomponimerina. [[Sary:Rova Ambohidratrimo.jpg|vignette|Rovan' Ambohidratrimo]] == Toekarena == === Fambolena sy fiompiana === Ny anjaran' ny tantsaha mampiasa zezika simika dia >75 %. Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia mangahazo. Ny zava-bolena lehibe indrindra amin' ny lafin' ny velarantany dia vary. Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia katsaka. Ny isan' omby dia 754. Ny isan' ny taona nisian' ny pestan' ny vorona teo anelanelan' ny taona 1999-2001 dia 3. Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin' ny lafin' ny velarantany dia ny mangahazo. Ny entana lafo vidy indrindra dia vary. 60 isan-jaton' ny tanimbary no voatondraka amin' ny tohidrano na paompy. 35 ny mponina no manao asa tanana. 20 ny mponina no miasa tany. 30 ny mponina no miasa amin' ny fiompiana. 15 ny mponina no miasa amin' ny sampandraharaha. 150 no isan' ny kisoa. === Fotodrafitrasa === Tongavan' ny lalam-paritra ilay tanàna. Ahitana tobim-pahasalamana ao. Misy tsena isan' andro any. Ijanon' ny taksiborosy ilay kaominina. Misy fianarana ambaratonga faharoa (lise). Ahitana orinasa mampiasa olona mihoatra ny 50. Andalovan' ny lalam-pirenena ilay kaominina. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Ahitana orinasa mampiasa olona 10 hatramin' ny 50. Ahitana orinasa mampiasa olona latsaky ny folo. Ahitana kolejy ao amin' ilay tanàna. Tsy ny JIRAMA no manome ny rano. Misy biraom-paositra ao. === Fitaterana === Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia fiara lehibe. Ny faharetan' ny dia mankany amin' ny renivohi-paritany dia 0 ora. Ahitana lalana godorô ao amin' ny kaominina. Ny fotoam-pitaterana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny andro fahavaratra dia 0 ora. Ny saran-dalan' ny olona tokana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny andro fahavaratra dia 1 000 Fmg. Ny saran-dalan' ny olona tokana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny haintany dia 1 000 Fmg. == Ara-tsôsialy == Ahitana fikambanan-tantsaha ao. Ahitana fikambanam-panjono ao amin' io tanàna io. === Fari-pianana === 30 isan-jaton' ny mponina no tena mahantra dia mahantra. 20 isan-jaton' ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan' ny vanim-potoana mety ahalanian' ny vokatry ny taon-dasa dia 3 volana. 10 isan-jaton' ny mponina no atao hoe manan-karena. 40 isan-jaton' ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Fitantanan-draharaha == Misy masoivohon' ny ministeran' ny fiompiana. Misy sampandraharaha misahana ny fananan-tany ao. Misy masoivohon' ny ministeran' ny fahasalamana. Misy masoivohon' ny ministeran' ny rano sy ny ala.. Misy masoivohon' ny ministeran' ny asa tany. Misy masoivohon' ny ministeran' ny fiarovana. Misy masoivohon' ny ministeran' ny fanabeazana. Ahitana zandary ao amin' ilay kaominina. == Jereo koa == * [[Imerina-Ambaniandro]] * [[Vohitr' andriana]] * [[Tendrombohitra roa ambin' ny folon' Imerina]] * [[Alasora]] * [[Ambohidrabiby]] * [[Imerimanjaka]] * [[Ampandrana]] * [[Ilafy]] * [[Analamanga (havoana)]] * [[Ambohimanga]] * [[Antsahadinta]] * [[Ambohitrontsy]] * [[Imerimandroso]] * [[Ikaloy]] * [[Namehana]]. == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. {{commonscat}} [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] {{reflist}} {{Kaominina faritra Analamanga}} [[Sokajy:Tanàna ao Madagasikara]] [[Sokajy:Kaominina any Faritra Analamanga]] p7eetgbxg79x5oqez5mmfumwwnzqsni 1153186 1153185 2026-11-05T04:17:49Z ~2026-53342-25 41238 {{coord|18|49|S|47|26|E|}} 1153186 wikitext text/x-wiki {{coord|18|49|S|47|26|E|}} {{infobox tanàna |anarana= Ambohidratrimo |faritany=[[Faritanin'i Antananarivo|Antananarivo]] |faritra = [[Faritra Analamanga|Analamanga]] |isam-ponina=19308 |velarantany= |haavo = 1294 |firenena={{Madagasikara}} |sary =Cours_du_Rova_d%27Ambohidratrimo,_Analamanga,_Madagascar.jpg }} '''Ambohidratrimo''' dia [[Kaominina ao Madagasikara|kaominina malagasy]] ao amin' ny [[Distrikan'Ambohidratrimo|distrikan' Ambohidratrimo]], [[Faritra Analamanga]], [[Faritanin' Antananarivo]]. Ny isan' ny mponiny dia 19 308 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 10301 ary ny kaodin-distrika dia 103. Anisan' ireo tendrombohitra masina roa ambin' ny folon' Imerina ny havoana iorenan' ny tanànan' Ambohidratrimo. == Tantara == [[Sary:Ambohidratrimo Madagascar 1901 view from east.jpg|vignette|Ambohidratrimo tamin' ny taona 1901]] Imananety no anaran' io tanàna io taloha, faha mpanjaka [[Andriamasinavalona]] sy ny zanany [[Andriantomponimerina]] (izay nomen-drainy fahefana hifehy an' io tanàna io), fa novava anarana ho Ambohidratrimo rehefa maty ity farany ka nodimbiasan' ny zanany atao hoe [[Andriantrimobemihisatra]] na Ratrimo izay lazain' ny lovantsofina sasany fa nanafaka an' Andriamasinavalona raibeny nobaboina sy nahibok' Andriantomponimerina. [[Sary:Rova Ambohidratrimo.jpg|vignette|Rovan' Ambohidratrimo]] == Toekarena == === Fambolena sy fiompiana === Ny anjaran' ny tantsaha mampiasa zezika simika dia >75 %. Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia mangahazo. Ny zava-bolena lehibe indrindra amin' ny lafin' ny velarantany dia vary. Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia katsaka. Ny isan' omby dia 754. Ny isan' ny taona nisian' ny pestan' ny vorona teo anelanelan' ny taona 1999-2001 dia 3. Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin' ny lafin' ny velarantany dia ny mangahazo. Ny entana lafo vidy indrindra dia vary. 60 isan-jaton' ny tanimbary no voatondraka amin' ny tohidrano na paompy. 35 ny mponina no manao asa tanana. 20 ny mponina no miasa tany. 30 ny mponina no miasa amin' ny fiompiana. 15 ny mponina no miasa amin' ny sampandraharaha. 150 no isan' ny kisoa. === Fotodrafitrasa === Tongavan' ny lalam-paritra ilay tanàna. Ahitana tobim-pahasalamana ao. Misy tsena isan' andro any. Ijanon' ny taksiborosy ilay kaominina. Misy fianarana ambaratonga faharoa (lise). Ahitana orinasa mampiasa olona mihoatra ny 50. Andalovan' ny lalam-pirenena ilay kaominina. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Ahitana orinasa mampiasa olona 10 hatramin' ny 50. Ahitana orinasa mampiasa olona latsaky ny folo. Ahitana kolejy ao amin' ilay tanàna. Tsy ny JIRAMA no manome ny rano. Misy biraom-paositra ao. === Fitaterana === Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia fiara lehibe. Ny faharetan' ny dia mankany amin' ny renivohi-paritany dia 0 ora. Ahitana lalana godorô ao amin' ny kaominina. Ny fotoam-pitaterana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny andro fahavaratra dia 0 ora. Ny saran-dalan' ny olona tokana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny andro fahavaratra dia 1 000 Fmg. Ny saran-dalan' ny olona tokana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny haintany dia 1 000 Fmg. == Ara-tsôsialy == Ahitana fikambanan-tantsaha ao. Ahitana fikambanam-panjono ao amin' io tanàna io. === Fari-pianana === 30 isan-jaton' ny mponina no tena mahantra dia mahantra. 20 isan-jaton' ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan' ny vanim-potoana mety ahalanian' ny vokatry ny taon-dasa dia 3 volana. 10 isan-jaton' ny mponina no atao hoe manan-karena. 40 isan-jaton' ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Fitantanan-draharaha == Misy masoivohon' ny ministeran' ny fiompiana. Misy sampandraharaha misahana ny fananan-tany ao. Misy masoivohon' ny ministeran' ny fahasalamana. Misy masoivohon' ny ministeran' ny rano sy ny ala.. Misy masoivohon' ny ministeran' ny asa tany. Misy masoivohon' ny ministeran' ny fiarovana. Misy masoivohon' ny ministeran' ny fanabeazana. Ahitana zandary ao amin' ilay kaominina. == Jereo koa == * [[Imerina-Ambaniandro]] * [[Vohitr' andriana]] * [[Tendrombohitra roa ambin' ny folon' Imerina]] * [[Alasora]] * [[Ambohidrabiby]] * [[Imerimanjaka]] * [[Ampandrana]] * [[Ilafy]] * [[Analamanga (havoana)]] * [[Ambohimanga]] * [[Antsahadinta]] * [[Ambohitrontsy]] * [[Imerimandroso]] * [[Ikaloy]] * [[Namehana]]. == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. {{commonscat}} [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] {{reflist}} {{Kaominina faritra Analamanga}} [[Sokajy:Tanàna ao Madagasikara]] [[Sokajy:Kaominina any Faritra Analamanga]] 8o6bqg9wur9yxw4lkk9ugtzmge9kb1f 0 6619 1153175 1140183 2026-11-05T03:44:56Z ~2026-53342-25 41238 1153175 wikitext text/x-wiki {{infobox tanàna |tanàna=Antanetibe (Ambohidratrimo) |velarantany=Nc |haavo = 1352 |isam-ponina=10.536 |sary=Antanetibe jpg |firenena=Madagasikara |faritany=Faritanin'i Antananarivo |anarana=Antanetibe}}'''Antanetibe''' dia [[Kaominina eto Madagasikara|kaominina]] ao amin'ny [[distrikan' Ambohidratrimo]], ao amin'ny [[faritra Analamanga]], [[Faritanin' Antananarivo]], eto [[Madagasikara]]. Ny isan' ny mponiny dia 6 082 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 10335 ary ny kaodin-distrika dia 103. == Vokatry ny fambolena == Ny anjaran'ny tantsaha mampiasa zezika simika dia <5%. Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia tomates. Ny zava-bolena lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia vary. Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia pomme de terre. Ny isan'omby dia 1015. Ny isan'ny taona nisiam-pesitry ny vorona teo anelanelan'ny taona 1999-2001 dia 3. Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia mangahazo. Ny entana lafo vidy indrindra dia vary. 10 isan-jaton'ny tanimbary no voatondraka amin'ny tohidrano na paompy. 10 no isan'ny ombivavy be ronono. 95 ny mponina no miasa tany. 4 ny mponina no miasa amin'ny fiompiana. 1 ny mponina no miasa amin'ny sampandraharaha. 100 no isan'ny kisoa. == Ara-tsosialy == Ahitana fikambanan-tantsaha ao. == Fotodrafitrasa == Misy masoivohon'ny banky. Ahitana tobim-pahasalamana ao. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Ahitana kolejy ao amin'ilay tanàna. Tsy ny JIRAMA no manome ny rano. == Fitaterana == Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia fiara lehibe. Ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia 1 ora. Ahitana lalana godorô ao amin'ny kaominina. Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 1 ora. Ny lalan-tany dia azo aleha mandavan-taona. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 3750 Fmg. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 3750 Fmg. == Fahasoavana == 20 isan-jaton'ny mponina no tena mahantra dia mahantra. 60 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 7 volana. 10 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena. 10 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Endri-javatra == Misy masoivohon'ny ministeran'ny fahasalamana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny asa tany. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fanabeazana. == Olana == Ny isan'ny vono olona tanatin'ny taona 1999-2001 dia 2. Ny isan'ny vakitrano tanatin'ny taona 1999-2001 dia 2. == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. == Jereo koa {{kaomininan'ny Faritra Analamanga}}  [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] [[Sokajy:Tanàna ao Madagasikara]] [[Sokajy:Faritra Analamanga]] 1v7xzpndusabsjb1jt8gjl8n4ti6eh1 1153176 1153175 2026-11-05T03:46:26Z ~2026-53342-25 41238 1153176 wikitext text/x-wiki {{infobox tanàna |tanàna=Antanetibe (Ambohidratrimo) |velarantany=Nc |haavo = 1352 |isam-ponina=10.536 |sary=Antanetibe jpg |firenena={{Madagasikara}} |faritra = [[Analamanga]] |faritany=[[Faritanin' Antananarivo|Antananarivo]] |anarana=Antanetibe}}'''Antanetibe''' dia [[Kaominina eto Madagasikara|kaominina]] ao amin'ny [[distrikan' Ambohidratrimo]], ao amin'ny [[faritra Analamanga]], [[Faritanin' Antananarivo]], eto [[Madagasikara]]. Ny isan' ny mponiny dia 6 082 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 10335 ary ny kaodin-distrika dia 103. == Vokatry ny fambolena == Ny anjaran'ny tantsaha mampiasa zezika simika dia <5%. Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia tomates. Ny zava-bolena lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia vary. Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia pomme de terre. Ny isan'omby dia 1015. Ny isan'ny taona nisiam-pesitry ny vorona teo anelanelan'ny taona 1999-2001 dia 3. Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia mangahazo. Ny entana lafo vidy indrindra dia vary. 10 isan-jaton'ny tanimbary no voatondraka amin'ny tohidrano na paompy. 10 no isan'ny ombivavy be ronono. 95 ny mponina no miasa tany. 4 ny mponina no miasa amin'ny fiompiana. 1 ny mponina no miasa amin'ny sampandraharaha. 100 no isan'ny kisoa. == Ara-tsosialy == Ahitana fikambanan-tantsaha ao. == Fotodrafitrasa == Misy masoivohon'ny banky. Ahitana tobim-pahasalamana ao. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Ahitana kolejy ao amin'ilay tanàna. Tsy ny JIRAMA no manome ny rano. == Fitaterana == Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia fiara lehibe. Ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia 1 ora. Ahitana lalana godorô ao amin'ny kaominina. Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 1 ora. Ny lalan-tany dia azo aleha mandavan-taona. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 3750 Fmg. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 3750 Fmg. == Fahasoavana == 20 isan-jaton'ny mponina no tena mahantra dia mahantra. 60 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 7 volana. 10 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena. 10 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Endri-javatra == Misy masoivohon'ny ministeran'ny fahasalamana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny asa tany. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fanabeazana. == Olana == Ny isan'ny vono olona tanatin'ny taona 1999-2001 dia 2. Ny isan'ny vakitrano tanatin'ny taona 1999-2001 dia 2. == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. == Jereo koa {{kaomininan'ny Faritra Analamanga}}  [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] [[Sokajy:Tanàna ao Madagasikara]] [[Sokajy:Faritra Analamanga]] 3rue1vzdxsbq7eoxgdhow8rclpk1pvs 0 6630 1153118 1078197 2026-11-04T15:10:18Z HBoina 40172 Mise en forme 1153118 wikitext text/x-wiki [[Sary:Cerberus Hemisphere.jpg|ankavanana|thumb|I Marsa]] I '''Marsa''' (marika: [[File:Mars symbol (fixed width).svg|16px|♂]]) dia [[fajiry]] na [[planeta]] fahefatry ny [[Lamin' ny Masoandro]]. Izy no fajiry kely indrindra eo aorian' ny [[Merkiora (planeta)|Merkiora]]. Ao amin' ny fianankavian' ny planeta teliorika izy. Ny anarany dia avy amin' ny anaran' ny andriamanitra [[Marsa (andriamanitra)|Marsa]], anarana rômanan' ny andriamanitra grika Aresy (''Ares''). Noho ny endriny mena dia atao hoe Fajiry Mena na Planeta Mena koa izy. Nanomboka tamin' ny taona 1960 ny fandehanana teny amin' ny habakabaka mba hahafantatra ny mombamomba an' i Marsa: ny [[Jeôgrafia|jeôgrafiany]], ny [[atmosfera|atmôsfera]]ny, sns. Manana satelita roa i Marsa, dia i Phobos sy i Deimos; araka ny [[fedrà]] grika, anaran' ny zanak' i Ares ireo anarana ireo. == Tondro ara-pizika == === Jeôgrafia, === === Jeôlôjia, === === Atmôsfera sy toe-tany, === == Astrônômia == == Jereo koa == * [[Martsa|Marsa (volana)]], * [[Marsa (andriamanitra)]]. {{fajiry}} {{vangovango|fajiry}} 3i66j62l6vwdsgdkhmqjbs8beak6sk6 0 6664 1153133 1096255 2026-11-04T15:58:29Z HBoina 40172 Nanampy 1153133 wikitext text/x-wiki [[Sary:PIA23791-Venus-RealAndEnhancedContrastViews-20200608 (cropped).jpg|ankavanana|thumb|Ny fajiry Venosy.]] I '''Venosy''' (marika: [[File:Venus symbol (fixed width).svg|16px|♀]]) dia ny [[fajiry]] na [[planeta]] faharoa mihodikodina manodidina ny [[Masoandro]]. Io no ataon' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] hoe '''Fitarikandro'''<ref><small>"[https://motmalgache.org/bins/teny2/fitarikandro Fitarikandro]", ''tenymalagasy.org''</small></ref>. Ny halavirany amin' ny Masoandro dia 108 tapitrisa km. Noho ny hatevin' ny sosondrivony sy noho ny fahafahany mitazona hafanana dia eo amin' ny 465°C hatramin' ny 490°C ny mari-pana eo amin' ny [[troposfera|trôpôsfera]]n'ilay fajiry. Ny [[tsindry]] amin' ny faritra ambanin' ny trôpôsfera dia eo amin' ny 92 bar (in-92n' ny tsindrin' ny [[soson-drivotry ny tany]]), 95% ny tahan' ny [[diôksida karbôna]]n' ilay soson-drivotra. Ny [[herin-kazavany]] dia eo amin' ny -4,6. Ny planeta na fajiry dia mihodidina ny masoandro na kitana, {{vangovango}} == Rohy ivelany == * [http://www.imcce.fr/fr/ephemerides/astronomie/Promenade/pages1/154.html Caractéristiques de Vénus sur le site de l'IMCCE] * http://www.dil.univ-mrs.fr/~gispert/enseignement/astronomie/2eme_partie/planetes/Venus.html == Jereo koa == * [[Venosy (andriamanibavy)]] {{fajiry}} == Loharano sy fanamarihana == [[Sokajy:Fajiry]] rc7gkx9f8cfbth06b3gol36bopehy2x 1153138 1153133 2026-11-04T16:16:09Z HBoina 40172 Manohy 1153138 wikitext text/x-wiki [[Sary:PIA23791-Venus-RealAndEnhancedContrastViews-20200608 (cropped).jpg|ankavanana|thumb|Ny fajiry Venosy.]] I '''Venosy''' (marika: [[File:Venus symbol (fixed width).svg|16px|♀]]) dia ny [[fajiry]] na [[planeta]] faharoa mihodikodina manodidina ny [[Masoandro]]. Io no ataon' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] hoe '''Fitarikandro'''<ref><small>"[https://motmalgache.org/bins/teny2/fitarikandro Fitarikandro]", ''tenymalagasy.org''</small></ref>. Ny halavirany amin' ny Masoandro dia 108 tapitrisa km. Noho ny hatevin' ny sosondrivony sy noho ny fahafahany mitazona hafanana dia eo amin' ny 465°C hatramin' ny 490°C ny mari-pana eo amin' ny [[troposfera|trôpôsfera]]n'ilay fajiry. '''Vénus''' est la deuxième planète du Système solaire par ordre d'éloignement au Soleil, et la sixième plus grosse aussi bien par la masse que par le diamètre. Venus orbita manididinany masoandro isakin'ny 224,7 Andro ny tany.muaraka ny fehipotoana 243 Andro ny tany. Ao anatin'ny fotoana VAO mahodina ny orbita mihodinaamin'ny masoandro. Mihidina amin'ny tenany mifanohitra ny any ireo planeta hafa (rotation rétrograde). Ny planeta na fajiry dia mihodidina ny masoandro na kitana, {{vangovango}} == Rohy ivelany == * [http://www.imcce.fr/fr/ephemerides/astronomie/Promenade/pages1/154.html Caractéristiques de Vénus sur le site de l'IMCCE] * http://www.dil.univ-mrs.fr/~gispert/enseignement/astronomie/2eme_partie/planetes/Venus.html == Jereo koa == * [[Venosy (andriamanibavy)]] {{fajiry}} == Loharano sy fanamarihana == [[Sokajy:Fajiry]] 7vxwjncqzrfsyrcoz8uemr4cmedt1u7 0 6695 1153092 1128878 2026-11-04T13:46:54Z HBoina 40172 Manohy 1153092 wikitext text/x-wiki [[Sary:Marchantia.jpg|vignette|348x348px|''Marchantiophyta'']] Ny '''zavamaniry''' dia [[zavamananaina]] mitombo sy miaina ary mitombo taranaka nefa tsy afaka miala amin' ny toerana iray an-tsitrapo. Amin' ny heviny nentim-paharazana, io teny io dia ilazana zavamananaina izay tsy manana na kely famaliana ny fanairana avy amin' ny tontolo ivelany. Izany no nahatonga io teny io taloha hanambatra ny ''[[Plantae]]'' sy ny ''[[Ahidrano|Algae]]'' (ahidrano) ary ny ''[[Fungi]]'' (holatra). Ao amin' ny sehatry ny siansa, ny teny hoe "zavamaniry" dia tsy manana heviny mazava ary ilay antsoina hoe "Fanjakan' ny Zavamaniry" na '''''Vegetalia''''' dia voan-kevitra efa lany andro. Zavamaniry dia mety nambolena na naniry hoazy nohon'ilay toe-tany izay mifanahaka amin'ny filan'ilay zavamaniry.<ref><nowiki>http://fr.wikopedia.org</nowiki></ref> Araka ny fanasokajiana ara-tsiansa mahazatra taloha, ny zavamaniry ao amin' ny fanjakana ''Vegetalia'' dia zavamananaina maro sela [[eokariôta]] (''[[Eukaryota]]'') faritana amin' ny fahaizany manao [[fôtôsentezy]]. Araka ny fiforonan' io teny io, ny ''Vegetalia'' dia zavamananaina isan-karazany izay "maniry" izany hoe miaina sy misakafo ary mitombo. Raha faritana ho fitambaran'ny zavamananaina fantatra amin' ny anarana hoe "zavamaniry maitso" ireo izay atao hoe ''[[Plantae]]'', dia mamorona vondrona mônôfiletika, ahitana ny [[ahidrano maitso]] sy ny [[zavamaniry an-tanety]], izay mahaforona ny taksônan' ny ''[[Chlorobionta]]''. Noho izany dia anisan' ny zavamaniry ny ''Plantae'' sy ny ''[[Algae]]'' (ahidrano). Na izany aza, amin' ny hevitra filôjenetika, ary amin' ny fanasokajiana môderina, ny "fanjakan' ny ''Vegetalia''" araka ny hevitr' io teny io nentim-paharazana dia tsy misy intsony, satria mitsinjara amin' ny klady maromaro samihafa, ary ny hoe "zavamaniry" na "vegetal" dia teny manjavozavo ankehitriny ao amin' ny fandalinana siantifika. == Sistematika == [[Sary:Ulva intestinalis-f.jpg|vignette|286x286px|Ny [[ahidrano maintso]] ''Ulva intestinalis'']] Ny ''Vegetalia'' dia famondronana pôlifiletika misy zavamananaina manao [[fôtôsentezy]] izay manana [[sela]] misy rindrina [[selolôzy]]. Mitsinjara ho zava-bondrona roa ity vondrona ity: * ny vondron' ny ''[[Algae]]'' ([[ahidrano]]); * ny vondron' ny ''[[Embryophyta]]'' (zavamaniry an-tanety) izay ahitana ''[[Briôfita|Bryobiotina]]'' (''[[Bryophyta]] na'' [[volombato]] sy ny ''[[Marchantiophyta]] na [[Marchantiophyta|Hepaticophyta]]''), ny ''[[Pteridophyta]]'' (ahitana ny ''[[Filicophyta]]'' na [[ampanga]]), ny ''[[Gymnospermae]]'' ary ny ''[[Angiospermae]]''. [[Sary:Three wood fungi.jpg|vignette|222x222px|Ny [[holatra]], na dia "zavamaniry" aza dia tsy anisan' ny ''Vegetalia'' sy ny ''Platae''.]] Satria tsy manao [[Fôtôsentezy|fôtôsintezy]] ny [[holatra]] dia tsy natao anisan' ny ''Vegetalia'' intsony, fa mandrafitra ny fanjakana atao hoe ''[[Fungi]]''. [[Sary:Moss on a rock (Nunniong, Australia).jpg|vignette|237x237px|Volombato (''[[Bryophyta]]'') hita teo ambony vatolampy tany Nunniong, any [[Aostralia]]]] Ny bôtanika, izay taranja andalinana ny "zavamaniry", dia namaritra tany am-piandohan' ny taonjato faha-21: karazana [[volombato]] 10.000 sy [[hepatika]] 4.000; karazana [[ampanga]] 20.000, izay lasa nitombo karazana hatramin' ny fiandohan' ny [[Karbônifera]]; karazana ao amin' ny ''[[Gymnospermae]]'' (''Pinophyta'' na [[kônifera]], ''Cycadales'', ''Gnetales'') 900, nitombo karazana angamba hatramin' ny nifaranan' ny Karbônifera; 300.000 karazana [[Angiospermae|zavamaniry mamelana]] (''[[Angiospermae]]''), nitombo karazana hatramin' ny [[Kretase]]. Mamorona vondrona pôlifiletika ny [[ahidrano]]: anisan' ny ''[[Plantae]]'' ny sasany (''[[Glaucophyta]]'' na ahidrano maitso sy ''[[Rhodophyta]]'' na ahidrano mena, sns.) fa ny hafa kosa tsy anisan' ny ''Plantae'' (''[[Phaeophyceae]]'' na ahidrano manja sy ''[[Bacillariophyta]]'' na diatômea izay ''[[Heterokonta]]''). Izany no nahatonga ny bôtanika nandao tsikelikely ny teny hoe ''Vegetal'' na "zavamaniry" izay nanjary tsy mazava loatra. == Jereo koa == * [[Lisitry ny taovan-javamaniry]], * [[Zavamananaina]], * ''[[Plantae]],'' * [[Biby]], * [[Ahidrano]], * [[Volombato]] , * [[Ampanga]], * [[Holatra]]. == Loharano sy fanamarihana == [[Sokajy:Zavamaniry]] d76ivpv3ez31brlsecj2qb6rjkhb7o7 0 8667 1153090 1137952 2026-11-04T13:41:22Z HBoina 40172 1153090 wikitext text/x-wiki [[Sary:Michael Ancher 001.jpg|314x314px|ankavanana|thumb|Hosodoko ''The Sick Girl'' nataon' i [[Michael Ancher]]]] Ny '''aretina''' dia fahasimban'ny [[Fahasalamana|fahasalaman]]'ny [[zavamananaina]], na [[biby]] (anisany ny [[olombelona]]) na [[zavamaniry]]. Ny olona marary dia olona mitondra aretina<ref name=":1">https://mg.globalvoices.org/?s=aretin-tsaina</ref>, na fantatra na tsia. Amin'ny ankapobeny dia ampisaina io teny io rehefa miresaka olombelona marary, ary io ihany no teny ampiasaina rehefa tsaboin' ny dokotera izy. Ny aretina dia mety azo avy amin'ny mikiraoba tafiditra ao anatin'ny vatana ka manakorotana n'y fiasan'ny taova na manimba n'y taova na n'y sela ao anatin'ny taova izay nidiran'ilay mikiraoba na viriosy nanbakiteria.<ref name=":1" /> Hita ao amin'ny fiainana ny aretina sy ny [[fahasalamana]], ny fizotra biôlôjika sy ny fiasa mifadray amin' ny [[fiarahamonina]] sy amin' ny [[tontolo iainana]]. == Jereo koa == * [[Fitsaboana]] * [[Fahasalamana]] * [[Voambolana momba ny fahasalamana sy ny fitsaboana]] == Rohy ivelany == {{reflist}} [[Sokajy:Fahasalamana]] obsks4gc8gbkzhzwn37y054oaq33dl8 0 8695 1153166 1135534 2026-11-05T02:40:24Z ~2026-53342-25 41238 1153166 wikitext text/x-wiki {{infobox distrika |distrika= Tsiroanomandidy |Renivohi-paritra= [[Tsiroanomandidy]] |velarana=11758 km2 {{km2}} |Isa ny kaominina=18 |isam-ponina=455678 |faritany=[[Antananarivo]], [[Faritra Bongolava|Bongolava]] |firenena=Madagasikara }} Ny '''Distrikan' i Tsiroanomandidy''' dia distrika eto [[Madagasikara]] ao amin'ny tapany andrefan'ny [[Faritanin'Antananarivo]], ao amin'ny [[Faritra Bongolava]]. [[Sary:Fleuve du Manambolo et massif de Bevato.jpg|thumb|left|Manambolo & massif de Bevato]] == Kaominina sy fokontany == Misy kaominina 18 sy fokontany 215 ny ao amin' ny Distrikan' i Tsiroanomandidy<ref>{{Cite web |title=Courants migratoire dans le district de Tsiroanomandidy |url=http://biblio.univ-antananarivo.mg/pdfs/raharimamonjyKoloniaina_GEO_M1_12.pdf |access-date=2023-10-11 |archive-date=2022-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221230083559/http://biblio.univ-antananarivo.mg/pdfs/raharimamonjyKoloniaina_GEO_M1_12.pdf |url-status=dead }}</ref>. *[[Ambalanirana]] - 16 fokontany - 450 km2, mponina: 27,805 *[[Ambararatabe]] 7 fokontany - 120 km2, mponina: 11,699 *[[Ambatolampy (Tsiroanomandidy)|Ambatolampy]] 10 fokontany - 152 km2, mponina: 12,584 *[[Ankadinondry Sakay]] 22 fokontany- 376 km2, mponina: 45,522 *[[Ankerana Avaratra]] 7 fokontany - 800 km2, mponina: 11,833 *[[Anosy (Tsiroanomandidy)|Anosy]] 7 fokontany -209 km2, mponina: 12,582 *[[Belobaka]] 18 fokontany - 137 km2, mponina: 24,346 *[[Bemahatazana]] 12 fokontany - 1,100 km2 with a population of 36,498 *[[Bevato]] 12 fokontany - 357 km2, mponina: 20,360 *[[Fierenana (Tsiroanomandidy)|Fierenana]] 11 fokontany , mponina:21 625 *[[Tsiroanomandidy Fihaonana|Fihaonana]] 20 fokontany - 1,777 km2, mponina: 63,007 *[[Mahasolo]] 16 fokontany - 934 km2, mponina: 45,485 *[[Maroharana]] 7 fokontany - 450 km2, mponina: 12,343 *[[Miandanarivo]] 11 fokontany - 400 km2, mponina: 17,438 *[[Soanierana (Tsiroanomandidy)|Soanierana]] 6 fokontany - 248 km2, mponina: 9,285 *[[Tsinjoarivo]] 10 fokontany - 450 km2, mponina: 31,213 *'''[[Tsiroanomandidy]]''' 16 fokontany - 52 km2, mponina: 42,989 == Jereo koa == Distrika ao amin'ny Faritra Bongolava: * [[Distrikan'i Fenoarivobe]] * [[Distrikan' i Tsiroanomandidy]] {{reflist}} {{commonscat|Tsiroanomandidy}} {{Kaominina sy distrikan'ny Faritra Bongolava}} [[sokajy:Faritra Bongolava]] [[sokajy:Tsiroanomandidy]] [[Sokajy:Distrika ao Madagasikara]] [[Sokajy:Distrika ao Faritra Bongolava]] bcqmvtnjhv9636xhwolxym75gxf2b4h 0 9326 1153145 1152923 2026-11-04T16:51:09Z ~2026-58551-01 41560 /* Nandà tsy hanjaka nefa mahazo manjaka */ 1153145 wikitext text/x-wiki Ny '''Andriandoriamanjaka''' dia iantsoana ireo zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona zanak' Andriamananitany. Misy valo ireo Andriandoriamanjaka zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny [[lovantsofina]] matetika dia Andriandambotanimanjaka sy Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe ary Andriatsitakatrarivo. == Fiaviana == === Ny zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona === [[Rabiby]] tamin' ny taona [[1500]] no mpanjaka teo [[Ambohidrabiby]] , izay voalaza fa [[arabo]] [[jiosy]], ary nanan-janaka telo ka ny vavimatoa dia Rabefaravolamanjaka ary ny vavy aivo dia Ramaintsoanala (niova anarana ho Randapavola). Nisy vady namboarina roa teo Ambohidrabiby tamin' ny nanjakan-dRabiby. Raha tonga hangataka an-dRabefaravolamanjaka i [[Andriamanelo]] mpanjakan' i [[Alasora]] dia Randapavola no nomen-dRabiby ho vadiny fa Rabefaravolamanjaka kosa nomeny ho vadin' [[Andrianamboninolona]], zanak' Andriamananitany. Misy valo, hoy ny lovantsofinan no isan' ireo Andriandoriamanjaka zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny lovantsofina matetika dia: * Andriandambotanimanjaka (natao hoe Ratany), * Ravolarivomanjaka (na Ravolana), * Andriamasoandrobe (na Ramasoandro na Andriambe), * ary Andriatsitakatrarivo (na Ratsitakatra). Ao an-tampon' ilay tendrombohitra avo voahodidina [[hadivory]] eroa ampita avaratra-antsinanan' Ambohidrabiby, atao hoe Ambohitrandriananahary, no namponenin-dRabiby an-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany ary ao Rabefaravolamanjaka no miafina. Vadiben' Andrianamboninolona i Rabefaravolamanjaka ka matetika [[Andrianamboninolona]] no mipetraka maharitra eo amin-dRabefaravolamanjaka ka nahavery ny anaran' io tendrombohitra io ho Ambohitrandriananahary, anarana nalain' Andrianamboninolona tamin' Ambohitrandriananahary, vohitr' Andriamananitany rainy eo ampita avaratr' i Alasora. Nisy fotoana narary mafy ny mpanjaka Rabiby teo Ambohidrabiby ary saika maty mihitsy nefa dia tsy noraharahain' ireo zanany izy. Fa ireo zana-dRabefaravolamanjaka no nikarakara sy nahasitrana azy. Koa rehefa sitrana Rabiby dia hoy ny teniny mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Tsy mba zafiko ianareo fa toy ny zanako naterako, fa ny zanako tsy nahavita izay vitanareo". === Nandà tsy hanjaka nefa mahazo manjaka === Rehefa hiamboho Rabiby dia nijery izay taranany handimby azy amin' ny fanjakany ka niantefa tamin' ny zanaka lahin-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona ny safidiny. Koa nampiantsoin-dRabiby ny zanaka lahimatoan-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona ka izao no teniny taminy: "Efa hiamboho aho ity ka ianao no homeko ny fanjakako". Dia hoy io zana-dRabefaravolamanjaka io: "Aleo izahay ho toy izao ihany". Dia nalahelo mafy [[Rabiby]] sy ny vahoakany tamin'izany. Fa rehefa nandà io [[zanakandriana]] io vao notendren-dRabiby hanjaka [[Ralambo]] zafiny. Tsy afaka nanjaka arak' izany Ralambo raha tsy nandà fanjakana ireo zana-dRabefaravolamanjaka. Koa ho fankasitrahana, dia izao no tenin-dRabiby sy Ralambo mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Eny ary, aoka ianareo sy ny zanaka amam-paranareo ho amin' izao maha [[zanakandriana]] anareo izao mandrakizay mahazo manjaka ; ary tsy tsindrian-kazo lena ianareo fa izay manao ratsy anareo sy ny zanaka amam-paranareo dia atao maty tokoa, ary ny taranakareo sy izay zanaka amam-paran' ny manjaka amin' ity tany ity no iray lamba ka izay itafianareo sy ny taranakareo no itafian' andriamanjaka mifandimby sy ny ankohonany, koa ny zanaka amam-paranareo eto Ambohidrabiby no manenona ny lamban' andriamanjaka fa ny andriana tsy mitafy ny jaky tenominareo dia tsy manjaka. Ary izao teninay izao dia tsy ovain' iza manjaka amin' ity tany ity na oviana na oviana". Koa izany kabarin-dRabiby sy Ralambo izany no nahatonga ny Andriandoriamanjaka ho andriana avo firazanana indrindra amin' ny samy andriana raha nanao ny antanantohatr' andriana ny mpanjaka Ralambo. Ary ny anarana hoe "Rabefaravolamanjaka" aza hono dia vao nomen-dRabiby sy Ralambo tato aoriana ho firaketana hatrany fa ireo taranak' io vavimatoan-dRabiby io tamin' Andrianamboninolona dia zanakandriana ny firazanany ary manana zo hanjaka. === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe niala teo Ambohidrabiby === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe anefa dia niala teo Ambohidrabiby mba hitady tany hanorenana fanjakana ka nianavaratra nankany [[Anjozorobe]] sy niakandrefana any [[Itasy]] sy [[Vonizongo|Ivonizongo]] ary nifanambady tamin' ireo andriana tany ka lasa razan' andriamanjaka tamin' ireo faritra ireo. Avy amin' izy ireo ny razan' andriana nanjaka tao [[Andavakisakay]] tany Anjozorobe sy ireo [[Ampanarifito]] sy Andriamborona tany [[Imamo]]. Izany hoe taranaky ny mpanjaka Rabiby sy [[Andrianamboninolona]] koa ireo andriana tao Anjozorobe sy tany Imamo sy [[Vonizongo]]. Ireo Andriandoriamanjaka hafa koa dia nisy nitady fanjakana tany amin' ny faritany atsimon' Imerina tamin' ny nanjakan-dRalambo sy [[Andrianjaka]] ka tonga razan' andriana amin' ny foko [[andratsay]] sy [[betsileo]]. Andriandambotanimanjaka kosa dia nijanona teo Ambohidrabiby ary nanambady ny anabavin' Andriampolofantsy ao [[Antsomangy]]. === Laharam-boninahitry ny Andriandoriamanjaka === Rehefa niamboho Andriandambotanimanjaka, sy araka ny hafatry ny mpanjaka Rabiby, dia natao mitohy amin' ny fasan' ny mpanjaka Rabiby mivady ny fasany ka milahatra avy avaratra mianatsimo Rabiby, Ramaintsoakanjo ary Andriandambotanimanjaka. Ny filahatry ny fasan' andriana eo amin' ny rovan' Ambohidrabiby dia mirakitra fa na dia mpanjaka nalaza aza Ralambo, dia tsy mihoatra an-dRabiby sy ireo Andriandoriamanjaka. Satria tokoa, ny fasan-dRalambo mivady dia tsy ahazo natohy tamin' ny fasan-dRabiby mivady sy Andriandambotanimanjaka. Eo atsimon' ny fasan-dRabiby sy Andriandambotanimanjaka koa no misy ny fasan-dRalambo sy ny vadiny, maneho izany fa ny mpanjaka Rabiby dia nanao fandaminana teo Ambohidrabiby ka na dia nanaraka an-dreniny teo aza Ralambo dia tsy maintsy nanaraka ny fomban-tany sy ny fiandrianana izay efa napetra-dRabiby. Ary ankoatra izany, ireo Andriandoriamanjaka zana-drahavavin-dreniny ihany no nataon-dRalambo ho lehiben' ny mpanolotsainy teo Ambohidrabiby noho izy ireo malaza ho marani-tsaina sy nitana ny fomban-dRabiby, koa ny tolokevitr' izy ireo no narahin' ny mpanjaka Ralambo ka nahateraka teo Ambohidrabiby ny fanjakana merina lehibe sy nipoiran' ny fomban' andriana maro tsy tambo isaina toy ny teti-razana sy ny [[Fandroan'Andriana|fandroana]], sns. == Sata == Araka ny [[lovantsofina]] voalaza etsy ambony, na dia taranak' Andrianamboninolona aza ny Andriandoriamanjaka dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRabiby sy Ralambo ho "[[zanakandriana]]" sy "mahazo manjaka mandrakizay". === ''Andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' === Tsy voafaritra mazava kosa na ilay firazanany "zanakandriana" no manana toetra "doria" na ilay "manjaka". Ny teny hoe ''doria'' moa dia [[Fiteny semitika|teny semitika]] sy [[Fiteny hebreo|teny hebreo]], izay manana heviny efatra dia "taranak' andriana" no heviny amin' ny foko [[Sakalava]], "vary akotry voafantina fanao masomboly" no heviny amin'ny foko [[antemoro]] taranak'arabo, ary "mandrakizay" sy " tsy miova" ary "alao valo" no saika heviny aty afovoantany. Tamin'ny andron-dRabiby sy Ralambo, ireo andriamanjaka, ireo renin-Andriamanjaka ary ireo zanak' andriana mahazo manjaka no manana zo hitondra ny teny hoe ''manjaka'' amin' ny anarany. Ireo vadikelin'andriana na zanak' andriana nefa tsy manjaka dia tsy mahazo izany. Teo Ambohidrabiby tamin-dRalambo dia Ratsitohinamanjaka (renin' [[Andrianjaka]]), Andrianjaka (zanakandriana mahazo manjaka), Rabefaravolamanjaka ary ireo Andriandoriamanjaka no hany nahazo nitondra izany anarana hoe ''manjaka''. Ny fisian' io teny hoe ''manjaka'' io dia mampiseho indray ny rohim-pihavanana tena mifanakaiky izay misy amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ireo Andriandoriamanjaka ary maneho koa ny maha-zanakandriana mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka. Arak' izany, ny teny hoe ''andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' (mitambatra ho ''andriandoriamanjaka'') dia mifameno sy tsy afa-misaraka ka ny fanasarahana azy na ny fanadinoana ny iray amin' ireo teny telo ireo dia handiso tanteraka ny hevitra fonosin' ny teny hoe ''andriandoriamanjaka''. === Zanakandriana === Rehefa nitety razana teo [[Ambohidrabiby]] ny mpanjaka Ralambo dia natazominy ho "zanakandriana mandrakizay doria mahazo manjaka" ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. Izany hoe mitovy firazanana amin' ny zanaka mahazo manjaka nateraky ny andriamanjaka ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. ==== Mpanenona ny jakin' ny mpanjaka ==== Nataon' ny mpanjaka Ralambo ho manan-tantara ny Andriandoriamanjaka ka izy ireo no nataon' ny mpanjaka Ralambo ho mpanenona ny jaky itafiana sy ifonosan' ny mpanjaka merina sy ny vady aman-janaky ny mpanjaka. Etsy andaniny, ny Andriandoriamanjaka dia tsy mitafy sy mifono afa-tsy ireo landy notenominy. Izany dia araka ilay tenin' ny mpanjaka Ralambo tamin' ireo Andriandoriamanjaka manao hoe: "Isika izao no iray lamba, izay itafianareo no itafiako". Ny an' ny Adriamanjaka anefa dia jaky fa ny an' Andriandoriamanjaka kosa dia mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon-damba itafiany na ifonosany. ==== Zara-tany ==== Rehefa nilamina ny tany dia nanao fizaran-tany teo amin' ny vohitr' Ambohidrabiby renivohim-panjakany koa ny mpanjaka Ralambo ka natokany ho zara-tanin'ny Andriandoriamanjaka ny faritra rehetra avaratry ny lapany ao amin' ny vohitr' Ambohidrabiby, ny avaratry ny rova ao Ambohidrabiby; ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr' Ambohidrabiby ary ny ambany avaratra rehetra amin' ny vohitra Ambohidrabiby dia Anelakelabohitra ka hatrany [[Fonohasina]], Ambohitrakely, Ambatonandriamangalanitra, Ambohidava, Amparafara, sy ny havoana Ambohitrandriananahary eroa avaratra antsinan'Ambohidrabiby. Eo Ambohidrabiby amin' ny avaratry ny rova no zaratany foibe iombonan' ny Andriandoriamanjaka rehetra, avy eo no niparitaka eraky ny lafivalo ireo Andriandoriamanjaka, nisy nankeo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo sy maro hafa. Nisy Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby amin'ny avaratry ny rova hatramin'ny mpanjaka Rabiby mandrak' ankehitrio. Voalazan'ny lovantsofina fa ny tranokoton'ireo Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby dia miavaka tokoa satria avo noho ny tranokotona tao androvan'Ambohidrabiby. Tsy mba nahazo zara-tany lavitra an' Ambohidrabiby toa an' Andriantompokoindrindra na Andrianamboninolona na Andriandranando ny Andriandoriamanjaka. Fa nomen-dRalambo ny Andriandoriamanjaka kosa ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr'Ambohidrabiby noho ireo Andriandoriamanjaka zanakandriana mahazo manjaka ny firazanany no taranak'Ambohidrabiby rahateo. Ary tsy misy foko na [[Fianakaviana (fomba malagasy)|fianakaviana]] nahazo vakin-kady teo amin'ny vohitr' Ambohidrabiby afa-tsy ny Andriandoriamanjaka. Tantara nataon-dRalambo mipetraka hoan' ny Andriandoriamanjaka izany. ==== Fantsakan' andriana manokana ==== Ny fantsakan' andriana miisa roa eo Ambohidrabiby dia amin' ny zara-tanin' ny Andriandoriamanjaka avokoa no ahitana azy dia ilay ao ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby ao Andohamandry Ankasina sy eo ambany avaratr' Ambohitrakely eroa avaratr' Ambohidrabiby. Ireo fantsakana roa ireo dia natokana hakana ny rano hampiasain' ny mpanjaka sy ny ankohonany ary ny Andriandoriamanjaka, sy hanasana ny lamban' izy ireo fa tsy misy olon-kafa ankoatr' izy ireo afaka mampiasa ny rano antsakaina ao. == Andriandoriamanjaka nandao an' Ambohidrabiby == Voatanan' ny lovantsofina fa nisy kosa Andriandoriamanjaka, noho izy andriana mahazo manjaka, nangataka tso-drano tamin' ny mpanjaka Ralambo mba hitady zara-tany hanjakany fa tsy tiany ny hanoa. Notsofin' ny mpanjaka Ralambo rano izy ireo hahazo fanjakana ka lasa niakandrefana sy niantsinana sy nianavaratra ary nianatsimo ka lasa razan' andriana nanjaka tamin' ny faritra izay nandehanany. ==== Ny niakandrefana ==== Tamin' ny '''niakandrefana''' dia nisy ny fitazomana fihavanana teo amin' ny mpanjaka Ralambo sy Andriambahoaka koa nampifanambadiana ny fianakavian' izy ireo koa nisy Andriandoriamanjaka nanambady ny taranak' Andriambahoaka koa mbola ao avaratr' i Manazary ny anaran-tanàna atao hoe Fonohasina vohitra nitoeran' ny taranak' izy ireo ary izany dia misy ifandraisany amin' ny tantaran' ny fanenomana landy tao [[Imamo]] sy ny tenona lamba landy nataon' Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby ary ny maro tamin'ny andriana nanjaka tamin' Imamo dia taranak' Andriambahoaka sy ny Andriandoriamanjaka, isan' izany ny Ampanarifito sy Andriamborona. Ny taranak' Andriambahoaka koa dia nisy nafindra monina taty Imerina koa tao [[Antsomangy]] nampifanambadiana tamin' ny terak' Andriampolofantsy. Fa Andriampenovola isan' ny taranaky ny Andriandoriamanjaka sy Andriambahoaka no tompon' ny vohitr' Ambohibe, akaikin' Ambohibeloma any avaratr' [[Arivonimamo]] ary ny taranany dia mitonona ho Andrianamboninolona tato aoriana. Andriandoriamanjaka koa nifindra monina any [[Vonizongo]] koa Fonohasina no anaran'ny vohitra misy azy ireo any. ==== Ny niantsinanana ==== Tamin' ny '''niantsinanana''' kosa dia namponenin' ny mpanjaka Ralambo teo Ambohimifangitra koa ny Andriandoriamanjaka koa nifanambady tamin' ny terak' Andriantompokoindrindra ao Ambohimalaza, saingy tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ambohimifangitra ny taranak' izy ireo koa nifindra monina nianatsimo tany avaratr' i [[Fianarantsoa]], koa ao Sahambava avaratr' i Fianarantsoa dia misy foko atao hoe Andriandoria ary Ambohimalaza no anaran' ny vohitra misy azy ao. Koa tsy misy Andriandoriamanjaka intsony ao Ambohimifangitra. Tamin' ny mpanjaka [[Andrianjaka]] dia nisy Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby no nifindra monina lasa tompon' ny vohitr' Ankadimanga ary nifanambady tamin' ny terak' Andriampolofantsy tao Ambohimanarivo, saingy tato aoriana tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ankadimanga ny taranak' izy ireo koa nandao an' Ankadimanga ary niverina teo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo. Koa tsy misy taranany intsony ao Ankadimanga. ==== Ny nianavaratra ==== Tamin'ny nanjakan' Andrianjaka (1610-1630) dia nisy tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby no nifindra nonina nianavaratra amin' ny faritra [[Anjozorobe]] iny ka nanorina ny vohitra Ambohibao Atsimo ary nifanambady tamin' ny terak' Andriamamilaza nanjaka tamin' iny faritra avaratr' Imerina iny mba hitazona ny fihavanana eo amin' ny fanjakan' Imerina sy ny fanjakan' ny terak' Andriamamilaza. Ny hoe ''Ambohibao'' aza hono dia avy amin' ny hevitra hoe "vohitry ny bao", ny bao izay fitaovana ampiasain'ny mpanenona lambamena, ka ny Ambohibao dia maneho fa io vohitra io no renivohitry ny [[tenona]] [[lambamena]] tamin' izany fotoana izany. Nisy sasany tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo antampon' Ambohidrabiby kosa no nafindran-dRalambo honina eo amin' ny tehezan' ny vohitra Ambohidrabiby eo avaratra-atsinanana amin' ilay toerana atao hoe [[Fonohasina]] ankehitrio mba ho fahatsiarovana fa io toerana io no nanafenan-dRabiby raibeny ny hasin' ny fanjakany sy ho fitadidiana fa tsy mba noraisin-dRabiby ho zafiny fa toy ny zanany ireo Andriandoriamanjaka ary ho firariana fa ny zanakandriana mandrakizay no hanjaka amin' ny tany sy ny fanjakana. Amin' izany, teo Fonohasina dia tsy mba nisy fantsakana fa miray fantsakana amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny ankohonany izy ireo amin' ny maha zanakandriana mahazo manjaka azy ireo dia amin' ilay fantsakan' andriana eo ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby, ao Andohamandry, no hakan' ny angara na mpanompo ny rano handrahoana ny sakafon' ireo Andriandoriamanjaka teo Fonohasina, ka vizaka eroa hono ireo angara mitaon-drano teo. Manaraka izany, nisy Andriandoriamanjaka no nahazo zara tany tao Isahafa tamin' ny mpanjaka Andriatsitakatrandriana ary tato aoriana dia nasain' ny mpanjaka Andriamasinavalona hisafidy na ho isan' ny [[Andriamasinavalona]] na ho isan' ny Andriandoriamanjaka izy ireo koa nisafidy ny ho Andriamasinavalona. Tamin' ny mpanjaka Andrianjaka na Andriamasinavalona na [[Andrianampoinimerina]] dia nahazo zaratany teo Ambohitsoa ao akaikin' Andohalo amin'ny vohitr'Antananarivo ny Andriandoriamanjaka ary mbola misy taranany ao mandrak' ankehitriny. Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Ambohibao atsimo sy ireo andriana nanjaka teo [[Ikaloy]] , hatramin-dRabiby ka hatramin' Andrianampoinimerina, dia fianakaviana iray ihany ka nifanambady ka raha ny Andriandoriamanjaka no mankany Ikaloy dia tompony tsy mangataka ny atiny izy. Tsy nahagaga ary raha teo amin' ny Andriandoriamanjaka no notazomin' Andrianampoinimerina ny mpanjakan' Ambohibeloma Avaratra ka mbola ao Fonohasina ireo taranany mandraka ankehitriny ary nifanambady tamin' Andriandoriamanjaka teo. Toy izany koa, raha vao nanjaka [[Andrianampoinimerina]] dia nampiakatra [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] avy any Ikaloy izay nalaza tamin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]]. Rehefa voavory Imerina dia nasain' Andrianampoinimerina nifidy tany honenany io Andriamasinavalona io anefa tsy mifanalavitra amin' Ambohimanga. Koa teo antampon' Ambohidrabiby amin' ny ilany avaratra no nonina io Andriamasinavalona satria izany no zara-tanin' Andriandoriamanjaka ary teny Fonohasina kosa izy no nanorina fasana. == Fomba manokana == === Tsy mampody vady misintaka === Fady ny lahy amin' ny Andriandoriamanjaka ny mampody vady misintaka ary tsy mampody vady misintaka izy. Misy koa amin' ireo vehivavy Andriandoriamanjaka no tsy manara-bady raha miamboho fa misafidy afenina amin' ny fasan' ny ray aman-dreniny ihany. === Mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka === Nanomboka tamin-dRabiby ka hatramin-d[[Ranavalona III]] dia ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Fonohasina hatrany no mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka rehetra nifandimby taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]], toy ny jaky, sy hakana ny [[soherina]] ilaofan' ny andriamanjaka sy ny ankohonany, na dia maro aza ireo andriana nahay nanenona. Arak' izany, ireo Andriandoriamanjaka ihany no nitafy sy nifono ny lamba landy mitovy karazana amin' ny an' ny andriamanjaka sy ny ankohonany. Landibe ary tato aoriana niampy landikely no notenomin' ny Andriandoriamanjaka. Tato aoriana dia mba nataon' ny mpanjaka Andrianjaka ho mpandrary ny tsihy fanao amin' ny trano masina ireo taranany. Izany no nahatonga ilay tenin'ny [[Ntaolo]] manao hoe: "Ny lamban' andriana an' Andriandoriamanjaka, ny tsihin' andriana an' ny zanak' Andrianjaka, ka samy manana ny hanitra ho azy". === Mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina === Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby koa no mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina ka miseho amin' ny endrika telo loha izany: * Voalohany, eo Fonohasina, zoro alahamadin-tanin' Ambohidrabiby no nafenin-dRabiby ireo lefom-pohy volamena miisa valo maneho ny hasin' ny fanjakany amin' ny lafivalon' ny Nosy. * Faharoa, ny Andriandoriamanjaka eo Ambohidrabiby sy Fonohasina no manenona ny lamban' andriamanjaka rehetra taty Imerina sy ny lamba ifonosan' ny andriamanjaka. * Ary farany, ny tendrombohitra ampita avaratra amin' ny alahamadintanin' Ambohidrabiby dia zara-tanin' ireo Andriandoriamanjaka, ary izany tendrombohitra izany dia Ambohitrandriananahary no anarany ka isan' ny heverin' ireo Andriandoriamanjaka ho vohitr' andriana masina koa. == Zara tany faha Andrianampoinimerina == Tamin' Andrianampoinimerina nanao fizaran-tany teo Ambohidrabiby dia nomeny ny Andriandoriamanjaka hatrany ny avaratry ny lapa, ny vakin-kady avaratra ary ny ambany avaratra amin' ny vohitr' Ambohidrabiby. Tamin' [[Andrianampoinimerina]] nanao fizaran-tany teo Antananarivo dia ny Andriandoriamanjaka no isan' ireo foko andriana vitsy nomeny zara-tany tamin' ny faritra voahodidina hadivory teo Andohalo Antananarivo. == Fombafomba == Ny Andriandoriamanjaka dia manana fomba miavaka. Hoy ny fitenenana: "Ny Andriandoriamanjaka toy ny landim-boatavo ka raha zahana iray fototra ihany", izany dia fandalàna ny fahendren' ireo razany dia ny "tsy misara-mianakavy" izany. === Mifanambady amin' ny andriana hafa === Mifanambady amin' ny andriana hafa koa ny Andriandoriamanjaka raha mivoaka ary voatanan' ny lovantsofina manokana ny fifanambadiana efa hatramin' ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka nisy teo amin' ny Andriandoriamanjaka sy ny andriana any [[Anjozorobe]], ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andrianamboninolona, ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriampolofantsy ao [[Atsomangy]]; ny Andriandoriamanjaka sy ny [[Zanadralambo]] tao Amboniloha ary ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriambahoaka any Manazary Imamo. Tsy mety aminy ny manambady tsy andriana indrindra fa ny mpanompo. === Fomba sy fiteny fanajana === * Tsy "mifamaky taolana" ny samy Andriandoriamanjaka; * Mifampiarahaba "Tsarava tompoko!" ny samy Andriandoriamanjaka. === Fomba momba ny fahfatesana === * "Hafenina" fa tsy "handevina" akory no voambolana fampiasa raha misy Andriandoriamanjaka niamboho (nodimandry) ka hampidirina am-pasan-drazana ary izany dia fahendrena voarakitra hatry ny ela misy ifandraisany amin' ny anaran-tany hoe "Fonohasina". * Tsy mamadika fa mamono razana raha misokatra ny fasana, ary maro amin' ireo razany no tsy azo kitihina mihitsy, ao Fonohasina ohatra dia tsy misy fasam-bao mihitsy mandrak' ankehitrio, fa fasana efa tamin' ny taonjato faha-19 na talohan' izany no ao; * Tsy tia mikasika faty koa ny Andriandoriamanjaka koa raha misy fahoriana dia tsy mamoaka ireo fiasàny andavanandro izy hikarakarana izany fa aleony mividy; misasa sy misolo akanjo vao miditra an-trano raha avy any am-paty; amin' izany dia efa voaomana eto alatrano ny akanjo hisoloana rehefa avy nandro, izay vao miditra ao an-trano; === Mitahiry "vakoka" dimy === Fahizay, dimy ireo [[Sampy (malagasy)|sampin]]' Andriandoriamanjaka dia Rabefaravolamanjaka, Ramaintsoakanjo, Andriamitetirihana, Ralavasatroka ary Andriatsitakatra. Tsy mba tapakazo ny sampin' Andriandoriamanjaka fa saika ireo razambeny niana tamin' ny taonjato faha-16. Rabefaravolamanjaka no sampy manokan' Andriandoriamanjaka ary Rabefaravolamanjaka no lehibe indrindra amin' ireo dimy ireo sy antsoiny voalohany raha [[Fivavahana amin'ny razana|mivavaka]]. Ramaintsoakanjo moa dia reniben' Andriandoriamanjaka no vadin' ny mpanjaka Rabiby. Andriamitetirihana mpanjaka any Anjozorobe. Ralavasatroka, mpanjakan'ny foko Antavaratra tamin' ny taonjato faha-16. Vakoka no iantsoany ireo sampy dimy ireo izay heveriny ho toy ny lova. Ny vakana sy hazo nomen' ireo razambe dimy ireo no nofonosina landy mena sy notehirizina nifandovan' ny taranak' Andriandoriamanjaka tsirairay avy ary izy ireny dia samy mitondra ny anaran' ireo razambe dimy ireo. Mifamatotra amin' Ambohitrandriananahary, havoana eroa ampita avaratra antsinanan' Ambohidrabiby ny momba ny sampin' Andriandoriamanjaka, ka izany havoana izany dia lovabe (harena ara-kolontsaina) an' ny Andriandoriamanjaka tsy mialonjafy tsy ifampizarany amin' ny foko hafa ny fitahirizana ireo vakoka ireo, antony iray anaovany ny [[lova tsy mifindra]]; === Fomba amin' ny Alahamady sy ny Alakaosy === Rehefa tonga ny tsinan' [[Alahamady]] dia mamono [[ondry]] tokambolo miloko mena izy ary ny tsinan' [[Alakaosy]] tsy misotro rano ary mifady hanina ny maraina mandra-paharivan' ny andro (tsy mamoaka fiasana koa izy amin' izany fa dia mipetraka matory any an-tranony avy). Ny hariva maty masoandro vao manao [[Lapabe (fomba malagasy)|lapabe]] izy ireo. Ny vody alahamady sy vody alakaosy dia atety amin' ny fasana maro eo Fonohasina ny ran' ondry menavolo. Fady raha [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]] no mikabary na manao hataka eo amin' ireo fasan' Andriandoriamanjaka. Tsy maintsy olompotsy (olona novotsorana tamin' ny fanandevozana) no afaka manao hataka amin' ireo fasany. === Sakafo fady === Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ny Andriandoriamanjaka ihany no fady mihinana hena poaraka izay antsoiny hoe "hena ratsy" na hena omby novonoina na novidiana hatao laoka rehefa misy fahoriana. Tsy mampiakatra izany hena omby izany an-tanàna na mampiditra izany an-trano ny Andriandoriamanjaka, ka na ny vilany sendra nandrahoana izany hena omby izany aza dia ariany. Fady [[kisoa]] sy [[tongolo]] ny vohitra misy ny Andriandoriamanjaka ka mbola maro no mitazona izany fady izany. Fadin-drazan' ny Andriandoriamanjaka kosa ny mihinana kisoa, [[vano]], [[sokina]], anatarika, ny [[masontanteliny]] amin' ny hena, ny [[voankena]], ny arinkena, ny amalombandana, ny [[tongologasy]] sy maro hafa, koa mbola maro no mifady izany ankehitrio. Ary mbola maro tsy voatanisa ireo fomba sy tantara mampiavaka ny Andriandoriamanjaka toy ny nifadiany mihinana [[osy]] sy ny maro hafa. === Ny fitafiana sy fanenomana lambalandy === Fony faha-mpanjaka, ny Andriandoriamanjaka dia mitafy [[lambalandy]] mirebareba amin' ny tany amin' ny andavanandro, na ankafaliana na ankaratsiana, koa "Ny be lamba" no anarana niantsoan' ny olona azy ireo; Ny Andriandoriamanjaka rehefa nodimandry dia tsy mifono afa-tsy lambalandy notenomin' Andriandoriamanjaka ihany. Koa fony fahavelony sy raha vao afaka mihary harena dia efa mitahiry anaty saronankarona eo amin' ny zoro alahamady ao antranony izay lambalandy hifonosany rahatrizay ny Andriandoriamanjaka tsirairay na lahy na vavy, Vita amin' ny landibe ary misy natao tamin' ny landikely ireny lambalandy hifonosan' ny mpanjaka merina sy ny Andriandoriamanjaka. Tsy azo amidy na atakalo na omena olona na kasikasihina izany lamba lambalandy notahirizina izany, ny isany anefa dia azo ampiana. Heverin' ny Andriandoriamanjaka fa mitondra fahasoavana ho azy ny fitehirizana an-trano izany lambalandy hifonosany izany. Mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon' io lambalandy hifonosany io. Mety ho am-polo taona maro arak' izany no tsy nokitihina izany lambamena notehirizina anaty harona izany ka nahatonga ny ohabolana hoe "Rovitra an-karona ohatry ny lamban' Andriandoriamanjaka" satria dia mety ho ireo bibikely maro no mamotika ao anaty harona ireo lamba notahirizina. Ny Andriandoriamanjaka dia mino fa ny asa fanenomana landy dia manambina azy ireo koa mbola maro ireo no mbola manenona [[landy]] ao Fonohasina sy Ambohidava raha tsy misy manenona intsony ny Andriandoriamanjaka ao Ambohidrabiby; Amin' ny fotoana famelanan' ny [[voasaribe]] eo Ambohidrabiby, dia avy ireo samoina avy amin' ny bibindandy ompian' ny Andriandoriamanjaka mankeo amin' ny felan'ny voasaribe ka nahatonga ny fitenenan' ny olona hoe "Ireny ny loloben' ny Andriandoriamanjaka". === Ny tranony === Saika miloko mena ny rindrin-trano ivelan' ny Andriandoriamanjaka; === Toetra eo amin' ny fiarahamonina === Marani-tsaina sy tony ary tsy tia miharo ka tsy misy olona vahiny mipetraka eo amin'ny tanàna misy azy; Natao hitarika eo anivon' ny fiarahamonina ka saika manambina azy ny mitondra fanjakana na mitarika fikambanana; mety aminy koa ny manao asa fitsaboana, dokotera na mpitsabo nentimpaharazana; Tia mipetraka ho andaniny ary tsy tia manaraka ambokony ; === Faharesen-dahatra sy finoany === Fady anaovan-dratsy noho izy "tsy tsindrian-kazo lena"; Raha misy olona nanao ratsy aminy no iantsoany tody hoe "Raha mbola Andriandoriamanjaka koa aho..." na "Raha Andriandoriamanjaka ray aho, raha Andriandoriamanjaka reny aho...", dia inoany fa tra-javatra izany olona nanao ratsy izany, koa izany no mahatonga ny Andriandoriamanjaka tsy mamaly ratsy ataon' olona sy tsy tokony hanana alahelo aman' olona. Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ireo Andriandoriamanjaka no malaza amin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]] sy ny ody havandra sy valala, nolovainy tamin' ny mpanjaka Rabiby razambeny izany; Matahotra [[mosavy]] ka na akotry ahahiny andro aza no jerijerenao dia ariany izany; Resy lahatra fa andriana mandrakizay doria mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka, orimbato nataon'ny mpanjaka Ralambo izany; Be [[fady]] ny Andriandoriamanjaka ary mino tanteraka fa manan-kasina izy ireo; === Fomba fiteny === Fomba filaza fahiny nanoharan' ny Andriandoriamanjaka ny fiainany. Raha misy Andriandoriamanjaka bevohoka dia "mitsimoka ny [[amontana]]" no ilazany azy; raha misy Andriandoriamanjaka niteraka dia "namoa ny amontana" no ilazany izany; raha akaiky ny fotoana fodiamandrin' ny Andriandoriamanjaka iray dia "nalazo ny amontana" no filaza azy; raha nodimandry ny Andriandoriamanjaka iray dia "nanintsana ny amontana" na "maina ny ravin' amontana" no filazany izany. == Taorian' ny vanimpotoana faha mpanjaka == Tao aorian' ny fanafoanan' ny mpanjanatany ny firazanana taty [[Madagasikara]] dia "taranak' andriana" sisa no nisy fa ny Andriandoriamanjaka ihany no nijanona ho "zanakandriana" satria efa nataon-dRalambo hifamatotra mandrakizay amin' ireo Andriandoriamanjaka izany sata izany. Teo amin' ny [[Jodaisma|finoana jiosy]] sy [[Kristianisma|kristiana]] ary [[silamo]] kosa dia tokana ihany ny "manjaka mandrakizay doria" dia Andriamanitra Andriananahary izany, toa manome mistery tanteraka ny momba ny Andriandoriamanjaka. == Jereo koa == *[[Mpanjaka merina]] *[[Andriana]] * [[Madagasikara]] [[sokajy:mpanjaka malagasy]] [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] 9uijhof8k0z55xhxo7bcfgb93i0v5nx 1153146 1153145 2026-11-04T16:52:46Z ~2026-58551-01 41560 /* Nandà tsy hanjaka nefa mahazo manjaka */ 1153146 wikitext text/x-wiki Ny '''Andriandoriamanjaka''' dia iantsoana ireo zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona zanak' Andriamananitany. Misy valo ireo Andriandoriamanjaka zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny [[lovantsofina]] matetika dia Andriandambotanimanjaka sy Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe ary Andriatsitakatrarivo. == Fiaviana == === Ny zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona === [[Rabiby]] tamin' ny taona [[1500]] no mpanjaka teo [[Ambohidrabiby]] , izay voalaza fa [[arabo]] [[jiosy]], ary nanan-janaka telo ka ny vavimatoa dia Rabefaravolamanjaka ary ny vavy aivo dia Ramaintsoanala (niova anarana ho Randapavola). Nisy vady namboarina roa teo Ambohidrabiby tamin' ny nanjakan-dRabiby. Raha tonga hangataka an-dRabefaravolamanjaka i [[Andriamanelo]] mpanjakan' i [[Alasora]] dia Randapavola no nomen-dRabiby ho vadiny fa Rabefaravolamanjaka kosa nomeny ho vadin' [[Andrianamboninolona]], zanak' Andriamananitany. Misy valo, hoy ny lovantsofinan no isan' ireo Andriandoriamanjaka zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny lovantsofina matetika dia: * Andriandambotanimanjaka (natao hoe Ratany), * Ravolarivomanjaka (na Ravolana), * Andriamasoandrobe (na Ramasoandro na Andriambe), * ary Andriatsitakatrarivo (na Ratsitakatra). Ao an-tampon' ilay tendrombohitra avo voahodidina [[hadivory]] eroa ampita avaratra-antsinanan' Ambohidrabiby, atao hoe Ambohitrandriananahary, no namponenin-dRabiby an-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany ary ao Rabefaravolamanjaka no miafina. Vadiben' Andrianamboninolona i Rabefaravolamanjaka ka matetika [[Andrianamboninolona]] no mipetraka maharitra eo amin-dRabefaravolamanjaka ka nahavery ny anaran' io tendrombohitra io ho Ambohitrandriananahary, anarana nalain' Andrianamboninolona tamin' Ambohitrandriananahary, vohitr' Andriamananitany rainy eo ampita avaratr' i Alasora. Nisy fotoana narary mafy ny mpanjaka Rabiby teo Ambohidrabiby ary saika maty mihitsy nefa dia tsy noraharahain' ireo zanany izy. Fa ireo zana-dRabefaravolamanjaka no nikarakara sy nahasitrana azy. Koa rehefa sitrana Rabiby dia hoy ny teniny mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Tsy mba zafiko ianareo fa toy ny zanako naterako, fa ny zanako tsy nahavita izay vitanareo". === Nandà tsy hanjaka nefa mahazo manjaka === Rehefa hiamboho Rabiby dia nijery izay taranany handimby azy amin' ny fanjakany ka niantefa tamin' ny zanaka lahin-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona ny safidiny. Koa nampiantsoin-dRabiby ny zanaka lahimatoan-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona ka izao no teniny taminy: "Efa hiamboho aho ity ka ianao no homeko ny fanjakako". Dia hoy io zana-dRabefaravolamanjaka io: "Aleo izahay ho toy izao ihany". Dia nalahelo mafy [[Rabiby]] sy ny vahoakany tamin'izany. Fa rehefa nandà io [[zanakandriana]] io vao notendren-dRabiby hanjaka [[Ralambo]] zafiny. Tsy afaka nanjaka arak' izany Ralambo raha tsy nandà fanjakana ireo zana-dRabefaravolamanjaka. Koa ho fankasitrahana, dia izao no tenin-dRabiby sy Ralambo mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Eny ary, aoka ianareo sy ny zanaka amam-paranareo ho amin' izao maha [[zanakandriana]] anareo izao mandrakizay mahazo manjaka ; ary tsy tsindrian-kazo lena ianareo fa izay manao ratsy anareo sy ny zanaka amam-paranareo dia atao maty tokoa, ary ny taranakareo sy izay zanaka amam-paran' ny manjaka amin' ity tany ity no iray lamba ka izay itafianareo sy ny taranakareo no itafian' andriamanjaka mifandimby sy ny ankohonany, koa ny zanaka amam-paranareo eto Ambohidrabiby no manenona ny lamban' andriamanjaka fa ny andriana tsy mitafy ny jaky tenominareo dia tsy manjaka. Ary izao teninay izao dia tsy ovain' iza manjaka amin' ity tany ity na oviana na oviana". Koa izany kabarin-dRabiby sy Ralambo izany no nahatonga ny Andriandoriamanjaka ho andriana avo firazanana indrindra amin' ny samy andriana raha nanao ny antanantohatr' andriana ny mpanjaka Ralambo. Ary ny anarana hoe "Rabefaravolamanjaka" aza hono dia vao nomen-dRabiby sy Ralambo tato aoriana ho firaketana hatrany fa ireo taranak' io vavimatoan-dRabiby io tamin' Andrianamboninolona dia zanakandriana ny firazanany ary manana zo hanjaka mandrakizay. === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe niala teo Ambohidrabiby === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe anefa dia niala teo Ambohidrabiby mba hitady tany hanorenana fanjakana ka nianavaratra nankany [[Anjozorobe]] sy niakandrefana any [[Itasy]] sy [[Vonizongo|Ivonizongo]] ary nifanambady tamin' ireo andriana tany ka lasa razan' andriamanjaka tamin' ireo faritra ireo. Avy amin' izy ireo ny razan' andriana nanjaka tao [[Andavakisakay]] tany Anjozorobe sy ireo [[Ampanarifito]] sy Andriamborona tany [[Imamo]]. Izany hoe taranaky ny mpanjaka Rabiby sy [[Andrianamboninolona]] koa ireo andriana tao Anjozorobe sy tany Imamo sy [[Vonizongo]]. Ireo Andriandoriamanjaka hafa koa dia nisy nitady fanjakana tany amin' ny faritany atsimon' Imerina tamin' ny nanjakan-dRalambo sy [[Andrianjaka]] ka tonga razan' andriana amin' ny foko [[andratsay]] sy [[betsileo]]. Andriandambotanimanjaka kosa dia nijanona teo Ambohidrabiby ary nanambady ny anabavin' Andriampolofantsy ao [[Antsomangy]]. === Laharam-boninahitry ny Andriandoriamanjaka === Rehefa niamboho Andriandambotanimanjaka, sy araka ny hafatry ny mpanjaka Rabiby, dia natao mitohy amin' ny fasan' ny mpanjaka Rabiby mivady ny fasany ka milahatra avy avaratra mianatsimo Rabiby, Ramaintsoakanjo ary Andriandambotanimanjaka. Ny filahatry ny fasan' andriana eo amin' ny rovan' Ambohidrabiby dia mirakitra fa na dia mpanjaka nalaza aza Ralambo, dia tsy mihoatra an-dRabiby sy ireo Andriandoriamanjaka. Satria tokoa, ny fasan-dRalambo mivady dia tsy ahazo natohy tamin' ny fasan-dRabiby mivady sy Andriandambotanimanjaka. Eo atsimon' ny fasan-dRabiby sy Andriandambotanimanjaka koa no misy ny fasan-dRalambo sy ny vadiny, maneho izany fa ny mpanjaka Rabiby dia nanao fandaminana teo Ambohidrabiby ka na dia nanaraka an-dreniny teo aza Ralambo dia tsy maintsy nanaraka ny fomban-tany sy ny fiandrianana izay efa napetra-dRabiby. Ary ankoatra izany, ireo Andriandoriamanjaka zana-drahavavin-dreniny ihany no nataon-dRalambo ho lehiben' ny mpanolotsainy teo Ambohidrabiby noho izy ireo malaza ho marani-tsaina sy nitana ny fomban-dRabiby, koa ny tolokevitr' izy ireo no narahin' ny mpanjaka Ralambo ka nahateraka teo Ambohidrabiby ny fanjakana merina lehibe sy nipoiran' ny fomban' andriana maro tsy tambo isaina toy ny teti-razana sy ny [[Fandroan'Andriana|fandroana]], sns. == Sata == Araka ny [[lovantsofina]] voalaza etsy ambony, na dia taranak' Andrianamboninolona aza ny Andriandoriamanjaka dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRabiby sy Ralambo ho "[[zanakandriana]]" sy "mahazo manjaka mandrakizay". === ''Andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' === Tsy voafaritra mazava kosa na ilay firazanany "zanakandriana" no manana toetra "doria" na ilay "manjaka". Ny teny hoe ''doria'' moa dia [[Fiteny semitika|teny semitika]] sy [[Fiteny hebreo|teny hebreo]], izay manana heviny efatra dia "taranak' andriana" no heviny amin' ny foko [[Sakalava]], "vary akotry voafantina fanao masomboly" no heviny amin'ny foko [[antemoro]] taranak'arabo, ary "mandrakizay" sy " tsy miova" ary "alao valo" no saika heviny aty afovoantany. Tamin'ny andron-dRabiby sy Ralambo, ireo andriamanjaka, ireo renin-Andriamanjaka ary ireo zanak' andriana mahazo manjaka no manana zo hitondra ny teny hoe ''manjaka'' amin' ny anarany. Ireo vadikelin'andriana na zanak' andriana nefa tsy manjaka dia tsy mahazo izany. Teo Ambohidrabiby tamin-dRalambo dia Ratsitohinamanjaka (renin' [[Andrianjaka]]), Andrianjaka (zanakandriana mahazo manjaka), Rabefaravolamanjaka ary ireo Andriandoriamanjaka no hany nahazo nitondra izany anarana hoe ''manjaka''. Ny fisian' io teny hoe ''manjaka'' io dia mampiseho indray ny rohim-pihavanana tena mifanakaiky izay misy amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ireo Andriandoriamanjaka ary maneho koa ny maha-zanakandriana mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka. Arak' izany, ny teny hoe ''andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' (mitambatra ho ''andriandoriamanjaka'') dia mifameno sy tsy afa-misaraka ka ny fanasarahana azy na ny fanadinoana ny iray amin' ireo teny telo ireo dia handiso tanteraka ny hevitra fonosin' ny teny hoe ''andriandoriamanjaka''. === Zanakandriana === Rehefa nitety razana teo [[Ambohidrabiby]] ny mpanjaka Ralambo dia natazominy ho "zanakandriana mandrakizay doria mahazo manjaka" ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. Izany hoe mitovy firazanana amin' ny zanaka mahazo manjaka nateraky ny andriamanjaka ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. ==== Mpanenona ny jakin' ny mpanjaka ==== Nataon' ny mpanjaka Ralambo ho manan-tantara ny Andriandoriamanjaka ka izy ireo no nataon' ny mpanjaka Ralambo ho mpanenona ny jaky itafiana sy ifonosan' ny mpanjaka merina sy ny vady aman-janaky ny mpanjaka. Etsy andaniny, ny Andriandoriamanjaka dia tsy mitafy sy mifono afa-tsy ireo landy notenominy. Izany dia araka ilay tenin' ny mpanjaka Ralambo tamin' ireo Andriandoriamanjaka manao hoe: "Isika izao no iray lamba, izay itafianareo no itafiako". Ny an' ny Adriamanjaka anefa dia jaky fa ny an' Andriandoriamanjaka kosa dia mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon-damba itafiany na ifonosany. ==== Zara-tany ==== Rehefa nilamina ny tany dia nanao fizaran-tany teo amin' ny vohitr' Ambohidrabiby renivohim-panjakany koa ny mpanjaka Ralambo ka natokany ho zara-tanin'ny Andriandoriamanjaka ny faritra rehetra avaratry ny lapany ao amin' ny vohitr' Ambohidrabiby, ny avaratry ny rova ao Ambohidrabiby; ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr' Ambohidrabiby ary ny ambany avaratra rehetra amin' ny vohitra Ambohidrabiby dia Anelakelabohitra ka hatrany [[Fonohasina]], Ambohitrakely, Ambatonandriamangalanitra, Ambohidava, Amparafara, sy ny havoana Ambohitrandriananahary eroa avaratra antsinan'Ambohidrabiby. Eo Ambohidrabiby amin' ny avaratry ny rova no zaratany foibe iombonan' ny Andriandoriamanjaka rehetra, avy eo no niparitaka eraky ny lafivalo ireo Andriandoriamanjaka, nisy nankeo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo sy maro hafa. Nisy Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby amin'ny avaratry ny rova hatramin'ny mpanjaka Rabiby mandrak' ankehitrio. Voalazan'ny lovantsofina fa ny tranokoton'ireo Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby dia miavaka tokoa satria avo noho ny tranokotona tao androvan'Ambohidrabiby. Tsy mba nahazo zara-tany lavitra an' Ambohidrabiby toa an' Andriantompokoindrindra na Andrianamboninolona na Andriandranando ny Andriandoriamanjaka. Fa nomen-dRalambo ny Andriandoriamanjaka kosa ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr'Ambohidrabiby noho ireo Andriandoriamanjaka zanakandriana mahazo manjaka ny firazanany no taranak'Ambohidrabiby rahateo. Ary tsy misy foko na [[Fianakaviana (fomba malagasy)|fianakaviana]] nahazo vakin-kady teo amin'ny vohitr' Ambohidrabiby afa-tsy ny Andriandoriamanjaka. Tantara nataon-dRalambo mipetraka hoan' ny Andriandoriamanjaka izany. ==== Fantsakan' andriana manokana ==== Ny fantsakan' andriana miisa roa eo Ambohidrabiby dia amin' ny zara-tanin' ny Andriandoriamanjaka avokoa no ahitana azy dia ilay ao ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby ao Andohamandry Ankasina sy eo ambany avaratr' Ambohitrakely eroa avaratr' Ambohidrabiby. Ireo fantsakana roa ireo dia natokana hakana ny rano hampiasain' ny mpanjaka sy ny ankohonany ary ny Andriandoriamanjaka, sy hanasana ny lamban' izy ireo fa tsy misy olon-kafa ankoatr' izy ireo afaka mampiasa ny rano antsakaina ao. == Andriandoriamanjaka nandao an' Ambohidrabiby == Voatanan' ny lovantsofina fa nisy kosa Andriandoriamanjaka, noho izy andriana mahazo manjaka, nangataka tso-drano tamin' ny mpanjaka Ralambo mba hitady zara-tany hanjakany fa tsy tiany ny hanoa. Notsofin' ny mpanjaka Ralambo rano izy ireo hahazo fanjakana ka lasa niakandrefana sy niantsinana sy nianavaratra ary nianatsimo ka lasa razan' andriana nanjaka tamin' ny faritra izay nandehanany. ==== Ny niakandrefana ==== Tamin' ny '''niakandrefana''' dia nisy ny fitazomana fihavanana teo amin' ny mpanjaka Ralambo sy Andriambahoaka koa nampifanambadiana ny fianakavian' izy ireo koa nisy Andriandoriamanjaka nanambady ny taranak' Andriambahoaka koa mbola ao avaratr' i Manazary ny anaran-tanàna atao hoe Fonohasina vohitra nitoeran' ny taranak' izy ireo ary izany dia misy ifandraisany amin' ny tantaran' ny fanenomana landy tao [[Imamo]] sy ny tenona lamba landy nataon' Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby ary ny maro tamin'ny andriana nanjaka tamin' Imamo dia taranak' Andriambahoaka sy ny Andriandoriamanjaka, isan' izany ny Ampanarifito sy Andriamborona. Ny taranak' Andriambahoaka koa dia nisy nafindra monina taty Imerina koa tao [[Antsomangy]] nampifanambadiana tamin' ny terak' Andriampolofantsy. Fa Andriampenovola isan' ny taranaky ny Andriandoriamanjaka sy Andriambahoaka no tompon' ny vohitr' Ambohibe, akaikin' Ambohibeloma any avaratr' [[Arivonimamo]] ary ny taranany dia mitonona ho Andrianamboninolona tato aoriana. Andriandoriamanjaka koa nifindra monina any [[Vonizongo]] koa Fonohasina no anaran'ny vohitra misy azy ireo any. ==== Ny niantsinanana ==== Tamin' ny '''niantsinanana''' kosa dia namponenin' ny mpanjaka Ralambo teo Ambohimifangitra koa ny Andriandoriamanjaka koa nifanambady tamin' ny terak' Andriantompokoindrindra ao Ambohimalaza, saingy tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ambohimifangitra ny taranak' izy ireo koa nifindra monina nianatsimo tany avaratr' i [[Fianarantsoa]], koa ao Sahambava avaratr' i Fianarantsoa dia misy foko atao hoe Andriandoria ary Ambohimalaza no anaran' ny vohitra misy azy ao. Koa tsy misy Andriandoriamanjaka intsony ao Ambohimifangitra. Tamin' ny mpanjaka [[Andrianjaka]] dia nisy Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby no nifindra monina lasa tompon' ny vohitr' Ankadimanga ary nifanambady tamin' ny terak' Andriampolofantsy tao Ambohimanarivo, saingy tato aoriana tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ankadimanga ny taranak' izy ireo koa nandao an' Ankadimanga ary niverina teo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo. Koa tsy misy taranany intsony ao Ankadimanga. ==== Ny nianavaratra ==== Tamin'ny nanjakan' Andrianjaka (1610-1630) dia nisy tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby no nifindra nonina nianavaratra amin' ny faritra [[Anjozorobe]] iny ka nanorina ny vohitra Ambohibao Atsimo ary nifanambady tamin' ny terak' Andriamamilaza nanjaka tamin' iny faritra avaratr' Imerina iny mba hitazona ny fihavanana eo amin' ny fanjakan' Imerina sy ny fanjakan' ny terak' Andriamamilaza. Ny hoe ''Ambohibao'' aza hono dia avy amin' ny hevitra hoe "vohitry ny bao", ny bao izay fitaovana ampiasain'ny mpanenona lambamena, ka ny Ambohibao dia maneho fa io vohitra io no renivohitry ny [[tenona]] [[lambamena]] tamin' izany fotoana izany. Nisy sasany tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo antampon' Ambohidrabiby kosa no nafindran-dRalambo honina eo amin' ny tehezan' ny vohitra Ambohidrabiby eo avaratra-atsinanana amin' ilay toerana atao hoe [[Fonohasina]] ankehitrio mba ho fahatsiarovana fa io toerana io no nanafenan-dRabiby raibeny ny hasin' ny fanjakany sy ho fitadidiana fa tsy mba noraisin-dRabiby ho zafiny fa toy ny zanany ireo Andriandoriamanjaka ary ho firariana fa ny zanakandriana mandrakizay no hanjaka amin' ny tany sy ny fanjakana. Amin' izany, teo Fonohasina dia tsy mba nisy fantsakana fa miray fantsakana amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny ankohonany izy ireo amin' ny maha zanakandriana mahazo manjaka azy ireo dia amin' ilay fantsakan' andriana eo ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby, ao Andohamandry, no hakan' ny angara na mpanompo ny rano handrahoana ny sakafon' ireo Andriandoriamanjaka teo Fonohasina, ka vizaka eroa hono ireo angara mitaon-drano teo. Manaraka izany, nisy Andriandoriamanjaka no nahazo zara tany tao Isahafa tamin' ny mpanjaka Andriatsitakatrandriana ary tato aoriana dia nasain' ny mpanjaka Andriamasinavalona hisafidy na ho isan' ny [[Andriamasinavalona]] na ho isan' ny Andriandoriamanjaka izy ireo koa nisafidy ny ho Andriamasinavalona. Tamin' ny mpanjaka Andrianjaka na Andriamasinavalona na [[Andrianampoinimerina]] dia nahazo zaratany teo Ambohitsoa ao akaikin' Andohalo amin'ny vohitr'Antananarivo ny Andriandoriamanjaka ary mbola misy taranany ao mandrak' ankehitriny. Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Ambohibao atsimo sy ireo andriana nanjaka teo [[Ikaloy]] , hatramin-dRabiby ka hatramin' Andrianampoinimerina, dia fianakaviana iray ihany ka nifanambady ka raha ny Andriandoriamanjaka no mankany Ikaloy dia tompony tsy mangataka ny atiny izy. Tsy nahagaga ary raha teo amin' ny Andriandoriamanjaka no notazomin' Andrianampoinimerina ny mpanjakan' Ambohibeloma Avaratra ka mbola ao Fonohasina ireo taranany mandraka ankehitriny ary nifanambady tamin' Andriandoriamanjaka teo. Toy izany koa, raha vao nanjaka [[Andrianampoinimerina]] dia nampiakatra [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] avy any Ikaloy izay nalaza tamin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]]. Rehefa voavory Imerina dia nasain' Andrianampoinimerina nifidy tany honenany io Andriamasinavalona io anefa tsy mifanalavitra amin' Ambohimanga. Koa teo antampon' Ambohidrabiby amin' ny ilany avaratra no nonina io Andriamasinavalona satria izany no zara-tanin' Andriandoriamanjaka ary teny Fonohasina kosa izy no nanorina fasana. == Fomba manokana == === Tsy mampody vady misintaka === Fady ny lahy amin' ny Andriandoriamanjaka ny mampody vady misintaka ary tsy mampody vady misintaka izy. Misy koa amin' ireo vehivavy Andriandoriamanjaka no tsy manara-bady raha miamboho fa misafidy afenina amin' ny fasan' ny ray aman-dreniny ihany. === Mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka === Nanomboka tamin-dRabiby ka hatramin-d[[Ranavalona III]] dia ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Fonohasina hatrany no mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka rehetra nifandimby taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]], toy ny jaky, sy hakana ny [[soherina]] ilaofan' ny andriamanjaka sy ny ankohonany, na dia maro aza ireo andriana nahay nanenona. Arak' izany, ireo Andriandoriamanjaka ihany no nitafy sy nifono ny lamba landy mitovy karazana amin' ny an' ny andriamanjaka sy ny ankohonany. Landibe ary tato aoriana niampy landikely no notenomin' ny Andriandoriamanjaka. Tato aoriana dia mba nataon' ny mpanjaka Andrianjaka ho mpandrary ny tsihy fanao amin' ny trano masina ireo taranany. Izany no nahatonga ilay tenin'ny [[Ntaolo]] manao hoe: "Ny lamban' andriana an' Andriandoriamanjaka, ny tsihin' andriana an' ny zanak' Andrianjaka, ka samy manana ny hanitra ho azy". === Mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina === Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby koa no mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina ka miseho amin' ny endrika telo loha izany: * Voalohany, eo Fonohasina, zoro alahamadin-tanin' Ambohidrabiby no nafenin-dRabiby ireo lefom-pohy volamena miisa valo maneho ny hasin' ny fanjakany amin' ny lafivalon' ny Nosy. * Faharoa, ny Andriandoriamanjaka eo Ambohidrabiby sy Fonohasina no manenona ny lamban' andriamanjaka rehetra taty Imerina sy ny lamba ifonosan' ny andriamanjaka. * Ary farany, ny tendrombohitra ampita avaratra amin' ny alahamadintanin' Ambohidrabiby dia zara-tanin' ireo Andriandoriamanjaka, ary izany tendrombohitra izany dia Ambohitrandriananahary no anarany ka isan' ny heverin' ireo Andriandoriamanjaka ho vohitr' andriana masina koa. == Zara tany faha Andrianampoinimerina == Tamin' Andrianampoinimerina nanao fizaran-tany teo Ambohidrabiby dia nomeny ny Andriandoriamanjaka hatrany ny avaratry ny lapa, ny vakin-kady avaratra ary ny ambany avaratra amin' ny vohitr' Ambohidrabiby. Tamin' [[Andrianampoinimerina]] nanao fizaran-tany teo Antananarivo dia ny Andriandoriamanjaka no isan' ireo foko andriana vitsy nomeny zara-tany tamin' ny faritra voahodidina hadivory teo Andohalo Antananarivo. == Fombafomba == Ny Andriandoriamanjaka dia manana fomba miavaka. Hoy ny fitenenana: "Ny Andriandoriamanjaka toy ny landim-boatavo ka raha zahana iray fototra ihany", izany dia fandalàna ny fahendren' ireo razany dia ny "tsy misara-mianakavy" izany. === Mifanambady amin' ny andriana hafa === Mifanambady amin' ny andriana hafa koa ny Andriandoriamanjaka raha mivoaka ary voatanan' ny lovantsofina manokana ny fifanambadiana efa hatramin' ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka nisy teo amin' ny Andriandoriamanjaka sy ny andriana any [[Anjozorobe]], ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andrianamboninolona, ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriampolofantsy ao [[Atsomangy]]; ny Andriandoriamanjaka sy ny [[Zanadralambo]] tao Amboniloha ary ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriambahoaka any Manazary Imamo. Tsy mety aminy ny manambady tsy andriana indrindra fa ny mpanompo. === Fomba sy fiteny fanajana === * Tsy "mifamaky taolana" ny samy Andriandoriamanjaka; * Mifampiarahaba "Tsarava tompoko!" ny samy Andriandoriamanjaka. === Fomba momba ny fahfatesana === * "Hafenina" fa tsy "handevina" akory no voambolana fampiasa raha misy Andriandoriamanjaka niamboho (nodimandry) ka hampidirina am-pasan-drazana ary izany dia fahendrena voarakitra hatry ny ela misy ifandraisany amin' ny anaran-tany hoe "Fonohasina". * Tsy mamadika fa mamono razana raha misokatra ny fasana, ary maro amin' ireo razany no tsy azo kitihina mihitsy, ao Fonohasina ohatra dia tsy misy fasam-bao mihitsy mandrak' ankehitrio, fa fasana efa tamin' ny taonjato faha-19 na talohan' izany no ao; * Tsy tia mikasika faty koa ny Andriandoriamanjaka koa raha misy fahoriana dia tsy mamoaka ireo fiasàny andavanandro izy hikarakarana izany fa aleony mividy; misasa sy misolo akanjo vao miditra an-trano raha avy any am-paty; amin' izany dia efa voaomana eto alatrano ny akanjo hisoloana rehefa avy nandro, izay vao miditra ao an-trano; === Mitahiry "vakoka" dimy === Fahizay, dimy ireo [[Sampy (malagasy)|sampin]]' Andriandoriamanjaka dia Rabefaravolamanjaka, Ramaintsoakanjo, Andriamitetirihana, Ralavasatroka ary Andriatsitakatra. Tsy mba tapakazo ny sampin' Andriandoriamanjaka fa saika ireo razambeny niana tamin' ny taonjato faha-16. Rabefaravolamanjaka no sampy manokan' Andriandoriamanjaka ary Rabefaravolamanjaka no lehibe indrindra amin' ireo dimy ireo sy antsoiny voalohany raha [[Fivavahana amin'ny razana|mivavaka]]. Ramaintsoakanjo moa dia reniben' Andriandoriamanjaka no vadin' ny mpanjaka Rabiby. Andriamitetirihana mpanjaka any Anjozorobe. Ralavasatroka, mpanjakan'ny foko Antavaratra tamin' ny taonjato faha-16. Vakoka no iantsoany ireo sampy dimy ireo izay heveriny ho toy ny lova. Ny vakana sy hazo nomen' ireo razambe dimy ireo no nofonosina landy mena sy notehirizina nifandovan' ny taranak' Andriandoriamanjaka tsirairay avy ary izy ireny dia samy mitondra ny anaran' ireo razambe dimy ireo. Mifamatotra amin' Ambohitrandriananahary, havoana eroa ampita avaratra antsinanan' Ambohidrabiby ny momba ny sampin' Andriandoriamanjaka, ka izany havoana izany dia lovabe (harena ara-kolontsaina) an' ny Andriandoriamanjaka tsy mialonjafy tsy ifampizarany amin' ny foko hafa ny fitahirizana ireo vakoka ireo, antony iray anaovany ny [[lova tsy mifindra]]; === Fomba amin' ny Alahamady sy ny Alakaosy === Rehefa tonga ny tsinan' [[Alahamady]] dia mamono [[ondry]] tokambolo miloko mena izy ary ny tsinan' [[Alakaosy]] tsy misotro rano ary mifady hanina ny maraina mandra-paharivan' ny andro (tsy mamoaka fiasana koa izy amin' izany fa dia mipetraka matory any an-tranony avy). Ny hariva maty masoandro vao manao [[Lapabe (fomba malagasy)|lapabe]] izy ireo. Ny vody alahamady sy vody alakaosy dia atety amin' ny fasana maro eo Fonohasina ny ran' ondry menavolo. Fady raha [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]] no mikabary na manao hataka eo amin' ireo fasan' Andriandoriamanjaka. Tsy maintsy olompotsy (olona novotsorana tamin' ny fanandevozana) no afaka manao hataka amin' ireo fasany. === Sakafo fady === Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ny Andriandoriamanjaka ihany no fady mihinana hena poaraka izay antsoiny hoe "hena ratsy" na hena omby novonoina na novidiana hatao laoka rehefa misy fahoriana. Tsy mampiakatra izany hena omby izany an-tanàna na mampiditra izany an-trano ny Andriandoriamanjaka, ka na ny vilany sendra nandrahoana izany hena omby izany aza dia ariany. Fady [[kisoa]] sy [[tongolo]] ny vohitra misy ny Andriandoriamanjaka ka mbola maro no mitazona izany fady izany. Fadin-drazan' ny Andriandoriamanjaka kosa ny mihinana kisoa, [[vano]], [[sokina]], anatarika, ny [[masontanteliny]] amin' ny hena, ny [[voankena]], ny arinkena, ny amalombandana, ny [[tongologasy]] sy maro hafa, koa mbola maro no mifady izany ankehitrio. Ary mbola maro tsy voatanisa ireo fomba sy tantara mampiavaka ny Andriandoriamanjaka toy ny nifadiany mihinana [[osy]] sy ny maro hafa. === Ny fitafiana sy fanenomana lambalandy === Fony faha-mpanjaka, ny Andriandoriamanjaka dia mitafy [[lambalandy]] mirebareba amin' ny tany amin' ny andavanandro, na ankafaliana na ankaratsiana, koa "Ny be lamba" no anarana niantsoan' ny olona azy ireo; Ny Andriandoriamanjaka rehefa nodimandry dia tsy mifono afa-tsy lambalandy notenomin' Andriandoriamanjaka ihany. Koa fony fahavelony sy raha vao afaka mihary harena dia efa mitahiry anaty saronankarona eo amin' ny zoro alahamady ao antranony izay lambalandy hifonosany rahatrizay ny Andriandoriamanjaka tsirairay na lahy na vavy, Vita amin' ny landibe ary misy natao tamin' ny landikely ireny lambalandy hifonosan' ny mpanjaka merina sy ny Andriandoriamanjaka. Tsy azo amidy na atakalo na omena olona na kasikasihina izany lamba lambalandy notahirizina izany, ny isany anefa dia azo ampiana. Heverin' ny Andriandoriamanjaka fa mitondra fahasoavana ho azy ny fitehirizana an-trano izany lambalandy hifonosany izany. Mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon' io lambalandy hifonosany io. Mety ho am-polo taona maro arak' izany no tsy nokitihina izany lambamena notehirizina anaty harona izany ka nahatonga ny ohabolana hoe "Rovitra an-karona ohatry ny lamban' Andriandoriamanjaka" satria dia mety ho ireo bibikely maro no mamotika ao anaty harona ireo lamba notahirizina. Ny Andriandoriamanjaka dia mino fa ny asa fanenomana landy dia manambina azy ireo koa mbola maro ireo no mbola manenona [[landy]] ao Fonohasina sy Ambohidava raha tsy misy manenona intsony ny Andriandoriamanjaka ao Ambohidrabiby; Amin' ny fotoana famelanan' ny [[voasaribe]] eo Ambohidrabiby, dia avy ireo samoina avy amin' ny bibindandy ompian' ny Andriandoriamanjaka mankeo amin' ny felan'ny voasaribe ka nahatonga ny fitenenan' ny olona hoe "Ireny ny loloben' ny Andriandoriamanjaka". === Ny tranony === Saika miloko mena ny rindrin-trano ivelan' ny Andriandoriamanjaka; === Toetra eo amin' ny fiarahamonina === Marani-tsaina sy tony ary tsy tia miharo ka tsy misy olona vahiny mipetraka eo amin'ny tanàna misy azy; Natao hitarika eo anivon' ny fiarahamonina ka saika manambina azy ny mitondra fanjakana na mitarika fikambanana; mety aminy koa ny manao asa fitsaboana, dokotera na mpitsabo nentimpaharazana; Tia mipetraka ho andaniny ary tsy tia manaraka ambokony ; === Faharesen-dahatra sy finoany === Fady anaovan-dratsy noho izy "tsy tsindrian-kazo lena"; Raha misy olona nanao ratsy aminy no iantsoany tody hoe "Raha mbola Andriandoriamanjaka koa aho..." na "Raha Andriandoriamanjaka ray aho, raha Andriandoriamanjaka reny aho...", dia inoany fa tra-javatra izany olona nanao ratsy izany, koa izany no mahatonga ny Andriandoriamanjaka tsy mamaly ratsy ataon' olona sy tsy tokony hanana alahelo aman' olona. Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ireo Andriandoriamanjaka no malaza amin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]] sy ny ody havandra sy valala, nolovainy tamin' ny mpanjaka Rabiby razambeny izany; Matahotra [[mosavy]] ka na akotry ahahiny andro aza no jerijerenao dia ariany izany; Resy lahatra fa andriana mandrakizay doria mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka, orimbato nataon'ny mpanjaka Ralambo izany; Be [[fady]] ny Andriandoriamanjaka ary mino tanteraka fa manan-kasina izy ireo; === Fomba fiteny === Fomba filaza fahiny nanoharan' ny Andriandoriamanjaka ny fiainany. Raha misy Andriandoriamanjaka bevohoka dia "mitsimoka ny [[amontana]]" no ilazany azy; raha misy Andriandoriamanjaka niteraka dia "namoa ny amontana" no ilazany izany; raha akaiky ny fotoana fodiamandrin' ny Andriandoriamanjaka iray dia "nalazo ny amontana" no filaza azy; raha nodimandry ny Andriandoriamanjaka iray dia "nanintsana ny amontana" na "maina ny ravin' amontana" no filazany izany. == Taorian' ny vanimpotoana faha mpanjaka == Tao aorian' ny fanafoanan' ny mpanjanatany ny firazanana taty [[Madagasikara]] dia "taranak' andriana" sisa no nisy fa ny Andriandoriamanjaka ihany no nijanona ho "zanakandriana" satria efa nataon-dRalambo hifamatotra mandrakizay amin' ireo Andriandoriamanjaka izany sata izany. Teo amin' ny [[Jodaisma|finoana jiosy]] sy [[Kristianisma|kristiana]] ary [[silamo]] kosa dia tokana ihany ny "manjaka mandrakizay doria" dia Andriamanitra Andriananahary izany, toa manome mistery tanteraka ny momba ny Andriandoriamanjaka. == Jereo koa == *[[Mpanjaka merina]] *[[Andriana]] * [[Madagasikara]] [[sokajy:mpanjaka malagasy]] [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] jws08bq4pkky4ta1eh84nk50jzmpwwk 1153147 1153146 2026-11-04T16:55:40Z ~2026-58551-01 41560 /* Laharam-boninahitry ny Andriandoriamanjaka */ 1153147 wikitext text/x-wiki Ny '''Andriandoriamanjaka''' dia iantsoana ireo zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona zanak' Andriamananitany. Misy valo ireo Andriandoriamanjaka zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny [[lovantsofina]] matetika dia Andriandambotanimanjaka sy Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe ary Andriatsitakatrarivo. == Fiaviana == === Ny zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona === [[Rabiby]] tamin' ny taona [[1500]] no mpanjaka teo [[Ambohidrabiby]] , izay voalaza fa [[arabo]] [[jiosy]], ary nanan-janaka telo ka ny vavimatoa dia Rabefaravolamanjaka ary ny vavy aivo dia Ramaintsoanala (niova anarana ho Randapavola). Nisy vady namboarina roa teo Ambohidrabiby tamin' ny nanjakan-dRabiby. Raha tonga hangataka an-dRabefaravolamanjaka i [[Andriamanelo]] mpanjakan' i [[Alasora]] dia Randapavola no nomen-dRabiby ho vadiny fa Rabefaravolamanjaka kosa nomeny ho vadin' [[Andrianamboninolona]], zanak' Andriamananitany. Misy valo, hoy ny lovantsofinan no isan' ireo Andriandoriamanjaka zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny lovantsofina matetika dia: * Andriandambotanimanjaka (natao hoe Ratany), * Ravolarivomanjaka (na Ravolana), * Andriamasoandrobe (na Ramasoandro na Andriambe), * ary Andriatsitakatrarivo (na Ratsitakatra). Ao an-tampon' ilay tendrombohitra avo voahodidina [[hadivory]] eroa ampita avaratra-antsinanan' Ambohidrabiby, atao hoe Ambohitrandriananahary, no namponenin-dRabiby an-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany ary ao Rabefaravolamanjaka no miafina. Vadiben' Andrianamboninolona i Rabefaravolamanjaka ka matetika [[Andrianamboninolona]] no mipetraka maharitra eo amin-dRabefaravolamanjaka ka nahavery ny anaran' io tendrombohitra io ho Ambohitrandriananahary, anarana nalain' Andrianamboninolona tamin' Ambohitrandriananahary, vohitr' Andriamananitany rainy eo ampita avaratr' i Alasora. Nisy fotoana narary mafy ny mpanjaka Rabiby teo Ambohidrabiby ary saika maty mihitsy nefa dia tsy noraharahain' ireo zanany izy. Fa ireo zana-dRabefaravolamanjaka no nikarakara sy nahasitrana azy. Koa rehefa sitrana Rabiby dia hoy ny teniny mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Tsy mba zafiko ianareo fa toy ny zanako naterako, fa ny zanako tsy nahavita izay vitanareo". === Nandà tsy hanjaka nefa mahazo manjaka === Rehefa hiamboho Rabiby dia nijery izay taranany handimby azy amin' ny fanjakany ka niantefa tamin' ny zanaka lahin-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona ny safidiny. Koa nampiantsoin-dRabiby ny zanaka lahimatoan-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona ka izao no teniny taminy: "Efa hiamboho aho ity ka ianao no homeko ny fanjakako". Dia hoy io zana-dRabefaravolamanjaka io: "Aleo izahay ho toy izao ihany". Dia nalahelo mafy [[Rabiby]] sy ny vahoakany tamin'izany. Fa rehefa nandà io [[zanakandriana]] io vao notendren-dRabiby hanjaka [[Ralambo]] zafiny. Tsy afaka nanjaka arak' izany Ralambo raha tsy nandà fanjakana ireo zana-dRabefaravolamanjaka. Koa ho fankasitrahana, dia izao no tenin-dRabiby sy Ralambo mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Eny ary, aoka ianareo sy ny zanaka amam-paranareo ho amin' izao maha [[zanakandriana]] anareo izao mandrakizay mahazo manjaka ; ary tsy tsindrian-kazo lena ianareo fa izay manao ratsy anareo sy ny zanaka amam-paranareo dia atao maty tokoa, ary ny taranakareo sy izay zanaka amam-paran' ny manjaka amin' ity tany ity no iray lamba ka izay itafianareo sy ny taranakareo no itafian' andriamanjaka mifandimby sy ny ankohonany, koa ny zanaka amam-paranareo eto Ambohidrabiby no manenona ny lamban' andriamanjaka fa ny andriana tsy mitafy ny jaky tenominareo dia tsy manjaka. Ary izao teninay izao dia tsy ovain' iza manjaka amin' ity tany ity na oviana na oviana". Koa izany kabarin-dRabiby sy Ralambo izany no nahatonga ny Andriandoriamanjaka ho andriana avo firazanana indrindra amin' ny samy andriana raha nanao ny antanantohatr' andriana ny mpanjaka Ralambo. Ary ny anarana hoe "Rabefaravolamanjaka" aza hono dia vao nomen-dRabiby sy Ralambo tato aoriana ho firaketana hatrany fa ireo taranak' io vavimatoan-dRabiby io tamin' Andrianamboninolona dia zanakandriana ny firazanany ary manana zo hanjaka mandrakizay. === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe niala teo Ambohidrabiby === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe anefa dia niala teo Ambohidrabiby mba hitady tany hanorenana fanjakana ka nianavaratra nankany [[Anjozorobe]] sy niakandrefana any [[Itasy]] sy [[Vonizongo|Ivonizongo]] ary nifanambady tamin' ireo andriana tany ka lasa razan' andriamanjaka tamin' ireo faritra ireo. Avy amin' izy ireo ny razan' andriana nanjaka tao [[Andavakisakay]] tany Anjozorobe sy ireo [[Ampanarifito]] sy Andriamborona tany [[Imamo]]. Izany hoe taranaky ny mpanjaka Rabiby sy [[Andrianamboninolona]] koa ireo andriana tao Anjozorobe sy tany Imamo sy [[Vonizongo]]. Ireo Andriandoriamanjaka hafa koa dia nisy nitady fanjakana tany amin' ny faritany atsimon' Imerina tamin' ny nanjakan-dRalambo sy [[Andrianjaka]] ka tonga razan' andriana amin' ny foko [[andratsay]] sy [[betsileo]]. Andriandambotanimanjaka kosa dia nijanona teo Ambohidrabiby ary nanambady ny anabavin' Andriampolofantsy ao [[Antsomangy]]. === Laharam-boninahitry ny Andriandoriamanjaka === Rehefa niamboho Andriandambotanimanjaka, sy araka ny hafatry ny mpanjaka Rabiby, dia natao mitohy amin' ny fasan' ny mpanjaka Rabiby mivady ny fasany ka milahatra avy avaratra mianatsimo Rabiby, Ramaintsoakanjo ary Andriandambotanimanjaka. Ny filahatry ny fasan' andriana eo amin' ny rovan' Ambohidrabiby dia mirakitra fa na dia mpanjaka nalaza aza i Ralambo, dia tsy mihoatra an-dRabiby sy ireo Andriandoriamanjaka. Satria tokoa, ny fasan-dRalambo mivady dia tsy ahazo natohy tamin' ny fasan-dRabiby mivady sy Andriandambotanimanjaka. Eo atsimon' ny fasan-dRabiby sy Andriandambotanimanjaka no misy ny fasan-dRalambo sy ny vadiny, maneho izany fa ny mpanjaka Rabiby dia nanao fandaminana teo Ambohidrabiby ka na dia nanaraka an-dreniny teo aza i Ralambo dia tsy maintsy nanaraka ny fomban-tany sy ny fiandrianana izay efa napetran-dRabiby. Ary ankoatra izany, ireo Andriandoriamanjaka zana-drahavavin-dreniny ihany no nataon-dRalambo ho lehiben' ny mpanolotsainy teo Ambohidrabiby noho izy ireo malaza ho marani-tsaina sy nitana ny fomban-dRabiby, koa ny tolokevitr' izy ireo no narahin' ny mpanjaka Ralambo ka nahateraka teo Ambohidrabiby ny fanjakana merina lehibe sy nipoiran' ny fomban' andriana maro tsy tambo isaina toy ny teti-razana sy ny [[Fandroan'Andriana|fandroana]], sns. == Sata == Araka ny [[lovantsofina]] voalaza etsy ambony, na dia taranak' Andrianamboninolona aza ny Andriandoriamanjaka dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRabiby sy Ralambo ho "[[zanakandriana]]" sy "mahazo manjaka mandrakizay". === ''Andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' === Tsy voafaritra mazava kosa na ilay firazanany "zanakandriana" no manana toetra "doria" na ilay "manjaka". Ny teny hoe ''doria'' moa dia [[Fiteny semitika|teny semitika]] sy [[Fiteny hebreo|teny hebreo]], izay manana heviny efatra dia "taranak' andriana" no heviny amin' ny foko [[Sakalava]], "vary akotry voafantina fanao masomboly" no heviny amin'ny foko [[antemoro]] taranak'arabo, ary "mandrakizay" sy " tsy miova" ary "alao valo" no saika heviny aty afovoantany. Tamin'ny andron-dRabiby sy Ralambo, ireo andriamanjaka, ireo renin-Andriamanjaka ary ireo zanak' andriana mahazo manjaka no manana zo hitondra ny teny hoe ''manjaka'' amin' ny anarany. Ireo vadikelin'andriana na zanak' andriana nefa tsy manjaka dia tsy mahazo izany. Teo Ambohidrabiby tamin-dRalambo dia Ratsitohinamanjaka (renin' [[Andrianjaka]]), Andrianjaka (zanakandriana mahazo manjaka), Rabefaravolamanjaka ary ireo Andriandoriamanjaka no hany nahazo nitondra izany anarana hoe ''manjaka''. Ny fisian' io teny hoe ''manjaka'' io dia mampiseho indray ny rohim-pihavanana tena mifanakaiky izay misy amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ireo Andriandoriamanjaka ary maneho koa ny maha-zanakandriana mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka. Arak' izany, ny teny hoe ''andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' (mitambatra ho ''andriandoriamanjaka'') dia mifameno sy tsy afa-misaraka ka ny fanasarahana azy na ny fanadinoana ny iray amin' ireo teny telo ireo dia handiso tanteraka ny hevitra fonosin' ny teny hoe ''andriandoriamanjaka''. === Zanakandriana === Rehefa nitety razana teo [[Ambohidrabiby]] ny mpanjaka Ralambo dia natazominy ho "zanakandriana mandrakizay doria mahazo manjaka" ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. Izany hoe mitovy firazanana amin' ny zanaka mahazo manjaka nateraky ny andriamanjaka ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. ==== Mpanenona ny jakin' ny mpanjaka ==== Nataon' ny mpanjaka Ralambo ho manan-tantara ny Andriandoriamanjaka ka izy ireo no nataon' ny mpanjaka Ralambo ho mpanenona ny jaky itafiana sy ifonosan' ny mpanjaka merina sy ny vady aman-janaky ny mpanjaka. Etsy andaniny, ny Andriandoriamanjaka dia tsy mitafy sy mifono afa-tsy ireo landy notenominy. Izany dia araka ilay tenin' ny mpanjaka Ralambo tamin' ireo Andriandoriamanjaka manao hoe: "Isika izao no iray lamba, izay itafianareo no itafiako". Ny an' ny Adriamanjaka anefa dia jaky fa ny an' Andriandoriamanjaka kosa dia mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon-damba itafiany na ifonosany. ==== Zara-tany ==== Rehefa nilamina ny tany dia nanao fizaran-tany teo amin' ny vohitr' Ambohidrabiby renivohim-panjakany koa ny mpanjaka Ralambo ka natokany ho zara-tanin'ny Andriandoriamanjaka ny faritra rehetra avaratry ny lapany ao amin' ny vohitr' Ambohidrabiby, ny avaratry ny rova ao Ambohidrabiby; ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr' Ambohidrabiby ary ny ambany avaratra rehetra amin' ny vohitra Ambohidrabiby dia Anelakelabohitra ka hatrany [[Fonohasina]], Ambohitrakely, Ambatonandriamangalanitra, Ambohidava, Amparafara, sy ny havoana Ambohitrandriananahary eroa avaratra antsinan'Ambohidrabiby. Eo Ambohidrabiby amin' ny avaratry ny rova no zaratany foibe iombonan' ny Andriandoriamanjaka rehetra, avy eo no niparitaka eraky ny lafivalo ireo Andriandoriamanjaka, nisy nankeo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo sy maro hafa. Nisy Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby amin'ny avaratry ny rova hatramin'ny mpanjaka Rabiby mandrak' ankehitrio. Voalazan'ny lovantsofina fa ny tranokoton'ireo Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby dia miavaka tokoa satria avo noho ny tranokotona tao androvan'Ambohidrabiby. Tsy mba nahazo zara-tany lavitra an' Ambohidrabiby toa an' Andriantompokoindrindra na Andrianamboninolona na Andriandranando ny Andriandoriamanjaka. Fa nomen-dRalambo ny Andriandoriamanjaka kosa ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr'Ambohidrabiby noho ireo Andriandoriamanjaka zanakandriana mahazo manjaka ny firazanany no taranak'Ambohidrabiby rahateo. Ary tsy misy foko na [[Fianakaviana (fomba malagasy)|fianakaviana]] nahazo vakin-kady teo amin'ny vohitr' Ambohidrabiby afa-tsy ny Andriandoriamanjaka. Tantara nataon-dRalambo mipetraka hoan' ny Andriandoriamanjaka izany. ==== Fantsakan' andriana manokana ==== Ny fantsakan' andriana miisa roa eo Ambohidrabiby dia amin' ny zara-tanin' ny Andriandoriamanjaka avokoa no ahitana azy dia ilay ao ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby ao Andohamandry Ankasina sy eo ambany avaratr' Ambohitrakely eroa avaratr' Ambohidrabiby. Ireo fantsakana roa ireo dia natokana hakana ny rano hampiasain' ny mpanjaka sy ny ankohonany ary ny Andriandoriamanjaka, sy hanasana ny lamban' izy ireo fa tsy misy olon-kafa ankoatr' izy ireo afaka mampiasa ny rano antsakaina ao. == Andriandoriamanjaka nandao an' Ambohidrabiby == Voatanan' ny lovantsofina fa nisy kosa Andriandoriamanjaka, noho izy andriana mahazo manjaka, nangataka tso-drano tamin' ny mpanjaka Ralambo mba hitady zara-tany hanjakany fa tsy tiany ny hanoa. Notsofin' ny mpanjaka Ralambo rano izy ireo hahazo fanjakana ka lasa niakandrefana sy niantsinana sy nianavaratra ary nianatsimo ka lasa razan' andriana nanjaka tamin' ny faritra izay nandehanany. ==== Ny niakandrefana ==== Tamin' ny '''niakandrefana''' dia nisy ny fitazomana fihavanana teo amin' ny mpanjaka Ralambo sy Andriambahoaka koa nampifanambadiana ny fianakavian' izy ireo koa nisy Andriandoriamanjaka nanambady ny taranak' Andriambahoaka koa mbola ao avaratr' i Manazary ny anaran-tanàna atao hoe Fonohasina vohitra nitoeran' ny taranak' izy ireo ary izany dia misy ifandraisany amin' ny tantaran' ny fanenomana landy tao [[Imamo]] sy ny tenona lamba landy nataon' Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby ary ny maro tamin'ny andriana nanjaka tamin' Imamo dia taranak' Andriambahoaka sy ny Andriandoriamanjaka, isan' izany ny Ampanarifito sy Andriamborona. Ny taranak' Andriambahoaka koa dia nisy nafindra monina taty Imerina koa tao [[Antsomangy]] nampifanambadiana tamin' ny terak' Andriampolofantsy. Fa Andriampenovola isan' ny taranaky ny Andriandoriamanjaka sy Andriambahoaka no tompon' ny vohitr' Ambohibe, akaikin' Ambohibeloma any avaratr' [[Arivonimamo]] ary ny taranany dia mitonona ho Andrianamboninolona tato aoriana. Andriandoriamanjaka koa nifindra monina any [[Vonizongo]] koa Fonohasina no anaran'ny vohitra misy azy ireo any. ==== Ny niantsinanana ==== Tamin' ny '''niantsinanana''' kosa dia namponenin' ny mpanjaka Ralambo teo Ambohimifangitra koa ny Andriandoriamanjaka koa nifanambady tamin' ny terak' Andriantompokoindrindra ao Ambohimalaza, saingy tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ambohimifangitra ny taranak' izy ireo koa nifindra monina nianatsimo tany avaratr' i [[Fianarantsoa]], koa ao Sahambava avaratr' i Fianarantsoa dia misy foko atao hoe Andriandoria ary Ambohimalaza no anaran' ny vohitra misy azy ao. Koa tsy misy Andriandoriamanjaka intsony ao Ambohimifangitra. Tamin' ny mpanjaka [[Andrianjaka]] dia nisy Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby no nifindra monina lasa tompon' ny vohitr' Ankadimanga ary nifanambady tamin' ny terak' Andriampolofantsy tao Ambohimanarivo, saingy tato aoriana tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ankadimanga ny taranak' izy ireo koa nandao an' Ankadimanga ary niverina teo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo. Koa tsy misy taranany intsony ao Ankadimanga. ==== Ny nianavaratra ==== Tamin'ny nanjakan' Andrianjaka (1610-1630) dia nisy tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby no nifindra nonina nianavaratra amin' ny faritra [[Anjozorobe]] iny ka nanorina ny vohitra Ambohibao Atsimo ary nifanambady tamin' ny terak' Andriamamilaza nanjaka tamin' iny faritra avaratr' Imerina iny mba hitazona ny fihavanana eo amin' ny fanjakan' Imerina sy ny fanjakan' ny terak' Andriamamilaza. Ny hoe ''Ambohibao'' aza hono dia avy amin' ny hevitra hoe "vohitry ny bao", ny bao izay fitaovana ampiasain'ny mpanenona lambamena, ka ny Ambohibao dia maneho fa io vohitra io no renivohitry ny [[tenona]] [[lambamena]] tamin' izany fotoana izany. Nisy sasany tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo antampon' Ambohidrabiby kosa no nafindran-dRalambo honina eo amin' ny tehezan' ny vohitra Ambohidrabiby eo avaratra-atsinanana amin' ilay toerana atao hoe [[Fonohasina]] ankehitrio mba ho fahatsiarovana fa io toerana io no nanafenan-dRabiby raibeny ny hasin' ny fanjakany sy ho fitadidiana fa tsy mba noraisin-dRabiby ho zafiny fa toy ny zanany ireo Andriandoriamanjaka ary ho firariana fa ny zanakandriana mandrakizay no hanjaka amin' ny tany sy ny fanjakana. Amin' izany, teo Fonohasina dia tsy mba nisy fantsakana fa miray fantsakana amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny ankohonany izy ireo amin' ny maha zanakandriana mahazo manjaka azy ireo dia amin' ilay fantsakan' andriana eo ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby, ao Andohamandry, no hakan' ny angara na mpanompo ny rano handrahoana ny sakafon' ireo Andriandoriamanjaka teo Fonohasina, ka vizaka eroa hono ireo angara mitaon-drano teo. Manaraka izany, nisy Andriandoriamanjaka no nahazo zara tany tao Isahafa tamin' ny mpanjaka Andriatsitakatrandriana ary tato aoriana dia nasain' ny mpanjaka Andriamasinavalona hisafidy na ho isan' ny [[Andriamasinavalona]] na ho isan' ny Andriandoriamanjaka izy ireo koa nisafidy ny ho Andriamasinavalona. Tamin' ny mpanjaka Andrianjaka na Andriamasinavalona na [[Andrianampoinimerina]] dia nahazo zaratany teo Ambohitsoa ao akaikin' Andohalo amin'ny vohitr'Antananarivo ny Andriandoriamanjaka ary mbola misy taranany ao mandrak' ankehitriny. Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Ambohibao atsimo sy ireo andriana nanjaka teo [[Ikaloy]] , hatramin-dRabiby ka hatramin' Andrianampoinimerina, dia fianakaviana iray ihany ka nifanambady ka raha ny Andriandoriamanjaka no mankany Ikaloy dia tompony tsy mangataka ny atiny izy. Tsy nahagaga ary raha teo amin' ny Andriandoriamanjaka no notazomin' Andrianampoinimerina ny mpanjakan' Ambohibeloma Avaratra ka mbola ao Fonohasina ireo taranany mandraka ankehitriny ary nifanambady tamin' Andriandoriamanjaka teo. Toy izany koa, raha vao nanjaka [[Andrianampoinimerina]] dia nampiakatra [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] avy any Ikaloy izay nalaza tamin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]]. Rehefa voavory Imerina dia nasain' Andrianampoinimerina nifidy tany honenany io Andriamasinavalona io anefa tsy mifanalavitra amin' Ambohimanga. Koa teo antampon' Ambohidrabiby amin' ny ilany avaratra no nonina io Andriamasinavalona satria izany no zara-tanin' Andriandoriamanjaka ary teny Fonohasina kosa izy no nanorina fasana. == Fomba manokana == === Tsy mampody vady misintaka === Fady ny lahy amin' ny Andriandoriamanjaka ny mampody vady misintaka ary tsy mampody vady misintaka izy. Misy koa amin' ireo vehivavy Andriandoriamanjaka no tsy manara-bady raha miamboho fa misafidy afenina amin' ny fasan' ny ray aman-dreniny ihany. === Mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka === Nanomboka tamin-dRabiby ka hatramin-d[[Ranavalona III]] dia ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Fonohasina hatrany no mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka rehetra nifandimby taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]], toy ny jaky, sy hakana ny [[soherina]] ilaofan' ny andriamanjaka sy ny ankohonany, na dia maro aza ireo andriana nahay nanenona. Arak' izany, ireo Andriandoriamanjaka ihany no nitafy sy nifono ny lamba landy mitovy karazana amin' ny an' ny andriamanjaka sy ny ankohonany. Landibe ary tato aoriana niampy landikely no notenomin' ny Andriandoriamanjaka. Tato aoriana dia mba nataon' ny mpanjaka Andrianjaka ho mpandrary ny tsihy fanao amin' ny trano masina ireo taranany. Izany no nahatonga ilay tenin'ny [[Ntaolo]] manao hoe: "Ny lamban' andriana an' Andriandoriamanjaka, ny tsihin' andriana an' ny zanak' Andrianjaka, ka samy manana ny hanitra ho azy". === Mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina === Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby koa no mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina ka miseho amin' ny endrika telo loha izany: * Voalohany, eo Fonohasina, zoro alahamadin-tanin' Ambohidrabiby no nafenin-dRabiby ireo lefom-pohy volamena miisa valo maneho ny hasin' ny fanjakany amin' ny lafivalon' ny Nosy. * Faharoa, ny Andriandoriamanjaka eo Ambohidrabiby sy Fonohasina no manenona ny lamban' andriamanjaka rehetra taty Imerina sy ny lamba ifonosan' ny andriamanjaka. * Ary farany, ny tendrombohitra ampita avaratra amin' ny alahamadintanin' Ambohidrabiby dia zara-tanin' ireo Andriandoriamanjaka, ary izany tendrombohitra izany dia Ambohitrandriananahary no anarany ka isan' ny heverin' ireo Andriandoriamanjaka ho vohitr' andriana masina koa. == Zara tany faha Andrianampoinimerina == Tamin' Andrianampoinimerina nanao fizaran-tany teo Ambohidrabiby dia nomeny ny Andriandoriamanjaka hatrany ny avaratry ny lapa, ny vakin-kady avaratra ary ny ambany avaratra amin' ny vohitr' Ambohidrabiby. Tamin' [[Andrianampoinimerina]] nanao fizaran-tany teo Antananarivo dia ny Andriandoriamanjaka no isan' ireo foko andriana vitsy nomeny zara-tany tamin' ny faritra voahodidina hadivory teo Andohalo Antananarivo. == Fombafomba == Ny Andriandoriamanjaka dia manana fomba miavaka. Hoy ny fitenenana: "Ny Andriandoriamanjaka toy ny landim-boatavo ka raha zahana iray fototra ihany", izany dia fandalàna ny fahendren' ireo razany dia ny "tsy misara-mianakavy" izany. === Mifanambady amin' ny andriana hafa === Mifanambady amin' ny andriana hafa koa ny Andriandoriamanjaka raha mivoaka ary voatanan' ny lovantsofina manokana ny fifanambadiana efa hatramin' ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka nisy teo amin' ny Andriandoriamanjaka sy ny andriana any [[Anjozorobe]], ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andrianamboninolona, ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriampolofantsy ao [[Atsomangy]]; ny Andriandoriamanjaka sy ny [[Zanadralambo]] tao Amboniloha ary ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriambahoaka any Manazary Imamo. Tsy mety aminy ny manambady tsy andriana indrindra fa ny mpanompo. === Fomba sy fiteny fanajana === * Tsy "mifamaky taolana" ny samy Andriandoriamanjaka; * Mifampiarahaba "Tsarava tompoko!" ny samy Andriandoriamanjaka. === Fomba momba ny fahfatesana === * "Hafenina" fa tsy "handevina" akory no voambolana fampiasa raha misy Andriandoriamanjaka niamboho (nodimandry) ka hampidirina am-pasan-drazana ary izany dia fahendrena voarakitra hatry ny ela misy ifandraisany amin' ny anaran-tany hoe "Fonohasina". * Tsy mamadika fa mamono razana raha misokatra ny fasana, ary maro amin' ireo razany no tsy azo kitihina mihitsy, ao Fonohasina ohatra dia tsy misy fasam-bao mihitsy mandrak' ankehitrio, fa fasana efa tamin' ny taonjato faha-19 na talohan' izany no ao; * Tsy tia mikasika faty koa ny Andriandoriamanjaka koa raha misy fahoriana dia tsy mamoaka ireo fiasàny andavanandro izy hikarakarana izany fa aleony mividy; misasa sy misolo akanjo vao miditra an-trano raha avy any am-paty; amin' izany dia efa voaomana eto alatrano ny akanjo hisoloana rehefa avy nandro, izay vao miditra ao an-trano; === Mitahiry "vakoka" dimy === Fahizay, dimy ireo [[Sampy (malagasy)|sampin]]' Andriandoriamanjaka dia Rabefaravolamanjaka, Ramaintsoakanjo, Andriamitetirihana, Ralavasatroka ary Andriatsitakatra. Tsy mba tapakazo ny sampin' Andriandoriamanjaka fa saika ireo razambeny niana tamin' ny taonjato faha-16. Rabefaravolamanjaka no sampy manokan' Andriandoriamanjaka ary Rabefaravolamanjaka no lehibe indrindra amin' ireo dimy ireo sy antsoiny voalohany raha [[Fivavahana amin'ny razana|mivavaka]]. Ramaintsoakanjo moa dia reniben' Andriandoriamanjaka no vadin' ny mpanjaka Rabiby. Andriamitetirihana mpanjaka any Anjozorobe. Ralavasatroka, mpanjakan'ny foko Antavaratra tamin' ny taonjato faha-16. Vakoka no iantsoany ireo sampy dimy ireo izay heveriny ho toy ny lova. Ny vakana sy hazo nomen' ireo razambe dimy ireo no nofonosina landy mena sy notehirizina nifandovan' ny taranak' Andriandoriamanjaka tsirairay avy ary izy ireny dia samy mitondra ny anaran' ireo razambe dimy ireo. Mifamatotra amin' Ambohitrandriananahary, havoana eroa ampita avaratra antsinanan' Ambohidrabiby ny momba ny sampin' Andriandoriamanjaka, ka izany havoana izany dia lovabe (harena ara-kolontsaina) an' ny Andriandoriamanjaka tsy mialonjafy tsy ifampizarany amin' ny foko hafa ny fitahirizana ireo vakoka ireo, antony iray anaovany ny [[lova tsy mifindra]]; === Fomba amin' ny Alahamady sy ny Alakaosy === Rehefa tonga ny tsinan' [[Alahamady]] dia mamono [[ondry]] tokambolo miloko mena izy ary ny tsinan' [[Alakaosy]] tsy misotro rano ary mifady hanina ny maraina mandra-paharivan' ny andro (tsy mamoaka fiasana koa izy amin' izany fa dia mipetraka matory any an-tranony avy). Ny hariva maty masoandro vao manao [[Lapabe (fomba malagasy)|lapabe]] izy ireo. Ny vody alahamady sy vody alakaosy dia atety amin' ny fasana maro eo Fonohasina ny ran' ondry menavolo. Fady raha [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]] no mikabary na manao hataka eo amin' ireo fasan' Andriandoriamanjaka. Tsy maintsy olompotsy (olona novotsorana tamin' ny fanandevozana) no afaka manao hataka amin' ireo fasany. === Sakafo fady === Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ny Andriandoriamanjaka ihany no fady mihinana hena poaraka izay antsoiny hoe "hena ratsy" na hena omby novonoina na novidiana hatao laoka rehefa misy fahoriana. Tsy mampiakatra izany hena omby izany an-tanàna na mampiditra izany an-trano ny Andriandoriamanjaka, ka na ny vilany sendra nandrahoana izany hena omby izany aza dia ariany. Fady [[kisoa]] sy [[tongolo]] ny vohitra misy ny Andriandoriamanjaka ka mbola maro no mitazona izany fady izany. Fadin-drazan' ny Andriandoriamanjaka kosa ny mihinana kisoa, [[vano]], [[sokina]], anatarika, ny [[masontanteliny]] amin' ny hena, ny [[voankena]], ny arinkena, ny amalombandana, ny [[tongologasy]] sy maro hafa, koa mbola maro no mifady izany ankehitrio. Ary mbola maro tsy voatanisa ireo fomba sy tantara mampiavaka ny Andriandoriamanjaka toy ny nifadiany mihinana [[osy]] sy ny maro hafa. === Ny fitafiana sy fanenomana lambalandy === Fony faha-mpanjaka, ny Andriandoriamanjaka dia mitafy [[lambalandy]] mirebareba amin' ny tany amin' ny andavanandro, na ankafaliana na ankaratsiana, koa "Ny be lamba" no anarana niantsoan' ny olona azy ireo; Ny Andriandoriamanjaka rehefa nodimandry dia tsy mifono afa-tsy lambalandy notenomin' Andriandoriamanjaka ihany. Koa fony fahavelony sy raha vao afaka mihary harena dia efa mitahiry anaty saronankarona eo amin' ny zoro alahamady ao antranony izay lambalandy hifonosany rahatrizay ny Andriandoriamanjaka tsirairay na lahy na vavy, Vita amin' ny landibe ary misy natao tamin' ny landikely ireny lambalandy hifonosan' ny mpanjaka merina sy ny Andriandoriamanjaka. Tsy azo amidy na atakalo na omena olona na kasikasihina izany lamba lambalandy notahirizina izany, ny isany anefa dia azo ampiana. Heverin' ny Andriandoriamanjaka fa mitondra fahasoavana ho azy ny fitehirizana an-trano izany lambalandy hifonosany izany. Mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon' io lambalandy hifonosany io. Mety ho am-polo taona maro arak' izany no tsy nokitihina izany lambamena notehirizina anaty harona izany ka nahatonga ny ohabolana hoe "Rovitra an-karona ohatry ny lamban' Andriandoriamanjaka" satria dia mety ho ireo bibikely maro no mamotika ao anaty harona ireo lamba notahirizina. Ny Andriandoriamanjaka dia mino fa ny asa fanenomana landy dia manambina azy ireo koa mbola maro ireo no mbola manenona [[landy]] ao Fonohasina sy Ambohidava raha tsy misy manenona intsony ny Andriandoriamanjaka ao Ambohidrabiby; Amin' ny fotoana famelanan' ny [[voasaribe]] eo Ambohidrabiby, dia avy ireo samoina avy amin' ny bibindandy ompian' ny Andriandoriamanjaka mankeo amin' ny felan'ny voasaribe ka nahatonga ny fitenenan' ny olona hoe "Ireny ny loloben' ny Andriandoriamanjaka". === Ny tranony === Saika miloko mena ny rindrin-trano ivelan' ny Andriandoriamanjaka; === Toetra eo amin' ny fiarahamonina === Marani-tsaina sy tony ary tsy tia miharo ka tsy misy olona vahiny mipetraka eo amin'ny tanàna misy azy; Natao hitarika eo anivon' ny fiarahamonina ka saika manambina azy ny mitondra fanjakana na mitarika fikambanana; mety aminy koa ny manao asa fitsaboana, dokotera na mpitsabo nentimpaharazana; Tia mipetraka ho andaniny ary tsy tia manaraka ambokony ; === Faharesen-dahatra sy finoany === Fady anaovan-dratsy noho izy "tsy tsindrian-kazo lena"; Raha misy olona nanao ratsy aminy no iantsoany tody hoe "Raha mbola Andriandoriamanjaka koa aho..." na "Raha Andriandoriamanjaka ray aho, raha Andriandoriamanjaka reny aho...", dia inoany fa tra-javatra izany olona nanao ratsy izany, koa izany no mahatonga ny Andriandoriamanjaka tsy mamaly ratsy ataon' olona sy tsy tokony hanana alahelo aman' olona. Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ireo Andriandoriamanjaka no malaza amin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]] sy ny ody havandra sy valala, nolovainy tamin' ny mpanjaka Rabiby razambeny izany; Matahotra [[mosavy]] ka na akotry ahahiny andro aza no jerijerenao dia ariany izany; Resy lahatra fa andriana mandrakizay doria mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka, orimbato nataon'ny mpanjaka Ralambo izany; Be [[fady]] ny Andriandoriamanjaka ary mino tanteraka fa manan-kasina izy ireo; === Fomba fiteny === Fomba filaza fahiny nanoharan' ny Andriandoriamanjaka ny fiainany. Raha misy Andriandoriamanjaka bevohoka dia "mitsimoka ny [[amontana]]" no ilazany azy; raha misy Andriandoriamanjaka niteraka dia "namoa ny amontana" no ilazany izany; raha akaiky ny fotoana fodiamandrin' ny Andriandoriamanjaka iray dia "nalazo ny amontana" no filaza azy; raha nodimandry ny Andriandoriamanjaka iray dia "nanintsana ny amontana" na "maina ny ravin' amontana" no filazany izany. == Taorian' ny vanimpotoana faha mpanjaka == Tao aorian' ny fanafoanan' ny mpanjanatany ny firazanana taty [[Madagasikara]] dia "taranak' andriana" sisa no nisy fa ny Andriandoriamanjaka ihany no nijanona ho "zanakandriana" satria efa nataon-dRalambo hifamatotra mandrakizay amin' ireo Andriandoriamanjaka izany sata izany. Teo amin' ny [[Jodaisma|finoana jiosy]] sy [[Kristianisma|kristiana]] ary [[silamo]] kosa dia tokana ihany ny "manjaka mandrakizay doria" dia Andriamanitra Andriananahary izany, toa manome mistery tanteraka ny momba ny Andriandoriamanjaka. == Jereo koa == *[[Mpanjaka merina]] *[[Andriana]] * [[Madagasikara]] [[sokajy:mpanjaka malagasy]] [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] dks809b0ndapp4fpczj4hq5jj3mbxx1 1153148 1153147 2026-11-04T16:58:19Z ~2026-58551-01 41560 /* */ 1153148 wikitext text/x-wiki Ny '''Andriandoriamanjaka''' dia iantsoana ireo zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka zanak' i Rabiby mpanjaka. Misy valo ireo Andriandoriamanjaka, saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny [[lovantsofina]] matetika dia Andriandambotanimanjaka, Ravolarivomanjaka, Andriamasoandrobe ary Andriatsitakatrarivo. == Fiaviana == === Ny zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona === [[Rabiby]] tamin' ny taona [[1500]] no mpanjaka teo [[Ambohidrabiby]] , izay voalaza fa [[arabo]] [[jiosy]], ary nanan-janaka telo ka ny vavimatoa dia Rabefaravolamanjaka ary ny vavy aivo dia Ramaintsoanala (niova anarana ho Randapavola). Nisy vady namboarina roa teo Ambohidrabiby tamin' ny nanjakan-dRabiby. Raha tonga hangataka an-dRabefaravolamanjaka i [[Andriamanelo]] mpanjakan' i [[Alasora]] dia Randapavola no nomen-dRabiby ho vadiny fa Rabefaravolamanjaka kosa nomeny ho vadin' [[Andrianamboninolona]], zanak' Andriamananitany. Misy valo, hoy ny lovantsofinan no isan' ireo Andriandoriamanjaka zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny lovantsofina matetika dia: * Andriandambotanimanjaka (natao hoe Ratany), * Ravolarivomanjaka (na Ravolana), * Andriamasoandrobe (na Ramasoandro na Andriambe), * ary Andriatsitakatrarivo (na Ratsitakatra). Ao an-tampon' ilay tendrombohitra avo voahodidina [[hadivory]] eroa ampita avaratra-antsinanan' Ambohidrabiby, atao hoe Ambohitrandriananahary, no namponenin-dRabiby an-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany ary ao Rabefaravolamanjaka no miafina. Vadiben' Andrianamboninolona i Rabefaravolamanjaka ka matetika [[Andrianamboninolona]] no mipetraka maharitra eo amin-dRabefaravolamanjaka ka nahavery ny anaran' io tendrombohitra io ho Ambohitrandriananahary, anarana nalain' Andrianamboninolona tamin' Ambohitrandriananahary, vohitr' Andriamananitany rainy eo ampita avaratr' i Alasora. Nisy fotoana narary mafy ny mpanjaka Rabiby teo Ambohidrabiby ary saika maty mihitsy nefa dia tsy noraharahain' ireo zanany izy. Fa ireo zana-dRabefaravolamanjaka no nikarakara sy nahasitrana azy. Koa rehefa sitrana Rabiby dia hoy ny teniny mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Tsy mba zafiko ianareo fa toy ny zanako naterako, fa ny zanako tsy nahavita izay vitanareo". === Nandà tsy hanjaka nefa mahazo manjaka === Rehefa hiamboho Rabiby dia nijery izay taranany handimby azy amin' ny fanjakany ka niantefa tamin' ny zanaka lahin-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona ny safidiny. Koa nampiantsoin-dRabiby ny zanaka lahimatoan-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona ka izao no teniny taminy: "Efa hiamboho aho ity ka ianao no homeko ny fanjakako". Dia hoy io zana-dRabefaravolamanjaka io: "Aleo izahay ho toy izao ihany". Dia nalahelo mafy [[Rabiby]] sy ny vahoakany tamin'izany. Fa rehefa nandà io [[zanakandriana]] io vao notendren-dRabiby hanjaka [[Ralambo]] zafiny. Tsy afaka nanjaka arak' izany Ralambo raha tsy nandà fanjakana ireo zana-dRabefaravolamanjaka. Koa ho fankasitrahana, dia izao no tenin-dRabiby sy Ralambo mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Eny ary, aoka ianareo sy ny zanaka amam-paranareo ho amin' izao maha [[zanakandriana]] anareo izao mandrakizay mahazo manjaka ; ary tsy tsindrian-kazo lena ianareo fa izay manao ratsy anareo sy ny zanaka amam-paranareo dia atao maty tokoa, ary ny taranakareo sy izay zanaka amam-paran' ny manjaka amin' ity tany ity no iray lamba ka izay itafianareo sy ny taranakareo no itafian' andriamanjaka mifandimby sy ny ankohonany, koa ny zanaka amam-paranareo eto Ambohidrabiby no manenona ny lamban' andriamanjaka fa ny andriana tsy mitafy ny jaky tenominareo dia tsy manjaka. Ary izao teninay izao dia tsy ovain' iza manjaka amin' ity tany ity na oviana na oviana". Koa izany kabarin-dRabiby sy Ralambo izany no nahatonga ny Andriandoriamanjaka ho andriana avo firazanana indrindra amin' ny samy andriana raha nanao ny antanantohatr' andriana ny mpanjaka Ralambo. Ary ny anarana hoe "Rabefaravolamanjaka" aza hono dia vao nomen-dRabiby sy Ralambo tato aoriana ho firaketana hatrany fa ireo taranak' io vavimatoan-dRabiby io tamin' Andrianamboninolona dia zanakandriana ny firazanany ary manana zo hanjaka mandrakizay. === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe niala teo Ambohidrabiby === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe anefa dia niala teo Ambohidrabiby mba hitady tany hanorenana fanjakana ka nianavaratra nankany [[Anjozorobe]] sy niakandrefana any [[Itasy]] sy [[Vonizongo|Ivonizongo]] ary nifanambady tamin' ireo andriana tany ka lasa razan' andriamanjaka tamin' ireo faritra ireo. Avy amin' izy ireo ny razan' andriana nanjaka tao [[Andavakisakay]] tany Anjozorobe sy ireo [[Ampanarifito]] sy Andriamborona tany [[Imamo]]. Izany hoe taranaky ny mpanjaka Rabiby sy [[Andrianamboninolona]] koa ireo andriana tao Anjozorobe sy tany Imamo sy [[Vonizongo]]. Ireo Andriandoriamanjaka hafa koa dia nisy nitady fanjakana tany amin' ny faritany atsimon' Imerina tamin' ny nanjakan-dRalambo sy [[Andrianjaka]] ka tonga razan' andriana amin' ny foko [[andratsay]] sy [[betsileo]]. Andriandambotanimanjaka kosa dia nijanona teo Ambohidrabiby ary nanambady ny anabavin' Andriampolofantsy ao [[Antsomangy]]. === Laharam-boninahitry ny Andriandoriamanjaka === Rehefa niamboho Andriandambotanimanjaka, sy araka ny hafatry ny mpanjaka Rabiby, dia natao mitohy amin' ny fasan' ny mpanjaka Rabiby mivady ny fasany ka milahatra avy avaratra mianatsimo Rabiby, Ramaintsoakanjo ary Andriandambotanimanjaka. Ny filahatry ny fasan' andriana eo amin' ny rovan' Ambohidrabiby dia mirakitra fa na dia mpanjaka nalaza aza i Ralambo, dia tsy mihoatra an-dRabiby sy ireo Andriandoriamanjaka. Satria tokoa, ny fasan-dRalambo mivady dia tsy ahazo natohy tamin' ny fasan-dRabiby mivady sy Andriandambotanimanjaka. Eo atsimon' ny fasan-dRabiby sy Andriandambotanimanjaka no misy ny fasan-dRalambo sy ny vadiny, maneho izany fa ny mpanjaka Rabiby dia nanao fandaminana teo Ambohidrabiby ka na dia nanaraka an-dreniny teo aza i Ralambo dia tsy maintsy nanaraka ny fomban-tany sy ny fiandrianana izay efa napetran-dRabiby. Ary ankoatra izany, ireo Andriandoriamanjaka zana-drahavavin-dreniny ihany no nataon-dRalambo ho lehiben' ny mpanolotsainy teo Ambohidrabiby noho izy ireo malaza ho marani-tsaina sy nitana ny fomban-dRabiby, koa ny tolokevitr' izy ireo no narahin' ny mpanjaka Ralambo ka nahateraka teo Ambohidrabiby ny fanjakana merina lehibe sy nipoiran' ny fomban' andriana maro tsy tambo isaina toy ny teti-razana sy ny [[Fandroan'Andriana|fandroana]], sns. == Sata == Araka ny [[lovantsofina]] voalaza etsy ambony, na dia taranak' Andrianamboninolona aza ny Andriandoriamanjaka dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRabiby sy Ralambo ho "[[zanakandriana]]" sy "mahazo manjaka mandrakizay". === ''Andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' === Tsy voafaritra mazava kosa na ilay firazanany "zanakandriana" no manana toetra "doria" na ilay "manjaka". Ny teny hoe ''doria'' moa dia [[Fiteny semitika|teny semitika]] sy [[Fiteny hebreo|teny hebreo]], izay manana heviny efatra dia "taranak' andriana" no heviny amin' ny foko [[Sakalava]], "vary akotry voafantina fanao masomboly" no heviny amin'ny foko [[antemoro]] taranak'arabo, ary "mandrakizay" sy " tsy miova" ary "alao valo" no saika heviny aty afovoantany. Tamin'ny andron-dRabiby sy Ralambo, ireo andriamanjaka, ireo renin-Andriamanjaka ary ireo zanak' andriana mahazo manjaka no manana zo hitondra ny teny hoe ''manjaka'' amin' ny anarany. Ireo vadikelin'andriana na zanak' andriana nefa tsy manjaka dia tsy mahazo izany. Teo Ambohidrabiby tamin-dRalambo dia Ratsitohinamanjaka (renin' [[Andrianjaka]]), Andrianjaka (zanakandriana mahazo manjaka), Rabefaravolamanjaka ary ireo Andriandoriamanjaka no hany nahazo nitondra izany anarana hoe ''manjaka''. Ny fisian' io teny hoe ''manjaka'' io dia mampiseho indray ny rohim-pihavanana tena mifanakaiky izay misy amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ireo Andriandoriamanjaka ary maneho koa ny maha-zanakandriana mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka. Arak' izany, ny teny hoe ''andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' (mitambatra ho ''andriandoriamanjaka'') dia mifameno sy tsy afa-misaraka ka ny fanasarahana azy na ny fanadinoana ny iray amin' ireo teny telo ireo dia handiso tanteraka ny hevitra fonosin' ny teny hoe ''andriandoriamanjaka''. === Zanakandriana === Rehefa nitety razana teo [[Ambohidrabiby]] ny mpanjaka Ralambo dia natazominy ho "zanakandriana mandrakizay doria mahazo manjaka" ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. Izany hoe mitovy firazanana amin' ny zanaka mahazo manjaka nateraky ny andriamanjaka ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. ==== Mpanenona ny jakin' ny mpanjaka ==== Nataon' ny mpanjaka Ralambo ho manan-tantara ny Andriandoriamanjaka ka izy ireo no nataon' ny mpanjaka Ralambo ho mpanenona ny jaky itafiana sy ifonosan' ny mpanjaka merina sy ny vady aman-janaky ny mpanjaka. Etsy andaniny, ny Andriandoriamanjaka dia tsy mitafy sy mifono afa-tsy ireo landy notenominy. Izany dia araka ilay tenin' ny mpanjaka Ralambo tamin' ireo Andriandoriamanjaka manao hoe: "Isika izao no iray lamba, izay itafianareo no itafiako". Ny an' ny Adriamanjaka anefa dia jaky fa ny an' Andriandoriamanjaka kosa dia mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon-damba itafiany na ifonosany. ==== Zara-tany ==== Rehefa nilamina ny tany dia nanao fizaran-tany teo amin' ny vohitr' Ambohidrabiby renivohim-panjakany koa ny mpanjaka Ralambo ka natokany ho zara-tanin'ny Andriandoriamanjaka ny faritra rehetra avaratry ny lapany ao amin' ny vohitr' Ambohidrabiby, ny avaratry ny rova ao Ambohidrabiby; ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr' Ambohidrabiby ary ny ambany avaratra rehetra amin' ny vohitra Ambohidrabiby dia Anelakelabohitra ka hatrany [[Fonohasina]], Ambohitrakely, Ambatonandriamangalanitra, Ambohidava, Amparafara, sy ny havoana Ambohitrandriananahary eroa avaratra antsinan'Ambohidrabiby. Eo Ambohidrabiby amin' ny avaratry ny rova no zaratany foibe iombonan' ny Andriandoriamanjaka rehetra, avy eo no niparitaka eraky ny lafivalo ireo Andriandoriamanjaka, nisy nankeo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo sy maro hafa. Nisy Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby amin'ny avaratry ny rova hatramin'ny mpanjaka Rabiby mandrak' ankehitrio. Voalazan'ny lovantsofina fa ny tranokoton'ireo Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby dia miavaka tokoa satria avo noho ny tranokotona tao androvan'Ambohidrabiby. Tsy mba nahazo zara-tany lavitra an' Ambohidrabiby toa an' Andriantompokoindrindra na Andrianamboninolona na Andriandranando ny Andriandoriamanjaka. Fa nomen-dRalambo ny Andriandoriamanjaka kosa ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr'Ambohidrabiby noho ireo Andriandoriamanjaka zanakandriana mahazo manjaka ny firazanany no taranak'Ambohidrabiby rahateo. Ary tsy misy foko na [[Fianakaviana (fomba malagasy)|fianakaviana]] nahazo vakin-kady teo amin'ny vohitr' Ambohidrabiby afa-tsy ny Andriandoriamanjaka. Tantara nataon-dRalambo mipetraka hoan' ny Andriandoriamanjaka izany. ==== Fantsakan' andriana manokana ==== Ny fantsakan' andriana miisa roa eo Ambohidrabiby dia amin' ny zara-tanin' ny Andriandoriamanjaka avokoa no ahitana azy dia ilay ao ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby ao Andohamandry Ankasina sy eo ambany avaratr' Ambohitrakely eroa avaratr' Ambohidrabiby. Ireo fantsakana roa ireo dia natokana hakana ny rano hampiasain' ny mpanjaka sy ny ankohonany ary ny Andriandoriamanjaka, sy hanasana ny lamban' izy ireo fa tsy misy olon-kafa ankoatr' izy ireo afaka mampiasa ny rano antsakaina ao. == Andriandoriamanjaka nandao an' Ambohidrabiby == Voatanan' ny lovantsofina fa nisy kosa Andriandoriamanjaka, noho izy andriana mahazo manjaka, nangataka tso-drano tamin' ny mpanjaka Ralambo mba hitady zara-tany hanjakany fa tsy tiany ny hanoa. Notsofin' ny mpanjaka Ralambo rano izy ireo hahazo fanjakana ka lasa niakandrefana sy niantsinana sy nianavaratra ary nianatsimo ka lasa razan' andriana nanjaka tamin' ny faritra izay nandehanany. ==== Ny niakandrefana ==== Tamin' ny '''niakandrefana''' dia nisy ny fitazomana fihavanana teo amin' ny mpanjaka Ralambo sy Andriambahoaka koa nampifanambadiana ny fianakavian' izy ireo koa nisy Andriandoriamanjaka nanambady ny taranak' Andriambahoaka koa mbola ao avaratr' i Manazary ny anaran-tanàna atao hoe Fonohasina vohitra nitoeran' ny taranak' izy ireo ary izany dia misy ifandraisany amin' ny tantaran' ny fanenomana landy tao [[Imamo]] sy ny tenona lamba landy nataon' Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby ary ny maro tamin'ny andriana nanjaka tamin' Imamo dia taranak' Andriambahoaka sy ny Andriandoriamanjaka, isan' izany ny Ampanarifito sy Andriamborona. Ny taranak' Andriambahoaka koa dia nisy nafindra monina taty Imerina koa tao [[Antsomangy]] nampifanambadiana tamin' ny terak' Andriampolofantsy. Fa Andriampenovola isan' ny taranaky ny Andriandoriamanjaka sy Andriambahoaka no tompon' ny vohitr' Ambohibe, akaikin' Ambohibeloma any avaratr' [[Arivonimamo]] ary ny taranany dia mitonona ho Andrianamboninolona tato aoriana. Andriandoriamanjaka koa nifindra monina any [[Vonizongo]] koa Fonohasina no anaran'ny vohitra misy azy ireo any. ==== Ny niantsinanana ==== Tamin' ny '''niantsinanana''' kosa dia namponenin' ny mpanjaka Ralambo teo Ambohimifangitra koa ny Andriandoriamanjaka koa nifanambady tamin' ny terak' Andriantompokoindrindra ao Ambohimalaza, saingy tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ambohimifangitra ny taranak' izy ireo koa nifindra monina nianatsimo tany avaratr' i [[Fianarantsoa]], koa ao Sahambava avaratr' i Fianarantsoa dia misy foko atao hoe Andriandoria ary Ambohimalaza no anaran' ny vohitra misy azy ao. Koa tsy misy Andriandoriamanjaka intsony ao Ambohimifangitra. Tamin' ny mpanjaka [[Andrianjaka]] dia nisy Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby no nifindra monina lasa tompon' ny vohitr' Ankadimanga ary nifanambady tamin' ny terak' Andriampolofantsy tao Ambohimanarivo, saingy tato aoriana tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ankadimanga ny taranak' izy ireo koa nandao an' Ankadimanga ary niverina teo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo. Koa tsy misy taranany intsony ao Ankadimanga. ==== Ny nianavaratra ==== Tamin'ny nanjakan' Andrianjaka (1610-1630) dia nisy tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby no nifindra nonina nianavaratra amin' ny faritra [[Anjozorobe]] iny ka nanorina ny vohitra Ambohibao Atsimo ary nifanambady tamin' ny terak' Andriamamilaza nanjaka tamin' iny faritra avaratr' Imerina iny mba hitazona ny fihavanana eo amin' ny fanjakan' Imerina sy ny fanjakan' ny terak' Andriamamilaza. Ny hoe ''Ambohibao'' aza hono dia avy amin' ny hevitra hoe "vohitry ny bao", ny bao izay fitaovana ampiasain'ny mpanenona lambamena, ka ny Ambohibao dia maneho fa io vohitra io no renivohitry ny [[tenona]] [[lambamena]] tamin' izany fotoana izany. Nisy sasany tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo antampon' Ambohidrabiby kosa no nafindran-dRalambo honina eo amin' ny tehezan' ny vohitra Ambohidrabiby eo avaratra-atsinanana amin' ilay toerana atao hoe [[Fonohasina]] ankehitrio mba ho fahatsiarovana fa io toerana io no nanafenan-dRabiby raibeny ny hasin' ny fanjakany sy ho fitadidiana fa tsy mba noraisin-dRabiby ho zafiny fa toy ny zanany ireo Andriandoriamanjaka ary ho firariana fa ny zanakandriana mandrakizay no hanjaka amin' ny tany sy ny fanjakana. Amin' izany, teo Fonohasina dia tsy mba nisy fantsakana fa miray fantsakana amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny ankohonany izy ireo amin' ny maha zanakandriana mahazo manjaka azy ireo dia amin' ilay fantsakan' andriana eo ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby, ao Andohamandry, no hakan' ny angara na mpanompo ny rano handrahoana ny sakafon' ireo Andriandoriamanjaka teo Fonohasina, ka vizaka eroa hono ireo angara mitaon-drano teo. Manaraka izany, nisy Andriandoriamanjaka no nahazo zara tany tao Isahafa tamin' ny mpanjaka Andriatsitakatrandriana ary tato aoriana dia nasain' ny mpanjaka Andriamasinavalona hisafidy na ho isan' ny [[Andriamasinavalona]] na ho isan' ny Andriandoriamanjaka izy ireo koa nisafidy ny ho Andriamasinavalona. Tamin' ny mpanjaka Andrianjaka na Andriamasinavalona na [[Andrianampoinimerina]] dia nahazo zaratany teo Ambohitsoa ao akaikin' Andohalo amin'ny vohitr'Antananarivo ny Andriandoriamanjaka ary mbola misy taranany ao mandrak' ankehitriny. Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Ambohibao atsimo sy ireo andriana nanjaka teo [[Ikaloy]] , hatramin-dRabiby ka hatramin' Andrianampoinimerina, dia fianakaviana iray ihany ka nifanambady ka raha ny Andriandoriamanjaka no mankany Ikaloy dia tompony tsy mangataka ny atiny izy. Tsy nahagaga ary raha teo amin' ny Andriandoriamanjaka no notazomin' Andrianampoinimerina ny mpanjakan' Ambohibeloma Avaratra ka mbola ao Fonohasina ireo taranany mandraka ankehitriny ary nifanambady tamin' Andriandoriamanjaka teo. Toy izany koa, raha vao nanjaka [[Andrianampoinimerina]] dia nampiakatra [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] avy any Ikaloy izay nalaza tamin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]]. Rehefa voavory Imerina dia nasain' Andrianampoinimerina nifidy tany honenany io Andriamasinavalona io anefa tsy mifanalavitra amin' Ambohimanga. Koa teo antampon' Ambohidrabiby amin' ny ilany avaratra no nonina io Andriamasinavalona satria izany no zara-tanin' Andriandoriamanjaka ary teny Fonohasina kosa izy no nanorina fasana. == Fomba manokana == === Tsy mampody vady misintaka === Fady ny lahy amin' ny Andriandoriamanjaka ny mampody vady misintaka ary tsy mampody vady misintaka izy. Misy koa amin' ireo vehivavy Andriandoriamanjaka no tsy manara-bady raha miamboho fa misafidy afenina amin' ny fasan' ny ray aman-dreniny ihany. === Mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka === Nanomboka tamin-dRabiby ka hatramin-d[[Ranavalona III]] dia ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Fonohasina hatrany no mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka rehetra nifandimby taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]], toy ny jaky, sy hakana ny [[soherina]] ilaofan' ny andriamanjaka sy ny ankohonany, na dia maro aza ireo andriana nahay nanenona. Arak' izany, ireo Andriandoriamanjaka ihany no nitafy sy nifono ny lamba landy mitovy karazana amin' ny an' ny andriamanjaka sy ny ankohonany. Landibe ary tato aoriana niampy landikely no notenomin' ny Andriandoriamanjaka. Tato aoriana dia mba nataon' ny mpanjaka Andrianjaka ho mpandrary ny tsihy fanao amin' ny trano masina ireo taranany. Izany no nahatonga ilay tenin'ny [[Ntaolo]] manao hoe: "Ny lamban' andriana an' Andriandoriamanjaka, ny tsihin' andriana an' ny zanak' Andrianjaka, ka samy manana ny hanitra ho azy". === Mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina === Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby koa no mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina ka miseho amin' ny endrika telo loha izany: * Voalohany, eo Fonohasina, zoro alahamadin-tanin' Ambohidrabiby no nafenin-dRabiby ireo lefom-pohy volamena miisa valo maneho ny hasin' ny fanjakany amin' ny lafivalon' ny Nosy. * Faharoa, ny Andriandoriamanjaka eo Ambohidrabiby sy Fonohasina no manenona ny lamban' andriamanjaka rehetra taty Imerina sy ny lamba ifonosan' ny andriamanjaka. * Ary farany, ny tendrombohitra ampita avaratra amin' ny alahamadintanin' Ambohidrabiby dia zara-tanin' ireo Andriandoriamanjaka, ary izany tendrombohitra izany dia Ambohitrandriananahary no anarany ka isan' ny heverin' ireo Andriandoriamanjaka ho vohitr' andriana masina koa. == Zara tany faha Andrianampoinimerina == Tamin' Andrianampoinimerina nanao fizaran-tany teo Ambohidrabiby dia nomeny ny Andriandoriamanjaka hatrany ny avaratry ny lapa, ny vakin-kady avaratra ary ny ambany avaratra amin' ny vohitr' Ambohidrabiby. Tamin' [[Andrianampoinimerina]] nanao fizaran-tany teo Antananarivo dia ny Andriandoriamanjaka no isan' ireo foko andriana vitsy nomeny zara-tany tamin' ny faritra voahodidina hadivory teo Andohalo Antananarivo. == Fombafomba == Ny Andriandoriamanjaka dia manana fomba miavaka. Hoy ny fitenenana: "Ny Andriandoriamanjaka toy ny landim-boatavo ka raha zahana iray fototra ihany", izany dia fandalàna ny fahendren' ireo razany dia ny "tsy misara-mianakavy" izany. === Mifanambady amin' ny andriana hafa === Mifanambady amin' ny andriana hafa koa ny Andriandoriamanjaka raha mivoaka ary voatanan' ny lovantsofina manokana ny fifanambadiana efa hatramin' ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka nisy teo amin' ny Andriandoriamanjaka sy ny andriana any [[Anjozorobe]], ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andrianamboninolona, ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriampolofantsy ao [[Atsomangy]]; ny Andriandoriamanjaka sy ny [[Zanadralambo]] tao Amboniloha ary ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriambahoaka any Manazary Imamo. Tsy mety aminy ny manambady tsy andriana indrindra fa ny mpanompo. === Fomba sy fiteny fanajana === * Tsy "mifamaky taolana" ny samy Andriandoriamanjaka; * Mifampiarahaba "Tsarava tompoko!" ny samy Andriandoriamanjaka. === Fomba momba ny fahfatesana === * "Hafenina" fa tsy "handevina" akory no voambolana fampiasa raha misy Andriandoriamanjaka niamboho (nodimandry) ka hampidirina am-pasan-drazana ary izany dia fahendrena voarakitra hatry ny ela misy ifandraisany amin' ny anaran-tany hoe "Fonohasina". * Tsy mamadika fa mamono razana raha misokatra ny fasana, ary maro amin' ireo razany no tsy azo kitihina mihitsy, ao Fonohasina ohatra dia tsy misy fasam-bao mihitsy mandrak' ankehitrio, fa fasana efa tamin' ny taonjato faha-19 na talohan' izany no ao; * Tsy tia mikasika faty koa ny Andriandoriamanjaka koa raha misy fahoriana dia tsy mamoaka ireo fiasàny andavanandro izy hikarakarana izany fa aleony mividy; misasa sy misolo akanjo vao miditra an-trano raha avy any am-paty; amin' izany dia efa voaomana eto alatrano ny akanjo hisoloana rehefa avy nandro, izay vao miditra ao an-trano; === Mitahiry "vakoka" dimy === Fahizay, dimy ireo [[Sampy (malagasy)|sampin]]' Andriandoriamanjaka dia Rabefaravolamanjaka, Ramaintsoakanjo, Andriamitetirihana, Ralavasatroka ary Andriatsitakatra. Tsy mba tapakazo ny sampin' Andriandoriamanjaka fa saika ireo razambeny niana tamin' ny taonjato faha-16. Rabefaravolamanjaka no sampy manokan' Andriandoriamanjaka ary Rabefaravolamanjaka no lehibe indrindra amin' ireo dimy ireo sy antsoiny voalohany raha [[Fivavahana amin'ny razana|mivavaka]]. Ramaintsoakanjo moa dia reniben' Andriandoriamanjaka no vadin' ny mpanjaka Rabiby. Andriamitetirihana mpanjaka any Anjozorobe. Ralavasatroka, mpanjakan'ny foko Antavaratra tamin' ny taonjato faha-16. Vakoka no iantsoany ireo sampy dimy ireo izay heveriny ho toy ny lova. Ny vakana sy hazo nomen' ireo razambe dimy ireo no nofonosina landy mena sy notehirizina nifandovan' ny taranak' Andriandoriamanjaka tsirairay avy ary izy ireny dia samy mitondra ny anaran' ireo razambe dimy ireo. Mifamatotra amin' Ambohitrandriananahary, havoana eroa ampita avaratra antsinanan' Ambohidrabiby ny momba ny sampin' Andriandoriamanjaka, ka izany havoana izany dia lovabe (harena ara-kolontsaina) an' ny Andriandoriamanjaka tsy mialonjafy tsy ifampizarany amin' ny foko hafa ny fitahirizana ireo vakoka ireo, antony iray anaovany ny [[lova tsy mifindra]]; === Fomba amin' ny Alahamady sy ny Alakaosy === Rehefa tonga ny tsinan' [[Alahamady]] dia mamono [[ondry]] tokambolo miloko mena izy ary ny tsinan' [[Alakaosy]] tsy misotro rano ary mifady hanina ny maraina mandra-paharivan' ny andro (tsy mamoaka fiasana koa izy amin' izany fa dia mipetraka matory any an-tranony avy). Ny hariva maty masoandro vao manao [[Lapabe (fomba malagasy)|lapabe]] izy ireo. Ny vody alahamady sy vody alakaosy dia atety amin' ny fasana maro eo Fonohasina ny ran' ondry menavolo. Fady raha [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]] no mikabary na manao hataka eo amin' ireo fasan' Andriandoriamanjaka. Tsy maintsy olompotsy (olona novotsorana tamin' ny fanandevozana) no afaka manao hataka amin' ireo fasany. === Sakafo fady === Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ny Andriandoriamanjaka ihany no fady mihinana hena poaraka izay antsoiny hoe "hena ratsy" na hena omby novonoina na novidiana hatao laoka rehefa misy fahoriana. Tsy mampiakatra izany hena omby izany an-tanàna na mampiditra izany an-trano ny Andriandoriamanjaka, ka na ny vilany sendra nandrahoana izany hena omby izany aza dia ariany. Fady [[kisoa]] sy [[tongolo]] ny vohitra misy ny Andriandoriamanjaka ka mbola maro no mitazona izany fady izany. Fadin-drazan' ny Andriandoriamanjaka kosa ny mihinana kisoa, [[vano]], [[sokina]], anatarika, ny [[masontanteliny]] amin' ny hena, ny [[voankena]], ny arinkena, ny amalombandana, ny [[tongologasy]] sy maro hafa, koa mbola maro no mifady izany ankehitrio. Ary mbola maro tsy voatanisa ireo fomba sy tantara mampiavaka ny Andriandoriamanjaka toy ny nifadiany mihinana [[osy]] sy ny maro hafa. === Ny fitafiana sy fanenomana lambalandy === Fony faha-mpanjaka, ny Andriandoriamanjaka dia mitafy [[lambalandy]] mirebareba amin' ny tany amin' ny andavanandro, na ankafaliana na ankaratsiana, koa "Ny be lamba" no anarana niantsoan' ny olona azy ireo; Ny Andriandoriamanjaka rehefa nodimandry dia tsy mifono afa-tsy lambalandy notenomin' Andriandoriamanjaka ihany. Koa fony fahavelony sy raha vao afaka mihary harena dia efa mitahiry anaty saronankarona eo amin' ny zoro alahamady ao antranony izay lambalandy hifonosany rahatrizay ny Andriandoriamanjaka tsirairay na lahy na vavy, Vita amin' ny landibe ary misy natao tamin' ny landikely ireny lambalandy hifonosan' ny mpanjaka merina sy ny Andriandoriamanjaka. Tsy azo amidy na atakalo na omena olona na kasikasihina izany lamba lambalandy notahirizina izany, ny isany anefa dia azo ampiana. Heverin' ny Andriandoriamanjaka fa mitondra fahasoavana ho azy ny fitehirizana an-trano izany lambalandy hifonosany izany. Mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon' io lambalandy hifonosany io. Mety ho am-polo taona maro arak' izany no tsy nokitihina izany lambamena notehirizina anaty harona izany ka nahatonga ny ohabolana hoe "Rovitra an-karona ohatry ny lamban' Andriandoriamanjaka" satria dia mety ho ireo bibikely maro no mamotika ao anaty harona ireo lamba notahirizina. Ny Andriandoriamanjaka dia mino fa ny asa fanenomana landy dia manambina azy ireo koa mbola maro ireo no mbola manenona [[landy]] ao Fonohasina sy Ambohidava raha tsy misy manenona intsony ny Andriandoriamanjaka ao Ambohidrabiby; Amin' ny fotoana famelanan' ny [[voasaribe]] eo Ambohidrabiby, dia avy ireo samoina avy amin' ny bibindandy ompian' ny Andriandoriamanjaka mankeo amin' ny felan'ny voasaribe ka nahatonga ny fitenenan' ny olona hoe "Ireny ny loloben' ny Andriandoriamanjaka". === Ny tranony === Saika miloko mena ny rindrin-trano ivelan' ny Andriandoriamanjaka; === Toetra eo amin' ny fiarahamonina === Marani-tsaina sy tony ary tsy tia miharo ka tsy misy olona vahiny mipetraka eo amin'ny tanàna misy azy; Natao hitarika eo anivon' ny fiarahamonina ka saika manambina azy ny mitondra fanjakana na mitarika fikambanana; mety aminy koa ny manao asa fitsaboana, dokotera na mpitsabo nentimpaharazana; Tia mipetraka ho andaniny ary tsy tia manaraka ambokony ; === Faharesen-dahatra sy finoany === Fady anaovan-dratsy noho izy "tsy tsindrian-kazo lena"; Raha misy olona nanao ratsy aminy no iantsoany tody hoe "Raha mbola Andriandoriamanjaka koa aho..." na "Raha Andriandoriamanjaka ray aho, raha Andriandoriamanjaka reny aho...", dia inoany fa tra-javatra izany olona nanao ratsy izany, koa izany no mahatonga ny Andriandoriamanjaka tsy mamaly ratsy ataon' olona sy tsy tokony hanana alahelo aman' olona. Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ireo Andriandoriamanjaka no malaza amin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]] sy ny ody havandra sy valala, nolovainy tamin' ny mpanjaka Rabiby razambeny izany; Matahotra [[mosavy]] ka na akotry ahahiny andro aza no jerijerenao dia ariany izany; Resy lahatra fa andriana mandrakizay doria mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka, orimbato nataon'ny mpanjaka Ralambo izany; Be [[fady]] ny Andriandoriamanjaka ary mino tanteraka fa manan-kasina izy ireo; === Fomba fiteny === Fomba filaza fahiny nanoharan' ny Andriandoriamanjaka ny fiainany. Raha misy Andriandoriamanjaka bevohoka dia "mitsimoka ny [[amontana]]" no ilazany azy; raha misy Andriandoriamanjaka niteraka dia "namoa ny amontana" no ilazany izany; raha akaiky ny fotoana fodiamandrin' ny Andriandoriamanjaka iray dia "nalazo ny amontana" no filaza azy; raha nodimandry ny Andriandoriamanjaka iray dia "nanintsana ny amontana" na "maina ny ravin' amontana" no filazany izany. == Taorian' ny vanimpotoana faha mpanjaka == Tao aorian' ny fanafoanan' ny mpanjanatany ny firazanana taty [[Madagasikara]] dia "taranak' andriana" sisa no nisy fa ny Andriandoriamanjaka ihany no nijanona ho "zanakandriana" satria efa nataon-dRalambo hifamatotra mandrakizay amin' ireo Andriandoriamanjaka izany sata izany. Teo amin' ny [[Jodaisma|finoana jiosy]] sy [[Kristianisma|kristiana]] ary [[silamo]] kosa dia tokana ihany ny "manjaka mandrakizay doria" dia Andriamanitra Andriananahary izany, toa manome mistery tanteraka ny momba ny Andriandoriamanjaka. == Jereo koa == *[[Mpanjaka merina]] *[[Andriana]] * [[Madagasikara]] [[sokajy:mpanjaka malagasy]] [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] qpq4ijid205ff34rcw5d4ut3h9yyzyz 1153149 1153148 2026-11-04T17:06:31Z ~2026-58551-01 41560 /* Ny zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona */ 1153149 wikitext text/x-wiki Ny '''Andriandoriamanjaka''' dia iantsoana ireo zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka zanak' i Rabiby mpanjaka. Misy valo ireo Andriandoriamanjaka, saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny [[lovantsofina]] matetika dia Andriandambotanimanjaka, Ravolarivomanjaka, Andriamasoandrobe ary Andriatsitakatrarivo. == Fiaviana == === Ny zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka === [[Rabiby]] tamin' ny taona [[1500]] no mpanjaka teo [[Ambohidrabiby]] , izay voalaza fa [[arabo]] [[jiosy]], ary nanan-janaka telo ka ny vavimatoa dia Rabefaravolamanjaka ary ny vavy aivo dia Ramaintsoanala (niova anarana ho Randapavola). Nisy vady namboarina roa teo Ambohidrabiby tamin' ny nanjakan-dRabiby. Raha tonga hangataka an-dRabefaravolamanjaka i [[Andriamanelo]] mpanjakan' i [[Alasora]] dia Randapavola no nomen-dRabiby ho vadiny fa Rabefaravolamanjaka kosa nomeny ho vadin' [[Andrianamboninolona]], zanak' Andriamananitany. Misy valo, hoy ny lovantsofinan no isan' ireo Andriandoriamanjaka zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny lovantsofina matetika dia: * Andriandambotanimanjaka (natao hoe Ratany), * Ravolarivomanjaka (na Ravolana), * Andriamasoandrobe (na Ramasoandro na Andriambe), * ary Andriatsitakatrarivo (na Ratsitakatra). Ao an-tampon' ilay tendrombohitra avo voahodidina [[hadivory]] eroa ampita avaratra-antsinanan' Ambohidrabiby, atao hoe Ambohitrandriananahary, no namponenin-dRabiby an-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany ary ao Rabefaravolamanjaka no miafina. Matetika i [[Andrianamboninolona]], izay nonina teo Ambohitrombihavana zara-taniny sy nametrahany an-dRafotsindrindramanjaka vadikeliny, no lasa nipetraka maharitra teo amin-dRabefaravolamanjaka vadibeny ka nahavery ny anaran' io tendrombohitra io ho Ambohitrandriananahary, anarana nalain' Andrianamboninolona tamin' Ambohitrandriananahary izay vohitr' Andriamananitany rainy eo ampita avaratr' i Alasora. Nisy fotoana narary mafy ny mpanjaka Rabiby teo Ambohidrabiby ary saika maty mihitsy nefa dia tsy noraharahain' ireo zanany izy. Fa ireo zana-dRabefaravolamanjaka no nikarakara sy nahasitrana azy. Koa rehefa sitrana Rabiby dia hoy ny teniny mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Tsy mba zafiko ianareo fa toy ny zanako naterako, fa ny zanako tsy nahavita izay vitanareo". === Nandà tsy hanjaka nefa mahazo manjaka === Rehefa hiamboho Rabiby dia nijery izay taranany handimby azy amin' ny fanjakany ka niantefa tamin' ny zanaka lahin-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona ny safidiny. Koa nampiantsoin-dRabiby ny zanaka lahimatoan-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona ka izao no teniny taminy: "Efa hiamboho aho ity ka ianao no homeko ny fanjakako". Dia hoy io zana-dRabefaravolamanjaka io: "Aleo izahay ho toy izao ihany". Dia nalahelo mafy [[Rabiby]] sy ny vahoakany tamin'izany. Fa rehefa nandà io [[zanakandriana]] io vao notendren-dRabiby hanjaka [[Ralambo]] zafiny. Tsy afaka nanjaka arak' izany Ralambo raha tsy nandà fanjakana ireo zana-dRabefaravolamanjaka. Koa ho fankasitrahana, dia izao no tenin-dRabiby sy Ralambo mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Eny ary, aoka ianareo sy ny zanaka amam-paranareo ho amin' izao maha [[zanakandriana]] anareo izao mandrakizay mahazo manjaka ; ary tsy tsindrian-kazo lena ianareo fa izay manao ratsy anareo sy ny zanaka amam-paranareo dia atao maty tokoa, ary ny taranakareo sy izay zanaka amam-paran' ny manjaka amin' ity tany ity no iray lamba ka izay itafianareo sy ny taranakareo no itafian' andriamanjaka mifandimby sy ny ankohonany, koa ny zanaka amam-paranareo eto Ambohidrabiby no manenona ny lamban' andriamanjaka fa ny andriana tsy mitafy ny jaky tenominareo dia tsy manjaka. Ary izao teninay izao dia tsy ovain' iza manjaka amin' ity tany ity na oviana na oviana". Koa izany kabarin-dRabiby sy Ralambo izany no nahatonga ny Andriandoriamanjaka ho andriana avo firazanana indrindra amin' ny samy andriana raha nanao ny antanantohatr' andriana ny mpanjaka Ralambo. Ary ny anarana hoe "Rabefaravolamanjaka" aza hono dia vao nomen-dRabiby sy Ralambo tato aoriana ho firaketana hatrany fa ireo taranak' io vavimatoan-dRabiby io tamin' Andrianamboninolona dia zanakandriana ny firazanany ary manana zo hanjaka mandrakizay. === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe niala teo Ambohidrabiby === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe anefa dia niala teo Ambohidrabiby mba hitady tany hanorenana fanjakana ka nianavaratra nankany [[Anjozorobe]] sy niakandrefana any [[Itasy]] sy [[Vonizongo|Ivonizongo]] ary nifanambady tamin' ireo andriana tany ka lasa razan' andriamanjaka tamin' ireo faritra ireo. Avy amin' izy ireo ny razan' andriana nanjaka tao [[Andavakisakay]] tany Anjozorobe sy ireo [[Ampanarifito]] sy Andriamborona tany [[Imamo]]. Izany hoe taranaky ny mpanjaka Rabiby sy [[Andrianamboninolona]] koa ireo andriana tao Anjozorobe sy tany Imamo sy [[Vonizongo]]. Ireo Andriandoriamanjaka hafa koa dia nisy nitady fanjakana tany amin' ny faritany atsimon' Imerina tamin' ny nanjakan-dRalambo sy [[Andrianjaka]] ka tonga razan' andriana amin' ny foko [[andratsay]] sy [[betsileo]]. Andriandambotanimanjaka kosa dia nijanona teo Ambohidrabiby ary nanambady ny anabavin' Andriampolofantsy ao [[Antsomangy]]. === Laharam-boninahitry ny Andriandoriamanjaka === Rehefa niamboho Andriandambotanimanjaka, sy araka ny hafatry ny mpanjaka Rabiby, dia natao mitohy amin' ny fasan' ny mpanjaka Rabiby mivady ny fasany ka milahatra avy avaratra mianatsimo Rabiby, Ramaintsoakanjo ary Andriandambotanimanjaka. Ny filahatry ny fasan' andriana eo amin' ny rovan' Ambohidrabiby dia mirakitra fa na dia mpanjaka nalaza aza i Ralambo, dia tsy mihoatra an-dRabiby sy ireo Andriandoriamanjaka. Satria tokoa, ny fasan-dRalambo mivady dia tsy ahazo natohy tamin' ny fasan-dRabiby mivady sy Andriandambotanimanjaka. Eo atsimon' ny fasan-dRabiby sy Andriandambotanimanjaka no misy ny fasan-dRalambo sy ny vadiny, maneho izany fa ny mpanjaka Rabiby dia nanao fandaminana teo Ambohidrabiby ka na dia nanaraka an-dreniny teo aza i Ralambo dia tsy maintsy nanaraka ny fomban-tany sy ny fiandrianana izay efa napetran-dRabiby. Ary ankoatra izany, ireo Andriandoriamanjaka zana-drahavavin-dreniny ihany no nataon-dRalambo ho lehiben' ny mpanolotsainy teo Ambohidrabiby noho izy ireo malaza ho marani-tsaina sy nitana ny fomban-dRabiby, koa ny tolokevitr' izy ireo no narahin' ny mpanjaka Ralambo ka nahateraka teo Ambohidrabiby ny fanjakana merina lehibe sy nipoiran' ny fomban' andriana maro tsy tambo isaina toy ny teti-razana sy ny [[Fandroan'Andriana|fandroana]], sns. == Sata == Araka ny [[lovantsofina]] voalaza etsy ambony, na dia taranak' Andrianamboninolona aza ny Andriandoriamanjaka dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRabiby sy Ralambo ho "[[zanakandriana]]" sy "mahazo manjaka mandrakizay". === ''Andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' === Tsy voafaritra mazava kosa na ilay firazanany "zanakandriana" no manana toetra "doria" na ilay "manjaka". Ny teny hoe ''doria'' moa dia [[Fiteny semitika|teny semitika]] sy [[Fiteny hebreo|teny hebreo]], izay manana heviny efatra dia "taranak' andriana" no heviny amin' ny foko [[Sakalava]], "vary akotry voafantina fanao masomboly" no heviny amin'ny foko [[antemoro]] taranak'arabo, ary "mandrakizay" sy " tsy miova" ary "alao valo" no saika heviny aty afovoantany. Tamin'ny andron-dRabiby sy Ralambo, ireo andriamanjaka, ireo renin-Andriamanjaka ary ireo zanak' andriana mahazo manjaka no manana zo hitondra ny teny hoe ''manjaka'' amin' ny anarany. Ireo vadikelin'andriana na zanak' andriana nefa tsy manjaka dia tsy mahazo izany. Teo Ambohidrabiby tamin-dRalambo dia Ratsitohinamanjaka (renin' [[Andrianjaka]]), Andrianjaka (zanakandriana mahazo manjaka), Rabefaravolamanjaka ary ireo Andriandoriamanjaka no hany nahazo nitondra izany anarana hoe ''manjaka''. Ny fisian' io teny hoe ''manjaka'' io dia mampiseho indray ny rohim-pihavanana tena mifanakaiky izay misy amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ireo Andriandoriamanjaka ary maneho koa ny maha-zanakandriana mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka. Arak' izany, ny teny hoe ''andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' (mitambatra ho ''andriandoriamanjaka'') dia mifameno sy tsy afa-misaraka ka ny fanasarahana azy na ny fanadinoana ny iray amin' ireo teny telo ireo dia handiso tanteraka ny hevitra fonosin' ny teny hoe ''andriandoriamanjaka''. === Zanakandriana === Rehefa nitety razana teo [[Ambohidrabiby]] ny mpanjaka Ralambo dia natazominy ho "zanakandriana mandrakizay doria mahazo manjaka" ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. Izany hoe mitovy firazanana amin' ny zanaka mahazo manjaka nateraky ny andriamanjaka ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. ==== Mpanenona ny jakin' ny mpanjaka ==== Nataon' ny mpanjaka Ralambo ho manan-tantara ny Andriandoriamanjaka ka izy ireo no nataon' ny mpanjaka Ralambo ho mpanenona ny jaky itafiana sy ifonosan' ny mpanjaka merina sy ny vady aman-janaky ny mpanjaka. Etsy andaniny, ny Andriandoriamanjaka dia tsy mitafy sy mifono afa-tsy ireo landy notenominy. Izany dia araka ilay tenin' ny mpanjaka Ralambo tamin' ireo Andriandoriamanjaka manao hoe: "Isika izao no iray lamba, izay itafianareo no itafiako". Ny an' ny Adriamanjaka anefa dia jaky fa ny an' Andriandoriamanjaka kosa dia mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon-damba itafiany na ifonosany. ==== Zara-tany ==== Rehefa nilamina ny tany dia nanao fizaran-tany teo amin' ny vohitr' Ambohidrabiby renivohim-panjakany koa ny mpanjaka Ralambo ka natokany ho zara-tanin'ny Andriandoriamanjaka ny faritra rehetra avaratry ny lapany ao amin' ny vohitr' Ambohidrabiby, ny avaratry ny rova ao Ambohidrabiby; ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr' Ambohidrabiby ary ny ambany avaratra rehetra amin' ny vohitra Ambohidrabiby dia Anelakelabohitra ka hatrany [[Fonohasina]], Ambohitrakely, Ambatonandriamangalanitra, Ambohidava, Amparafara, sy ny havoana Ambohitrandriananahary eroa avaratra antsinan'Ambohidrabiby. Eo Ambohidrabiby amin' ny avaratry ny rova no zaratany foibe iombonan' ny Andriandoriamanjaka rehetra, avy eo no niparitaka eraky ny lafivalo ireo Andriandoriamanjaka, nisy nankeo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo sy maro hafa. Nisy Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby amin'ny avaratry ny rova hatramin'ny mpanjaka Rabiby mandrak' ankehitrio. Voalazan'ny lovantsofina fa ny tranokoton'ireo Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby dia miavaka tokoa satria avo noho ny tranokotona tao androvan'Ambohidrabiby. Tsy mba nahazo zara-tany lavitra an' Ambohidrabiby toa an' Andriantompokoindrindra na Andrianamboninolona na Andriandranando ny Andriandoriamanjaka. Fa nomen-dRalambo ny Andriandoriamanjaka kosa ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr'Ambohidrabiby noho ireo Andriandoriamanjaka zanakandriana mahazo manjaka ny firazanany no taranak'Ambohidrabiby rahateo. Ary tsy misy foko na [[Fianakaviana (fomba malagasy)|fianakaviana]] nahazo vakin-kady teo amin'ny vohitr' Ambohidrabiby afa-tsy ny Andriandoriamanjaka. Tantara nataon-dRalambo mipetraka hoan' ny Andriandoriamanjaka izany. ==== Fantsakan' andriana manokana ==== Ny fantsakan' andriana miisa roa eo Ambohidrabiby dia amin' ny zara-tanin' ny Andriandoriamanjaka avokoa no ahitana azy dia ilay ao ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby ao Andohamandry Ankasina sy eo ambany avaratr' Ambohitrakely eroa avaratr' Ambohidrabiby. Ireo fantsakana roa ireo dia natokana hakana ny rano hampiasain' ny mpanjaka sy ny ankohonany ary ny Andriandoriamanjaka, sy hanasana ny lamban' izy ireo fa tsy misy olon-kafa ankoatr' izy ireo afaka mampiasa ny rano antsakaina ao. == Andriandoriamanjaka nandao an' Ambohidrabiby == Voatanan' ny lovantsofina fa nisy kosa Andriandoriamanjaka, noho izy andriana mahazo manjaka, nangataka tso-drano tamin' ny mpanjaka Ralambo mba hitady zara-tany hanjakany fa tsy tiany ny hanoa. Notsofin' ny mpanjaka Ralambo rano izy ireo hahazo fanjakana ka lasa niakandrefana sy niantsinana sy nianavaratra ary nianatsimo ka lasa razan' andriana nanjaka tamin' ny faritra izay nandehanany. ==== Ny niakandrefana ==== Tamin' ny '''niakandrefana''' dia nisy ny fitazomana fihavanana teo amin' ny mpanjaka Ralambo sy Andriambahoaka koa nampifanambadiana ny fianakavian' izy ireo koa nisy Andriandoriamanjaka nanambady ny taranak' Andriambahoaka koa mbola ao avaratr' i Manazary ny anaran-tanàna atao hoe Fonohasina vohitra nitoeran' ny taranak' izy ireo ary izany dia misy ifandraisany amin' ny tantaran' ny fanenomana landy tao [[Imamo]] sy ny tenona lamba landy nataon' Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby ary ny maro tamin'ny andriana nanjaka tamin' Imamo dia taranak' Andriambahoaka sy ny Andriandoriamanjaka, isan' izany ny Ampanarifito sy Andriamborona. Ny taranak' Andriambahoaka koa dia nisy nafindra monina taty Imerina koa tao [[Antsomangy]] nampifanambadiana tamin' ny terak' Andriampolofantsy. Fa Andriampenovola isan' ny taranaky ny Andriandoriamanjaka sy Andriambahoaka no tompon' ny vohitr' Ambohibe, akaikin' Ambohibeloma any avaratr' [[Arivonimamo]] ary ny taranany dia mitonona ho Andrianamboninolona tato aoriana. Andriandoriamanjaka koa nifindra monina any [[Vonizongo]] koa Fonohasina no anaran'ny vohitra misy azy ireo any. ==== Ny niantsinanana ==== Tamin' ny '''niantsinanana''' kosa dia namponenin' ny mpanjaka Ralambo teo Ambohimifangitra koa ny Andriandoriamanjaka koa nifanambady tamin' ny terak' Andriantompokoindrindra ao Ambohimalaza, saingy tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ambohimifangitra ny taranak' izy ireo koa nifindra monina nianatsimo tany avaratr' i [[Fianarantsoa]], koa ao Sahambava avaratr' i Fianarantsoa dia misy foko atao hoe Andriandoria ary Ambohimalaza no anaran' ny vohitra misy azy ao. Koa tsy misy Andriandoriamanjaka intsony ao Ambohimifangitra. Tamin' ny mpanjaka [[Andrianjaka]] dia nisy Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby no nifindra monina lasa tompon' ny vohitr' Ankadimanga ary nifanambady tamin' ny terak' Andriampolofantsy tao Ambohimanarivo, saingy tato aoriana tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ankadimanga ny taranak' izy ireo koa nandao an' Ankadimanga ary niverina teo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo. Koa tsy misy taranany intsony ao Ankadimanga. ==== Ny nianavaratra ==== Tamin'ny nanjakan' Andrianjaka (1610-1630) dia nisy tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby no nifindra nonina nianavaratra amin' ny faritra [[Anjozorobe]] iny ka nanorina ny vohitra Ambohibao Atsimo ary nifanambady tamin' ny terak' Andriamamilaza nanjaka tamin' iny faritra avaratr' Imerina iny mba hitazona ny fihavanana eo amin' ny fanjakan' Imerina sy ny fanjakan' ny terak' Andriamamilaza. Ny hoe ''Ambohibao'' aza hono dia avy amin' ny hevitra hoe "vohitry ny bao", ny bao izay fitaovana ampiasain'ny mpanenona lambamena, ka ny Ambohibao dia maneho fa io vohitra io no renivohitry ny [[tenona]] [[lambamena]] tamin' izany fotoana izany. Nisy sasany tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo antampon' Ambohidrabiby kosa no nafindran-dRalambo honina eo amin' ny tehezan' ny vohitra Ambohidrabiby eo avaratra-atsinanana amin' ilay toerana atao hoe [[Fonohasina]] ankehitrio mba ho fahatsiarovana fa io toerana io no nanafenan-dRabiby raibeny ny hasin' ny fanjakany sy ho fitadidiana fa tsy mba noraisin-dRabiby ho zafiny fa toy ny zanany ireo Andriandoriamanjaka ary ho firariana fa ny zanakandriana mandrakizay no hanjaka amin' ny tany sy ny fanjakana. Amin' izany, teo Fonohasina dia tsy mba nisy fantsakana fa miray fantsakana amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny ankohonany izy ireo amin' ny maha zanakandriana mahazo manjaka azy ireo dia amin' ilay fantsakan' andriana eo ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby, ao Andohamandry, no hakan' ny angara na mpanompo ny rano handrahoana ny sakafon' ireo Andriandoriamanjaka teo Fonohasina, ka vizaka eroa hono ireo angara mitaon-drano teo. Manaraka izany, nisy Andriandoriamanjaka no nahazo zara tany tao Isahafa tamin' ny mpanjaka Andriatsitakatrandriana ary tato aoriana dia nasain' ny mpanjaka Andriamasinavalona hisafidy na ho isan' ny [[Andriamasinavalona]] na ho isan' ny Andriandoriamanjaka izy ireo koa nisafidy ny ho Andriamasinavalona. Tamin' ny mpanjaka Andrianjaka na Andriamasinavalona na [[Andrianampoinimerina]] dia nahazo zaratany teo Ambohitsoa ao akaikin' Andohalo amin'ny vohitr'Antananarivo ny Andriandoriamanjaka ary mbola misy taranany ao mandrak' ankehitriny. Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Ambohibao atsimo sy ireo andriana nanjaka teo [[Ikaloy]] , hatramin-dRabiby ka hatramin' Andrianampoinimerina, dia fianakaviana iray ihany ka nifanambady ka raha ny Andriandoriamanjaka no mankany Ikaloy dia tompony tsy mangataka ny atiny izy. Tsy nahagaga ary raha teo amin' ny Andriandoriamanjaka no notazomin' Andrianampoinimerina ny mpanjakan' Ambohibeloma Avaratra ka mbola ao Fonohasina ireo taranany mandraka ankehitriny ary nifanambady tamin' Andriandoriamanjaka teo. Toy izany koa, raha vao nanjaka [[Andrianampoinimerina]] dia nampiakatra [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] avy any Ikaloy izay nalaza tamin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]]. Rehefa voavory Imerina dia nasain' Andrianampoinimerina nifidy tany honenany io Andriamasinavalona io anefa tsy mifanalavitra amin' Ambohimanga. Koa teo antampon' Ambohidrabiby amin' ny ilany avaratra no nonina io Andriamasinavalona satria izany no zara-tanin' Andriandoriamanjaka ary teny Fonohasina kosa izy no nanorina fasana. == Fomba manokana == === Tsy mampody vady misintaka === Fady ny lahy amin' ny Andriandoriamanjaka ny mampody vady misintaka ary tsy mampody vady misintaka izy. Misy koa amin' ireo vehivavy Andriandoriamanjaka no tsy manara-bady raha miamboho fa misafidy afenina amin' ny fasan' ny ray aman-dreniny ihany. === Mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka === Nanomboka tamin-dRabiby ka hatramin-d[[Ranavalona III]] dia ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Fonohasina hatrany no mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka rehetra nifandimby taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]], toy ny jaky, sy hakana ny [[soherina]] ilaofan' ny andriamanjaka sy ny ankohonany, na dia maro aza ireo andriana nahay nanenona. Arak' izany, ireo Andriandoriamanjaka ihany no nitafy sy nifono ny lamba landy mitovy karazana amin' ny an' ny andriamanjaka sy ny ankohonany. Landibe ary tato aoriana niampy landikely no notenomin' ny Andriandoriamanjaka. Tato aoriana dia mba nataon' ny mpanjaka Andrianjaka ho mpandrary ny tsihy fanao amin' ny trano masina ireo taranany. Izany no nahatonga ilay tenin'ny [[Ntaolo]] manao hoe: "Ny lamban' andriana an' Andriandoriamanjaka, ny tsihin' andriana an' ny zanak' Andrianjaka, ka samy manana ny hanitra ho azy". === Mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina === Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby koa no mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina ka miseho amin' ny endrika telo loha izany: * Voalohany, eo Fonohasina, zoro alahamadin-tanin' Ambohidrabiby no nafenin-dRabiby ireo lefom-pohy volamena miisa valo maneho ny hasin' ny fanjakany amin' ny lafivalon' ny Nosy. * Faharoa, ny Andriandoriamanjaka eo Ambohidrabiby sy Fonohasina no manenona ny lamban' andriamanjaka rehetra taty Imerina sy ny lamba ifonosan' ny andriamanjaka. * Ary farany, ny tendrombohitra ampita avaratra amin' ny alahamadintanin' Ambohidrabiby dia zara-tanin' ireo Andriandoriamanjaka, ary izany tendrombohitra izany dia Ambohitrandriananahary no anarany ka isan' ny heverin' ireo Andriandoriamanjaka ho vohitr' andriana masina koa. == Zara tany faha Andrianampoinimerina == Tamin' Andrianampoinimerina nanao fizaran-tany teo Ambohidrabiby dia nomeny ny Andriandoriamanjaka hatrany ny avaratry ny lapa, ny vakin-kady avaratra ary ny ambany avaratra amin' ny vohitr' Ambohidrabiby. Tamin' [[Andrianampoinimerina]] nanao fizaran-tany teo Antananarivo dia ny Andriandoriamanjaka no isan' ireo foko andriana vitsy nomeny zara-tany tamin' ny faritra voahodidina hadivory teo Andohalo Antananarivo. == Fombafomba == Ny Andriandoriamanjaka dia manana fomba miavaka. Hoy ny fitenenana: "Ny Andriandoriamanjaka toy ny landim-boatavo ka raha zahana iray fototra ihany", izany dia fandalàna ny fahendren' ireo razany dia ny "tsy misara-mianakavy" izany. === Mifanambady amin' ny andriana hafa === Mifanambady amin' ny andriana hafa koa ny Andriandoriamanjaka raha mivoaka ary voatanan' ny lovantsofina manokana ny fifanambadiana efa hatramin' ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka nisy teo amin' ny Andriandoriamanjaka sy ny andriana any [[Anjozorobe]], ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andrianamboninolona, ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriampolofantsy ao [[Atsomangy]]; ny Andriandoriamanjaka sy ny [[Zanadralambo]] tao Amboniloha ary ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriambahoaka any Manazary Imamo. Tsy mety aminy ny manambady tsy andriana indrindra fa ny mpanompo. === Fomba sy fiteny fanajana === * Tsy "mifamaky taolana" ny samy Andriandoriamanjaka; * Mifampiarahaba "Tsarava tompoko!" ny samy Andriandoriamanjaka. === Fomba momba ny fahfatesana === * "Hafenina" fa tsy "handevina" akory no voambolana fampiasa raha misy Andriandoriamanjaka niamboho (nodimandry) ka hampidirina am-pasan-drazana ary izany dia fahendrena voarakitra hatry ny ela misy ifandraisany amin' ny anaran-tany hoe "Fonohasina". * Tsy mamadika fa mamono razana raha misokatra ny fasana, ary maro amin' ireo razany no tsy azo kitihina mihitsy, ao Fonohasina ohatra dia tsy misy fasam-bao mihitsy mandrak' ankehitrio, fa fasana efa tamin' ny taonjato faha-19 na talohan' izany no ao; * Tsy tia mikasika faty koa ny Andriandoriamanjaka koa raha misy fahoriana dia tsy mamoaka ireo fiasàny andavanandro izy hikarakarana izany fa aleony mividy; misasa sy misolo akanjo vao miditra an-trano raha avy any am-paty; amin' izany dia efa voaomana eto alatrano ny akanjo hisoloana rehefa avy nandro, izay vao miditra ao an-trano; === Mitahiry "vakoka" dimy === Fahizay, dimy ireo [[Sampy (malagasy)|sampin]]' Andriandoriamanjaka dia Rabefaravolamanjaka, Ramaintsoakanjo, Andriamitetirihana, Ralavasatroka ary Andriatsitakatra. Tsy mba tapakazo ny sampin' Andriandoriamanjaka fa saika ireo razambeny niana tamin' ny taonjato faha-16. Rabefaravolamanjaka no sampy manokan' Andriandoriamanjaka ary Rabefaravolamanjaka no lehibe indrindra amin' ireo dimy ireo sy antsoiny voalohany raha [[Fivavahana amin'ny razana|mivavaka]]. Ramaintsoakanjo moa dia reniben' Andriandoriamanjaka no vadin' ny mpanjaka Rabiby. Andriamitetirihana mpanjaka any Anjozorobe. Ralavasatroka, mpanjakan'ny foko Antavaratra tamin' ny taonjato faha-16. Vakoka no iantsoany ireo sampy dimy ireo izay heveriny ho toy ny lova. Ny vakana sy hazo nomen' ireo razambe dimy ireo no nofonosina landy mena sy notehirizina nifandovan' ny taranak' Andriandoriamanjaka tsirairay avy ary izy ireny dia samy mitondra ny anaran' ireo razambe dimy ireo. Mifamatotra amin' Ambohitrandriananahary, havoana eroa ampita avaratra antsinanan' Ambohidrabiby ny momba ny sampin' Andriandoriamanjaka, ka izany havoana izany dia lovabe (harena ara-kolontsaina) an' ny Andriandoriamanjaka tsy mialonjafy tsy ifampizarany amin' ny foko hafa ny fitahirizana ireo vakoka ireo, antony iray anaovany ny [[lova tsy mifindra]]; === Fomba amin' ny Alahamady sy ny Alakaosy === Rehefa tonga ny tsinan' [[Alahamady]] dia mamono [[ondry]] tokambolo miloko mena izy ary ny tsinan' [[Alakaosy]] tsy misotro rano ary mifady hanina ny maraina mandra-paharivan' ny andro (tsy mamoaka fiasana koa izy amin' izany fa dia mipetraka matory any an-tranony avy). Ny hariva maty masoandro vao manao [[Lapabe (fomba malagasy)|lapabe]] izy ireo. Ny vody alahamady sy vody alakaosy dia atety amin' ny fasana maro eo Fonohasina ny ran' ondry menavolo. Fady raha [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]] no mikabary na manao hataka eo amin' ireo fasan' Andriandoriamanjaka. Tsy maintsy olompotsy (olona novotsorana tamin' ny fanandevozana) no afaka manao hataka amin' ireo fasany. === Sakafo fady === Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ny Andriandoriamanjaka ihany no fady mihinana hena poaraka izay antsoiny hoe "hena ratsy" na hena omby novonoina na novidiana hatao laoka rehefa misy fahoriana. Tsy mampiakatra izany hena omby izany an-tanàna na mampiditra izany an-trano ny Andriandoriamanjaka, ka na ny vilany sendra nandrahoana izany hena omby izany aza dia ariany. Fady [[kisoa]] sy [[tongolo]] ny vohitra misy ny Andriandoriamanjaka ka mbola maro no mitazona izany fady izany. Fadin-drazan' ny Andriandoriamanjaka kosa ny mihinana kisoa, [[vano]], [[sokina]], anatarika, ny [[masontanteliny]] amin' ny hena, ny [[voankena]], ny arinkena, ny amalombandana, ny [[tongologasy]] sy maro hafa, koa mbola maro no mifady izany ankehitrio. Ary mbola maro tsy voatanisa ireo fomba sy tantara mampiavaka ny Andriandoriamanjaka toy ny nifadiany mihinana [[osy]] sy ny maro hafa. === Ny fitafiana sy fanenomana lambalandy === Fony faha-mpanjaka, ny Andriandoriamanjaka dia mitafy [[lambalandy]] mirebareba amin' ny tany amin' ny andavanandro, na ankafaliana na ankaratsiana, koa "Ny be lamba" no anarana niantsoan' ny olona azy ireo; Ny Andriandoriamanjaka rehefa nodimandry dia tsy mifono afa-tsy lambalandy notenomin' Andriandoriamanjaka ihany. Koa fony fahavelony sy raha vao afaka mihary harena dia efa mitahiry anaty saronankarona eo amin' ny zoro alahamady ao antranony izay lambalandy hifonosany rahatrizay ny Andriandoriamanjaka tsirairay na lahy na vavy, Vita amin' ny landibe ary misy natao tamin' ny landikely ireny lambalandy hifonosan' ny mpanjaka merina sy ny Andriandoriamanjaka. Tsy azo amidy na atakalo na omena olona na kasikasihina izany lamba lambalandy notahirizina izany, ny isany anefa dia azo ampiana. Heverin' ny Andriandoriamanjaka fa mitondra fahasoavana ho azy ny fitehirizana an-trano izany lambalandy hifonosany izany. Mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon' io lambalandy hifonosany io. Mety ho am-polo taona maro arak' izany no tsy nokitihina izany lambamena notehirizina anaty harona izany ka nahatonga ny ohabolana hoe "Rovitra an-karona ohatry ny lamban' Andriandoriamanjaka" satria dia mety ho ireo bibikely maro no mamotika ao anaty harona ireo lamba notahirizina. Ny Andriandoriamanjaka dia mino fa ny asa fanenomana landy dia manambina azy ireo koa mbola maro ireo no mbola manenona [[landy]] ao Fonohasina sy Ambohidava raha tsy misy manenona intsony ny Andriandoriamanjaka ao Ambohidrabiby; Amin' ny fotoana famelanan' ny [[voasaribe]] eo Ambohidrabiby, dia avy ireo samoina avy amin' ny bibindandy ompian' ny Andriandoriamanjaka mankeo amin' ny felan'ny voasaribe ka nahatonga ny fitenenan' ny olona hoe "Ireny ny loloben' ny Andriandoriamanjaka". === Ny tranony === Saika miloko mena ny rindrin-trano ivelan' ny Andriandoriamanjaka; === Toetra eo amin' ny fiarahamonina === Marani-tsaina sy tony ary tsy tia miharo ka tsy misy olona vahiny mipetraka eo amin'ny tanàna misy azy; Natao hitarika eo anivon' ny fiarahamonina ka saika manambina azy ny mitondra fanjakana na mitarika fikambanana; mety aminy koa ny manao asa fitsaboana, dokotera na mpitsabo nentimpaharazana; Tia mipetraka ho andaniny ary tsy tia manaraka ambokony ; === Faharesen-dahatra sy finoany === Fady anaovan-dratsy noho izy "tsy tsindrian-kazo lena"; Raha misy olona nanao ratsy aminy no iantsoany tody hoe "Raha mbola Andriandoriamanjaka koa aho..." na "Raha Andriandoriamanjaka ray aho, raha Andriandoriamanjaka reny aho...", dia inoany fa tra-javatra izany olona nanao ratsy izany, koa izany no mahatonga ny Andriandoriamanjaka tsy mamaly ratsy ataon' olona sy tsy tokony hanana alahelo aman' olona. Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ireo Andriandoriamanjaka no malaza amin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]] sy ny ody havandra sy valala, nolovainy tamin' ny mpanjaka Rabiby razambeny izany; Matahotra [[mosavy]] ka na akotry ahahiny andro aza no jerijerenao dia ariany izany; Resy lahatra fa andriana mandrakizay doria mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka, orimbato nataon'ny mpanjaka Ralambo izany; Be [[fady]] ny Andriandoriamanjaka ary mino tanteraka fa manan-kasina izy ireo; === Fomba fiteny === Fomba filaza fahiny nanoharan' ny Andriandoriamanjaka ny fiainany. Raha misy Andriandoriamanjaka bevohoka dia "mitsimoka ny [[amontana]]" no ilazany azy; raha misy Andriandoriamanjaka niteraka dia "namoa ny amontana" no ilazany izany; raha akaiky ny fotoana fodiamandrin' ny Andriandoriamanjaka iray dia "nalazo ny amontana" no filaza azy; raha nodimandry ny Andriandoriamanjaka iray dia "nanintsana ny amontana" na "maina ny ravin' amontana" no filazany izany. == Taorian' ny vanimpotoana faha mpanjaka == Tao aorian' ny fanafoanan' ny mpanjanatany ny firazanana taty [[Madagasikara]] dia "taranak' andriana" sisa no nisy fa ny Andriandoriamanjaka ihany no nijanona ho "zanakandriana" satria efa nataon-dRalambo hifamatotra mandrakizay amin' ireo Andriandoriamanjaka izany sata izany. Teo amin' ny [[Jodaisma|finoana jiosy]] sy [[Kristianisma|kristiana]] ary [[silamo]] kosa dia tokana ihany ny "manjaka mandrakizay doria" dia Andriamanitra Andriananahary izany, toa manome mistery tanteraka ny momba ny Andriandoriamanjaka. == Jereo koa == *[[Mpanjaka merina]] *[[Andriana]] * [[Madagasikara]] [[sokajy:mpanjaka malagasy]] [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] 4ce8xdsp6ews7raud3b9mhbc1vjyogt 0 9358 1153150 1057134 2026-11-04T17:10:51Z ~2026-58551-01 41560 /* Ny Andriandoriamanjaka */ 1153150 wikitext text/x-wiki {{coord|-18.483330|47.250000}} I '''Fonohasina''' dia vohitr' [[andriana]] masina sy manan-tantara aty Imerina, miorina eo tehezan' ny [[Alahamady|alahamaditanin]]' [[Ambohidrabiby]]. Ny [[Andriandoriamanjaka]] no tompon' io vohitra io. Rehefa nilamina ny tany dia nanao fizaràn-tany teo Ambohidrabiby renivohim-panjakany ny mpanjaka [[Ralambo]] (1575-1610) ka ny faritra avaratry ny lapany, ny avara-drova, ny vakin-kady avaratra ary ny ambany avaratr' Ambohidrabiby no zara-tany nomeny ny Andriandoriamanjaka. Tafiditra amin' io zara-tanin' ny Andriandoriamanjaka io i Fonohasina. == Ny Andriandoriamanjaka == Ny Andriandoriamanjaka moa dia ireo ny tarana-dRabefaravolamanjaka zanaky ny mpanjaka Rabiby sy Ramaintsoakanjo teo Ambohidrabiby tamin' Andrianamboninolona zanak' Andriamananitany rahalahin' [[Andriamanelo]] mpanjakan' i Alasora. Ny Andriandoriamanjaka koa no lehiben' ireo mpanolotsain' ny mpanjaka Ralambo, mpanolotsaina izay nahitana solotena avy amin' ny sokajin' andriana rehetra sy ireo lehiben' ny [[folovohitra]]. Ny Andriandoriamanjaka moa dia [[Zanak' Andriana]] ary "mahazo manjaka mandrakizay" no firazanany araky ny nandaharan' ny mpanjaka Rabiby azy raha nitetiarana izy. Ao Ambohidrabiby amin' ny avaratry ny rova no zaratany iombonana sy foiben' ny Andriandoriamanjaka rehetra taty Imerina, avy eo Ambohidrabiby no niparitaka amin' ny vohitra maro ny Andriandoriamanjaka. Nisy tamin' ireo Andriandoriamanjaka no nonina teo antampon' Ambohidrabiby amin' ny faritra avara-dapa sy avara-drova hatramin' ny mpanjaka Rabiby mandraka ankehitriny fa nisy kosa tamin' ireo Andriandoriamanjaka no niainga teo ka niparitaka eraky ny vohitra maro toa ireo Andriandoriamanjaka sasany namponenin' ny mpanjaka Ralambo teo Fonohasina, mba hitandro ny hasim-panjakana sy ny hasin' ny andriana izay nafenin-dRabiby raibeny (taona 1500) teo sy hirariany fa ny Zanakandriana mandrakizay doria no manjaka amin' ny tany sy ny fanjakana.<gallery> File:Fonohasina.JPG File:Jeunes Andriambavilanitra de Fonohasina. Au fond, le temple d'Ambohidrabiby.JPG File:Fêtes à Fonohasina.JPG </gallery> == Tantaran' i Fonohasina == Ny mpanjaka Ralambo no namorona ny vohitra Fonohasina tamin' ny volana [[alahamady]] noho ny vohitra naorina eo amin' ny alahamaditanin' Ambohidrabiby. Ny mpanjaka Ralambo ihany koa no nanao ny anaran-tany hoe "Fonohasina" mba ho fahatsiarovana an-d[[Rabiby]] raibeny. === Ny anaran' ilay tanàna === Telo ny lovantsofina manazava ny nanomezan-dRalambo ny anaran' io vohitra io. * Ny [[lovantsofina]] voalohany, Fonohasina no anaran' ny lapan' ny mpanjaka Rabiby tao Ambohitsitakatra-Anjozorobe. Io lapa "Fonohasina" any Anjozorobe io no voatanan' ny lovantsofina eo Ambohidrabiby hoe "Fonohasina avaratra". * Ny lovantsofina faharoa dia teo amin' ny toerana misy an' i Fonohasina io no nanao [[joro]] ny mpanjaka Rabiby alohan' ny hananihany an' Ankotrokotroka ary tamin' izany joro izany dia nafenin-dRabiby teo ny hasin' ny fanjakany, araka ny toro-marik' i Ranakandriana [[Ombiasa|ombiasiny]] rehefa nivezivezy nitady tany hanjakana izy ka niaraka taminy hatrany ireo hasin' ny fanjakany ireo. Io hasin' ny fanjakana nafenina teo, araka ny lovantsofina, dia lefom-pohy volamena miisa valo voasikotra soratra masina amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] ary voahaingona vatosoa sy vatomazava. Koa izany toerana izany dia nataon-dRalambo hoe "Fonohasina" (izany hoe mitazona, manafina ary tsy mizara ny hasin' Imerina) ary maha-hasin' Imerina ny vohitr' Ambohidrabiby. Ity lovantsofina ity koa dia maneho sy mitahiry ny fomban' ny andriana izay "afenina" na "asitrika" fa tsy "alevina" na "apetraka" raha nody mandry izy. * Ny lovantsofina farany kosa dia "Fenohasina" no anarany tany amboalohany satria nijoalajoala tsy nanam-paharoa ireo hasina nambolen' i mpanjaka Ralambo nanodidina ireo hadivory teo amin' io vohitra io. Tato aoriana, noho ny fitenenana, niova ho "Fonohasina" io "Fenohasina" io. <gallery> File:Ambohidrabiby, les tombeaux des Rois Rabiby et Ralambo, ancêtres des natifs de Fonohasina.JPG File:Pierre sacrée au milieu du village de Fonohasina.JPG File:Des touristes autour de la pierre sacrée à Fonohasina Ambohidrabiby.JPG File:Quelques vestiges de Hasina poussant à Fonohasina.JPG File:L'arbre sacré Amontana, jadis abondants à Fonohasina.JPG File:L'arbre sacré Hitsikitsika à Fonohasina Ambohidrabiby.JPG </gallery> Tanàna roa, samy voahodidina [[hadivory]] boribory avy, milahatra avaratra-antsinana sy atsimo-andrefana no mitambatra ho Fonohasina ka ilay tanàna eo avaratra-antsinana no Fonohasina Avaratra ary ny tanàna faharoa eo atsimo andrefana no Fonohasina Atsimo. === Vatomasina === Mbola eo afovaon' ny Fonohasina Avaratra ny vatomasina hodidin' ny kianja filanonan' ny [[Andriandoriamanjaka]] sy fanaovana fangatahana ary fivoriany. Teo amin' ny toerana misy io vatomasina io araka ny lovantsofina no nanao joro ny mpanjaka Rabiby alohan' ny hanafihany an' Ankotrokotroka ary ny mpanjaka Ralambo no nanorina io vatomasina io tato aoriana rehefa nametraka ny Andriandoriamanjaka honina teo sy nanorina ny tanànan' i Fonohasina izy. Amin' ny vavahadin'ny Fonohasina Avaratra hatrany no misy ny "sabaomarokelin' Andriandoriamanjaka", vato masina telo mitandahatra avaratra-atsimo natao hikabariana sy famato-tanàna ary fanaovana tsitsika. === Vavahady sy hadivory === Ny vavahady kosa dia kodiarambato boribory izay vohaina sy hidiana isan' andro. Hantsana sy hady lalina mitohy no miodidina an' i Fonohasina amin' ny ilany andrefana-avaratra sy antsinanana. Araka ny lovantsofina dia ny [[folovohitra]] sy [[angaralahy]] ary [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]] teo [[Ambohidrabiby]] no nihady izany hadivory sy hantsana teo Fonohasina izany fa tsy mba nandray anjara tamin' ny fihadiana izany na iray angady aza ireo Andriandoriamanjaka tompon' io vohitra io, fa izy ireo dia nanana mpanompo maro tokoa. Ary ireo hadivory sy hantsana teo Fonohasina ireo no hadivory natao tamin' ny faritra manodidina ny vohitr' Ambohidrabiby tao aorian' ny nahavitana ny hadivorin' Ambohidrabiby. Fahizay dia feno hasina, [[aviavy]], [[amontana]], [[hazotokana]] ary indrindra ny [[voaroihazo]] naniry teo. Ankehitriny dia ny hazo [[Hitsikitsika (zavamaniry)|hitsikitsika]] sy ny hazotokana, voaroihazo sy [[zakarandahy]] sisa no maniry eo. <gallery> File:Des touristes se dirigeant vers Fonohasina.JPG File:Pierre sacrée au milieu des rizières à Fonohasina. Au fond, le puit sacré de Ralambo et des Andriandoriamanjaka.JPG File:Escalier à Fonohasina.JPG File:Fossé circulaire entourrant Fonohasina avaratra.JPG File:Un fossé entourrant Fonohasina Atsimo.JPG File:Fasana fito-miandalana à Fonohasina Ambohidrabiby.JPG </gallery> === Ankazomalefaka === Teo avaratry ny hadivorin' i Fonohasina Avaratra dia nisy hazo midoroboka tokoa ka nokikisan' ny olona mangingina ny vatan' ilay hazo hatao [[Sampy (malagasy)|sampy]], ka raha nisy rivo-mahery indray andro dia tsy nidaraboka izany hazo izany fa folaka fotsiny ihany ka gaga ny maro, koa nantsoina hoe Ankazomalefaka io toerana nanirian' ny hazo io fahizay. Teo Ankazomalefaka koa no toerana voalohany niangonan' ny [[Kristianisma eto Madagasikara|Kristiana]] amin' ny faritra Ambohidrabiby raha vao nanjaka 10 taona [[Radama Voalohany|Radama I]], izany hoe tany amin' ny taona 1820 fa tato aoriana rehefa nihamaro ireo mpivavaka vao nanapakevitra hamindra ny toerana fivavahana eny Ambohidrabiby tany amin' ny taona 1860. === Fantsakan-dRalambo === Tsy mba nisy fantsakana teo Fonohasina fahizay fa ny rano nampiasain' ny Andriandoriamanjaka amin' ny fiainany andavanandro teo Fonohasina dia amin' ny fantsakan-dRalambo no tsakain' ireo mpanompo. Io fatsakana io moa dia eo ambany avaratra-atsinanana amin' ny vohitr' Ambohidrabiby, izany hoe eroa atsimon' ny Fonohasina, amin' ny toerana atao hoe Andohamandry Ankasina. Ny rano mikoriana avy amin' io fatsakana io no manondraka ny tanimbarin' Andriandoriamanjaka manodidina an' i Fonohasina sy mikoriana toa renirano manodidina ny sisin' ny hadivorin' ny Fonohasina. Noho ireo Andriandoriamanjaka nataon-dRalambo ho [[zanakandriana]] no ananan' izy ireo zo hiray fatsakana amin-dRalambo sy ny taranany ka tsy misy mahazo mampiasa ny rano amin' io fatsakan-dRalambo io afa-tsy ny andriamanjaka sy ny ankohonany teo Ambohidrabiby ary ireo [[Andriandoriamanjaka]] teo Ambohidrabiby sy Fonohasina. <gallery> File:Pierre sacrée au milieu des rizières à Fonohasina. Au fond, le puit sacré de Ralambo et des Andriandoriamanjaka.JPG </gallery> === Fanenomana landy === Betsaka ireo vohitra nalaza tamin' ny fanenomana landy taty Imerina ary saika ireo fianakavian' [[andriana]] taty Imerina no nanao izany. Saingy amin' ny maha toerana iafenan' ny hasin' andriana sy hasimpanjakana merina an' i Fonohasina dia teo Fonohasina no notenomina ny lamban' andriamanjaka nifandimby taty Imerina hatramin-dRalambo ka hatramin-d[[Ranavalona III]], ary teo Fonohasina koa no nalaina ny [[soherina]] nilaofan' andriamanjaka rehetra taty Imerina. Ny Andriandoriamanjaka teo Fonohasina sy Ambohidrabiby mantsy no mpanenona ôfisialy ny lambamena sy ny lamba landin' ireo andriamanjaka nanomboka tamin-dRalambo ka hatramin-dRanavalona III. Ny anton' izany dia satria ireo Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby no nitafy voalohany sy nifono ny jaky taty anivon' ny riaka vao nanao izany Ralambo mba ho fanavahana ny andriamanjaka sy ny ankohonany. Marihina fa ny jakin' ny Andriandoriamanjaka dia tsy mba mena rano ray akory fa mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ary izany no itafiany amin' ny andavanandro rehefa ankafaliana na ankaratsiana ary amonosana azy raha mody mandry izy. Mbola maniry ao Fonohasina mandraka androany ireo [[voaroihazo]] sy voasaribe namelomana ireo zana-dandy. Ka hoy ny fiteny teo Ambohidrabiby, raha mamelana ny voasaribe eo aminy: "Vokatra ity ny voasaribe ety Ambohidrabiby ka indreny ny lolobe avy eny Fonohasina" (ny lolobe dia ireo [[zanadandy]] efa niofo lasa [[Lolo (bibikely)|lolo]]). Ary ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Fonohasina dia "Ny be lamba" no fiantson' ny olona azy noho izy ireo tsy misaraka amin' ny lamba landy amin' ny fiainany andavanandro ka tafiany ataony rebareba hatramin' ny tany mihintsy izany lamban' andriana izany. Vohitra be fadifady koa i Fonohasina ka fady eo ny fiompiana [[kisoa]] sy ny fambolena [[tongolo]] ary ny fampidirana hena ratsy, hena omby vonoina raha misy maty. <gallery> File:Fonohasina entourré de vieux mûriers.JPG File:Exposition de tissus en soie naturelle de Fonohasina Ambohidrabiby.JPG File:Exposition de tissus en soie naturelle à Fonohasina, village des tisserands royaux.JPG </gallery> === "Fonohasina Andrefana" === Tamin' ny andron-dRalambo dia nisy tamin' ireo Andriandoriamanjaka no naka tsodrano tamin-dRalambo mba hiakandrefana sy hianatsimo mba hitady zaratany hanjakana ka tonga lasa razana' andriamanjaka tany [[Imamo]] sy [[Ankazobe]] ary amin' ny faritr' ny [[Betsileo]]. Ary dia mbola io anarana Fonohasina io ihany hono no anarana nomen' izy ireo ny anaran-taniny tany ka nantsoin' ny Andriandoriamanjaka teo Fonohasina-Ambohidrabiby hoe "Fonohasina Andrefana" ny anaran' ny vohitra any Imamo sy Ankazobe. Tamin' ny andron' [[Andrianjaka]] kosa dia nisy tamin' ireo Andriandoriamanjaka teo Fonohasina no nifindra monina nianavaratra ka namorina ny vohitra Ambohibao. === I Fonohasina faha Andrianampoinimerina === Fantatry ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]] (1787-1810) fa iray tarika amin' Andriamiharamanjaka rainy sy ireo andriana nanjaka tamin' ny faritr' [[Ikaloy]] sy [[Anjozorobe]] ireo Andriandoriamanjaka teo [[Ambohidrabiby]] koa dia teo Fonohasina no notanany ny mpanjakan' Ambohibeloma sy ny vadiny koa mbola ao mandrak' ankehitrio ny fasany sy ireo taranany izay nifanambady tamin' ny Andriandoriamanjaka teo. Torak' izany, raha vao nanjaka kely Andrianampoinimerina dia nampakatra avy any Ikaloy an' Andriamiharantsoa ([[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] ny firazanany), izay nalaza tamin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]] mba hanolo-tsaina azy teo [[Ambohimanga]]. Rehefa voavory Imerina dia nangataka ny hody any Ikaloy io Andriamasinavalona io saingy tsy navelan' Andrianampoinimerina noho ny alahelony azy, koa nasainy nisafidy toerana honenany nefa mifampitazana amin' Ambohimanga. Koa teo antampon' Ambohidrabiby amin' ny zara-tanin' Andriandoriamanjaka no nofidian' io Andriamasinavalona io. Ary teo Fonohasina no nanorina fasana sy nafenina io Andriamasinavalona ka ny taranany dia nisy nivady tamin' ny Andriandoriamanjaka teo. == I Fonohasina ankehitriny == Ny tanànan' ny Fonohasina dia ao anatin' ny Fokontany Fonohasina, Kaominina [[Ambohidrabiby]], [[Distrikan'Antananarivo-Avaradrano|Distrika Avaradrano]], [[Faritanin' Antananarivo]]. === Vakim-paritra dimy === Misy vakim-paritra dimy ny Fokontany Fonohasina dia: Fonohasina, Ambohitrakely, Ambohidava, Amparafara ary Antanetibe. Eroa ampita avaratr' Ambohidrabiby no misy an' Ambohitrakely izay voahodidina hadivory sy [[volotsangana]]. ==== Ambohitrakely ==== Ao amin' ilay lohasaha ambany avaratr' Ambohitrakely no misy an' Andranonandriana izay isan' ny fatsakana ny ranon' ny mpanjaka sy ny [[Andriandoriamanjaka]] teo Ambohidrabiby. Fahizay hono dia samy nanana ny lazany na ny mpanjaka Ralambo teo Ambohidrabiby na ny [[Zanakandriana|zanak'Andriana]] nonina teo Ambohitrakely, koa izany no naha Ambohitrakely ny toerana satria Ambohidrabiby no vohitra lehibe noho izy itoeran' ny mpanjaka [[Ralambo]] ary Ambohitrakely kosa dia toerana misy zanak'andriana mahazo manjaka dia ny Andriandoriamanjaka. Araka ny [[lovantsofina]], ny anaran-tany hoe Ambohitrakely eo avaratr' Ambohidrabiby no nentin' ny mpanjaka [[Andrianjaka]] niantsoany ilay toerana hoe Ambohitrakely eroa avaratr' Antananarivo, ary amin' io Ambohitrakely ao Antananarivo io no nametrahan' ny mpanjaka Andriantsitakatrandriana ny zanany tokony hanjaka handimby azy nefa tsy nampanjakainy. Ny hoe Ambohitrakely araka izany dia vohitra ametrahana ny zanak'andriana mahazo manjaka izay miandry teza ho lavo. Toerana mitana ny hasiny mandraka ankehitrio Ambohitrakely ao Fonohasina. ==== Ambohidava ==== Ambohidava kosa dia tanàna voadidina [[hadivory]] eo ampita avaratr' i Fonohasina. Andriandoriamanjaka avy eo Fonohasina ihany no nifindra monina namorona an' Ambohidava. ==== Amparafara ==== Amparafara kosa dia tanàna kely eroa ampita avaratra-antsinanan' i Fonohasina ary Andriandoriamanjaka avy eo Fonohasina ihany no nifindra monina namorona an' Amparafara. Ny hoe "Amparafara" dia avy amin' ny fiantsoan' ny Ntaolo teo Fonohasina ireo taranany dia hoe "zanaka amam-para". ==== Antanetibe ==== Ary Antanetibe kosa dia eo eroa ambany avaratr' Ambohidrabiby. Ao Antanetibe no misy ny biraon' ny Fokontany Fonohasina sy ny biraon' ny Kaominina Ambohidrabiby sy ny CSB II Ambohidrabiby sy ny CEG Ambohidrabiby ary ny EPP Ambohidrabiby. <gallery> File:Ambohitrakely, Fonohasina.JPG File:Le village d'Ambohidava au Nord de Fonohasina.JPG </gallery> === Toerana fizahan-tany === ==== Ireo zavatra mahasarika ny mpizaha tany ==== Ankehitrio, dia isan' ny toerana fizahan-tany tsidihan' ny tera-tany vahiny maro i Fonohasina ary mbola manenona ny [[lambamena]] sy [[lambalandy]] hatrany ireo vehivavy ao. Miavaka aminin' ny faritra iny koa ireo tranondrazana eo. Ara-tantara dia [[tranokotona]] avokoa ny trano fonenan' ny mponina teo Fonohasina avaratra sy Fonohasina atsimo. Trano zozoro kosa no nivavahan' ireo [[Kristianisma eto Madagasikara|Kristiana]] tao Ankazomalefaka raha vao nanjaka 10 taona [[Radama Voalohany|Radama I]]. Tato aoriana tamin' ny taonjato faha-19 dia lasa trano biriky avokoa izy ireny ka mbola maro no mijoro ao izay azo tsidihina noho ireo tranogasy eo Fonohasina miavaka amin' ny lokony menamena izay tsy fahita firy amin' ny vohitra sy tanàna manodidina azy. Koa azo atao tsara ny mijery maso izany atao hoe "lamban' Andriana" izany sy mividy lamba eo antoerana. <gallery> File:Clôture traditionnelle en terre battue à Fonohasina.JPG File:Maison traditionnelle à Fonohasina.JPG File:Maisons traditionnelles de Fonohasina.JPG File:Maisons traditionnelles à Fonohasina.JPG </gallery> ==== Ireo agence de tourisme mikarakara fitsidihana an' i Fonohasina: ==== - http://osafari.blogspot.com - http://www.tanymenatours.com/excursions_a_theme_details.html {{Wayback|url=http://www.tanymenatours.com/excursions_a_theme_details.html |date=20120609014826 }} - http://my.viewranger.com/route/details/NDM5Mjc%3D?locale=fr {{Wayback|url=http://my.viewranger.com/route/details/NDM5Mjc%3D?locale=fr |date=20160305080707 }} - http://rando-mada.blogspot.com/2010/02/ambohidrabiby-ambatofotsy.html - http://www.ariarytouring.mg/fr/promenades {{Wayback|url=http://www.ariarytouring.mg/fr/promenades |date=20151110035855 }} - http://content.yudu.com/Library/A1qi1c/Travel2MadagascarBro/resources/31.htm - http://www.virtualtourist.com/travel/Africa/Madagascar/Faritanin_Antananarivo/Ambohidrabiby-2083724/TravelGuide-Ambohidrabiby.html {{Wayback|url=http://www.virtualtourist.com/travel/Africa/Madagascar/Faritanin_Antananarivo/Ambohidrabiby-2083724/TravelGuide-Ambohidrabiby.html |date=20150608013744 }}[[sokajy:vohitra ao Madagasikara]] 7529x9is5j3i3u6xvz1tsbmmlxwc0eh 0 9416 1153113 1101663 2026-11-04T14:54:49Z HBoina 40172 Mis 1153113 wikitext text/x-wiki [[Sary:Helium atom QM.svg|vignette|298x298px|Sarin' ny atôman' ny [[heliôma]] 4 misy ny [[Ôvana (fizika)|ôvana]] atômika (aseho amin' ny loko mavokely eo afovoany) sy ny rahona [[Elektrôna|elektrônika]] (aseho amin' ny alalan' ny alokaloka volondavenona manodidina). Ny ôvan' ny heliôma 4, nohalehibeazina (eo ankavanana), dia misy [[prôtôna]] roa sy [[neotrôna]] roa.]] Ny '''atôma''' dia ampahany kely indrindra amin' ny [[Raha (fizika)|raha]] tsotra izay afaka mitambatra amin' ny fomba ara-tsimia amin' ny hafa ka manome ny atao hoe [[môlekiola]]. Avy amin' ny [[fiteny grika taloha|teny grika taloha]] hoe ατομος / ''atomos'', izay midika hoe "tsy azo zaraina", ny teny hoe ''atôma''. Ny atôma no singa fototra ao amin' ny [[vainga]] na [[ranoka]] na [[etona]] rehetra. Voafaritry ny atôma mandrafitra azy sy ny firindran' ireo atôma ireo ny toetra ara-[[Fizika|pizika]] sy ara-t[[simia]]<nowiki/>n' ireo raha ireo. Tsy araka ny hevitra voalohan' ilay teny ("tsy azo zaraina") fa azo zaraina ny atôma satria voaforon' ny singa kely kokoa noho ny atôma. Ny atôma dia ahitana ny [[Ôvana (fizika)|ôvana]], izay mitana ny 99,9% amin' ny lanjany, manodidina azy ny [[elektrôna]], izay mamorona rahona 10.000 ka hatramin' ny 100.000 heny noho ny ôvana, izay mahatonga ny hadirin' ny atôma, izay somary miendrika [[Bola (jeômetria)|bola]] amin' ny ankapobeny, ho saika foana tanteraka. Voaforon' ny [[prôtôna]], izay mitondra fahana elektrika miabo, sy [[neotrôna]], izay tsy mievanevana araka aratra, ny ôvana; maningana amin' izany ny [[Hidirôzenina|hidrôzenina]] satria tsy misy neotrôna ny ôvan' ny atôma miratoerany ¹H. Ny prôtôna sy ny neotrôna, antsoina koa hoe nokleôna, dia mitambatra ao amin' ny ôvana amin' ny alalan' ny fatorana nokleary, izay fisehoan' ny fifandraisana matanjaka. Mivondrona ho ambaratongan' angovo samihafa manodidina ilay ôvana ny rahona elektrôna, ambaratonga izay mamaritra sosona sy zana-tsosona elektrônika; mitsinjara toy ny sosona nokleary ihany koa ny nokleôna. Atôma maro no afaka mifamatotra ara-tsimia eo amin' izy samy izy noho ny elektrônany. Amin' ny ankapobeny, ny toetra ara-tsimin' ny atôma dia voafaritry ny firafitry ny elektrônany, izay azo avy amin' ny isan' ny prôtôna ao amin' ny ôvany. Io isa io, izay antsoina hoe <u>isa at</u><u>ômika</u>, dia mamaritra ny <u>singa simika</u>. Singa simika miisa 118 no eken' ny ''International Union of Pure and Applied Chemistry'' (IUPAC) nanomboka tamin' ny 18 Nôvambra 2016. Manana habe samihafa ny atôma ao amin' ny singa samihafa, ary matetika samy hafa be ihany koa ny lanjany, na dia mety ho samy hafa aza ny lanjan' ny atôma amin' ny singa simika iray, arakaraka ny miratoerana heverina. Ny atôma mavesatra indrindra, na ireo izay manana ôvana maneho tsy fifandanjana be loatra eo amin' ny karazana [[nokleôna]] roa, dia mirona ho lasa tsy marin-toerana kokoa, sy radiôaktifa; ny <u>[[firamainty]] 208</u> no miratoerana marin-toarana mavesatra indrindra. Ny teôria atômista, izay manohana ny hevitra momba ny zavatra misy "voa" tsy azo zaraina (manohitra ny hevitra momba ny zavatra izay azo zaraina kely araka izay itiavana azy tsy voafetra), dia fantatra hatramin' ny [[Andro Taloha]], ary tena narovan' i [[Leokipôsy]] sy ny mpianany [[Demôkrity]], filôzôfa tany Gresy fahiny, ary koa tany India, taloha kokoa, narovan' ny iray amin' ny sekoly [[Hindoisma|hindo]] enina, atao hoe [[Vaisheshika]], naorin' i [[Kaṇāda]]. Niadian-kevitra hatramin' ny faran' ny taonjato faha-19 izany ary tsy nisy fanoherana taty ariana hatramin' izay. Natao tamin' ny tapaky ny taonjato faha-20 tamin' ny alalan' ny [[fanitajery]] elektrônika ny fandinihana mivantana ny atôma. Noho izany, dia mifototra amin' ny toetran' ny atôma ny siansan' ny raha rehetra, ary nandray anjara tamin' ny fampandrosoana ny fizika môderina ny fanazavana ny toetra sy ny firafitry ny atôma.{{vangovango}} == Jereo koa == === Rohy ivelany === * {{en}} [http://physics.nist.gov/cuu/Constants/Table/allascii.txt Fundamental Physical Constants – Complete Listing] * {{fr}} [[Alfred Kastler]], [http://hal.archives-ouvertes.fr/docs/00/21/54/68/PDF/ajp-jphyscol197334C1004.pdf ''LE CONCEPT D'ATOME DEPUIS CENT ANS'' {{pdf}}] * {{en}} [http://history.hyperjeff.net/statmech_slim.html Sketching of History of Statistical Mechanics and Thermodynamics] {{Wayback|url=http://history.hyperjeff.net/statmech_slim.html |date=20060502025843 }} [[Sokajy:Atôma|*]] dt50texha3lj47pncvcxow8qwsyns9x 0 9493 1153123 1136416 2026-11-04T15:24:36Z ~2026-58551-01 41560 /* */ 1153123 wikitext text/x-wiki '''Andriantompokoindrindra''' dia zanaka lahimatoan' ny mpanjaka [[Ralambo]] (1575-1610) tamin' ny andriambavy [[Ratompokoamandrainy]] Rabehavina izay zanaky ny andriandahy Andriamamilazabe. == Andriantompokoindrindra: zanakalahin-dRalambo == === Fahazazany === Tao [[Ambohimanjaka]]-[[Ambohimalaza]] ary no teraka Andriantompokoindrindra tamin' ny faran'ny taonjato faha-16. Marihina fa ny mpanjaka Ralambo rainy dia nafenina ao antampon'Ambohidrabiby ary ny Andriambavy Rabehavina reniny dia nafenina ao Ambohimalazabe. Fony fahazazany dia notezain-drainy teo aminy teo [[Ambohidrabiby]] i Andriantompokoindrindra ary nomeny ny fitaizana rehetra momba ny handimbiasany azy amin' ny fanjakana any aoriana. Raha vao nanomboka lehibehibe kosa Andriatompokoindrindra dia napetrakin'ny rainy tamin' ny atsinanana amin'ny fanjakany dia tao Ambohimalazabe izany, niaraka tamin' ireo andriana sy ny mpanolotsaina roambinifolo ary vahoaka sy mpanompo maro. Maro ny zanaka lahin'ny mpanjaka [[Ralambo]] saingy navahany tamin'ireny i Andriantompokoindrindra sy [[Andrianjaka]] satria izy roalahy ireto ihany no mahazo manjaka fa ireo zanaky ny mpanjaka Ralambo sisa dia tsy mahazo manjaka. Arak' izany, amin'ny mahazo manjaka azy roalahy dia Zanakandriana no firazanan' Andriantompokoindrindra sy Andrianjaka. Ireo zanaka natera-dRalambo hafa dia nosokajiany ho [[Zanadralambo]] ny firazanany. Andrianjaka sy ny tarànany dia afaka nanjaka raha toa ka nanambady mivantana tamin' ny foko Andriantompokoindrindra. === Momba ny fandovana fanjakana === ==== Tsy nanjaka? ==== Manaporofo io firazanana [[Zanakandriana]] an' Andriantompokoindrindra io, ny lovantsofina dia mitàna fa nanaovan-dRalambo fitsapana Andriantompokoindrindra sy Andrianjaka, ny amin'izay handimby azy. Nody nanao narary hono Ralambo ary mody nanao hoe tamy hanafika azy ny fahavalo. Ireo zana-dRalambo hafa rehetra anefa dia tsy mba nanaovana io fitsapana io. Misy nilaza moa fa Andriantompokoindrindra dia mbola niezaka nanao fanorona aloha vao hamonjy ny haikan-drainy, ka hoy izy mantsy ny irak' [[Andriana]]: "izaho mbola hamono ny telo noho ny dimy" satria fantany hono fa hevi-petsin-drainy izany. Ka noho io valinteny io dia i Andrianjaka izay tsy nahalany vary sy tsy naharay lamba fa avy hatrany dia tonga teo [[Ambohidrabiby]] no nofidian-d[[Ralambo]] handimby azy. ==== Nanjaka ihany? ==== Misy kosa lovantsofina milaza fa tena nanjaka nandimby an-dRalambo mihitsy i Andriantompokoindrindra fa tato aoriana dia nomeny an' Andrianjaka zandriny ny fanjakana noho ny fitiavany an' io zandriny io sy rehefa nanao fifanarahana izy roalahy. Teo amin' ny tampon' ny havoana [[Ambohimalaza]] no nisy ny lapany. Andriantompokoindrindra dia sarotiny tamin' ny fiandrianana ka andriana terak' [[Andriamamilazabe]] raibeny ihany no nekeny ho lehiben' ny mpanolotsainy miisy 12 teo [[Ambohimalaza Miray|Ambohimalaza]]. Ary izany lehiben' ny mpanolontsainy izany dia notsofin' Andriantompokoindrindra rano hiankandrefana hanitatra ny fanjakana koa lasa andriamanjaka razan' andriana amin' ny faritra [[Vonizongo]] iny. == Ny Andriantompokoindrindra == Niteraka telo lahy Andriantompokoindrindra, ka ny zanany lahimatoa atao hoe [[Ratompoinandriana]] sy ny zanany faharoa Andriandambo ary ny taranany dia napetrany eo avarabohitra, fa ny zanany faralahy Andriamahatsiravina sy ny taranany kosa dia namponeniny eo atsimombohitra. === Taranak' Andriantompokoindrindra === Ny Andriantompokoindrindra dia iray amin' ireo anaram-pirazanan' andriana merina. Ireo taranak' Andriantompokoindrindra tokoa mantsy dia nosokajin-d[[Ralambo]] ho "Andriantompokoindrindra" ny firazanany. Ary amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben'ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra. === Fanambadiana === Ny Andriatompokoindrindra koa dia malaza amin' ny fanaovana [[lova tsy mifindra]], ka na ny zanaky ny mpirahavavy aza dia mivady aminy. Izany no nataony dia mba hitazomana ny hasin' andriana ao aminy indrindra moa fa aminy no hakana ny vadiben' ny andriamanjaka. Mahakasika ny fanambadiana hatrany dia amin' ny taranak' Andriantompokoindrindra no hakana ny vadiben'ny andriamanjaka araka ny fifanarahana teo amin' Andriantompokoindrindra sy [[Andrianjaka]]. Tsy dia voahaja loatra anefa io fifanarahana io tato aoriana indrindra nanomboka taorian' [[Andriamasinavalona]], ary dia nohadinoina tanteraka izany nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Radama I]], ka nahavery fanjakana taty aoriana. === Fahafatesana === Ny Andriantompokoindrindra dia tsy mba mandray razana (faty), eny fa na ny fatin' ny havany akaiky izao aza (ray sy reny, mpiray tampo, zanaka) koa raha miamboho ny havany dia antsoiny ny karazan' olona atao hoe "Raiamandreny" avy eny [[Ambohimalaza]] nantsoiny hampandro sy hamono lamba ary hanitrika ao ampasana ny razan' Andriantompokoindrindra iray. Mahafaty ny hasin' ny velona hono ny fikitihana faty. Miavaka tokoa izany satria ny karazan' andriana hafa, toy ny [[Zanakandriana]], [[Zazamarolahy]] sy [[Andriamasinavalona]] dia mampandro sy mamono ary manitrika ao ampasana ny fatin' ny havany, ary fahizay aza dia ny karazan' andriana atao hoe [[Zanadralambo]] no mpamono ny razan'andriamanjaka. Ny fasana ao Ambohimalaza moa dia maro no tsy idiram-binanto. Manana ny fomba mampiavaka azy ny Andriatompokoindrindra: ahitana ireny trano kely atao hoe "tranomanara" ireny eo ambonin' ny fasany ao [[Ambohimalaza]], ary araka ny lovantsofina dia Andriantompokoindrindra razambeny no nahitana ny fanorenana ireny trano ireny satria tsy tiany ny fasany sao hiakaran' ny alika raha tsy misy ireny, ary Andrianjaka dia mba naka tahaka fotsiny izany fa tsy tompony. Ny Andriantompokoindrindra koa no manao ny karazan-dihy antsoina hoe "soratra" rehefa foraina ny zanakandriana. === Taranaka jiosy sa arabo? === Maro amin'ny Andriantompokoindrindra no milaza ankehitriny fa [[Jiosy malagasy|taranaka jiosy]] ary misy fihavanana amin' ny taranak' i [[Ali Tawarat]], razan' ny [[Anakara]] ao [[Vohipeno]]. Satria tokoa mantsy i Ali Tawarat dia tsy mba nanjaka tamin' ny foko [[Antemoro]] fa nanotrona sy nanolotsaina ary nitazona ny fomban-drazana teo akaikin' ny [[Anteony]] i Ali Tawarat sy ny Anakara taranany. Tamin' ny foko Antemoro tokoa dia ny Anteony ihany no tena andriana ary ny Anteony hatrany no akana ny ampanjaka, fa vao tamin' ny fitroaran' ny [[Ampanabaka]] vao samy nanana ny ampanjakany manokana na ny Anteony, na ny Anakara na ny Ampanabaka. Ny Anteony, andriana antemoro anefa dia milaza fa [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[silamo]] avy any Lameka (na [[Maka (any Arabia Saodita)|Maka]]) any [[Saikanosin'i Arabia|Arabia]] i [[Ramakararo]] razamben' ny Anteony. Koa mampieritreritra tokoa arak' izany ny maha mpihavana akaiky an' i [[Ali Tawarat]] (Andrianalitavaratra) sy ny Andriantompokoindrindra satria araka ny [[lovantsofina]] antemoro, i Ali Tawarat dia tsy mba nanjaka satria tsy manana zo ho amin' izany izy amin' ny maha [[Ombiasa|ombiasy]] azy, ka sao io fihavanana amin' i Ali Tawarat sy Andriantompokoindrindra io no anisan' ny manazava ny lovantsofina sasany izay milaza fa tsy nampanjakaina mihintsy i Andriatompokoindrindra? Araka ny fiheveran' ny sasany dia samy andriana [[Jiosy malagasy|Jiosy]], i Andriatompokoindrindra sy Ali Tawarat (Andrianalitavaratra). Ary mariky ny naha mpanjaka an' Andriantompokoindrindra ny fisian' ny mpanolotsainany roa ambin' ny folo sy ny satroka jaky, ny lamba jaky, ny fehikibo jaky teo aminy, ary ny miaramila marobe niaraka taminy. == Jereo koa == * [[Imerina]] * [[Jiosy malagasy]] * [[Lisitry ny mpanjaka merina]] * [[Fanjakan' Imerina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] 5sylxn0gmb0m0htdrekptsqr3xi4by0 0 9666 1153151 1148901 2026-11-04T17:20:59Z ~2026-58551-01 41560 /* Andriandranandobe */ 1153151 wikitext text/x-wiki Ny '''Andriandranando''' na '''Zafindranando''' dia [[andriana]] [[merina]] nipoitra tamin' ny andriandahy [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala antsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] ankehitrio izy mba hitady zara-tany hanjakana. Tsy nataon-dRalambo ho isan' ny [[folovohitra]] ny taranak' Andriandranandobe fa notazominy ho andriana. == Andriandranandobe == Andriandranandobe (niaina tamin' ny taonjato faha-16) no razambe nipoiran' ny terak' Andriandranando. Avy amin' ny faritry ny ala antsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany hanjakana. Zanaky ny andriandahy Andriamamilazabe sy Ramanentohento izy. Metisy [[Maley (vahoaka)|maley]] sy [[Arabo (vahoaka)|arabo]] hono i Andriandranandobe. Raha tonga teto anefa dia efa natanjaka ny fanjakan' [[Andriamanelo]] teo [[Alasora]] sy ny fanjakan-d[[Rabiby]] teo [[Ambohidrabiby]]. === Tsy tia ady === Na dia nalaza ho masin' ody aza Andriandranandobe dia tsy mba nila ady na nanosika ireo fanjakan' andriana efa niorona teo Alasora sy [[Ambohidrabiby]] fa nanao raharaham-pihavanana tamin' Andriamanelo ka nanoa ity farany no mba nisakaiza tsara tamin-dRabiby izay raibeny niteraka ny rainy, araka ny [[lovantsofina]] sasany. Ho marik' io fametraham-pihavanana io dia nomen' Andriamanelo ho vadin' Andriandranandobe i Rasoavimbahoaka anabaviny. Nanana vadikely hafa koa anefa Andriandranandobe. === Tsy nanjaka? === Raha ny [[lovantsofina]] dia tsy mba nanjaka Andriandranandobe. Anefa ny porofo arkeolojika dia mandiso izany satria raha ny vohitr' Andriandranando no jerena dia manana ny fepetra rehetra saika hita amin' ny tendrombohitra 12 izy. Ambohibe ohatra dia sady avo no misy farihy masina eo amin' ny tehezany. === Ny zanaka lahin' Andrianandobe === Telo lahy ny zanak' Andriandranandobe dia: * [[Andriantompoinandriana]], lahimatoa ao Ambohimailala, eo avaratr' [[Ambohibe]]; * [[Andriakomahitsy]], lahiaivo, tao Ambohibe izay tendrombohitra avo tokoa ahitana farihy masina fandevenana ny taovan' ireo Zanadranando tamin' izany; * [[Andrianifantsy]] eo amin' ilay tampotanety atsimon' Ambohibe atao hoe Manankasina-Ambohipotsy akaikin' ny misy ny tanànan' i [[Père Pedro]] ankehitrio. == Ny Andriandranando == === Isan' ny andriana ny Andriandranando === Ho takalon' izany raharaham-pihavanana sy fanoavana izany dia tsy mba nataon-dRalambo ho isan' ny folovohitra ny taranak' Andriandranandobe fa notazominy ho [[andriana]], Andriandranandobe rahateo dia havana akaikin' ireo mpanjaka teo [[Alasora]] sy Ambohidrabiby ihany. === Ny andriambavy andriandranando === Ireo andriambavy andriandranando dia miavaka amin' ny andriambavy rehetra satria somary toy ny [[Tailandy|tailandey]] maranidranitra izay izy ireo ary tena tsaratarehy tokoa raha amin' ny andriambavy rehetra. Vokatr' izany dia maro tamin' ireo mpanjaka merina no naka vady andriambavy andriandranando ka ny zanak' izy ireo dia saika nanjaka. Porofon' izany: ny mpanjaka [[Andriantsitakatrandriana]] dia niteraka an' [[Andriatsimitoviaminandriandehibe]] tamin' ny Andriandranadovavy atao hoe Ravololontsimitovy; ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] dia niteraka an' [[Andriatsimitoviaminandriana]] tamin' ny Andriandranandovavy atao hoe Ratompoindraondriana; ary ny mpanjaka [[Radama I]] dia nanambady an-d[[Rasalimo]] zanaky ny mpanjaka [[sakalava]] atao hoe Ramitraho izay manana razana Andriandranando. === Asa sahananiny === Tamin' ny fanjakan' andriana kosa dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana azy ary ankoatr' izany dia maro aminy koa no manenona lamba landy. === Niely eran' ny nosy === Maro tamin' izy ireo koa anefa no nieli-patrana eran' ny nosy indrindra amin' ny faritr' i [[Fianarantsoa]] iny talohan' ny taona 1896. Niely tamin' ny vohitra manodidina an' Ambohibe ny terak' Andriandranando" : [[Ambohimailala]], [[Ambohibe]], [[Betsizaraina]], [[Soamanandrariny]], [[Iadiambola]], [[Masinandriana]], [[Manankasina]] ary Ampomanjaka, Ambato ao Ambohimangakely, Ankadindramamy, sns.... Tsy mba isan' ireo loharanon' Andriana nipoiran' ireo andriana merina ny Andriandranando nefa kosa dia nanjaka zanaka izy noho ny fifanambadiany tamin' ireo andriana merina dia nipoiran' [[Andriamasinavalona]] mpanjaka izy. === Isan' ny Andriateloray === Isan' ireo [[Andriateloray]] ny Andriandranando, koa tamin' ny antanantohatr' andriana dia teo aorian' ny [[Andrianamboninolona]] sy eo anoloan' ny [[Zanadralambo]] no misy ny Andriandranando. Marihina anefa fa nisy foko [[hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana no nakarina ho andriana ho isan' ny Andriandranando. == Jereo koa == * [[Zanakandriana]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] * [[Andriandranando]] * [[Zanadralambo]] * [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] * [[Zazamarolahy]] * [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] [[Sokajy:Mpanjaka tao Madagasikara]] nmq3dv2fczke1bku48cod10gnu2gec6 0 11110 1153115 1132532 2026-11-04T15:03:18Z HBoina 40172 Mise en forme 1153115 wikitext text/x-wiki [[Sary:Meteosat-12-fci-march-equinox-2025-noon.jpg|vignette|Ny Tany]] [[File:NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg|frameless|right]] Ny '''Tany''' (marika: [[file:Earth symbol (fixed width).svg|16px|🜨]]) dia [[planeta]] fahatelo raha ny elanelany amin'ny [[Masoandro]] no heverina ary fahadimy lehibe indrindra ao amin'ny rafi-masoandro eo amin' ny [[Lanja|lanjany]] (597.410²⁴ kg eo ho eo) sy ny [[Savaivo|savaivony]] (eo ho eo amin'ny 6.371km eo ho eo). Izy irery ankehitriny no fantatra fa onenan-[[Zavamananaina|javamananaina]]. Niforona tamin'ny 4,5 lavitrisa taona lasa ny Tany; anisan'ny planeta vato eto amin'ny [[Rafi-masoandro|Rafitry ny Masoandro]] izy io, ny telo hafa dia i [[Merkiora (planeta)|Merkiora]] sy i [[Venosy (planeta)|Venosy]] ary i [[Marsa (planeta)|Marsa.]] Ny ankoatr' izay dia planeta [[etona]]. Mihodina amin' ny [[Masoandro]] ny tany ka ny lanja lehiben' ny Masoandro no miteraka izany, tahaka ny lanja lehiben' ny Tany izay mampihodina ny [[Volana]] manodidina azy. Ny isan' ny [[andro]] ihodinan' ny Tany <ref>https://mg.globalvoices.org/2013/06/02/48716/</ref>amin'ny Masoandro dia 365,25 eo ho eo: izany no antsoina hoe herintaona. Araka ny fanomezana daty radiômetrika, ny Tany dia niforona 4,54 [[lavitrisa]] taona lasa. Manana satelita tokana izy io, dia ny [[Volana]], izay niforona fotoana fohy taorian' izay. Ny isan' ny andro ihodinan'ny Volana amin' ny Tany dia 27,33 andro: izany no niavian' ny hoe [[Volana (fotoana)|''volana'']] anondroana fotoana. Mihodina amin'ny tenany ihany koa ny Tany raha oharina amin' ny [[Masoandro]] ao anatin' ny andro iray (eo ho eo amin' ny 23 ora 56 mn 04 s). Mitongilana 23° ny [[teza]] fihodinan' ny Tany, izay mahatonga ny [[fizaràn-taona]] ([[lohataona]], [[fahavaratra]], [[fararano]] ary [[ririnina]]). Ny fifanintonana miteraka fihodinana eo amin' ny Volana no miteraka ny [[aka]] sy ny [[famonta]] (fihemorana sy fisondritan' ny haavon' ny [[ranomasina]] sy ny zavatra hafa), sady mahamarin-toerana ny teza fihodinany ary mampihena tsikelikely ny hafainganan' ny fihodinany. Manana velarana mirefy 510.067.420km² ny Tany. Ny Tany no planeta tena ahitana [[rano]] mikoriana eto amin'ny Rafitry ny Masoandro, ary 71% amin' ny velarany manontolo no misy izany. Izay koa no iantsoana ny Tany ho "planeta manga". Eto amin' ny Tany dia ahitana karazana zavamananaina eo amin' ny 14 tapitrisa eo ho eo. Eo amboniny no tena iainan' ny ankamaroan' izy ireo, ary misy ihany koa ny karazan-javamananaina any ambanin' ny tany. Niova be ny zavamananaina teto an-tany. Ohatra, tany am-boalohany, ny sianôbakteria dia nanova ny soson-drivotra iainana sy nanome [[ôksizenina]]. Ny fiainana dia niseho voalohany tany an-dranomasina, fara fahakeliny 3,5 lavitrisa taona lasa izay, izay nisy fiantraikany tamin' ny atmôsfera sy ny etỳ ambonin' ny tany noho ny fihanaky ny zavamananaina, voalohany anaerôbika (tsy mila [[diôksizenina]] O₂) sy noho ny fipoirana tampoky ny zavamananaina maro sela (metazôera, niteraka ny fitomboan' ny sokajy sy karazan-javamananaina [[biby]] sy [[zavamaniry]], ary [[bakteria]]) izay miaina amin' ny diôksizenina. Ny fitambaran' ny anton-javatra toy ny halaviran' ny Tany amin' ny Masoandro (150 tapitrisa kilômetatra eo ho eo), ny atmôsferany, ny sosona [[ôzônina]], ny sahan' andriambiny ary ny fivoarany ara-jeôlôjia no nahatonga ny [[fiainana]] hivoatra sy handroso. Nandritra ny tantaran' ny [[Evolisiona|evôlisiôna]] (fivoarana miandalana) teo amin' ny fiainana, ny zavamananaina isankarazany dia niaina vanim-potoana fielezana izay nisehoana faharinganana faobe tsindraindray; eo ho eo amin' ny 99 % amin' ny karazana niaina teto an-tany dia efa lany tamingana ankehitriny. Amin' ny taona 2023 dia maherin' ny 8 lavitrisa ny olona miaina eto an-tany ary miankina amin' ny biôsfera sy ny harena voajanahary ao aminy ny fahavelomany. Ny Tany no planeta [[Hakitroka|makitroka]] indrindra ao amin' ny rafi-masoandro ary izy no lehibe indrindra sy mavesatra indrindra amin' ireo planeta vato sy metaly efatra. Ny fonony henjana - antsoina hoe litôsfera - dia mizara ho takelaka tektônika samihafa izay mikisaka santimetatra vitsivitsy isan-taona. Manodidina ny 71 % amin' ny velaran' ny Tany dia rakotra [[rano]] - indrindra [[ranomasina]], fa ao koa ny [[farihy]] sy ny [[renirano]], izay mamorona ny hidrôsfera - ary ny 29 % sisa dia [[kôntinenta]] sy [[nosy]]. Rakotra ranomandry ny ankamaroan' ny faritry ny [[tendrontany]] s yny manodidinna azy, indrindra fa ny ranomandry any [[Antarktika]] sy ny ranomandry makadiry any amin' ny [[Ranomasimbe Arktika]]. Ny rafitra anatiny ao amin' ny Tany dia mihetsika, ny vihy mivaingana ao anatiny sy ny vihy ranoka ivelany (samy foronina [[vy]] indrindraindrindra) ka mahatonga azy io hamokarana sahan' andriamby vokatry ny fihetsehany anaty sy ny fahasamihafan-kafana eo amin' ny akanjon' ny Tany (foronin' vato misy [[silikata]]) izay miteraka ny tektônikan' ny takelaka. == Jereo koa == * [[Nofon-tany]] * [[Gaia]] {{fajiry}} {{vangovango}} * [[Voambolan' ny jeôgrafia]] [[Sokajy:Kintana]] [[Sokajy:Astronomia]] ju1do9ckkxi7m7i5uu6v1taaw79pydd 0 155724 1153129 1119571 2026-11-04T15:48:45Z HBoina 40172 Nanintsy 1153129 wikitext text/x-wiki [[Sary:Solar planets.jpg|right|upright|thumb|Ireo fajiry akaiky]] Ny '''fajiry''' na '''planeta''' dia [[zavatra ara-kainkintana]] izay mihodikodina manodidina ny kintana izay milanja iray tapitrisa ny lanjan'ilay fajiry. Ampy lanja ny fajiry mba tsy hiparitahan'ny [[zaka]]ny eraky ny [[habakabaka]]. Ny hery manintona ny zaka no maha-boribory ny fajiry.<ref>[http://tenymalagasy.org/bins/teny2/fajiry]</ref> Ireto ny anaran'ny planeta sivy ao amin' ny lamin' ny [[Masoandro]]: i [[Merkiora (planeta)|Merkiora]], i [[Venosy (planeta)|Venosy]], ny [[Tany]], i [[Marsa (planeta)|Marsa]], i [[Jopitera (planeta)|Jopitera]], i [[Satiorna (planeta)|Satiorna]], i [[Oranosy (planeta)|Oranosy]] ary i [[Neptiona (planeta)|Neptiona]]. {{fajiry}} <br /> == Loharano == [[sokajy:hainkintana]] 69cff6e7b7whtkueibxac9xh23iolv9 0 167696 1153117 1149289 2026-11-04T15:09:15Z ~2026-58551-01 41560 /* Ny andraikitry ny Zanadralambo */ 1153117 wikitext text/x-wiki Ny '''Zanadralambo''' dia iray amin' ireo sokajin' [[andriana]] nisy tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]]. Taranaky ny mpanjaka [[Ralambo]] na havany akaiky izy ireo, ankoatr’ireo hova mendrika nasandratra ho andriana izay nampidirina tao amin’io sokajy io tamin’ny andron’ny mpanjaka hafa taty aoriana. Nanambady maro ny mpanjaka Ralambo, mpanjakan' [[Imerina]], nonina sy nanjaka teo [[Ambohidrabiby]] Hasin' Imerina tamin' ny taona 1575-1600, ary niterahany maro ireo andriambavy vadiny. Mba hisorohana ny ady fanjakana teo amin' ireo taranany sy ireo andriana maro havany teo amin' ny fanjakany dia namorona sokajin' andriana efatra izy, izay nipoiran' ny mpanjaka teto Imerina, dia: ny [[Andriantompokoindrindra]], ny [[Zanadralambo amin' Andrianjaka|Zanadralambo amin'Andrianjaka]], ny [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]], ary ny [[Andriandranando]]. Ny sokajy faharoa amin' ny andriana dia nampitondrain-dRalambo ny anarany ka nataony hoe "Zanadralambo". Ankoatr' izany, misy amin' ny tarana-dRalambo no tsy natao ho isan' ny Zanadralambo toy ireo tera-dRalambo sy Rabehavina, dia i Andriatompokoindrindra lahimatoany sy i Ravaomasina anabaviny. Ny zana-dRalambo tamin-dRatsitohinimanjaka, renin’ny mpanjaka Andrianjaka lahiaivony dia nataon-dRalambo ho isan' ny [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]]. == Ny razambe telo nipoiran' ny sokajin' ny Zanadralambo == Misy karazany telo ny razambe niandohan' ny sokajy Zanadralambo dia ny taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin' ireo vadiny hafa ankoatr’i Rabehavina, ireo havany akaiky izay nosokajiany ho Zanadralambo ary ny [[Hova]] lasa andriana ka natao ho isan' ny Zanadralambo taty aoriana. Ny mpanjaka Ralambo dia teo androvan' Ambohidrabiby no nonina ary ireo Zanadralambo voalohany sy ireo taranany dia nomena zara-tany manodidina an' Ambohidrabiby renivohim-panjakana. === Ny tarana-dRalambo tamin' ny andriambavy hafa ankoatr’i Rabehavina renin’Andriantompokoindrindra === Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin'ny vadikeliny izay natao hoe "[[Zanadralambo amin' Andrianjaka]]" dia avy amin’ny zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga, Andriamasoandro, ary Andriantompombe. Andriampolofantsy no lahimatoan' ny Zanadralambo amin' Andrianjaka. Amin' ny maha-lahimatoa azy dia tao avaratr' Ambohidrabiby eo atsimon' i [[Talata Volonondry]], ary somary avaratry Falimanjaka tao Ambohimanarivo no zara-tany nomen' ny mpanjaka Ralambo an' Andriampolofantsy tany amboalohany. Tato aoriana dia nifindra nonina tao Ankadimanga izay mbola eo avaratr' Ambohidrabiby ary atsimon' i Talata Volonondry i Andriampolofantsy sy ny ankohonany ary ireo mpanaraka azy. Rehefa izany dia niala teo Ankadimanga izy ka nifindra nonina teo Ankazobe izay eroa andafy antsinanana-atsimon' Ambohidrabiby. Ary avy eo Ankazobe indray vao nifindra nonina nankeo Atsomangy ao atsimon' Ambohidrabiby. Nanan-janaka roa lahy izy ka ny lahy matoa izay natao hoe Andriamahatsiraina dia napetrany tao avaratr' Atsomangy amin' ny toerana hoe Andafiavaratra ary ny faralahy kosa Andriamasina dia nidina nonina teo ambany atsimon' Atsomangy amin' ny toerana atao hoe Ambany Atsimo. Avy eo Atsomangy kosa no nisy nifindra monina nankeo Ambohitrantenaina ny taranaka. Andriantompombe dia tao andafy avaratra antsinanan' Ambohidrabiby atsimon' ny Falimanjaka, amin' ny tanàna atao hoe Ambohidalona, no zara-tany nomen' ny mpanjaka Ralambo rainy azy ary mbola ao ny fasany. Ny taranak' Andriantompombe kosa dia niala teo ka nifindra monina any atsimon' Ambohidrabiby dia ao Ambatofotsy avaradrano sy ao [[Sabotsy Namehana]]. Andriamasoandro kosa dia napetraky ny mpanjaka Ralambo rainy tao andafy atsimon' Ambohidrabiby ao Manandriana. Andriampanarivomanga indray dia teroa andafy atsimo andrefan' Ambohidrabiby no zara-tany nomen' ny mpanjaka Ralambo azy. Rehefa nanambady an' i Ravadifo zanak' Andriampanarivomanga teo Lazaina moa ny mpanjaka Andrianjaka dia novaina ho ny terak' Andriampanarivomanga indray no zokiny amin' ny Zanadralambo amin' Andrianjaka. Ankoatr’ireo efa-dahy ireo dia misy ihany koa ny taranaky ny mpanjaka Ralambo hafa, toy ny "Zana-dRambavy" ao Masindray ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’i Ralambo tamin’i Ratomponivololona, izay zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Nataon’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho sokajy Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. ''Fanamarihana'': Ny taranak’i Ralambo tamin-dRavoromanga mpihira nalaza, izay natao hoe [[Zafindravoromanga]], dia mitonona ho isan' ny Zanadralambo ihany koa saingy efa sokajy hova no misy azy noho ny antony manokana. Ravoromanga dia niara-nonina tamin' ny mpanjaka Ralambo sy ny zanany telolahy tao androvan' Ambohidrabiby ary nafenina ao ambany antsinanan' Ambohidrabiby ao atsimon' Anjanakarivo andrefana. Ny zanaka telolahin' ny mpanjaka Ralambo tamin-dRavoromanga kosa dia nomen'ny mpanjaka Ralambo zaratany any avaratr'Ambohidrabiby dia tao Ambohitrolomahitsy ary tato aoriana dia nifindra monina ao Ambohijanamasoandro avaratr'Ambohimanga. === Zanadralambo fianakavian-dRalambo === Ireo Zanadralambo tsy mba nateraky Ralambo fa fianakavian-dRalambo no natao ho isan' ny sokajin' ny Zanadralambo ny ankamaroany. Voalohany amin' izany ny Andriamaneforalambo izay nomen' ny mpanjaka Ralambo zaratany any avaratra antsinanan' Ambohidrabiby dia ao Ankorombe avaratry Talata volonondry. Araka ny [[lovantsofina]] dia tarana-dRabiby raiben-dRalambo ity Andriamaneforalambo ity ary fianakavian' ireo [[Andriandoriamanjaka]] koa. Vinanton-dRalambo rahateo koa Andriamaneforalambo satria ny vadiny dia zanaka naterak’i Ralambo. Izany rehetra izany angamba no isan' ny nanasokajian-dRalambo ny terak' Andriamaneforalambo ho isan' ny Zanadralambo ary izy ihany amin' ny Zanadralambo no mitondra ny anarana "Ralambo". Arak' izany, ny Zanadralambo avy amin'[[Andriamaneforalambo]] dia tarana-dRalambo avy amin' ny vadin' Andriamaneforalambo fa tsy avy amin' Andriamaneforalambo razambe akory. Misy lovantsofina milaza fa Rafotsimarovahoaka razan' ny ampahany amin' ny Zanadralambo ao Ambodifahitra dia taranak' Ankorombe no nifindra monina teo. Ary farany, ny taranak' [[Andrianakotrina]] izay nomen' ny mpanjaka Ralambo zaratany any antsinanan' Ambohidrabiby dia ao Ambohimahatsinjo ao andrefan' Ambohimalaza. Andrianakotrina moa araka ny lovantsofina dia andriana tompon' ny faritra akaikin' i Manandriana-Avaradrano sy Namehana iny tamin' ny andron-dRalambo. Fianakavian-dRalambo rahateo moa Andrianakotrina no nanoa azy, ary izy ihany koa no nitondra ny vary taty anivontany ka nosokajian-dRalambo ho isan' ny Zanadralambo izy. Ny lovantsofina sy ny [[tetiarana]] ao amin' ny Terak' Andrianakotrina ao Ambohimahatsinjo dia manambara fa tena zanaky ny mpanjaka Ralambo izy ireo. === Hova lasa Zanadralambo === Misy koa [[Hova]] vitsy nataon' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]] ho isan' ny andriana ka nosokajiana ho Zanadralambo izy ireny. Tany amboalohany dia tsy nanaiky hifanambady tamin' ireo nasondrotra andriana ireo Zanadralambo na taranaka na fianakavian' ny mpanjaka Ralambo. Saingy tato aoriana dia nifanakalo vady aman-janaka ny vitsy fa tsy izy rehetra akory. Isan' ireny natao ho Zanadralambo ireny i Raberanto sy ny fianakaviany tao Ambodifahitra. Mbola maro koa ireo vohitra no mitonona ho isan' ny Zanadralambo ary mety ho tena Zanadralambo tokoa saingy tsy neken' ny mpanjaka nifandimby ho isan' ny Zanadralambo izy ireny. Misy amin' ireny vohitra ireny aza no niandry aman-taona maro vao neken' ny mpanjaka tato aoriana fa isan' ny Zanadralambo raha tsy nanaiky izany ny mpanjaka tany aloha. Isan' izany ny Zanadralambo amin' ny [[Vakinisisaony]]. Fehiny, ny teny hoe ''Zanadralambo'' dia tsy midika avy hatrany fa taranaky ny mpanjaka Ralambo. Marihina anefa fa nanana ny maha izy azy manokana amin' ny Zanadralambo ny terak' Andriampanarivomanga ao Lazaina sy ny terak' Andriampolofantsy ao Antsomangy ary ny tera-dRaberanto ao Ambodifahitra. Terak' i Lazaina i Rabedasy izay lehiben' ny Zanadralambo rehetra [tamin-d[[Ranavalona III]]]. Tamin' ny Zanadralambo rehetra dia Raberanto sy ny ankohonany avy ao Ambodifahitra no hany nomen' Andrianampoinimerina zaratany tao amin' ny faritra voahodidina hadivory manodidina an' Andohalo tao [[Antananarivo]] ka niaranonina tamin' ny solotenan' ny [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]], ny Andriandranando, ny Andrianamboninolona, ny Andriatompokoindrindra, ny [[Andriandoriamanjaka]], ary ny [[Zazamarolahy]] teo. == Ny toerana ahitana ny Zanadralambo == Saika nahitana ny Zanadralambo ny lafivalo teto Imerina. Tamin' ny nanjakan-dRalambo dia teo saika nanodidina ny vohitr' Ambohidrabiby Hasin' Imerina iny no nonina ireo Zanadralambo dia tao [[Ambohidrabiby]], [[Falimanjaka]], [[Ankorombe]], [[Ambodifahitra]], [[Lazaina]], [[Antsomangy]], Manandriana, Ambatofotsy, Ambohidrano Antsinanana, Andranovelona, Ambohimahatsinjo ary amin' ny faritra atsimo ao Kilonjy. Tato aoriana dia niely tsikelikely teo amin' ny fanjakan' Imerina ireny Zanadralambo ireny satria ny Zanadralambo dia tsy mba nahazo nivoaka ny faritr' Imerina Enin-toko ka avy amin' izany ny fiteny hoe Zanadralambo Enin-toko. Amin' ny lafiny atsimo ao Ikilonjy sy amin' ny lafiny atsimo ao amin' ny rovan' Ambohijanaka dia misy Zanadralambo. Eny hatrany amin' ny Vakinimananara amin' ny faritr' [[Anjozorobe]] dia misy Zanadralambo. Ireo andriana taranaka taty aoriana araka ny vanimpotoana nifandimby ihany no nanana zo hivoaka an' Imerina raha hanitatra fanjakana na hametram-pihavanana amin' ny fanjakana manodidina na hanorina fanjakana mihintsy. == Ny andraikitry ny Zanadralambo == Ny Zanadralambo dia nanana andraikitra manokana teo amin' ny fanjakan' andriana. Ny Zanadralambo dia loharanon' andriana manjaka. Ny Zanadralambo amin' Andrianjaka no akaiky ny mpanjaka [[Andrianjaka]] raha nanjaka tao Antananarivo izy. Natao isan' ny mpanozon-doha na mpanome [[tangena]] ny Zanadralambo. Raha nisy mpanjaka efa hiamboho (manary aina) dia ny Zanadralambo no antsoina hialany aina sy hiamparany. Tato aoriana dia natao isan' ny mpamono fatin' andriamanjaka ny Zanadralambo satria tsy misy mahazo mikasika ny taolambalon' ny mpanjaka raha tsy andriana ny firazanany dia nisy Zanadralambo nahazo nanao izany. Nisy tamin' ny Zanadralambo koa anefa toy ny ao Manandriana-Avaradrano no nahazo andraikitra ho mpanenona ny firavaka [[volamena]] sy [[Volafotsy|volafotsi]]<nowiki/>n' ny mpanjaka. Hatramin' ny andron-dRalambo rainy hono dia Andriamasoandro no mpitohy sy mpanamboatra ny voahangy sampan-dRalambo. Ny Zanadralambo avy amin' ny fianakavian-dRabedasy kosa no nanefy ny volan' ny fanjakana merina ary Rabedasy no lehiben' ny Zanadralambo tamin' ny faran' ny fanjakan' andriana merina. Betsaka manam-pahaizana ny Zanadralambo ary maro ireo nanamarika ny tantara, toa ny Andriana Alfred Ramangasoavina filoha-lefitry ny Repoblika Voalohany sady minisitry ny Fitsarana. Ny andriana Émile Ramarosaona, ministra ny Planina. Ny andriana Profesora [[Siméon Rajaona]] mpampianatra [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] teny amin' ny Oniversite ary olomanga-pirenena koa. == Ny fomban' ny Zanadralambo == Ny samy Zanadralambo dia saika nifanambady. Tsy [[lova tsy mifindra]] anefa izany noho ireo Zanadralambo samy hafa reny ary mety tsy ho tarana-dRalambo mihintsy ny sasany aminy. Tsy mba nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] manokana koa ny Zanadralambo raha nanana ny azy manokana ireo sokajin' andriana sasany, angamba noho ny maha samy hafa reny ireo vohitry ny Zanadralambo maro. Na izany aza, dia saika nanan-karena ny Zanadralambo. == Jereo koa == * [[Zanakandriana]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] * [[Andriandranando]] * [[Zanadralambo]] * [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] * [[Zazamarolahy]] * [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] [[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] qydf6dkdvo3ytck0uxhl2ez2qc61hn3 1153119 1153117 2026-11-04T15:10:52Z ~2026-58551-01 41560 /* Ny andraikitry ny Zanadralambo */ 1153119 wikitext text/x-wiki Ny '''Zanadralambo''' dia iray amin' ireo sokajin' [[andriana]] nisy tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]]. Taranaky ny mpanjaka [[Ralambo]] na havany akaiky izy ireo, ankoatr’ireo hova mendrika nasandratra ho andriana izay nampidirina tao amin’io sokajy io tamin’ny andron’ny mpanjaka hafa taty aoriana. Nanambady maro ny mpanjaka Ralambo, mpanjakan' [[Imerina]], nonina sy nanjaka teo [[Ambohidrabiby]] Hasin' Imerina tamin' ny taona 1575-1600, ary niterahany maro ireo andriambavy vadiny. Mba hisorohana ny ady fanjakana teo amin' ireo taranany sy ireo andriana maro havany teo amin' ny fanjakany dia namorona sokajin' andriana efatra izy, izay nipoiran' ny mpanjaka teto Imerina, dia: ny [[Andriantompokoindrindra]], ny [[Zanadralambo amin' Andrianjaka|Zanadralambo amin'Andrianjaka]], ny [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]], ary ny [[Andriandranando]]. Ny sokajy faharoa amin' ny andriana dia nampitondrain-dRalambo ny anarany ka nataony hoe "Zanadralambo". Ankoatr' izany, misy amin' ny tarana-dRalambo no tsy natao ho isan' ny Zanadralambo toy ireo tera-dRalambo sy Rabehavina, dia i Andriatompokoindrindra lahimatoany sy i Ravaomasina anabaviny. Ny zana-dRalambo tamin-dRatsitohinimanjaka, renin’ny mpanjaka Andrianjaka lahiaivony dia nataon-dRalambo ho isan' ny [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]]. == Ny razambe telo nipoiran' ny sokajin' ny Zanadralambo == Misy karazany telo ny razambe niandohan' ny sokajy Zanadralambo dia ny taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin' ireo vadiny hafa ankoatr’i Rabehavina, ireo havany akaiky izay nosokajiany ho Zanadralambo ary ny [[Hova]] lasa andriana ka natao ho isan' ny Zanadralambo taty aoriana. Ny mpanjaka Ralambo dia teo androvan' Ambohidrabiby no nonina ary ireo Zanadralambo voalohany sy ireo taranany dia nomena zara-tany manodidina an' Ambohidrabiby renivohim-panjakana. === Ny tarana-dRalambo tamin' ny andriambavy hafa ankoatr’i Rabehavina renin’Andriantompokoindrindra === Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin'ny vadikeliny izay natao hoe "[[Zanadralambo amin' Andrianjaka]]" dia avy amin’ny zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga, Andriamasoandro, ary Andriantompombe. Andriampolofantsy no lahimatoan' ny Zanadralambo amin' Andrianjaka. Amin' ny maha-lahimatoa azy dia tao avaratr' Ambohidrabiby eo atsimon' i [[Talata Volonondry]], ary somary avaratry Falimanjaka tao Ambohimanarivo no zara-tany nomen' ny mpanjaka Ralambo an' Andriampolofantsy tany amboalohany. Tato aoriana dia nifindra nonina tao Ankadimanga izay mbola eo avaratr' Ambohidrabiby ary atsimon' i Talata Volonondry i Andriampolofantsy sy ny ankohonany ary ireo mpanaraka azy. Rehefa izany dia niala teo Ankadimanga izy ka nifindra nonina teo Ankazobe izay eroa andafy antsinanana-atsimon' Ambohidrabiby. Ary avy eo Ankazobe indray vao nifindra nonina nankeo Atsomangy ao atsimon' Ambohidrabiby. Nanan-janaka roa lahy izy ka ny lahy matoa izay natao hoe Andriamahatsiraina dia napetrany tao avaratr' Atsomangy amin' ny toerana hoe Andafiavaratra ary ny faralahy kosa Andriamasina dia nidina nonina teo ambany atsimon' Atsomangy amin' ny toerana atao hoe Ambany Atsimo. Avy eo Atsomangy kosa no nisy nifindra monina nankeo Ambohitrantenaina ny taranaka. Andriantompombe dia tao andafy avaratra antsinanan' Ambohidrabiby atsimon' ny Falimanjaka, amin' ny tanàna atao hoe Ambohidalona, no zara-tany nomen' ny mpanjaka Ralambo rainy azy ary mbola ao ny fasany. Ny taranak' Andriantompombe kosa dia niala teo ka nifindra monina any atsimon' Ambohidrabiby dia ao Ambatofotsy avaradrano sy ao [[Sabotsy Namehana]]. Andriamasoandro kosa dia napetraky ny mpanjaka Ralambo rainy tao andafy atsimon' Ambohidrabiby ao Manandriana. Andriampanarivomanga indray dia teroa andafy atsimo andrefan' Ambohidrabiby no zara-tany nomen' ny mpanjaka Ralambo azy. Rehefa nanambady an' i Ravadifo zanak' Andriampanarivomanga teo Lazaina moa ny mpanjaka Andrianjaka dia novaina ho ny terak' Andriampanarivomanga indray no zokiny amin' ny Zanadralambo amin' Andrianjaka. Ankoatr’ireo efa-dahy ireo dia misy ihany koa ny taranaky ny mpanjaka Ralambo hafa, toy ny "Zana-dRambavy" ao Masindray ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’i Ralambo tamin’i Ratomponivololona, izay zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Nataon’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho sokajy Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. ''Fanamarihana'': Ny taranak’i Ralambo tamin-dRavoromanga mpihira nalaza, izay natao hoe [[Zafindravoromanga]], dia mitonona ho isan' ny Zanadralambo ihany koa saingy efa sokajy hova no misy azy noho ny antony manokana. Ravoromanga dia niara-nonina tamin' ny mpanjaka Ralambo sy ny zanany telolahy tao androvan' Ambohidrabiby ary nafenina ao ambany antsinanan' Ambohidrabiby ao atsimon' Anjanakarivo andrefana. Ny zanaka telolahin' ny mpanjaka Ralambo tamin-dRavoromanga kosa dia nomen'ny mpanjaka Ralambo zaratany any avaratr'Ambohidrabiby dia tao Ambohitrolomahitsy ary tato aoriana dia nifindra monina ao Ambohijanamasoandro avaratr'Ambohimanga. === Zanadralambo fianakavian-dRalambo === Ireo Zanadralambo tsy mba nateraky Ralambo fa fianakavian-dRalambo no natao ho isan' ny sokajin' ny Zanadralambo ny ankamaroany. Voalohany amin' izany ny Andriamaneforalambo izay nomen' ny mpanjaka Ralambo zaratany any avaratra antsinanan' Ambohidrabiby dia ao Ankorombe avaratry Talata volonondry. Araka ny [[lovantsofina]] dia tarana-dRabiby raiben-dRalambo ity Andriamaneforalambo ity ary fianakavian' ireo [[Andriandoriamanjaka]] koa. Vinanton-dRalambo rahateo koa Andriamaneforalambo satria ny vadiny dia zanaka naterak’i Ralambo. Izany rehetra izany angamba no isan' ny nanasokajian-dRalambo ny terak' Andriamaneforalambo ho isan' ny Zanadralambo ary izy ihany amin' ny Zanadralambo no mitondra ny anarana "Ralambo". Arak' izany, ny Zanadralambo avy amin'[[Andriamaneforalambo]] dia tarana-dRalambo avy amin' ny vadin' Andriamaneforalambo fa tsy avy amin' Andriamaneforalambo razambe akory. Misy lovantsofina milaza fa Rafotsimarovahoaka razan' ny ampahany amin' ny Zanadralambo ao Ambodifahitra dia taranak' Ankorombe no nifindra monina teo. Ary farany, ny taranak' [[Andrianakotrina]] izay nomen' ny mpanjaka Ralambo zaratany any antsinanan' Ambohidrabiby dia ao Ambohimahatsinjo ao andrefan' Ambohimalaza. Andrianakotrina moa araka ny lovantsofina dia andriana tompon' ny faritra akaikin' i Manandriana-Avaradrano sy Namehana iny tamin' ny andron-dRalambo. Fianakavian-dRalambo rahateo moa Andrianakotrina no nanoa azy, ary izy ihany koa no nitondra ny vary taty anivontany ka nosokajian-dRalambo ho isan' ny Zanadralambo izy. Ny lovantsofina sy ny [[tetiarana]] ao amin' ny Terak' Andrianakotrina ao Ambohimahatsinjo dia manambara fa tena zanaky ny mpanjaka Ralambo izy ireo. === Hova lasa Zanadralambo === Misy koa [[Hova]] vitsy nataon' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]] ho isan' ny andriana ka nosokajiana ho Zanadralambo izy ireny. Tany amboalohany dia tsy nanaiky hifanambady tamin' ireo nasondrotra andriana ireo Zanadralambo na taranaka na fianakavian' ny mpanjaka Ralambo. Saingy tato aoriana dia nifanakalo vady aman-janaka ny vitsy fa tsy izy rehetra akory. Isan' ireny natao ho Zanadralambo ireny i Raberanto sy ny fianakaviany tao Ambodifahitra. Mbola maro koa ireo vohitra no mitonona ho isan' ny Zanadralambo ary mety ho tena Zanadralambo tokoa saingy tsy neken' ny mpanjaka nifandimby ho isan' ny Zanadralambo izy ireny. Misy amin' ireny vohitra ireny aza no niandry aman-taona maro vao neken' ny mpanjaka tato aoriana fa isan' ny Zanadralambo raha tsy nanaiky izany ny mpanjaka tany aloha. Isan' izany ny Zanadralambo amin' ny [[Vakinisisaony]]. Fehiny, ny teny hoe ''Zanadralambo'' dia tsy midika avy hatrany fa taranaky ny mpanjaka Ralambo. Marihina anefa fa nanana ny maha izy azy manokana amin' ny Zanadralambo ny terak' Andriampanarivomanga ao Lazaina sy ny terak' Andriampolofantsy ao Antsomangy ary ny tera-dRaberanto ao Ambodifahitra. Terak' i Lazaina i Rabedasy izay lehiben' ny Zanadralambo rehetra [tamin-d[[Ranavalona III]]]. Tamin' ny Zanadralambo rehetra dia Raberanto sy ny ankohonany avy ao Ambodifahitra no hany nomen' Andrianampoinimerina zaratany tao amin' ny faritra voahodidina hadivory manodidina an' Andohalo tao [[Antananarivo]] ka niaranonina tamin' ny solotenan' ny [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]], ny Andriandranando, ny Andrianamboninolona, ny Andriatompokoindrindra, ny [[Andriandoriamanjaka]], ary ny [[Zazamarolahy]] teo. == Ny toerana ahitana ny Zanadralambo == Saika nahitana ny Zanadralambo ny lafivalo teto Imerina. Tamin' ny nanjakan-dRalambo dia teo saika nanodidina ny vohitr' Ambohidrabiby Hasin' Imerina iny no nonina ireo Zanadralambo dia tao [[Ambohidrabiby]], [[Falimanjaka]], [[Ankorombe]], [[Ambodifahitra]], [[Lazaina]], [[Antsomangy]], Manandriana, Ambatofotsy, Ambohidrano Antsinanana, Andranovelona, Ambohimahatsinjo ary amin' ny faritra atsimo ao Kilonjy. Tato aoriana dia niely tsikelikely teo amin' ny fanjakan' Imerina ireny Zanadralambo ireny satria ny Zanadralambo dia tsy mba nahazo nivoaka ny faritr' Imerina Enin-toko ka avy amin' izany ny fiteny hoe Zanadralambo Enin-toko. Amin' ny lafiny atsimo ao Ikilonjy sy amin' ny lafiny atsimo ao amin' ny rovan' Ambohijanaka dia misy Zanadralambo. Eny hatrany amin' ny Vakinimananara amin' ny faritr' [[Anjozorobe]] dia misy Zanadralambo. Ireo andriana taranaka taty aoriana araka ny vanimpotoana nifandimby ihany no nanana zo hivoaka an' Imerina raha hanitatra fanjakana na hametram-pihavanana amin' ny fanjakana manodidina na hanorina fanjakana mihintsy. == Ny andraikitry ny Zanadralambo == Ny Zanadralambo dia nanana andraikitra manokana teo amin' ny fanjakan' andriana. Ny Zanadralambo dia loharanon' andriana manjaka. Ny Zanadralambo amin' Andrianjaka no akaiky ny mpanjaka [[Andrianjaka]] raha nanjaka tao Antananarivo izy. Natao isan' ny mpanozon-doha na mpanome [[tangena]] ny Zanadralambo. Raha nisy mpanjaka efa hiamboho (manary aina) dia ny Zanadralambo no antsoina hialany aina sy hiamparany. Tato aoriana dia natao isan' ny mpamono fatin' andriamanjaka ny Zanadralambo satria tsy misy mahazo mikasika ny taolambalon' ny mpanjaka raha tsy andriana ny firazanany dia nisy Zanadralambo nahazo nanao izany. Nisy tamin' ny Zanadralambo koa anefa toy ny ao Manandriana-Avaradrano no nahazo andraikitra ho mpanenona ny firavaka [[volamena]] sy [[Volafotsy|volafotsi]]<nowiki/>n' ny mpanjaka. Hatramin' ny andron-dRalambo rainy hono dia Andriamasoandro no mpitohy sy mpanamboatra ny voahangy sampan-dRalambo. Ny Zanadralambo avy amin' ny fianakavian-dRabedasy kosa no nanefy ny volan' ny fanjakana merina ary Rabedasy no lehiben' ny Zanadralambo tamin' ny faran' ny fanjakan' andriana merina. Betsaka manam-pahaizana ny Zanadralambo ary maro ireo nanamarika ny tantara, toa ny Andriana Alfred Ramangasoavina filoha-lefitry ny Repoblika Voalohany sady minisitry ny Fitsarana. Ny andriana Émile Ramarosaona, minisitry ny Planina. Ny andriana Profesora [[Siméon Rajaona]] mpampianatra [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] teny amin' ny Oniversite ary olomanga-pirenena koa. == Ny fomban' ny Zanadralambo == Ny samy Zanadralambo dia saika nifanambady. Tsy [[lova tsy mifindra]] anefa izany noho ireo Zanadralambo samy hafa reny ary mety tsy ho tarana-dRalambo mihintsy ny sasany aminy. Tsy mba nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] manokana koa ny Zanadralambo raha nanana ny azy manokana ireo sokajin' andriana sasany, angamba noho ny maha samy hafa reny ireo vohitry ny Zanadralambo maro. Na izany aza, dia saika nanan-karena ny Zanadralambo. == Jereo koa == * [[Zanakandriana]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] * [[Andriandranando]] * [[Zanadralambo]] * [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] * [[Zazamarolahy]] * [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] [[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] fcc9bydciypvy4zz00tqba7t099j7xt 1153122 1153119 2026-11-04T15:21:47Z ~2026-58551-01 41560 /* Ny tarana-dRalambo tamin' ny andriambavy hafa ankoatr’i Rabehavina renin’Andriantompokoindrindra */ 1153122 wikitext text/x-wiki Ny '''Zanadralambo''' dia iray amin' ireo sokajin' [[andriana]] nisy tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]]. Taranaky ny mpanjaka [[Ralambo]] na havany akaiky izy ireo, ankoatr’ireo hova mendrika nasandratra ho andriana izay nampidirina tao amin’io sokajy io tamin’ny andron’ny mpanjaka hafa taty aoriana. Nanambady maro ny mpanjaka Ralambo, mpanjakan' [[Imerina]], nonina sy nanjaka teo [[Ambohidrabiby]] Hasin' Imerina tamin' ny taona 1575-1600, ary niterahany maro ireo andriambavy vadiny. Mba hisorohana ny ady fanjakana teo amin' ireo taranany sy ireo andriana maro havany teo amin' ny fanjakany dia namorona sokajin' andriana efatra izy, izay nipoiran' ny mpanjaka teto Imerina, dia: ny [[Andriantompokoindrindra]], ny [[Zanadralambo amin' Andrianjaka|Zanadralambo amin'Andrianjaka]], ny [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]], ary ny [[Andriandranando]]. Ny sokajy faharoa amin' ny andriana dia nampitondrain-dRalambo ny anarany ka nataony hoe "Zanadralambo". Ankoatr' izany, misy amin' ny tarana-dRalambo no tsy natao ho isan' ny Zanadralambo toy ireo tera-dRalambo sy Rabehavina, dia i Andriatompokoindrindra lahimatoany sy i Ravaomasina anabaviny. Ny zana-dRalambo tamin-dRatsitohinimanjaka, renin’ny mpanjaka Andrianjaka lahiaivony dia nataon-dRalambo ho isan' ny [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]]. == Ny razambe telo nipoiran' ny sokajin' ny Zanadralambo == Misy karazany telo ny razambe niandohan' ny sokajy Zanadralambo dia ny taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin' ireo vadiny hafa ankoatr’i Rabehavina, ireo havany akaiky izay nosokajiany ho Zanadralambo ary ny [[Hova]] lasa andriana ka natao ho isan' ny Zanadralambo taty aoriana. Ny mpanjaka Ralambo dia teo androvan' Ambohidrabiby no nonina ary ireo Zanadralambo voalohany sy ireo taranany dia nomena zara-tany manodidina an' Ambohidrabiby renivohim-panjakana. === Ny tarana-dRalambo tamin' ny andriambavy hafa ankoatr’i Rabehavina renin’Andriantompokoindrindra === Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin-dRatsitohinimanjaka renin’Andrianjaka nandimby azy, izay natao hoe "[[Zanadralambo amin' Andrianjaka]]" dia avy amin’ny zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga, Andriamasoandro, ary Andriantompombe. Andriampolofantsy no lahimatoan' ny Zanadralambo amin' Andrianjaka. Amin' ny maha-lahimatoa azy dia tao avaratr' Ambohidrabiby eo atsimon' i [[Talata Volonondry]], ary somary avaratry Falimanjaka tao Ambohimanarivo no zara-tany nomen' ny mpanjaka Ralambo an' Andriampolofantsy tany amboalohany. Tato aoriana dia nifindra nonina tao Ankadimanga izay mbola eo avaratr' Ambohidrabiby ary atsimon' i Talata Volonondry i Andriampolofantsy sy ny ankohonany ary ireo mpanaraka azy. Rehefa izany dia niala teo Ankadimanga izy ka nifindra nonina teo Ankazobe izay eroa andafy antsinanana-atsimon' Ambohidrabiby. Ary avy eo Ankazobe indray vao nifindra nonina nankeo Atsomangy ao atsimon' Ambohidrabiby. Nanan-janaka roa lahy izy ka ny lahy matoa izay natao hoe Andriamahatsiraina dia napetrany tao avaratr' Atsomangy amin' ny toerana hoe Andafiavaratra ary ny faralahy kosa Andriamasina dia nidina nonina teo ambany atsimon' Atsomangy amin' ny toerana atao hoe Ambany Atsimo. Avy eo Atsomangy kosa no nisy nifindra monina nankeo Ambohitrantenaina ny taranaka. Andriantompombe dia tao andafy avaratra antsinanan' Ambohidrabiby atsimon' ny Falimanjaka, amin' ny tanàna atao hoe Ambohidalona, no zara-tany nomen' ny mpanjaka Ralambo rainy azy ary mbola ao ny fasany. Ny taranak' Andriantompombe kosa dia niala teo ka nifindra monina any atsimon' Ambohidrabiby dia ao Ambatofotsy avaradrano sy ao [[Sabotsy Namehana]]. Andriamasoandro kosa dia napetraky ny mpanjaka Ralambo rainy tao andafy atsimon' Ambohidrabiby ao Manandriana. Andriampanarivomanga indray dia teroa andafy atsimo andrefan' Ambohidrabiby no zara-tany nomen' ny mpanjaka Ralambo azy. Rehefa nanambady an' i Ravadifo zanak' Andriampanarivomanga teo Lazaina moa ny mpanjaka Andrianjaka dia novaina ho ny terak' Andriampanarivomanga indray no zokiny amin' ny Zanadralambo amin' Andrianjaka. Ankoatr’ireo efa-dahy ireo dia misy ihany koa ny taranaky ny mpanjaka Ralambo hafa, toy ny "Zana-dRambavy" avy ao Masindray ambadik' Ambohimanambola. I Rambavy moa dia zanaka vavin’i Ralambo tamin-dRatomponivololona, izay zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Nataon’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina taty aoriana ho sokajy Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo, na dia terak’Andrianamboninolona aza ny reniny. ''Fanamarihana'': Ny taranak’i Ralambo tamin-dRavoromanga mpihira nalaza, izay natao hoe [[Zafindravoromanga]], dia mitonona ho isan' ny Zanadralambo ihany koa saingy efa sokajy hova no misy azy noho ny antony manokana. Ravoromanga dia niara-nonina tamin' ny mpanjaka Ralambo sy ny zanany telolahy tao androvan' Ambohidrabiby ary nafenina ao ambany antsinanan' Ambohidrabiby ao atsimon' Anjanakarivo andrefana. Ny zanaka telolahin' ny mpanjaka Ralambo tamin-dRavoromanga kosa dia nomen'ny mpanjaka Ralambo zaratany any avaratr'Ambohidrabiby dia tao Ambohitrolomahitsy ary tato aoriana dia nifindra monina ao Ambohijanamasoandro avaratr'Ambohimanga. === Zanadralambo fianakavian-dRalambo === Ireo Zanadralambo tsy mba nateraky Ralambo fa fianakavian-dRalambo no natao ho isan' ny sokajin' ny Zanadralambo ny ankamaroany. Voalohany amin' izany ny Andriamaneforalambo izay nomen' ny mpanjaka Ralambo zaratany any avaratra antsinanan' Ambohidrabiby dia ao Ankorombe avaratry Talata volonondry. Araka ny [[lovantsofina]] dia tarana-dRabiby raiben-dRalambo ity Andriamaneforalambo ity ary fianakavian' ireo [[Andriandoriamanjaka]] koa. Vinanton-dRalambo rahateo koa Andriamaneforalambo satria ny vadiny dia zanaka naterak’i Ralambo. Izany rehetra izany angamba no isan' ny nanasokajian-dRalambo ny terak' Andriamaneforalambo ho isan' ny Zanadralambo ary izy ihany amin' ny Zanadralambo no mitondra ny anarana "Ralambo". Arak' izany, ny Zanadralambo avy amin'[[Andriamaneforalambo]] dia tarana-dRalambo avy amin' ny vadin' Andriamaneforalambo fa tsy avy amin' Andriamaneforalambo razambe akory. Misy lovantsofina milaza fa Rafotsimarovahoaka razan' ny ampahany amin' ny Zanadralambo ao Ambodifahitra dia taranak' Ankorombe no nifindra monina teo. Ary farany, ny taranak' [[Andrianakotrina]] izay nomen' ny mpanjaka Ralambo zaratany any antsinanan' Ambohidrabiby dia ao Ambohimahatsinjo ao andrefan' Ambohimalaza. Andrianakotrina moa araka ny lovantsofina dia andriana tompon' ny faritra akaikin' i Manandriana-Avaradrano sy Namehana iny tamin' ny andron-dRalambo. Fianakavian-dRalambo rahateo moa Andrianakotrina no nanoa azy, ary izy ihany koa no nitondra ny vary taty anivontany ka nosokajian-dRalambo ho isan' ny Zanadralambo izy. Ny lovantsofina sy ny [[tetiarana]] ao amin' ny Terak' Andrianakotrina ao Ambohimahatsinjo dia manambara fa tena zanaky ny mpanjaka Ralambo izy ireo. === Hova lasa Zanadralambo === Misy koa [[Hova]] vitsy nataon' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]] ho isan' ny andriana ka nosokajiana ho Zanadralambo izy ireny. Tany amboalohany dia tsy nanaiky hifanambady tamin' ireo nasondrotra andriana ireo Zanadralambo na taranaka na fianakavian' ny mpanjaka Ralambo. Saingy tato aoriana dia nifanakalo vady aman-janaka ny vitsy fa tsy izy rehetra akory. Isan' ireny natao ho Zanadralambo ireny i Raberanto sy ny fianakaviany tao Ambodifahitra. Mbola maro koa ireo vohitra no mitonona ho isan' ny Zanadralambo ary mety ho tena Zanadralambo tokoa saingy tsy neken' ny mpanjaka nifandimby ho isan' ny Zanadralambo izy ireny. Misy amin' ireny vohitra ireny aza no niandry aman-taona maro vao neken' ny mpanjaka tato aoriana fa isan' ny Zanadralambo raha tsy nanaiky izany ny mpanjaka tany aloha. Isan' izany ny Zanadralambo amin' ny [[Vakinisisaony]]. Fehiny, ny teny hoe ''Zanadralambo'' dia tsy midika avy hatrany fa taranaky ny mpanjaka Ralambo. Marihina anefa fa nanana ny maha izy azy manokana amin' ny Zanadralambo ny terak' Andriampanarivomanga ao Lazaina sy ny terak' Andriampolofantsy ao Antsomangy ary ny tera-dRaberanto ao Ambodifahitra. Terak' i Lazaina i Rabedasy izay lehiben' ny Zanadralambo rehetra [tamin-d[[Ranavalona III]]]. Tamin' ny Zanadralambo rehetra dia Raberanto sy ny ankohonany avy ao Ambodifahitra no hany nomen' Andrianampoinimerina zaratany tao amin' ny faritra voahodidina hadivory manodidina an' Andohalo tao [[Antananarivo]] ka niaranonina tamin' ny solotenan' ny [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]], ny Andriandranando, ny Andrianamboninolona, ny Andriatompokoindrindra, ny [[Andriandoriamanjaka]], ary ny [[Zazamarolahy]] teo. == Ny toerana ahitana ny Zanadralambo == Saika nahitana ny Zanadralambo ny lafivalo teto Imerina. Tamin' ny nanjakan-dRalambo dia teo saika nanodidina ny vohitr' Ambohidrabiby Hasin' Imerina iny no nonina ireo Zanadralambo dia tao [[Ambohidrabiby]], [[Falimanjaka]], [[Ankorombe]], [[Ambodifahitra]], [[Lazaina]], [[Antsomangy]], Manandriana, Ambatofotsy, Ambohidrano Antsinanana, Andranovelona, Ambohimahatsinjo ary amin' ny faritra atsimo ao Kilonjy. Tato aoriana dia niely tsikelikely teo amin' ny fanjakan' Imerina ireny Zanadralambo ireny satria ny Zanadralambo dia tsy mba nahazo nivoaka ny faritr' Imerina Enin-toko ka avy amin' izany ny fiteny hoe Zanadralambo Enin-toko. Amin' ny lafiny atsimo ao Ikilonjy sy amin' ny lafiny atsimo ao amin' ny rovan' Ambohijanaka dia misy Zanadralambo. Eny hatrany amin' ny Vakinimananara amin' ny faritr' [[Anjozorobe]] dia misy Zanadralambo. Ireo andriana taranaka taty aoriana araka ny vanimpotoana nifandimby ihany no nanana zo hivoaka an' Imerina raha hanitatra fanjakana na hametram-pihavanana amin' ny fanjakana manodidina na hanorina fanjakana mihintsy. == Ny andraikitry ny Zanadralambo == Ny Zanadralambo dia nanana andraikitra manokana teo amin' ny fanjakan' andriana. Ny Zanadralambo dia loharanon' andriana manjaka. Ny Zanadralambo amin' Andrianjaka no akaiky ny mpanjaka [[Andrianjaka]] raha nanjaka tao Antananarivo izy. Natao isan' ny mpanozon-doha na mpanome [[tangena]] ny Zanadralambo. Raha nisy mpanjaka efa hiamboho (manary aina) dia ny Zanadralambo no antsoina hialany aina sy hiamparany. Tato aoriana dia natao isan' ny mpamono fatin' andriamanjaka ny Zanadralambo satria tsy misy mahazo mikasika ny taolambalon' ny mpanjaka raha tsy andriana ny firazanany dia nisy Zanadralambo nahazo nanao izany. Nisy tamin' ny Zanadralambo koa anefa toy ny ao Manandriana-Avaradrano no nahazo andraikitra ho mpanenona ny firavaka [[volamena]] sy [[Volafotsy|volafotsi]]<nowiki/>n' ny mpanjaka. Hatramin' ny andron-dRalambo rainy hono dia Andriamasoandro no mpitohy sy mpanamboatra ny voahangy sampan-dRalambo. Ny Zanadralambo avy amin' ny fianakavian-dRabedasy kosa no nanefy ny volan' ny fanjakana merina ary Rabedasy no lehiben' ny Zanadralambo tamin' ny faran' ny fanjakan' andriana merina. Betsaka manam-pahaizana ny Zanadralambo ary maro ireo nanamarika ny tantara, toa ny Andriana Alfred Ramangasoavina filoha-lefitry ny Repoblika Voalohany sady minisitry ny Fitsarana. Ny andriana Émile Ramarosaona, minisitry ny Planina. Ny andriana Profesora [[Siméon Rajaona]] mpampianatra [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] teny amin' ny Oniversite ary olomanga-pirenena koa. == Ny fomban' ny Zanadralambo == Ny samy Zanadralambo dia saika nifanambady. Tsy [[lova tsy mifindra]] anefa izany noho ireo Zanadralambo samy hafa reny ary mety tsy ho tarana-dRalambo mihintsy ny sasany aminy. Tsy mba nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] manokana koa ny Zanadralambo raha nanana ny azy manokana ireo sokajin' andriana sasany, angamba noho ny maha samy hafa reny ireo vohitry ny Zanadralambo maro. Na izany aza, dia saika nanan-karena ny Zanadralambo. == Jereo koa == * [[Zanakandriana]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] * [[Andriandranando]] * [[Zanadralambo]] * [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] * [[Zazamarolahy]] * [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] [[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] m7684s0pyevfz4teo6rgcaaz23zc8s7 0 171165 1153120 1078196 2026-11-04T15:11:32Z HBoina 40172 Mise en forme 1153120 wikitext text/x-wiki [[Sary:Mercury in color - Prockter07 centered.jpg|right|thumb|Sarin' i Merkiora avy eny amin' ny habakabaka.]] I '''Merkiora''' (na '''Merkory''';<ref>[http://www.fonds-patrimoniaux.mg/gsdl/collect/butana/index/assoc/HASHf8f5/5c875053.dir/UTBUFL4074%25281867%2529_09-049-053.pdf ASTRONOMY: TENY FILAZANA AMY NY KINTANA]</ref> marika: [[File:Mercury symbol (fixed width).svg|16px|☿]]) dia [[fajiry]] na [[planeta]] voalohan' ny [[Masoandro]]. Ny halavirany amin' ny Masoandro dia 58 tapitrisa kilômetatra. Izy io dia fajiry akaiky indrindra amin' ny Masoandro. Hita maso avy eto amin' ny [[Tany]] izy io, ary ny manitiodany dia eo amin' ny 5,7 hatramin' ny -2,3. == Jereo koa == * [[Merkiora (andriamanitra)]], * [[Volavelona|Merkiora]] na [[volavelona]] (singa simika). == Tsiahy == {{ref}} {{fajiry}} 4jccu7di0gw1sfcg922xhuh9vpc63kd 1153121 1153120 2026-11-04T15:17:00Z HBoina 40172 Mise en forme 1153121 wikitext text/x-wiki [[Sary:Mercury in color - Prockter07 centered.jpg|right|thumb|Sarin' i Merkiora avy eny amin' ny habakabaka.]] I '''Merkiora''' (na '''Merkory''';<ref>[http://www.fonds-patrimoniaux.mg/gsdl/collect/butana/index/assoc/HASHf8f5/5c875053.dir/UTBUFL4074%25281867%2529_09-049-053.pdf ASTRONOMY: TENY FILAZANA AMY NY KINTANA]</ref> marika: [[File:Mercury symbol (fixed width).svg|16px|☿]]) dia [[fajiry]] na [[planeta]] voalohan' ny [[Masoandro]]. Ny halavirany amin' ny Masoandro dia 58 tapitrisa kilômetatra. Izy io dia fajiry akaiky indrindra amin' ny Masoandro. Hita maso avy eto amin' ny [[Tany]] izy io, ary ny manitiodany dia eo amin' ny 5,7 hatramin' ny -2,3. == Jereo koa == * [[Merkiora (andriamanitra)]], * [[Volavelona|Merkiora]] na [[volavelona]] (singa simika). == Tsiahy == {{ref}} {{fajiry}} 8s98n0x06cah0vxpluu8991bvs5xzi0 1153127 1153121 2026-11-04T15:46:18Z HBoina 40172 Nanampy 1153127 wikitext text/x-wiki [[Sary:Mercury in color - Prockter07 centered.jpg|right|thumb|Sarin' i Merkiora avy eny amin' ny habakabaka.]] I '''Merkiora''' (na '''Merkory''';<ref>[http://www.fonds-patrimoniaux.mg/gsdl/collect/butana/index/assoc/HASHf8f5/5c875053.dir/UTBUFL4074%25281867%2529_09-049-053.pdf ASTRONOMY: TENY FILAZANA AMY NY KINTANA]</ref> marika: [[File:Mercury symbol (fixed width).svg|16px|☿]]) dia [[fajiry]] na [[planeta]] voalohan' ny [[Masoandro]]. Ny halavirany amin' ny Masoandro dia 58 tapitrisa kilômetatra. Izy io dia fajiry akaiky indrindra amin' ny Masoandro. Hita maso avy eto amin' ny [[Tany]] izy io, ary ny manitiodany dia eo amin' ny 5,7 hatramin' ny -2,3. == Jereo koa == * [[Merkiora (andriamanitra)]], * Masoandro * [[Volavelona|Merkiora]] na [[volavelona]] (singa simika). * Jepitera == Tsiahy == {{ref}} {{fajiry}} f09prmnwgootjo9qknav809sa440me7 0 182891 1153116 1137639 2026-11-04T15:06:32Z HBoina 40172 Mise en forme 1153116 wikitext text/x-wiki [[Sary:Solar System True Color MG.png|upright=1.5|thumb|Rafitry ny masoandro]] Ny '''rafi-masoandro''' na koa '''rafitry ny masoandro''' dia vondrom-pajiry ahitana [[kintana]] iray na maro, ny [[Masoandro]]. Ny rafitry ny masoandrontsika dia ahitana fajiry valo ary [[volana]] 175, fajiry madinika dimy ary zavatra madinika an-davitrisany. == Fiantsoana == Araky ny fanapahan-kevitra nataon'ny Vondron'ny hainkintana iraisam-pirenena tamin'ny 24 Aogositra 2006, dia voasokajy anaty sokajy telo ny zavatra ara-kainkintana misoridala-manodidin'ny Masoandro: ny fajiry (na planeta), fajiry madinika, ary ny zavatra madinika. == Firafitra ary mpanorina == Ny singa lehibe indrindra ao amin'ny rafitry ny masoandro dia ny Masoandro, izay 99,85%-n'ny lanja fantatry ny rafitry ny masoandro, ary izay manjaka ny rafitra amin'ny lafin'ny vesa-jaka. 99%-n'ny lanja manontolon'ny lanja sisany ny fajiry etona lehibe. === Halavirana ary mari-drefy === Refy ara-kainkintana (AU, avy amin'ny teny anglisy ''astronomical unit'') 1 ny halaviran'ny Tany amin'ny Masoandro. Arak'izany dia 0,0047 AU ny savaivon'ny Masoandro. 5,2 AU amin'i Masoandro ny halaviran'i Jiopitera, Neptiona izay fajiry lavitra indrindra amin'ny Masoandro dia manana halavirana 30 AU (4 500 000 000 km). <div class="infobox" style="float: none;"> <div style="width:100%; margin: 0; overflow:auto; overflow-x:scroll;"> <timeline> ImageSize = width:1600 height:200 PlotArea = left:80 right:0 top:0 bottom:20 Period = from:0 till:14700 TimeAxis = orientation:horizontal Colors = id:grid_major value:gray(0.75) id:grid_minor value:rgb(0.75,0.75,1) ScaleMajor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:grid_major ScaleMinor = unit:year increment:1496 start:0 gridcolor:grid_minor BarData = bar:au bar:dummy1 text:[[Fajiry|FAJIRY]] bar:planets bar:dummy2 text:[[Kometa|KOMETA]] bar:comet text: bar:dwarf_planets1 text:[[fajiry madinika|FAJIRY _]] bar:dwarf_planets2 text:[[fajiry madinika|MADINIKA]] bar:dwarf_planets3 bar:dwarf_planets4 PlotData = fontsize:M bar:dummy1 text:_ color:white at:0 bar:dummy2 text:_ color:white at:0 bar:planets width:48 text:[[Merkiora]] color:lightpurple from:46 till:70 shift:(0,14) bar:planets width:48 text:[[Venosy]] color:redorange from:107 till:109 shift:(0,1) bar:planets width:48 text:[[Tany]] color:oceanblue from:147 till:152 shift:(0,-12) bar:planets width:48 text:[[Marsa]] color:coral from:207 till:249 shift:(0,-25) bar:planets width:48 text:[[Jiopitera]] color:orange from:741 till:816 bar:planets width:48 text:[[Satorina]] color:yellow from:1350 till:1504 bar:planets width:48 text:[[Oranosy]] color:skyblue from:2735 till:3006 bar:planets width:48 text:[[Neptiona]] color:blue from:4460 till:4537 bar:dwarf_planets2 width:18 text:[[Ceres_(fajiry madinika)|Ceres]] color:tan2 from:381 till:446 shift:(0,-4) bar:dwarf_planets1 width:18 text:[[Pliotô]] color:lavender from:4437 till:7376 shift:(0,-4) bar:dwarf_planets2 width:18 text:[[Haumea_(fajiry madinika)|Haumea]] color:tan1 from:5158 till:7706 shift:(0,-4) bar:dwarf_planets3 width:18 text:[[Makemake_(fajiry madinika)|Makemake]] color:pink from:5672 till:7895 shift:(0,-4) bar:dwarf_planets4 width:18 text:[[Eris_(fajiry madinika)|Eris]] color:lightorange from:5766 till:14595 shift:(0,-4) bar:dwarf_planets4 text:[[Masoandro|MASOANDRO]] color:yellow from:0 till:0.696 shift:(2,-20) bar:comet width:12 text:[[Kometan'i_Halley]] color:yellowgreen from:88 till:5251 shift:(0,-4) bar:au shift:(1,-12) text:[[Refy_ara-kainkintana|0AU]] at:0 bar:au shift:(1,-12) text:[[Refy_ara-kainkintana|10_AU]] at:1326 bar:au shift:(1,-12) text:[[Refy_ara-kainkintana|20_AU]] at:2822 bar:au shift:(1,-12) text:[[Refy_ara-kainkintana|30_AU]] at:4318 bar:au shift:(1,-12) text:[[Refy_ara-kainkintana|40_AU]] at:5814 bar:au shift:(1,-12) text:[[Refy_ara-kainkintana|50_AU]] at:7310 bar:au shift:(1,-12) text:[[Refy_ara-kainkintana|60_AU]] at:8806 bar:au shift:(1,-12) text:[[Refy_ara-kainkintana|70_AU]] at:10302 bar:au shift:(1,-12) text:[[Refy_ara-kainkintana|80_AU]] at:11798 bar:au shift:(1,-12) text:[[Refy_ara-kainkintana|90_AU]] at:13294 LineData = at:10 color:yellow layer:front TextData = pos:(10,192) text:[[Refy_ara-kainkintana|AU]] pos:(10,182) text:[[Halava_ara-kainkintana|Masoandro]] pos:(20,15) text:Taptr. km\navy amin'ny masoandro </timeline> </div> </div><noinclude> </noinclude> === Rafitry ny masoandro anaty === Ny Rafitry ny asoandro ia manonona ny faritra eo antenantenan'ny Masoandro ary ny fehin'asterôida, izay ahitana silikaty ary metaly. Mbola kely noho ny halaviran'i Jopitera ary Satorina ny halaviran'i zavatra akaiky indrindran'ny fehin'asterôida amin'ny Masoandro. === Rafitry ny masoandro ivelany === Any andafin'ny fehin'asterôida dia ahitana ny faritra anjakan'ny planeta etona goavana be. Ao koa dia ahitana ireo kometa fohy fotoana. Ny zavatra hita ao amin'io faritra io dia zavamandry toa ny ranomandry, amôniaka, na metanina. === Faritra lavitra === Amin'ny faritra lavitry ny rafitry ny Masoandro kosa dia ahitana ny fonomasoandro (heliosheath/héliogaine), ny sisimasoandro (heliopause), ny rahon'i Oort ary ny rahon'i Hills. ==== Fonomasoandro ==== [[Sary:Voyager 1 entering heliosheath region.jpg|Sary maneho ny onja dona (bow shock), ny fonomasoandro, ary ny dona famaranana (terminal shock)|thumb|right]] Voazara ho faritra roa ny heliôsfera (faritra anjakan'ny rivo-masoandro). Mandeha farany izay haingana ny rivo-masoandro hatreo amin'ny 95AU eo ho eo, izay in-telon'ny fahalaviran'i Plotô ary ny Masoandro. Rehefa mihoatra izay izy dia mifandona amin'ny rivotry ny kintana hafa. Mihamoramora ny fandehanany, voahelingelina ny fahdehany. Fonomasoando no iantsoana io faritra ihamoramoran'ny fandehany io. Ny sisimasoandro no antsoina ny faritra anjavonan'ny rivo-masoandro avy amin'ny Masoandro. Miankina amin'ny fifandraisany amin'ny fari-kabakabaka iraisan-kintana ny endriky ny sisimasoandro. Rehefa miala amin'ny sisimasoandro (230 AU miala amin'ny masoandro), dia ahitana onjan-dona izay faritra plasma avelan'ny Masoandro amin'ny diany ao amin'ny Lalana Mandronono. ==== Rahon'i Oort ary rahon'i Hills ==== Ny rahon'i Hills dia faritra heverina, eo anelanelan'ny fehin'i Kuiper ary ny rahon'i Oort. Ny rahon'i Oort dia faritra heverina fa misy zavatra mivaingana mahery ny 10¹⁸ (iray miliara miliara) ary heverina fa toeram-piavian'ny kometa lava fotoana. Manomboka eo amin'ny 50.000 AU hatramin'ny 154.000 AU. Kely ny hafaingam-pihetsehan'ny zavatra ao amin'ny rahon'i Oort ary mety ho voahelingelin'ny kintana manakaiky, ny onja ara-bondron-kintana ary ny fifandonana ny fizotran'izy ireo. == Jereo koa == * [[Hainkintana]], * [[Fajiry|Fajiri]]n'ny Rafitry ny masoandro: **[[Merkiora]], ** [[Venosy]], ** [[Tany]], ** [[Marsa]], ** [[Jiopitera]], ** [[Satorina]], ** [[Oranosy]], **[[Neptona|Neptiona]], {{vangovango}} [[Sokajy:Lahatsoratra 1000 tokony ananan'ny Wikipedia rehetra]] [[Sokajy:Hainkintana]] rqi1l2x9by7ramsbubazsdmdni3ws7y 0 189609 1153155 1131186 2026-11-05T00:55:43Z ~2026-53342-25 41238 1153155 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= Elderly Karl V.jpg |anarana=Charles V, Emperora Romana Masina |teraka=24 Febroary 1500 |maty=21 Septambra 1558 |firenena={{Espaina}}<br/>{{Empira jermanika}}<br/>{{Portogaly}} |mpiaraka= |asa= |taona niasàna= }} I '''Carlos V''' na '''Karl V''' na '''Charles V''' na '''Charles Quint''' dia [[Empira Masina Rômana Jermanika|Emperora rômanina masina]] sy arsidiokan' i [[Aotrisy]] hatramin' ny taona 1519 ka hatramin' ny 1556, Mpanjaka' i [[Espaina]] (amin'ny anaran'i ''Carlos I'') hatramin' ny taona 1516 ka hatramin' ny 1556, ary Tompon' i [[Nederlandy]] tamin' ny anarana hoe Diokan' i Bourgogne ([[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''duc de Bourgogne'') hatramin' ny taona 1506 ka hatramin' ny 1555. Izy no mpandova ary avy eo dia lehiben' ny Tranon' i Habsburg vao nisondrotra, nandritra ny tapany voalohany amin' ny taonjato faha-16. Teraka tamin' ny 24 Febroary 1500 tao amin' ny Prinsenhof any [[Gand]] (any [[Belzika]]) ary maty tamin' ny 21 Septambra 1558 tao amin' ny Mônasteran' i Yuste ao amin' ny vohitra atao hoe Cuacos de Yuste any [[Espaina]] izy. Anisan' ny fanjakany tany [[Eorôpa]] ny {{Empira jermanika}}, nanomboka any [[Alemaina]] ka hatrany amin' ny faritra avaratra amin' i [[Italia]] izay nitondra mivantana ny tany lova [[Aotrisy|aotrisiana]] sy ireo "Firenena iva borgondiana" (any [[Belzika]], [[Nederlandy]], [[Loksemborga]], ary koa any [[Frantsa]] sy [[Alemaina]] ankehitriny), ary i [[Espaina]] sy ny Fanjakan' i Napoli (Naples) sy ny Fanjakan' i Sicilia (Sicily /Sicile) ary ny Fanjakan' Sardegna (Sardinia/Sardagne) ao amin' ny tapany atsimon' i Italia. I Carlos dia teraka tany [[Flanders]] avy amin' ny arsidioka Philipp I. von Kastilien (amin' ny [[Fiteny alemàna|teny alemàna]]) na Felipe I el Hermoso (amin' ny [[Fiteny espaniôla|teny espaniôla]]), zanaky ny emperora Maximilian I sy i Marie de Bourgogne (frantsay) na Maria van Bourgondië (neerladey) ary Joanna of Castile, zandrin'i Isabella I avy any Castile sy Ferdinand II avy any Aragon, mpanjaka katolika any Espaina. Ny mpandova ny raibe sy renibeny efatra, i Charles dia nandova ny fanjakany rehetra tamin'ny fahazazany. ==Ny fiainany manokana== I Philip I of Castile no rainy. Ny vadiny dia Isabella of Portugal. Ny zanany dia Philip II an'i Espaina, Maria of Austria, Holy Roman Empress, Joanna of Austria, Princess of Portugal, John of Austria, Margaret of Parma. == Emperoran'ny {{Empira jermanika}} == {|border="1" align="center" style="border: 10px solid #0; background-color:#FFFFFF" |-align="center" bgcolor="DDEEFF" !nodimbiasany ![[Sary:Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg|40px]] Emperoran'ny {{Empira jermanika}} !mpandimby |-align="center" | || [[Carlos V, emperora rômana masina|Carlos V]] <br/> 1530-1558 || [[Ferdinand I]] <br/>1558-1564 |-bgcolor="#DDEEFF" |- |} == Mpanjakan'i [[Espaina]] == {|border="1" align="center" style="border: 10px solid #0; background-color:#FFFFFF" |-align="center" bgcolor="DDEEFF" !nodimbiasany ![[Sary:Royal_Coat_of_Arms_of_Spain_(1580-1668).svg|40px]] Mpanjakan'i [[Espaina]] !mpandimby |-align="center" | || [[Carlos V, emperora rômana masina|Carlos I]] <br/>1516-1556 || [[Philip II an'i Espaina]] <br/>1556-1598 |- |} == Jereo koa == {{vangovango}} [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1500]] [[sokajy:Maty tamin'ny taona 1558]] [[Sokajy:Emperora Masina Romana Jermanika]] [[Sokajy:Mpananjakan' espaniola]] evgf9x91nm2tza5y5plgrx7lx4qbuni 0 208899 1153125 1150618 2026-11-04T15:34:09Z ~2026-58886-97 41561 /* */ Pou 1153125 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= |anarana=Henri Gouraud |teraka=1 Janoary 1944 |maty= |firenena=Frantsa |mpiaraka= |asa= * [[mpahay kajimirindra]] * [[injeniera]] |taona niasàna= }}0 '''Henri Gouraud''' dia mpahay kajimirindra, injeniera mizaka ny zom-pirenen'i [[Frantsa]] teraka ny 1 Janoary 1944. Zana-drahalahin’ny Jeneraly Henri Gouraud izy, izay nandresy ireo nasionalista Tiorka tany avaratr’i Syria sy Kilikia. == Jereo koa == * [[Biôgrafia]] ===Rohy ivelany=== * Ao amin'i Freebase: [https://www.freebase.com/m/01sqpc] [[sokajy:Biôgrafia]] {{vangovango}} [[sokajy:mpahay kajimirindra]] [[sokajy:injeniera]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1944]] eqf5c9i3e20ugyu6f7914mmf6wm3f4a 1153126 1153125 2026-11-04T15:35:51Z ~2026-58886-97 41561 Nanala ny fanavaozana [[Special:Diff/1153125|1153125]] nataon'i [[Special:Contributions/~2026-58886-97|~2026-58886-97]] ([[User talk:~2026-58886-97|dinika]]) 1153126 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= |anarana=Henri Gouraud |teraka=1 Janoary 1944 |maty= |firenena=Frantsa |mpiaraka= |asa= * [[mpahay kajimirindra]] * [[injeniera]] |taona niasàna= }} '''Henri Gouraud''' dia mpahay kajimirindra, injeniera mizaka ny zom-pirenen'i [[Frantsa]] teraka ny 1 Janoary 1944. Zana-drahalahin’ny Jeneraly Henri Gouraud izy, izay nandresy ireo nasionalista Tiorka tany avaratr’i Syria sy Kilikia. == Jereo koa == * [[Biôgrafia]] ===Rohy ivelany=== * Ao amin'i Freebase: [https://www.freebase.com/m/01sqpc] [[sokajy:Biôgrafia]] {{vangovango}} [[sokajy:mpahay kajimirindra]] [[sokajy:injeniera]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1944]] koipqbsgnwjqn829f2t0i9sfx4ay85m 0 225222 1153102 1139120 2026-11-04T14:21:23Z HBoina 40172 Manohy 1153102 wikitext text/x-wiki [[Sary:Plagiomnium_affine_laminazellen.jpeg|vignette|302x302px|Selan-javamaniry]] Ny '''sela''' no singa biôlôjika fototra ara-drafitra sy miasa amin' ny [[zavamananaina]]. Izy io no singa velona kely indrindra, afaka mitombo isa amin' ny fomba mahaleo tena. Sela dia fivondronana atoma maro ao anatiny. Ny atoma dia fitambarana proton, neutron, électron maro ao anatiny. Izay atoma iforonan'ny zavatra rehetra izay no métaphysique. Iankinan'ny fitsaboanan'ny fitsambona enerijetika natoraly fampiasan'ny sinoa sy japoney Ary ny firenena hafa.. Voaforon' ny sela iray ihany ny zavamananaina maro: ireo dia zavamananaina tokan-tsela, toy ny [[bakteria]] sy ny [[Archaea|arkea]] ary ny ankamaroan' ny [[Protista|prôtista]]. Voaforon-tsela maro ny hafa: ireo dia zavamananaina maro sela, toy ny [[zavamaniry]] sy ny [[biby]]. Misy sela maro, izay miovaova isa arakaraka ny karazan-javamananaina, ireto farany ireto; ny tenan' olombelona, ohatra, dia manana sela manodidina ny iray hetsy lavitrisa (10¹⁴), sady onenana bakteria miisa avo iray ka hatramin' ny folo heny, izay anisan' ny mamorona ny [[mikrôbiôta]] ao aminy ary kely lavitra noho ny selan' olombelona. Tsy hita afa-tsy amin' ny mikrôskôpy ny ankamaroan' ny selan' ny zavamaniry sy ny an' ny biby, satria manana savaivo eo anelanelan' ny 10 sy 100 µm. Avy amin' ny sela hafa efa nisy teo aloha foana ny sela, ary mirakitra ny fampahalalana momba ny [[fototarazo]] ilaina amin' ny fiasany sy amin' ny fampitana ny lova ho an' ny sela ao amin' ny taranaka manaraka. Niseho teto an-tany, fara fahakeliny, 3,7 lavitrisa taona lasa izay, ary angamba efa tany amin' ny 4 lavitrisa taona lasa, ny sela voalohany. == Jereo koa == * Sela → [[Tambatsela]] → [[Taova]] → [[Fitaovana (biôlôjia)|Fitaovana]] / [[Rafi-taova]] → [[Zavamananaina]], * [[bakteria|''Bacteria'']], * ''[[Archaea]],'' * ''[[Protista]],'' * [[Siansa]], * [[Hairafibatana]], * [[Zavamaniry]], * [[Biby]]. {{vangovango}} [[sokajy:Siansa]] b35hi7csbi3aam2g0gg4tk4tc2uyr95 0 225333 1153089 1117603 2026-11-04T13:35:16Z HBoina 40172 Manohy 1153089 wikitext text/x-wiki [[File:Star of life2.svg|thumb|Sary famantarana ny fahasalamana]] Ny '''fahasalamana''' dia toetra ara-batana sy ara-tsaina ary ara-piarahamonina ananan'ny olona salama, izay tokony ho hita amin'ny [[zavaboary]] rehetra, indrindra ny [[olombelona]], izany hoe na ny fahasalamana ara-tsaina na ara-batana dia samy azo faritana amin'ny zavaboary manana [[aina]], mitafy [[nofo]] sy [[ra]] avokoa. [[Dokotera]] na [[mpitsabo]] no fiantsoana ny olona manam-pahaizana momba ny fahasalamana, ary ankehitriny dia misy ny fikambanana iraisam-pirenena misahana ny fahasalamana toy ny [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana|Fikambananonpmitsambo hiarovana azy no sady hifehezana azy araka ny satan'ny fitsaboanaa Manerantany momba ny Fahasalamana]] izay atao amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] hoe ''Organisation Mondiale de la Santé'' (na ''[[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana|OMS]]''). Fikambanana hivondrona8re Ny tanjon’ny '''fahasalamana''' dia ny hahazoan’ny olona rehetra: # '''Fiainana ara-batana sy ara-tsaina salama tsara''': izany hoe tsy misy aretina, mahavita manatanteraka asa andavanandro, mahatsapa ho mahery sy matoky tena amin’ny lafiny rehetra. # '''Fiainana maharitra sy manan-kasina''': mankafy [[fiainana]] lava sy lavorary amin’ny maha-olombelona, tsy voafehin’ny aretina na fahasembanana. # '''Fisorohana aretina''': ny fahasalamana dia tsy hoe tsy marary na salama fotsiny, fa miaro tena amin’ny loza mety hitranga: sakafo ara-pahasalamana, fanatanjahan-tena, fahadiovana, sns. # '''Fahavitan-tena sy fandraisana andraikitra''': mahafehy sy mahatsapa ny andraikiny amin’ny fikajiana ny fahasalamany manokana sy an’ireo manodidina azy. # '''Fiarahamonina salama''': rehefa salama ny tsirairay, dia miroborobo koa ny [[fianakaviana]] sy ny [[fiarahamonina]] amin’ny ankapobeny. Araka ny famaritana avy amin'ny '''[[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana|Fikambanana Iraisam-pirenena Momba ny Fahasalamana]] (OMS)''':<blockquote>''“Ny fahasalamana dia toe-javatra feno fahasalamana ara-batana, ara-tsaina, ary ara-tsosialy – fa tsy ny tsy fisian’ny aretina fotsiny ihany.”''</blockquote> == Jereo koa == * [[Fahadiovana]], * [[Hôpitaly]], * [[Fahasalamam-bahoaka]], * [[Fanafody]], * [[Fanabeazana aizana]], * [[Fananahana]], * [[Fanatanjahatena]], * [[Firaisana ara-nofo]], * [[Aretina]], {{vangovango}} [[Sokajy:Fahasalamana]] gd4htw7cbkvw9hbdu7d4ocm9nhiupoy 0 230905 1153182 1110850 2026-11-05T04:09:35Z ~2026-53342-25 41238 1153182 wikitext text/x-wiki {{infobox tanàna |anarana=Alakamisy (Anjozorobe) |faritany=Antananarivo |isam-ponina=7751 |firenena={{Madagasikara}} |sary=Alakamisy Ambohimaha 1.jpg }} '''Alakamisy''' (''Alakamisy (Anjozorobe)'') dia kaominina malagasy ao amin'ny [[distrikan'i Anjozorobe]], [[Faritanin'i Antananarivo]]. Ny isam-poniny dia 7751 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 10717 ary ny kaodin-distrika dia 107 == Vokatry ny fambolena == Ny anjaran'ny tantsaha mampiasa zezika simika dia 50-75%. Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia mangahazo. Ny zava-bolena lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia vary. Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia patate douce. Ny isan'omby dia 984. Ny isan'ny taona nisiam-pesitry ny vorona teo anelanelan'ny taona 1999-2001 dia 3. Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia mangahazo. Ny entana lafo vidy indrindra dia vary. 99 isan-jaton'ny tanimbary no voatondraka amin'ny tohidrano na paompy. 85 ny mponina no miasa tany. 15 ny mponina no miasa amin'ny sampandraharaha. 482 no isan'ny kisoa. == Ara-tsosialy == Ahitana fikambanam-pampiasa rano ao. == Fotodrafitrasa == Ahitana tobim-pahasalamana ao. Ijanon'ny taksiborosy ilay kaominina. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Ahitana kolejy ao amin'ilay tanàna. Tsy ny JIRAMA no manome ny rano. == Fitaterana == Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia fiara lehibe. Ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia 1 ora. Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 1 ora. Ny lalan-tany dia azo aleha mandavan-taona. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 7000 Fmg. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 7000 Fmg. == Fahasoavana == 30 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 3 volana. 20 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena. 50 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Endri-javatra == == Olana == Ny isan'ny vakitrano tanatin'ny taona 1999-2001 dia 25. == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] pyhk2hg9liyi1mreva7bx92wal653e3 1153183 1153182 2026-11-05T04:11:05Z ~2026-53342-25 41238 1153183 wikitext text/x-wiki {{infobox tanàna |anarana=Alakamisy (Anjozorobe) |faritany=[[Faritanin'i Antananariv|Antananarivo]] |faritra = [[Analamanga]] |isam-ponina=7751 |firenena={{Madagasikara}} |sary=Alakamisy Ambohimaha 1.jpg }} '''Alakamisy''' (''Alakamisy (Anjozorobe)'') dia kaominina malagasy ao amin'ny [[distrikan'i Anjozorobe]], [[Analamanga]], [[Faritanin'i Antananarivo]]. Ny isam-poniny dia 7751 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 10717 ary ny kaodin-distrika dia 107 == Vokatry ny fambolena == Ny anjaran'ny tantsaha mampiasa zezika simika dia 50-75%. Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia mangahazo. Ny zava-bolena lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia vary. Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia patate douce. Ny isan'omby dia 984. Ny isan'ny taona nisiam-pesitry ny vorona teo anelanelan'ny taona 1999-2001 dia 3. Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia mangahazo. Ny entana lafo vidy indrindra dia vary. 99 isan-jaton'ny tanimbary no voatondraka amin'ny tohidrano na paompy. 85 ny mponina no miasa tany. 15 ny mponina no miasa amin'ny sampandraharaha. 482 no isan'ny kisoa. == Ara-tsosialy == Ahitana fikambanam-pampiasa rano ao. == Fotodrafitrasa == Ahitana tobim-pahasalamana ao. Ijanon'ny taksiborosy ilay kaominina. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Ahitana kolejy ao amin'ilay tanàna. Tsy ny JIRAMA no manome ny rano. == Fitaterana == Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia fiara lehibe. Ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia 1 ora. Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 1 ora. Ny lalan-tany dia azo aleha mandavan-taona. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 7000 Fmg. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 7000 Fmg. == Fahasoavana == 30 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 3 volana. 20 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena. 50 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Endri-javatra == == Olana == Ny isan'ny vakitrano tanatin'ny taona 1999-2001 dia 25. == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] [[Sokajy:Kaominina any Faritra Analamanga]] 90a4fwixpytnt3xv42dh9ew3il548wv 1153184 1153183 2026-11-05T04:11:26Z ~2026-53342-25 41238 1153184 wikitext text/x-wiki {{infobox tanàna |anarana=Alakamisy (Anjozorobe) |faritany=[[Faritanin'i Antananarivo|Antananarivo]] |faritra = [[Analamanga]] |isam-ponina=7751 |firenena={{Madagasikara}} |sary=Alakamisy Ambohimaha 1.jpg }} '''Alakamisy''' (''Alakamisy (Anjozorobe)'') dia kaominina malagasy ao amin'ny [[distrikan'i Anjozorobe]], [[Analamanga]], [[Faritanin'i Antananarivo]]. Ny isam-poniny dia 7751 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 10717 ary ny kaodin-distrika dia 107 == Vokatry ny fambolena == Ny anjaran'ny tantsaha mampiasa zezika simika dia 50-75%. Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia mangahazo. Ny zava-bolena lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia vary. Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia patate douce. Ny isan'omby dia 984. Ny isan'ny taona nisiam-pesitry ny vorona teo anelanelan'ny taona 1999-2001 dia 3. Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia mangahazo. Ny entana lafo vidy indrindra dia vary. 99 isan-jaton'ny tanimbary no voatondraka amin'ny tohidrano na paompy. 85 ny mponina no miasa tany. 15 ny mponina no miasa amin'ny sampandraharaha. 482 no isan'ny kisoa. == Ara-tsosialy == Ahitana fikambanam-pampiasa rano ao. == Fotodrafitrasa == Ahitana tobim-pahasalamana ao. Ijanon'ny taksiborosy ilay kaominina. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Ahitana kolejy ao amin'ilay tanàna. Tsy ny JIRAMA no manome ny rano. == Fitaterana == Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia fiara lehibe. Ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia 1 ora. Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 1 ora. Ny lalan-tany dia azo aleha mandavan-taona. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 7000 Fmg. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 7000 Fmg. == Fahasoavana == 30 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 3 volana. 20 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena. 50 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Endri-javatra == == Olana == Ny isan'ny vakitrano tanatin'ny taona 1999-2001 dia 25. == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] [[Sokajy:Kaominina any Faritra Analamanga]] 3obdt05ronnkgqkm479ygsp81r2oal7 0 230920 1153162 1135533 2026-11-05T02:12:32Z ~2026-53342-25 41238 1153162 wikitext text/x-wiki {{coord|-18.983330|45.683330}} {{infobox tanàna |anarana=Belobaka |faritany=[[Faritanin'i Antananarivo|Antananarivo]] |isam-ponina=18479 |firenena={{Madagasikara}} |faritra = [[Faritra Bongolava|Bongolava]] |sary =Carte bassin Manambolo.svg }} '''Belobaka''' dia kaominina malagasy ao amin'ny [[distrikan'i Tsiroanomandidy]], [[Faritra Bongolava]] [[Faritanin'i Antananarivo]]. Ny isam-poniny dia 18479 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 11123 ary ny kaodin-distrika dia 111 == Vokatry ny fambolena == Ny anjaran'ny tantsaha mampiasa zezika simika dia <5%. Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia mais. Ny zava-bolena lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia vary. Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia mangahazo. Ny isan'omby dia 17009. Ny isan'ny taona nisiam-pesitry ny vorona teo anelanelan'ny taona 1999-2001 dia 3. Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia mais. Ny entana lafo vidy indrindra dia vary. 5 isan-jaton'ny tanimbary no voatondraka amin'ny tohidrano na paompy. 2 no isan'ny ombivavy be ronono. 90 ny mponina no miasa tany. 10 ny mponina no miasa amin'ny sampandraharaha. 404 no isan'ny kisoa. == Ara-tsosialy == Ahitana fikambanan-tantsaha ao. Ahitana fikambanam-pampiasa rano ao. == Fotodrafitrasa == Tongavan'ny lalam-paritra ilay tanàna. Ahitana tobim-pahasalamana ao. Misy tsena isan'andro any. Ijanon'ny taksiborosy ilay kaominina. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Misy fitrandrahana harena an-kibon'ny tany amin'ny fomba indostrialy. Ahitana kolejy ao amin'ilay tanàna. Tsy ny JIRAMA no manome ny rano. Misy biraom-paositra ao. == Fitaterana == Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia fiara lehibe. Ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia 5 ora. Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 7 ora. Ny lalan-tany dia azo aleha mandavan-taona. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 40000 Fmg. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 40000 Fmg. == Fahasoavana == 15 isan-jaton'ny mponina no tena mahantra dia mahantra. 58 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 2 volana. 2 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena. 25 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Endri-javatra == Misy masoivohon'ny ministeran'ny asa tany. Misy masoivohon'ny ministeran'ny asa tany. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fiarovana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fiarovana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fanabeazana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fanabeazana. == Olana == Ahitana miaramila ao amin'ilay kaominina. Ny isan'ny vono olona tanatin'ny taona 1999-2001 dia 18. Tapaka in-1 ny lalana tao anatin'ny taona 1999-2001. Ao amin'ny atao hoe faritra mena ilay kaominina. Ny isan'ny vakitrano tanatin'ny taona 1999-2001 dia 12. Ahitana polisy ao amin'ilay kaominina. Ahitana zandary ao amin'ilay kaominina. 3 no isan'ireo mpamono olona tratra tanatin'ny taona 1999-2001. == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] [[Sokajy:Kaominina any Faritra Bongolava]] tf7fb6lfycageut4sfg9zmglm9hk52w 1153163 1153162 2026-11-05T02:13:15Z ~2026-53342-25 41238 1153163 wikitext text/x-wiki {{coord|-18.983330|45.683330}} {{infobox tanàna |anarana=Belobaka |faritany=[[Faritanin'i Antananarivo|Antananarivo]] |isam-ponina=18479 |haavo = 806 |firenena={{Madagasikara}} |faritra = [[Faritra Bongolava|Bongolava]] |sary =Carte bassin Manambolo.svg }} '''Belobaka''' dia kaominina malagasy ao amin'ny [[distrikan'i Tsiroanomandidy]], [[Faritra Bongolava]] [[Faritanin'i Antananarivo]]. Ny isam-poniny dia 18479 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 11123 ary ny kaodin-distrika dia 111 == Vokatry ny fambolena == Ny anjaran'ny tantsaha mampiasa zezika simika dia <5%. Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia mais. Ny zava-bolena lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia vary. Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia mangahazo. Ny isan'omby dia 17009. Ny isan'ny taona nisiam-pesitry ny vorona teo anelanelan'ny taona 1999-2001 dia 3. Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia mais. Ny entana lafo vidy indrindra dia vary. 5 isan-jaton'ny tanimbary no voatondraka amin'ny tohidrano na paompy. 2 no isan'ny ombivavy be ronono. 90 ny mponina no miasa tany. 10 ny mponina no miasa amin'ny sampandraharaha. 404 no isan'ny kisoa. == Ara-tsosialy == Ahitana fikambanan-tantsaha ao. Ahitana fikambanam-pampiasa rano ao. == Fotodrafitrasa == Tongavan'ny lalam-paritra ilay tanàna. Ahitana tobim-pahasalamana ao. Misy tsena isan'andro any. Ijanon'ny taksiborosy ilay kaominina. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Misy fitrandrahana harena an-kibon'ny tany amin'ny fomba indostrialy. Ahitana kolejy ao amin'ilay tanàna. Tsy ny JIRAMA no manome ny rano. Misy biraom-paositra ao. == Fitaterana == Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia fiara lehibe. Ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia 5 ora. Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 7 ora. Ny lalan-tany dia azo aleha mandavan-taona. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 40000 Fmg. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 40000 Fmg. == Fahasoavana == 15 isan-jaton'ny mponina no tena mahantra dia mahantra. 58 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 2 volana. 2 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena. 25 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Endri-javatra == Misy masoivohon'ny ministeran'ny asa tany. Misy masoivohon'ny ministeran'ny asa tany. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fiarovana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fiarovana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fanabeazana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fanabeazana. == Olana == Ahitana miaramila ao amin'ilay kaominina. Ny isan'ny vono olona tanatin'ny taona 1999-2001 dia 18. Tapaka in-1 ny lalana tao anatin'ny taona 1999-2001. Ao amin'ny atao hoe faritra mena ilay kaominina. Ny isan'ny vakitrano tanatin'ny taona 1999-2001 dia 12. Ahitana polisy ao amin'ilay kaominina. Ahitana zandary ao amin'ilay kaominina. 3 no isan'ireo mpamono olona tratra tanatin'ny taona 1999-2001. == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] [[Sokajy:Kaominina any Faritra Bongolava]] 4aoiyh1onggywzmh0xpsgalgctngwy7 0 278411 1153187 1110032 2026-11-05T04:18:04Z ~2026-53342-25 41238 1153187 wikitext text/x-wiki [[Sary:Rova Ambohidratrimo.jpg|vignette|249x249px|Rovan' Ambohidratrimo]] [[Sary:Ambohidratrimo district.png|vignette|Distrikan' Ambohidratrimo ao amin' ny [[Faritra Analamanga]]]] [[Sary:Antananarivo Ambohidratrimo.png|vignette|Distrikan' Ambohidratrimo ao amin' ny [[Faritanin' Antananarivo]]]] {{coord|18|49|S|47|26|E|}} Ny fivondronan' '''Ambohidratrimo''' dia distrika eto [[Madagasikara]], ao amin' ny tapany avaratra-adrefan' ny [[Faritanin' Antananarivo]], ao amin' ny [[Faritra Analamanga]]. I [[Ambohidratrimo]] no renivohiny. Ahitana [[kaominina|firaisana]] miisa 24 ny ao amin' io disrika io izay manana velarana 1&nbsp;415 <abbr>km²</abbr> ary ny isan' ny mponina dia novinavinaina ho 470&nbsp;221 tamin' ny taona 2020. Ny renivohiny dia Ambohidratrimo. Tsangambato manan-danja teo amin' ny tantaran' i Madagasikara ny Lapan' Ambohidratrimo. Voatahiry tsara ao ny sisa navelan' ny lasa toy ny fasan' ny mpanjaka. Ny alin' ny 26 Aogositra 2015 no nirehitra ilay lapa, araka ny fikarohana voalohany nataon' ny tompon' andraikitra mahefa teny an-toerana, dia heloka bevava no niandohan' ny afo. == Ny kaominina ao amin' ny Distrikan' Ambohidratrimo == Irreto ny kaominina ao amin' ny Distrikan' Ambohidratrimo: * [[Ambato]] * [[Ambatolampy (Ambohidratrimo)|Ambatolampy]] * [[Ambohidratrimo]] * [[Ambohimanjaka]] * [[Ambohipihaonana (Ambohidratrimo)|Ambohipihaonana]] * [[Ambohitrimanjaka]] * [[Ampangabe]] * [[Ampanotokana]] * [[Anjanadoria]] * [[Anosiala (Ambohidratrimo)|Anosiala]] * [[Antanetibe (Ambohidratrimo)|Antanetibe]] * [[Antehiroka]] * [[Antsahafilo]] * [[Avaratsena]] * [[Fiadanana]] * [[Iarinarivo]] * [[Ivato (Analamanga)|Ivato (aéroport)]] * [[Ivato Firaisana]] * [[Mahabo]] * [[Mahereza]] * [[Mahitsy]] * [[Mananjara]] * [[Manjakavaradrano]] * [[Merimandroso]] * [[Talatamaty]] == Jereo koa == Ny distrika ao amin' ny Faritra Analamanga * [[Distrikan' Ambohidratrimo]] * [[Distrikan' Andramasina]] * [[Distrikan' Anjozorobe]] * [[Distrikan' Ankazobe]] * [[Distrikan' Antananarivo-Renivohitra]] * [[Distrikan' Antananarivo-Atsimondrano]] * [[Distrikan' Antananarivo-Avaradrano]] * [[Distrikan' i Manjakandriana]] {{Kaominina faritra Analamanga}} {{reflist}} [[sokajy:Distrika ao Faritra Analamanga]] [[Sokajy:Distrika ao Madagasikara]] d8xqcujw0dtq4mwbdq8msp5f832x4zv 0 278437 1153171 1115762 2026-11-05T03:07:44Z ~2026-53342-25 41238 1153171 wikitext text/x-wiki {{coord|-16.950000|46.833330}} {{infobox tanàna |anarana=Distrikan'i Maevatanana |faritany=[[Faritanin'i Mahajanga|Mahajanga]] |faritra= [[Faritra Betsiboka|Betsiboka]] |isam-ponina=220769 |velarantany = |firenena={{Madagasikara}} |sary= |tanàna=NC|fanjakana=NC |ben'ny tanàna=NC |tanàn-dehibe=NC}} Ny '''Distrikan' i Maevatanana''' dia distrika ao amin' ny [[Faritra Betsiboka]], ao amin' ny tapany avaratr' i [[Madagasikara]], ao amin' ny [[Faritanin' i Mahajanga]]. == Jereo koa == Ireo distrtika ao amin' ny Faritra Betsiboka: ==Kaominina== * [[Ambalajia]] * [[Ambalanjanakomby]] * [[Ambodimanga (Maevatanana)|Ambodimanga]] * [[Andriba]] * [[Antanimbary]] * [[Antsiafabositra]] * [[Beanana (Maevatanana)]] * [[Bemokotra]] * [[Beratsimanana]] * [[Berivotra]] * [[Madiromirafy]] * '''[[Maevatanana]]''' * [[Maevatanana II]] * [[Mahatsinjo (Maevatanana)|Mahatsinjo]] * [[Mahazoma]] * [[Mangabe (Maevatanana)|Mangabe]] * [[Maria (Maevatanana)|Maria]] * [[Marokoro]] * [[Morafeno (Maevatanana)|Morafeno]] * [[Tsararano (Maevatanana)|Tsararano]] * [[Distrikan'i Kandreho]] * [[Distrikan'i Maevatanana]] * [[Distrikan'i Tsaratanana]] {{Betsiboka}} {{reflist}} {{commonscat|Maevatanana}} [[Sokajy:Faritra Betsiboka]] [[Sokajy:Distrika ao Madagasikara]] 199wuv4j8u18n6kmnmj4zc6hh4rybe7 0 278443 1153164 1108088 2026-11-05T02:33:39Z ~2026-53342-25 41238 1153164 wikitext text/x-wiki {{coord|-19.016670|47.183330}} {{infobox tanàna |anarana=Arivonimamo |faritany=[[Faritanin'i Antananarivo|Antananarivo]] |faritra= [[Itasy]] |isam-ponina=354 736 |velarantany = |firenena={{Madagasikara}} |sary=Mairie,_Ampahimanga-Arivonimamo_-_panoramio.jpg }} Ny '''Distrikan' i Arivonimamo''' dia diastrika eto [[Madagasikara]], ao amin' ny tapany atsinanan' ny [[Faritanin' Antananarivo]], ao amin' ny [[Faritra Itasy]]. ==Kaominina== Ireto ny kaominina ao amin' ny Distrikan' i Arivonimamo: * [[Alakamisikely]] * [[Ambatomanga (Arivonimamo)|Ambatomanga]] * [[Ambatomirahavavy]] * [[Amboanana]] * [[Ambohimandry]] * [[Ambohimasina (Arivonimamo)|Ambohimasina]] * [[Ambohipandrano]] * [[Ambohitrambo]] * [[Ampahimanga]] * [[Andranomiely]] * [[Antambolo]] * [[Antenimbe]] * '''[[Arivonimamo]]''' * [[Arivonimamo II]] * [[Imeritsitosika]] * [[Mahatsinjo Est]] * [[Manalalondo]] * [[Marofangady]] * [[Miantsoarivo]] * [[Morafeno (Arivonimamo)|Morafeno]] * [[Morarano (Arivonimamo)|Morarano]] * [[Talata Tsimadilo]] == Lalana == *[[Lalam-pirenena faha-1]] == Jereo koa == '''Ireo distrika ao amin' ny Faritra Itasy:''' * [[Distrikan' i Arivonimamo]] * [[Distrikan' i Miarinarivo]] * [[Distrikan' i Soavinandriana]] '''Ireo faritra ao amin' ny Faritanin' Antananarivo:''' * [[Faritra Itasy]] * [[Faritra Analamanga]] * [[Faritra Bongolava]] * [[Faritra Vakinankaratra]] {{reflist}} {{commonscat|Arivonimamo}} {{Itasy}} [[Sokajy:Kaominina any Faritra Itasy]] [[Sokajy:Distrika ao Madagasikara]] c02en5xmb3bqbiifostpbvxbzinm9do 1153165 1153164 2026-11-05T02:34:17Z ~2026-53342-25 41238 1153165 wikitext text/x-wiki {{coord|-19.016670|47.183330}} {{infobox tanàna |anarana=Arivonimamo |faritany=[[Faritanin'i Antananarivo|Antananarivo]] |faritra= [[Itasy]] |isam-ponina=354 736 |velarantany = |firenena={{Madagasikara}} |sary=Mairie,_Ampahimanga-Arivonimamo_-_panoramio.jpg }} Ny '''Distrikan' i Arivonimamo''' dia diastrika eto [[Madagasikara]], ao amin' ny tapany atsinanan' ny [[Faritanin' Antananarivo]], ao amin' ny [[Faritra Itasy]]. ==Kaominina== Ireto ny kaominina ao amin' ny Distrikan' i Arivonimamo: * [[Alakamisikely]] * [[Ambatomanga (Arivonimamo)|Ambatomanga]] * [[Ambatomirahavavy]] * [[Amboanana]] * [[Ambohimandry]] * [[Ambohimasina (Arivonimamo)|Ambohimasina]] * [[Ambohipandrano]] * [[Ambohitrambo]] * [[Ampahimanga]] * [[Andranomiely]] * [[Antambolo]] * [[Antenimbe]] * '''[[Arivonimamo]]''' * [[Arivonimamo II]] * [[Imeritsitosika]] * [[Mahatsinjo Est]] * [[Manalalondo]] * [[Marofangady]] * [[Miantsoarivo]] * [[Morafeno (Arivonimamo)|Morafeno]] * [[Morarano (Arivonimamo)|Morarano]] * [[Talata Tsimadilo]] == Lalana == *[[Lalam-pirenena faha-1]] *[[Lalam-pirenena faha-1bis]] *[[Lalam-pirenena faha-43]] == Jereo koa == '''Ireo distrika ao amin' ny Faritra Itasy:''' * [[Distrikan' i Arivonimamo]] * [[Distrikan' i Miarinarivo]] * [[Distrikan' i Soavinandriana]] '''Ireo faritra ao amin' ny Faritanin' Antananarivo:''' * [[Faritra Itasy]] * [[Faritra Analamanga]] * [[Faritra Bongolava]] * [[Faritra Vakinankaratra]] {{reflist}} {{commonscat|Arivonimamo}} {{Itasy}} [[Sokajy:Kaominina any Faritra Itasy]] [[Sokajy:Distrika ao Madagasikara]] qod75m0sqov0rzc7gx4bpfdwh243ong 0 278618 1153167 1130340 2026-11-05T02:47:01Z ~2026-53342-25 41238 1153167 wikitext text/x-wiki {{infobox tanàna |anarana=Distrikan'i Kandreho |faritany=[[Faritanin'i Mahajanga|Mahajanga]] |faritra= [[Faritra Betsiboka|Betsiboka]] |isam-ponina= |velarantany = |firenena={{Madagasikara}} |sary=Kandreho District |tanàna=NC |fanjakana=NC |ben'ny tanàna=NC |tanàn-dehibe=NC }} Ny '''Distrikan' i Kandreho''' dia distrika ao amin' ny [[Faritra Betsiboka]], ao amin' ny tapany avaratr' i [[Madagasikara]], ao amin' ny [[Faritanin' i Mahajanga]]. ==Kaominina== * [[Ambaliha (Kandreho)|Ambaliha]] * [[Andasibe (Kandreho)|Andasibe]] * [[Antanimbaribe]] * [[Behazomaty]] * [[Betaimboay]] * '''[[Kandreho]]''' * [[Mahatsinjo (Kandreho)|Mahatsinjo]] == Jereo koa == Ireo distrtika ao amin' ny Faritra Betsiboka: * [[Distrikan' i Kandreho]] * [[Distrikan' i Maevatanana]] * [[Distrikan' i Tsaratanana]] {{reflist}} {{commonscat|Kandreho}} [[Sokajy:Faritra Betsiboka]] [[Sokajy:Distrika ao Madagasikara]] 3cwgxiy96nkfv9fxl81k76gpd2db1ap 1153168 1153167 2026-11-05T02:48:05Z ~2026-53342-25 41238 1153168 wikitext text/x-wiki {{infobox tanàna |anarana=Distrikan'i Kandreho |faritany=[[Faritanin'i Mahajanga|Mahajanga]] |faritra= [[Faritra Betsiboka|Betsiboka]] |isam-ponina= |velarantany = |firenena={{Madagasikara}} |sary=Mahajanga Kandreho.png |tanàna=NC |fanjakana=NC |ben'ny tanàna=NC |tanàn-dehibe=NC }} Ny '''Distrikan' i Kandreho''' dia distrika ao amin' ny [[Faritra Betsiboka]], ao amin' ny tapany avaratr' i [[Madagasikara]], ao amin' ny [[Faritanin' i Mahajanga]]. ==Kaominina== * [[Ambaliha (Kandreho)|Ambaliha]] * [[Andasibe (Kandreho)|Andasibe]] * [[Antanimbaribe]] * [[Behazomaty]] * [[Betaimboay]] * '''[[Kandreho]]''' * [[Mahatsinjo (Kandreho)|Mahatsinjo]] == Jereo koa == Ireo distrtika ao amin' ny Faritra Betsiboka: * [[Distrikan' i Kandreho]] * [[Distrikan' i Maevatanana]] * [[Distrikan' i Tsaratanana]] {{reflist}} {{commonscat|Kandreho}} [[Sokajy:Faritra Betsiboka]] [[Sokajy:Distrika ao Madagasikara]] dgdfquf6wmkhsp0s61xtqjpt6khr288 0 278783 1153093 1137144 2026-11-04T13:50:49Z HBoina 40172 Manohy 1153093 wikitext text/x-wiki [[Sary:Sparrige Schüppling (Pholiota squarrosa).jpg|vignette|341x341px|''[[Pholiota squarrosa]]'' maniry am-poto-kazo]] Ny '''holatra''' dia [[zavamaniry]] [[Eukaryota|eokariôta]] maro sela na tokan-tsela. Ny zavamaniry filamatra omena ny anarana hoe "holatra" dia ny holatra fotsy famboly atao hoe ''Agaricus bisporus''; noho izany, ny teny hoe "holatra" dia matetika ampiasaina hanondroana ny zavamaniry anisan' ny ''[[Fungi]]'' (''[[Basidiomycota]]'', ''[[Agaricomycetes]]'') manana "taho" sy "satroka" ary "sagoaga" (sahala amin' ny fitaovam-pisefoan' ny [[trondro]]) eo ambanin' ny satrony. Manondro karazana holatra hafa, misy na tsy misy tahony na tongony ny teny hoe "holatra"; noho izany, ampiasaina io teny io mba hilazana ny famoazana misy nofony ao amin' ny ''[[Ascomycota]]'' sasany. Mamokatra spôra mikrôskôpika - izay manampy ny holatra hiparitaka amin' ny tany na eny amin' ny zavatra hafa eo ambonin' ny tany - ny sagoaga [[Sary:Ganoderma applanatum 2011 G2.jpg|vignette|226x226px|Aleokomaty (''[[Ganoderma applanatum]]'')]] Tsy voafaritra mazava tsara ny [[zavamaniry]] tondroina amin' ny hoe "holatra" ka heverin' ny [[siansa]] ankehitriny ho lany andro io teny io satria tsy manondro vondrona mônôfiletika fa taksôna maromaro. Raha ny marina ny holatra dia nizara ho ''Eumycota'', ''Oomycota'', ''Chytridiomycota'' ary ''Mycetozoa''. Tsy mihetsika ny selan' izy ireo, izay misy rindrina kitinina na selolôzy, ary mivelona amin' ny alalan' ny fitelemana môlekiola ôrganika mivantana avy amin' ny toerana aniriany. Tsy misy [[famaitso]] na plasta ny sela (tokana na maro) satria heterôtrôfa manoloana ny karbônina ireo zavamananaina ireo. Noho izany dia tsy anisan' ny ''[[Plantae]]'' izy ireo. Atao hoe ''thallus'' (izay fitambarana sarikofehy antsoina hoe ''hyphae'' mamorona ny miseliôma) ny fitaovam-paniriany: noho izany dia ''Thallophyta'' izy ireo. Ahafahana mamondrona ny zavamananaina ao anatin' ny vondrona samihafa ao amin' ny tantaran' ny fivoarany (filôjenia) ireo toetra ireo, izay mety tsy ho hita ao amin' ny taksôna sasany. Ao amin' ny vondrona ''[[Eumycota]]'' ny holatra tena izy rehetra ary mitsinjara amin' ny ''Basidiomycota'', toy ny holatra ''Amanita'' (kindreotainomby) na, ho an' ny sasany, amin' ny ''Ascomycota'', toy ny ''Morchella'' na ny ''Tuber magnatum'' na ny ''Tuber melanosporum''. Vondrona roa no antsoina matetika hoe "holatra" saingy tsy amin' ny heviny hentitr' io teny io: ny ''Oomycota'' (manakaiky kokoa ny [[ahidrano mena]]) sy ny ''Myxomycetes''. Ao amin' ny firaketana fôsily nandritra ny 450 tapitrisa taona, izany hoe tamin' ny Vanim-potoana Siloriana, dia nanjanaka saika ny tontolo an-tanety sy an-d[[ranomamy]] rehetra, eny fa na an-d[[rano masirasira]] sy an-d[[ranomasina]] mihitsy aza ny holatra (karazana 1&nbsp;500 farafahakeliny, izay manana anjara toerana lehibe eo amin' ny tontolo iainana; amin' ny alalan' ny fiarahany miaina amin' ny [[ahidrano]] indraindray.). Ny holatra ''Mycorrhiza'' voalohany ao amin' ny karazana ''Glomeromycota'' angamba no nanampy ny [[zavamaniry]] an-tanety voalohany nanjanaka ny tany maina. Ny antsoina matetika hoe "holatra", raha ny marina, dia ny "famoazana" amin' ny fotoana voafetra sy hita maso, atao hoe spôrôfôra (antsoina hoe "karpôfôra" taloha), avy amin' ny zavamananaina manana toetra mateza kokoa sy miafina kokoa, ny ''Macromycetes'', izay matetika manana rafi-tsarin-kofehy mitambatra ka mamorona ny miseliôma, amin' ny ankapobeny tsy hitan' ny maso rehefa mitokana irery. Matetika ny spôrôfôra dia miseho amin' ny endrika tongo-javamaniry misy satroka. Fantatra tsara koa ny endrika hafan' ny spôrôfôra: amin' ny endrika kirihitra kely toy ny ''Ramariaceae'', amin' ny endrika lela eny amin' ny vatan-kazo toy ny ''Fistulina'', amin' ny endrika kaopy toy ny ''Peziza'', amin' ny endrika bola toy ny ''Calvatia'' sy ''Calbovista'' ary ''Lycoperdon'', sns. Ny fandalinana ny holatra, mikôlôjia, dia sahanin' ny mikôlôga. == Jereo koa == * [[Zavamananaina]], * [[Zavamaniry]], * ''[[Fungi]],'' * ''[[Oomycota]],'' * ''[[Chytridiomycota]],'' * ''[[Mycetozoa]],'' *'' [[Amanita alliodora]].'' [[Sokajy:Holatra]] [[Sokajy:Fungi]] hm0mh530q7lb250k3jfl8vgc4knd9bg 0 278790 1153095 1094104 2026-11-04T13:58:21Z HBoina 40172 Mise en forme 1153095 wikitext text/x-wiki [[Sary:E. coli Bacteria (7316101966).jpg|thumb|344x344px|''Escherichia coli'', bakteria hita amin' ny mikrôskôpy elektrônika.]] Ny '''bakteria''' dia [[zavamananaina]] bitika sy [[prôkarIôta]] sasany hita amin' ny toerana rehetra. Tokan-tsela ny ankamaroany, nefa misy koa indraindray ny maro sela (amin' ny ankapobeny miendrika taditady), miara-miaina sy mifampifikitra amin' ny alalan' ny vohony ao anatin' ny tsiloly ny ankamaroan' ny karazana bakteria. Atao hoe '''''Bacteria''''' ny naran' izy ireo ara-tsiansa. Azo jerena amin' ny maso ny bakteria lehibe indrindra. Mandra-pahatongan' ny fiandohan' ny taonjato faha-21 dia nihevitra ny manam-pahaizana fa ny kely indrindra dia mirefy 0,2 μm, saingy misy manana refy latsaka noho io. Manana endrika maro ny bakteria: ao ny boribory, ao ny lava na miendrika tsorakazo ary ao ny manana endrika miolikolika. Ny bakteriôlôjia no taranja fandalinana ny bakteria, iray amin' ny mikrôbiôlôjia. Karazana bakteria 10.000 eo ho eo no fantatra hatramin' izao, nefa mety ho betsaka kokoa noho izany ny tena isan' ny karazana bakteria rehetra. Eo anelanelan' ny 5 sy 10 tapitrisa ny tombantombana momba ny isan' ny karazana bakteria. Hita eny rehetra eny ny bakteria ary misy amin' ny karazana biôtôpy rehetra eto an-tany. Ny bakeria dia mety ho hita eo amin' ny [[Nofon-tany|tany]], amin' ny [[ranomamy]], amin' ny [[ranomasina]] na [[rano masirasira]], amin' ny [[rivotra]], amin' ny fanambanin' ny [[ranomasimbe]], amin' ny fako radiôaktifa, ao anatn' ny [[hoditry ny tany]], amin' ny [[hoditra]] sy ny [[Tsinay|tsinai]]<nowiki/>n' ny [[biby]] na ny [[Olombelona|olona]]. Manan-danja lehibe eo amin' ny tsingerina biôjeôsimika toy ny [[tsingerin' ny karbônina]] sy ny famikirana [[azôta]] amin' ny [[Soson-drivotra|atmôsfera]] ny bakteria. Betsaka ny bakteria mivelona ao amin' ny tenan' olombelona, ​​mifanahantsahana amin' ny habetsahan' ny [[sela]] mandrafitra ny olombelona, fa lehibe kokoa ny [[Vesatra|vesatry]] ny selan' olombelona. Tsy manimba na koa mahasoa ny vatana ny ankamaroan' ireo bakteria ireo. Na izany aza dia maro ny karazana bakteria miteraka areti-mifindra. Ny bakteria dia mety ho tena ilain' ny olombelona amin' ny fikarakarana rano maloto, sy eo amin' ny indostrian' ny sakafo mandritra ny fanamboarana iaorta na [[Fromazy|frômazy]], ary amin' ny famokarana indostrialin' ny taharo simika maro. == Jereo koa == * [[Zavamananaina]], * [[Zavamaniry]] - ''[[Plantae]],'' * [[Holatra]] - ''[[Fungi]],'' * [[Biby]] (''[[Biby|Animalia]]''), * ''[[Protista]],'' * ''[[Chromista]],'' * ''[[Archaea]].'' 9p3hsds9ky4ftjj6kqy0bfvfvkmf0zd 0 278811 1153106 1139122 2026-11-04T14:32:50Z HBoina 40172 Manohy 1153106 wikitext text/x-wiki [[Sary:View_of_Viscera_Page_82.jpg|thumb]] Ny '''taova''' dia vondrona [[tambatsela]] mifanampy amin' ny fanatanterahana anjara asa fiziôlôjika iraisana. Manao asa maromaro miaraka na mifandimby ny taova sasany, fa amin' ity tranga ity dia tanterahan' ny zanabondron-tsela iray ny anjara asa tsirairay, amin' ny ankapobeny. Miankina amin' ny taova maro izay miara-monina anaty rafi-taova ny ain' ny [[zavamaniry]] sy ny ain' ny [[biby]]. Ny [[Fitaovana (biôlôjia)|fitaovana]] sy rafitra, izay manatanteraka andiana asa mifameno, no dingam-pandaminana eo ambonin' ny taova. Ny [[tambatsela]] no dingam-pandaminana ambanin' ny taova. Ny anatômia, izay ampahany amin' ny sehatry ny [[biôlôjia]], no fandalinana ny taova. Ny sela dia fivondronana atoma Ary ny atoma dia fivondronana proton, electron, neutron. Io no Maha vatana fizika n'y olona iray izay miainga amin'io n'y fitsaboana enerjetika natoraly fampiasa n'y sinoa, japoney sns. Fanovana ny rafitry ny sela simba na marary no tsamboina mivantana amin'ny alalan'ireo proton, electron, neutron ao anatin'ireo atoma. == Jereo koa == * [[Sela]] → [[Tambatsela]] → Taova → [[Fitaovana (biôlôjia)|Fitaovana]] / [[Rafi-taova]] → [[Zavamananaina]], * [[Zavamaniry]], * [[Biby]]. [[sokajy:Taova]] pvm68n45a5lmwo22m8m1ve3y302qzfi 0 278846 1153191 1153064 2026-11-05T09:59:53Z Thelezifor 15140 Fampiasana amin' ny fitsaboana nentim-paharazana 1153191 wikitext text/x-wiki [[Sary:Tamarindus_indica_pods.JPG|thumb|Kily na madilo na madiro|434x434px]] Ny '''''Tamarindus indica''''' dia karazana hazo ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]],'' sy ao amin' ny zana-pianakaviana ''[[Caesalpinioideae]]''. Io no hany karazana ao amin' ny vondron-karazana '''''Tamarindus'''''. ''Tamarindus indica'' <small>L.</small> ny anarany ara-tsiansa feno. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy io dia atao hoe '''dilo''', '''diro''', '''kile''', '''kililo''', '''kily''', '''lilo''', '''madilo''', '''madiro''', '''monte''', '''monty''', '''voamadilo''', '''voamatony''', ary '''voamatory'''. Karazan-kazo maniry amin' ny faritra trôpikaly maina aty [[Afrika Atsinanana]] ny kily na madiro. Efa hatry ny elabe no nambolena azy tany [[Azia Atsimo]] ka avy any no niparitahany amin' ny faritra trôpikaly rehetra. Nisy vitsivitsy nampidirina tany [[Amerika Afovoany]] tamin' ny taonjato faha-16 ka miparitaka ao [[Meksika]] sy ao [[Hôndorasy]] ary [[Goatemala]] io hazo io amin' izao fotoana izao.[[Sary:YosriBuahAsamJawa.jpg|vignette|253x253px|Voamadilo|ankavia]]Hazo mety mahatratra 10 m hatramin' ny 20 m ny kily. Fohifohy ny vatany. Miadam-paniry izy sady velona maharitra ela. Maharitra ny raviny izay miisa hatramin' ny 24 isaky ny tahon-dravina. Manopy mavo ny voniny izay maniry midina amin' ny volana Mey ka mamoaka voa makirana amin' ny volana Ôktôbra. Eto [[Madagasikara]], indrindra ao amin' ny faritra nentim-paharazana misy ny [[Sakalava]], dia heverina ho hazo masina ny kily na madiro, izay atao hoe "mpanjakan' ny hazo". == Anarana ara-tsiansa hafa == Indreto ny anarana hafa ahafantarana ny ''Tamarindus indica'': * ''Cavaraea elegans'' <small>Speg.</small> * ''Tamarindus erythraeus'' <small>Mattei</small> * ''Tamarindus occidentalis'' <small>Gaertn.</small> * ''Tamarindus officinalis'' <small>Hook.</small> * ''Tamarindus somalensis'' <small>Mattei</small> * ''Tamarindus umbrosa'' <small>Salisb.</small> == Fampiasana == === Fampiasana amin' ny fitsaboana nentim-paharazana === Ampahany samihafa amin' ny ''Tamarindus indica'' no ampiasaina ao amin' ny fitsaboana nentim-paharazana atỳ [[Afrika]] sy any [[Azia]], ary any amin' ny faritra mafana hafa. Ireo fampiasana ireo dia mifantoka indrindra amin' ny nofon-boany, ny raviny, ny hoditry ny vatany, ny vihim-boany ary ny fakany. Matetika izy ireo no karakaraina amin' ny endrika ranoka azo amin' ny alalan' ny fampangotrahana, ranoka azo amin' ny alalan' ny fadomana, zava-pisotro, vovoka, na fesana apetaka ivelany<ref name=":1"><small>Havinga, R. M. et al. (2010). "[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19963055/ ''Tamarindus indica'' L. (''Fabaceae''): Patterns of use in traditional African medicine]". ''Journal of Ethnopharmacology'', 127(3), 573-588. PubMed.</small></ref>. ==== Ravina ==== Ao [[Afrika Afovoany]] sy [[Afrika Andrefana]] dia ampiasaina manokana ny ravin' nhy ''Tamarindus indica'' amin' ny fitsaboana ratra sy fery. Matetika izy ireo no totoina ho lasa feta ahosorana eo ivelany, na andrahoina anaty rano mba hahazoana ranoka ampiasaina hanasana ny ratra na ny fery<ref name=":1" /><ref name=":2"><small>De Caluwé, E., Halamová, K. et Van Damme, P. (2010). "[https://biblio.ugent.be/publication/990834 Tamarindus indica L.: A review of traditional uses, phytochemistry and pharmacology]". ''Afrika Focus'', 23(1), 53-83.</small></ref>. Any [[Afrika Atsinanana]], indrindra any [[Tanzania]], dia ampiasaina hitsaboana ny [[Piriritra|fivalanana mipiriritra]] ny ravin' ny ''Tamarindus indica''. Matetika izy ireo no andrahoina anaty rano ary sotroina. Tsy mitovy amin' izany ny fomba fanao any Afrika Andrefana, izay ampiasana ny hodi-kazo matetika kokoa hitsaboana io aretina io<ref name=":1" />. Any amin' ny faritra avaratra amin' i [[Madagasikara]] dia ampiasaina ny raviny. Ny ranoka azo avy amin' ny fampangotrahana ravin' ny ''Tamarindus indica'' miaraka amin' ny ravin' ny satrikoefamaratra (''[[Sida urens]]'') dia sotroina mba hitsaboana ny fivontosana misy ra (hematôma). Misy fomba fikarakarana hafa koa, izay mampiasa ravina ''Tamarindus indica'' sy ranom-boankazo vita alin' ny voan' ny ''Tamarindus indica'', hitsaboana ny [[angorosy]] sy ny tosi-dra ambony<ref name=":3"><small>Nicolas, J.-P. (2012). ''[https://www.ethnopharmacologia.org/prelude2020/pdf/biblio-hn-42-nicolas.pdf Plantes médicinales du Nord de Madagascar : ethnobotanique antakarana et informations scientifiques]''. [[Jardins du monde|Jardins du Monde]]. (PDF).</small></ref>. Any [[Filipina]], ny raviny dia alona anaty rano mafana mba hitsaboana ny [[fanaviana]] vokatry ny [[tazomoka]]. Voarakitra ao anatin' ny [[farmakôpea]] maro (boky maro momba ny fanafody) any [[Azia]] ihany koa ny fampiasana azy io hitsaboana ny aretin-koditra sy ny areti-maso sasany<ref name=":2" />. Any amin' ny faritra trôpikaly hafa, ampiasaina ihany koa izy ireo amin' ny endrika fesana na fanafody ahosotra ivelany mba hitsaboana fivontosana sy fanaintainan' ny tonon-taolana. Voarakitra ao anatin' ny fanadihadiana momba ny [[etnôfarmakôlôjia]] mikasika io karazana io izany fampiasana izany<ref name=":2" />. ==== Hodi-kazo ==== Any [[Afrika Andrefana]], ampiasaina hitsaboana ny [[Piriritra|fivalanana mipiriritra]] sy aretina sasany ao amin' ny tsinay izy io. Matetika izy io no karakaraina amin' ny alalan' ny fampangotrahana anaty rano, ary sotroina. Voarakitra an-tsoratra ihany koa fa any [[Afrika Afovoany]] sy [[Afrika Andrefana]] dia ampiasaina hitsaboana ratra ny hodi-kazo<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Any amin' ny faritra avaratra amin' i [[Madagasikara]], ny hodi-kazo dia ampiasaina hitsaboana ny [[Piriritra|fivalanana]] [[Piriritra|mipiriritra]], ny fanaintainan' ny kibo, ary ny [[angorosy]]. Ny fomba fanomanana dia ny fandrahoana ny hodi-kazo anaty rano, izay sotroina. Ampiasaina ao anatin' ny fitsaboana nentim-paharazana ho an' ny [[diabeta]] ihany koa izy io, azo amin' ny alalan' ny fandrahoana ela ny hodi-kazo eran-tanana iray ao anaty rano iray litatra, ka sotroina mifandimby amin' ny fanafody vita avy amin' ny voan-tsaramaso (''[[Tsaramaso|Phaseolus vulgaris]]'') sy voanjo (''[[Arachis hypogaea]]'')<ref name=":3" />. Any [[Afrika]] sy [[Azia]], ny hodi-kazo dia ampiasaina ihany koa hitsaboana ratra sy fery ary fivontosana. Anisan' ny fomba fanomanana azy ny fandrahoana ny hodi-kazo anaty rano mba hahazoana ranoka fanasana ratra na fery, ary misy ihany koa ireo karazana fanomanana natao hapetaka ivelany amin' ny vatana<ref name=":2" />. Voalaza ao anatin' ny boky mirakitra ny fampiasana an' io karazana zavamaniry io amin' ny fitsaboana nentim-paharazana ihany koa fa azo ampiasaina hitsaboana [[fanaviana]] sy aretina sasany mifandraika amin' ny taovam-pisefoana izy; na izany aza, samy hafa arakaraka ny faritra ny fampiasana azy manokana sy ny fomba fanomanana azy<ref name=":2" />. ==== Voany sy nofom-boany ==== Any amin' ny faritra saheliana sy sodaniana ao [[Afrika]], dia fanao mahazatra ny mihinana ny nofon' ny voan-kily mba hanamorana ny fandehan' ny sakafo ao anatin' ny tsinay sy hanalana ny [[fitohanana]]. Matetika izy io no hanina mivantana, na afangaro amin' ny rano, na atao zava-pisotro. Any [[Senegaly]], voalaza ihany koa fa ampiasaina ho fanafody mampamany betsaka izy io<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Ao anatin' ny farmakôpea indiana sy any amin' ny faritra hafa any [[Azia]], dia ampiasaina hitsaboana ny tsy fahalevonan-kanina sy ny olana sasany eo amin' ny vavony ihany koa ny nofom-boany. Hanina izy io, ohatra, amin' ny endrika ranom-boankazo na zava-pisotro, na koa ampiasaina amin' ny fanomanana sakafo<ref name=":2" />. Any amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]], ny nofon' ny voankazo masaka dia ampiasaina ho fanafody fampamaniana. Any amin' ny faritra avaratra amin' ny ny Nosy kosa dia hanina ny voan-kily ary ampiasaina hanaovana zava-pisotro izay inoana fa manampy amin' ny fiasan' ny tsinay<ref><small>Debray, M., Jacquemin, H. et Razafindrambao, R. (1971). ''[https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A14508 Contribution à l'inventaire des plantes médicinales de Madagascar]''. ORSTOM, Travaux et Documents, no 8. Notice bibliographique IRD.</small></ref><ref name=":3" />. Any amin' ny faritra saheliana sy sodaniana ao Afrika, ny nofom-boan-kily dia ampiasaina ho fanafody mampidina fanaviana. Matetika izy io no atao zava-pisotro, amin' ny fakana ny singa ao anatiny amin' ny alalan' ny fanomana azy anaty rano<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Ao anatin' ny fomba fitsaboana nentim-paharazana sasany, indrindra any India sy any amin' ny faritra trôpikaly, dia anaovana [[gararàka]] ny rano mandomana ny nofom-boany mba hitsaboana ny tenda marary. Voalaza ihany koa fa anisan' ny akora ampiasaina amin' ny fitsaboana ny [[kohaka]] sy ny [[Sita (aretina)|sita]] (aretin' ny traotraoka) izy io<ref name=":2" />. Any [[Azia Atsimo-Atsinanana]], ny nofom-boan-kily dia ampiasaina hitsaboana ny famelezan' ny tara-masoadro ny hoditra. Any [[Java]] ([[Indônezia]]), ampiasaina amin' ny fanomanana fanafody sasany koa izy io mba hitsaboana ny [[forifotra]] sy ny famaivain' ny hoditra. Matetika izy io no ampiharina ivelany amin' ny endrika feta na fesana<ref name=":2" />. Any [[Maorisy]] sy any amin' ny faritra trôpikaly hafa, ny nofom-boany dia ampiasaina amin' ny fanafody ivelany natao hanamaivanana ny fanaintainana vokatry ny rohana sy ny fivontosana. Azo afangaro amin' ny sira izany mba hanaovana feta, izay ahosotra avy eo eo amin' ny faritra maharary<ref name=":2" />. == Jereo koa == * [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]] * [[Kililo]]: ''[[Acalypha vulneraria]]'' <small>Baill.</small> (''[[Euphorbiaceae]]''); ''[[Isolona humbertiana]]'' <small>Ghesq. ex Cavaco & Keraudren</small>; ''[[Isolona madagascariensis]]'' <small>(Baill.) Engl.</small> (''[[Annonaceae]]''); ''[[Kaliphora madagascariensis]]'' <small>Hook.f.</small> (''[[Cornaceae]]''); ''[[Metaporana parvifolia]]'' <small>(K.Afzel.) Verdc.</small> (''[[Convolvulaceae]]''); ''Tamarindus indica'' <small>L.</small> (''[[Fabaceae]]'') * [[Monty]]: ''[[Chadsia grevei]]'' <small>Drake</small> (''[[Fabaceae]]''); ''Tamarindus indica'' <small>L.</small> (''[[Fabaceae]]''). == Fanovozan-kevitra == * De Caluwé, E., Halamová, K. et Van Damme, P. (2010). "[https://biblio.ugent.be/publication/990834 Tamarindus indica L.: A review of traditional uses, phytochemistry and pharmacology]". ''Afrika Focus'', 23(1), 53-83. * Debray, M., Jacquemin, H. et Razafindrambao, R. (1971). ''[https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A14508 Contribution à l'inventaire des plantes médicinales de Madagascar]''. ORSTOM, Travaux et Documents, no 8. Notice bibliographique IRD. * Havinga, R. M. et al. (2010). "[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19963055/ ''Tamarindus indica'' L. (''Fabaceae''): Patterns of use in traditional African medicine]". ''Journal of Ethnopharmacology'', 127(3), 573-588. PubMed. * Nicolas, J.-P. (2012). ''[https://www.ethnopharmacologia.org/prelude2020/pdf/biblio-hn-42-nicolas.pdf Plantes médicinales du Nord de Madagascar : ethnobotanique antakarana et informations scientifiques]''. [[Jardins du monde|Jardins du Monde]]. (PDF). * Morton, J. F. (1987). "[https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/tamarind.html Tamarind]", ''Fruits of Warm Climates'', p. 115-121. == Loharano == [[Sokajy:Hazo]] 0obab31k0ykxvgk6xt7sjq9lpf0wxph 1153192 1153191 2026-11-05T10:09:49Z Thelezifor 15140 Nanampy sary 1153192 wikitext text/x-wiki [[Sary:Tamarindus_indica_pods.JPG|thumb|Kily na madilo na madiro|434x434px]] Ny '''''Tamarindus indica''''' dia karazana hazo ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]],'' sy ao amin' ny zana-pianakaviana ''[[Caesalpinioideae]]''. Io no hany karazana ao amin' ny vondron-karazana '''''Tamarindus'''''. ''Tamarindus indica'' <small>L.</small> ny anarany ara-tsiansa feno. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy io dia atao hoe '''dilo''', '''diro''', '''kile''', '''kililo''', '''kily''', '''lilo''', '''madilo''', '''madiro''', '''monte''', '''monty''', '''voamadilo''', '''voamatony''', ary '''voamatory'''. Karazan-kazo maniry amin' ny faritra trôpikaly maina aty [[Afrika Atsinanana]] ny kily na madiro. Efa hatry ny elabe no nambolena azy tany [[Azia Atsimo]] ka avy any no niparitahany amin' ny faritra trôpikaly rehetra. Nisy vitsivitsy nampidirina tany [[Amerika Afovoany]] tamin' ny taonjato faha-16 ka miparitaka ao [[Meksika]] sy ao [[Hôndorasy]] ary [[Goatemala]] io hazo io amin' izao fotoana izao.[[Sary:YosriBuahAsamJawa.jpg|vignette|253x253px|Voamadilo|ankavia]] [[Sary:Fleurs tamarinier.jpg|vignette|204x204px|Vonin-kily]] Hazo mety mahatratra 10 m hatramin' ny 20 m ny kily. Fohifohy ny vatany. Miadam-paniry izy sady velona maharitra ela. Maharitra ny raviny izay miisa hatramin' ny 24 isaky ny tahon-dravina. Manopy mavo ny voniny izay maniry midina amin' ny volana Mey ka mamoaka voa makirana amin' ny volana Ôktôbra. Eto [[Madagasikara]], indrindra ao amin' ny faritra nentim-paharazana misy ny [[Sakalava]], dia heverina ho hazo masina ny kily na madiro, izay atao hoe "mpanjakan' ny hazo". == Anarana ara-tsiansa hafa == [[Sary:TAMARIND FLOWER.jpg|vignette|Vonin-kily]] Indreto ny anarana hafa ahafantarana ny ''Tamarindus indica'': * ''Cavaraea elegans'' <small>Speg.</small> * ''Tamarindus erythraeus'' <small>Mattei</small> * ''Tamarindus occidentalis'' <small>Gaertn.</small> * ''Tamarindus officinalis'' <small>Hook.</small> * ''Tamarindus somalensis'' <small>Mattei</small> * ''Tamarindus umbrosa'' <small>Salisb.</small> == Fampiasana == === Fampiasana amin' ny fitsaboana nentim-paharazana === [[Sary:Branches of a Tamarind tree.jpg|vignette|Sampan-kily]] Ampahany samihafa amin' ny ''Tamarindus indica'' no ampiasaina ao amin' ny fitsaboana nentim-paharazana atỳ [[Afrika]] sy any [[Azia]], ary any amin' ny faritra mafana hafa. Ireo fampiasana ireo dia mifantoka indrindra amin' ny nofon-boany, ny raviny, ny hoditry ny vatany, ny vihim-boany ary ny fakany. Matetika izy ireo no karakaraina amin' ny endrika ranoka azo amin' ny alalan' ny fampangotrahana, ranoka azo amin' ny alalan' ny fadomana, zava-pisotro, vovoka, na fesana apetaka ivelany<ref name=":1"><small>Havinga, R. M. et al. (2010). "[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19963055/ ''Tamarindus indica'' L. (''Fabaceae''): Patterns of use in traditional African medicine]". ''Journal of Ethnopharmacology'', 127(3), 573-588. PubMed.</small></ref>. ==== Ravina ==== [[Sary:Gardenology.org-IMG 7349 qsbg11mar.jpg|vignette|281x281px|Ravin-kily]] Ao [[Afrika Afovoany]] sy [[Afrika Andrefana]] dia ampiasaina manokana ny ravin' nhy ''Tamarindus indica'' amin' ny fitsaboana ratra sy fery. Matetika izy ireo no totoina ho lasa feta ahosorana eo ivelany, na andrahoina anaty rano mba hahazoana ranoka ampiasaina hanasana ny ratra na ny fery<ref name=":1" /><ref name=":2"><small>De Caluwé, E., Halamová, K. et Van Damme, P. (2010). "[https://biblio.ugent.be/publication/990834 Tamarindus indica L.: A review of traditional uses, phytochemistry and pharmacology]". ''Afrika Focus'', 23(1), 53-83.</small></ref>. Any [[Afrika Atsinanana]], indrindra any [[Tanzania]], dia ampiasaina hitsaboana ny [[Piriritra|fivalanana mipiriritra]] ny ravin' ny ''Tamarindus indica''. Matetika izy ireo no andrahoina anaty rano ary sotroina. Tsy mitovy amin' izany ny fomba fanao any Afrika Andrefana, izay ampiasana ny hodi-kazo matetika kokoa hitsaboana io aretina io<ref name=":1" />. [[Sary:Tamarindus indica pods2.JPG|vignette|272x272px|Ravina sy voan-kily]] Any amin' ny faritra avaratra amin' i [[Madagasikara]] dia ampiasaina ny raviny. Ny ranoka azo avy amin' ny fampangotrahana ravin' ny ''Tamarindus indica'' miaraka amin' ny ravin' ny satrikoefamaratra (''[[Sida urens]]'') dia sotroina mba hitsaboana ny fivontosana misy ra (hematôma). Misy fomba fikarakarana hafa koa, izay mampiasa ravina ''Tamarindus indica'' sy ranom-boankazo vita alin' ny voan' ny ''Tamarindus indica'', hitsaboana ny [[angorosy]] sy ny tosi-dra ambony<ref name=":3"><small>Nicolas, J.-P. (2012). ''[https://www.ethnopharmacologia.org/prelude2020/pdf/biblio-hn-42-nicolas.pdf Plantes médicinales du Nord de Madagascar : ethnobotanique antakarana et informations scientifiques]''. [[Jardins du monde|Jardins du Monde]]. (PDF).</small></ref>. Any [[Filipina]], ny raviny dia alona anaty rano mafana mba hitsaboana ny [[fanaviana]] vokatry ny [[tazomoka]]. Voarakitra ao anatin' ny [[farmakôpea]] maro (boky maro momba ny fanafody) any [[Azia]] ihany koa ny fampiasana azy io hitsaboana ny aretin-koditra sy ny areti-maso sasany<ref name=":2" />. Any amin' ny faritra trôpikaly hafa, ampiasaina ihany koa izy ireo amin' ny endrika fesana na fanafody ahosotra ivelany mba hitsaboana fivontosana sy fanaintainan' ny tonon-taolana. Voarakitra ao anatin' ny fanadihadiana momba ny [[etnôfarmakôlôjia]] mikasika io karazana io izany fampiasana izany<ref name=":2" />. ==== Hodi-kazo ==== [[Sary:Tamarind (Tamarindus indica) Tree lower trunk.jpg|vignette|281x281px|Vatan-kily]] Any [[Afrika Andrefana]], ampiasaina hitsaboana ny [[Piriritra|fivalanana mipiriritra]] sy aretina sasany ao amin' ny tsinay izy io. Matetika izy io no karakaraina amin' ny alalan' ny fampangotrahana anaty rano, ary sotroina. Voarakitra an-tsoratra ihany koa fa any [[Afrika Afovoany]] sy [[Afrika Andrefana]] dia ampiasaina hitsaboana ratra ny hodi-kazo<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Any amin' ny faritra avaratra amin' i [[Madagasikara]], ny hodi-kazo dia ampiasaina hitsaboana ny [[Piriritra|fivalanana]] [[Piriritra|mipiriritra]], ny fanaintainan' ny kibo, ary ny [[angorosy]]. Ny fomba fanomanana dia ny fandrahoana ny hodi-kazo anaty rano, izay sotroina. Ampiasaina ao anatin' ny fitsaboana nentim-paharazana ho an' ny [[diabeta]] ihany koa izy io, azo amin' ny alalan' ny fandrahoana ela ny hodi-kazo eran-tanana iray ao anaty rano iray litatra, ka sotroina mifandimby amin' ny fanafody vita avy amin' ny voan-tsaramaso (''[[Tsaramaso|Phaseolus vulgaris]]'') sy voanjo (''[[Arachis hypogaea]]'')<ref name=":3" />. [[Sary:Tamarindus indica, leaves, pod.jpg|vignette|Ravin-kily]] Any [[Afrika]] sy [[Azia]], ny hodi-kazo dia ampiasaina ihany koa hitsaboana ratra sy fery ary fivontosana. Anisan' ny fomba fanomanana azy ny fandrahoana ny hodi-kazo anaty rano mba hahazoana ranoka fanasana ratra na fery, ary misy ihany koa ireo karazana fanomanana natao hapetaka ivelany amin' ny vatana<ref name=":2" />. Voalaza ao anatin' ny boky mirakitra ny fampiasana an' io karazana zavamaniry io amin' ny fitsaboana nentim-paharazana ihany koa fa azo ampiasaina hitsaboana [[fanaviana]] sy aretina sasany mifandraika amin' ny taovam-pisefoana izy; na izany aza, samy hafa arakaraka ny faritra ny fampiasana azy manokana sy ny fomba fanomanana azy<ref name=":2" />. ==== Voany sy nofom-boany ==== [[Sary:Tamarin en koro.jpg|vignette|Voan-kily]] Any amin' ny faritra saheliana sy sodaniana ao [[Afrika]], dia fanao mahazatra ny mihinana ny nofon' ny voan-kily mba hanamorana ny fandehan' ny sakafo ao anatin' ny tsinay sy hanalana ny [[fitohanana]]. Matetika izy io no hanina mivantana, na afangaro amin' ny rano, na atao zava-pisotro. Any [[Senegaly]], voalaza ihany koa fa ampiasaina ho fanafody mampamany betsaka izy io<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Ao anatin' ny farmakôpea indiana sy any amin' ny faritra hafa any [[Azia]], dia ampiasaina hitsaboana ny tsy fahalevonan-kanina sy ny olana sasany eo amin' ny vavony ihany koa ny nofom-boany. Hanina izy io, ohatra, amin' ny endrika ranom-boankazo na zava-pisotro, na koa ampiasaina amin' ny fanomanana sakafo<ref name=":2" />. [[Sary:Tamarind fruits (Tamarindus indica 'Si Thong').jpg|vignette|Voa sy vihim-boan-kily]] Any amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]], ny nofon' ny voankazo masaka dia ampiasaina ho fanafody fampamaniana. Any amin' ny faritra avaratra amin' ny ny Nosy kosa dia hanina ny voan-kily ary ampiasaina hanaovana zava-pisotro izay inoana fa manampy amin' ny fiasan' ny tsinay<ref><small>Debray, M., Jacquemin, H. et Razafindrambao, R. (1971). ''[https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A14508 Contribution à l'inventaire des plantes médicinales de Madagascar]''. ORSTOM, Travaux et Documents, no 8. Notice bibliographique IRD.</small></ref><ref name=":3" />. Any amin' ny faritra saheliana sy sodaniana ao Afrika, ny nofom-boan-kily dia ampiasaina ho fanafody mampidina fanaviana. Matetika izy io no atao zava-pisotro, amin' ny fakana ny singa ao anatiny amin' ny alalan' ny fanomana azy anaty rano<ref name=":1" /><ref name=":2" />. [[Sary:Tamarindus indica-flowers.jpg|vignette|Vonin-kily]] Ao anatin' ny fomba fitsaboana nentim-paharazana sasany, indrindra any India sy any amin' ny faritra trôpikaly, dia anaovana [[gararàka]] ny rano mandomana ny nofom-boany mba hitsaboana ny tenda marary. Voalaza ihany koa fa anisan' ny akora ampiasaina amin' ny fitsaboana ny [[kohaka]] sy ny [[Sita (aretina)|sita]] (aretin' ny traotraoka) izy io<ref name=":2" />. Any [[Azia Atsimo-Atsinanana]], ny nofom-boan-kily dia ampiasaina hitsaboana ny famelezan' ny tara-masoadro ny hoditra. Any [[Java]] ([[Indônezia]]), ampiasaina amin' ny fanomanana fanafody sasany koa izy io mba hitsaboana ny [[forifotra]] sy ny famaivain' ny hoditra. Matetika izy io no ampiharina ivelany amin' ny endrika feta na fesana<ref name=":2" />. Any [[Maorisy]] sy any amin' ny faritra trôpikaly hafa, ny nofom-boany dia ampiasaina amin' ny fanafody ivelany natao hanamaivanana ny fanaintainana vokatry ny rohana sy ny fivontosana. Azo afangaro amin' ny sira izany mba hanaovana feta, izay ahosotra avy eo eo amin' ny faritra maharary<ref name=":2" />. == Jereo koa == * [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]] * [[Kililo]]: ''[[Acalypha vulneraria]]'' <small>Baill.</small> (''[[Euphorbiaceae]]''); ''[[Isolona humbertiana]]'' <small>Ghesq. ex Cavaco & Keraudren</small>; ''[[Isolona madagascariensis]]'' <small>(Baill.) Engl.</small> (''[[Annonaceae]]''); ''[[Kaliphora madagascariensis]]'' <small>Hook.f.</small> (''[[Cornaceae]]''); ''[[Metaporana parvifolia]]'' <small>(K.Afzel.) Verdc.</small> (''[[Convolvulaceae]]''); ''Tamarindus indica'' <small>L.</small> (''[[Fabaceae]]'') * [[Monty]]: ''[[Chadsia grevei]]'' <small>Drake</small> (''[[Fabaceae]]''); ''Tamarindus indica'' <small>L.</small> (''[[Fabaceae]]''). == Fanovozan-kevitra == * De Caluwé, E., Halamová, K. et Van Damme, P. (2010). "[https://biblio.ugent.be/publication/990834 Tamarindus indica L.: A review of traditional uses, phytochemistry and pharmacology]". ''Afrika Focus'', 23(1), 53-83. * Debray, M., Jacquemin, H. et Razafindrambao, R. (1971). ''[https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A14508 Contribution à l'inventaire des plantes médicinales de Madagascar]''. ORSTOM, Travaux et Documents, no 8. Notice bibliographique IRD. * Havinga, R. M. et al. (2010). "[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19963055/ ''Tamarindus indica'' L. (''Fabaceae''): Patterns of use in traditional African medicine]". ''Journal of Ethnopharmacology'', 127(3), 573-588. PubMed. * Nicolas, J.-P. (2012). ''[https://www.ethnopharmacologia.org/prelude2020/pdf/biblio-hn-42-nicolas.pdf Plantes médicinales du Nord de Madagascar : ethnobotanique antakarana et informations scientifiques]''. [[Jardins du monde|Jardins du Monde]]. (PDF). * Morton, J. F. (1987). "[https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/tamarind.html Tamarind]", ''Fruits of Warm Climates'', p. 115-121. == Loharano == [[Sokajy:Hazo]] czvn0ileq1y52wvxhkfp6tx2fek0wsa 0 278850 1153083 1096431 2026-11-04T13:24:05Z HBoina 40172 Manampy 1153083 wikitext text/x-wiki [[Sary:Market Pharmacy Tana MS5179.jpg|vignette|289x289px|Raokandro ao amin' ny tsenan' [[Antananarivo]], [[Madagasikara]]]] Ny '''fitsaboana nentim-paharazana''' dia ny fanao sy fomba fiasa ary ny fahalalana amam-pinoana momba ny [[fahasalamana]] ampiasana singa avy amin' ny [[zavamananaina]] ([[zavamaniry]] na [[biby]]) sy singa avy amin' ny zavatra tsy manana aina ([[vato]], [[Nofon-tany|tany]], [[rano]], sns) ary fanao ara-[[Fivavahana|pivavahana]], ampiasana tanana ([[fanorana]], sns) mba hisakanana ny aretina na hamantarana sy hanasitranana sy hitandroana ny fahasalamana, ka voakasika amin' izany na ny [[vatana]] ([[aretina]], [[ratra]], [[vay]], sns) na ny [[fanahy]]. Maro ny firenena aty [[Afrika]] sy ao [[Azia]] sy any [[Ôseania]] ary any [[Amerika Latina]] izay ahitana fitsaboana nentim-paharazana. Ny aty Afrika dia ny 80% amin' ny mponina no mila an' io fitsaboana io mba hitsaboany noho ny tsy fahampiana sy ny fahalafosan' ny fitsaboana môderna. Any [[Sina]] dia ny 30 hatramin' ny 50&nbsp;% amin' ny zavatra itsaboana ara-pomban-drazana dia avy amin' ny zavamaniry. == Jereo koa == * [[Fivavahan-drazana]] * [[Raokandro]] * [[Tambavy]] q3kcojjr5vbyr6jljyjs6r1tm2mg6bw 0 278855 1153101 1093074 2026-11-04T14:14:29Z HBoina 40172 Mise 1153101 wikitext text/x-wiki [[Sary:Rotavirus Reconstruction.jpg|vignette|345x345px|Virosy]] Ny '''virosy''' na '''viriosy''' dia zavatra kitika izay, izay fitambarana asidra nokleika voahodidina fonony mafy vita amin' ny [[prôteinina]], mivoatra sy mitombo isa ao anatin' ny [[sela]] velona ao amin' ny [[zavamananaina]], izay matetika miteraka [[aretina]] ho an' ilay zavamananaina tsentsefiny. Mahavoa ny zavamananaina rehetra ny viriosy, manomboka amin' ny [[biby]] sy [[zavamaniry]] ka hatramin' ny [[zavamananaina bitika]], anisan' izany ny [[bakteria]] sy [[archaea]]. Saika hita eny amin' ny [[tontolo iainana]] rehetra eto an-tany ny viriosy ary izy ireo no zavatra biôlôjika betsaka indrindra. Hatramin' ny lahatsoratr' i Dmitri Ivanovsky tamin' ny taona 1892 izay milazalaza otrikaretina tsy bakteria mahazo ny [[Paraky (zavamaniry)|zavamaniry paraky]] sy ny fahitan' i Martinus Beijerinck ny viriosin' ny môzaikan' ny paraky tamin' ny taona 1898, dia maherin' ny 11.000 amin' ny karazana virosy an-tapitrisany no nofariparitana amin' ny antsipiriany. Ny fandalinana ny virosy dia fantatra amin' ny anarana hoe virôlôjia, izay fiazaràna ao amin' ny mikrôbiôlôjia. Matetika ny [[sela]] mpampiantrano no voatery mamokatra dika mitovy an' arivony amin' ilay viriosy voalohany, rehefa voan' ny aretina. Rehefa tsy ao anatin' ny sela misy aretina na eo amin' ny dingan' ny fidirana ao amin' ny sela, dia misy ny viriosy amin' ny endrika viriosy tsy miankina, atao hoe viriôna, izay ahitana (i) akoram-pototarazo, izany hoe [[Môlekiola|molekiola]] lavan' ny [[Asidra dezôksiribôniokleika|ADN]] na [[ARN]] izay mandika ny firafitry ny [[prôteinina]] hoentin' ily viriosy miasa; (ii) akanjo prôteinina, atao hoe kapsida, izay manodidina sy miaro ny akoram-pototarazo; ary amin' ny toe-javatra sasany (iii) fonony ivelany misy [[lipida]]. Ny endrik' ireo potika virosy ireo dia manomboka amin' ny endrika miolika sy vainga roapolo tava tsotra ka hatramin' ny endrika be pitsiny kokoa. Manana viriôna kely loatra ka tsy hita amin' ny mikrôskôpy ôptika ny ankamaroan' ny karazana viriosy, ary ampahazaton' ny haben' ny ankamaroan' ny [[bakteria]] ny haben' izany. Mbola tsy mazava ny niandohan' ny viriosy teo amin' ny tantaran' ny [[evôlisiôna]] momba ny fiainana. Mety nipoitra avy amin' ny plasmida, izay ampahana ADN afaka mivezivezy eo anelanelan' ny [[sela]] ny viriosy sasany. Mety nipoitra avy amin' ny [[bakteria]] ny viriosy hafa. Ao amin' ny evôlisiôna, ny viriosy dia fitaovana lehibe amin' ny famindrana [[fototarazo]] marindrano, izay mampitombo ny fahasamihafana ara-pototarazo amin' ny fomba mitovy amin' ny fihamaroana ara-pananahana. Ny viriosy dia heverin' ny biôlôjista sasany ho endrik' aina, satria mitondra akoram-pototarazo, mihamaro, ary mivoatra amin' ny alalan' ny fifantenana voajanahary, na dia tsy manana toetra manan-danja, toy ny firafi-tsela, izay heverina ho fepetra ilaina amin' ny famaritana ny fiainana amin' ny ankapobeny. Noho izy ireo manana ny toetra sasany fa tsy izy rehetra dia nofaritana ho "zavamananaina eo an-tsisin-tanin' ny fiainana" ny viriosy. [[Sary:Coronavirus. SARS-CoV-2.png|vignette|Coronavirus. [[SARS-CoV-2]].]] Miparitaka amin' ny fomba maro ny viriosy. Ny lalam-pifindrana iray dia amin' ny alalan' ny zavamananaina mpitondra aretina, ny viriosy dia matetika mifindra avy amin' ny [[zavamaniry]] iray mankany amin' ny zavamaniry iray hafa amin' ny alalan' ny [[bibikely]] mpihinana [[ranon-javamaniry]], toy ny ''Aphidoidea''; ary azon' ny [[bibikely]] mpitsentsitra rà afindra ny viriosy amin' ny [[biby]]. Miparitaka eny amin' ny [[rivotra]] ny viriosy maro amin' ny alalan' ny kohaka sy ny evina, anisan' izany ny viriosin' ny [[gripa]], ny [[SARS-CoV-2]], ny nendram-boalavo, ny nendra, ary ny kitrotro. Ny nôrôvirosy sy ny rôtavirosy, izay matetika mahatonga ny gastrôenteritam-biriosy, dia mifindra amin' ny alalan' ny fifampikasohan' ny [[diky]] sy ny [[vava]], amin' ny alalan' ny fifandraisan' ny tanana sy ny vava na amin' ny alalan' ny [[sakafo]] na ny [[rano]]. Latsaky ny 100 potikely ny fatran' ny nôrôvirosy ilaina amin' ny famokarana aretina ao amin' ny olombelona. Ny VIH dia iray amin' ny viriosy maro mifindra amin' ny alalan' ny firaisana ara-nofo sy amin' ny fidiran' ny [[ra]] misy aretina. Miteraka hetsi-piarovana izay matetika mamongotra ny virosy ny fifindran' ny aretina vokatry ny virosy amin' ny [[biby]]. Azo atao amin' ny alalan' ny [[vaksiny]] ihany koa ny hetsi-piarovana, izay manome hery fiarovana artifisialy hiadiana amin' ny aretina vokatry ny virosy manokana. Ny viriosy sasany, anisan' izany ireo izay mahatonga ny [[VIH/SIDA]], ny aretina avy amin' ny HPV, ary ny hepatita avy amin' ny virosy, dia afa-miala amin' ireo hetsi-piarovana ireo ary miteraka aretina mitaiza. Karazana [[fanafody]] maromaro iadiana amin' ny virosy no eva voavolavola. == Jereo koa == * [[Bakteria]] 78zst6btaowchtld9o4xebyhcnmdn16 0 279103 1153173 1063950 2026-11-05T03:33:34Z ~2026-53342-25 41238 1153173 wikitext text/x-wiki I '''Jabo'''<ref>[https://fr.getamap.net/cartes/madagascar/antananarivo/_jaboriviere/ Jabo Rivière]</ref> dia reniranon' i [[Madagasikara]] manompo an'i [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]] (ony any amin' ny faritra avaratr' i [[Madagasikara]], mivarina any [[Mahajanga]]). Ny renirano Andranobe no mamompo azy. Ao avaratra atsinanan' Ambohitrolomahitsy no ipoirany. Alohan'ny hihaonany amin'ny renirano Andranobe dia antsoina amin'ny anarana hoe [[Sahasarotra]] izy. Any akaikin'i [[Antanetibe]] no misy ny loharanony. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Faritra Analamanga]] jkjn78s38s0uhq0ygi7p06n5rtnbk0r 1153174 1153173 2026-11-05T03:34:27Z ~2026-53342-25 41238 1153174 wikitext text/x-wiki I '''Jabo'''<ref>[https://fr.getamap.net/cartes/madagascar/antananarivo/_jaboriviere/ Jabo Rivière]</ref> dia reniranon' i [[Madagasikara]] manompo an'i [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]] (ony any amin' ny faritra avaratr' i [[Madagasikara]], mivarina any [[Mahajanga]]). Ny renirano Andranobe no mamompo azy. Ao avaratra atsinanan' Ambohitrolomahitsy no ipoirany. Alohan'ny hihaonany amin'ny renirano Andranobe dia antsoina amin'ny anarana hoe [[Sahasarotra]] izy. Any akaikin'i [[Antanetibe]] no misy ny loharanony. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Analamanga]] 8702q2wfe9ndv5j1c8amdzayx88tzjn 1153177 1153174 2026-11-05T03:47:00Z ~2026-53342-25 41238 1153177 wikitext text/x-wiki I '''Jabo'''<ref>[https://fr.getamap.net/cartes/madagascar/antananarivo/_jaboriviere/ Jabo Rivière]</ref> dia reniranon' i [[Madagasikara]] manompo an'i [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]] (ony any amin' ny faritra avaratr' i [[Madagasikara]], mivarina any [[Mahajanga]]). Ny renirano Andranobe no mamompo azy. Ao avaratra atsinanan' Ambohitrolomahitsy no ipoirany. Alohan'ny hihaonany amin'ny renirano Andranobe dia antsoina amin'ny anarana hoe [[Sahasarotra]] izy. Any akaikin'i [[Antanetibe (Ambohidratrimo)|Antanetibe]] no misy ny loharanony. == Jereo koa == * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Reniranon'i Faritra Analamanga]] nny6wmbma6fdosqverukaq3jglsm2wk 0 279902 1153124 1150099 2026-11-04T15:30:23Z ~2026-58551-01 41560 /* Ny taranak' ireo zanakalahin' Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka */ 1153124 wikitext text/x-wiki Ny '''Andrianamboninolona''' dia [[andriana]] [[merina]], taranak' [[Andrianamboninolona]], zana-drahalahin-dray no rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao Imerina talohan’ ny taona 1896 izany. Atao hoe '''Zanakambony''' koa izy ireo”. Antanantohatr' andriana eo anelanelan' ny [[Andriandranando]] sy ny [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] ny Andrianamboninolona. Tato aoriana dia nantsoina ho [[Andrianteloray]] ny Andriandranando sy ny Andriantompokoindrindra ary ny Andrianamboninolona. == Ny firazananan' ny taranak' Andrianamboninolona == Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona dia tsy Andrianamboninolona avokoa ny firazanany. === Ireo nanaiky hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny taranak' ireo zanakalahin' Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka ==== Ny taranak’ ireo zanakalahin’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, dia ny terak’ Andriantomponarivo, ny terak’ Andriafakazaka ary ny terak’ Andriatompoinarivo mitoetra ao Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora]], Ambohitrombihavana, Kilonjy, Ambonisoa, [[Fieferana]] ary ny vohitra miaraka aminy toa an’ Ambohitriniandriana, Ambohipiainana, Andranomanjaka, Viliahazo, sns dia nataon-dRalambo ho Andrianamboninolona ny firazanany. Ary izay Andrianamboninolona avy eo ka nafindra monina na nifindra monina dia mbola Andrianamboninolona no firazanany. ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka, izay sady zanaka vavin’ Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka no renin’ny mpanjaka Andrianjaka, dia tsy mba natao ho andrianamboninolona fa nataon-dRalambo ho “zanakandriana mahazo manjaka” ny firazanany. Andrianjaka sy ny doriany izay tato aoriana nosokajian’ Andriamasinavalona ho terak’ Ifohiloha mizara ho antanantohatra zanakandriana, zazamarolahy ary [[andriamasinavalona]]. ==== Ny taranak' Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ==== Ny taranak’ Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka dia tsy mba natao ho andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “zanakandriana mandrakizay mahazo manjaka” afohezina hoe Andriandoriamanjaka. Anefa ireo Andriandoriamanjaka tompon’ Ambohibe akaikin' Ambohibeloma ao avaratr' Arivonimamo any Imamo dia mitonona ho andrianamboninolona ihany. === Ny tsy nanaiky ny hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny tsy nanaiky ny hatao hoe Andrianamboninolona ==== Fa nisy koa teo [[Alasora]] (sa Ambohitrandriananahary?) zafin’ Andriamananitany, na taranak’ Andrianamboninolona avy amin’ Andriantomponarivo lahimatoa hoy ny [[lovantsofina]] hafa, no tsy nanaiky ny nanaovan-dRalambo azy ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nanasokajy ny tenany ho “Zanakandriana mahazo manjaka”, koa ny anaran’ izy ireo aza dia nasiany hoe “manjaka” dia Andrianonimanjakatany, Ramanjaka sy Ramanalinarivo mianadahy izany. Koa nandao an’ i Alasora izy ireo tamin’ ny nanjakan-dRalambo ary nianatsimo tany [[Betsileo]] koa tonga mpanjaka voalohany tao Andratsay. Ary izy ireo dia tsy mitonon-tena ho Andrianamboninolona mihitsy mandraka ankehitriny fa Zanakandriana no firazanany hatrizay ka hatramin' ny niakaran' [[Andrianampoinimerina]] teo amin' ny fanjakana na dia taranak’ Andriamananitany aza izy ireo. ==== Ny natao hoe Zanadralambo ==== Fa ny Zana-dRambavy ao [[Masindray]] ambadik’Ambohimanambola, na dia zanaka nateraky ny mpanjaka Ralambo sy Ratomponivololona zanak’ Andrianamboninolona vavy aza i Rambavy, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon’ Andrianampoinimerina taty aoriana ho “[[Zanadralambo]]” izy ireo. ==== Ireo mitonona ho Andrianamboninolona ==== Ny terak’ Andriamitondra rahalahin’ Andrianamboninolona dia nitonona fa Andrianamboninolona no firazanany anefa ny lovantsofina hafa dia milaza fa na dia noken’ ny mpanjaka nifandimby aza ny maha-taranak’ Andriamananitany ny terak’ Andriamitondra dia tsy nomena ny firazanana Andrianamboninolona izy ireo saingy natao ho manan-tantara, koa izy ireo ihany no mahazo mikasika ny taolambalo anaty trano masina aty Imerina nanomboka tamin’ Andrianampoinimerina. Misy kosa ny tera-dRalambo izay milaza fa tsy Zanadralambo ny firazanany fa Andrianamboninolona dia ny sasany amin’ ny terak’ i Manandriana izany. === Ny toerana ahitana ny Andrianamboninolona === ==== Ao Ambohitrandriananahary sy Ambohitrombihavana ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamanelo]] (talohan’ ny taona 1575) dia teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora]], teo amin’ Andriamananitany rainy, no nonina ny andriandahy [[Andrianamboninolona]]. Rehefa novonoin’ ny mpanjaka Andriamanelo i Andriamananitany rahalahiny dia nandositra niala teo Ambohitrandriananahary-Alasora i Andrianamboninolona ka nifindra nonina teo Analamanitra nantsoina hoe Ambohitralatenina. Tato aoriana dia nomen’ Andriamanelo ho zara-tanin’ Andrianamboninolona, ankoatra an’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, i Ambohitralantenina saingy novainy anarana ho Ambohitrombihavana. Teo Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka vadiny no nonina ary maro no teraka teo ireo zanany. Misy fotoana anefa Andrianamboninolona mitoetra amin-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany hafa teo Ambohitrandriananahary avaratr’ Ambohidrabiby, koa izy Andrianamboninolona no nanao io anaram-bohitra eo avaratr’ Ambohidrabiby io ho fitadidiana ny maha iray io vohitra io amin’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora izay zara-taniny rahateo. ==== Hatreo Ambohitrombihavana ka hatrany Kilonjy sy Ankorombe ==== Rehefa lasa vadin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka Ratompokoandriambavy zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka dia nitarin-dRalambo ny zara-tanin’ Andrianamboninolona rafozan-dahiny ka ankoatr’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora sy Ambohitrombihavana, dia nomen-dRalambo an’ Andrianamboninolona rafozany ny tampon-tanety mitomandavana hatreo Ambohitrombihavana mianavaratra hatrany Kilonjy sy ny manodidina. Araka izany, teo anelanelan' ny zara-tanin' ny [[Andriandranando]] sy ny zara-tanin' ny [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] no nisy ny zara-tanin' ny Andrianamboninolona. Teo amin’ ny lapan’ Ambohidrabiby renivohim-panjakany kosa anefa no namponenin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka vadiny sy ny zanany (fa rehefa lehibe nahasaraka ireo zana-dRatsitohininamanjaka vao napetrany tamin’ ny vohitra hafa). Teo Ambohidrabiby koa, amin’ ny faritra avaratry ny lapany, no namponenin-dRalambo noho ny antony manokana ireo [[Andriandoriamanjaka]] zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka ary ry Andriantomponarivo telo mirahalahy anadahin-dRatsitohininamanjaka izay zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka. Ireo anadahin-dRatsitohininamanjaka ireo moa dia tsy nahazo zara-tany teo Ambohidrabiby (anefa Ratsitohininamanjaka dia nafenina teo Ambohidrabiby rehefa niamboho). Nony tato aoriana dia nafindran-dRalambo avy eo Ambohidrabiby honina amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona i Andriantomponarivo telo mirahalahy sy ny fianakaviany. Tamin’ izany dia i Andriantomponarivo lahimatoan’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, no napetra-dRalambo teo Kilonjy sy Ambonisoa izay faritra avaratra indrindra amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona. Ireo rahalahin’ Andriantomponarivo kosa dia niparitaka teo Ambohitriniandriana, Ambohitrombihavana sy Ambohitrandriananahary. Nisy tamin’ny terak’ Andriantomponarivo anefa no tsy nanaiky ho eo Kilonjy fa nonina teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora. Andriantomponarivo sy ny taranany vitsivitsy anefa tsy nonina ela teo Kilonjy fa nidina tety ambany andrefana teo Ankorombe ka nonina tanteraka teo (anefa izy dia nafenina ao Kilonjy ihany rehefa niamboho). Fa ny zanany roa lahy natao hoe Andrianolonantonandriana sy Andriandranotolo tsy mba nanaraka azy teo Ankorombe fa nijanona nonina teo Kilonjy. Marihina anefa fa tato aoriana, nisy tamin’ ny faritra atsimo-andrefana amin’ ny vohitra Kilonjy no lasan’ ny Zanadralambo. Nisy taranak’ Andriatomponarivo niaraka nonina tamin’ Andriatomponarivo teo Ankorombe anefa no efa nanorim-pasana teo Ankorombe koa nisy tamin’ izy ireo no niala teo Ankorombe ka lasa nifindra monina nianavaratra koa natao ho Ankorokely no anaran’ ny vohitra misy azy any avaratra io ho fahatsiarovany an’ Ankorombe. Tamin’ Andriambelomasina kosa dia nidina avy eo Kilonjy ireo zanaka amam-paran’ Andriantomponarivo dia ny terak’ Andriantompomanarivo sy ny terak’ Andriandranofolo koa nijanona sy nanorim-ponenana teo Ankorombe izay novaina anarana tamin’ io fidinana io ho Fiaferana. ==== Faritr' Antananarivo ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamasinavalona]] sy [[Andrianampoinimerina]] dia nisy tamin’ ireo Andrianamboninolona no nahazo zara-tany teo Antananarivo dia ny faritra avaratr’ Ambohitantely ao antsinanan’ Andohalo, teo Antsakaviro sy Antanimora, ny faritra antsinanan’ i Faravohitra hatreo Ampandrana ka hatrany Ampasandratsarahoby, teo Ambohimanga, teo Anosimanjaka, tao atsimon’ Ambohibao Atsimo, teo Amboniloha, Ankadindramamy, Imerimandroso, Ambohinime, Isoavinimerina, ary amin’ny faritra maro hafa. == Ny asan' ny Andrianamboninolona == Ny Andrianamboninolona dia tsy nanana taozavatra tena nampiavaka azy na dia nanavana azy aza ny [[tenona]] landy. Ny Andrianamboninolona koa dia nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] natao hoe “Rabehaza”, iray amin’ ny sampy 12 masina ka teo Kilonjy no notezaina io sampy io hatramin’ ny nandoroana ny sampy masina. Ary farany, ny lehibe indrindra dia tsy amin’ ny maha-mpanjaka an-dRalambo rainy akory no nahazoan’ Andrianjaka nanjaka nandimby an-dRalambo fa avy amin-dRatsitohininamanjaka reniny. Arak’ izany, raha saika mpampita hasina no anjaran’ ny vehivavy vadin’ ny mpanjaka taty Imerina, i Ratsitohininamanjaka zanaka vavin’ Andrianamboninolona kosa dia niavaka satria dia ny fanjakana no nampitainy tamin’ Andrianjaka raha nanambady an-dRalambo izy. == Jereo koa == * [[Zanakandriana]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] * [[Andriandranando]] * [[Zanadralambo]] * [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] * [[Zazamarolahy]] * [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] nv1gtve89fmcddiyl7of6a9j723u24o 1153128 1153124 2026-11-04T15:47:58Z ~2026-58551-01 41560 /* Ny taranak' ireo zanakalahin' Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka */ 1153128 wikitext text/x-wiki Ny '''Andrianamboninolona''' dia [[andriana]] [[merina]], taranak' [[Andrianamboninolona]], zana-drahalahin-dray no rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao Imerina talohan’ ny taona 1896 izany. Atao hoe '''Zanakambony''' koa izy ireo”. Antanantohatr' andriana eo anelanelan' ny [[Andriandranando]] sy ny [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] ny Andrianamboninolona. Tato aoriana dia nantsoina ho [[Andrianteloray]] ny Andriandranando sy ny Andriantompokoindrindra ary ny Andrianamboninolona. == Ny firazananan' ny taranak' Andrianamboninolona == Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona dia tsy Andrianamboninolona avokoa ny firazanany. === Ireo nanaiky hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny taranak' ireo zanakalahin' Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka ==== Ny taranak’ ireo zanakalahin’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, dia ny terak’ Andriantomponarivo sy ny terak’ Andriafakazaka. Ny terak’ Andriatomponarivo nitoetra tao Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora]], Ambohitrombihavana, Kilonjy, Ambonisoa, [[Fieferana]] ary ny vohitra miaraka aminy toa an’ Ambohitriniandriana, Ambohipiainana, Andranomanjaka, Viliahazo, sns dia nataon-dRalambo ho Andrianamboninolona ny firazanany. Ary izay Andrianamboninolona avy eo ka nafindra monina na nifindra monina dia mbola Andrianamboninolona no firazanany. ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka, izay sady zanaka vavin’ Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka no renin’ny mpanjaka Andrianjaka, dia tsy mba natao ho andrianamboninolona fa nataon-dRalambo ho “zanakandriana mahazo manjaka” ny firazanany. Andrianjaka sy ny doriany izay tato aoriana nosokajian’ Andriamasinavalona ho terak’ Ifohiloha mizara ho antanantohatra zanakandriana, zazamarolahy ary [[andriamasinavalona]]. ==== Ny taranak' Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ==== Ny taranak’ Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka dia tsy mba natao ho andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “zanakandriana mandrakizay mahazo manjaka” afohezina hoe Andriandoriamanjaka. Anefa ireo Andriandoriamanjaka tompon’ Ambohibe akaikin' Ambohibeloma ao avaratr' Arivonimamo any Imamo dia mitonona ho andrianamboninolona ihany. === Ny tsy nanaiky ny hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny tsy nanaiky ny hatao hoe Andrianamboninolona ==== Fa nisy koa teo [[Alasora]] (sa Ambohitrandriananahary?) zafin’ Andriamananitany, na taranak’ Andrianamboninolona avy amin’ Andriantomponarivo lahimatoa hoy ny [[lovantsofina]] hafa, no tsy nanaiky ny nanaovan-dRalambo azy ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nanasokajy ny tenany ho “Zanakandriana mahazo manjaka”, koa ny anaran’ izy ireo aza dia nasiany hoe “manjaka” dia Andrianonimanjakatany, Ramanjaka sy Ramanalinarivo mianadahy izany. Koa nandao an’ i Alasora izy ireo tamin’ ny nanjakan-dRalambo ary nianatsimo tany [[Betsileo]] koa tonga mpanjaka voalohany tao Andratsay. Ary izy ireo dia tsy mitonon-tena ho Andrianamboninolona mihitsy mandraka ankehitriny fa Zanakandriana no firazanany hatrizay ka hatramin' ny niakaran' [[Andrianampoinimerina]] teo amin' ny fanjakana na dia taranak’ Andriamananitany aza izy ireo. ==== Ny natao hoe Zanadralambo ==== Fa ny Zana-dRambavy ao [[Masindray]] ambadik’Ambohimanambola, na dia zanaka nateraky ny mpanjaka Ralambo sy Ratomponivololona zanak’ Andrianamboninolona vavy aza i Rambavy, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon’ Andrianampoinimerina taty aoriana ho “[[Zanadralambo]]” izy ireo. ==== Ireo mitonona ho Andrianamboninolona ==== Ny terak’ Andriamitondra rahalahin’ Andrianamboninolona dia nitonona fa Andrianamboninolona no firazanany anefa ny lovantsofina hafa dia milaza fa na dia noken’ ny mpanjaka nifandimby aza ny maha-taranak’ Andriamananitany ny terak’ Andriamitondra dia tsy nomena ny firazanana Andrianamboninolona izy ireo saingy natao ho manan-tantara, koa izy ireo ihany no mahazo mikasika ny taolambalo anaty trano masina aty Imerina nanomboka tamin’ Andrianampoinimerina. Misy kosa ny tera-dRalambo izay milaza fa tsy Zanadralambo ny firazanany fa Andrianamboninolona dia ny sasany amin’ ny terak’ i Manandriana izany. === Ny toerana ahitana ny Andrianamboninolona === ==== Ao Ambohitrandriananahary sy Ambohitrombihavana ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamanelo]] (talohan’ ny taona 1575) dia teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora]], teo amin’ Andriamananitany rainy, no nonina ny andriandahy [[Andrianamboninolona]]. Rehefa novonoin’ ny mpanjaka Andriamanelo i Andriamananitany rahalahiny dia nandositra niala teo Ambohitrandriananahary-Alasora i Andrianamboninolona ka nifindra nonina teo Analamanitra nantsoina hoe Ambohitralatenina. Tato aoriana dia nomen’ Andriamanelo ho zara-tanin’ Andrianamboninolona, ankoatra an’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, i Ambohitralantenina saingy novainy anarana ho Ambohitrombihavana. Teo Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka vadiny no nonina ary maro no teraka teo ireo zanany. Misy fotoana anefa Andrianamboninolona mitoetra amin-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany hafa teo Ambohitrandriananahary avaratr’ Ambohidrabiby, koa izy Andrianamboninolona no nanao io anaram-bohitra eo avaratr’ Ambohidrabiby io ho fitadidiana ny maha iray io vohitra io amin’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora izay zara-taniny rahateo. ==== Hatreo Ambohitrombihavana ka hatrany Kilonjy sy Ankorombe ==== Rehefa lasa vadin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka Ratompokoandriambavy zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka dia nitarin-dRalambo ny zara-tanin’ Andrianamboninolona rafozan-dahiny ka ankoatr’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora sy Ambohitrombihavana, dia nomen-dRalambo an’ Andrianamboninolona rafozany ny tampon-tanety mitomandavana hatreo Ambohitrombihavana mianavaratra hatrany Kilonjy sy ny manodidina. Araka izany, teo anelanelan' ny zara-tanin' ny [[Andriandranando]] sy ny zara-tanin' ny [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] no nisy ny zara-tanin' ny Andrianamboninolona. Teo amin’ ny lapan’ Ambohidrabiby renivohim-panjakany kosa anefa no namponenin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka vadiny sy ny zanany (fa rehefa lehibe nahasaraka ireo zana-dRatsitohininamanjaka vao napetrany tamin’ ny vohitra hafa). Teo Ambohidrabiby koa, amin’ ny faritra avaratry ny lapany, no namponenin-dRalambo noho ny antony manokana ireo [[Andriandoriamanjaka]] zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka ary ry Andriantomponarivo telo mirahalahy anadahin-dRatsitohininamanjaka izay zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka. Ireo anadahin-dRatsitohininamanjaka ireo moa dia tsy nahazo zara-tany teo Ambohidrabiby (anefa Ratsitohininamanjaka dia nafenina teo Ambohidrabiby rehefa niamboho). Nony tato aoriana dia nafindran-dRalambo avy eo Ambohidrabiby honina amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona i Andriantomponarivo telo mirahalahy sy ny fianakaviany. Tamin’ izany dia i Andriantomponarivo lahimatoan’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, no napetra-dRalambo teo Kilonjy sy Ambonisoa izay faritra avaratra indrindra amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona. Ireo rahalahin’ Andriantomponarivo kosa dia niparitaka teo Ambohitriniandriana, Ambohitrombihavana sy Ambohitrandriananahary. Nisy tamin’ny terak’ Andriantomponarivo anefa no tsy nanaiky ho eo Kilonjy fa nonina teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora. Andriantomponarivo sy ny taranany vitsivitsy anefa tsy nonina ela teo Kilonjy fa nidina tety ambany andrefana teo Ankorombe ka nonina tanteraka teo (anefa izy dia nafenina ao Kilonjy ihany rehefa niamboho). Fa ny zanany roa lahy natao hoe Andrianolonantonandriana sy Andriandranotolo tsy mba nanaraka azy teo Ankorombe fa nijanona nonina teo Kilonjy. Marihina anefa fa tato aoriana, nisy tamin’ ny faritra atsimo-andrefana amin’ ny vohitra Kilonjy no lasan’ ny Zanadralambo. Nisy taranak’ Andriatomponarivo niaraka nonina tamin’ Andriatomponarivo teo Ankorombe anefa no efa nanorim-pasana teo Ankorombe koa nisy tamin’ izy ireo no niala teo Ankorombe ka lasa nifindra monina nianavaratra koa natao ho Ankorokely no anaran’ ny vohitra misy azy any avaratra io ho fahatsiarovany an’ Ankorombe. Tamin’ Andriambelomasina kosa dia nidina avy eo Kilonjy ireo zanaka amam-paran’ Andriantomponarivo dia ny terak’ Andriantompomanarivo sy ny terak’ Andriandranofolo koa nijanona sy nanorim-ponenana teo Ankorombe izay novaina anarana tamin’ io fidinana io ho Fiaferana. ==== Faritr' Antananarivo ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamasinavalona]] sy [[Andrianampoinimerina]] dia nisy tamin’ ireo Andrianamboninolona no nahazo zara-tany teo Antananarivo dia ny faritra avaratr’ Ambohitantely ao antsinanan’ Andohalo, teo Antsakaviro sy Antanimora, ny faritra antsinanan’ i Faravohitra hatreo Ampandrana ka hatrany Ampasandratsarahoby, teo Ambohimanga, teo Anosimanjaka, tao atsimon’ Ambohibao Atsimo, teo Amboniloha, Ankadindramamy, Imerimandroso, Ambohinime, Isoavinimerina, ary amin’ny faritra maro hafa. == Ny asan' ny Andrianamboninolona == Ny Andrianamboninolona dia tsy nanana taozavatra tena nampiavaka azy na dia nanavana azy aza ny [[tenona]] landy. Ny Andrianamboninolona koa dia nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] natao hoe “Rabehaza”, iray amin’ ny sampy 12 masina ka teo Kilonjy no notezaina io sampy io hatramin’ ny nandoroana ny sampy masina. Ary farany, ny lehibe indrindra dia tsy amin’ ny maha-mpanjaka an-dRalambo rainy akory no nahazoan’ Andrianjaka nanjaka nandimby an-dRalambo fa avy amin-dRatsitohininamanjaka reniny. Arak’ izany, raha saika mpampita hasina no anjaran’ ny vehivavy vadin’ ny mpanjaka taty Imerina, i Ratsitohininamanjaka zanaka vavin’ Andrianamboninolona kosa dia niavaka satria dia ny fanjakana no nampitainy tamin’ Andrianjaka raha nanambady an-dRalambo izy. == Jereo koa == * [[Zanakandriana]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] * [[Andriandranando]] * [[Zanadralambo]] * [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] * [[Zazamarolahy]] * [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] oi341jbrtc9cicjflxv8i82d6v3kbsb 1153130 1153128 2026-11-04T15:53:28Z ~2026-58551-01 41560 /* Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka */ 1153130 wikitext text/x-wiki Ny '''Andrianamboninolona''' dia [[andriana]] [[merina]], taranak' [[Andrianamboninolona]], zana-drahalahin-dray no rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao Imerina talohan’ ny taona 1896 izany. Atao hoe '''Zanakambony''' koa izy ireo”. Antanantohatr' andriana eo anelanelan' ny [[Andriandranando]] sy ny [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] ny Andrianamboninolona. Tato aoriana dia nantsoina ho [[Andrianteloray]] ny Andriandranando sy ny Andriantompokoindrindra ary ny Andrianamboninolona. == Ny firazananan' ny taranak' Andrianamboninolona == Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona dia tsy Andrianamboninolona avokoa ny firazanany. === Ireo nanaiky hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny taranak' ireo zanakalahin' Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka ==== Ny taranak’ ireo zanakalahin’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, dia ny terak’ Andriantomponarivo sy ny terak’ Andriafakazaka. Ny terak’ Andriatomponarivo nitoetra tao Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora]], Ambohitrombihavana, Kilonjy, Ambonisoa, [[Fieferana]] ary ny vohitra miaraka aminy toa an’ Ambohitriniandriana, Ambohipiainana, Andranomanjaka, Viliahazo, sns dia nataon-dRalambo ho Andrianamboninolona ny firazanany. Ary izay Andrianamboninolona avy eo ka nafindra monina na nifindra monina dia mbola Andrianamboninolona no firazanany. ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka, izay sady zanaka vavin’ Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka no renin’ny mpanjaka Andrianjaka, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona fa nataon-dRalambo ho Zanadralambo amin’Andrianjaka ny firazanany. Andrianjaka sy ny doriany kosa izay tato aoriana nosokajian’ Andriamasinavalona ho terak’ Ifohiloha dia nizara ho antanantohatra Zanakandriana, zazamarolahy ary [[andriamasinavalona]]. ==== Ny taranak' Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ==== Ny taranak’ Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka dia tsy mba natao ho andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “zanakandriana mandrakizay mahazo manjaka” afohezina hoe Andriandoriamanjaka. Anefa ireo Andriandoriamanjaka tompon’ Ambohibe akaikin' Ambohibeloma ao avaratr' Arivonimamo any Imamo dia mitonona ho andrianamboninolona ihany. === Ny tsy nanaiky ny hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny tsy nanaiky ny hatao hoe Andrianamboninolona ==== Fa nisy koa teo [[Alasora]] (sa Ambohitrandriananahary?) zafin’ Andriamananitany, na taranak’ Andrianamboninolona avy amin’ Andriantomponarivo lahimatoa hoy ny [[lovantsofina]] hafa, no tsy nanaiky ny nanaovan-dRalambo azy ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nanasokajy ny tenany ho “Zanakandriana mahazo manjaka”, koa ny anaran’ izy ireo aza dia nasiany hoe “manjaka” dia Andrianonimanjakatany, Ramanjaka sy Ramanalinarivo mianadahy izany. Koa nandao an’ i Alasora izy ireo tamin’ ny nanjakan-dRalambo ary nianatsimo tany [[Betsileo]] koa tonga mpanjaka voalohany tao Andratsay. Ary izy ireo dia tsy mitonon-tena ho Andrianamboninolona mihitsy mandraka ankehitriny fa Zanakandriana no firazanany hatrizay ka hatramin' ny niakaran' [[Andrianampoinimerina]] teo amin' ny fanjakana na dia taranak’ Andriamananitany aza izy ireo. ==== Ny natao hoe Zanadralambo ==== Fa ny Zana-dRambavy ao [[Masindray]] ambadik’Ambohimanambola, na dia zanaka nateraky ny mpanjaka Ralambo sy Ratomponivololona zanak’ Andrianamboninolona vavy aza i Rambavy, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon’ Andrianampoinimerina taty aoriana ho “[[Zanadralambo]]” izy ireo. ==== Ireo mitonona ho Andrianamboninolona ==== Ny terak’ Andriamitondra rahalahin’ Andrianamboninolona dia nitonona fa Andrianamboninolona no firazanany anefa ny lovantsofina hafa dia milaza fa na dia noken’ ny mpanjaka nifandimby aza ny maha-taranak’ Andriamananitany ny terak’ Andriamitondra dia tsy nomena ny firazanana Andrianamboninolona izy ireo saingy natao ho manan-tantara, koa izy ireo ihany no mahazo mikasika ny taolambalo anaty trano masina aty Imerina nanomboka tamin’ Andrianampoinimerina. Misy kosa ny tera-dRalambo izay milaza fa tsy Zanadralambo ny firazanany fa Andrianamboninolona dia ny sasany amin’ ny terak’ i Manandriana izany. === Ny toerana ahitana ny Andrianamboninolona === ==== Ao Ambohitrandriananahary sy Ambohitrombihavana ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamanelo]] (talohan’ ny taona 1575) dia teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora]], teo amin’ Andriamananitany rainy, no nonina ny andriandahy [[Andrianamboninolona]]. Rehefa novonoin’ ny mpanjaka Andriamanelo i Andriamananitany rahalahiny dia nandositra niala teo Ambohitrandriananahary-Alasora i Andrianamboninolona ka nifindra nonina teo Analamanitra nantsoina hoe Ambohitralatenina. Tato aoriana dia nomen’ Andriamanelo ho zara-tanin’ Andrianamboninolona, ankoatra an’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, i Ambohitralantenina saingy novainy anarana ho Ambohitrombihavana. Teo Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka vadiny no nonina ary maro no teraka teo ireo zanany. Misy fotoana anefa Andrianamboninolona mitoetra amin-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany hafa teo Ambohitrandriananahary avaratr’ Ambohidrabiby, koa izy Andrianamboninolona no nanao io anaram-bohitra eo avaratr’ Ambohidrabiby io ho fitadidiana ny maha iray io vohitra io amin’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora izay zara-taniny rahateo. ==== Hatreo Ambohitrombihavana ka hatrany Kilonjy sy Ankorombe ==== Rehefa lasa vadin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka Ratompokoandriambavy zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka dia nitarin-dRalambo ny zara-tanin’ Andrianamboninolona rafozan-dahiny ka ankoatr’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora sy Ambohitrombihavana, dia nomen-dRalambo an’ Andrianamboninolona rafozany ny tampon-tanety mitomandavana hatreo Ambohitrombihavana mianavaratra hatrany Kilonjy sy ny manodidina. Araka izany, teo anelanelan' ny zara-tanin' ny [[Andriandranando]] sy ny zara-tanin' ny [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] no nisy ny zara-tanin' ny Andrianamboninolona. Teo amin’ ny lapan’ Ambohidrabiby renivohim-panjakany kosa anefa no namponenin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka vadiny sy ny zanany (fa rehefa lehibe nahasaraka ireo zana-dRatsitohininamanjaka vao napetrany tamin’ ny vohitra hafa). Teo Ambohidrabiby koa, amin’ ny faritra avaratry ny lapany, no namponenin-dRalambo noho ny antony manokana ireo [[Andriandoriamanjaka]] zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka ary ry Andriantomponarivo telo mirahalahy anadahin-dRatsitohininamanjaka izay zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka. Ireo anadahin-dRatsitohininamanjaka ireo moa dia tsy nahazo zara-tany teo Ambohidrabiby (anefa Ratsitohininamanjaka dia nafenina teo Ambohidrabiby rehefa niamboho). Nony tato aoriana dia nafindran-dRalambo avy eo Ambohidrabiby honina amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona i Andriantomponarivo telo mirahalahy sy ny fianakaviany. Tamin’ izany dia i Andriantomponarivo lahimatoan’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, no napetra-dRalambo teo Kilonjy sy Ambonisoa izay faritra avaratra indrindra amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona. Ireo rahalahin’ Andriantomponarivo kosa dia niparitaka teo Ambohitriniandriana, Ambohitrombihavana sy Ambohitrandriananahary. Nisy tamin’ny terak’ Andriantomponarivo anefa no tsy nanaiky ho eo Kilonjy fa nonina teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora. Andriantomponarivo sy ny taranany vitsivitsy anefa tsy nonina ela teo Kilonjy fa nidina tety ambany andrefana teo Ankorombe ka nonina tanteraka teo (anefa izy dia nafenina ao Kilonjy ihany rehefa niamboho). Fa ny zanany roa lahy natao hoe Andrianolonantonandriana sy Andriandranotolo tsy mba nanaraka azy teo Ankorombe fa nijanona nonina teo Kilonjy. Marihina anefa fa tato aoriana, nisy tamin’ ny faritra atsimo-andrefana amin’ ny vohitra Kilonjy no lasan’ ny Zanadralambo. Nisy taranak’ Andriatomponarivo niaraka nonina tamin’ Andriatomponarivo teo Ankorombe anefa no efa nanorim-pasana teo Ankorombe koa nisy tamin’ izy ireo no niala teo Ankorombe ka lasa nifindra monina nianavaratra koa natao ho Ankorokely no anaran’ ny vohitra misy azy any avaratra io ho fahatsiarovany an’ Ankorombe. Tamin’ Andriambelomasina kosa dia nidina avy eo Kilonjy ireo zanaka amam-paran’ Andriantomponarivo dia ny terak’ Andriantompomanarivo sy ny terak’ Andriandranofolo koa nijanona sy nanorim-ponenana teo Ankorombe izay novaina anarana tamin’ io fidinana io ho Fiaferana. ==== Faritr' Antananarivo ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamasinavalona]] sy [[Andrianampoinimerina]] dia nisy tamin’ ireo Andrianamboninolona no nahazo zara-tany teo Antananarivo dia ny faritra avaratr’ Ambohitantely ao antsinanan’ Andohalo, teo Antsakaviro sy Antanimora, ny faritra antsinanan’ i Faravohitra hatreo Ampandrana ka hatrany Ampasandratsarahoby, teo Ambohimanga, teo Anosimanjaka, tao atsimon’ Ambohibao Atsimo, teo Amboniloha, Ankadindramamy, Imerimandroso, Ambohinime, Isoavinimerina, ary amin’ny faritra maro hafa. == Ny asan' ny Andrianamboninolona == Ny Andrianamboninolona dia tsy nanana taozavatra tena nampiavaka azy na dia nanavana azy aza ny [[tenona]] landy. Ny Andrianamboninolona koa dia nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] natao hoe “Rabehaza”, iray amin’ ny sampy 12 masina ka teo Kilonjy no notezaina io sampy io hatramin’ ny nandoroana ny sampy masina. Ary farany, ny lehibe indrindra dia tsy amin’ ny maha-mpanjaka an-dRalambo rainy akory no nahazoan’ Andrianjaka nanjaka nandimby an-dRalambo fa avy amin-dRatsitohininamanjaka reniny. Arak’ izany, raha saika mpampita hasina no anjaran’ ny vehivavy vadin’ ny mpanjaka taty Imerina, i Ratsitohininamanjaka zanaka vavin’ Andrianamboninolona kosa dia niavaka satria dia ny fanjakana no nampitainy tamin’ Andrianjaka raha nanambady an-dRalambo izy. == Jereo koa == * [[Zanakandriana]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] * [[Andriandranando]] * [[Zanadralambo]] * [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] * [[Zazamarolahy]] * [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] 0jtbr1e561srimg5cw2e1dzf07cqmcq 1153131 1153130 2026-11-04T15:56:05Z ~2026-58551-01 41560 /* Ny taranak' ireo zanakalahin' Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka */ 1153131 wikitext text/x-wiki Ny '''Andrianamboninolona''' dia [[andriana]] [[merina]], taranak' [[Andrianamboninolona]], zana-drahalahin-dray no rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao Imerina talohan’ ny taona 1896 izany. Atao hoe '''Zanakambony''' koa izy ireo”. Antanantohatr' andriana eo anelanelan' ny [[Andriandranando]] sy ny [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] ny Andrianamboninolona. Tato aoriana dia nantsoina ho [[Andrianteloray]] ny Andriandranando sy ny Andriantompokoindrindra ary ny Andrianamboninolona. == Ny firazananan' ny taranak' Andrianamboninolona == Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona dia tsy Andrianamboninolona avokoa ny firazanany. === Ireo nanaiky hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny taranak' ireo zanakalahin' Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka ==== Ny taranak’ ireo zanakalahin’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, dia ny terak’ Andriantomponarivo sy ny terak’ Andriafakazaka. Ny terak’ Andriantomponarivo nitoetra tao Ambohitrombihavana, Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora|Alasora,]] Kilonjy, Ambonisoa, [[Fieferana]] ary ny vohitra miaraka aminy toa an’ Ambohitriniandriana, Ambohipiainana, Andranomanjaka, Viliahazo, sns dia nataon-dRalambo ho Andrianamboninolona ny firazanany. Ary izay Andrianamboninolona avy eo ka nafindra monina na nifindra monina dia mbola Andrianamboninolona avokoa no firazanany. ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka, izay sady zanaka vavin’ Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka no renin’ny mpanjaka Andrianjaka, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona fa nataon-dRalambo ho Zanadralambo amin’Andrianjaka ny firazanany. Andrianjaka sy ny doriany kosa izay tato aoriana nosokajian’ Andriamasinavalona ho terak’ Ifohiloha dia nizara ho antanantohatra Zanakandriana, zazamarolahy ary [[andriamasinavalona]]. ==== Ny taranak' Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ==== Ny taranak’ Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka dia tsy mba natao ho andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “zanakandriana mandrakizay mahazo manjaka” afohezina hoe Andriandoriamanjaka. Anefa ireo Andriandoriamanjaka tompon’ Ambohibe akaikin' Ambohibeloma ao avaratr' Arivonimamo any Imamo dia mitonona ho andrianamboninolona ihany. === Ny tsy nanaiky ny hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny tsy nanaiky ny hatao hoe Andrianamboninolona ==== Fa nisy koa teo [[Alasora]] (sa Ambohitrandriananahary?) zafin’ Andriamananitany, na taranak’ Andrianamboninolona avy amin’ Andriantomponarivo lahimatoa hoy ny [[lovantsofina]] hafa, no tsy nanaiky ny nanaovan-dRalambo azy ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nanasokajy ny tenany ho “Zanakandriana mahazo manjaka”, koa ny anaran’ izy ireo aza dia nasiany hoe “manjaka” dia Andrianonimanjakatany, Ramanjaka sy Ramanalinarivo mianadahy izany. Koa nandao an’ i Alasora izy ireo tamin’ ny nanjakan-dRalambo ary nianatsimo tany [[Betsileo]] koa tonga mpanjaka voalohany tao Andratsay. Ary izy ireo dia tsy mitonon-tena ho Andrianamboninolona mihitsy mandraka ankehitriny fa Zanakandriana no firazanany hatrizay ka hatramin' ny niakaran' [[Andrianampoinimerina]] teo amin' ny fanjakana na dia taranak’ Andriamananitany aza izy ireo. ==== Ny natao hoe Zanadralambo ==== Fa ny Zana-dRambavy ao [[Masindray]] ambadik’Ambohimanambola, na dia zanaka nateraky ny mpanjaka Ralambo sy Ratomponivololona zanak’ Andrianamboninolona vavy aza i Rambavy, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon’ Andrianampoinimerina taty aoriana ho “[[Zanadralambo]]” izy ireo. ==== Ireo mitonona ho Andrianamboninolona ==== Ny terak’ Andriamitondra rahalahin’ Andrianamboninolona dia nitonona fa Andrianamboninolona no firazanany anefa ny lovantsofina hafa dia milaza fa na dia noken’ ny mpanjaka nifandimby aza ny maha-taranak’ Andriamananitany ny terak’ Andriamitondra dia tsy nomena ny firazanana Andrianamboninolona izy ireo saingy natao ho manan-tantara, koa izy ireo ihany no mahazo mikasika ny taolambalo anaty trano masina aty Imerina nanomboka tamin’ Andrianampoinimerina. Misy kosa ny tera-dRalambo izay milaza fa tsy Zanadralambo ny firazanany fa Andrianamboninolona dia ny sasany amin’ ny terak’ i Manandriana izany. === Ny toerana ahitana ny Andrianamboninolona === ==== Ao Ambohitrandriananahary sy Ambohitrombihavana ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamanelo]] (talohan’ ny taona 1575) dia teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora]], teo amin’ Andriamananitany rainy, no nonina ny andriandahy [[Andrianamboninolona]]. Rehefa novonoin’ ny mpanjaka Andriamanelo i Andriamananitany rahalahiny dia nandositra niala teo Ambohitrandriananahary-Alasora i Andrianamboninolona ka nifindra nonina teo Analamanitra nantsoina hoe Ambohitralatenina. Tato aoriana dia nomen’ Andriamanelo ho zara-tanin’ Andrianamboninolona, ankoatra an’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, i Ambohitralantenina saingy novainy anarana ho Ambohitrombihavana. Teo Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka vadiny no nonina ary maro no teraka teo ireo zanany. Misy fotoana anefa Andrianamboninolona mitoetra amin-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany hafa teo Ambohitrandriananahary avaratr’ Ambohidrabiby, koa izy Andrianamboninolona no nanao io anaram-bohitra eo avaratr’ Ambohidrabiby io ho fitadidiana ny maha iray io vohitra io amin’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora izay zara-taniny rahateo. ==== Hatreo Ambohitrombihavana ka hatrany Kilonjy sy Ankorombe ==== Rehefa lasa vadin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka Ratompokoandriambavy zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka dia nitarin-dRalambo ny zara-tanin’ Andrianamboninolona rafozan-dahiny ka ankoatr’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora sy Ambohitrombihavana, dia nomen-dRalambo an’ Andrianamboninolona rafozany ny tampon-tanety mitomandavana hatreo Ambohitrombihavana mianavaratra hatrany Kilonjy sy ny manodidina. Araka izany, teo anelanelan' ny zara-tanin' ny [[Andriandranando]] sy ny zara-tanin' ny [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] no nisy ny zara-tanin' ny Andrianamboninolona. Teo amin’ ny lapan’ Ambohidrabiby renivohim-panjakany kosa anefa no namponenin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka vadiny sy ny zanany (fa rehefa lehibe nahasaraka ireo zana-dRatsitohininamanjaka vao napetrany tamin’ ny vohitra hafa). Teo Ambohidrabiby koa, amin’ ny faritra avaratry ny lapany, no namponenin-dRalambo noho ny antony manokana ireo [[Andriandoriamanjaka]] zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka ary ry Andriantomponarivo telo mirahalahy anadahin-dRatsitohininamanjaka izay zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka. Ireo anadahin-dRatsitohininamanjaka ireo moa dia tsy nahazo zara-tany teo Ambohidrabiby (anefa Ratsitohininamanjaka dia nafenina teo Ambohidrabiby rehefa niamboho). Nony tato aoriana dia nafindran-dRalambo avy eo Ambohidrabiby honina amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona i Andriantomponarivo telo mirahalahy sy ny fianakaviany. Tamin’ izany dia i Andriantomponarivo lahimatoan’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, no napetra-dRalambo teo Kilonjy sy Ambonisoa izay faritra avaratra indrindra amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona. Ireo rahalahin’ Andriantomponarivo kosa dia niparitaka teo Ambohitriniandriana, Ambohitrombihavana sy Ambohitrandriananahary. Nisy tamin’ny terak’ Andriantomponarivo anefa no tsy nanaiky ho eo Kilonjy fa nonina teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora. Andriantomponarivo sy ny taranany vitsivitsy anefa tsy nonina ela teo Kilonjy fa nidina tety ambany andrefana teo Ankorombe ka nonina tanteraka teo (anefa izy dia nafenina ao Kilonjy ihany rehefa niamboho). Fa ny zanany roa lahy natao hoe Andrianolonantonandriana sy Andriandranotolo tsy mba nanaraka azy teo Ankorombe fa nijanona nonina teo Kilonjy. Marihina anefa fa tato aoriana, nisy tamin’ ny faritra atsimo-andrefana amin’ ny vohitra Kilonjy no lasan’ ny Zanadralambo. Nisy taranak’ Andriatomponarivo niaraka nonina tamin’ Andriatomponarivo teo Ankorombe anefa no efa nanorim-pasana teo Ankorombe koa nisy tamin’ izy ireo no niala teo Ankorombe ka lasa nifindra monina nianavaratra koa natao ho Ankorokely no anaran’ ny vohitra misy azy any avaratra io ho fahatsiarovany an’ Ankorombe. Tamin’ Andriambelomasina kosa dia nidina avy eo Kilonjy ireo zanaka amam-paran’ Andriantomponarivo dia ny terak’ Andriantompomanarivo sy ny terak’ Andriandranofolo koa nijanona sy nanorim-ponenana teo Ankorombe izay novaina anarana tamin’ io fidinana io ho Fiaferana. ==== Faritr' Antananarivo ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamasinavalona]] sy [[Andrianampoinimerina]] dia nisy tamin’ ireo Andrianamboninolona no nahazo zara-tany teo Antananarivo dia ny faritra avaratr’ Ambohitantely ao antsinanan’ Andohalo, teo Antsakaviro sy Antanimora, ny faritra antsinanan’ i Faravohitra hatreo Ampandrana ka hatrany Ampasandratsarahoby, teo Ambohimanga, teo Anosimanjaka, tao atsimon’ Ambohibao Atsimo, teo Amboniloha, Ankadindramamy, Imerimandroso, Ambohinime, Isoavinimerina, ary amin’ny faritra maro hafa. == Ny asan' ny Andrianamboninolona == Ny Andrianamboninolona dia tsy nanana taozavatra tena nampiavaka azy na dia nanavana azy aza ny [[tenona]] landy. Ny Andrianamboninolona koa dia nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] natao hoe “Rabehaza”, iray amin’ ny sampy 12 masina ka teo Kilonjy no notezaina io sampy io hatramin’ ny nandoroana ny sampy masina. Ary farany, ny lehibe indrindra dia tsy amin’ ny maha-mpanjaka an-dRalambo rainy akory no nahazoan’ Andrianjaka nanjaka nandimby an-dRalambo fa avy amin-dRatsitohininamanjaka reniny. Arak’ izany, raha saika mpampita hasina no anjaran’ ny vehivavy vadin’ ny mpanjaka taty Imerina, i Ratsitohininamanjaka zanaka vavin’ Andrianamboninolona kosa dia niavaka satria dia ny fanjakana no nampitainy tamin’ Andrianjaka raha nanambady an-dRalambo izy. == Jereo koa == * [[Zanakandriana]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] * [[Andriandranando]] * [[Zanadralambo]] * [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] * [[Zazamarolahy]] * [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] ttofbz75yig8ceafdb4mimx1bxk35fy 1153132 1153131 2026-11-04T15:56:43Z ~2026-58551-01 41560 /* Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka */ 1153132 wikitext text/x-wiki Ny '''Andrianamboninolona''' dia [[andriana]] [[merina]], taranak' [[Andrianamboninolona]], zana-drahalahin-dray no rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao Imerina talohan’ ny taona 1896 izany. Atao hoe '''Zanakambony''' koa izy ireo”. Antanantohatr' andriana eo anelanelan' ny [[Andriandranando]] sy ny [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] ny Andrianamboninolona. Tato aoriana dia nantsoina ho [[Andrianteloray]] ny Andriandranando sy ny Andriantompokoindrindra ary ny Andrianamboninolona. == Ny firazananan' ny taranak' Andrianamboninolona == Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona dia tsy Andrianamboninolona avokoa ny firazanany. === Ireo nanaiky hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny taranak' ireo zanakalahin' Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka ==== Ny taranak’ ireo zanakalahin’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, dia ny terak’ Andriantomponarivo sy ny terak’ Andriafakazaka. Ny terak’ Andriantomponarivo nitoetra tao Ambohitrombihavana, Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora|Alasora,]] Kilonjy, Ambonisoa, [[Fieferana]] ary ny vohitra miaraka aminy toa an’ Ambohitriniandriana, Ambohipiainana, Andranomanjaka, Viliahazo, sns dia nataon-dRalambo ho Andrianamboninolona ny firazanany. Ary izay Andrianamboninolona avy eo ka nafindra monina na nifindra monina dia mbola Andrianamboninolona avokoa no firazanany. ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka, izay zanaka vavin’ Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka no sady renin’ny mpanjaka Andrianjaka, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona fa nataon-dRalambo ho Zanadralambo amin’Andrianjaka ny firazanany. Andrianjaka sy ny doriany kosa izay tato aoriana nosokajian’ Andriamasinavalona ho terak’ Ifohiloha dia nizara ho antanantohatra Zanakandriana, zazamarolahy ary [[andriamasinavalona]]. ==== Ny taranak' Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ==== Ny taranak’ Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka dia tsy mba natao ho andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “zanakandriana mandrakizay mahazo manjaka” afohezina hoe Andriandoriamanjaka. Anefa ireo Andriandoriamanjaka tompon’ Ambohibe akaikin' Ambohibeloma ao avaratr' Arivonimamo any Imamo dia mitonona ho andrianamboninolona ihany. === Ny tsy nanaiky ny hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny tsy nanaiky ny hatao hoe Andrianamboninolona ==== Fa nisy koa teo [[Alasora]] (sa Ambohitrandriananahary?) zafin’ Andriamananitany, na taranak’ Andrianamboninolona avy amin’ Andriantomponarivo lahimatoa hoy ny [[lovantsofina]] hafa, no tsy nanaiky ny nanaovan-dRalambo azy ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nanasokajy ny tenany ho “Zanakandriana mahazo manjaka”, koa ny anaran’ izy ireo aza dia nasiany hoe “manjaka” dia Andrianonimanjakatany, Ramanjaka sy Ramanalinarivo mianadahy izany. Koa nandao an’ i Alasora izy ireo tamin’ ny nanjakan-dRalambo ary nianatsimo tany [[Betsileo]] koa tonga mpanjaka voalohany tao Andratsay. Ary izy ireo dia tsy mitonon-tena ho Andrianamboninolona mihitsy mandraka ankehitriny fa Zanakandriana no firazanany hatrizay ka hatramin' ny niakaran' [[Andrianampoinimerina]] teo amin' ny fanjakana na dia taranak’ Andriamananitany aza izy ireo. ==== Ny natao hoe Zanadralambo ==== Fa ny Zana-dRambavy ao [[Masindray]] ambadik’Ambohimanambola, na dia zanaka nateraky ny mpanjaka Ralambo sy Ratomponivololona zanak’ Andrianamboninolona vavy aza i Rambavy, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon’ Andrianampoinimerina taty aoriana ho “[[Zanadralambo]]” izy ireo. ==== Ireo mitonona ho Andrianamboninolona ==== Ny terak’ Andriamitondra rahalahin’ Andrianamboninolona dia nitonona fa Andrianamboninolona no firazanany anefa ny lovantsofina hafa dia milaza fa na dia noken’ ny mpanjaka nifandimby aza ny maha-taranak’ Andriamananitany ny terak’ Andriamitondra dia tsy nomena ny firazanana Andrianamboninolona izy ireo saingy natao ho manan-tantara, koa izy ireo ihany no mahazo mikasika ny taolambalo anaty trano masina aty Imerina nanomboka tamin’ Andrianampoinimerina. Misy kosa ny tera-dRalambo izay milaza fa tsy Zanadralambo ny firazanany fa Andrianamboninolona dia ny sasany amin’ ny terak’ i Manandriana izany. === Ny toerana ahitana ny Andrianamboninolona === ==== Ao Ambohitrandriananahary sy Ambohitrombihavana ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamanelo]] (talohan’ ny taona 1575) dia teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora]], teo amin’ Andriamananitany rainy, no nonina ny andriandahy [[Andrianamboninolona]]. Rehefa novonoin’ ny mpanjaka Andriamanelo i Andriamananitany rahalahiny dia nandositra niala teo Ambohitrandriananahary-Alasora i Andrianamboninolona ka nifindra nonina teo Analamanitra nantsoina hoe Ambohitralatenina. Tato aoriana dia nomen’ Andriamanelo ho zara-tanin’ Andrianamboninolona, ankoatra an’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, i Ambohitralantenina saingy novainy anarana ho Ambohitrombihavana. Teo Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka vadiny no nonina ary maro no teraka teo ireo zanany. Misy fotoana anefa Andrianamboninolona mitoetra amin-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany hafa teo Ambohitrandriananahary avaratr’ Ambohidrabiby, koa izy Andrianamboninolona no nanao io anaram-bohitra eo avaratr’ Ambohidrabiby io ho fitadidiana ny maha iray io vohitra io amin’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora izay zara-taniny rahateo. ==== Hatreo Ambohitrombihavana ka hatrany Kilonjy sy Ankorombe ==== Rehefa lasa vadin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka Ratompokoandriambavy zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka dia nitarin-dRalambo ny zara-tanin’ Andrianamboninolona rafozan-dahiny ka ankoatr’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora sy Ambohitrombihavana, dia nomen-dRalambo an’ Andrianamboninolona rafozany ny tampon-tanety mitomandavana hatreo Ambohitrombihavana mianavaratra hatrany Kilonjy sy ny manodidina. Araka izany, teo anelanelan' ny zara-tanin' ny [[Andriandranando]] sy ny zara-tanin' ny [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] no nisy ny zara-tanin' ny Andrianamboninolona. Teo amin’ ny lapan’ Ambohidrabiby renivohim-panjakany kosa anefa no namponenin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka vadiny sy ny zanany (fa rehefa lehibe nahasaraka ireo zana-dRatsitohininamanjaka vao napetrany tamin’ ny vohitra hafa). Teo Ambohidrabiby koa, amin’ ny faritra avaratry ny lapany, no namponenin-dRalambo noho ny antony manokana ireo [[Andriandoriamanjaka]] zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka ary ry Andriantomponarivo telo mirahalahy anadahin-dRatsitohininamanjaka izay zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka. Ireo anadahin-dRatsitohininamanjaka ireo moa dia tsy nahazo zara-tany teo Ambohidrabiby (anefa Ratsitohininamanjaka dia nafenina teo Ambohidrabiby rehefa niamboho). Nony tato aoriana dia nafindran-dRalambo avy eo Ambohidrabiby honina amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona i Andriantomponarivo telo mirahalahy sy ny fianakaviany. Tamin’ izany dia i Andriantomponarivo lahimatoan’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, no napetra-dRalambo teo Kilonjy sy Ambonisoa izay faritra avaratra indrindra amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona. Ireo rahalahin’ Andriantomponarivo kosa dia niparitaka teo Ambohitriniandriana, Ambohitrombihavana sy Ambohitrandriananahary. Nisy tamin’ny terak’ Andriantomponarivo anefa no tsy nanaiky ho eo Kilonjy fa nonina teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora. Andriantomponarivo sy ny taranany vitsivitsy anefa tsy nonina ela teo Kilonjy fa nidina tety ambany andrefana teo Ankorombe ka nonina tanteraka teo (anefa izy dia nafenina ao Kilonjy ihany rehefa niamboho). Fa ny zanany roa lahy natao hoe Andrianolonantonandriana sy Andriandranotolo tsy mba nanaraka azy teo Ankorombe fa nijanona nonina teo Kilonjy. Marihina anefa fa tato aoriana, nisy tamin’ ny faritra atsimo-andrefana amin’ ny vohitra Kilonjy no lasan’ ny Zanadralambo. Nisy taranak’ Andriatomponarivo niaraka nonina tamin’ Andriatomponarivo teo Ankorombe anefa no efa nanorim-pasana teo Ankorombe koa nisy tamin’ izy ireo no niala teo Ankorombe ka lasa nifindra monina nianavaratra koa natao ho Ankorokely no anaran’ ny vohitra misy azy any avaratra io ho fahatsiarovany an’ Ankorombe. Tamin’ Andriambelomasina kosa dia nidina avy eo Kilonjy ireo zanaka amam-paran’ Andriantomponarivo dia ny terak’ Andriantompomanarivo sy ny terak’ Andriandranofolo koa nijanona sy nanorim-ponenana teo Ankorombe izay novaina anarana tamin’ io fidinana io ho Fiaferana. ==== Faritr' Antananarivo ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamasinavalona]] sy [[Andrianampoinimerina]] dia nisy tamin’ ireo Andrianamboninolona no nahazo zara-tany teo Antananarivo dia ny faritra avaratr’ Ambohitantely ao antsinanan’ Andohalo, teo Antsakaviro sy Antanimora, ny faritra antsinanan’ i Faravohitra hatreo Ampandrana ka hatrany Ampasandratsarahoby, teo Ambohimanga, teo Anosimanjaka, tao atsimon’ Ambohibao Atsimo, teo Amboniloha, Ankadindramamy, Imerimandroso, Ambohinime, Isoavinimerina, ary amin’ny faritra maro hafa. == Ny asan' ny Andrianamboninolona == Ny Andrianamboninolona dia tsy nanana taozavatra tena nampiavaka azy na dia nanavana azy aza ny [[tenona]] landy. Ny Andrianamboninolona koa dia nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] natao hoe “Rabehaza”, iray amin’ ny sampy 12 masina ka teo Kilonjy no notezaina io sampy io hatramin’ ny nandoroana ny sampy masina. Ary farany, ny lehibe indrindra dia tsy amin’ ny maha-mpanjaka an-dRalambo rainy akory no nahazoan’ Andrianjaka nanjaka nandimby an-dRalambo fa avy amin-dRatsitohininamanjaka reniny. Arak’ izany, raha saika mpampita hasina no anjaran’ ny vehivavy vadin’ ny mpanjaka taty Imerina, i Ratsitohininamanjaka zanaka vavin’ Andrianamboninolona kosa dia niavaka satria dia ny fanjakana no nampitainy tamin’ Andrianjaka raha nanambady an-dRalambo izy. == Jereo koa == * [[Zanakandriana]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] * [[Andriandranando]] * [[Zanadralambo]] * [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] * [[Zazamarolahy]] * [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] 1tcz2hzswzlx5rgw2npnugrvxqssy1y 1153134 1153132 2026-11-04T15:59:10Z ~2026-58551-01 41560 /* Ny taranak' Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka */ 1153134 wikitext text/x-wiki Ny '''Andrianamboninolona''' dia [[andriana]] [[merina]], taranak' [[Andrianamboninolona]], zana-drahalahin-dray no rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao Imerina talohan’ ny taona 1896 izany. Atao hoe '''Zanakambony''' koa izy ireo”. Antanantohatr' andriana eo anelanelan' ny [[Andriandranando]] sy ny [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] ny Andrianamboninolona. Tato aoriana dia nantsoina ho [[Andrianteloray]] ny Andriandranando sy ny Andriantompokoindrindra ary ny Andrianamboninolona. == Ny firazananan' ny taranak' Andrianamboninolona == Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona dia tsy Andrianamboninolona avokoa ny firazanany. === Ireo nanaiky hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny taranak' ireo zanakalahin' Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka ==== Ny taranak’ ireo zanakalahin’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, dia ny terak’ Andriantomponarivo sy ny terak’ Andriafakazaka. Ny terak’ Andriantomponarivo nitoetra tao Ambohitrombihavana, Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora|Alasora,]] Kilonjy, Ambonisoa, [[Fieferana]] ary ny vohitra miaraka aminy toa an’ Ambohitriniandriana, Ambohipiainana, Andranomanjaka, Viliahazo, sns dia nataon-dRalambo ho Andrianamboninolona ny firazanany. Ary izay Andrianamboninolona avy eo ka nafindra monina na nifindra monina dia mbola Andrianamboninolona avokoa no firazanany. ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka, izay zanaka vavin’ Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka no sady renin’ny mpanjaka Andrianjaka, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona fa nataon-dRalambo ho Zanadralambo amin’Andrianjaka ny firazanany. Andrianjaka sy ny doriany kosa izay tato aoriana nosokajian’ Andriamasinavalona ho terak’ Ifohiloha dia nizara ho antanantohatra Zanakandriana, zazamarolahy ary [[andriamasinavalona]]. ==== Ny taranak' Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ==== Ny taranak’ Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka, zanakavavin-dRabiby, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “Zanakandriana mandrakizay mahazo manjaka” afohezina hoe Andriandoriamanjaka. Anefa ireo Andriandoriamanjaka tompon’ Ambohibe akaikin' Ambohibeloma ao avaratr' Arivonimamo any Imamo dia mitonona ho Andrianamboninolona ihany. === Ny tsy nanaiky ny hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny tsy nanaiky ny hatao hoe Andrianamboninolona ==== Fa nisy koa teo [[Alasora]] (sa Ambohitrandriananahary?) zafin’ Andriamananitany, na taranak’ Andrianamboninolona avy amin’ Andriantomponarivo lahimatoa hoy ny [[lovantsofina]] hafa, no tsy nanaiky ny nanaovan-dRalambo azy ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nanasokajy ny tenany ho “Zanakandriana mahazo manjaka”, koa ny anaran’ izy ireo aza dia nasiany hoe “manjaka” dia Andrianonimanjakatany, Ramanjaka sy Ramanalinarivo mianadahy izany. Koa nandao an’ i Alasora izy ireo tamin’ ny nanjakan-dRalambo ary nianatsimo tany [[Betsileo]] koa tonga mpanjaka voalohany tao Andratsay. Ary izy ireo dia tsy mitonon-tena ho Andrianamboninolona mihitsy mandraka ankehitriny fa Zanakandriana no firazanany hatrizay ka hatramin' ny niakaran' [[Andrianampoinimerina]] teo amin' ny fanjakana na dia taranak’ Andriamananitany aza izy ireo. ==== Ny natao hoe Zanadralambo ==== Fa ny Zana-dRambavy ao [[Masindray]] ambadik’Ambohimanambola, na dia zanaka nateraky ny mpanjaka Ralambo sy Ratomponivololona zanak’ Andrianamboninolona vavy aza i Rambavy, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon’ Andrianampoinimerina taty aoriana ho “[[Zanadralambo]]” izy ireo. ==== Ireo mitonona ho Andrianamboninolona ==== Ny terak’ Andriamitondra rahalahin’ Andrianamboninolona dia nitonona fa Andrianamboninolona no firazanany anefa ny lovantsofina hafa dia milaza fa na dia noken’ ny mpanjaka nifandimby aza ny maha-taranak’ Andriamananitany ny terak’ Andriamitondra dia tsy nomena ny firazanana Andrianamboninolona izy ireo saingy natao ho manan-tantara, koa izy ireo ihany no mahazo mikasika ny taolambalo anaty trano masina aty Imerina nanomboka tamin’ Andrianampoinimerina. Misy kosa ny tera-dRalambo izay milaza fa tsy Zanadralambo ny firazanany fa Andrianamboninolona dia ny sasany amin’ ny terak’ i Manandriana izany. === Ny toerana ahitana ny Andrianamboninolona === ==== Ao Ambohitrandriananahary sy Ambohitrombihavana ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamanelo]] (talohan’ ny taona 1575) dia teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora]], teo amin’ Andriamananitany rainy, no nonina ny andriandahy [[Andrianamboninolona]]. Rehefa novonoin’ ny mpanjaka Andriamanelo i Andriamananitany rahalahiny dia nandositra niala teo Ambohitrandriananahary-Alasora i Andrianamboninolona ka nifindra nonina teo Analamanitra nantsoina hoe Ambohitralatenina. Tato aoriana dia nomen’ Andriamanelo ho zara-tanin’ Andrianamboninolona, ankoatra an’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, i Ambohitralantenina saingy novainy anarana ho Ambohitrombihavana. Teo Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka vadiny no nonina ary maro no teraka teo ireo zanany. Misy fotoana anefa Andrianamboninolona mitoetra amin-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany hafa teo Ambohitrandriananahary avaratr’ Ambohidrabiby, koa izy Andrianamboninolona no nanao io anaram-bohitra eo avaratr’ Ambohidrabiby io ho fitadidiana ny maha iray io vohitra io amin’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora izay zara-taniny rahateo. ==== Hatreo Ambohitrombihavana ka hatrany Kilonjy sy Ankorombe ==== Rehefa lasa vadin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka Ratompokoandriambavy zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka dia nitarin-dRalambo ny zara-tanin’ Andrianamboninolona rafozan-dahiny ka ankoatr’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora sy Ambohitrombihavana, dia nomen-dRalambo an’ Andrianamboninolona rafozany ny tampon-tanety mitomandavana hatreo Ambohitrombihavana mianavaratra hatrany Kilonjy sy ny manodidina. Araka izany, teo anelanelan' ny zara-tanin' ny [[Andriandranando]] sy ny zara-tanin' ny [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] no nisy ny zara-tanin' ny Andrianamboninolona. Teo amin’ ny lapan’ Ambohidrabiby renivohim-panjakany kosa anefa no namponenin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka vadiny sy ny zanany (fa rehefa lehibe nahasaraka ireo zana-dRatsitohininamanjaka vao napetrany tamin’ ny vohitra hafa). Teo Ambohidrabiby koa, amin’ ny faritra avaratry ny lapany, no namponenin-dRalambo noho ny antony manokana ireo [[Andriandoriamanjaka]] zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka ary ry Andriantomponarivo telo mirahalahy anadahin-dRatsitohininamanjaka izay zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka. Ireo anadahin-dRatsitohininamanjaka ireo moa dia tsy nahazo zara-tany teo Ambohidrabiby (anefa Ratsitohininamanjaka dia nafenina teo Ambohidrabiby rehefa niamboho). Nony tato aoriana dia nafindran-dRalambo avy eo Ambohidrabiby honina amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona i Andriantomponarivo telo mirahalahy sy ny fianakaviany. Tamin’ izany dia i Andriantomponarivo lahimatoan’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, no napetra-dRalambo teo Kilonjy sy Ambonisoa izay faritra avaratra indrindra amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona. Ireo rahalahin’ Andriantomponarivo kosa dia niparitaka teo Ambohitriniandriana, Ambohitrombihavana sy Ambohitrandriananahary. Nisy tamin’ny terak’ Andriantomponarivo anefa no tsy nanaiky ho eo Kilonjy fa nonina teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora. Andriantomponarivo sy ny taranany vitsivitsy anefa tsy nonina ela teo Kilonjy fa nidina tety ambany andrefana teo Ankorombe ka nonina tanteraka teo (anefa izy dia nafenina ao Kilonjy ihany rehefa niamboho). Fa ny zanany roa lahy natao hoe Andrianolonantonandriana sy Andriandranotolo tsy mba nanaraka azy teo Ankorombe fa nijanona nonina teo Kilonjy. Marihina anefa fa tato aoriana, nisy tamin’ ny faritra atsimo-andrefana amin’ ny vohitra Kilonjy no lasan’ ny Zanadralambo. Nisy taranak’ Andriatomponarivo niaraka nonina tamin’ Andriatomponarivo teo Ankorombe anefa no efa nanorim-pasana teo Ankorombe koa nisy tamin’ izy ireo no niala teo Ankorombe ka lasa nifindra monina nianavaratra koa natao ho Ankorokely no anaran’ ny vohitra misy azy any avaratra io ho fahatsiarovany an’ Ankorombe. Tamin’ Andriambelomasina kosa dia nidina avy eo Kilonjy ireo zanaka amam-paran’ Andriantomponarivo dia ny terak’ Andriantompomanarivo sy ny terak’ Andriandranofolo koa nijanona sy nanorim-ponenana teo Ankorombe izay novaina anarana tamin’ io fidinana io ho Fiaferana. ==== Faritr' Antananarivo ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamasinavalona]] sy [[Andrianampoinimerina]] dia nisy tamin’ ireo Andrianamboninolona no nahazo zara-tany teo Antananarivo dia ny faritra avaratr’ Ambohitantely ao antsinanan’ Andohalo, teo Antsakaviro sy Antanimora, ny faritra antsinanan’ i Faravohitra hatreo Ampandrana ka hatrany Ampasandratsarahoby, teo Ambohimanga, teo Anosimanjaka, tao atsimon’ Ambohibao Atsimo, teo Amboniloha, Ankadindramamy, Imerimandroso, Ambohinime, Isoavinimerina, ary amin’ny faritra maro hafa. == Ny asan' ny Andrianamboninolona == Ny Andrianamboninolona dia tsy nanana taozavatra tena nampiavaka azy na dia nanavana azy aza ny [[tenona]] landy. Ny Andrianamboninolona koa dia nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] natao hoe “Rabehaza”, iray amin’ ny sampy 12 masina ka teo Kilonjy no notezaina io sampy io hatramin’ ny nandoroana ny sampy masina. Ary farany, ny lehibe indrindra dia tsy amin’ ny maha-mpanjaka an-dRalambo rainy akory no nahazoan’ Andrianjaka nanjaka nandimby an-dRalambo fa avy amin-dRatsitohininamanjaka reniny. Arak’ izany, raha saika mpampita hasina no anjaran’ ny vehivavy vadin’ ny mpanjaka taty Imerina, i Ratsitohininamanjaka zanaka vavin’ Andrianamboninolona kosa dia niavaka satria dia ny fanjakana no nampitainy tamin’ Andrianjaka raha nanambady an-dRalambo izy. == Jereo koa == * [[Zanakandriana]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] * [[Andriandranando]] * [[Zanadralambo]] * [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] * [[Zazamarolahy]] * [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] jahj86eekhbzkrzv1qs8qfn2aa4g5nj 1153135 1153134 2026-11-04T16:05:37Z ~2026-58551-01 41560 /* Ny taranak' Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka */ 1153135 wikitext text/x-wiki Ny '''Andrianamboninolona''' dia [[andriana]] [[merina]], taranak' [[Andrianamboninolona]], zana-drahalahin-dray no rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao Imerina talohan’ ny taona 1896 izany. Atao hoe '''Zanakambony''' koa izy ireo”. Antanantohatr' andriana eo anelanelan' ny [[Andriandranando]] sy ny [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] ny Andrianamboninolona. Tato aoriana dia nantsoina ho [[Andrianteloray]] ny Andriandranando sy ny Andriantompokoindrindra ary ny Andrianamboninolona. == Ny firazananan' ny taranak' Andrianamboninolona == Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona dia tsy Andrianamboninolona avokoa ny firazanany. === Ireo nanaiky hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny taranak' ireo zanakalahin' Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka ==== Ny taranak’ ireo zanakalahin’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, dia ny terak’ Andriantomponarivo sy ny terak’ Andriafakazaka. Ny terak’ Andriantomponarivo nitoetra tao Ambohitrombihavana, Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora|Alasora,]] Kilonjy, Ambonisoa, [[Fieferana]] ary ny vohitra miaraka aminy toa an’ Ambohitriniandriana, Ambohipiainana, Andranomanjaka, Viliahazo, sns dia nataon-dRalambo ho Andrianamboninolona ny firazanany. Ary izay Andrianamboninolona avy eo ka nafindra monina na nifindra monina dia mbola Andrianamboninolona avokoa no firazanany. ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka, izay zanaka vavin’ Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka no sady renin’ny mpanjaka Andrianjaka, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona fa nataon-dRalambo ho Zanadralambo amin’Andrianjaka ny firazanany. Andrianjaka sy ny doriany kosa izay tato aoriana nosokajian’ Andriamasinavalona ho terak’ Ifohiloha dia nizara ho antanantohatra Zanakandriana, zazamarolahy ary [[andriamasinavalona]]. ==== Ny taranak' Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ==== Ny taranak’ Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka andriambavin’ Ambohidrabiby, izay zanakavavin-dRabiby mpanjaka, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany. Nataon-dRabiby, ary nampanarahany an’i Ralambo izany teniny izany mba ho tanteraka, ho “Zanakandriana mandrakizay mahazo manjaka” afohezina hoe Andriandoriamanjaka ireo taranaka ireo. Anefa ireo Andriandoriamanjaka tompon’ Ambohibe akaikin' Ambohibeloma ao avaratr' Arivonimamo any Imamo dia mitonona ho Andrianamboninolona ihany. === Ny tsy nanaiky ny hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny tsy nanaiky ny hatao hoe Andrianamboninolona ==== Fa nisy koa teo [[Alasora]] (sa Ambohitrandriananahary?) zafin’ Andriamananitany, na taranak’ Andrianamboninolona avy amin’ Andriantomponarivo lahimatoa hoy ny [[lovantsofina]] hafa, no tsy nanaiky ny nanaovan-dRalambo azy ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nanasokajy ny tenany ho “Zanakandriana mahazo manjaka”, koa ny anaran’ izy ireo aza dia nasiany hoe “manjaka” dia Andrianonimanjakatany, Ramanjaka sy Ramanalinarivo mianadahy izany. Koa nandao an’ i Alasora izy ireo tamin’ ny nanjakan-dRalambo ary nianatsimo tany [[Betsileo]] koa tonga mpanjaka voalohany tao Andratsay. Ary izy ireo dia tsy mitonon-tena ho Andrianamboninolona mihitsy mandraka ankehitriny fa Zanakandriana no firazanany hatrizay ka hatramin' ny niakaran' [[Andrianampoinimerina]] teo amin' ny fanjakana na dia taranak’ Andriamananitany aza izy ireo. ==== Ny natao hoe Zanadralambo ==== Fa ny Zana-dRambavy ao [[Masindray]] ambadik’Ambohimanambola, na dia zanaka nateraky ny mpanjaka Ralambo sy Ratomponivololona zanak’ Andrianamboninolona vavy aza i Rambavy, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon’ Andrianampoinimerina taty aoriana ho “[[Zanadralambo]]” izy ireo. ==== Ireo mitonona ho Andrianamboninolona ==== Ny terak’ Andriamitondra rahalahin’ Andrianamboninolona dia nitonona fa Andrianamboninolona no firazanany anefa ny lovantsofina hafa dia milaza fa na dia noken’ ny mpanjaka nifandimby aza ny maha-taranak’ Andriamananitany ny terak’ Andriamitondra dia tsy nomena ny firazanana Andrianamboninolona izy ireo saingy natao ho manan-tantara, koa izy ireo ihany no mahazo mikasika ny taolambalo anaty trano masina aty Imerina nanomboka tamin’ Andrianampoinimerina. Misy kosa ny tera-dRalambo izay milaza fa tsy Zanadralambo ny firazanany fa Andrianamboninolona dia ny sasany amin’ ny terak’ i Manandriana izany. === Ny toerana ahitana ny Andrianamboninolona === ==== Ao Ambohitrandriananahary sy Ambohitrombihavana ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamanelo]] (talohan’ ny taona 1575) dia teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora]], teo amin’ Andriamananitany rainy, no nonina ny andriandahy [[Andrianamboninolona]]. Rehefa novonoin’ ny mpanjaka Andriamanelo i Andriamananitany rahalahiny dia nandositra niala teo Ambohitrandriananahary-Alasora i Andrianamboninolona ka nifindra nonina teo Analamanitra nantsoina hoe Ambohitralatenina. Tato aoriana dia nomen’ Andriamanelo ho zara-tanin’ Andrianamboninolona, ankoatra an’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, i Ambohitralantenina saingy novainy anarana ho Ambohitrombihavana. Teo Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka vadiny no nonina ary maro no teraka teo ireo zanany. Misy fotoana anefa Andrianamboninolona mitoetra amin-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany hafa teo Ambohitrandriananahary avaratr’ Ambohidrabiby, koa izy Andrianamboninolona no nanao io anaram-bohitra eo avaratr’ Ambohidrabiby io ho fitadidiana ny maha iray io vohitra io amin’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora izay zara-taniny rahateo. ==== Hatreo Ambohitrombihavana ka hatrany Kilonjy sy Ankorombe ==== Rehefa lasa vadin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka Ratompokoandriambavy zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka dia nitarin-dRalambo ny zara-tanin’ Andrianamboninolona rafozan-dahiny ka ankoatr’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora sy Ambohitrombihavana, dia nomen-dRalambo an’ Andrianamboninolona rafozany ny tampon-tanety mitomandavana hatreo Ambohitrombihavana mianavaratra hatrany Kilonjy sy ny manodidina. Araka izany, teo anelanelan' ny zara-tanin' ny [[Andriandranando]] sy ny zara-tanin' ny [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] no nisy ny zara-tanin' ny Andrianamboninolona. Teo amin’ ny lapan’ Ambohidrabiby renivohim-panjakany kosa anefa no namponenin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka vadiny sy ny zanany (fa rehefa lehibe nahasaraka ireo zana-dRatsitohininamanjaka vao napetrany tamin’ ny vohitra hafa). Teo Ambohidrabiby koa, amin’ ny faritra avaratry ny lapany, no namponenin-dRalambo noho ny antony manokana ireo [[Andriandoriamanjaka]] zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka ary ry Andriantomponarivo telo mirahalahy anadahin-dRatsitohininamanjaka izay zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka. Ireo anadahin-dRatsitohininamanjaka ireo moa dia tsy nahazo zara-tany teo Ambohidrabiby (anefa Ratsitohininamanjaka dia nafenina teo Ambohidrabiby rehefa niamboho). Nony tato aoriana dia nafindran-dRalambo avy eo Ambohidrabiby honina amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona i Andriantomponarivo telo mirahalahy sy ny fianakaviany. Tamin’ izany dia i Andriantomponarivo lahimatoan’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, no napetra-dRalambo teo Kilonjy sy Ambonisoa izay faritra avaratra indrindra amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona. Ireo rahalahin’ Andriantomponarivo kosa dia niparitaka teo Ambohitriniandriana, Ambohitrombihavana sy Ambohitrandriananahary. Nisy tamin’ny terak’ Andriantomponarivo anefa no tsy nanaiky ho eo Kilonjy fa nonina teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora. Andriantomponarivo sy ny taranany vitsivitsy anefa tsy nonina ela teo Kilonjy fa nidina tety ambany andrefana teo Ankorombe ka nonina tanteraka teo (anefa izy dia nafenina ao Kilonjy ihany rehefa niamboho). Fa ny zanany roa lahy natao hoe Andrianolonantonandriana sy Andriandranotolo tsy mba nanaraka azy teo Ankorombe fa nijanona nonina teo Kilonjy. Marihina anefa fa tato aoriana, nisy tamin’ ny faritra atsimo-andrefana amin’ ny vohitra Kilonjy no lasan’ ny Zanadralambo. Nisy taranak’ Andriatomponarivo niaraka nonina tamin’ Andriatomponarivo teo Ankorombe anefa no efa nanorim-pasana teo Ankorombe koa nisy tamin’ izy ireo no niala teo Ankorombe ka lasa nifindra monina nianavaratra koa natao ho Ankorokely no anaran’ ny vohitra misy azy any avaratra io ho fahatsiarovany an’ Ankorombe. Tamin’ Andriambelomasina kosa dia nidina avy eo Kilonjy ireo zanaka amam-paran’ Andriantomponarivo dia ny terak’ Andriantompomanarivo sy ny terak’ Andriandranofolo koa nijanona sy nanorim-ponenana teo Ankorombe izay novaina anarana tamin’ io fidinana io ho Fiaferana. ==== Faritr' Antananarivo ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamasinavalona]] sy [[Andrianampoinimerina]] dia nisy tamin’ ireo Andrianamboninolona no nahazo zara-tany teo Antananarivo dia ny faritra avaratr’ Ambohitantely ao antsinanan’ Andohalo, teo Antsakaviro sy Antanimora, ny faritra antsinanan’ i Faravohitra hatreo Ampandrana ka hatrany Ampasandratsarahoby, teo Ambohimanga, teo Anosimanjaka, tao atsimon’ Ambohibao Atsimo, teo Amboniloha, Ankadindramamy, Imerimandroso, Ambohinime, Isoavinimerina, ary amin’ny faritra maro hafa. == Ny asan' ny Andrianamboninolona == Ny Andrianamboninolona dia tsy nanana taozavatra tena nampiavaka azy na dia nanavana azy aza ny [[tenona]] landy. Ny Andrianamboninolona koa dia nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] natao hoe “Rabehaza”, iray amin’ ny sampy 12 masina ka teo Kilonjy no notezaina io sampy io hatramin’ ny nandoroana ny sampy masina. Ary farany, ny lehibe indrindra dia tsy amin’ ny maha-mpanjaka an-dRalambo rainy akory no nahazoan’ Andrianjaka nanjaka nandimby an-dRalambo fa avy amin-dRatsitohininamanjaka reniny. Arak’ izany, raha saika mpampita hasina no anjaran’ ny vehivavy vadin’ ny mpanjaka taty Imerina, i Ratsitohininamanjaka zanaka vavin’ Andrianamboninolona kosa dia niavaka satria dia ny fanjakana no nampitainy tamin’ Andrianjaka raha nanambady an-dRalambo izy. == Jereo koa == * [[Zanakandriana]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] * [[Andriandranando]] * [[Zanadralambo]] * [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] * [[Zazamarolahy]] * [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] iolts0ei3247ekb8fme8fjvtflhzc81 1153137 1153135 2026-11-04T16:08:59Z ~2026-58551-01 41560 /* Ny tsy nanaiky ny hatao hoe Andrianamboninolona */ 1153137 wikitext text/x-wiki Ny '''Andrianamboninolona''' dia [[andriana]] [[merina]], taranak' [[Andrianamboninolona]], zana-drahalahin-dray no rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao Imerina talohan’ ny taona 1896 izany. Atao hoe '''Zanakambony''' koa izy ireo”. Antanantohatr' andriana eo anelanelan' ny [[Andriandranando]] sy ny [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] ny Andrianamboninolona. Tato aoriana dia nantsoina ho [[Andrianteloray]] ny Andriandranando sy ny Andriantompokoindrindra ary ny Andrianamboninolona. == Ny firazananan' ny taranak' Andrianamboninolona == Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona dia tsy Andrianamboninolona avokoa ny firazanany. === Ireo nanaiky hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny taranak' ireo zanakalahin' Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka ==== Ny taranak’ ireo zanakalahin’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, dia ny terak’ Andriantomponarivo sy ny terak’ Andriafakazaka. Ny terak’ Andriantomponarivo nitoetra tao Ambohitrombihavana, Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora|Alasora,]] Kilonjy, Ambonisoa, [[Fieferana]] ary ny vohitra miaraka aminy toa an’ Ambohitriniandriana, Ambohipiainana, Andranomanjaka, Viliahazo, sns dia nataon-dRalambo ho Andrianamboninolona ny firazanany. Ary izay Andrianamboninolona avy eo ka nafindra monina na nifindra monina dia mbola Andrianamboninolona avokoa no firazanany. ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka, izay zanaka vavin’ Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka no sady renin’ny mpanjaka Andrianjaka, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona fa nataon-dRalambo ho Zanadralambo amin’Andrianjaka ny firazanany. Andrianjaka sy ny doriany kosa izay tato aoriana nosokajian’ Andriamasinavalona ho terak’ Ifohiloha dia nizara ho antanantohatra Zanakandriana, zazamarolahy ary [[andriamasinavalona]]. ==== Ny taranak' Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ==== Ny taranak’ Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka andriambavin’ Ambohidrabiby, izay zanakavavin-dRabiby mpanjaka, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany. Nataon-dRabiby, ary nampanarahany an’i Ralambo izany teniny izany mba ho tanteraka, ho “Zanakandriana mandrakizay mahazo manjaka” afohezina hoe Andriandoriamanjaka ireo taranaka ireo. Anefa ireo Andriandoriamanjaka tompon’ Ambohibe akaikin' Ambohibeloma ao avaratr' Arivonimamo any Imamo dia mitonona ho Andrianamboninolona ihany. === Ny tsy nanaiky ny hatao ho Andrianamboninolona === ==== Ny tsy nanaiky ny hatao ho Andrianamboninolona ==== Fa nisy koa teo [[Alasora]] (sa Ambohitrandriananahary?) zafin’ Andriamananitany, na taranak’ Andrianamboninolona avy amin’ Andriantomponarivo lahimatoa hoy ny [[lovantsofina]] hafa, no tsy nanaiky ny nanaovan-dRalambo azy ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nanasokajy ny tenany ho “Zanakandriana mahazo manjaka”, koa ny anaran’ izy ireo aza dia nasiany hoe “manjaka” dia Andrianonimanjakatany, Ramanjaka sy Ramanalinarivo mianadahy izany. Koa nandao an’ i Alasora izy ireo tamin’ ny nanjakan-dRalambo ary nianatsimo tany [[Betsileo]] koa tonga mpanjaka voalohany tao Andratsay. Ary izy ireo dia tsy mitonon-tena ho Andrianamboninolona mihitsy mandraka ankehitriny fa Zanakandriana no firazanany hatrizay ka hatramin' ny niakaran' [[Andrianampoinimerina]] teo amin' ny fanjakana na dia taranak’ Andriamananitany aza izy ireo. ==== Ny natao hoe Zanadralambo ==== Fa ny Zana-dRambavy ao [[Masindray]] ambadik’Ambohimanambola, na dia zanaka nateraky ny mpanjaka Ralambo sy Ratomponivololona zanak’ Andrianamboninolona aza i Rambavy, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon’ Andrianampoinimerina ho “[[Zanadralambo]]” izy ireo. ==== Ireo mitonona ho Andrianamboninolona ==== Ny terak’ Andriamitondra rahalahin’ Andrianamboninolona dia nitonona fa Andrianamboninolona no firazanany anefa ny lovantsofina hafa dia milaza fa na dia neken’ ny mpanjaka nifandimby aza ny maha-taranak’ Andriamananitany ny terak’ Andriamitondra dia tsy nomena ny firazanana Andrianamboninolona izy ireo saingy natao ho manan-tantara, koa izy ireo ihany no mahazo mikasika ny taolambalo anaty trano masina aty Imerina nanomboka tamin’ Andrianampoinimerina. Misy kosa ny tera-dRalambo izay milaza fa tsy Zanadralambo ny firazanany fa Andrianamboninolona dia ny sasany amin’ ny terak’ i Manandriana izany. === Ny toerana ahitana ny Andrianamboninolona === ==== Ao Ambohitrandriananahary sy Ambohitrombihavana ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamanelo]] (talohan’ ny taona 1575) dia teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora]], teo amin’ Andriamananitany rainy, no nonina ny andriandahy [[Andrianamboninolona]]. Rehefa novonoin’ ny mpanjaka Andriamanelo i Andriamananitany rahalahiny dia nandositra niala teo Ambohitrandriananahary-Alasora i Andrianamboninolona ka nifindra nonina teo Analamanitra nantsoina hoe Ambohitralatenina. Tato aoriana dia nomen’ Andriamanelo ho zara-tanin’ Andrianamboninolona, ankoatra an’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, i Ambohitralantenina saingy novainy anarana ho Ambohitrombihavana. Teo Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka vadiny no nonina ary maro no teraka teo ireo zanany. Misy fotoana anefa Andrianamboninolona mitoetra amin-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany hafa teo Ambohitrandriananahary avaratr’ Ambohidrabiby, koa izy Andrianamboninolona no nanao io anaram-bohitra eo avaratr’ Ambohidrabiby io ho fitadidiana ny maha iray io vohitra io amin’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora izay zara-taniny rahateo. ==== Hatreo Ambohitrombihavana ka hatrany Kilonjy sy Ankorombe ==== Rehefa lasa vadin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka Ratompokoandriambavy zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka dia nitarin-dRalambo ny zara-tanin’ Andrianamboninolona rafozan-dahiny ka ankoatr’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora sy Ambohitrombihavana, dia nomen-dRalambo an’ Andrianamboninolona rafozany ny tampon-tanety mitomandavana hatreo Ambohitrombihavana mianavaratra hatrany Kilonjy sy ny manodidina. Araka izany, teo anelanelan' ny zara-tanin' ny [[Andriandranando]] sy ny zara-tanin' ny [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] no nisy ny zara-tanin' ny Andrianamboninolona. Teo amin’ ny lapan’ Ambohidrabiby renivohim-panjakany kosa anefa no namponenin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka vadiny sy ny zanany (fa rehefa lehibe nahasaraka ireo zana-dRatsitohininamanjaka vao napetrany tamin’ ny vohitra hafa). Teo Ambohidrabiby koa, amin’ ny faritra avaratry ny lapany, no namponenin-dRalambo noho ny antony manokana ireo [[Andriandoriamanjaka]] zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka ary ry Andriantomponarivo telo mirahalahy anadahin-dRatsitohininamanjaka izay zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka. Ireo anadahin-dRatsitohininamanjaka ireo moa dia tsy nahazo zara-tany teo Ambohidrabiby (anefa Ratsitohininamanjaka dia nafenina teo Ambohidrabiby rehefa niamboho). Nony tato aoriana dia nafindran-dRalambo avy eo Ambohidrabiby honina amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona i Andriantomponarivo telo mirahalahy sy ny fianakaviany. Tamin’ izany dia i Andriantomponarivo lahimatoan’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, no napetra-dRalambo teo Kilonjy sy Ambonisoa izay faritra avaratra indrindra amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona. Ireo rahalahin’ Andriantomponarivo kosa dia niparitaka teo Ambohitriniandriana, Ambohitrombihavana sy Ambohitrandriananahary. Nisy tamin’ny terak’ Andriantomponarivo anefa no tsy nanaiky ho eo Kilonjy fa nonina teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora. Andriantomponarivo sy ny taranany vitsivitsy anefa tsy nonina ela teo Kilonjy fa nidina tety ambany andrefana teo Ankorombe ka nonina tanteraka teo (anefa izy dia nafenina ao Kilonjy ihany rehefa niamboho). Fa ny zanany roa lahy natao hoe Andrianolonantonandriana sy Andriandranotolo tsy mba nanaraka azy teo Ankorombe fa nijanona nonina teo Kilonjy. Marihina anefa fa tato aoriana, nisy tamin’ ny faritra atsimo-andrefana amin’ ny vohitra Kilonjy no lasan’ ny Zanadralambo. Nisy taranak’ Andriatomponarivo niaraka nonina tamin’ Andriatomponarivo teo Ankorombe anefa no efa nanorim-pasana teo Ankorombe koa nisy tamin’ izy ireo no niala teo Ankorombe ka lasa nifindra monina nianavaratra koa natao ho Ankorokely no anaran’ ny vohitra misy azy any avaratra io ho fahatsiarovany an’ Ankorombe. Tamin’ Andriambelomasina kosa dia nidina avy eo Kilonjy ireo zanaka amam-paran’ Andriantomponarivo dia ny terak’ Andriantompomanarivo sy ny terak’ Andriandranofolo koa nijanona sy nanorim-ponenana teo Ankorombe izay novaina anarana tamin’ io fidinana io ho Fiaferana. ==== Faritr' Antananarivo ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamasinavalona]] sy [[Andrianampoinimerina]] dia nisy tamin’ ireo Andrianamboninolona no nahazo zara-tany teo Antananarivo dia ny faritra avaratr’ Ambohitantely ao antsinanan’ Andohalo, teo Antsakaviro sy Antanimora, ny faritra antsinanan’ i Faravohitra hatreo Ampandrana ka hatrany Ampasandratsarahoby, teo Ambohimanga, teo Anosimanjaka, tao atsimon’ Ambohibao Atsimo, teo Amboniloha, Ankadindramamy, Imerimandroso, Ambohinime, Isoavinimerina, ary amin’ny faritra maro hafa. == Ny asan' ny Andrianamboninolona == Ny Andrianamboninolona dia tsy nanana taozavatra tena nampiavaka azy na dia nanavana azy aza ny [[tenona]] landy. Ny Andrianamboninolona koa dia nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] natao hoe “Rabehaza”, iray amin’ ny sampy 12 masina ka teo Kilonjy no notezaina io sampy io hatramin’ ny nandoroana ny sampy masina. Ary farany, ny lehibe indrindra dia tsy amin’ ny maha-mpanjaka an-dRalambo rainy akory no nahazoan’ Andrianjaka nanjaka nandimby an-dRalambo fa avy amin-dRatsitohininamanjaka reniny. Arak’ izany, raha saika mpampita hasina no anjaran’ ny vehivavy vadin’ ny mpanjaka taty Imerina, i Ratsitohininamanjaka zanaka vavin’ Andrianamboninolona kosa dia niavaka satria dia ny fanjakana no nampitainy tamin’ Andrianjaka raha nanambady an-dRalambo izy. == Jereo koa == * [[Zanakandriana]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] * [[Andriandranando]] * [[Zanadralambo]] * [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] * [[Zazamarolahy]] * [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] 52ze5rk1hb7x6543v4bnqqpt1ceb51f 1153139 1153137 2026-11-04T16:24:09Z ~2026-58551-01 41560 /* Ao Ambohitrandriananahary sy Ambohitrombihavana */ 1153139 wikitext text/x-wiki Ny '''Andrianamboninolona''' dia [[andriana]] [[merina]], taranak' [[Andrianamboninolona]], zana-drahalahin-dray no rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao Imerina talohan’ ny taona 1896 izany. Atao hoe '''Zanakambony''' koa izy ireo”. Antanantohatr' andriana eo anelanelan' ny [[Andriandranando]] sy ny [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] ny Andrianamboninolona. Tato aoriana dia nantsoina ho [[Andrianteloray]] ny Andriandranando sy ny Andriantompokoindrindra ary ny Andrianamboninolona. == Ny firazananan' ny taranak' Andrianamboninolona == Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona dia tsy Andrianamboninolona avokoa ny firazanany. === Ireo nanaiky hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny taranak' ireo zanakalahin' Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka ==== Ny taranak’ ireo zanakalahin’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, dia ny terak’ Andriantomponarivo sy ny terak’ Andriafakazaka. Ny terak’ Andriantomponarivo nitoetra tao Ambohitrombihavana, Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora|Alasora,]] Kilonjy, Ambonisoa, [[Fieferana]] ary ny vohitra miaraka aminy toa an’ Ambohitriniandriana, Ambohipiainana, Andranomanjaka, Viliahazo, sns dia nataon-dRalambo ho Andrianamboninolona ny firazanany. Ary izay Andrianamboninolona avy eo ka nafindra monina na nifindra monina dia mbola Andrianamboninolona avokoa no firazanany. ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka, izay zanaka vavin’ Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka no sady renin’ny mpanjaka Andrianjaka, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona fa nataon-dRalambo ho Zanadralambo amin’Andrianjaka ny firazanany. Andrianjaka sy ny doriany kosa izay tato aoriana nosokajian’ Andriamasinavalona ho terak’ Ifohiloha dia nizara ho antanantohatra Zanakandriana, zazamarolahy ary [[andriamasinavalona]]. ==== Ny taranak' Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ==== Ny taranak’ Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka andriambavin’ Ambohidrabiby, izay zanakavavin-dRabiby mpanjaka, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany. Nataon-dRabiby, ary nampanarahany an’i Ralambo izany teniny izany mba ho tanteraka, ho “Zanakandriana mandrakizay mahazo manjaka” afohezina hoe Andriandoriamanjaka ireo taranaka ireo. Anefa ireo Andriandoriamanjaka tompon’ Ambohibe akaikin' Ambohibeloma ao avaratr' Arivonimamo any Imamo dia mitonona ho Andrianamboninolona ihany. === Ny tsy nanaiky ny hatao ho Andrianamboninolona === ==== Ny tsy nanaiky ny hatao ho Andrianamboninolona ==== Fa nisy koa teo [[Alasora]] (sa Ambohitrandriananahary?) zafin’ Andriamananitany, na taranak’ Andrianamboninolona avy amin’ Andriantomponarivo lahimatoa hoy ny [[lovantsofina]] hafa, no tsy nanaiky ny nanaovan-dRalambo azy ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nanasokajy ny tenany ho “Zanakandriana mahazo manjaka”, koa ny anaran’ izy ireo aza dia nasiany hoe “manjaka” dia Andrianonimanjakatany, Ramanjaka sy Ramanalinarivo mianadahy izany. Koa nandao an’ i Alasora izy ireo tamin’ ny nanjakan-dRalambo ary nianatsimo tany [[Betsileo]] koa tonga mpanjaka voalohany tao Andratsay. Ary izy ireo dia tsy mitonon-tena ho Andrianamboninolona mihitsy mandraka ankehitriny fa Zanakandriana no firazanany hatrizay ka hatramin' ny niakaran' [[Andrianampoinimerina]] teo amin' ny fanjakana na dia taranak’ Andriamananitany aza izy ireo. ==== Ny natao hoe Zanadralambo ==== Fa ny Zana-dRambavy ao [[Masindray]] ambadik’Ambohimanambola, na dia zanaka nateraky ny mpanjaka Ralambo sy Ratomponivololona zanak’ Andrianamboninolona aza i Rambavy, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon’ Andrianampoinimerina ho “[[Zanadralambo]]” izy ireo. ==== Ireo mitonona ho Andrianamboninolona ==== Ny terak’ Andriamitondra rahalahin’ Andrianamboninolona dia nitonona fa Andrianamboninolona no firazanany anefa ny lovantsofina hafa dia milaza fa na dia neken’ ny mpanjaka nifandimby aza ny maha-taranak’ Andriamananitany ny terak’ Andriamitondra dia tsy nomena ny firazanana Andrianamboninolona izy ireo saingy natao ho manan-tantara, koa izy ireo ihany no mahazo mikasika ny taolambalo anaty trano masina aty Imerina nanomboka tamin’ Andrianampoinimerina. Misy kosa ny tera-dRalambo izay milaza fa tsy Zanadralambo ny firazanany fa Andrianamboninolona dia ny sasany amin’ ny terak’ i Manandriana izany. === Ny toerana ahitana ny Andrianamboninolona === ==== Ao Ambohitrandriananahary sy Ambohitrombihavana ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamanelo]] (talohan’ ny taona 1575) dia teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora]], teo amin’ Andriamananitany rainy, no nonina i [[Andrianamboninolona]]. Rehefa novonoin’ ny mpanjaka Andriamanelo moa i Andriamananitany rahalahiny dia nandositra niala teo Ambohitrandriananahary-Alasora i Andrianamboninolona ka nifindra nonina teo Analamanitra nantsoina hoe Ambohitralantenina. Tato aoriana dia nomen’ Andriamanelo ho zara-tanin’ Andrianamboninolona, ankoatra an’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, i Ambohitralantenina saingy novainy anarana ary lasa hoe Ambohitrombihavana. Teo Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka vadiny no nonina ary maro no teraka teo ireo zanany. Ao Ambohitrombihavana ihany no nafenina i Andrianamboninolona ary maro ireo taranany sy andriana havany no nafenina ao koa, "ity vohitra ity dia omby havana" hoy izy ka izany no nahatonga ireo sokajin’ andriana hafa ankoatran’ny Andrianamboninolona lasa maro nanorim-ponenana, nifangaro tamin’ny tompon-tanàna ary nafenina teo. Nisy fotoana anefa Andrianamboninolona nitoetra tamin-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany hafa teo Ambohitrandriananahary avaratr’ Ambohidrabiby, koa izy Andrianamboninolona no nanao io anaram-bohitra eo avaratr’ Ambohidrabiby io ho fitadidiana ny maha iray io vohitra io amin’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora izay zara-taniny ihany. ==== Hatreo Ambohitrombihavana ka hatrany Kilonjy sy Ankorombe ==== Rehefa lasa vadin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka Ratompokoandriambavy zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka dia nitarin-dRalambo ny zara-tanin’ Andrianamboninolona rafozan-dahiny ka ankoatr’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora sy Ambohitrombihavana, dia nomen-dRalambo an’ Andrianamboninolona rafozany ny tampon-tanety mitomandavana hatreo Ambohitrombihavana mianavaratra hatrany Kilonjy sy ny manodidina. Araka izany, teo anelanelan' ny zara-tanin' ny [[Andriandranando]] sy ny zara-tanin' ny [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] no nisy ny zara-tanin' ny Andrianamboninolona. Teo amin’ ny lapan’ Ambohidrabiby renivohim-panjakany kosa anefa no namponenin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka vadiny sy ny zanany (fa rehefa lehibe nahasaraka ireo zana-dRatsitohininamanjaka vao napetrany tamin’ ny vohitra hafa). Teo Ambohidrabiby koa, amin’ ny faritra avaratry ny lapany, no namponenin-dRalambo noho ny antony manokana ireo [[Andriandoriamanjaka]] zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka ary ry Andriantomponarivo telo mirahalahy anadahin-dRatsitohininamanjaka izay zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka. Ireo anadahin-dRatsitohininamanjaka ireo moa dia tsy nahazo zara-tany teo Ambohidrabiby (anefa Ratsitohininamanjaka dia nafenina teo Ambohidrabiby rehefa niamboho). Nony tato aoriana dia nafindran-dRalambo avy eo Ambohidrabiby honina amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona i Andriantomponarivo telo mirahalahy sy ny fianakaviany. Tamin’ izany dia i Andriantomponarivo lahimatoan’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, no napetra-dRalambo teo Kilonjy sy Ambonisoa izay faritra avaratra indrindra amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona. Ireo rahalahin’ Andriantomponarivo kosa dia niparitaka teo Ambohitriniandriana, Ambohitrombihavana sy Ambohitrandriananahary. Nisy tamin’ny terak’ Andriantomponarivo anefa no tsy nanaiky ho eo Kilonjy fa nonina teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora. Andriantomponarivo sy ny taranany vitsivitsy anefa tsy nonina ela teo Kilonjy fa nidina tety ambany andrefana teo Ankorombe ka nonina tanteraka teo (anefa izy dia nafenina ao Kilonjy ihany rehefa niamboho). Fa ny zanany roa lahy natao hoe Andrianolonantonandriana sy Andriandranotolo tsy mba nanaraka azy teo Ankorombe fa nijanona nonina teo Kilonjy. Marihina anefa fa tato aoriana, nisy tamin’ ny faritra atsimo-andrefana amin’ ny vohitra Kilonjy no lasan’ ny Zanadralambo. Nisy taranak’ Andriatomponarivo niaraka nonina tamin’ Andriatomponarivo teo Ankorombe anefa no efa nanorim-pasana teo Ankorombe koa nisy tamin’ izy ireo no niala teo Ankorombe ka lasa nifindra monina nianavaratra koa natao ho Ankorokely no anaran’ ny vohitra misy azy any avaratra io ho fahatsiarovany an’ Ankorombe. Tamin’ Andriambelomasina kosa dia nidina avy eo Kilonjy ireo zanaka amam-paran’ Andriantomponarivo dia ny terak’ Andriantompomanarivo sy ny terak’ Andriandranofolo koa nijanona sy nanorim-ponenana teo Ankorombe izay novaina anarana tamin’ io fidinana io ho Fiaferana. ==== Faritr' Antananarivo ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamasinavalona]] sy [[Andrianampoinimerina]] dia nisy tamin’ ireo Andrianamboninolona no nahazo zara-tany teo Antananarivo dia ny faritra avaratr’ Ambohitantely ao antsinanan’ Andohalo, teo Antsakaviro sy Antanimora, ny faritra antsinanan’ i Faravohitra hatreo Ampandrana ka hatrany Ampasandratsarahoby, teo Ambohimanga, teo Anosimanjaka, tao atsimon’ Ambohibao Atsimo, teo Amboniloha, Ankadindramamy, Imerimandroso, Ambohinime, Isoavinimerina, ary amin’ny faritra maro hafa. == Ny asan' ny Andrianamboninolona == Ny Andrianamboninolona dia tsy nanana taozavatra tena nampiavaka azy na dia nanavana azy aza ny [[tenona]] landy. Ny Andrianamboninolona koa dia nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] natao hoe “Rabehaza”, iray amin’ ny sampy 12 masina ka teo Kilonjy no notezaina io sampy io hatramin’ ny nandoroana ny sampy masina. Ary farany, ny lehibe indrindra dia tsy amin’ ny maha-mpanjaka an-dRalambo rainy akory no nahazoan’ Andrianjaka nanjaka nandimby an-dRalambo fa avy amin-dRatsitohininamanjaka reniny. Arak’ izany, raha saika mpampita hasina no anjaran’ ny vehivavy vadin’ ny mpanjaka taty Imerina, i Ratsitohininamanjaka zanaka vavin’ Andrianamboninolona kosa dia niavaka satria dia ny fanjakana no nampitainy tamin’ Andrianjaka raha nanambady an-dRalambo izy. == Jereo koa == * [[Zanakandriana]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] * [[Andriandranando]] * [[Zanadralambo]] * [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] * [[Zazamarolahy]] * [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] f9fjqzj2x9f66iv30jz270rv6squx4d 1153140 1153139 2026-11-04T16:29:14Z ~2026-58551-01 41560 /* Hatreo Ambohitrombihavana ka hatrany Kilonjy sy Ankorombe */ 1153140 wikitext text/x-wiki Ny '''Andrianamboninolona''' dia [[andriana]] [[merina]], taranak' [[Andrianamboninolona]], zana-drahalahin-dray no rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao Imerina talohan’ ny taona 1896 izany. Atao hoe '''Zanakambony''' koa izy ireo”. Antanantohatr' andriana eo anelanelan' ny [[Andriandranando]] sy ny [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] ny Andrianamboninolona. Tato aoriana dia nantsoina ho [[Andrianteloray]] ny Andriandranando sy ny Andriantompokoindrindra ary ny Andrianamboninolona. == Ny firazananan' ny taranak' Andrianamboninolona == Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona dia tsy Andrianamboninolona avokoa ny firazanany. === Ireo nanaiky hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny taranak' ireo zanakalahin' Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka ==== Ny taranak’ ireo zanakalahin’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, dia ny terak’ Andriantomponarivo sy ny terak’ Andriafakazaka. Ny terak’ Andriantomponarivo nitoetra tao Ambohitrombihavana, Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora|Alasora,]] Kilonjy, Ambonisoa, [[Fieferana]] ary ny vohitra miaraka aminy toa an’ Ambohitriniandriana, Ambohipiainana, Andranomanjaka, Viliahazo, sns dia nataon-dRalambo ho Andrianamboninolona ny firazanany. Ary izay Andrianamboninolona avy eo ka nafindra monina na nifindra monina dia mbola Andrianamboninolona avokoa no firazanany. ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka, izay zanaka vavin’ Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka no sady renin’ny mpanjaka Andrianjaka, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona fa nataon-dRalambo ho Zanadralambo amin’Andrianjaka ny firazanany. Andrianjaka sy ny doriany kosa izay tato aoriana nosokajian’ Andriamasinavalona ho terak’ Ifohiloha dia nizara ho antanantohatra Zanakandriana, zazamarolahy ary [[andriamasinavalona]]. ==== Ny taranak' Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ==== Ny taranak’ Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka andriambavin’ Ambohidrabiby, izay zanakavavin-dRabiby mpanjaka, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany. Nataon-dRabiby, ary nampanarahany an’i Ralambo izany teniny izany mba ho tanteraka, ho “Zanakandriana mandrakizay mahazo manjaka” afohezina hoe Andriandoriamanjaka ireo taranaka ireo. Anefa ireo Andriandoriamanjaka tompon’ Ambohibe akaikin' Ambohibeloma ao avaratr' Arivonimamo any Imamo dia mitonona ho Andrianamboninolona ihany. === Ny tsy nanaiky ny hatao ho Andrianamboninolona === ==== Ny tsy nanaiky ny hatao ho Andrianamboninolona ==== Fa nisy koa teo [[Alasora]] (sa Ambohitrandriananahary?) zafin’ Andriamananitany, na taranak’ Andrianamboninolona avy amin’ Andriantomponarivo lahimatoa hoy ny [[lovantsofina]] hafa, no tsy nanaiky ny nanaovan-dRalambo azy ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nanasokajy ny tenany ho “Zanakandriana mahazo manjaka”, koa ny anaran’ izy ireo aza dia nasiany hoe “manjaka” dia Andrianonimanjakatany, Ramanjaka sy Ramanalinarivo mianadahy izany. Koa nandao an’ i Alasora izy ireo tamin’ ny nanjakan-dRalambo ary nianatsimo tany [[Betsileo]] koa tonga mpanjaka voalohany tao Andratsay. Ary izy ireo dia tsy mitonon-tena ho Andrianamboninolona mihitsy mandraka ankehitriny fa Zanakandriana no firazanany hatrizay ka hatramin' ny niakaran' [[Andrianampoinimerina]] teo amin' ny fanjakana na dia taranak’ Andriamananitany aza izy ireo. ==== Ny natao hoe Zanadralambo ==== Fa ny Zana-dRambavy ao [[Masindray]] ambadik’Ambohimanambola, na dia zanaka nateraky ny mpanjaka Ralambo sy Ratomponivololona zanak’ Andrianamboninolona aza i Rambavy, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon’ Andrianampoinimerina ho “[[Zanadralambo]]” izy ireo. ==== Ireo mitonona ho Andrianamboninolona ==== Ny terak’ Andriamitondra rahalahin’ Andrianamboninolona dia nitonona fa Andrianamboninolona no firazanany anefa ny lovantsofina hafa dia milaza fa na dia neken’ ny mpanjaka nifandimby aza ny maha-taranak’ Andriamananitany ny terak’ Andriamitondra dia tsy nomena ny firazanana Andrianamboninolona izy ireo saingy natao ho manan-tantara, koa izy ireo ihany no mahazo mikasika ny taolambalo anaty trano masina aty Imerina nanomboka tamin’ Andrianampoinimerina. Misy kosa ny tera-dRalambo izay milaza fa tsy Zanadralambo ny firazanany fa Andrianamboninolona dia ny sasany amin’ ny terak’ i Manandriana izany. === Ny toerana ahitana ny Andrianamboninolona === ==== Ao Ambohitrandriananahary sy Ambohitrombihavana ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamanelo]] (talohan’ ny taona 1575) dia teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora]], teo amin’ Andriamananitany rainy, no nonina i [[Andrianamboninolona]]. Rehefa novonoin’ ny mpanjaka Andriamanelo moa i Andriamananitany rahalahiny dia nandositra niala teo Ambohitrandriananahary-Alasora i Andrianamboninolona ka nifindra nonina teo Analamanitra nantsoina hoe Ambohitralantenina. Tato aoriana dia nomen’ Andriamanelo ho zara-tanin’ Andrianamboninolona, ankoatra an’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, i Ambohitralantenina saingy novainy anarana ary lasa hoe Ambohitrombihavana. Teo Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka vadiny no nonina ary maro no teraka teo ireo zanany. Ao Ambohitrombihavana ihany no nafenina i Andrianamboninolona ary maro ireo taranany sy andriana havany no nafenina ao koa, "ity vohitra ity dia omby havana" hoy izy ka izany no nahatonga ireo sokajin’ andriana hafa ankoatran’ny Andrianamboninolona lasa maro nanorim-ponenana, nifangaro tamin’ny tompon-tanàna ary nafenina teo. Nisy fotoana anefa Andrianamboninolona nitoetra tamin-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany hafa teo Ambohitrandriananahary avaratr’ Ambohidrabiby, koa izy Andrianamboninolona no nanao io anaram-bohitra eo avaratr’ Ambohidrabiby io ho fitadidiana ny maha iray io vohitra io amin’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora izay zara-taniny ihany. ==== Hatreo Ambohitrombihavana ka hatrany Kilonjy sy Ankorombe ==== Rehefa lasa vadin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka Ratompokoandriambavy zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka dia nitarin-dRalambo ny zara-tanin’ Andrianamboninolona rafozan-dahiny ka ankoatr’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora sy Ambohitrombihavana, dia nomen-dRalambo an’ Andrianamboninolona rafozany ny tampon-tanety mitomandavana hatreo Ambohitrombihavana mianavaratra hatrany Kilonjy sy ny manodidina. Araka izany, teo anelanelan' ny zara-tanin' ny [[Andriandranando]] sy ny zara-tanin' ny [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] no nisy ny zara-tanin' ny Andrianamboninolona. Teo amin’ ny lapan’ Ambohidrabiby renivohim-panjakany kosa anefa no namponenin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka vadiny sy ny zanany (fa rehefa lehibe nahasaraka ireo zana-dRatsitohininamanjaka vao napetrany tamin’ ny vohitra hafa). Teo Ambohidrabiby koa, amin’ ny faritra avaratry ny lapany, no namponenin-dRalambo noho ny antony manokana ireo [[Andriandoriamanjaka]] zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka ary ry Andriantomponarivo mirahalahy anadahin-dRatsitohininamanjaka izay zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka. Ireo anadahin-dRatsitohininamanjaka ireo moa dia tsy nahazo zara-tany teo Ambohidrabiby (anefa Ratsitohininamanjaka dia nafenina teo Ambohidrabiby rehefa niamboho). Nony tato aoriana dia nafindran-dRalambo avy eo Ambohidrabiby honina amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona i Andriantomponarivo mirahalahy sy ny fianakaviany. Tamin’ izany dia i Andriantomponarivo lahimatoan’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, no napetra-dRalambo teo Kilonjy sy Ambonisoa izay faritra avaratra indrindra amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona. Ny rahalahin’ Andriantomponarivo kosa dia ny teo Ambohitriniandriana, Ambohitrombihavana sy Ambohitrandriananahary. Nisy tamin’ny terak’ Andriantomponarivo anefa no tsy nanaiky ho eo Kilonjy fa nonina teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora. Andriantomponarivo sy ny taranany vitsivitsy anefa tsy nonina ela teo Kilonjy fa nidina tety ambany andrefana teo Ankorombe ka nonina tanteraka teo (anefa izy dia nafenina ao Kilonjy ihany rehefa niamboho). Fa ny zanany roa lahy natao hoe Andrianolonantonandriana sy Andriandranotolo tsy mba nanaraka azy teo Ankorombe fa nijanona nonina teo Kilonjy. Marihina anefa fa tato aoriana, nisy tamin’ ny faritra atsimo-andrefana amin’ ny vohitra Kilonjy no lasan’ ny Zanadralambo. Nisy taranak’ Andriatomponarivo niaraka nonina tamin’ Andriatomponarivo teo Ankorombe anefa no efa nanorim-pasana teo Ankorombe koa nisy tamin’ izy ireo no niala teo Ankorombe ka lasa nifindra monina nianavaratra koa natao ho Ankorokely no anaran’ ny vohitra misy azy any avaratra io ho fahatsiarovany an’ Ankorombe. Tamin’ Andriambelomasina kosa dia nidina avy eo Kilonjy ireo zanaka amam-paran’ Andriantomponarivo dia ny terak’ Andriantompomanarivo sy ny terak’ Andriandranofolo koa nijanona sy nanorim-ponenana teo Ankorombe, izay novaina anarana tamin’ io fidinana io ary lasa hoe Fiaferana. ==== Faritr' Antananarivo ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamasinavalona]] sy [[Andrianampoinimerina]] dia nisy tamin’ ireo Andrianamboninolona no nahazo zara-tany teo Antananarivo dia ny faritra avaratr’ Ambohitantely ao antsinanan’ Andohalo, teo Antsakaviro sy Antanimora, ny faritra antsinanan’ i Faravohitra hatreo Ampandrana ka hatrany Ampasandratsarahoby, teo Ambohimanga, teo Anosimanjaka, tao atsimon’ Ambohibao Atsimo, teo Amboniloha, Ankadindramamy, Imerimandroso, Ambohinime, Isoavinimerina, ary amin’ny faritra maro hafa. == Ny asan' ny Andrianamboninolona == Ny Andrianamboninolona dia tsy nanana taozavatra tena nampiavaka azy na dia nanavana azy aza ny [[tenona]] landy. Ny Andrianamboninolona koa dia nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] natao hoe “Rabehaza”, iray amin’ ny sampy 12 masina ka teo Kilonjy no notezaina io sampy io hatramin’ ny nandoroana ny sampy masina. Ary farany, ny lehibe indrindra dia tsy amin’ ny maha-mpanjaka an-dRalambo rainy akory no nahazoan’ Andrianjaka nanjaka nandimby an-dRalambo fa avy amin-dRatsitohininamanjaka reniny. Arak’ izany, raha saika mpampita hasina no anjaran’ ny vehivavy vadin’ ny mpanjaka taty Imerina, i Ratsitohininamanjaka zanaka vavin’ Andrianamboninolona kosa dia niavaka satria dia ny fanjakana no nampitainy tamin’ Andrianjaka raha nanambady an-dRalambo izy. == Jereo koa == * [[Zanakandriana]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] * [[Andriandranando]] * [[Zanadralambo]] * [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] * [[Zazamarolahy]] * [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] ace8ef9mhjl859rrqqs1xvd0v685gfd 1153141 1153140 2026-11-04T16:30:43Z ~2026-58551-01 41560 /* Ao Ambohitrandriananahary sy Ambohitrombihavana */ 1153141 wikitext text/x-wiki Ny '''Andrianamboninolona''' dia [[andriana]] [[merina]], taranak' [[Andrianamboninolona]], zana-drahalahin-dray no rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao Imerina talohan’ ny taona 1896 izany. Atao hoe '''Zanakambony''' koa izy ireo”. Antanantohatr' andriana eo anelanelan' ny [[Andriandranando]] sy ny [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] ny Andrianamboninolona. Tato aoriana dia nantsoina ho [[Andrianteloray]] ny Andriandranando sy ny Andriantompokoindrindra ary ny Andrianamboninolona. == Ny firazananan' ny taranak' Andrianamboninolona == Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona dia tsy Andrianamboninolona avokoa ny firazanany. === Ireo nanaiky hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny taranak' ireo zanakalahin' Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka ==== Ny taranak’ ireo zanakalahin’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, dia ny terak’ Andriantomponarivo sy ny terak’ Andriafakazaka. Ny terak’ Andriantomponarivo nitoetra tao Ambohitrombihavana, Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora|Alasora,]] Kilonjy, Ambonisoa, [[Fieferana]] ary ny vohitra miaraka aminy toa an’ Ambohitriniandriana, Ambohipiainana, Andranomanjaka, Viliahazo, sns dia nataon-dRalambo ho Andrianamboninolona ny firazanany. Ary izay Andrianamboninolona avy eo ka nafindra monina na nifindra monina dia mbola Andrianamboninolona avokoa no firazanany. ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka, izay zanaka vavin’ Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka no sady renin’ny mpanjaka Andrianjaka, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona fa nataon-dRalambo ho Zanadralambo amin’Andrianjaka ny firazanany. Andrianjaka sy ny doriany kosa izay tato aoriana nosokajian’ Andriamasinavalona ho terak’ Ifohiloha dia nizara ho antanantohatra Zanakandriana, zazamarolahy ary [[andriamasinavalona]]. ==== Ny taranak' Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ==== Ny taranak’ Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka andriambavin’ Ambohidrabiby, izay zanakavavin-dRabiby mpanjaka, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany. Nataon-dRabiby, ary nampanarahany an’i Ralambo izany teniny izany mba ho tanteraka, ho “Zanakandriana mandrakizay mahazo manjaka” afohezina hoe Andriandoriamanjaka ireo taranaka ireo. Anefa ireo Andriandoriamanjaka tompon’ Ambohibe akaikin' Ambohibeloma ao avaratr' Arivonimamo any Imamo dia mitonona ho Andrianamboninolona ihany. === Ny tsy nanaiky ny hatao ho Andrianamboninolona === ==== Ny tsy nanaiky ny hatao ho Andrianamboninolona ==== Fa nisy koa teo [[Alasora]] (sa Ambohitrandriananahary?) zafin’ Andriamananitany, na taranak’ Andrianamboninolona avy amin’ Andriantomponarivo lahimatoa hoy ny [[lovantsofina]] hafa, no tsy nanaiky ny nanaovan-dRalambo azy ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nanasokajy ny tenany ho “Zanakandriana mahazo manjaka”, koa ny anaran’ izy ireo aza dia nasiany hoe “manjaka” dia Andrianonimanjakatany, Ramanjaka sy Ramanalinarivo mianadahy izany. Koa nandao an’ i Alasora izy ireo tamin’ ny nanjakan-dRalambo ary nianatsimo tany [[Betsileo]] koa tonga mpanjaka voalohany tao Andratsay. Ary izy ireo dia tsy mitonon-tena ho Andrianamboninolona mihitsy mandraka ankehitriny fa Zanakandriana no firazanany hatrizay ka hatramin' ny niakaran' [[Andrianampoinimerina]] teo amin' ny fanjakana na dia taranak’ Andriamananitany aza izy ireo. ==== Ny natao hoe Zanadralambo ==== Fa ny Zana-dRambavy ao [[Masindray]] ambadik’Ambohimanambola, na dia zanaka nateraky ny mpanjaka Ralambo sy Ratomponivololona zanak’ Andrianamboninolona aza i Rambavy, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon’ Andrianampoinimerina ho “[[Zanadralambo]]” izy ireo. ==== Ireo mitonona ho Andrianamboninolona ==== Ny terak’ Andriamitondra rahalahin’ Andrianamboninolona dia nitonona fa Andrianamboninolona no firazanany anefa ny lovantsofina hafa dia milaza fa na dia neken’ ny mpanjaka nifandimby aza ny maha-taranak’ Andriamananitany ny terak’ Andriamitondra dia tsy nomena ny firazanana Andrianamboninolona izy ireo saingy natao ho manan-tantara, koa izy ireo ihany no mahazo mikasika ny taolambalo anaty trano masina aty Imerina nanomboka tamin’ Andrianampoinimerina. Misy kosa ny tera-dRalambo izay milaza fa tsy Zanadralambo ny firazanany fa Andrianamboninolona dia ny sasany amin’ ny terak’ i Manandriana izany. === Ny toerana ahitana ny Andrianamboninolona === ==== Ao Ambohitrandriananahary sy Ambohitrombihavana ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamanelo]] (talohan’ ny taona 1575) dia teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora]], teo amin’ Andriamananitany rainy, no nonina i [[Andrianamboninolona]]. Rehefa novonoin’ ny mpanjaka Andriamanelo moa i Andriamananitany rahalahiny dia nandositra niala teo Ambohitrandriananahary-Alasora i Andrianamboninolona ka nifindra nonina teo Analamanitra nantsoina hoe Ambohitralantenina. Tato aoriana dia nomen’ Andriamanelo ho zara-tanin’ Andrianamboninolona, ankoatra an’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, i Ambohitralantenina saingy niova ny anarany ary lasa hoe Ambohitrombihavana. Teo Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka vadiny no nonina ary maro no teraka teo ireo zanany. Ao Ambohitrombihavana ihany no nafenina i Andrianamboninolona ary maro ireo taranany sy andriana havany no nafenina ao koa, "ity vohitra ity dia omby havana" hoy izy ka izany no nahatonga ireo sokajin’ andriana hafa ankoatran’ny Andrianamboninolona lasa maro nanorim-ponenana, nifangaro tamin’ny tompon-tanàna ary nafenina teo. Nisy fotoana anefa Andrianamboninolona nitoetra tamin-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany hafa teo Ambohitrandriananahary avaratr’ Ambohidrabiby, koa izy Andrianamboninolona no nanao io anaram-bohitra eo avaratr’ Ambohidrabiby io ho fitadidiana ny maha iray io vohitra io amin’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora izay zara-taniny ihany. ==== Hatreo Ambohitrombihavana ka hatrany Kilonjy sy Ankorombe ==== Rehefa lasa vadin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka Ratompokoandriambavy zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka dia nitarin-dRalambo ny zara-tanin’ Andrianamboninolona rafozan-dahiny ka ankoatr’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora sy Ambohitrombihavana, dia nomen-dRalambo an’ Andrianamboninolona rafozany ny tampon-tanety mitomandavana hatreo Ambohitrombihavana mianavaratra hatrany Kilonjy sy ny manodidina. Araka izany, teo anelanelan' ny zara-tanin' ny [[Andriandranando]] sy ny zara-tanin' ny [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] no nisy ny zara-tanin' ny Andrianamboninolona. Teo amin’ ny lapan’ Ambohidrabiby renivohim-panjakany kosa anefa no namponenin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka vadiny sy ny zanany (fa rehefa lehibe nahasaraka ireo zana-dRatsitohininamanjaka vao napetrany tamin’ ny vohitra hafa). Teo Ambohidrabiby koa, amin’ ny faritra avaratry ny lapany, no namponenin-dRalambo noho ny antony manokana ireo [[Andriandoriamanjaka]] zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka ary ry Andriantomponarivo mirahalahy anadahin-dRatsitohininamanjaka izay zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka. Ireo anadahin-dRatsitohininamanjaka ireo moa dia tsy nahazo zara-tany teo Ambohidrabiby (anefa Ratsitohininamanjaka dia nafenina teo Ambohidrabiby rehefa niamboho). Nony tato aoriana dia nafindran-dRalambo avy eo Ambohidrabiby honina amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona i Andriantomponarivo mirahalahy sy ny fianakaviany. Tamin’ izany dia i Andriantomponarivo lahimatoan’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, no napetra-dRalambo teo Kilonjy sy Ambonisoa izay faritra avaratra indrindra amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona. Ny rahalahin’ Andriantomponarivo kosa dia ny teo Ambohitriniandriana, Ambohitrombihavana sy Ambohitrandriananahary. Nisy tamin’ny terak’ Andriantomponarivo anefa no tsy nanaiky ho eo Kilonjy fa nonina teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora. Andriantomponarivo sy ny taranany vitsivitsy anefa tsy nonina ela teo Kilonjy fa nidina tety ambany andrefana teo Ankorombe ka nonina tanteraka teo (anefa izy dia nafenina ao Kilonjy ihany rehefa niamboho). Fa ny zanany roa lahy natao hoe Andrianolonantonandriana sy Andriandranotolo tsy mba nanaraka azy teo Ankorombe fa nijanona nonina teo Kilonjy. Marihina anefa fa tato aoriana, nisy tamin’ ny faritra atsimo-andrefana amin’ ny vohitra Kilonjy no lasan’ ny Zanadralambo. Nisy taranak’ Andriatomponarivo niaraka nonina tamin’ Andriatomponarivo teo Ankorombe anefa no efa nanorim-pasana teo Ankorombe koa nisy tamin’ izy ireo no niala teo Ankorombe ka lasa nifindra monina nianavaratra koa natao ho Ankorokely no anaran’ ny vohitra misy azy any avaratra io ho fahatsiarovany an’ Ankorombe. Tamin’ Andriambelomasina kosa dia nidina avy eo Kilonjy ireo zanaka amam-paran’ Andriantomponarivo dia ny terak’ Andriantompomanarivo sy ny terak’ Andriandranofolo koa nijanona sy nanorim-ponenana teo Ankorombe, izay novaina anarana tamin’ io fidinana io ary lasa hoe Fiaferana. ==== Faritr' Antananarivo ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamasinavalona]] sy [[Andrianampoinimerina]] dia nisy tamin’ ireo Andrianamboninolona no nahazo zara-tany teo Antananarivo dia ny faritra avaratr’ Ambohitantely ao antsinanan’ Andohalo, teo Antsakaviro sy Antanimora, ny faritra antsinanan’ i Faravohitra hatreo Ampandrana ka hatrany Ampasandratsarahoby, teo Ambohimanga, teo Anosimanjaka, tao atsimon’ Ambohibao Atsimo, teo Amboniloha, Ankadindramamy, Imerimandroso, Ambohinime, Isoavinimerina, ary amin’ny faritra maro hafa. == Ny asan' ny Andrianamboninolona == Ny Andrianamboninolona dia tsy nanana taozavatra tena nampiavaka azy na dia nanavana azy aza ny [[tenona]] landy. Ny Andrianamboninolona koa dia nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] natao hoe “Rabehaza”, iray amin’ ny sampy 12 masina ka teo Kilonjy no notezaina io sampy io hatramin’ ny nandoroana ny sampy masina. Ary farany, ny lehibe indrindra dia tsy amin’ ny maha-mpanjaka an-dRalambo rainy akory no nahazoan’ Andrianjaka nanjaka nandimby an-dRalambo fa avy amin-dRatsitohininamanjaka reniny. Arak’ izany, raha saika mpampita hasina no anjaran’ ny vehivavy vadin’ ny mpanjaka taty Imerina, i Ratsitohininamanjaka zanaka vavin’ Andrianamboninolona kosa dia niavaka satria dia ny fanjakana no nampitainy tamin’ Andrianjaka raha nanambady an-dRalambo izy. == Jereo koa == * [[Zanakandriana]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] * [[Andriandranando]] * [[Zanadralambo]] * [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] * [[Zazamarolahy]] * [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] 5azfh175rp9fum40b8fjjghw050g8gx 1153142 1153141 2026-11-04T16:33:05Z ~2026-58551-01 41560 /* Hatreo Ambohitrombihavana ka hatrany Kilonjy sy Ankorombe */ 1153142 wikitext text/x-wiki Ny '''Andrianamboninolona''' dia [[andriana]] [[merina]], taranak' [[Andrianamboninolona]], zana-drahalahin-dray no rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao Imerina talohan’ ny taona 1896 izany. Atao hoe '''Zanakambony''' koa izy ireo”. Antanantohatr' andriana eo anelanelan' ny [[Andriandranando]] sy ny [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] ny Andrianamboninolona. Tato aoriana dia nantsoina ho [[Andrianteloray]] ny Andriandranando sy ny Andriantompokoindrindra ary ny Andrianamboninolona. == Ny firazananan' ny taranak' Andrianamboninolona == Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona dia tsy Andrianamboninolona avokoa ny firazanany. === Ireo nanaiky hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny taranak' ireo zanakalahin' Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka ==== Ny taranak’ ireo zanakalahin’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, dia ny terak’ Andriantomponarivo sy ny terak’ Andriafakazaka. Ny terak’ Andriantomponarivo nitoetra tao Ambohitrombihavana, Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora|Alasora,]] Kilonjy, Ambonisoa, [[Fieferana]] ary ny vohitra miaraka aminy toa an’ Ambohitriniandriana, Ambohipiainana, Andranomanjaka, Viliahazo, sns dia nataon-dRalambo ho Andrianamboninolona ny firazanany. Ary izay Andrianamboninolona avy eo ka nafindra monina na nifindra monina dia mbola Andrianamboninolona avokoa no firazanany. ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka, izay zanaka vavin’ Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka no sady renin’ny mpanjaka Andrianjaka, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona fa nataon-dRalambo ho Zanadralambo amin’Andrianjaka ny firazanany. Andrianjaka sy ny doriany kosa izay tato aoriana nosokajian’ Andriamasinavalona ho terak’ Ifohiloha dia nizara ho antanantohatra Zanakandriana, zazamarolahy ary [[andriamasinavalona]]. ==== Ny taranak' Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ==== Ny taranak’ Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka andriambavin’ Ambohidrabiby, izay zanakavavin-dRabiby mpanjaka, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany. Nataon-dRabiby, ary nampanarahany an’i Ralambo izany teniny izany mba ho tanteraka, ho “Zanakandriana mandrakizay mahazo manjaka” afohezina hoe Andriandoriamanjaka ireo taranaka ireo. Anefa ireo Andriandoriamanjaka tompon’ Ambohibe akaikin' Ambohibeloma ao avaratr' Arivonimamo any Imamo dia mitonona ho Andrianamboninolona ihany. === Ny tsy nanaiky ny hatao ho Andrianamboninolona === ==== Ny tsy nanaiky ny hatao ho Andrianamboninolona ==== Fa nisy koa teo [[Alasora]] (sa Ambohitrandriananahary?) zafin’ Andriamananitany, na taranak’ Andrianamboninolona avy amin’ Andriantomponarivo lahimatoa hoy ny [[lovantsofina]] hafa, no tsy nanaiky ny nanaovan-dRalambo azy ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nanasokajy ny tenany ho “Zanakandriana mahazo manjaka”, koa ny anaran’ izy ireo aza dia nasiany hoe “manjaka” dia Andrianonimanjakatany, Ramanjaka sy Ramanalinarivo mianadahy izany. Koa nandao an’ i Alasora izy ireo tamin’ ny nanjakan-dRalambo ary nianatsimo tany [[Betsileo]] koa tonga mpanjaka voalohany tao Andratsay. Ary izy ireo dia tsy mitonon-tena ho Andrianamboninolona mihitsy mandraka ankehitriny fa Zanakandriana no firazanany hatrizay ka hatramin' ny niakaran' [[Andrianampoinimerina]] teo amin' ny fanjakana na dia taranak’ Andriamananitany aza izy ireo. ==== Ny natao hoe Zanadralambo ==== Fa ny Zana-dRambavy ao [[Masindray]] ambadik’Ambohimanambola, na dia zanaka nateraky ny mpanjaka Ralambo sy Ratomponivololona zanak’ Andrianamboninolona aza i Rambavy, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon’ Andrianampoinimerina ho “[[Zanadralambo]]” izy ireo. ==== Ireo mitonona ho Andrianamboninolona ==== Ny terak’ Andriamitondra rahalahin’ Andrianamboninolona dia nitonona fa Andrianamboninolona no firazanany anefa ny lovantsofina hafa dia milaza fa na dia neken’ ny mpanjaka nifandimby aza ny maha-taranak’ Andriamananitany ny terak’ Andriamitondra dia tsy nomena ny firazanana Andrianamboninolona izy ireo saingy natao ho manan-tantara, koa izy ireo ihany no mahazo mikasika ny taolambalo anaty trano masina aty Imerina nanomboka tamin’ Andrianampoinimerina. Misy kosa ny tera-dRalambo izay milaza fa tsy Zanadralambo ny firazanany fa Andrianamboninolona dia ny sasany amin’ ny terak’ i Manandriana izany. === Ny toerana ahitana ny Andrianamboninolona === ==== Ao Ambohitrandriananahary sy Ambohitrombihavana ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamanelo]] (talohan’ ny taona 1575) dia teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora]], teo amin’ Andriamananitany rainy, no nonina i [[Andrianamboninolona]]. Rehefa novonoin’ ny mpanjaka Andriamanelo moa i Andriamananitany rahalahiny dia nandositra niala teo Ambohitrandriananahary-Alasora i Andrianamboninolona ka nifindra nonina teo Analamanitra nantsoina hoe Ambohitralantenina. Tato aoriana dia nomen’ Andriamanelo ho zara-tanin’ Andrianamboninolona, ankoatra an’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, i Ambohitralantenina saingy niova ny anarany ary lasa hoe Ambohitrombihavana. Teo Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka vadiny no nonina ary maro no teraka teo ireo zanany. Ao Ambohitrombihavana ihany no nafenina i Andrianamboninolona ary maro ireo taranany sy andriana havany no nafenina ao koa, "ity vohitra ity dia omby havana" hoy izy ka izany no nahatonga ireo sokajin’ andriana hafa ankoatran’ny Andrianamboninolona lasa maro nanorim-ponenana, nifangaro tamin’ny tompon-tanàna ary nafenina teo. Nisy fotoana anefa Andrianamboninolona nitoetra tamin-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany hafa teo Ambohitrandriananahary avaratr’ Ambohidrabiby, koa izy Andrianamboninolona no nanao io anaram-bohitra eo avaratr’ Ambohidrabiby io ho fitadidiana ny maha iray io vohitra io amin’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora izay zara-taniny ihany. ==== Hatreo Ambohitrombihavana ka hatrany Kilonjy sy Ankorombe ==== Rehefa lasa vadin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka Ratompokoandriambavy zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka dia nitarin-dRalambo ny zara-tanin’ Andrianamboninolona rafozan-dahiny ka ankoatr’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora sy Ambohitrombihavana, dia nomen-dRalambo an’ Andrianamboninolona rafozany ny tampon-tanety mitomandavana hatreo Ambohitrombihavana mianavaratra hatrany Kilonjy sy ny manodidina. Araka izany, teo anelanelan' ny zara-tanin' ny [[Andriandranando]] sy ny zara-tanin' ny [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] no nisy ny zara-tanin' ny Andrianamboninolona. Teo amin’ ny lapan’ Ambohidrabiby renivohim-panjakany kosa anefa no namponenin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka vadiny sy ny zanany (fa rehefa lehibe nahasaraka ireo zana-dRatsitohininamanjaka vao napetrany tamin’ ny vohitra hafa). Teo Ambohidrabiby koa, amin’ ny faritra avaratry ny lapany, no namponenin-dRalambo noho ny antony manokana ireo [[Andriandoriamanjaka]] zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka ary ry Andriantomponarivo mirahalahy anadahin-dRatsitohininamanjaka izay zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka. Ireo anadahin-dRatsitohininamanjaka ireo moa dia tsy nahazo zara-tany teo Ambohidrabiby (anefa Ratsitohininamanjaka dia nafenina teo Ambohidrabiby rehefa niamboho). Nony tato aoriana dia nafindran-dRalambo avy eo Ambohidrabiby honina amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona i Andriantomponarivo mirahalahy sy ny fianakaviany. Tamin’ izany dia i Andriantomponarivo lahimatoan’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, no napetra-dRalambo teo Kilonjy sy Ambonisoa izay faritra avaratra indrindra amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona. Ny rahalahin’ Andriantomponarivo kosa dia ny teo Ambohitriniandriana, Ambohitrombihavana sy Ambohitrandriananahary. Nisy tamin’ny terak’ Andriantomponarivo anefa no tsy nanaiky ho eo Kilonjy fa nonina teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora. Andriantomponarivo sy ny taranany vitsivitsy anefa tsy nonina ela teo Kilonjy fa nidina tety ambany andrefana teo Ankorombe ka nonina tanteraka teo (anefa izy dia nafenina ao Kilonjy ihany rehefa niamboho). Fa ny zanany roa lahy natao hoe Andrianolonantonandriana sy Andriandranotolo tsy mba nanaraka azy teo Ankorombe fa nijanona nonina teo Kilonjy. Marihina anefa fa tato aoriana, nisy tamin’ ny faritra atsimo-andrefana amin’ ny vohitra Kilonjy no lasan’ ny Zanadralambo. Nisy taranak’ Andriatomponarivo niaraka nonina tamin’ Andriatomponarivo teo Ankorombe anefa no efa nanorim-pasana teo Ankorombe koa nisy tamin’ izy ireo no niala teo Ankorombe ka lasa nifindra monina nianavaratra koa natao ho Ankorokely no anaran’ ny vohitra misy azy any avaratra io ho fahatsiarovany an’ Ankorombe. Tamin’ Andriambelomasina kosa dia nidina avy eo Kilonjy ireo zanaka amam-paran’ Andriantomponarivo dia ny terak’ Andriantompomanarivo sy ny terak’ Andriandranofolo koa nijanona sy nanorim-ponenana teo Ankorombe, izay novaina anarana tamin’ io fidinana io ary lasa hoe Fiaferana. ==== Faritr' Antananarivo ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamasinavalona]] sy [[Andrianampoinimerina]] dia nisy tamin’ ireo Andrianamboninolona no nahazo zara-tany teo Antananarivo dia ny faritra avaratr’ Ambohitantely ao antsinanan’ Andohalo, teo Antsakaviro sy Antanimora, ny faritra antsinanan’ i Faravohitra hatreo Ampandrana ka hatrany Ampasandratsarahoby, teo Ambohimanga, teo Anosimanjaka, tao atsimon’ Ambohibao Atsimo, teo Amboniloha, Ankadindramamy, Imerimandroso, Ambohinime, Isoavinimerina, ary amin’ny faritra maro hafa. == Ny asan' ny Andrianamboninolona == Ny Andrianamboninolona dia tsy nanana taozavatra tena nampiavaka azy na dia nanavana azy aza ny [[tenona]] landy. Ny Andrianamboninolona koa dia nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] natao hoe “Rabehaza”, iray amin’ ny sampy 12 masina ka teo Kilonjy no notezaina io sampy io hatramin’ ny nandoroana ny sampy masina. Ary farany, ny lehibe indrindra dia tsy amin’ ny maha-mpanjaka an-dRalambo rainy akory no nahazoan’ Andrianjaka nanjaka nandimby an-dRalambo fa avy amin-dRatsitohininamanjaka reniny. Arak’ izany, raha saika mpampita hasina no anjaran’ ny vehivavy vadin’ ny mpanjaka taty Imerina, i Ratsitohininamanjaka zanaka vavin’ Andrianamboninolona kosa dia niavaka satria dia ny fanjakana no nampitainy tamin’ Andrianjaka raha nanambady an-dRalambo izy. == Jereo koa == * [[Zanakandriana]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] * [[Andriandranando]] * [[Zanadralambo]] * [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] * [[Zazamarolahy]] * [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] q7nbklb1szj9i99jyd1eotxllhccy1f 1153143 1153142 2026-11-04T16:39:27Z ~2026-58551-01 41560 /* Ny asan' ny Andrianamboninolona */ 1153143 wikitext text/x-wiki Ny '''Andrianamboninolona''' dia [[andriana]] [[merina]], taranak' [[Andrianamboninolona]], zana-drahalahin-dray no rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao Imerina talohan’ ny taona 1896 izany. Atao hoe '''Zanakambony''' koa izy ireo”. Antanantohatr' andriana eo anelanelan' ny [[Andriandranando]] sy ny [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] ny Andrianamboninolona. Tato aoriana dia nantsoina ho [[Andrianteloray]] ny Andriandranando sy ny Andriantompokoindrindra ary ny Andrianamboninolona. == Ny firazananan' ny taranak' Andrianamboninolona == Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona dia tsy Andrianamboninolona avokoa ny firazanany. === Ireo nanaiky hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny taranak' ireo zanakalahin' Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka ==== Ny taranak’ ireo zanakalahin’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, dia ny terak’ Andriantomponarivo sy ny terak’ Andriafakazaka. Ny terak’ Andriantomponarivo nitoetra tao Ambohitrombihavana, Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora|Alasora,]] Kilonjy, Ambonisoa, [[Fieferana]] ary ny vohitra miaraka aminy toa an’ Ambohitriniandriana, Ambohipiainana, Andranomanjaka, Viliahazo, sns dia nataon-dRalambo ho Andrianamboninolona ny firazanany. Ary izay Andrianamboninolona avy eo ka nafindra monina na nifindra monina dia mbola Andrianamboninolona avokoa no firazanany. ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka, izay zanaka vavin’ Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka no sady renin’ny mpanjaka Andrianjaka, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona fa nataon-dRalambo ho Zanadralambo amin’Andrianjaka ny firazanany. Andrianjaka sy ny doriany kosa izay tato aoriana nosokajian’ Andriamasinavalona ho terak’ Ifohiloha dia nizara ho antanantohatra Zanakandriana, zazamarolahy ary [[andriamasinavalona]]. ==== Ny taranak' Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ==== Ny taranak’ Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka andriambavin’ Ambohidrabiby, izay zanakavavin-dRabiby mpanjaka, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany. Nataon-dRabiby, ary nampanarahany an’i Ralambo izany teniny izany mba ho tanteraka, ho “Zanakandriana mandrakizay mahazo manjaka” afohezina hoe Andriandoriamanjaka ireo taranaka ireo. Anefa ireo Andriandoriamanjaka tompon’ Ambohibe akaikin' Ambohibeloma ao avaratr' Arivonimamo any Imamo dia mitonona ho Andrianamboninolona ihany. === Ny tsy nanaiky ny hatao ho Andrianamboninolona === ==== Ny tsy nanaiky ny hatao ho Andrianamboninolona ==== Fa nisy koa teo [[Alasora]] (sa Ambohitrandriananahary?) zafin’ Andriamananitany, na taranak’ Andrianamboninolona avy amin’ Andriantomponarivo lahimatoa hoy ny [[lovantsofina]] hafa, no tsy nanaiky ny nanaovan-dRalambo azy ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nanasokajy ny tenany ho “Zanakandriana mahazo manjaka”, koa ny anaran’ izy ireo aza dia nasiany hoe “manjaka” dia Andrianonimanjakatany, Ramanjaka sy Ramanalinarivo mianadahy izany. Koa nandao an’ i Alasora izy ireo tamin’ ny nanjakan-dRalambo ary nianatsimo tany [[Betsileo]] koa tonga mpanjaka voalohany tao Andratsay. Ary izy ireo dia tsy mitonon-tena ho Andrianamboninolona mihitsy mandraka ankehitriny fa Zanakandriana no firazanany hatrizay ka hatramin' ny niakaran' [[Andrianampoinimerina]] teo amin' ny fanjakana na dia taranak’ Andriamananitany aza izy ireo. ==== Ny natao hoe Zanadralambo ==== Fa ny Zana-dRambavy ao [[Masindray]] ambadik’Ambohimanambola, na dia zanaka nateraky ny mpanjaka Ralambo sy Ratomponivololona zanak’ Andrianamboninolona aza i Rambavy, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon’ Andrianampoinimerina ho “[[Zanadralambo]]” izy ireo. ==== Ireo mitonona ho Andrianamboninolona ==== Ny terak’ Andriamitondra rahalahin’ Andrianamboninolona dia nitonona fa Andrianamboninolona no firazanany anefa ny lovantsofina hafa dia milaza fa na dia neken’ ny mpanjaka nifandimby aza ny maha-taranak’ Andriamananitany ny terak’ Andriamitondra dia tsy nomena ny firazanana Andrianamboninolona izy ireo saingy natao ho manan-tantara, koa izy ireo ihany no mahazo mikasika ny taolambalo anaty trano masina aty Imerina nanomboka tamin’ Andrianampoinimerina. Misy kosa ny tera-dRalambo izay milaza fa tsy Zanadralambo ny firazanany fa Andrianamboninolona dia ny sasany amin’ ny terak’ i Manandriana izany. === Ny toerana ahitana ny Andrianamboninolona === ==== Ao Ambohitrandriananahary sy Ambohitrombihavana ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamanelo]] (talohan’ ny taona 1575) dia teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora]], teo amin’ Andriamananitany rainy, no nonina i [[Andrianamboninolona]]. Rehefa novonoin’ ny mpanjaka Andriamanelo moa i Andriamananitany rahalahiny dia nandositra niala teo Ambohitrandriananahary-Alasora i Andrianamboninolona ka nifindra nonina teo Analamanitra nantsoina hoe Ambohitralantenina. Tato aoriana dia nomen’ Andriamanelo ho zara-tanin’ Andrianamboninolona, ankoatra an’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, i Ambohitralantenina saingy niova ny anarany ary lasa hoe Ambohitrombihavana. Teo Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka vadiny no nonina ary maro no teraka teo ireo zanany. Ao Ambohitrombihavana ihany no nafenina i Andrianamboninolona ary maro ireo taranany sy andriana havany no nafenina ao koa, "ity vohitra ity dia omby havana" hoy izy ka izany no nahatonga ireo sokajin’ andriana hafa ankoatran’ny Andrianamboninolona lasa maro nanorim-ponenana, nifangaro tamin’ny tompon-tanàna ary nafenina teo. Nisy fotoana anefa Andrianamboninolona nitoetra tamin-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany hafa teo Ambohitrandriananahary avaratr’ Ambohidrabiby, koa izy Andrianamboninolona no nanao io anaram-bohitra eo avaratr’ Ambohidrabiby io ho fitadidiana ny maha iray io vohitra io amin’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora izay zara-taniny ihany. ==== Hatreo Ambohitrombihavana ka hatrany Kilonjy sy Ankorombe ==== Rehefa lasa vadin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka Ratompokoandriambavy zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka dia nitarin-dRalambo ny zara-tanin’ Andrianamboninolona rafozan-dahiny ka ankoatr’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora sy Ambohitrombihavana, dia nomen-dRalambo an’ Andrianamboninolona rafozany ny tampon-tanety mitomandavana hatreo Ambohitrombihavana mianavaratra hatrany Kilonjy sy ny manodidina. Araka izany, teo anelanelan' ny zara-tanin' ny [[Andriandranando]] sy ny zara-tanin' ny [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] no nisy ny zara-tanin' ny Andrianamboninolona. Teo amin’ ny lapan’ Ambohidrabiby renivohim-panjakany kosa anefa no namponenin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka vadiny sy ny zanany (fa rehefa lehibe nahasaraka ireo zana-dRatsitohininamanjaka vao napetrany tamin’ ny vohitra hafa). Teo Ambohidrabiby koa, amin’ ny faritra avaratry ny lapany, no namponenin-dRalambo noho ny antony manokana ireo [[Andriandoriamanjaka]] zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka ary ry Andriantomponarivo mirahalahy anadahin-dRatsitohininamanjaka izay zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka. Ireo anadahin-dRatsitohininamanjaka ireo moa dia tsy nahazo zara-tany teo Ambohidrabiby (anefa Ratsitohininamanjaka dia nafenina teo Ambohidrabiby rehefa niamboho). Nony tato aoriana dia nafindran-dRalambo avy eo Ambohidrabiby honina amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona i Andriantomponarivo mirahalahy sy ny fianakaviany. Tamin’ izany dia i Andriantomponarivo lahimatoan’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, no napetra-dRalambo teo Kilonjy sy Ambonisoa izay faritra avaratra indrindra amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona. Ny rahalahin’ Andriantomponarivo kosa dia ny teo Ambohitriniandriana, Ambohitrombihavana sy Ambohitrandriananahary. Nisy tamin’ny terak’ Andriantomponarivo anefa no tsy nanaiky ho eo Kilonjy fa nonina teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora. Andriantomponarivo sy ny taranany vitsivitsy anefa tsy nonina ela teo Kilonjy fa nidina tety ambany andrefana teo Ankorombe ka nonina tanteraka teo (anefa izy dia nafenina ao Kilonjy ihany rehefa niamboho). Fa ny zanany roa lahy natao hoe Andrianolonantonandriana sy Andriandranotolo tsy mba nanaraka azy teo Ankorombe fa nijanona nonina teo Kilonjy. Marihina anefa fa tato aoriana, nisy tamin’ ny faritra atsimo-andrefana amin’ ny vohitra Kilonjy no lasan’ ny Zanadralambo. Nisy taranak’ Andriatomponarivo niaraka nonina tamin’ Andriatomponarivo teo Ankorombe anefa no efa nanorim-pasana teo Ankorombe koa nisy tamin’ izy ireo no niala teo Ankorombe ka lasa nifindra monina nianavaratra koa natao ho Ankorokely no anaran’ ny vohitra misy azy any avaratra io ho fahatsiarovany an’ Ankorombe. Tamin’ Andriambelomasina kosa dia nidina avy eo Kilonjy ireo zanaka amam-paran’ Andriantomponarivo dia ny terak’ Andriantompomanarivo sy ny terak’ Andriandranofolo koa nijanona sy nanorim-ponenana teo Ankorombe, izay novaina anarana tamin’ io fidinana io ary lasa hoe Fiaferana. ==== Faritr' Antananarivo ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamasinavalona]] sy [[Andrianampoinimerina]] dia nisy tamin’ ireo Andrianamboninolona no nahazo zara-tany teo Antananarivo dia ny faritra avaratr’ Ambohitantely ao antsinanan’ Andohalo, teo Antsakaviro sy Antanimora, ny faritra antsinanan’ i Faravohitra hatreo Ampandrana ka hatrany Ampasandratsarahoby, teo Ambohimanga, teo Anosimanjaka, tao atsimon’ Ambohibao Atsimo, teo Amboniloha, Ankadindramamy, Imerimandroso, Ambohinime, Isoavinimerina, ary amin’ny faritra maro hafa. == Ny asan' ny Andrianamboninolona == Ny Andrianamboninolona dia navanana tamin’ny [[tenona]] landy. Ny Andrianamboninolona koa dia nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] natao hoe “Rabehaza”, iray amin’ ny sampy 12 masina ka teo Kilonjy no notezaina io sampy io hatramin’ ny nandoroana ny sampy masina. Ary farany, ny lehibe indrindra dia tsy amin’ ny maha-mpanjaka an-dRalambo rainy akory no nahazoan’ Andrianjaka nanjaka nandimby an-dRalambo fa avy amin-dRatsitohininamanjaka reniny. Arak’ izany, raha saika mpampita hasina no anjaran’ ny vehivavy vadin’ ny mpanjaka taty Imerina, i Ratsitohininamanjaka zanaka vavin’ Andrianamboninolona kosa dia niavaka satria dia ny fanjakana no nampitainy tamin’ Andrianjaka zanany raha nanambady an-dRalambo izy. == Jereo koa == * [[Zanakandriana]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] * [[Andriandranando]] * [[Zanadralambo]] * [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] * [[Zazamarolahy]] * [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] kilnaun9p8zpre2ggrd5j59bys8t7yg 1153144 1153143 2026-11-04T16:41:08Z ~2026-58551-01 41560 /* Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka */ 1153144 wikitext text/x-wiki Ny '''Andrianamboninolona''' dia [[andriana]] [[merina]], taranak' [[Andrianamboninolona]], zana-drahalahin-dray no rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao Imerina talohan’ ny taona 1896 izany. Atao hoe '''Zanakambony''' koa izy ireo”. Antanantohatr' andriana eo anelanelan' ny [[Andriandranando]] sy ny [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] ny Andrianamboninolona. Tato aoriana dia nantsoina ho [[Andrianteloray]] ny Andriandranando sy ny Andriantompokoindrindra ary ny Andrianamboninolona. == Ny firazananan' ny taranak' Andrianamboninolona == Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona dia tsy Andrianamboninolona avokoa ny firazanany. === Ireo nanaiky hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny taranak' ireo zanakalahin' Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka ==== Ny taranak’ ireo zanakalahin’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, dia ny terak’ Andriantomponarivo sy ny terak’ Andriafakazaka. Ny terak’ Andriantomponarivo nitoetra tao Ambohitrombihavana, Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora|Alasora,]] Kilonjy, Ambonisoa, [[Fieferana]] ary ny vohitra miaraka aminy toa an’ Ambohitriniandriana, Ambohipiainana, Andranomanjaka, Viliahazo, sns dia nataon-dRalambo ho Andrianamboninolona ny firazanany. Ary izay Andrianamboninolona avy eo ka nafindra monina na nifindra monina dia mbola Andrianamboninolona avokoa no firazanany. ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka, izay zanakavavin’ Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka no sady renin’ny mpanjaka Andrianjaka, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona fa nataon-dRalambo ho Zanadralambo amin’Andrianjaka ny firazanany. Andrianjaka sy ny doriany kosa izay tato aoriana nosokajian’ Andriamasinavalona ho terak’ Ifohiloha dia nizara ho antanantohatra Zanakandriana, zazamarolahy ary [[andriamasinavalona]]. ==== Ny taranak' Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ==== Ny taranak’ Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka andriambavin’ Ambohidrabiby, izay zanakavavin-dRabiby mpanjaka, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany. Nataon-dRabiby, ary nampanarahany an’i Ralambo izany teniny izany mba ho tanteraka, ho “Zanakandriana mandrakizay mahazo manjaka” afohezina hoe Andriandoriamanjaka ireo taranaka ireo. Anefa ireo Andriandoriamanjaka tompon’ Ambohibe akaikin' Ambohibeloma ao avaratr' Arivonimamo any Imamo dia mitonona ho Andrianamboninolona ihany. === Ny tsy nanaiky ny hatao ho Andrianamboninolona === ==== Ny tsy nanaiky ny hatao ho Andrianamboninolona ==== Fa nisy koa teo [[Alasora]] (sa Ambohitrandriananahary?) zafin’ Andriamananitany, na taranak’ Andrianamboninolona avy amin’ Andriantomponarivo lahimatoa hoy ny [[lovantsofina]] hafa, no tsy nanaiky ny nanaovan-dRalambo azy ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nanasokajy ny tenany ho “Zanakandriana mahazo manjaka”, koa ny anaran’ izy ireo aza dia nasiany hoe “manjaka” dia Andrianonimanjakatany, Ramanjaka sy Ramanalinarivo mianadahy izany. Koa nandao an’ i Alasora izy ireo tamin’ ny nanjakan-dRalambo ary nianatsimo tany [[Betsileo]] koa tonga mpanjaka voalohany tao Andratsay. Ary izy ireo dia tsy mitonon-tena ho Andrianamboninolona mihitsy mandraka ankehitriny fa Zanakandriana no firazanany hatrizay ka hatramin' ny niakaran' [[Andrianampoinimerina]] teo amin' ny fanjakana na dia taranak’ Andriamananitany aza izy ireo. ==== Ny natao hoe Zanadralambo ==== Fa ny Zana-dRambavy ao [[Masindray]] ambadik’Ambohimanambola, na dia zanaka nateraky ny mpanjaka Ralambo sy Ratomponivololona zanak’ Andrianamboninolona aza i Rambavy, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon’ Andrianampoinimerina ho “[[Zanadralambo]]” izy ireo. ==== Ireo mitonona ho Andrianamboninolona ==== Ny terak’ Andriamitondra rahalahin’ Andrianamboninolona dia nitonona fa Andrianamboninolona no firazanany anefa ny lovantsofina hafa dia milaza fa na dia neken’ ny mpanjaka nifandimby aza ny maha-taranak’ Andriamananitany ny terak’ Andriamitondra dia tsy nomena ny firazanana Andrianamboninolona izy ireo saingy natao ho manan-tantara, koa izy ireo ihany no mahazo mikasika ny taolambalo anaty trano masina aty Imerina nanomboka tamin’ Andrianampoinimerina. Misy kosa ny tera-dRalambo izay milaza fa tsy Zanadralambo ny firazanany fa Andrianamboninolona dia ny sasany amin’ ny terak’ i Manandriana izany. === Ny toerana ahitana ny Andrianamboninolona === ==== Ao Ambohitrandriananahary sy Ambohitrombihavana ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamanelo]] (talohan’ ny taona 1575) dia teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora]], teo amin’ Andriamananitany rainy, no nonina i [[Andrianamboninolona]]. Rehefa novonoin’ ny mpanjaka Andriamanelo moa i Andriamananitany rahalahiny dia nandositra niala teo Ambohitrandriananahary-Alasora i Andrianamboninolona ka nifindra nonina teo Analamanitra nantsoina hoe Ambohitralantenina. Tato aoriana dia nomen’ Andriamanelo ho zara-tanin’ Andrianamboninolona, ankoatra an’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, i Ambohitralantenina saingy niova ny anarany ary lasa hoe Ambohitrombihavana. Teo Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka vadiny no nonina ary maro no teraka teo ireo zanany. Ao Ambohitrombihavana ihany no nafenina i Andrianamboninolona ary maro ireo taranany sy andriana havany no nafenina ao koa, "ity vohitra ity dia omby havana" hoy izy ka izany no nahatonga ireo sokajin’ andriana hafa ankoatran’ny Andrianamboninolona lasa maro nanorim-ponenana, nifangaro tamin’ny tompon-tanàna ary nafenina teo. Nisy fotoana anefa Andrianamboninolona nitoetra tamin-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany hafa teo Ambohitrandriananahary avaratr’ Ambohidrabiby, koa izy Andrianamboninolona no nanao io anaram-bohitra eo avaratr’ Ambohidrabiby io ho fitadidiana ny maha iray io vohitra io amin’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora izay zara-taniny ihany. ==== Hatreo Ambohitrombihavana ka hatrany Kilonjy sy Ankorombe ==== Rehefa lasa vadin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka Ratompokoandriambavy zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka dia nitarin-dRalambo ny zara-tanin’ Andrianamboninolona rafozan-dahiny ka ankoatr’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora sy Ambohitrombihavana, dia nomen-dRalambo an’ Andrianamboninolona rafozany ny tampon-tanety mitomandavana hatreo Ambohitrombihavana mianavaratra hatrany Kilonjy sy ny manodidina. Araka izany, teo anelanelan' ny zara-tanin' ny [[Andriandranando]] sy ny zara-tanin' ny [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] no nisy ny zara-tanin' ny Andrianamboninolona. Teo amin’ ny lapan’ Ambohidrabiby renivohim-panjakany kosa anefa no namponenin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka vadiny sy ny zanany (fa rehefa lehibe nahasaraka ireo zana-dRatsitohininamanjaka vao napetrany tamin’ ny vohitra hafa). Teo Ambohidrabiby koa, amin’ ny faritra avaratry ny lapany, no namponenin-dRalambo noho ny antony manokana ireo [[Andriandoriamanjaka]] zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka ary ry Andriantomponarivo mirahalahy anadahin-dRatsitohininamanjaka izay zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka. Ireo anadahin-dRatsitohininamanjaka ireo moa dia tsy nahazo zara-tany teo Ambohidrabiby (anefa Ratsitohininamanjaka dia nafenina teo Ambohidrabiby rehefa niamboho). Nony tato aoriana dia nafindran-dRalambo avy eo Ambohidrabiby honina amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona i Andriantomponarivo mirahalahy sy ny fianakaviany. Tamin’ izany dia i Andriantomponarivo lahimatoan’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, no napetra-dRalambo teo Kilonjy sy Ambonisoa izay faritra avaratra indrindra amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona. Ny rahalahin’ Andriantomponarivo kosa dia ny teo Ambohitriniandriana, Ambohitrombihavana sy Ambohitrandriananahary. Nisy tamin’ny terak’ Andriantomponarivo anefa no tsy nanaiky ho eo Kilonjy fa nonina teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora. Andriantomponarivo sy ny taranany vitsivitsy anefa tsy nonina ela teo Kilonjy fa nidina tety ambany andrefana teo Ankorombe ka nonina tanteraka teo (anefa izy dia nafenina ao Kilonjy ihany rehefa niamboho). Fa ny zanany roa lahy natao hoe Andrianolonantonandriana sy Andriandranotolo tsy mba nanaraka azy teo Ankorombe fa nijanona nonina teo Kilonjy. Marihina anefa fa tato aoriana, nisy tamin’ ny faritra atsimo-andrefana amin’ ny vohitra Kilonjy no lasan’ ny Zanadralambo. Nisy taranak’ Andriatomponarivo niaraka nonina tamin’ Andriatomponarivo teo Ankorombe anefa no efa nanorim-pasana teo Ankorombe koa nisy tamin’ izy ireo no niala teo Ankorombe ka lasa nifindra monina nianavaratra koa natao ho Ankorokely no anaran’ ny vohitra misy azy any avaratra io ho fahatsiarovany an’ Ankorombe. Tamin’ Andriambelomasina kosa dia nidina avy eo Kilonjy ireo zanaka amam-paran’ Andriantomponarivo dia ny terak’ Andriantompomanarivo sy ny terak’ Andriandranofolo koa nijanona sy nanorim-ponenana teo Ankorombe, izay novaina anarana tamin’ io fidinana io ary lasa hoe Fiaferana. ==== Faritr' Antananarivo ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamasinavalona]] sy [[Andrianampoinimerina]] dia nisy tamin’ ireo Andrianamboninolona no nahazo zara-tany teo Antananarivo dia ny faritra avaratr’ Ambohitantely ao antsinanan’ Andohalo, teo Antsakaviro sy Antanimora, ny faritra antsinanan’ i Faravohitra hatreo Ampandrana ka hatrany Ampasandratsarahoby, teo Ambohimanga, teo Anosimanjaka, tao atsimon’ Ambohibao Atsimo, teo Amboniloha, Ankadindramamy, Imerimandroso, Ambohinime, Isoavinimerina, ary amin’ny faritra maro hafa. == Ny asan' ny Andrianamboninolona == Ny Andrianamboninolona dia navanana tamin’ny [[tenona]] landy. Ny Andrianamboninolona koa dia nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] natao hoe “Rabehaza”, iray amin’ ny sampy 12 masina ka teo Kilonjy no notezaina io sampy io hatramin’ ny nandoroana ny sampy masina. Ary farany, ny lehibe indrindra dia tsy amin’ ny maha-mpanjaka an-dRalambo rainy akory no nahazoan’ Andrianjaka nanjaka nandimby an-dRalambo fa avy amin-dRatsitohininamanjaka reniny. Arak’ izany, raha saika mpampita hasina no anjaran’ ny vehivavy vadin’ ny mpanjaka taty Imerina, i Ratsitohininamanjaka zanaka vavin’ Andrianamboninolona kosa dia niavaka satria dia ny fanjakana no nampitainy tamin’ Andrianjaka zanany raha nanambady an-dRalambo izy. == Jereo koa == * [[Zanakandriana]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] * [[Andriandranando]] * [[Zanadralambo]] * [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] * [[Zazamarolahy]] * [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] piwp4662nxp2agcdis72jpx6bth37fy 0 280078 1153105 1139121 2026-11-04T14:26:44Z HBoina 40172 Mise en forme 1153105 wikitext text/x-wiki [[Sary:Peripheral_nerve,_cross_section.jpg|thumb|341x341px|Firan' ny [[fitatitra]] antsisiny]] [[Sary:Emphysema H and E.jpg|vignette|Fijerena amin' ny [[Mikraoskaopy|fanitajery]] ny sombina [[Havokavoka|havokavok']] olombelona, ​​ahitana tambatsela isan-karazany: [[ra]], tambatsela mpampikambana, endôteliôman' ny lalandra sy temitry ny taovam-pisefoana, nolokoana amin' ny hematôksilinina sy eôsinina.]] Ny '''tambatsela''' dia fitambarana [[sela]] mitovy sy iray fiaviana, mitambatra ho vondrona, tambajotra na amboara ([[tsiraka]]). Io no mandrafitra ny dingam-pandaminana eo anelanelan' ny [[sela]] sy ny [[taova]] feno. Mamorona fitambarana iray manana ny asany manokana ny tambatsela, izany hoe mandray anjara amin' ny asa mitovy ny sela ao aminy. Mihavao tsy tapaka ny tambatsela. Ny taova dia miforona amin' ny alalan' ny fivondronan' ny tambatsela maro. Ny zavamananaina dia manaraka an' izao ambaratonga izao: [[sela]] < tambatsela < [[taova]] < [[rafi-taova]] < [[zavamananaina]]. == Jereo koa == * [[Sela]] → Tambatsela → [[Taova]] → [[Fitaovana (biôlôjia)|Fitaovana]] / [[Rafi-taova]] → [[Zavamananaina]], * [[Zavamaniry]], * [[Biby]], * [[Sela]], * [[Taova]]. cq01zuc5prfa39orr3b28swn7t6c4bp 0 280125 1153111 1011174 2026-11-04T14:48:58Z HBoina 40172 Manohy 1153111 wikitext text/x-wiki [[Sary:Water_molecule_2.svg|thumb]] Ny '''môlekiola''' dia vondrona tsy miandany amin'ny herinaratra misy [[atôma]] roa na maromaro tazomin'ny fatorana [[Simia|simika]]. Ny môlekiola dia miavaka amin'ny iôna amin'ny tsy fahampian'ny famahanana herinaratra. Amin'ny fizika kuantum, simia [[Biôlôjia|biôlôjika]] ary [[biôsimia]], nilatsaka ny fanavahana avy amin'ny iôna ary matetika ampiasaina ny môlekiola rehefa miresaka iôna i pôliatômika. Ny zavamananaina dia ahitana molekiola AVY amin'ny fitambarana atoma sy fitambarana vondrona sela. lhdzl1qack8e5917gq3vujhbiqqpsdh 1153112 1153111 2026-11-04T14:50:42Z HBoina 40172 Manohy 1153112 wikitext text/x-wiki [[Sary:Water_molecule_2.svg|thumb]] Ny '''môlekiola''' dia vondrona tsy miandany amin'ny herinaratra misy [[atôma]] roa na maromaro tazomin'ny fatorana [[Simia|simika]]. Ny môlekiola dia miavaka amin'ny iôna amin'ny tsy fahampian'ny famahanana herinaratra. Amin'ny fizika kuantum, simia [[Biôlôjia|biôlôjika]] ary [[biôsimia]], nilatsaka ny fanavahana avy amin'ny iôna ary matetika ampiasaina ny môlekiola rehefa miresaka iôna i pôliatômika. Ny zavamananaina dia ahitana molekiola AVY amin'ny fitambarana atoma sy fitambarana vondrona sela ny.vatana na ilay atao hoe corp physique. 2ej9g9jeeumnt7a6n00ek79gma9rjqt 0 280557 1153114 1069561 2026-11-04T14:56:44Z HBoina 40172 Mise en forme 1153114 wikitext text/x-wiki [[Sary:Sphere and Ball.png|vignette|268x268px|Bola manana tana '''''r'''''.]] Ny '''bola''' dia velarana foronin' ny [[Teboka (jeômetria)|teboka]] rehetra mitovy elanelana amin' ny teboka iray atao hoe [[Ivo (jeômetria)|ivo]] ao anaty erana iray. Io elanelana io no atao hoe [[Tana (jeômetria)|tana]]<nowiki/>n' ny bola. Ny [[Tany]], amin' ny fomba marikitra, dia azo heverina ho bola manana tana mirefy 6.371km. === Raikipohy === Ny [[Velarana|velaran]]' ny bola dia: ''A = 4πr''² Ny [[Hadiry|hadiri]]<nowiki/>n' ny bola dia: V= (''4πr''³)/3 == Jereo koa == * [[Jeômetria]], * [[Biloka (jeômetria)]] - [[Bola (jeômetria)]] - [[Efamira]] - [[Efadafy]] - [[Faribolana]] - [[Hitsy (jeômetria)|Hitsy]] - [[Ivo (jeômetria)]] - [[Kantsana (jeômetria)|Kantsana]] - [[Kapila (jeômetria)]] - [[Lafy (jeômetria)]] - [[Lemaka (jeômetria)]] - [[Mahitsizoro]] - [[Marolafy (jeômetria)]] - [[Miraefadafy]] - [[Savaivo]] - [[Tana (jeômetria)]] - [[Teboka (jeômetria)]] - [[Telolafy]] - [[Tsipika]] - [[Varingarina]] - [[Velarana (jeômetria)|Velarana]] - [[Zoro (jeômetria)|Zoro]]. e6wl60zj89g2qev8dqb5isap4t0qi7z 0 283069 1153154 1127149 2026-11-05T00:34:05Z ~2026-53342-25 41238 1153154 wikitext text/x-wiki {{Coord|49|59|N|36|14|E}} {{infobox tanàna |tanàna=Kharkiv |firenena= {{Okraina}} |faritany= |faritra=[[Kharkiv oblast]] |isam-ponina=1.421.125 |haavo = 150 |velarantany=350 |ben'ny tanàna= |sary=Успенський собор взимку, аерофото.jpg |saina=Kharkiv-town-flag.svg }} I '''Kharkiv''' na '''Kharkov''' dia tanàna any atsinanana amin' i {{Okraina}}, renivohitry ny faritr' i Kharkiv, eo amin' ny fihaonan' ny renirano Udy sy Lopan ary Kharkiv. Nisy mponina miisa 1 421 125 izy tamin' ny taona 2022 raha niisa 1 450 082 izany tamin' ny taona 2018. Amin' ny [[Fiteny okrainiana|teny okrainiana]] izy dia atao hoe Харків / ''Kharkiv'', fa Харьков / ''Kharkov'' kosa amin' ny [[Fiteny rosiana|teny rosiana]]. Fihaonan' ny lalamby sy lalana manan-danja eo anelanelan' i [[Môskoa]] sy i [[Donbass]] izy. Izy no tanàna faharoa lehibe indrindra ao Okraina, eo akaikin' ny toeram-pitrandrahana [[arintany]] ao amin' ny sahan-dranon' i [[Donets]] sy ny sahan' [[etona voajanahary]] ao Chebelinka. I Kharkiv dia mifandray amin' ny sahan' akoram-by ao [[Kryvyi Rih]] amin'ny alalan’ ny lalamby. Ny orinasa ao Kharkiv dia miompana amin' ny fanamboarana milina fambolena sy fitaovana fitrandrahana harena an-kibon' ny tany, fitaovana mandeha amin' ny angovon' aratra sy fitaovam-piaramanidina, vokatra ara-tsimia, fitaovam-piasana madinika ary fanodinana ny vokatry ny fambolena ho sakafo. I Kharkiv dia mbola misy tsangambato manan-tantara: hita ao ny Katedraly Pokrovsky (naorina tamin' ny faran' ny taonjato faha-17), ny Fiangonana Uspensky (naorina tamin' ny faran' ny taonjato faha-18), ny Fiangonan' ny Patriarka (naorina tamin' ny taonjato faha-19) ary ny lakolosy lehibe naperaka tamin' ny taona 1812 ho fahatsiarovana ny faharesen' i [[Napoleon|Napoléon]]. Misy oniversite ny ao Kharkiv. Niorin' ny [[Kôzaka|Kôsaka]] zaparôga tamin' ny taona 1656 i Kharkov izay tanàna mimanda natao hiarovana an' i [[Môskoa]] amin' ny fanafihan' ny [[Tatara (vahoaka)|Tatara]] tamin' izany fotoana izany. Lasa foibe ara-kolontsaina sy ara-barotra izy avy eo, ary tamin' ny taona 1765 dia lasa foibem-pitantanan' i Okraina. Noho ny fanomezan-danja ny harena an-kibon' ny tany tao amin' ilay faritra, tamin' ny faran' ny taonjato faha-19, i Kharkov dia lasa foibem-pitaterana an-dalamby sy foiben' ny taozava-baventy. Nandritra ny [[Ady Lehibe Voalohany]] dia nisy ady mahery vaika ny tao an-tanàna: ny voalohany teo amin' ny tafika [[Alemaina|alemàna]] sy ny tafika [[Rosia|rosiana]]; avy eo nandritra ny ady an-trano, taorian' ny [[Revôlisiôna Rosiana]], teo amin' ny [[Bôlsevika]] sy ny Tafika Fotsy. Tao no nipetrahan' ny governemantan' ny Repoblika Sôvietika Okrainiana, nanohitra ny Repoblika Mizaka Tenan' i Okraina notarihin' i Symon Petliura, miorina ao Kyev (na [[Kyiv]]). Renivohitry ny [[Repoblika Sôsialista Sôvietikan' i Okraina]] tamin' ny taona 1920 ka hatramin' ny taona 1934 i Kharkov, ary nanomboka teo dia i Kyiv (na Kiev) indray no lasa renivohitr' i [[Okraina]]. Nandritra ny [[Ady Lehibe Faharoa]] dia nobodoin' ny tafika alemàna ilay tanàna ka be ny zavatra simba, nefa nafahan' ny [[Tafika Mena]] tamin' ny Aogositra 1943. Nantsoina hoe ''Kharkiv'' i Kharkov nanomboka tamin' ny taona 1991, rehefa nahazo ny fahaleovan-tenany i Okraina. Nopotehin' ny tafondro rosiana i Kharkiv nandritra ny adin' i [[Okraina]] sy i [[Rosia]] tamin' ny taona 2022. == Jereo koa == * [[Okraina]] Tanàna hafa any Okraina: [[Bakhmut]], [[Chernobyl]], [[Cherson]], [[Donetsk]], [[Kiev]], [[Kharkiv]], [[Lugansk]] [[Melitopol]], [[Mykolaiv]], [[Odessa]], [[Sevastopol]], [[Sumy]], [[Zaporizhia]] {{Tanàna Okraina}} [[Sokajy:Kaominina ao Okraina]] [[Sokajy:Tanàna ao Okraina]] busfpqjk0xvhimhrpe42q5dk0tis5xe 0 283846 1153082 1147575 2026-11-04T13:21:18Z HBoina 40172 Mise en forme 1153082 wikitext text/x-wiki Ny '''tambavy''' dia fanafody vita amin' ny [[zavamaniry]] sy rano natao hosotroina na handroana na hievohana, araka ny [[Fitsaboana nentim-paharazana|fahaizana nentim-paharazana]]. Nivoatra ny hevitry ny teny hoe "''tambavy''" ka manondro ny zavamaniry atao fanafody na ho an-jaza na ho an' olon-dehibe, lasa mifangaro amin' ny hevitry ny hoe [[raokandro]]. Nalaza nandritra ny fotoana nampirongatra ny [[Valanaretin' ny coronavirus eto Madagasikara|Covid-19 teto Madagasikara]] ny fampiasana ilay ''tambavy'' atao hoe [[Covid Organics]] na CVO. == Zavamaniry sasantsasany fanao tambavy == Indreto misy zavamaniry sasantsasany fanao tambavy. * ''[[Abrus precatorius]]'' (voamaintilany), * ''[[Aloe macroclada]]'' (kisaondra, lahimbahona, vahombe, vahona), * ''[[Aloe vera]],'' * ''[[Aloe vaombe]]'' (vahombe, vahona), * ''[[Asteropeia micraster]]'' (sakaihazo, sakarivohazo, manokimena, manokamena, manokamavo, fanolamena, hezo, moara, hafobolamena, hanokolamena), * ''[[Nimo|Azadirachta indica]]'' (nimo), * ''[[Tonga (zavamaniry)|Catharanthus roseus]]'' (vonenina, tonga), * ''[[Caesalpinia bonduc]]'' (vatolalaka), * ''[[Camphora officinarum]]'' na ''[[Camphora officinarum|Cinnamomum camphora]]'' (ravintsara), * ''[[Katrafay|Cedrelopsis grevei]]'' ([[katrafay]]), * ''[[Centella asiatica]]'' (talapetraka), * ''[[Mandravasarotra|Cinnamosma fragrans]]'' ([[mandravasarotra]]), * ''[[Cissus bosseri]]'' (tohitohy), * ''[[Cissus quadrangularis]]'' (tavolo, tavolo mainty), * ''[[Nifinakanga|Commelina madagascarica]]'' (nifinakanga), * ''[[Echinochloa pyramidalis]]'' (ahilava), * ''[[Euphorbia hirta]]'' (ahidronono, mahandrona), * ''[[Henonia scoparia]]'' (kifafa), * ''[[Jatropha curcas]]'' ([[savoa]], tanatanamanga, voanongo), * ''[[Leptadenia madagascariensis]],'' * ''[[Lycopodium clavatum]]'' (tanatrandraka), * ''[[Lycopodiella cernua]]'' (tanatrandraka), * ''[[Melaleuca quinquenervia]]'' (niaoly), * ''[[Mimosa pudica]]'' (amboafotsikely, roitry), * ''[[Moringa oleifera]]'' (morongo), * ''[[Ocimum gratissimum]]'' (romba), * ''[[Olax emirnensis]]'' (tsilaitra beravina, maitsoririnina, marankoditra, famelondriaka, soazanahary), * ''[[Paederia grandidieri]]'' (tamboro), * ''[[Psiadia altissima]]'' (dingadingana, mantavazana, rinarina, voaramonina), * ''[[Psidium guajava]]'' (goavy), * ''[[Ravensara aromatica]]'' (havozomangidy), * ''[[Kinana|Ricinus communis]]'' (kinanga, [[kinana]]), * ''[[Securinega capuronii]]'' (hazomena), * ''[[Selaginella fissidentoides]]'' (tanatrandraka), * ''[[Stenotaphrum dimidiatum]]'' (ahitsipisaka, ahipisaka), * ''[[Suregada boiviniana]]'' (kalavelo, lelangana, hazomboangy). == Jereo koa == * [[Zavamaniry fanao fanafody]] * [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]] * [[Fanafody]] * [[Zavamaniry]] * [[Ody]] * [[Raokandro]] * [[Volohazo]] * [[Fitsaboana]] * [[Fitsaboana nentim-paharazana]] * [[WikiPhyto]] p86u25hpkc7wvojyecnxiwtbwdylest 0 284957 1153169 1109546 2026-11-05T02:53:02Z ~2026-53342-25 41238 1153169 wikitext text/x-wiki {{infobox tanàna |anarana=Andasibe (Kandreho) |faritany=[[Faritanin'i Mahajanga|Mahajanga]] |faritra= [[Faritra Betsiboka|Betsiboka]] |isam-ponina=487 |velarantany = 975 |firenena={{Madagasikara}} |sary= }} '''Andasibe (Kandreho)''' dia kaominina malagasy ao amin'ny [[distrikan'i Kandreho]], [[Faritra Betsiboka]], [[Faritanin'i Mahajanga]]. Ny isam-poniny dia 487 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018. == Jereo koa == {{Betsiboka}} {{reflist}} [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] [[Sokajy:Kaominina any Faritra Betsiboka]] p2a870or5iz75e8db92m9hjd5tz4dhb 0 285547 1153172 1117796 2026-11-05T03:10:35Z ~2026-53342-25 41238 1153172 wikitext text/x-wiki {{infobox tanàna |anarana = Anakao |faritany=[[Faritanin' i Toliara|Toliara]] |velarantany= |isam-ponina=6835 |firenena={{Madagasikara}} |faritra = [[Faritra Atsimo-Andrefana|Atsimo-Andrefana]] |sary =Anakao South of Madagascar.jpg }} '''Anakao''' dia kaominina malagasy ao amin' ny [[distrikan' i Toliara II]], [[Faritra Atsimo-Andrefana]], [[Faritanin'i Toliary]]. Ny isan' ny mponiny dia 6 835 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2018.<ref>[https://madagascar.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/resultat_globaux_rgph3_tome_02.pdf Recensement 2018]</ref> == Jeografia == Toerana Atsimo-andrefan'i Madagasikara, [[helodranon' i Saint-Augustin]], 40 km atsimon'i [[Toliara]]. == Nosy == * [[Nosy Ve]] *[[Nosy Satrana]] == Rohy ivelany == {{reflist}} {{Atsimo-Andrefana}} [[Sokajy:Kaominina any Faritra Atsimo-Andrefana]] [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] fzlzklk1ie7lw8rhk5v2bx0yhj4x0fc 0 290239 1153107 1139123 2026-11-04T14:35:30Z HBoina 40172 Mise en forme 1153107 wikitext text/x-wiki [[Sary:Human respiratory system pedagogical fr.svg|vignette|336x336px|Fitaovam-pisefoan' ny olombelona]] Ny '''fitaovana''', ao amin' ny [[anatômia]], dia fitambarana [[taova]] izay manana fiasa mifananampy amin' ny fanatanterahana asa sarotra iray. Tokony havahana ny hoe fitaovana sy ny hoe [[Rafitra (anatômia)|rafitra]]: ny fitaovana dia ahitana taova voafaritra tsara, fa ny rafitra dia mety ahitana firafitra tsy voafaritra tsara sy miparitaka manerana ny vatana (toy ny [[fitatitra]] ao amin' ny [[rafi-pitatitra]], izay tsy azo sarahina amin' ny taova, na ny [[sela]] mandehandeha ao amin' ny [[rafi-kery fiarovana]]). == Jereo koa == * [[Sela]] → [[Tambatsela]] → [[Taova]] → Fitaovana / [[Rafi-taova]] → [[Zavamananaina]], * [[Zavamaniry]] - [[Biby]]. [[sokajy:Taova]] 1wl8p17mffja12puk2zdsjovwsls26u 0 290259 1153096 1094094 2026-11-04T14:01:28Z HBoina 40172 Mise en forme 1153096 wikitext text/x-wiki [[Sary:Archaea.png|vignette|''Archaea''|391x391px]] Ny '''''Archaea''''', izay nantsoina taloha hoe '''''Archaebacteria''''' na '''''Archaeobacteria''''', dia mikrô-ôrganisma prôkariôta tokan-tsela izany hoe [[zavamananaina]] voaforona [[sela]] tokana izay tsy ahitana vihy na [[ôrganita]], tsy toy ny [[bakteria]]. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy ireo dia atao hoe '''arkea'''. Matetika mitovitovy amin' ny bakteria ny ''Archaea'' ka efa ela no noheverina ho bakteria ekstremôfily manokana, mandra-pahombiazan' ny fikarohana filôjenetika momba ny ''[[Prokaryota]]'', nanomboka tamin' ny taona 1965, tao amin' ny asasoratr' i Carl Woese sy i George E. Fox, tamin' ny famoahana tamin' ny taona 1977 ny kisary hazo filôjenetika mifototra amin' ny filaharan' ny fototarazon' ny [[ARN]] ribôsômikan' ny zavamananaina nodinihina, kisary hazo izay nahitana ny prôkariôta mizara ho sehatra roa miavaka, dia ny ''[[Bakteria|Bacteria]]'' sy ny ''Archaea''. Fantatra izao fa avy amin' ny arkean' i Asgård ny kisary hazon' ny eokariôta. Noho izany dia mamorona klady miaraka amin' ny ''[[Eukaryota]]'' ny ''Archaea'' nefa mamorona vondrona parafiletika eo am-pototry ny ny ''Eukaryota''. Raha jerena ny [[Fototarazo|fototarazony]] sy ny [[Biôsimia|biôsimiany]] ary ny [[Biôlôjia môlekiolary|biôlôjia môlekiolariny]], dia zavamananaina tsy mitovy amin' ny ''Bacteria'' sy ny ''Eukaryota'' ny ''Archaea.'' Ny [[anzima]] manao ny dia mitovy ny [[Asidra dezôksiribôniokleika|ADN]] sy ny fandikana ny ADN ho ARN ary ny fandikana ny ARN mpitondra hafatra ho [[prôteinina]] ao amin' ny ''Archaea'' dia mpihavana amin' ny an' ny ''Eukaryota'' fa tsy amin' ny an' ny ''Bacteria'', toraka izany koa ny fisian' ny histônina ao amin' ny akoram-pototarazon' ny ''Archaea'' izay mampifanakaiky azy ireo amin' ny ''Eukaryota'' sady iavahany amin' ny ''Bacteria''. Fanampin' izany, ny fototarazon' ny arkea dia manana intrônina ary ny RNA mpitondra hafatra ao aminy dia mandalo fanovana aorian' ny fandikana, izany koa no mitranga ao amin' ny ''Eukaryota'' fa tsy ao amin' ny ''Bacteria''. Amin' ny lafiny iray hafa, ny ''Archaea'' sasany dia manana lalana metabôlika izay tsy misy na amin' ny bakteria na amin' ny eokariôta, toy ny metanôjenezy ao amin' ny arkea metanôzenina, fa ny ''Archaea'' amin' ny ankapobeny dia tsy manana [[asidra matavy]] sintazy, tsy toy ny bakteria sy ny eokariôta: tena voafetra ny fampiasany asidra matavy, ary ny fono plasmikany dia voaforon' ny eterlipida, tsy toy ny bakteria sy ny eokariôta. Ny toetra iray hafa manokan' ny arkea dia ny fisian' ny rindrin-tsela misy pseodôpeptidôglikanina, na pseodômioreinina ao amin' ny sasany amin' izy ireo. Efa ela no hita ho zavamananaina tena ekstremôfily ny ''Archaea'', indrindra ao amin' ny loharano hidrôtermaly an-dranomasimbe, ny loharano mafana vôlkanika na ny farihy masira, nefa izy ireo dia hita hatramin' izay eny amin' ny biôtôpy isan-karazany izay tsy voatery ho tafahoatra, toy ny tany, ny [[ranomasina]], ny [[heniheny]], ny zavamaniry an-[[tsinay]] sy am-[[Vava|bava]] ary na dia eo amin' ny foitran' ny [[olombelona]] aza. Tena betsaka ny ''Archaea'' any an-dranomasimbe, ary ireo izay ao amin' ny [[planktôna]] dia iray amin' ny vondron-javamananaina betsaka indrindra eto an-tany. Manana anjara toerana lehibe amin' ny [[tsingerin' ny karbônina]] sy ny [[tsingerin' ny azôta]] koa ny ''Archaea''. Tsy dia fantatra loatra ny ohatra momba ny ''Archaea'' miteraka aretina na [[katsentsitra]], fa matetika izy ireo dia mifamatotra fiainana na mifamahana. Mandray anjara tsara amin' ny fandevonan-kanina ao amin' ny [[Tsinay|tsinai]]<nowiki/>n' ny [[olombelona]] sy ny [[Ruminantia|biby mandinika]] ny ''Archaea'' metanôzenina. == Jereo koa == * [[Zavamananaina]], * [[Zavamaniry]] - ''[[Plantae]],'' * [[Holatra]] - ''[[Fungi]],'' * [[Biby]] (''[[Biby|Animalia]]''), * ''[[Protista]],'' * ''[[Chromista]],'' * [[Bakteria]]. 205jbfga61abkq5ewzbmcksoi88p2wl 0 290262 1153099 1127827 2026-11-04T14:08:12Z HBoina 40172 Mise en forme 1153099 wikitext text/x-wiki {{Boaty ny taksônômia | sary = Eukaryota diversity 2.jpg | image_caption = ''Eukaryota'' | domain = '''Eukaryota''' }} Ny '''''Eukaryota''''' dia sehatra mampivondrona ny [[zavamananaina]] rehetra, tokan-tsela na maro sela, izay manana vihy (''nucleus'') ary amin' ny ankapobeny manana [[ôrganita]] na [[ôrganela]] miasa manokana amin' ny [[fisefoana]], indrindra ny [[mitôkôndria]] ao amin' ny aerôbia sy ny hidrôzenôzôma amin' ny anaerôbia sasany. Amin' ny teny malagasy izy ireo dia atao hoe '''eokariôta'''. Ny ''Eukaryota'' dia miavaka amin' ny sehatra na fanjakana roa hafa, dia ny ''[[Bacteria]]'' sy ny ''[[Archaea]]''. Mamondrona ny dimy amin' ny fanjakana fito ao amin' ny tontolon' ny zavamananaina ny ''Eukaryota'': * ny ''[[Biby|Animalia]]'' ([[biby]]), * ny ''[[Plantae]]'' (ny [[zavamaniry]] manao fôtôsentezy), * ny ''[[Fungi]]'' (anisan' ny [[holatra]] sasany), * ny ''[[Chromista]]'' (krômista), * ary ny ''[[Protozoa]]'' (prôtôzôa, tao anatin' ny ''[[Protista]]'' miaraka amin' ny ''[[Protophyta]]''). Indraindray ny ''Eukaryota'' tokan-tsela dia avondrona amin' ny teny hoe "''[[Protista]]''", ary ny tokan-tsela tsy ''Eukaryota'' amin' ny anarana hoe "''[[Prokaryota]]''", nefa parafiletika ireo vondrona roa ireo. Afaka mitombo taranaka ara-pananahana (amin' ny alalan' ny meiôzy sy fitambaran' ny selam-pananahana na gameta) na tsia (amin' ny alalan' ny mitôzy) ny ''Eukaryota''. Ao amin' ny mitôzy dia mizara ny sela iray mba hamokatra sela roa mitovy ara-pototarazo. Ao amin' ny meiôzy dia arakarahin' ny fizaràn' ny sela misy tsingerina roa ny dika mitovin' ny [[Asidra dezôksiribôniokleika|ADN]] mba hamokatra zana-tsela haplôida efatra. Miasa ho selam-pananahana (gameta) ireo zana-tsela ireo. Tsy manana afa-tsy andian-krômôzôma iray ny gameta tsirairay, ary fifangaroana tokana amin' ny krômôzôman' ny ray aman-dreny vokatry ny fikambanana ara-pototarazo mandritra ny meiôzy ny andiana tsirairay. == Jereo koa == * [[Zavamananaina]], * [[Zavamaniry]] - ''[[Plantae]],'' * [[Holatra]] - ''[[Fungi]],'' * [[Biby]] (''[[Biby|Animalia]]''), * ''[[Protista]]'' (''[[Protozoa]]'' - ''[[Protophyta]]''), * ''[[Chromista]],'' * ''[[Archaea]],'' * [[Bakteria]]. [[Sokajy:Eukaryota]] f3ykeaxrmhefdj46f8fo5gxizc9eq1a 0 290263 1153094 1122918 2026-11-04T13:55:01Z HBoina 40172 Manohy 1153094 wikitext text/x-wiki {{Taksoboaty | sary = Fungi collage.jpg | image_caption = ''Fungi'' | domain = [[Eukaryota]] | unranked_superregnum = [[Amorphea]] {{klady|[[Obazoa]]}} {{klady|[[Opisthokonta]]}} | unranked_regnum = [[Holomycota]] | regnum = [[Fungi]] }} Ny '''''Fungi''''', izay antsoina koa hoe '''''Mycota''''', dia fanjakana misy [[zavamananaina]] [[Eukaryota|eokariôta]] antsoina matetika hoe "'''holatra'''". Io fanjakana io dia ahitana zavamananaina isan-karazany, mamondrona holatra bitika, tsy hita maso, tokan-tsela ''microfungi'' (holatra bitika, [[leviora]]) na maro sela ([[bobongolo]]), hatramin' ny "holatra lehibe" matetika manana karazana tongotra sy satroka. Ny ankamaroan' ny fahombiazan' ny ''Fungi'' teo amin' ny [[evôlisiôna]] dia vokatry ny fahamoran' ny fiovaovana endrika ara-pototarazo miaraka amin' ny toetra biôlôjika tena maro isan-karazany, manomboka amin' ny fomba fiainany (fiaraha-miaina sahala amin' ny an' ny [[savoronala]] na ny an' ny mikôriza, fiainana katsentsitra mihinana avy amin' ny [[sela]] velona, avy amin' ny sela novonoiny, na avy amin' ny sela maty) ka hatramin' ny fivoarany izay misy dingana isan-karazany: sporulation, fitsimohan' ny spôra, fitomboan' ny fitaovam-pitsiriana (miseliôma, fitaovam-pitsirian' ny holatra izay fitambarana hifa maro dia maro), ary ny fananahana tsy mampiasa na mampiasa fitaovam-pananahana (amin' ny alalan' ny fanavahana ny fitaovam-pananagana fananahana, atao hoe spôrôfôra). Ny fisian' ny rindrin-tsela manodidina ivelany sy ny <u>hobotsela</u> feno ranoka ao amin' ny <u>sesitsela</u> dia mampifanakaiky kokoa azy ireo amin' ny [[zavamaniry]] manao fôtôsentezy (''[[Plantae]]'') izay nampifandraisina aminy taloha, fa ny vatany (''thale'') foronin-tsela tsy misy fanavahana anjara asa sy ny rindrina peptidô-pôlisakarida ao aminy kosa dia manavaka azy ireo amin' ny zavamaniry. Ny tsy fisian' ny klôrôplasta, [[famaitso]] (na klôrôfila) ary [[tavolo]] mahatonga azy ireo, toy ny [[biby]] (''[[Biby|Animalia]]''), ho zavamananaina mihinana akoran-javamananaina efa misy rahateo. Noho ireo toetra manokana ireo, tamin' ny taona 1959, ilay Amerikanina Robert Harding Whittaker dia nanasokajy ny holatra ao amin' ny fanjakana misaraka, dia ny ''Mycota'' na ''Mycetes''. Araka ny akora mampiavaka ny fanjakan' ny ''Animalia'' hita ao amin' ny holatra nandritra ny fandalinana simiôtaksônômika (kitinina, melaninina, bofôteninina, sns) sy ny fanadihadiana ny tandahatra ADN, ny fanasokajiana filôjenetika amin' izao fotoana izao dia mahatonga azy ireo ho akaiky kokoa ny biby, mamorona miaraka amin' izy ireo ny ampahany be amin' ny renifanjakana ''Opisthokonta''. Ny mikôlôjia no siansa mandalina ny holatra. Manodidina ny 120.000 eo ho eo ny karazana ''Mycota'' voafariparitra hatramin' izao (1.300 karazana vaovao voafariparitra isan-taona), fa ny ankamaroany dia zavamananaina bitika tsy novolena ary ny fanombanan' ny mikôlôga ny isan' izy ireo, miorina indrindrandrindra amin' ny famakafakana ny karazana nofon-tany maro, dia eo anelan' ny 0,5 sy 10 tapitrisa, ny fananana lisitry ny holatra dia haharitra arivo taona maro raha amin' ny hafaingan' ny famariparitana ankehitriny, == Jereo koa == * [[Zavamananaina]], * [[Zavamaniry]] - ''[[Plantae]],'' * [[Savoronala]], * [[Volombato]], * [[Holatra]], * [[Biby]] (''[[Biby|Animalia]]''), * ''[[Protista]],'' * ''[[Chromista]],'' * [[Bakteria]]. [[Sokajy:Fungi]] 011ae1u9n2lvroj7cqyweyccmhfgxfj 0 290264 1153097 1094103 2026-11-04T14:04:30Z HBoina 40172 Mise en forme 1153097 wikitext text/x-wiki [[Sary:Protist collage 2.jpg|vignette|437x437px|''Protista'']] Ny '''''Protista''''' dia zavamananaina bitika [[Eukaryota|eokariôta]] izay manana fandaminan-tsela lazaina hoe tsotra, matetika tokan-tsela, nefa indraindray koa maro sela fa tsy misy [[tambatsela]] manana asa manokana. Izy ireo dia ''[[Eukaryota]]'' hafa ankoatra ny [[biby]] (''[[Biby|Animalia]]''), holatra (''[[Fungi]]'') na zavamaniry (''[[Plantae]]'') an-tanety. Tena tsy ranoray ity vondrona ity, na amin' ny fomba fijery ara-taova na ara-batana. Ny prôtista sasany dia zavamananaina aotôtrôfa, mihinana akora mineraly (''[[Protophyta]]''), ny hafa dia heterôtrôfa, mihinana akora ôrganika efa misy rahateo (''[[Protozoa]]'') ary ny hafa dia miksôtrôfa, sady mihinana akora mineraly no mihinana akora ôrganika efa misy rahateo (anisany ny ''Dinophyta'' sasany). Noforonin' i Ernst Haeckel tamin' ny taona 1866 ny teny hoe "protista", avy amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]] hoe ''protistos'', avy amin' ny hoe ''protos'', "voalohany", satria nametraka ao anatin' io taksôna io ny zavamananaina izay noheveriny ho voalohany indrindra teto an-tany ity biôlôjista ity. Ao amin' ny fanasokajiana klasika dia namorona "fanjakana" fahefatra ao amin' ny "sehatra" ''[[Eukaryota]]'' ny ''Protista'', saingy parafiletika ity vondrona ity. Voatery nivoatra avy amin' ny eokariôta voalohany tsotra kokoa - dia ny prôtista - ny "fanjakana" telo lehibe hafa (''[[Plantae]]'' sy ''[[Fungi]]'' ary ''[[Biby|Animalia]]''). Noho izany dia mamondrona ny firazanana fototra rehetra amin' ny ''Eukaryota'' tsy mampiditra ireo "fanjakana" telo lehibe ireo ny prôtista. Izany parafilia izany no nahatonga ny ''Protista'' ho taksôna tsy mitombina, nefa mbola ilaina io anarana io rehefa miresaka momba ny ''Eukaryota'' tokan-tsela. Ao amin' ny fanasokajiana klasika taloha dia mitsinjara telo ny fanjakan' ny prôtista amin' ny ankapobeny: * ny ''[[Protozoa]]'', misy ifandraisany amin' ny [[biby]]; * ny ''[[Protophyta]]'', misy ifanahafany amin' ny [[zavamaniry]]; * ny ''[[Mycetozoa]]'' misy fifanahafany amin' ny [[holatra]]. Farafahakeliny dia 75% amin' ny karazana ao amin' ny ''Eukaryota'' ny prôtista. Mahatonga azy ho sokajy mampiditra ny tsy voasokajy rehetra io fisiana fahasamihafana lehibe io. Ny ''Protista'' no fototry ny tambajotran-tsakafo an-dranomasina, manana anjara toerana lehibe ao amin' ny tsingerina biôjeôsimika izy ireo. Ny ''Protista'' dia ampahany manan-danja amin' ny fitambaran' ny karazan-javamananaina: misy karazana tombanana ho 300&nbsp;000 eo ho eo, ny 2/3 dia manana tsinjara toerana midadasika, indrindra any amin' ny [[ranomasimbe]], ary manodidina ny 100&nbsp;000 no mety manana tsinjara toerana voafetra kokoa, izany hoe tsy hita ombieniombieny na dia eo aza ny toeram-pivelomana mety aminy. Manolotra asa ara-tontolo iainana manan-danja izy ireo, indrindra amin' ny fanadiovana ny [[rano]], ny fifehezana ny [[etona karbônika]] sy ny [[mineraly]] ao anaty rano, ny [[jono]], ny fanangonana akorandriaka ary ny fihariana anaty rano. Nozaraina amin' ny vondrona lehibe isan-karazany ao amin' ny ''Eukaryota'' ny zavamananaina izay nosokajiana ho ''Protista'' taloha: * ''Excavata'' (ohatra: ny ''Trypanosoma'', ny ''Giardia''); * SAR: ''Straménopiles'', ''Alvéolés'', ''Rhizaires'' (ohatra: ny ''Bacillariophyta'', ny ''Dinophyta'', ny ''Paramecium''); * ''Archaeplastida'' (izay ahitana ny zavamaniry an-tanety sy ny [[ahidrano maitso]] ihany koa); * ''Amorphea'' (izay ahitana ny biby sy ny holatra koa) == Jereo koa == * [[Zavamananaina]], * [[Zavamaniry]] - ''[[Plantae]],'' * [[Biby]] (''[[Biby|Animalia]]''), * [[Holatra]] - ''[[Fungi]],'' * [[Bakteria]], * ''[[Chromista]].'' 1b85m14us1zn28pi9s3el0ppa2jhrql 0 290265 1153098 1094105 2026-11-04T14:06:17Z HBoina 40172 M 1153098 wikitext text/x-wiki [[Sary:Chromista collage 2.jpg|vignette|346x346px|''Chromista'']] Ny '''''Chromista''''' dia "fanjakana" biôlôjika pôlifiletika, voadio avy amin' ny ''Chromalveolata'', ahitana karazana [[Eukaryota|eokariota]] tokan-tsela sy maro sela, izay manana toetra itoviana ao amin' ny [[ôrganela]] na [[ôrganita]] manao [[fôtôsentezy]] (atao hoe plasta na plastida). Tafiditra ao anatin' ity fanjakana ity ny eokariôta rehetra izay manana plastida misy [[famaitso c]] sady voahodidina fonontsela efatra. Efa nanana klôrôplasta avy amin' ny fiaraha-miaina anatin' ny [[ahidrano mena]] ny razambeny, nahavery ny fahafahana manao fôtôsentezy anefa ny ''Chromista'' tsy afaka manao izany ankehitriny. Mety ho nipoitra amin' ny fomba tsy mifampiankina ny mpikambana ao aminy izay vondrona nivoatra miandalana amin' ny fomba misaraka avy amin' ny razambe eokariôta iraisana farany. Noforonin' ilay biôlôjista britanika Thomas Cavalier-Smith tamin' ny taona 1981 ny maha taksôna ny ''Chromista'' mba hanavahana ny ''Stramenopiles'' sy ny ''Haptophyta'' ary ny ''Cryptophyta''. Araka ny voalazan' i Cavalier-Smith dia ahitana eokariôta manao fôtôsintezy (ahidrano) ny ampahany be amin' ny fanjakana ''Chromista'', saingy nampiditra heterôtrôfa (''[[Protozoa]]'', mivelona amin' ny akora ôrganika) maro tao amin' ilay vondrona izy tatỳ aoriana. Tamin' ny taona 2018, ity fanjakana ity dia saika mitovy fisian-karazana samifaha amin' ny fanjakana ''[[Plantae]]'' sy ''[[Animalia]]'', izay misy sampana valo. Ny ahidrano an-dranomasina, ny karazan-kolatra ''Phytophthora infestans'' (miteraka ny aretin' ny [[ovy]] sy ny [[voatabia]]), ny ''Dinoflagellata'', ny ''Paramecium'', ny katsentsitry ny [[atidoha]] ''Toxoplasma'', ary ny katsentsitry ny [[tazomoka]] ''Plasmodium'' no mpikambana fantatra indrindra ao. Na izany aza, ny fiheveran' i Cavalier-Smith momba ny mônôfilian' ny ''Chromista'' dia nolavin' ny mpikaroka hafa izay mihevitra fa azo inoana kokoa fa nahazo ny plastidany tamin' ny fampidirana ''Chromista'' hafa ny ''Chromista'' sasany fa tsy nandova izany tamin' ny razambe iraisana. Heverina fa niverimberina matetika izany ka nahatonga ny fiparitahan' ny plastida mena avy amin' ny vondrona iray mankamin' ny iray hafa. Ny plastida, satria tsy mampiray ny mpampiantrano azy ao amin' ny klady tokana, dia manana tantara hafa tsy iraisany amin' ny mpampiantrano isan-karazany. Toa avy amin' ny ''Rhodophytina'' izy ireo, ary niampita nankany amin' ny ''Cryptophytina'' ary avy amin' izy ireo nankany amin' ny ''Ochrophyta'' sy amin' ny ''Haptophyta'', ary amin' ny farany nankany amin' ny ''Myzozoa''. == Jereo koa == * [[Zavamananaina]], * ''[[Eukaryota]],'' * [[Zavamaniry]] - ''[[Plantae]],'' * [[Biby]] (''[[Biby|Animalia]]''), * [[Holatra]] - ''[[Fungi]],'' * ''[[Protista]]'' (''[[Protozoa]]'' sy ''[[Protophyta]]''), * [[Bakteria]]. 8najggn5pc1eeslzrcoe60xlo5ojdmx 0 294423 1153109 1148921 2026-11-04T14:42:57Z HBoina 40172 Mise en forme 1153109 wikitext text/x-wiki [[Sary:Fighting impalas edit2.jpg|vignette|372x372px|Impala lahy (''[[Aepyceros melampus]]'') miady]] Ny '''etôlôjia''' dia sampan' ny [[siansa]] mikaroka sy mandinika ny fihetsika sy ny fitondran-tenana vohajanaharin' ny biby, izany hoe ao amin' ny tontolo misy azy. Io taranja io dia manambatra fahalalana avy amin' ny [[biôlôjia]], ny [[zôlôjia]], ny [[sôsiôlôjia]], ary indraindray ny [[psikôlôjia]], mba hahazoana manazava ny antony sy ny fivoaran' ny fitondran-tenan' ny biby iray<ref>https://mg.globalvoices.org/2020/08/04/149131/</ref>. == Tanjona sy sehatra iasany == Ny etôlôjia dia mikendry ny: * hahafantatra ny antony ara-tsiansa mahatonga [[biby]] iray hanao zavatra iray (toy ny fihetsiketsehana, fifandraisana, fihinanana, fiarovan-tena, sns.), * handinika ny fitondran-tena voajanahary sy ny fitondran-tena nianarana, * handinika ny fifandraisan' ny biby <ref>https://mg.globalvoices.org/2016/10/29/90817/</ref>amin’ny hafa ao amin’ny vondrony, * hitady ny anjara toerana sy lanjan’ny fitondran-tena amin’ny fiveloman’ny karazana iray, == Mpikaroka malaza == Anisan' ny mpikaroka malaza amin' ny etôlôjia ireto: * [[Konrad Lorenz]]: anisan' ny rain' ny etôlôjia môderina, nahazo [[loka Nobel]] tamin' ny 1973. * [[Nikolaas Tinbergen]]: nanazava ny antony efatra amin' ny fitondran-tena: fiavian' ny fitondran-tena, fiasa ara-tsaina, fivoarana ara-potoana, ary soa azo amin' izany (fonction adaptative). * [[Jane Goodall]]: nandinika sy niara-niaina tamin' ny rajako ''chimpanzé'' (''[[Pan troglodytes]]'') tao [[Afrika]]. == Fomba fandalinana == Mampiasa fandinihana mivantana ny tontolo voajanahary sy fitsapana amin' ny laboratoara ny etôlôjia, amin' ny alalan' ny: * fanarahana biby <ref>https://mg.globalvoices.org/2016/06/02/83373/</ref>iray na vondrona biby; * firaketana sy famakafakana ny fihetsika (araka ny fotoana, antony, vokatra); * fanadihadiana amin' ny alalan' ny sary, horonan-tsary, na fitaovana siantifika hafa. == Sampana sy fampiharana == Ny etôlôjia dia ahitana taranja manokana toy ny: * etôlôjia ara-tsôsialy: fitondran-tenan' ny biby amin’ny fiaraha-monina; * etôlôjian' ny fiompiana: fitondran-tenan' ny [[biby fiompy]]; * etôlôjian' ny biby an-trano: famantarana ny filan' ny biby toy ny [[alika]] na [[saka]]; * etôlôjian' ny olombelona (indraindray): fitondran-tenan' ny olombelona amin' ny fomba ara-biôlôjia == Jereo koa == * [[Fitondran-tenan' ny biby]] * [[Biôlôjia]], * [[Zôôlôjia]], * [[Psikôlôjia]], == Rohy ivelany == gisdj9w2d0f2eyo3jwt1whqc4nwt158 0 294559 1153159 1140145 2026-11-05T01:44:39Z ~2026-53342-25 41238 /* Fikambanana */ Arivonimamo 1153159 wikitext text/x-wiki [[File:Roundel of Madagascar.svg|thumb|Cocarde]] Ny '''Tafika an'habakabaka malagasy''' dia sampana ady an'habakabaka an'ny [[Tafika]] Malagasy. ==Fiainany taloha== [[File:MiG-17 of the Malagasy Air Force.jpg|thumb|A former [[MiG-17]] parked at Ivato Airport]] Ny 'Tafika an'habakabaka malagasy' dia niorina tamin'ny taona 1960 niaraka tamin'ny fiaramanidina [[frantsa]]y taloha indrindra toa ny Douglas DC-3s, Max Holste MH.1521 Broussards ary Dassault MD 312s. Tamin'ny taona 1970, nanana mpiasa 400 mahery ny tafika an-habakabaka, ary nampiasa fiaramanidina fitaterana 10, fiaramanidina 11 mifandray, fiaramanidina mpanazatra telo ary [[helikoptera]] 10. Nahazo mpiady [[MiG-17]]F efatra avy any [[Korea Avaratra]] ny tafika an'habakabaka malagasy tamin'ny 1979. Ny Mil Mi-8 voalohany dia naterina tamin'ny 1976, ary ny Antonov An-26 roa nanaraka izany tamin'ny 1980. Voaray ihany koa ny Alouette III tamin'ny fiandohan'ny taona 1980.[1] Tamin'ny fotoana tsy fantatra tamin'ny taona 1980 dia nahazo mpiady MiG-21bis 10 sy mpampiofana MiG-21UM roa ny Tafika an'habakabaka Malagasy. Ny MiG-21 dia voamarina fa niasa teo anelanelan'ny taona 1990 sy 2001. Tsy dia nanidina izy ireo, ary napetraka tao anaty fitahirizana izy ireo. ==Fikambanana== Ny Tafika an'habakabaka malagasy dia miasa ivelan'ny toby ao [[Arivonimamo]] miaraka amin'ny detachment any [[Ihosy]]<ref>{{Cite web |url=https://midi-madagasikara.mg/armee-aerienne-mise-en-place-dun-detachement-a-ihosy/ |title=Air Force: Fananganana detachment ao Ihosy |access-date=2025-07-04 |archive-date=2025-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250704055443/https://midi-madagasikara.mg/armee-aerienne-mise-en-place-dun-detachement-a-ihosy/ |url-status=dead }}</ref>. ==Fandravana 2009== Nodorana sy nopotehina tao amin’ny seranam-piaramanidina [[Farafangana]] ny sisan’ny Tafika anabakabaka tamin’ny taona 2009 nandritra ny fanonganam-panjakana nataon-d'Rajoelina.<ref>[https://alainrajaonarivony.over-blog.com/article-27593491.html Alain, du 5 février 2009]</ref>. Fiaramanidina 14 no potika, anisan'izany ny MiG's. ==Mpiasa== Manana miaramila 5000 ny Tafika anhabakabaka (2013).<ref>[https://www.mcours.net/fra8/fra8hamrp1683.pdf Wordpress: Les forces armes de Madagascar]</ref> === Current fleet === {| class="wikitable" ! style="text-align:center; background:#acc;" |Aircraft ! style="text-align: center; background:#acc;" |Origin ! style="text-align:l center; background:#acc;" |Type ! style="text-align:left; background:#acc;" |Variant ! style="text-align:center; background:#acc;" |In service ! style="text-align: center; background:#acc;" |Notes |- ! colspan="6" style="align: center; background: lavender;" |[[Helikoptera]]s |- |[[Aérospatiale Alouette II]] |{{Frantsa}} |[[Utility helicopter|Utility]] | |2<ref name="World Air Forces 20242">{{cite web |last=Hoyle |first=Craig |year=2023 |title=World Air Forces 2024 |url=https://www.flightglobal.com/download?ac=98881 |access-date=27 December 2023 |publisher=[[FlightGlobal]]}}</ref> | |- |[[Eurocopter AS350]] |{{Frantsa}} |Utility | |2<ref name="World Air Forces 20242" /> | |- |[[Eurocopter EC130]] |{{Frantsa}} |Utility | |2<ref name="World Air Forces 20242" /><ref>{{Cite web |url=https://midi-madagasikara.mg/larmee-malagasy-recoit-officiellement-un-helicoptere-airbus-h130/ |title=L’Armée malagasy reçoit officiellement un hélicoptère Airbus H130 |access-date=2025-07-04 |archive-date=2025-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250704041823/https://midi-madagasikara.mg/larmee-malagasy-recoit-officiellement-un-helicoptere-airbus-h130/ |url-status=dead }}</ref> | |- |[[Let L-410]] |{{Tsekia}} | | |1<ref>[https://www.lexpress.mg/2025/06/ivato-letat-et-larmee-affichent-leur.html IVATO - L’État et l’armée affichent leur unité]</ref> | |} ==Jereo Koa== {{commonscat|Air force of Madagascar}} [[Sokajy:Tafika an'habakabaka malagasy]] hq5ei9tqejgjzdffhl2wpq8b1hl1eil 0 295237 1153170 1128265 2026-11-05T03:01:17Z ~2026-53342-25 41238 1153170 wikitext text/x-wiki [[Sary:Nosy Ve Island.jpg|vignette|291x291px|Nosy Ve]] I '''Nosy Ve''' dia [[nosy]] any amin' ny faritra [[Atsimo-Andrefana]] amin' i [[Madagasikara]], telo kilômetatra sy sasany miala ny toeram-pialan-tsasatra kely amoron-dranomasina ao [[Anakao]], any amin' ny faritra avaratry ny morontsiraka Mahafaly. == Jeôgrafia == [[Sary:JNB-MRU 22.08.2009 13-15-27.jpg|vignette|277x277px|Nosy Ve|ankavia]] Manana halava 4,5 km sy sakany 1,8 km. ny vatohara ao Nosy Ve. Izy io dia manohana ny nosim-pasika manana halava 1&nbsp;200 m sy sakany 500 m. Ny nosim-pasika iray hafa kely kokoa dia antsoina hoe Napake. == Tantara == Toa an' i [[Ianantsony]] (na Saint-Augustin), i Nosy Ve dia nataon' ny [[Asan-jiolahin-tsambo|jiolahin-tsambo]] fialofana, angamba tamin' ny taonjato faha-17, ary avy ataon' ny' ny mpivarotra fialofana koa. Taty aoriana dia lasa toerana nisy ny fitantanana frantsay voalohany teo amin' ny morontsiraka atsimo-andrefan' i [[Madagasikara]] io nosy iva io. Nisy mpiandraikitra frantsay niorim-ponenana tao tamin' ny taonjato faha-19 taorian' ny mpivarotra frantsay. Na dia tsy afa-nipetraka tao aza izy ireo (tsy misy [[ranomamy]] sy tsy misy [[Hazo (zavamaniry)|hazo]] lehibe, [[lakana]] ihany no afaka mitody eo) dia nahita ny fahatongavan' ny mpandroba ka nisakana ny mety ho fanafihan' izy ireo ny olona izay nifidy an' i Nosy Ve. Tamin' ny taona 1895 dia nifindra hiorim-ponenana tao [[Toliara]] ireo mponina ireo. [[Sary:Outrigger canoes on shore edge of Nosy Ve-Androka National Park.jpg|vignette|262x262px|Lakana eo amin' ny torapasik' i Nosy Ve]] Amin’ izao fotoana izao i Nosy Ve dia avela ho an’ ny [[Jono|mpanjono]] sy ny [[Fizahàn-tany|mpizaha tany]] izay afaka mitoetra eo amin’ ity nosy mahazo rivotra avy amin' ny [[Tsiokantimo]] ity mandritra ny ora vitsivitsy. Ny sisa tavela amin' ny fiorenam-ponenan' ny Frantsay teo dia tsy misy firy: dobo namboarina sy [[fasana]] vitsivitsy. == Zavamananaina == [[Sary:Red-tailed Tropicbird RWD2.jpg|vignette|168x168px| ''Phaethon rubricauda'']] [[Sary:Red-tailed Tropicbird - Nosy Ve - Madagascar MG 2110 (15294682962).jpg|ankavia|vignette|189x189px| ''Phaethon rubricauda'']] Anisan" ny toeram-piterahan' ny vorona ''[[Phaethon rubricauda]]'' i Nosy Ve. Ny zavamaniry hita ao dia alan-kazobotry sy kirihitra mahazaka haintany sy maniry amin' ny fasiky ny haran-dranomasina. == Jereo koa == * Nosy ifanolanana amin' i [[Frantsa]]: [[Nosy Ampela]] (na [[Nosy Europa]]) - [[Nosy Bedimaky]] (na [[Bassas da India]]) - [[Nosy Kely]] (na [[Nosy Juan de Nova]]) - [[Nosy Sambatra]] (na [[Nosy Glorieuses]]) - [[Nosy Tromelin]] * Nosy sasantsasany: [[Nosy Antanimora]] - [[Nosy Be]] - [[Nosy Berafia]] - [[Nosy Boraha]] - [[Nosy Chesterfield]] - [[Nosy Faly]] - [[Nosy Fanihy]] - [[Nosy Iranja]] - [[Nosy Kalakajoro]] - [[Nosy Komba]] - [[Nosy Lava]] - [[Nosy Madame]] - [[Nosy Mangabe]] - [[Nosy Marotia]] - [[Nosy Mitsio]] - [[Nosy Nato]] - [[Nosy Piraty]] - [[Nosy Radama]] - [[Nosy Satrana]] - [[Nosy Valiha]] - [[Nosy Ve]] * [[Lisitry ny nosy eto Madagasikara]] * "[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Nosy_Ve?uselang=de Nosy Ve]", ''commons.wikimedia.org'' == Fanovozan-kevitra == * René Battistini, 1964.- ''L'Extrême-Sud de Madagascar, étude géomorphologique.'' Paris, Cujas, 637 p. * Olivier Langrand, 1981.- Nidification du Paille-en-queue à queue rouge (''Phaeton rubricauda'') sur le territoire malgache, ''Revue Française d'Ornithologie'', 51 : 338-339. ==Jereo koa== [[Sokajy:Nosy Malagasy]] jt5qxgjsngz1avj98n6fqjrx72zd11q 4 297414 1153152 1152752 2026-11-04T20:00:12Z Bot-Jagwar 2168 +Vaovao androany 4 Novambra 2026 1153152 wikitext text/x-wiki ; 4 Novambra 2026 * Ny isan'ny fiovana ao amin'i [[:wikt:zh:|zh.wiktionary]] dia mihoatra ny {{formatnum:10000000}}. ; 1 Novambra 2026 * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:wikt:en:|en.wiktionary]] dia mihoatra ny {{formatnum:10000000}}. ; 25 Oktobra 2026 * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:w:tig:|tig.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:100}}. ; 24 Oktobra 2026 * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:w:rue:|rue.wikipedia]] dia tafidina ho latsaka ny {{formatnum:9000}}. ; 17 Oktobra 2026 * Ny isan'ny mpikambana ao amin'i [[:w:be-tarask:|be-tarask.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:100000}}. ; 7 Oktobra 2026 * Ny isan'ny mpikambana ao amin'i [[:w:kn:|kn.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:100000}}. * Ny isan'ny fiovana ao amin'i [[:wikt:mni:|mni.wiktionary]] dia mihoatra ny {{formatnum:10000}}. ; 3 Oktobra 2026 * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:w:bm:|bm.wikipedia]] dia tafidina ho latsaka ny {{formatnum:900}}. * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:w:chr:|chr.wikipedia]] dia tafidina ho latsaka ny {{formatnum:900}}. * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:w:chy:|chy.wikipedia]] dia tafidina ho latsaka ny {{formatnum:700}}. * Ny isan'ny mpikambana ao amin'i [[:w:gan:|gan.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:100000}}. ; 26 Septambra 2026 * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:w:bm:|bm.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:1000}}. ; 19 Septambra 2026 * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:w:rw:|rw.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:10000}}. ; 18 Septambra 2026 * Ny isan'ny pejy rehetra ao amin'i [[:w:nah:|nah.wikipedia]] dia tafidina ho latsaka ny {{formatnum:9000}}. ; 17 Septambra 2026 * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:w:chy:|chy.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:1000}}. * Ny isan'ny mpikambana ao amin'i [[:w:isv:|isv.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:1000}}. ; 16 Septambra 2026 * Ny isan'ny pejy rehetra ao amin'i [[:w:nah:|nah.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:10000}}. ; 15 Septambra 2026 * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:wikt:ar:|ar.wiktionary]] dia mihoatra ny {{formatnum:100000}}. ; 14 Septambra 2026 * Ny isan'ny fiovana ao amin'i [[:w:ppl:|ppl.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:10000}}. ; 12 Septambra 2026 * Ny isan'ny mpikambana ao amin'i [[:w:koi:|koi.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:10000}}. ; 7 Septambra 2026 * Ny isan'ny fiovana ao amin'i [[:w:av:|av.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:100000}}. ; 1 Septambra 2026 * Ny isan'ny pejy rehetra ao amin'i [[:w:nah:|nah.wikipedia]] dia tafidina ho latsaka ny {{formatnum:9000}}. ; 10 Martsa 2026 * Ny isan'ny pejy rehetra ao amin'i [[:w:su:|su.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:100000}}. ; 21 Febroary 2026 * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:wikt:tr:|tr.wiktionary]] dia mihoatra ny {{formatnum:1000000}}. ; 8 Febroary 2026 * Ny isan'ny fiovana ao amin'i [[:w:my:|my.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:1000000}}. ; 17 Janoary 2026 * Ny isan'ny mpikambana ao amin'i [[:w:sv:|sv.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:1000000}}. ; 10 Janoary 2026 * Ny isan'ny pejy rehetra ao amin'i [[:w:vi:|vi.wikipedia]] dia tafidina ho latsaka ny {{formatnum:9000000}}. ; 7 Janoary 2026 * Ny isan'ny fiovana ao amin'i [[:w:new:|new.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:1000000}}. 6asnw32u6wu4ykvmwvk7j27a334dd0o 0 297421 1153084 1152686 2026-11-04T13:27:20Z HBoina 40172 Manohy 1153084 wikitext text/x-wiki [[Sary:WikiPhyto logo.png|vignette|338x338px|Sary sy soratra famantarana ny ''WikiPhyto'']] Ny '''''WikiPhyto''''' dia [[Raki-pahalalana|rakipahalalana]] an-tserasera amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] natokana ho an' ny fitôterapia (fitsaboana amin' ny alalan' ny [[zavamaniry]]) sy ny arômaterapia (amin' ny alalan' ny [[menakamanitra]]) ary jemôterapia (amin' ny alalan' ny [[Tsimoka|tsimo-javamaniry]])<ref name=":0"><span lang="mg" dir="ltr">"[https://www.wikiphyto.org/wiki/Accueil Accueil]", ''WikiPhyto''</span> </ref><ref name=":1"><small>"[https://bu.univ-amu.libguides.com/c.php?g=511740&p=3496648 Phytothérapie-Aromathérapie-Plantes médicinales]", Université d'Aix-Marseille (BU)</small></ref><ref><small>"[https://www.pollen-espace-sante.com/wikiphyto-a-a-z Liste des plantes médicinales par le Dr. Jean-Michel Morel] {{Wayback|url=https://www.pollen-espace-sante.com/wikiphyto-a-a-z |date=20260122134818 }}", ''Pollen Espace Santé''</small></ref>. Manolotra fampahafantarana amin' ny antsipiriany momba ny zavamaniry fanao fanafody izy io, ao anatin' izany ny fanasokajiana bôtanika, ny fampiasana azy nentim-paharazana sy ara-pitsaboana, ny akora miasa amin' izany, ny fitandremana ary ny fanoroana boky sy tranonkala<ref name=":0" /><ref><small>"[https://maison-artemisia.org/wp-content/uploads/2020/12/Artemisia_Cultivation_and_Processing_Manual_2020.pdf Artemisia Cultivation and Processing Manual 2020]", ''Les Maisons de l'Artemisia''</small></ref>. Io sehatra io dia natokana indrindra ho an' ny matihanina momba ny fahasalamana, ho an' ny mpikaroka, ho an' ny matihanina amin' ny fivarotana zavamaniry fanao fanafody ary ho an' ny mpianatra<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref><small>"[https://www.wikiphyto.org/wiki/Aromath%C3%A9rapie Aromathérapie]", ''WikiPhyto''</small></ref><ref><small>"[https://www.iftac.fr/liens Les liens IFTAC]", ''Institut de Formation à la phyto-aromathérapie''</small></ref>. == Tantara == Ny Dr. Jean-Michel Morel, izay manampahaizana manokana amin' ny fitsaboana amin' ny alalan' ny zavamaniry, no nisantatra ilay tetikasa ''WikiPhyto''. Natomboka tamin' ny taona 2009 ny endrika azo jerena voalohany amin' ny tranonkala, izay nahitana teny iditra miisa 1.000 mahery. Naorina amin' ny rindrambaiko [[MediaWiki]] ity rakipahalalana ity, ka ahafahana mijery sy manao fandaminana mitovy amin' ny [[Wikipedia]]. Hatramin' ny namoronana azy dia nahita fivoarana miandalana amin' ny fanehoana ny votoatin' ny teny iditra sy ny fampiasana azy ilay tranokala, izay nahitana fanatsarana tsy tapaka momba ny mônôgrafian' ny zavamaniry sy ny fandrafetana mazava kokoa ny fampahalalana omena. Noforonina ilay tetikasa noho ny fahafantarana fa miparitaka ny loharanom-baovao momba ny fitsaboana amin' ny alalan' ny zavamaniry, matetika miparitaka any amin' ny boky natokana ho an' ny daholobe, sy lahatsoratra izay sarotra takarina natokana ho an' ny manam-pahaizana, ary tranokala ara-barotra tsy azo antoka. Izany dia nitarika amin' ny famoronana angon-drakitra iaraha-miasa. == Fandaminana sy votoatiny == Mampiseho ny fanasokajiana bôtanika sy ny anarana mahazatra sy ara-tsiansan' ilay zavamaniry ny pejy tsirairay ao amin' ny ''WikiPhyto'' amin' ny ankapobeny. Araka izany dia hita ao: * ny fanasokajiana bôtanika ilay zavamaniry sy ny anarana ara-tsiansa sy amin' ny fiteny andavanandro isam-piteny; * ny akora sy singa miasa amin' ny fitsaboana sy ny famariparitana azy ireo; * ny fampiasana nentim-paharazana sy ara-pitsaboana an' ilay zavamaniry, raha misy; * ny fitandremana sy ny fandrarana ary ny fifandraisana mety hisy eo amin' ilay fanafody zavamaniry sy ny fanafody hafa; * ny fanoroam-boky sy tranonkala izay ahafahana mahazo antsipiriany siantifika kokoa azo jerena. Azo karohina amin' ny alalan' ny fampidirana anarana mahazatra na anarana siantifika ny zavamaniry tiana ho fantarina. Ahitana fitaovana fitetezana anatiny sy rohy mampifandray lahatsoratra amin' ny pejy ao anatiny koa ilay tranokala. == Mpandray anjara sy mpamaky kendrena == Voafetra ho an' ny olona mananana fahaizana ekena sy matihanina ny fandraisana anjara, mba hiantohana ny fahamarinan' ny votoatiny. Tsy natao ho an' ny daholobe tahaka ny ao amin' ny [[Wikipedia]] ny fidirana amin' ilay fanovana. Tsy vondrona famakafakana akademika ity tranokala ity, tsy toy ny fanoratana gazetiboky akademika, fa miankina amin' ny fanamarinana ataon' ny manam-pahaizana sy miankina amin' ny fanoroam-boky mifandray amin' ny teny iditra tsirairay. Mikendry ny hanome fampahafantarana voarafira tsara ara-tsiansa momba ny zavamaniry fanao fanafody ny ''WikiPhyto''. Tanjony koa ny hampifantoka ny fampahalalam-baovao ho an' ny matihanina amin' ny fahasalamana, ho an' ny matihanina amin' ny fivarotana zavamaniry fanao fanafody (herbalista), ho an' ny mpikaroka ary ho an' ny mpianatra. == Fandraisana sy tsikera == Amin' ny ankapobeny dia eken' ny mpitsabo sy mpikaroka amin' ny fitsaboana amin' ny alalan' ny zavamaniry ([[fitôterapia]]) fa ilaina ny ''WikiPhyto''. Ity rakipahalalana ity dia voalaza ao amin' ny loharanom-baovao ivelany miompana amin' ny fitôterapia ho angon-drakitra mahasoa ho an' ny mpitsabo sy ny mpianatra momba ny zavamaniry fanao fanafody. Ireo filazana ireo dia manasongadina ny fanirian' ilay tetikasa ho rakipahalalana iaraha-manoratra sy voarafitra tsara, mampivondrona ny matihanina samihafa manodidina ny tahirin-kevitra sy loharanom-baovao iraisana. Tahaka ny amin' ny tahirin-kevitra ara-teknika hafa, ny tsy fisian' ny komity akademika mpandinika ara-dalàna dia midika fa mety hiovaova ny kalitaon' ny votoatin' ny teny iditra sasany. Ny fampiasana ny fampahalalana avy amin' ny fampiharana nentim-paharazana na avy amin' ny asasoratra mahazatra momba ny fitsaboana amin' ny alalan' ny zavamaniry tsy misy marimaritra iraisana ara-tsiansa dia mitaky vakiteny mitsikera sy fanamarinana amin' ny alalan' ny loharano siantifika azo itokisana. == Rohy ivelany == * Tranonkala ôfisialy: [https://www.wikiphyto.org/wiki/Accueil https://www.wikiphyto.org] * "[https://web.archive.org/web/20260122134818/https://www.pollen-espace-sante.com/wikiphyto-a-a-z Liste des plantes médicinales par le Dr. Jean-Michel Morel]", ''Pollen‑espace‑santé'' * "[https://www.lescultivateursenherbes.fr/indications-herboristiques/des-plantes-%C3%A0-conna%C3%AEtre-sur-la-toile Les plantes sur la toile]", ''Lescultivateursenherbes.fr'' * "[https://folia-officinalis.be/ressources-numeriques/ Les ressources numériques] {{Wayback|url=https://folia-officinalis.be/ressources-numeriques/ |date=20251115063244 }}", ''Folia‑officinalis.be'' == Jereo koa == * ''[[Wikispecies]]'' * [[Etnôbôtanika]] * [[Etnôbiôlôjia]] * [[Etnôfarmakôlôjia]] * [[Bôtanika]] * [[Fitôterapia]] * [[Arômaterapia]] * [[Jemôterapia]] * ''[[European Scientific Cooperative on Phytotherapy]]'' (ESCOP) == Loharano sy fanamarihana == l6nqx98s8p3qgzwbjaz98369cb3vmb3 4 298731 1153188 1133982 2026-11-05T09:07:18Z JianJi 36396 1153188 wikitext text/x-wiki '''Androany [[5 Novambra|5 novambra]] - Alin' i Guy Fawkes (Fanjakana Mitambatra)''': * '''[[1605]]''' - Tratra ka nandamoka ny fikasan'i [[Guy Fawkes]], manamboninahitra katolika, hanapoaka ny parlemantan'i Angletera sy hamono ny mpanjaka protestanta [[James VI and I]]. * '''[[1914]]''' - Nihantsy ady tamin'ny [[Empira Ôtômàna]] i [[Frantsa]] sy ny [[Fanjakana Mitambatra]] nandritra ny [[Ady Lehibe Voalohany|Ady Lehibe voalohany]]. bx8kvaugs2e0oo5oxdo2kafqjmng9o3 1153189 1153188 2026-11-05T09:22:12Z JianJi 36396 1153189 wikitext text/x-wiki '''Androany [[5 Novambra|5 novambra]] - Alin' i Guy Fawkes (Fanjakana Mitambatra)''': * '''[[1605]]''' - Tratra ka nandamoka ny fikasan'i [[Guy Fawkes]], manamboninahitra katolika, hanapoaka ny parlemantan'i Angletera sy hamono ny mpanjaka protestanta [[James VI and I]]. * '''[[1914]]''' - Nihantsy ady tamin'ny [[Empira Ôtômàna]] i [[Frantsa]] sy ny [[Fanjakana Mitambatra]] nandritra ny [[Ady Lehibe Voalohany|Ady Lehibe voalohany]]. * '''[[1945]]''' - Rotaka nitondra ho amin'ny famonoana [[jiosy]] tao Tripolitania (Libia), tsy latsaka ny 200 ny Jiosy maty tamin'izany. * '''[[2007]]''' - Namoahan'ny [[Google]] ny rafi-pîkirakiràna finday [[Android]]. lcmtdbcfug7v5j7n6tdqcbws2vh28k0 4 298732 1153190 1133983 2026-11-05T09:56:55Z JianJi 36396 1153190 wikitext text/x-wiki '''Androany [[6 Novambra|6 novambra]]''': * '''[[1975]]''' - Diabe maitso notanterahan'olona 350.000 notarihan'ny mpanjakan'i [[Marôka|Maraoka]] Hassan II. * '''[[1995]]''' - May ny [[Rova Manjakamiadana]]. kcexiuqs3q5gdvk4f5df9uinwjyj7bv 0 298964 1153086 1134767 2026-11-04T13:30:03Z Thelezifor 15140 1153086 wikitext text/x-wiki [[Sary:Célosia cristata plante rose-rouge.JPG|vignette|387x387px|''Celosia cristata'' manana mena mavokely]] Ny '''''Celosia argentea var. cristata''','' na '''''Celosia cristata''''' teo aloha, dia karazan-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] [[roa ravin-tsimoka]], maniry isan-taona, anisan' ny vondron-karazana ''[[Celosia]]'' ao amin' ny fianakaviana ''[[Amaranthaceae]]''. Atao hoe '''sangasanga''', '''sanganakoholahy''', na '''sangasanganakoholahy''' izy io amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Teratany indrindra any amin' ny faritra manana toetany trôpikaly sy faritra manana toetany antonony any [[Amerika]] sy [[Azia]] itỳ zavamaniry itỳ (toy ny karazana ''Celosia'' rehetra). Ovan-karazan' ny ''[[Celosia argentea]]'' izy io. Azo inoana fa avy any [[India]] izy io, izay voavonjy tsy ho lany tamingana tamin' ny alalan' ny fambolena noho ny maha zava-dehibe azy io ara-pivavahana. Namboly azy io eo akaikin' ny [[tempoly]] ny mpikarakara zaridaina [[Indiana (vahoaka)|indianina]] sy [[Mianmara|birmanina]] ary [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|sinoa]]. Io zavamaniry io dia mahatohitra ny ankamaroan' ny aretin-javamaniry, ary afaka maniry tsara anaty trano na ivelany. Na izany aza, dia amin' ny toerana misy tara-masoandro sy tsy mitazona rano tsara izy ireo no tena tsara indrindra, satria io zavamaniry io dia mora voan' ny aretina vokatry ny [[holatra]]. Ambolena indrindra ho zavamaniry fanao haingo ny sanganakoholahy noho ny [[Vondrombony|vondromboniny]] mialonalona sy toa misy velory mampiavaka azy. Ampiasaina anaty trano izy io mba hatao haingo sady azo tapahina sy hamainina ny voniny mba hanamboarana fehezam-boninkazo maina. Azo hanina ny raviny sy ny voniny. Matetika izy ireo no ambolena hatao sakafo any [[India]] sy any [[Afrika Andrefana]] ary any [[Amerika Atsimo]]. == Fiforonan-teny == Avy amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]] hoe ''keleos'', izay midika hoe "mirehitra", ny teny hoe ''Celosia'', ilazana ny famelany miendrika lelafo. Manana vondrombony miendrika sangan' akoholahy mialonalona itỳ zavamaniry itỳ, izay manome azy ny anaram-bosotra "[[sangan' akoholahy]]". == Famariparitana == [[Sary:Célosia cristata fleur rouge-orange.JPG|vignette|281x281px|''Celosia cristata'' manana voniny mena sy volomboasary]]Zavamaniry tokan-taho izy io, eo amin' ny 20 sm eo ho eo ny haavon' ny sanganakoholahy. Zavamaniry trôpikaly, maniry isan-taona ny sanganakoholahy. Amin' ny maha ahitra azy dia tsy manana taho minofon-kazo izy, fa taho mahitsy tsy misy rantsana. Maniry tsara izy ireo na amin' ny toerana mando na maina. === Ravina === Misy raviny salavalava miendrika lela lefona, maranitra, maitso tanora, indraindray misy loko mena na volomparasy ny sanganakoholahy, miaraka amin' ny vondrombony eny an-tendrony. === Vony === Mipoitra avy eo amin' ny ravin' ny sanganakoholahy ny [[vondrombony]] matevina, fisaka, sahala amin' ny velory, miendrika [[sangan' akoholahy]], mivelatra, matevina, na miforiporitra na mialanalona. Manomboka amin' ny mavo ka hatramin' ny volomparasy ny lokon' ny voniny, ankoantry ny loko anelanelany rehatra.Hatramin' ny Jona ka hatramin' ny fotoan' ny fanala voalohany ny famelanany; ary ny voniny dia mety maharitra hatramin' ny 8 herinandro. == Voa == Afaka mamokatra vihim-boa be dia be, hatramin' ny 1&nbsp;500 isaky ny grama, ny vony tsirairay. == Fambolena == [[Sary:CelosiaCristataYellowToreador.jpg|vignette|''Celosia cristata'']] Maniry amin' ny tany salama sy be akora ôrganika ary tia masoandro feno na alo-bandana ny sanganakoholahy. Amin' ny volana Marsa ka hatramin' ny Mey no fotoana famafazana azy eo amin' ny lafika mafana, avy eo aketsa indray mandeha na indroa ary ambolena amin' ny volana Mey na Jona. Mila tondrahana tsara izy mandritra ny fahavaratra, indrindra eo amin' ny fotony, ary hamony izy io mandra-pahatongan' ny fanala voalohany. Miparitaka tsara amin' ny alalan' ny vihim-boany ny ''Celosia''. == Fampiasana == === Haingo === [[Sary:Celosia caracas floewrs.jpg|vignette|280x280px|''Celosia cristata'']] Ambolena indrindra ny sanganakoholahy mba ho haingo noho ny vonin' ny sanganakoholahy mahavariana sy tian' ny mpamboly voninkazo noho ny voniny miavaka tsy manam-paharoa. Azo tapahina sy hamainina ny voniny mba hanamboarana fehezam-boninkazo maina. === Sakafo === [[Sary:Celosia cristata (Cockscomb) Flower in Chandigarh -4.jpg|vignette|265x265px|''Celosia cristata''|ankavia]]Toy amin' ny ''[[Amaranthus]]'' (anampatsy, anampatsa, na anantarika) ny sanganakoholahy ka azo atao [[anana]] ny ''Celosia cristata''. Any amin' ny tapany atsimon' i [[Nizerià]], any [[Benino]], any amin' ny [[Repoblikan' i Kôngô]] ary any [[Indônezia]] no be mpihinana azy io indrindra. Mazàna no ambolena eny amin' ny zaridainan-trano sy toeram-pambolena madinika izy io, mba hampiasaina ao an-tokantrano na havarotra. Azo hanina koa ny tahony sy ny voniny tanora. Ankoatra izay, ny vihim-boany dia azo hanina ary sokajina ho saika voamadinika. Noho ny fahatoherany ny [[Bibikely mpanimba|bibikely]] [[Bibikely mpanimba|mpanimba]] sy ny aretina ary ny fanomezany vokatra betsaka dia toa azo asolo tsara ny ''Amaranthus'' ny ''Celosia cristata''. Any [[Kôrea]], ny vonin' ny ''Celosia cristata'' dia ampiasaina indraindray ho fanaingoana ny tsindrin-tsakafo sy ny mofo vary ary ny zava-pisotro misy alikaola nandomana voninkazo. === Fifehezana ahidratsy === [[Sary:03092jfCelosia argentea var. cristata Bulacanfvf 02.jpg|vignette|214x214px|''Celosia cristata'']]Nasehon' ny fandinihana iray fa afaka manampy amin' ny fifehezana ny fitomboan' ny ahidratsy eny an-tsaha itỳ ovan-karazan' ny ''[[Celosia argentea]]'' itỳ. Indrindraindrindra, rehefa ambolena miaraka amin' ny voly [[voamadinika]] na [[ampemby]], dia afaka manampy amin' ny fampihenana ny fihanaky ny ''[[Striga]]'' izay vondron-karazan-javamaniry katsentsitra. Tamin' io fanadihadiana io dia nitombo be ny vokatra rehefa nambolena niaraka tamin' ny voly hafa ny ''Celosia cristata''. Toa mamoaka singa haro mahatonga ny fitsimohana tsy ara-dalànan' ny vihim-boan' ny ''Striga'' ny ''Celosia cristata'', ka mahatonga azy ireo hitsimoka nefa tsy misy zavamaniry mpampiantrano sahaza azy. Toa mahatratra metatra maromaro miala amin' ny fototry ny ''Celosia cristata'' ny fiasan' ireo singa ireo, ka mampihena ny fitsimohan' ny ''Striga'' hatramin' ny 68&nbsp;% raha oharina amin' ny [[landihazo]], izay nampiasaina ho vavolombelona tamin' ny fanadihadiana natao. == Singa simika == [[Sary:Célosia cristata plante jaune 2.JPG|vignette|284x284px|''Celosia cristata'' manana voniny mavo]]Misy singa simika isan-karazany ny ''Celosia cristata'', anisan' izany ny [[rano]], ny [[vitaminina C]], ny [[karôtenôida]], [[prôteinina]], [[nitrata]] ary ny [[ôksalata]]. Fanampin' izany, ny [[sapôninina]] triterpenika, izay haro voajanahary manana toetra toy ny [[savony]], dia hita ao amin' ny fakany sy ny vihim-boan' io zavamaniry io. Misy [[siramamy]], ny fakany, fa ny raviny sy ny tahony kosa dia be [[flavônôida]], izay haro [[antiôksida]]. Misy mahabe amany ny fihinanana ny vihim-boany. Mety misy dôpaminina betsaka ny vondrombony mavo amin' ny ''Celosia argentea var. cristata'' sy ''Celosia argentea var. plumosa''. Nisy fiantraikany miaro ny [[aty]] sy mandrisika ny [[hery fiarovana]] ny [[selôzinina]], izay [[pôlisakarida]] ao amin' ny vihim-boan' ny sanganakoholahy. Naneho fiasa miady amin' ny metastazy ao amin' ny atin' ny totozy ny singa levona anaty rano avy amin' ny vihim-boa. == Jereo koa == * ''[[Celosia]]'' * ''[[Celosia argentea]]'' * ''[[Celosia trigyna]]'' * [[Sangasanga]]: ''[[Celosia cristata]]'' <small>L.</small> (''[[Amaranthaceae]]''); ''[[Hydrostachys imbricata]]'' <small>A. Juss.</small> (''[[Hydrostachyaceae]]''); ''[[Mesosphaerum pectinatum]]'' <small>(L.) Kuntze</small> (← ''Hyptis pectinata'' <small>(L.) Poit.</small>) (''[[Lamiaceae]]''); ''[[Salvia coccinea]]'' <small>Buc'hoz ex Etl.</small> (''[[Lamiaceae]]'') * [[Sangasanganakoholahy]]: ''Celosia cristata'' <small>L.</small> (''[[Amaranthaceae]]''); ''[[Clerodendrum petunioides]]'' <small>Baker</small> (''[[Lamiaceae]]''); ''[[Connarus paniculatus]]'' <small>Roxb.</small> (← ''[[Cnestis glabra]]'' <small>Lam.</small>) (''[[Connaraceae]]''); ''[[Hydrostachys imbricata]]'' <small>A. Juss.</small> (''[[Hydrostachyaceae]]'') nc8lkwh0bgaqe1ypphjnyodqfvz8pwi 0 298974 1153080 1146511 2026-11-04T13:16:35Z Thelezifor 15140 Anarana amin' ny teny malagasy 1153080 wikitext text/x-wiki Ny '''sangasanga''' dia zavamaniry samihafa ao amin' ny fianakaviana ''[[Amaranthaceae]]'', ''[[Cyperaceae]]'', ''[[Hydrostachyaceae]]'' ary ''[[Lauraceae|Lamiaceae]]'': * ''[[Celosia cristata]]'' <small>L.</small> (''[[Amaranthaceae]]'') -- sangasanga, sangasanganakoholahy * ''[[Cyperus papyrus]]'' (''[[Cyperaceae]]'') -- * ''[[Hydrostachys imbricata]]'' <small>A. Juss.</small> (''[[Hydrostachyaceae]]'') -- rondra, sangasanga, sangasanganakoholahy, tsigezigezy, tsotoroka * ''[[Mesosphaerum pectinatum]]'' <small>(L.) Kuntze</small> (← ''Hyptis pectinata'' <small>(L.) Poit.</small>) (''[[Lamiaceae]]'') -- afolava, afolavalahy, kiafolava, kivoahazovoahazo, kivohazohazo, rombantsahona, rombatsahona, sangasanga, sangasanganandevolahy, sangasanganimarina, sansanganimarina, somolahotsy, tamborotsintsina, tongotaintaina, tsintsoapaiky, voamahombohitra, voarambitsahona * ''[[Salvia coccinea]]'' <small>Buc'hoz ex Etl.</small> (''[[Lamiaceae]]'') -- afolava, sangasanga, sangasanganandevolahy == Jereo koa == * ''[[Celosia]]'' * ''[[Cyperus]]'' * ''[[Hydrostachys]]'' * ''[[Mesosphaerum]]'' * ''[[Hyptis]]'' * ''[[Salvia]]'' 8gxwgtocloyupbrhpz3qjykhgxyd9vu 1153081 1153080 2026-11-04T13:17:35Z Thelezifor 15140 Anarana amin' ny teny malagasy 1153081 wikitext text/x-wiki Ny '''sangasanga''' dia zavamaniry samihafa ao amin' ny fianakaviana ''[[Amaranthaceae]]'', ''[[Cyperaceae]]'', ''[[Hydrostachyaceae]]'' ary ''[[Lauraceae|Lamiaceae]]'': * ''[[Celosia cristata]]'' <small>L.</small> (''[[Amaranthaceae]]'') -- sangasanga, sangasanganakoholahy * ''[[Cyperus papyrus]]'' (''[[Cyperaceae]]'') -- sangasanga * ''[[Hydrostachys imbricata]]'' <small>A. Juss.</small> (''[[Hydrostachyaceae]]'') -- rondra, sangasanga, sangasanganakoholahy, tsigezigezy, tsotoroka * ''[[Mesosphaerum pectinatum]]'' <small>(L.) Kuntze</small> (← ''Hyptis pectinata'' <small>(L.) Poit.</small>) (''[[Lamiaceae]]'') -- afolava, afolavalahy, kiafolava, kivoahazovoahazo, kivohazohazo, rombantsahona, rombatsahona, sangasanga, sangasanganandevolahy, sangasanganimarina, sansanganimarina, somolahotsy, tamborotsintsina, tongotaintaina, tsintsoapaiky, voamahombohitra, voarambitsahona * ''[[Salvia coccinea]]'' <small>Buc'hoz ex Etl.</small> (''[[Lamiaceae]]'') -- afolava, sangasanga, sangasanganandevolahy == Jereo koa == * ''[[Celosia]]'' * ''[[Cyperus]]'' * ''[[Hydrostachys]]'' * ''[[Mesosphaerum]]'' * ''[[Hyptis]]'' * ''[[Salvia]]'' gxqx2z9w21fqdf226mh5du36stcoxl3 0 298975 1153088 1134768 2026-11-04T13:33:24Z Thelezifor 15140 Filaharana 1153088 wikitext text/x-wiki Ny '''sangasanganakoholahy''' dia zavamaniry samihafa ao amin' ny fianakaviana ''[[Amaranthaceae]]'' (filaharana [[Caryophyllales]]), ''[[Connaraceae]]'' (filaharana [[Oxalidales]]), ''[[Hydrostachyaceae]]'' (filaharana [[Cornales]]), ary ''[[Lamiaceae]]'' (filaharana [[Lamiales]]): * ''[[Celosia argentea var. cristata|Celosia cristata]]'' <small>L.</small> (''[[Amaranthaceae]]'') -- sangasanga, sangasanganakoholahy * ''[[Clerodendrum petunioides]]'' <small>Baker</small> (''[[Lamiaceae]]'') -- sangasanganakoholahy * ''[[Connarus paniculatus]]'' <small>Roxb.</small> (← ''Cnestis glabra'' <small>Lam.</small>) (''[[Connaraceae]]'') -- sangasanganakoholahy, vahisefaka, voantsefaka, voasafena, voasefaka * ''[[Hydrostachys imbricata]]'' <small>A. Juss.</small> (''[[Hydrostachyaceae]]'') -- rondra, sangasanga, sangasanganakoholahy, tsigezigezy, tsotoroka == Jereo koa == * ''[[Celosia]]'' * ''[[Clerodendrum]]'' * ''[[Connarus]]'' * ''[[Hydrostachys]]'' 7wtjgb0ihngk7jpygumcdj6seyvudjt 0 298988 1153078 1152063 2026-11-04T12:50:04Z HBoina 40172 Mise en forme 1153078 wikitext text/x-wiki [[Sary:Catharanthus roseus24 08 2012 (2).JPG|vignette|364x364px|Tonga na vonenina (''[[Tonga (zavamaniry)|Catharanthus roseus]]'')]] Ny '''zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara''', izay misy karazana miisa 3&nbsp;245, dia ampahany amin' ny karazan-javamaniry misy eto amin' ny [[Madagasikara|Nosy]], ka ny 60&nbsp;% amin' izy ireo dia tsy hita raha tsy eto<ref><small>"[https://ethnobotanyjournal.org/index.php/era/article/view/1591#:~:text=Results:%20The%20medicinal%20plants%20inventoried,most%20morbid%20ones%20in%20Madagascar. Synthesis and analysis of data on inventories of medicinal plants in Madagascar]", ''ethnobotanyjournal.org''</small></ref><ref><small>Andrianavalonirina A.M. et al, "Etude ethnobotanique des plantes médicinales du district d’Antanifotsy, région de Vakinankaratra au Madagascar", ''RAMReS-PMTA'', 2023.</small></ref>. Anisan' ny [[zavamaniry fanao fanafody]] fantatra indrindra ny vonenina na tonga (''[[Catharanthus roseus]]''), ny vahona (''[[Aloe macroclada]]'' sy ''[[Aloe vera]]'' indrindraindrindra), ny ravintsara (''[[Camphora officinarum]]'' na ''[[Camphora officinarum|Cinnamomum camphora]]''), ny mandravasarotra (''[[Cinnamosma fragrans]]''), ny kininindrano na niaoly (''[[Melaleuca quinquenervia]]''), ny havozo (''[[Cryptocarya agathophylla]]'' na ''Ravensara aromatica''), ny katrafay (''[[Cedrelopsis grevei]]''), ary ny talapetraka (''[[Centella asiatica]]''). == Anjara toeran' ny zavamaniry fanao fanafody == === Mitsabo aretina maro === [[Sary:Harungana madagascariensis 1DS-II 1-7688.jpg|vignette|229x229px|Harongana (''[[Harungana madagascariensis]]''[[Harungana madagascariensis|)]]]] I [[Madagasikara]] dia manana ny iray amin' ny [[farmakôpea]] nentim-paharazana manankarena indrindra eran-tany<ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3407148/ Rainforest Pharmacopeia in Madagascar Provides High Value for Current Local and Prospective Global Uses]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref><ref><small>"[https://www.kloranebotanical.foundation/en/projects/improving-access-healthcare-through-medicinal-plants-northern-madagascar Improving access to healthcare through medicinal plants in Northern Madagascar]", ''www.kloranebotanical.foundation''</small></ref>. Ahitana karazana miisa 3&nbsp;245 ampiasaina amin' ny [[fitsaboana nentim-paharazana]] ny zavamaniry ao amin' ny Nosy<ref name=":0"><small>"[https://www.researchgate.net/publication/338120269_Synthese_et_analyse_de_donnees_sur_les_inventaires_de_plantes_medicinales_de_Madagascar Synthèse et analyse de données sur les inventaires de plantes médicinales de Madagascar]", ''www.researchgate.net''</small></ref><ref><small>Andrianarivelo Miora Henintsoa, "[https://univ-vakinankaratra.mg/public/uploads/livres/flore-et-plantes-medicinales-de-la-nouvelle-aire-protegee-de-manjakatompo-ankaratra.pdf Flore et plantes médicinales de la nouvelle aire protégée de Manjakatompo Ankaratra]" (PDF), ''univ-vakinankaratra.mg'' (Mémoire de Master)</small></ref>. Ary ny 60 % dia tsy fahita raha tsy eto Madagasikara<ref name=":0" />. Mampiseho ny fanadihadiana momba ny [[etnôbôtanika]] sy ny [[etnôfarmakôlôjia]] natao teto Madagasikara fa mahomby ny fitsaboana nentim-paharazana ampiasana zavamaniry amin' ny areti-mihanaka, ny aretin' ny [[fandevonan-kanina]], ny aretina vokatry ny [[katsentsitra]], ary koa ny aretina mitaiza sasany<ref><small>"[https://www.ethnopharmacologia.org/bibliotheque-ethnopharmacologie/plantes-medicinales-de-madagascar/ Plantes médicinales de Madagascar]", ''www.ethnopharmacologia.org''</small></ref><ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3407148/ Rainforest Pharmacopeia in Madagascar Provides High Value for Human Health]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref>. Ny aretin' ny fandevonan-kanina no sehatra isehoan' ny fandrosoan' ny farmakôpea malagasy, indrindra ny [[piriritra]], ny [[valan-dra]], ny fanaintainan' ny [[kibo]] ary aretina vokatry ny katsentsitra an-[[tsinay]]<ref><small>R. Pernet et G. Meyer, "[https://www.betsara.com/wp-content/uploads/2022/06/Pharmacopee-de-Madagascar-Pernet.pdf Pharmacopée de Madagascar]", Publications de l'Institut de Recherche Scientifique, Tananarive Tsimbazaza, 1957, ''www.betsara.com.''</small> </ref><ref><small>"[https://moov.mg/article/102505-ireo-fahadisoana-mila-tandremana-hisoroana-ny-tsy-fahalevonan-kanina Ireo fahadisoana mila tandremana hisoroana ny tsy fahalevonan-kanina]", ''moov.mg'' (03/06/2025)</small></ref>. Anisan' ny anaovana fikarohana siantifika be indrindra amin' ny [[fitôterapia]] malagasy ihany koa ny [[tazomoka]]<ref><small>Pierre Rasoanaivo, "[https://ethnobotanika.org/wp-content/uploads/2021/05/Th%C3%A8se-Ethnobotanique-Ethnopharmacologie-plantes-contre-les-fi%C3%A8vres-paludisme-Madagascar-Boyer-2009.pdf Plantes utilisées traditionnellement contre les fièvres dans le nord de Madagascar]" (Thèse), ''ethnobotanika.org''</small></ref><ref><small>"[https://www.who.int/fr/news-room/questions-and-answers/item/artemisinin-resistance Paludisme : résistance partielle à l’artémisinine]", ''www.who.int''</small></ref>. Zavamaniry maro no nampiseho fiasa antiplasmôdialy anaty labôratoara, izany dia manazava ny fahalianan' ny mpikaroka momba ny fanafody nentim-paharazana ampiasaina amin' ity aretina ity (tazomoka)<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/8238253_Screening_extracts_of_Madagascan_plants_in_search_of_antiplasmodial_compounds Screening extracts of Madagascan plants in search of antiplasmodial compounds]", ''www.researchgate.net''</small></ref>. [[Sary:Phyllanthus amarus (Carry Me Seed) W3 IMG 3851.jpg|vignette|233x233px|Anakatsotsy na ambanivoa (''[[Phyllanthus amarus]]'')]] Miseho tsy tapaka amin' ny boky ara-tsiansa mivoaka sy amin' ny fanadihadiana momba ny etnôbôtanika ny karazan-javamaniry sasany, indrindra ny katrafay (''[[Cedrelopsis grevei]]'') sy ny harongana (''[[Harungana madagascariensis]]'') ary ny anakatsotsy (''[[Phyllanthus amarus]]''). Malaza amin' ny fananany toetra mampitony famaivay, mamono [[mikrôba]], manampy ny fandevonan-kanina na mampihena ny [[tazo]] ireo zavamaniry ireo. Anisan' ny fantatra indrindra koa ny vonenina na tonga (''[[Catharanthus roseus]]''), ny vahona (''[[Aloe macroclada]]'' sy ''[[Aloe vera]]'' indrindraindrindra), ny ravintsara (''[[Camphora officinarum]]'' na ''[[Camphora officinarum|Cinnamomum camphora]]''), ny mandravasarotra (''[[Cinnamosma fragrans]]''), ny kininindrano na niaoly (''[[Melaleuca quinquenervia]]''), ny havozo (''[[Cryptocarya agathophylla]]'' na ''Ravensara aromatica'') ary ny talapetraka (''[[Centella asiatica]]''). === Mihoatra mankany amin' ny sehatra maneran-tany === [[Sary:Centella asiatica 6121.jpg|vignette|240x240px|Talapetraka (''[[Centella asiatica]]'')]] Maromaro ny zavamaniry fanao fanafody malagasy izay efa nihoatra ny sata maha fanafody nentin-drazana azy ka nahazo laza iraisam-pirenena. Nodinihina ny mandravasarotra (''[[Cinnamosma fragrans]]'') noho ny fananany toetra mamono [[Bakteria NDM-1|bakteria]] sy [[virosy]]. Ny talapetraka (''[[Centella asiatica]]'') no nahatonga an' i Madagasikara ho anisan' ny mpanondrana an' io zavamaniry io be indrindra eran-tany, izay ampiasaina amin' ny fanafody fanasitranana aretin-koditra sy fanafody mampanolatra, toy ilay fanafody atao hoe ''Madécassol''. Ohatra iray hafa koa ny vonenina na trongatsy (''[[Catharanthus roseus]]'') izay malaza eto Madagasikara: ity zavamaniry ity dia nitarika ho amin' ny fanokanana ny [[alkalôida]] miady amin' ny homamiadana ampiasaina amin' ny fitsaboana môderina maneran-tany. Na izany aza dia mampiseho ny loza ateraky ny fitsaboan-tena ihany koa izy io: rehefa mihinana amin' ny fomba nentim-paharazana tsy misy fanaraha-maso ara-pitsaboana, dia mety ho tena hanapoizina. === Fetra === Na dia eo aza izany harena ananan' i Madagasikara momba ny zavamaniry fanao fanafody izany dia maro ny fampiasana zavamaniry izay mbola mifototra amin' ny fomba nentim-paharazana sy amin' ny fandalinana ara-tsiansa santatra fotsiny. Vitsy ny zavamaniry malagasy no nanaovana fanandramana ara-pitsaboana feno mifanaraka amin' ny fenitry ny farmakôlôjia môderina. Noho izany dia mitaky fahalalana marina momba ny karazana sy ny fanomanana ary ny fatra ny fampiasana zavamaniry hatao fanafody, ary tsy voasolo ny toro-hevitry ny mpitsabo nandalim-pahaizana. == Lisitra == [[Sary:Camphora officinarum in Palm House Schoenbrunn (3).jpg|vignette|262x262px|Ravintsara (''[[Camphora officinarum]]'')]] Inty ny lisitry ny anarana ara-tsiansan' ny karazan-javamaniry fanao fanafody maniry eto [[Madagasikara]], arakarahin' ny anarana ahafantarana azy amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Marihina fa misy ny anarana iray amin' ny teny malagasy izay mety hanondro karazan-javamaniry roa na mihoatra. Amin' ireo anarana ara-tsiansa ireo dia misy ny efa nosoloana vokatry ny fikarohana taty aoriana nataon' ny manampahaizana. === A === [[Sary:Amaranthus spinosus kz01.jpg|vignette|311x311px|Anampantsy, tsirapahy (''[[Amaranthus spinosus]]'')]] '''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]''' * ''[[Abelmoschus esculentus]] --'' gombo, tambazotse, tsirandranjaza * ''[[Abrus precatorius]]'' <small>Linné</small> (mila fitandremana fa mety manapoizina ny voany) ''--'' kelimiefitra, masokoaky, masonamboangara, masonamboatora, masonombilahy, vahemboamena, <u>vahimboamena</u>, voamahatorana, voamaintilany, voamaintorana, voamantorana, voamasotrandraka, voamatorana, voamboanamainty, voamboanamena, voamena (jm) (rm) * ''[[Abutilon greveanum]]'' -- lahiriky (jm), * ''[[Abutilon indicum]]'' ''-''<nowiki/>''-'' lahiriky, * ''[[Acacia decurrens]]''. -- akasia, halamborona, mimosa, mimôzà, * ''Acacia farnesiana'' <small>DC.</small> (→''[[Vachellia farnesiana]]'') -- famahatra, tsorofotra, * ''Acacia morondavensis'' <small>Viguier</small>. (→ ''[[Senegalia rovumae]]'') -- roibontsy, rohibontsy, robontsy, roinosy, * ''[[Acalypha filiformis]]'' <small>Poir</small> -- bemangitra, marompototra, <u>tsimbaleotra</u>, vahizato (rm), * ''[[Acalypha indica]]'' <small>L.</small> (karazana nampidirina) * ''[[Acalypha radula]]'' <small>Baker</small> (Tsiety) (rm) * ''Acalypha reticulata'' <small>Poiret</small> (→ ''[[Acalypha filiformis]]'' <small>Poir.</small>) (Fanavy / Tsimbaleotra) -- bemangitra, marompototra, <u>tsimbaleotra</u>, vahizato (rm), * ''[[Acalypha]] sp.'' (Vahindranavavy II) (''[[Acalypha fasciculata]]''?) (rm), * ''[[Acanthopale madagascariensis]],'' * ''[[Acanthospermum hispidum]]'' <small>D.C</small> (Bakakely) -- bakakely, fatika (rm), * ''[[Acanthus montanus]],'' * ''[[Achyranthes aspera]]'' (← ''Achyranthes argentea, Achyranthes indica, Achyranthes obtusifolia'') -- fandrangojaza, tsipolitra, tsipolomanitra, tsiporomanitra, tsipotamena, tsipotemena, vatofosa, vatomposa, * ''[[Acmella oleracea]]'' -- ahimafana, anamafana, anamalaho, anamalao, felimafana,  kimalaho, kimalaholahy, kimalao, kimotodoha, mangovitra, menavony, sarinanamalao. * ''[[Acridocarpus excelsus]]'' -- kimanga, * ''[[Adansonia]] sp.'' (Za), * ''[[Adansonia digitata]] --'' baobaba, baobaza, baovola, bontona, boringy, fontana, rainiala, ringy, sefo, vonoa, vontana na vontona. * ''[[Adansonia grandidieri]]'' -- renala, reniala, renibeala na vonoa. * ''[[Adenanthera pavonina]] --'' volantsaramanga, * ''[[Adenia boinensis]]'' <small>--</small> vahiranga, * ''[[Adenia gummifera]],'' * ''[[Adenium obesum]],'' * ''[[Adiantum caudatum]],'' * ''[[Adiantum philippense]],'' * ''[[Aerva lanata]]'' <small>(L.) Juss</small> (→ ''[[Ouret lanata]]'' <small>(L.) Kuntze</small>) -- anantarikomby, voalafotsy, volafotsy, * ''[[Aeschynomene brevifolia]]'' <small>Poiret.</small> (Sindahonimbohitra). (rm) * ''[[Aeschynomene uniflora]]'' <small>E. Meyer.</small> (Sindahorindrano). (rm) * ''[[Lingoza|Aframomum angustifolium]]'' <small>K. Schum.</small> -- longoza (rm), * [[Aframomum melegueta|A''framomum melegueta'']], * ''[[Afzelia bijuga]],'' * ''[[Agauria salicifolia]]'' <small>Hook</small> (Angavodiana) (rm), * [[Agauria plpyphylla|''Agauria'' ''plpyphylla'']] <small>Hook</small> (Angavodiana) (rm), * ''[[Agave sisalana]]'' -- lafa, laloase, laloasy, taretra, taretsy, * ''[[Agelaea pentagyna]]'' <small>(Lamk) Baillon</small> (Vahy mainty) (rm), * ''[[Ageratum conyzoides]]'' <small>Linné</small> -- ahimaimbo, ahimembo, alonimpantsaka, anajazavavy, andranompatsaka, bemaimbo, fotsivony, <u>hanitrimpantsaka</u>, hanitrombalahy, timimbo, tinimbo, tsiafakanakandriana, tsiafakanandriana, tsifariparimaso (rm), * ''[[Aidia densiflora]],'' * ''[[Aidia micrantha]],'' * ''[[Alangium salviifolium]],'' * ''[[Albizia adianthifolia]] --'' sambala, volomboroña, * ''[[Albizia aurisparsa]]'' <small>Drake</small>. (Masinanio) (rm), * ''[[Albizia lebbeck]]'' -- alibizara, benoara, boanoara, bonara, bonoara * ''Albizia saman'' (→ ''[[Samanea saman]]''), * ''[[Albizia fastigiata]]'' <small>Oliver</small>. -- halamboro, hazomborona, <u>sambalahy</u>, sambilahy, valomborona, volomboroña (rm), * ''[[Albuca humilis]],'' * ''[[Alchemilla cryptantha]]'' <small>Steudel.</small> (Mahatanandofotsy I) (rm), * ''[[Aleurites moluccanus]]'' -- mofotra, savoga, savokara, tanantanana ary tanatanana, * ''[[Allamanda cathartica]],'' * ''[[Allium cepa]],'' * ''[[Tongologasy|Allium sativum]]'' ''--'' tongologasy, tongolay, tongolonkova, * ''[[Allophylus africanus]],'' * ''[[Allophylus trichodesmus]]'' <small>Radlkofer</small>. (Sanatrinamboa) (rm), * ''[[Aloe capitata]]'' <small>Baker,</small> ** ''Aloe capitata'' var. ''cipolicola'' <small>H. Perr.</small> (Vahon'olona) (rm) * ''[[Aloe divaricata]]'' -- vahonandrano, * ''[[Aloe macroclada]]'' <small>Baker</small>. -- kisaondra, lahimbahona, vahombe, <u>vahona</u>, vahonavahona, * ''[[Aloe vaombe]]'' -- vahombe, vahombey, * ''[[Alovera|Aloe vera]]'' -- vahona, * ''[[Alphonsea madagascariensis]],'' * ''[[Alpinia galanga]],'' * ''[[Alpinia zerumbet]],'' * ''[[Alstonia boonei]],'' * ''[[Alternanthera pungens]],'' * ''[[Alternanthera sessilis]],'' * ''[[Alysicarpus bupleurifolius]]'' <small>ADC.</small> -- fokolahy (rm), * ''[[Alysicarpus nummularifolius]]'' <small>ADC.</small> -- mangorodefona, vavonikena (rm), * ''[[Alysicarpus ovalifolius]],'' * ''[[Alysicarpus rugosus]]'' -- sarivary (jm), * ''Alysicarpus'' sp. -- fokovavy (rm), * ''Alysicarpus'' sp. -- tokambody (rm), * ''[[Alysicarpus vaginalis]],'' * ''[[Amanita tainaomby]]'' <small>R. Heim</small> -- olatainomby (rm), * ''[[Amaranthus dubius]]'' <small>Martius</small> -- kiatondrambohira (rm), * ''[[Amaranthus hybridus]]'' <small>Linné</small> -- anamena (rm), * ''[[Amaranthus spinosus]] --'' anampantsa, anampatsimondry, anampantsy, anampatsa, añampatsy, anapatrika, anapatsalahy, dasy, fatikao, felipatika, kimoaelahy, kimoaevavy, kimoelahy, sabotraboay, tsirapahe, tsirapahy, * ''[[Amaranthus viridis]],'' * ''[[Ambavia gerrardii]],'' * ''[[Ambrosia artemisiifolia]],'' * ''[[Ambrosia maritima]]'' <small>DC (Damsissa),</small> * ''[[Ammi majus]],'' * ''[[Ammi visnaga]],'' * ''[[Amygadalus persica]]'' <small>Linné.</small> -- paiso (rm), * ''[[Anacardium occidentale]] --'' abiba, abibo, habiba, koroso, mabiba, mahabiba, [[mahabibo]], tabiba, voambarika, * ''[[Anacolosa pervilleana]],'' * ''[[Anagallis tenuicaulis]]'' <small>Baker.</small> -- tsangamanitramparihy (rm), * ''[[Mananasy|Ananas comosus]]'' <small>Merrill</small> -- fandra, <u>mananasy</u>, satra. * ''[[Andrographis paniculata]],'' * ''[[Andropogon gayanus]],'' * ''[[Andropogon schoenanthus]]'' <small>Linné</small> -- veromanitra (rm), * ''[[Androya decaryi]],'' * ''[[Angraecum sesquipedale]],'' * ''[[Angraecum]]'' sp. -- valily vavy (rm), * ''[[Anisopappus chinensis]],'' * ''[[Anisotes madagascariensis]],'' * ''[[Annona muricata]],'' * ''[[Annona squamosa]],'' * ''[[Anthemis nobilis]]'' <small>Linné</small> -- camomille (rm), * ''[[Antherotoma naudini]]'' <small>Hooker fils.</small> -- kimamimamitamabina (rm), * ''[[Anthocleista rhizophoroides]]'' <small>Baker</small>. -- ndanidemy (rm), * ''[[Anthospermum antsirabense]]'' <small>A.M. Homolle.</small> -- ahipoza (rm), * ''[[Anthospermum eminense]]'' <small>Baker.</small> -- alamiainga (rm), * ''[[Antidesma madagascariense]]'' -- baronala, taindalitra, varana, varona, * ''[[Antidesma petiolare]]'' <small>Tulas.</small> -- voavony (rm), * ''[[Aphloia theiformis]]'' <small>Bennet</small> ''--'' <u>voafotsy</u>, fandramanana, hazondrano, kirandrambahivary, kirandrambehivavy, kirandrambiavy, maramanana, miaramanana, ravimboafotsy, * ''[[Apodytes dimidiata]],'' * ''[[Aponogeton madagascariensis]],'' * ''[[Arachis hypogaea]]'' <small>Linné</small>. -- voanjo (rm), * ''[[Ardisia fuscopilosa]]'' <small>Baker</small>. -- hazotohobavy (rm), * ''[[Argemone mexicana]]'' -- fantsimboay, betakoa, * ''[[Aristolochia acuminata]]'' <small>Lamarck</small> (Sovy), * ''[[Aristolochia albida]]'' -- arova, fonetoangana, horovy, kita, rovy, sovy, titongana, titonganalika, totonga, tovimpatrana, voatotongana (jm), * ''[[Aristolochia petersiana]],'' * ''[[Artabotrys hexapetalus]],'' * ''[[Artemisia afra]],'' * ''[[Artemisia annua]]'' --, * ''[[Artemisia vulgaris]],'' * ''[[Artocarpus heterophyllus]]'' -- ampalibe, * ''[[Asclepia curassavica]]'' <small>Linné</small> (Fanoromena II) (rm), * ''[[Asparagus africanus]],'' * ''[[Asparagus simulans]]'' <small>Baker.</small> (Ahitsifantatra) (rm), * ''[[Asparagus vaginellatus]]'' <small>Bojer.</small> (Roimboalavo) (rm), * ''[[Aspilia africana]],'' * ''[[Aspilia bojeri]]'' <small>DC</small> (Ampalimbohitra) (rm), * ''[[Asplenium]]'' (sensu stricto) (Tsipalo) (rm), * ''[[Aster bakerianus]],'' * ''[[Aster perrieri]],'' * ''[[Asystasia gangetica]],'' * ''[[Athania brownii]]'' <small>Hochr</small> (Ramiary II, Ramizengy) (rm), * ''[[Athrixia debilis]]'' <small>DC</small> (Anjavidy lahy) (rm), * ''[[Athyrium filix-femina]],'' * ''[[Averrhoa carambola]],'' * ''[[Avicennia marina]] -''- afiafy, hafiafy, harongampanihy, honko, honkofotsy, honkolahy, mantsintay, mosotro (jm), * ''[[Nimo|Azadirachta indica]]'' -- nimo, * ''[[Azima tetracantha]]'' -- fantsikandilany, filofilo, goramaky, goranaky, tsingilofilo, * Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Abelmoschus]] - [[Abrus]] - [[Abutilon]] - [[Acacia]] - [[Acalypha]] - [[Acanthopale]] - [[Acanthospermum]] - [[Acanthus]] - [[Achyranthes]] - [[Acmella]] - [[Acridocarpus]] - [[Adansonia]] - [[Adenanthera]] - [[Adenia]] - [[Adenium]] - [[Adiantum]] - [[Adina (antokon-javamaniry)|Adina]] - [[Aerva]] - [[Aeschynomene]] - [[Aframomum]] - [[Afzelia]] - [[Agauria]] - [[Agave]] - [[Agelaea]] - [[Ageratum]] - [[Aidia]] - [[Alangium]] - [[Albizia]] - [[Albuca]] - [[Alchemilla]] - [[Aleurites]] - [[Allamanda]] - [[Allium]] - [[Allophylus]] - [[Aloe]] - [[Alphonsea]] - [[Alpinia]] - [[Alstonia]] - [[Alternanthera]] - [[Alysicarpus]] - [[Amanita]] - [[Amaranthus]] - [[Ambavia]] - [[Ambrosia]] - [[Ammi]] - [[Amygadalus]] - [[Anacardium]] - [[Anacolosa]] - [[Anagallis]] - [[Ananas]] - [[Andrographis]] - [[Andropogon]] - [[Androya]] - [[Angraecum]] - [[Anisopappus]] - [[Anisotes]] - [[Annona]] - [[Anthemis]] - [[Antherotoma]] - [[Anthocleista]] - [[Anthospermum]] - [[Antidesma]] - [[Aphloia]] - [[Apodytes]] - [[Aponogeton]] - [[Arachis]] - [[Ardisia]] - [[Argemone]] - [[Aristolochia]] - [[Artabotrys]] - [[Artemisia]] - [[Artocarpus]] - [[Asclepia]] - [[Asparagus]] - [[Aspilia]] - [[Asplenium]] - [[Aster]] - [[Asystasia]] - [[Athania]] - [[Athrixia]] - [[Athyrium]] - [[Averrhoa]] - [[Avicennia]] - [[Azadirachta]] - [[Azima]]'' === B === [[Sary:Brugmansia arborea 11.jpg|vignette|310x310px|Felandakolosy (''[[Brugmansia arborea]]'')]] '''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]''' * ''[[Bacopa monnieri]],'' * [[Bakerella clavata|''Bakerella clavata'' subsp. ''baronii''.]] (← ''[[Bakerella baronii]]'' <small>Baker.</small>) -- ranotambina, tongovelona, velofify, velomiato, velomihanto, velomihato (Tongoalahy) (rm), * ''[[Balanites madagascariensis]],'' * ''[[Bambusa madagascariensis]],'' * ''[[Bambusa vulgaris]],'' * ''[[Baphia madagascariensis]],'' * ''[[Barleria lupulina]]'' (← ''Barleria norbertii'') -- laingodroy * [[Barleria prionitis|''Barleria prionitis'' subsp. ''madagascariensis'']] <small>Benoist</small> (← ''[[Barleria madagascariensis]]'') -- rointsokina, roitsokena, roitsokina, * ''[[Barleria prionitis]]'' <small>L.</small> (Rointsokina II) (rm), * ''[[Barringtonia asiatica]]'' <small>(L.) Kurz</small> (← ''Barringtonia butonica'') -- fosatra, fotabe, fotadrano, fotatra, fotibe, fotobe, fototra * ''[[Barringtonia racemosa]]'' -- mahondro, manondro, * ''[[Basella alba]],'' * ''[[Baudouinia fluggeiformis]],'' * ''[[Baudouinia rouxevillei]],'' * ''[[Bauhinia grandidieri]],'' * ''[[Bauhinia hildebrandtii]],'' * ''[[Bauhinia madagascariensis]],'' * ''[[Bauhinia monandra]],'' * ''[[Bauhinia purpurea]],'' * ''[[Bauhinia variegata]],'' * ''[[Begonia lyallii]],'' * ''[[Begonia madagascariensis]],'' * ''[[Bertiera madagascariensis]],'' * ''[[Bertiera pervilleana]],'' * ''[[Bidens pilosa]]'' <small>Linné</small> (Tsipolitra) (rm), * ''[[Biophytum sensitivum]]'' <small>(Linné) DC.</small> (Kifohafoha) (rm), * ''[[Bixa orellana]],'' * ''[[Blechnum tabulare]]'' <small>Thunberg Kuhn</small> (Tsipahonamalona) (rm), * ''[[Blepharis bojeriana]],'' * ''[[Blumea balsamifera]],'' * ''[[Blumea lacera]],'' * ''[[Blumea madagascariensis]],'' * ''[[Blumea mollis]],'' * ''[[Boerhavia coccinea]],'' * ''[[Boerhavia diffusa]],'' * ''[[Boerhavia repens]],'' * ''[[Bolbitis madagascariensis]],'' * ''[[Bonamia madagascariensis]],'' * ''[[Borassus madagascariensis]],'' * ''[[Borreria verticillata]],'' * ''[[Boscia madagascariensis]],'' * ''[[Boswellia madagascariensis]]'' * ''[[Brachylaena merana]],'' * ''[[Brachylaena microphylla]]'' <small>Humbert</small> (Peha) (rm), * ''[[Brachylaena ramiflora]]'' <small>(DC) H. Humbert</small> ''--'' <u>hazotokana</u>, kisaka, mananitra, mananotra, mananotsa, sotromorona * ''[[Breonadia salicina]]'' (← ''Adina microcephala''), * ''[[Brewiera]] sp.'' (Ovinandrongo) (rm), * ''[[Brexia madagascariensis]],'' * ''[[Brexia pluriflora]],'' * ''[[Bridelia madagascariensis]],'' * ''[[Bridelia micrantha]],'' * ''[[Bridelia pervilleana]],'' * ''[[Bridelia tulasneana]],'' * ''[[Brillantaisia madagascariensis]],'' * ''[[Brochoneura voury]]'' <small>Warburg.</small> (Raraha) (rm), * ''[[Brugmansia arborea]]'' -- datiroa, felandakolosy, * ''Bryophyllum daigremontianum'' (→ ''[[Kalanchoe daigremontiana]]'') * ''Bryophyllum delagoense'' (→ ''[[Kalanchoe delagoensis]]'') * ''Bryophyllum pinnatum'' (→ ''[[Kalanchoe pinnata]]'') * ''[[Buchnera hispida]]'' <small>Hamilt</small>. (Tamborokijoa) (rm), * ''[[Buchnera madagascariensis]],'' * ''[[Buddleja axillaris]]'' <small>Willd ex Roemer et Schultes.</small> -- fanotrokotro, longolongo, remandrevoka, remiandrivohoka, seva, sevafotsy, sevagasy, sevalahy (Seva Fotsy) (rm), * ''[[Buddleja fusca]]'' <small>Baker.</small> -- langalongo, longolongo, sefa, sevalahy (Seva Lahy) (rm), * ''[[Buddleja indica]] -''- randronakoho, * ''[[Buddleja madagascariensis]]'' -- ramandravaka, seva, sevafotsy, sevalahy, toaka seva, * ''[[Bulbophyllum madagascariense]],'' * ''[[Bulbostylis madagascariensis]],'' * ''[[Burasaia gracilis]]'' <small>Decaisne.</small> (Kotolahy) (rm), * ''[[Burasaia madagascariensis]]'' <small>Duperit Thouars.</small> -- ambarakasa, ambarasaha, ambarasaka, ambora, amboramanitra, amborasaha, amborasahamaitso, amborasahy, amborasaka, amboravaky, borasaha, faritatsy, faritsaty, hazondahy, odiandro, oditohina, alakamisy, vodihazo (rm) * ''[[Burmannia madagascariensis]],'' * ''[[Bursera madagascariensis]],'' * ''[[Buxus madagascariensis]],'' * ''[[Byttneria madagascariensis]],'' * ''[[Byttneria melleri]]'' <small>Baker var. triloba J. Ar.</small> (Fanary) (rm) * ''[[Byttneria pervillei]],'' * Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Bacopa]] - [[Bakerella]] - [[Balanites]] - [[Bambusa]] - [[Baphia]] - [[Barleria]] - [[Barringtonia]] - [[Basella]] - [[Baudouinia]] - [[Bauhinia]] - [[Begonia]] - [[Bertiera]] - [[Bidens]] - [[Biophytum]] - [[Bixa]] - [[Blechnum]] - [[Blepharis]] - [[Blumea]] - [[Boerhavia]] - [[Bolbitis]] - [[Bonamia]] - [[Borassus]] - [[Borreria]] - [[Boscia]] - [[Boswellia]] - [[Brachylaena]] - [[Breonadia]] - [[Brewiera]] - [[Brexia]] - [[Bridelia]] - [[Brillantaisia]] - [[Brochoneura]] - [[Brugmansia]] - [[Bryophyllum]] - [[Buchnera]] - [[Buddleja]] - [[Bulbophyllum]] - [[Bulbostylis]] - [[Burasaia]] - [[Burmannia]] - [[Bursera]] - [[Buxus]] - [[Byttneria]].'' === C === [[Sary:Katra de oranjia 01.jpg|vignette|209x209px|Fananomahery, katra, tsiafakomby, vatolalaka (''[[Caesalpinia bonduc]]'')]] [[Sary:Starr-120522-6135-Combretum coccineum-flowers-Iao Tropical Gardens of Maui-Maui (25116873056).jpg|vignette|208x208px|Halaitra, tamenaka (''[[Combretum coccineum]]'')]] [[Sary:Peacock Flower (Caesalpinia pulcherrima) 2.jpg|vignette|209x209px|''[[Caesalpinia pulcherrima]]'']] '''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]''' * ''Cabucala crassifolia'' <small>Pichon</small> (Hazotandroka) (rm), * ''Cabucala oblonga-ovata'' <small>Markgraff (Hentona)</small> * ''[[Cadaba virgata]]'' -- fandriandambo, hazomasina, irakoka, maintifo, tsiantsohilotsy, tsiariarianalotsy, tsiarinaliotsa, * ''[[Caesalpinia bonduc]]'' L. -- fananomahery, katra, tsiafakomby, <u>tsirifota</u>, vatolalaka (jm), * ''Caesalpinia bonducella'' (Roxb) Fleming (Vatolalaka) (rm) * ''[[Caesalpinia pulcherrima]] --,'' * ''Caesalpinia sepiaria'' Roxb (Tsiafakomby) (rm) * ''[[Amberivatry|Cajanus cajan]]'' <small>(L.) Millsp.</small> na ''Cajanus indicus'' <small>Spreng.</small> ''--'' ambarivatry, ambatry, amberivatry, ambiatrimbohitra, ambiatry, antsotry, asotrilahy, bokana, hazondandy, kiambatrimbohitsa, kivanja (Ambiatry) (rm) * ''[[Calantica cerasifolia]]'' <small>Tul</small>. -- hazoambo, hazoambovavy, hazombato, silambinanto (Hazoambo) (rm), * ''[[Calliandra alternans]]'' <small>Bentham</small>. (Mandravasarotra I) (rm), * ''[[Calophyllum inophyllum]]'' Linné -- anganaro, foraha, forahabe, itakamaka, mafotra, takamaka, timbarika, tsindelo, <u>vintanina</u>, vintaninaberavina, voakoly, voakotry, voalavenona (rm) * ''[[Calophyllum madagascariensis]],'' * ''[[Calophyllum parviflorum]]'' <small>Baker</small> (Vintanina) (rm) * ''[[Calopyxis bernieriana]]'' <small>(Tulasne) Perrier de la Bathie</small> (Voatamenaka) (rm), * ''[[Calotropis gigantea]],'' * ''[[Cananga odorata]]'' -- ilañilañy, * ''[[Canarium boivinii]]'' -- aramy, haramy, ramifotsy, ramimainty, ramimena, ramy, tambazotse, * ''[[Canarium madagascariense]]'' (← ''Canarium madagascariensis'') ''--'' aramy, haramy, <u>ramy</u> ary tambazotse * ''[[Cannabis indica]]'' Linné (Rongony) (rm), * ''[[Canthium baxifolium]]'' (Baker) Cavaco. (Fantsikahitra) (rm), * ''[[Canthium erythroxyloides]]'' Baillon. (Ananamboa) (rm), * ''Canthium'' sp. (Farimay) (rm), * ''Canthium'' sp. (Voanananapaha lahy / vavy) (rm), * ''Caperonia sp.'' (Vahindambo) (rm), * ''[[Capsicum frutescens]]'' <small>L.</small> [Tsindrio ny [[Sakay (fanao sakafo)#Fitsaboana|eto]]], * ''[[Capsicum annuum]]'' <small>L.</small> (sakaipilo) (rm) [Tsindrio koa ny [[Sakay (fanao sakafo)#Fitsaboana|eto]]], * ''[[Cardiospermum halicacabum]]'' L. Boj. -- voafaria, kisangy, masontsokina, poakpoaka, riado, siramboalavo, tsipoapoaka, vahifamakientana II (rm), * ''[[Papay|Carica papaya]]'' L. ''--'' mapaza, papay, paza, voapaza, <u>voampazalahy,</u> * ''[[Carissa edulis]] --'' taolana, voakandrina ** ''Carissa edulis'' var. ''subtrinervia'' (Fantsimbala) (rm) -- dipatika, fantsimbala, fantsinakoho, fantsy, fatsimbala, fatsinakoho, fatsitokoho, mokotrala, odi-fanampenana-ra, roifantaka, tambonana, velivato, * ''Casearia nigrescens'' Tul. var. ''lucida'' (Hazonakoholahy) (rm), * ''Cassia alata'' Linné (→ ''[[Senna alata]]'') -- anjananjana, * ''Cassia laevigata'' Willd (Taikakoho) (rm) * ''Cassia mimosoides'' Linné (Masina anio, Mendoravina) (rm) * ''[[Cassia occidentalis]]'' Sond (→ ''[[Senna occidentalis]]'') (Tsotsoranagatra) (rm), * ''[[Cassinopsis madagascariensis]]'' H. Bn. (Hazomafaitra) (rm), * ''[[Cassytha filiformis]]'' Linné. (Tsihiatofotra) (rm), * ''[[Catharanthus roseus]]'' -- arivotambelona, befela, felabaratra, felatanamamba, heladolo, rivotambelona, salotsa, sarita, tonga, tongatse, trongatse, tsimatiririnina, tsingevika, vonenina * ''[[Catharanthus trichophyllus]],'' ** ''Catharanthus trichophyllus'' ''coriaceus'' (Bak) Pichon (Felanjirika) (rm), * ''[[Caucalis melanatha]]'' (Hoschter) Benth et Hook fils. (Tongotrandraka) (rm) * ''[[Cedrelopsis grevei]]'' Baillon. -- katafa, katrafaina, <u>katrafay</u>, katsafa, mampandry, mantora * ''[[Ceiba pentandra]]'' -- hazomorengy, kaboaka, kapoaka, kapôka, landahazobe, landihazobe, laoaty, moraingy, pamba, pemba, pembabe * ''[[Celosia trigyna]]'' L. (Velomitsotsorika) (rm) * ''[[Centella asiatica]]'' (L.) Urban, forma abreviata. (Talapetraka) (rm) * ''[[Centella asiatica]]'' -- anamanitra, anampetraka, anantahalaka, anantalapetraka, kiladitahalaka, korokorona, loviantsahonantanety, raivolesoka, silabola, talapetraka, viliantsahonantanety * ''[[Cephalanthus spathelliformis]]'' Baker. (Sidindranto) (rm) * ''[[Cerastinum africanum]]'' Oliv (Tsivahadrenikely) (rm) * ''[[Cerasus padus]]'' DC. (Paiso voaloboka) (rm) * ''[[Cereus]] sp.'' (Raketa) (rm) * ''[[Chadsia grevei]]'' -- amontilahy, monty, moty, tsivoninjao (jm) * ''[[Chapeliera madagascariensis]]'' AR. RH. (Ravimbolo) (rm) * ''[[Chassalia bojeri]]'' * ''[[Chassalia princei]]'' * ''[[Chenopodium ambrosioides]]'' Linné -- akatasavola, akatasoavaly, bemaimbo, <u>taimborontsiloza</u>, tainivorontsiloza, tetrolokoloko, tetrolokolona (rm, jm) * ''Chenopodium bonum henricum'' <small>Linné</small> (Takasimboloina) (rm) * ''[[Chenopodium murale]]'' Linné (Anambodihena) (rm) * ''[[Chlerodendron heretophyllum]]'' <small>R. Br.</small> (Fantsinakohoy) (rm) * ''[[Chromolaena odorata]]'' * ''[[Chrysanthellum indicum]]'' <small>Linné</small> (Trakambazimba) (rm) * ''[[Cineraria anampoza]]'' <small>Baker</small> (Anampoza) (rm) * ''[[Camphora officinarum|Cinnamomum camphora]]'' Linné. ''--'' <u>ravintsara</u>, ravitsara * ''[[Cinnamomum verum]]'' -- * ''[[Cinnamomum zeylanicum]]'' <small>Breyn</small>. -- andrembavinaveotra, hazokanelina, hazomanitra, kanelina, ravintsara * ''[[Cinnamosma fragrans]]'' <small>Baillon</small> -- fanalamangidy, [[mandravasarotra]], molotrobeantiniaina, motrebetinainy, (Mandravasarotra II) (rm)motrobeantinena, saro * ''[[Cinnamosma macrocarpa]]'' -- * ''[[Cinnamosma madagascariensis]]'' -- sakaihazo, sakarivohazo, vahabahatra * ''[[Cissampelos pareira]]'' <small>Linné</small>. (Vahivoriavina) (rm) * ''[[Cissampelos perrieri]]'' <small>Diels</small>. (Vahimavo) (rm) * ''[[Cissampelos]]'' sp. (Ramilelatra) (rm) * ''[[Cissus quadrangularis]]'' * ''[[Citrulus lanatus]] --'' hetsihetsy, makatendry, tsikiry, voabe, voaketrihetry, voamanga, voanketsihetsy, voantsikiry, voasavy, voazavo (jm) * ''[[Citrus aurantiifolia]]'' Swing. -- (Voasary makirana)angy, besenta, hangy * ''[[Citrus aurantium]]'' Linné. (''Citrus aurantium'' var. ) (Voatolongo) (rm) * ''[[Citrus hystrix]] -''- voangabe, voangibe * ''[[Citrus limon]]'' -- voasarimakirana * ''Citrus'' sp. (Voasary mandina) (rm) * ''[[Claoxylon bakerianum]]'' <small>Baillon</small> (Sitrakafavoa) * ''[[Cleistanthus boivinianus]] --'' tanatanampotsy * ''[[Cleistanthus madagascariensis]]'' * ''[[Cleistopholis madagascariensis]]'' * ''[[Clematis mauritiana]]'' <small>Lamarck.</small> (Farimaty) (rm) * ''[[Clematis trifida]]'' <small>Hook</small>. (Fotsivolomanoka) (rm) * ''[[Cleome gynandra]]'' * ''[[Cleome viscosa]]'' -- kiafafalahy (jm) * ''[[Clerodendrum hircinum]]'' ** ''Clerodendrum hircinum'' var. ''dentatum'' Moldenke. (Vanginamboa) (rm) *''[[Clerodendrum myricoides]]'' * ''[[Clerodendrum putre]]'' <small>Sch</small>. (Tsantsambaitra IV) (rm) * ''[[Clerodendrum pyrifolium]]'' <small>J.G. Baker.</small> (Vatoana) (rm) * ''[[Climatis mauritiana]]'' Lamarck. (Vahintseva) (rm) * ''[[Clitoria ternatea]]'' -- famehifary, vahintsikomba * ''[[Cnestis polyphylla]] -''- tokambahatra, tokambahatsa, tokambahitra, tokambahy, tongambahitsy, tongambiliotsio, tongombahiby, tsefaka, vahipika, voahento, voantsefaka, voapika, voasefaka, voasefakafotsy * ''[[Voanio|Cocos nucifera]]'' Linné ''-''- voanio * ''[[Coffea arabica]]'' <small>Pierre</small>. (Kafe gasy) (rm) * ''[[Coffea liberica]]'' <small>Pierre</small>. (Kafe Liberia) (rm) * ''[[Coleus aromaticus]]'' <small>Benth</small> (Ahibitsy) (rm) * ''[[Coleus bojeri]]'' <small>Baker</small> (Bororom-parihy) (rm) * ''[[Colocasia antiquorum]]'' <small>Sch</small> (Saonjo) (rm) * ''[[Colocasia esculenta]]'' ** ''[[Colocasia esculenta]]'' var. ''aquatilis'' (Saonjon-drano) * ''[[Combretum coccineum]]'' (← ''[[Quisqualis indica]]'') -- halaitra, tamenake (jm) * ''[[Combretum micrantum]]'' <small>G. Don</small> (Kankiliba) (rm) * ''[[Commelina benghalensis]]'' -- tsimativonoina * ''[[Commelina diffusa]]'' -- ahidimaño, tsimativonoina. * ''[[Commelina madagascariensis]]'' <small>Clarke</small> (Nifinankanga) (rm) * ''[[Commelina nudiflora]]'' <small>Linné</small> (Tsimativonoina) (rm) * ''[[Commiphora madagascariensis]]'' * ''[[Commiphora simplicifolia]]'' -- daro, fantsakatsa, fatsakatsa, mangory, sangatsy, sengatsy (jm) * ''[[Conyza aegyptiaca]]'' <small>Aiton (DC)</small> (Kelivoloina II) (rm) * ''[[Conyza garnieri]]'' <small>Klatt</small> (Miandramidrika) (rm) * ''[[Conyza hitella]]'' <small>A. de Candolle</small> (Dingandingantahalaka) (rm) * ''[[Cordia myxa]]'' -- lamotinalika, magora, <u>taindelokarana</u>, tsimiranjo (jm) * ''[[Cosmos bipinnatus]]'' <small>Linné</small> (Cosmos) (rm) * ''[[Craspidospermum verticillatum]]'' <small>Bojer</small> (Vandrika) (rm) * ''[[Crassocephalum bojeri]]'' <small>(DC) Robyns</small> (Kimalahona) (rm) * ''[[Crassocephalum rubens]]'' <small>(Jacquin) Sp Moore</small> (Anandrambo) (rm) * ''[[Crassocephalum sarcobasis]]'' <small>DC</small> (Anandrambo) (rm) * ''[[Crinum asiaticum]]'' <small>Roxb</small> (Tsitsaontsaona) (rm) * ''[[Crotalaria diosmaefolia]]'' <small>Bentham</small>. (Voatelinondry) (rm) * ''[[Crotalaria fulva]]'' <small>Roxberg</small>. * ''[[Crotalaria retusa]]'' <small>Linné</small> -- akondrojaza, akondrongolo, ambarivatrindolo, amberivatrindolo, <u>ambiatindolo</u>, ambiatrindolo, andriambavibe, bosy, diankazolahy, faliakoho, famonoakoho, hintsakintsaka, kinesakinesa, kinsakinsa, kitsakitsanakoho, kitsakitsanankizy, kitsakitsandomohina, mangakely, tsiakondroakondro, tsimembo, tsingirigiry, 116 voapika * ''[[Crotalaria saltiana]]'' <small>Andrew</small>. (Ambiatrimbohitra) (rm) * ''Crotalaria'' sp. (Hazongaga II) (rm) * ''[[Crotalaria striata]]'' <small>DC.</small> (Voakirintsana) (rm) * ''[[Crotalaria tenuis]]'' <small>Baker</small>. (Foko) (rm) * ''[[Crotalaria xanthoclada]]'' <small>Bojer</small>. (Maitsoririnina I) (rm) * ''[[Croton catatii]]'' <small>Baillon</small>. (Andriambolafotsy) (rm) * ''[[Croton dichogamus]]'' * ''[[Croton malgassicus]]'' * ''[[Croton noronhae]]'' -- andriambavifoty, anizety, fanafa, fotsiavadika, fotsiavady, kitimaroanaka, ndriambolafotsy * ''Croton sp.'' (Somorona hazo) (rm) * ''[[Croton stannaeum]]'' <small>Baillon</small> (Sily) (rm) * ''[[Cryptocarya agathophylla]]'' (← ''Ravensara aromatica'') -- avozo, havozo, havozomangidy, havozomanitra, hazomanga, hazomangalahy, hazomanitra, laposinty, ravintsara, tavolomanitra, voaravintsara * ''[[Cryptocarya ovalifolia]]'' <small>(Danguy) van der Werff</small> (← ''Ravensara ovalifolia'' <small>Danguy</small>) -- (Molaliambo) (rm) * ''[[Cryptostegia madagascariensis]]'' -- lombiro, lombiry (jm) * ''[[Cucurbita maxima]]'' Linné (Voatavo) (rm) * ''[[Cucumis melo|Cucurmis melo]]'' L. (Voatango vavy) (rm) * ''[[Cucurmis sativus]]'' L. (Voatango lahy) (rm) * ''[[Tamotamo|Curcuma longa]]'' L. -- gingisy, gingiza, <u>tamotamo</u>, vaza, vogotany * ''[[Curcuma zedoaria]]'' -- * ''[[Cussonia bojeri]]'' -- hazongoaika, hazotsara, tsiahilika, tsingila, tsingilo * ''[[Cussonia fraxinifolia]]'' <small>Baker</small> (Vatsilana) (rm) * ''[[Cussonia spicata]]'' * ''[[Cyanotis nodiflora]]'' <small>Kunt</small> (Evonevona) (rm) * ''[[Cyathula cylindrica]]'' <small>(Bojer) Moquin</small> (Tangongona) (rm) * ''[[Cymbopogon citratus]]'' -- veromanitra, fantakamanitra, fatakamanitra, fiahana, fiehana, verofehana, verofehina, veromafaika. * ''[[Cymbopogon nardus]]'' * ''[[Cynanchum andrigitrense]]'' <small>Choux</small> (Vahinato) (rm) * ''[[Cynara scolimus]]'' <small>L.</small> (Artichaut) (rm) * ''[[Cynodon dactylon]]'' <small>Pers</small> -- arampandrotra, arapandrotra, fandrahana, fandropalana, fandrotrarana, fandrotsana, firifiry, <u>horomainty</u>, kidesy, kidresy, kindrese, kindresy, ladintrambo, rampadrotsa, rapandrotra, vahitsitafitahady, vandrahana, volonaondry, volotsaka * ''[[Cynoglossum rochelia]]'' <small>DC</small> (Anamaoty) (rm) * ''[[Cyperus articulatus]]'' Linné -- bitono, <u>mita</u>, mito, moita, tsimitamita, vondoha * ''[[Cyperus compactus]]'' Lamarck (Fitohizam-balala) (rm) * ''[[Cyperus distans]]'' L.F. (Kirindrambohitra II) (rm) * ''[[Cyperus esculentus]]'' -- karekika, karepoka * ''[[Cyperus madagascariensis]]'' Roemer et Schultze (Vendramparihy, Zozoro) (rm) * ''[[Cyperus rotundus]]'' * ''[[Cyphostemma microdipterum]]'' (Baker) Descoings -- famakientana, <u>vahy famakientana</u> * Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Cabucala]] - [[Cadaba]] - [[Caesalpinia]] - [[Cajanus]] - [[Calantica]] - [[Calliandra]] - [[Calophyllum]] - [[Calopyxis]] - [[Calotropis]] - [[Cananga]] - [[Canarium]] - [[Cannabis]] - [[Canthium]] - [[Caperonia]] - [[Capsicum]] - [[Cardiospermum]] - [[Carica]] - [[Carissa]] - [[Casearia]] - [[Cassia]] - [[Cassinopsis]] - [[Cassytha]] - [[Catharanthus]] - [[Caucalis]] - [[Cedrelopsis]] - [[Ceiba]] - [[Celosia]] - [[Centella]] - [[Cephalanthus]] - [[Cerastinum]] - [[Cerasus]] - [[Cereus]] - [[Chadsia]] - [[Chapeliera]] - [[Chassalia]] - [[Chenopodium]] - [[Chlerodendron]] - [[Chromolaena]] - [[Chrysanthellum]] - [[Cineraria]] - [[Cinnamomum]] - [[Cinnamosma]] - [[Cissampelos]] - [[Cissus]] - [[Citrulus]] - [[Citrus]] - [[Claoxylon]] - [[Cleistanthus]] - [[Cleistopholis]] - [[Clematis]] - [[Cleome]] - [[Clerodendrum]] - [[Climatis]] - [[Clitoria]] - [[Cnestis]] - [[Cocos]] - [[Coffea]] - [[Coleus]] - [[Colocasia]] - [[Combretum]] - [[Commelina]] - [[Commiphora]] - [[Conyza]] - [[Cordia]] - [[Cosmos]] - [[Craspidospermum]] - [[Crassocephalum]] - [[Crinum]] - [[Crotalaria]] - [[Croton]] - [[Cryptocarya]] - [[Cryptostegia]] - [[Cucurbita]] - [[Cucurmis]] - [[Curcuma]] - [[Cussonia]] - [[Cyanotis]] - [[Cyathula]] - [[Cymbopogon]] - [[Cymbopogon]] - [[Cynanchum]] - [[Cynara]] - [[Cynodon]] - [[Cynoglossum]] - [[Cyperus]] - [[Cyphostemma]]'' === D === [[Sary:Datura innoxia Mill. flower, buds and foliage.jpg|vignette|278x278px|Kinakoho, ramiarana, ramiary (''[[Datura innoxia]]'')]] '''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]''' * ''Dactyloctenium aegypticum'' (Linné) P. Beauv (Ahitrombilahy) * ''Dalbergia purpurascens'' Baillon. (Hitsika). * ''Dalbergia'' sp. (Lanary). * ''Dalechampia clematidifolia'' Bojer (Teloravina) * ''Danais cernua'' Baker. (Bongontany) * ''Danais volubilis'' Baker. (Bongon-drano) * ''[[Datura alba]]'' Linné. (Ramiary / Roingivy) * ''Datura arborea'' Linné. (→ ''[[Brugmansia arborea]]'') * ''[[Datura innoxia]]'' (na ''Dature inoxia'') ''--'' (jm) * ''[[Datura tatula]]'' Linné. (Ramiary / Roingivy) -- kirary, ramiarana, voandramiary (jm) * ''[[Desmodium cajanifolium]]''. (Olana). * ''[[Desmodium canum]]'' SCHI et THEL. (Tsilavondrivotra). * ''[[Desmodium lasiocarpum]]'' Decaryi. (Lambohenjana). * ''[[Desmodium salicifolium]]'' DC. (Voapidrano). * ''[[Desmodium triflorum]]'' DC. (Voapibohitra). * ''[[Dianella ensifolia]]'' (L.) Redouté. (Kivondrombohitra) * ''Dichaetanthera cordifolia'' Baker. (Voatrotraka) * ''Dichaetanthera'' sp. (Hidina) * ''Dichapetalum chlorinum'' (Tul) Engler. (Voambahimazana) * ''Dichondra repens'' Forst (Telafoetra) * ''Dichrocephala latifolia'' DC (Ahibihidrina) * ''[[Dicoma incarna]]'' -- peha * ''Dicoryphe viticoides'' Baker (Tsitsihina) * ''[[Didierea madagascariensis]]'' -- sohongy, sogno, sogny, sony, soribarika (jm) * ''Didrostachys tenuifolia'' Benth. (Famahatra) * ''Didrostachys tenuifolia'' Bentham. (Roimainty II) * ''Dilobeia thouarsii'' R. et S. (Ramandriana) * ''Diodia sarmentosa'' Sweet. (Leiamenarana) * ''[[Dioscorea macabiha]]'' Jumelle et Perrier (Babangy) * ''[[Dioscorea oviala]]'' Baker (Oviala) * ''Diospyros sp.'' (Hazondriana) * ''Dodonaea madagascariensis'' Radlkofer. (Tsitoavana) * ''Dombeya'' sp. (Fimpona) * ''Dombeya'' sp. (Satrikoefamaratra) * ''[[Dracaena reflexa]]'' Baker. (Tavola) * ''Dracaena'' sp. (Hasina madinidravina) * ''[[Drosera madagascariensis]]'' ''--'' * ''[[Drosera ramanitacea]]'' Burchell. -- kimatanandro, mahatanando, <u>mahatanandomena</u> * ''Drymaria cordata'' Willd (Anantarika) * Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Dactyloctenium]] - [[Dalbergia]] - [[Dalechampia]] - [[Danais]] - [[Datura]] - [[Desmodium]] - [[Dianella]] - [[Dichaetanthera]] - [[Dichapetalum]] - [[Dichondra]] - [[Dichrocephala]] - [[Dicoma]] - [[Dicoryphe]] - [[Didierea]] - [[Didrostachys]] - [[Dilobeia]] - [[Diodia]] - [[Dioscorea]] - [[Diospyros]] - [[Dodonaea]] - [[Dombeya]] - [[Dracaena]] - [[Drosera]] - [[Drymaria]]'' === E === [[Sary:Eucalyptus amygdalina flower buds.jpg|vignette|276x276px| Kininina (''[[Eucalyptus amygdalina]]'')]] '''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]''' * ''Elaeodendron sp.'' (Hazondrano II et III) * ''[[Elaeodendron oliganthum]]'' Baker (Fanazava I) * ''[[Eleonorus tristis]]'' Hackel (Ahitsoritra) * ''Elephantus scaper'' L. (Tambakotambako) * ''Embelia concinna'' Baker. (Takasina) * ''Embelia nummulariofolia'' Baker. (Tanterakala Vavy) * ''Embelia obovata'' Mez. (Tanterakala) * ''Embelia pyrifolia'' Wild. (Tanterakala Lahy) * ''Emilia bathiaei'' H. Humbert (Anamananajary) * ''Emilia citrina'' DC (Tsiontsiona) * ''Emilia graminea'' DC (Anantahalaka II) * ''[[Entada abyssinica]]'' (Vahikarabo) * ''[[Entada chrysostachys]]'' (Sweet) Drake. (Fano) * ''[[Enterospermum madagascariense]]'' -- masanjoana, masinjany, masinjoana, masonjana * ''Epallage anemonifolia'' DC (Anjavidy vavy) * ''Epallage dentata'' DC (Mafaitraty) * ''Equisetum rainosissimum'' Desf. (Kitohitohy) * ''Erigeron naudinii'' Bonnier (Aferontanimbohira madinika, Ahibahiny) * ''[[Eriobotrya japonica]]'' Lindl. (Bibasy) * ''Eriocaulon bifistulozum'' von Heurck (Kisangandrano vavy) * ''Eriosema procumbens'' Benth. (Fokondantra). * ''Erythroxylum discolor'' Bojer. (Taimboalavo) * ''Erythroxylum ferrugineum'' Cav. (Malaimbovony) * ''Erythroxylum gerardii'' Baker (Fanjoana) * ''Eucalyptus'' sp. (Kininimboasary) * ''Eucalyptus'' spp. -- kininina * ''Eugenia aromatica'' Linné. (→ ''[[Jirofo (zavamaniry)|Syzygium aromaticum]]'') (Jirofo) * ''Eugenia cyclophylla'' <small>Baker.</small> (→ ''[[Syzygium revolutum]]'' <small>(Wight) Walp.</small>) -- Voaoriory). * ''Eugenia jambolana'' L. (→ ''[[Syzygium cumini]]'' <small>(L.) Skeels.</small>) -- rotra, <u>robazaha</u>, rotrambazaha, rotravazaha, varotra * ''Eugenia phillyreaefolia'' <small>Baker</small> (→ ''[[Syzygium phillyreifolium]]'' <small>(Baker) Labat & G. E. Schatz</small>) -- (Rotra) * ''Eulalia villosa'' <small>(Thunb) Nees</small> (Mafáibaratra) * ''Eulophia madagascariensis'' Kranzl. (Tongolomboalavo) * ''Euphorbia (section Tithymalus) emirnense'' Baker. (Fanovony) * ''[[Euphorbia hirta]]'' Linné -- ahidinono, ahidronono, aidinono, fampinonoana, kironono, tambavy, tanampotsihelika, tsimenamena, <u>zanraobera</u> (Jean Robert II) * ''[[Euphorbia alluaudii]]'' -- betondro, famata, famatabetondro (jm) * ''[[Euphorbia prostrata]]'' -- kimenamena (jm) * ''[[Euphorbia stenoclada]]'' -- famata, famatabotribotrika, famatabotrika, famata-hamatse, hamatra, hamatse, hamatsy, hamotse, lokofamata, mosotse (jm) * [[Euphorbia thymifolia|''Euphorbia'' ''thymifolia'']] Linné (Jean Robert I) * ''[[Euphorbia tirucalli]]'' -- famata, laro * ''[[Euphorbia tithymaloides]]'' (← ''[[Pedilanthus tithymaloides]]'') -- bôridira (jm) * ''Euphorbia tulasneana'' Baillon. (Harina) * ''Evodia madagascariensis'' Baker. (Ampody madinika) * ''Evonymus elaeodendroides'' Loesener (Rangy) * ''Exacum quinquenervium'' Grisebach (Aferontany hazo) * ''Exacum tsimihety'' H. Humbert (Betarosa) * Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Elaeodendron]] - [[Eleonorus]] - [[Elephantus]] - [[Embelia]] - [[Emilia (zavamaniry)|Emilia]] - [[Entada]] - [[Enterospermum]] - [[Epallage]] - [[Equisetum]] - [[Erigeron]] - [[Eriobotrya]] - [[Eriocaulon]] - [[Eriosema]] - [[Erythroxylum]] - [[Eucalyptus]] - [[Eugenia]] - [[Eulalia]] - [[Eulophia]] - [[Euphorbia]] - [[Evodia]] - [[Evonymus]] - [[Exacum]]'' === F === [[Sary:Flacourtia indica fruit in Hyderabad W IMG 7482.jpg|vignette|224x224px|Jingôma, lamontiala, lamonty, lamotsy, lamoty, ramontsy (''[[Flacourtia indica]]'')]] '''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]''' * ''Faureo forficuliflora'' Baker. (Hazombaroa) * ''[[Fernandoa madagacrariensis]]'' -- somontsohy (jm) * ''[[Ficus apodocephale]]'' Baker. (Voarabe). * ''[[Ficus baroni]]'' -- amonta, amontambavy, amontana, amontandahy, aviavindahy, hafotra, nohondahy, nonokaberavina, nonokorovana, nonondahy, nonosay, voara, voarabe * ''Ficus megapoda'' Baker (→''[[Ficus polita]]'') (Aviavy, ''Mananona'') * ''[[Ficus melleri]]'' Baker. (Nonoka Beravina) * ''Ficus polyphlebia'' Baker. (Fompohona) * ''Ficus pyrifolia'' Lam. (Nonoka madinidravina) * ''[[Ficus sakalavarum]]'' -- adabo, adabobe, adabolatsaka, adabonkoera, adabonomby, dabolatsaka (jm) * ''Ficus soroceoides'' Baker. (Ampaly) * [[Ficus trichopoda|''Ficus'' ''trichopoda'']] Baker. (Aviavy) * ''[[Flacourtia indica]]'' (← ''Flacourtia ramontchi'' l'Hérit.) -- hazombavy, jingôma, lamoty, ramontsy, tsingoma, tsongoma, voalamoty, voatronaka, voavoa (jm) * ''Flagellaria indica'' L. (Vahipika) * ''Floscopa glomeraia'' Hasskarl (Mahaleomitatao) * ''[[Flueggea virosa]]'' (← ''Flueggea microcarpa'') -- atsikana, fantsikakolahy, kotika, kotikana, patikahoko, teto, voafotsikotikana (jm) * Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Faureo]] - [[Fernandoa]] - [[Ficus]] - [[Flacourtia]] - [[Flagellaria]] - [[Floscopa]] - [[Flueggea]]'' === G === [[Sary:Gossypium herbaceum 004.JPG|vignette|276x276px|Hasikitoky (''[[Gossypium herbaceum]]'')]] '''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]''' * ''[[Geisoriza bojeri]]'' Baker (Tongolombato II) * ''[[Geranium simense]]'' Hochstetter (Mahatanandofotsy II) * ''[[Gerbera elliptica]]'' Humbert (Fotsiavadika, Kelivoloina I) * ''[[Gerbera hypochaeridoides]]'' Baker (Marovatra) * ''[[Gladiolus garniera]]'' Klatt (Kisesidahy) * ''[[Glochidion oreichtitum]]'' J. Leand. (Ahidratsy) * ''Gnaphalium luteo album'' L. (Ahipotsy II) * ''[[Gnidia danguyana]]'' Leandri. (Avoha) * ''[[Gomphocarpus cornutus]]'' Decaisne (Fanory) * ''[[Gomphocarpus fruticosus]]'' -- fandemy, faniry, fanoro, matsivina, poaka, tandemy, voamasivena * ''[[Gossypium herbaceum]]'' -- hasikitoky, landihazo (jm) * ''[[Grewia lavalanensis]]'' H. Bn. (Saily). * ''Grewia'' sp. (Mandrianketra) * ''Gunnera perpansa'' L. (Tangina) * ''[[Gymnanthemum appendiculatum]]'' -- [[ambiaty]] * ''[[Gymnosporia commiphoroides]]'' H. Perr (Roitsokina) * ''[[Gymnosporia divaricata]]'' Baker (Fantsimbala II) * ''[[Gymnosporia linearis]]'' (Linné fils) Loesener (Tsingilofilo) (jm) * ''[[Gymnosporia trigyna]]'' (Lamarck) Baker (Volanany) * Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Geisoriza]] - [[Geranium]] - [[Gerbera]] - [[Gladiolus]] - [[Glochidion]] - [[Gnaphalium]] - [[Gnidia]] - [[Gomphocarpus]] - [[Gossypium]] - [[Grewia]] - [[Gunnera]] - [[Gymnanthemum]] - [[Gymnosporia]]'' === H === [[Sary:Hypoxis angustifolia MS 3546.jpg|vignette|315x315px|Saonjonimpanaraka (''[[Hypoxis angustifolia]]'')]] '''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]''' * ''Halleria ligustrifolia'' Baker. (Sesesoy) * ''Hartogiopsis trilobocarpa'' H. Perr (Befaroraotra) * ''[[Harungana madagascariensis]]'' (← ''Haronga madagascariensis'' Choisy) -- arongana, dity, fahotra, fohatra, haringana, haronga, harongambato, <u>harongana</u>, miangaroka * ''Helichrysum abbayesei'' Humbert (Ahitrandriana vavy) * ''Helichrysum cordifolium'' DC (Tsimanandra madinika) * ''Helichrysum delicatissimum'' Humbert (Ahitrandriana lahy, Sesinkondana) * ''Helichrysum faradifani'' Scott Ellicot (Ahibalala) * ''[[Helichrysum gymnocephalum]]'' Humbert -- rambazina, rambiasina, <u>rambiazina</u> * ''Helichrysum hypnoides'' Viguier et Humbert (Tsantsambaitra III) * ''Helichrysum indutum'' Humbert (Ahipotsy I) * ''Helichrysum microcephalum'' ADC (Tsimanandra madinika) * ''Helichrysum plantago'' ADC (Soatsamay) * ''Helichrysum rusillonii'' Hochreutiner (Ahibalala) * ''Helichrysum selaginifolium'' Vig et Humbert (Sava) * ''Helichrysum sp.'' (Tsantsambaitra II) * ''Helichrysum subumbellatum'' H. Humbert (Kijanonovoy) * ''Helichrysum viguieri'' et ''ambositrense'' H. Humbert (Maimboakondro) * ''Hibiscus caerulescens'' H. Bn. (Hafotsokina I) * ''Hibiscus diversifolius'' Jacquin. (Roimainty) * ''Hieracium capense'' Linné (Anantahalaka I) * ''Hieracium madagascariensis'' DC (Kiramborambo) * ''Homalium axillare'' (Lamarck) Bentham (Hazombato) * ''Homalium oppositofolium'' Baillon (Tavolo rano) * ''Hydrocotyle bonariensis'' Lam. (Kiatondra fotsy) * ''Hydrocotyle hirta'' R. Br. ex A. Richard. (Viliabetsahona). * ''Hydrocotyle ranunculoides'' Linné fils. (Telafoetrandrano) * ''Hydrostachys goudotiana'' A. Juss. (Mandriandrano) * ''[[Hylocereus triangularis]]'' Britt (Tsiloteloriana) * ''Hyparrhonia rufa'' Stapf. (Veroferana) * ''Hypericum japonicum'' Thunb (Famalhaihaihana lahy) ** ''Hypericum japonicum'' var ''crispum'' Thunb (Betoerana) * ''Hypericum lalandii'' Choisy (Kianikanika) * ''[[Hyphaene coriacea]]'' -- babangy, lohakoko, lokoko, satra (jm) * ''Hypoestes calaminthoides'' Baker (Sarikimalaho I) * ''[[Hypoxis angustifolia]]'' Lamarck (Saonjonimpanaraka) * ''[[Hyptis pectinata]]'' Poiteau (Afolava) * ''Hyptis spicigera'' Bojer (Afolava antahalaka) * Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Halleria]] - [[Hartogiopsis]] - [[Harungana]] - [[Helichrysum]] - [[Hibiscus]] - [[Hieracium]] - [[Homalium]] - [[Hydrocotyle]] - [[Hydrostachys]] - [[Hylocereus]] - [[Hyparrhonia]] - [[Hypericum]] - [[Hyphaene]] - [[Hypoestes]] - [[Hypoxis]] - [[Hyptis]]'' === I === [[Sary:Ilex mitis - Cape Holly tree - berries detail 3.JPG|vignette|243x243px|Kamasina, lampivato, lapivahatra, nofotrakoho, tsialefitra, tsimidretsa, valolahy (''[[Ilex mitis]]'')]] [[Sary:Imperata cylindrica - Cogon grass.jpg|vignette|242x242px|Antsoro, fehana, saingona, tenina (''[[Imperata cylindrica]]'')]] '''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]''' * ''Ichnocarpus frutescens'' * ''[[Ilex mitis]] --'' hazondrano, kamasina, lampivahitry, lampivato, lapivahatra, manofotrakoho, monofotrakoho, nofotrakoho, talate, timpantrozona, tsialefitra, tsimendretsa, tsimidretra, tsimidretsa, tsimitety, tsimitretra, valolahy * ''Ilysanthes rotundifolia'' L. (Voanjomanga madinika an-tanety). * ''Impatiens firmula'' Baker (Silamoridrano) * ''Impatiens sp.'' (Kivolavola, Volavolanandrongo) * ''[[Imperata cylindrica]]'' Beauv -- antsoro, fakatenina, fehana, manevika, saingona, <u>tenina</u>, tenona, tsevoka (jm) * ''[[Indigofera arrecta]] Hochstetter'' ''--'' <u>aika</u>, engitra * ''Indigofera bojeri'' Baker. (Kijanolambala). * ''Indigofera glabra'' Linné. (Aika lahy). * ''Indigofera leucoclada'' Baker. (Fisatendro). * ''Indigofera mimosella'' Baillon. (Kiotsiotsiotany Lahy). * ''Indigofera pedunculata'' Baker. (Aika mena). * ''Indigofera'' sp. (Maitsokely). * ''[[Indigofera spicata]]'' * ''Indigofera stenossepala'' Baker. (Kiotsiotsiotany Vavy). * ''[[Indigofera suffruticosa]] -''- aika, engitra, hengitra * ''[[Indigofera tinctoria]]'' -- aika, angitra, engitra, fangira, fatotra, hengitra, kitsakitsa, lefitra, netsy, tapisakondry * ''Indigofora'' ''bojeri'' Baker (Kijanom-balala) * ''Inula perrieri'' Humbert Matfeld (Lelanomby) * ''[[Ipomoea aquatica]] --'' antarika * ''[[Ipomoea batatas]]'' Lam. -- <u>vomanga</u>, bageda, bokala (jm) * ''Ipomoea beraviensis'' Vatke (Vahindranavavy) * ''Ipomoea desmophylla'' Choisy (Kifolona) * ''Ipomoea medium'' Choisy (Vanjitra) * ''[[Ipomoea pes-caprae]]'' L. ''--'' lalanda, lalandandriaka, lalandana * ''Iresine herbstii'' (= ''Iresine diffusa'' f. ''herbstii'') * ''Iresine lindenii'' Hook (Belohalika) * ''[[Isolona madagascariensis]]'' -- ambary, kililo, ombary, ombavy, roimbary, roimbavy * ''[[Ixora coccinea]]'' <small>L.</small> * ''[[Ixora hookeri]]'' <small>(Oudem.) Bremek.</small> * Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Ichnocarpus]] - [[Ilex]] - [[Ilysanthes]] - [[Impatiens]] - [[Imperata]] - [[Indigofera]] - [[Inula]] - [[Ipomoea]] - [[Iresine]] - [[Isolona]] - [[Ixora]]'' === J === [[Sary:Jatropha curcas at thenmala 2014 (1).jpg|vignette|Kimampotsy, kizika, salabo, savoa, tanantanambazaha, tanatanampotsy, voanongo ([[Savoa|Jatropha curcas]])]] '''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]''' * ''[[Savoa|Jatropha curcas]]'' L. (Kinanomena) -- boy, ditin-kinana, kimampotsy, kinana, kinapotsy, kizika, salabo, savoa, taimboae, tanantanambazaha, tanantanampotsy, tanantanana, tanantanankisoa, tanapotsy, tanatana, tanatanafotsy, tanatanampotsy, tanatanana, tantàna, valavelo, voanongo (jm) * ''[[Jussiaea repens]]'' Linné. (Kiatondra) * ''[[Justicia tenella]]'' T. Anders (Solidandrano) * Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Jatropha]] - [[Jussiaea]] - [[Justicia]]'' === K === [[Sary:Kalanchoe prolifera 2019-12-13 6175.jpg|vignette|249x249px|Sodifafana (''[[Kalanchoe prolifera]]'')]] '''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]''' * ''[[Kalanchoe daigremontiana]]'' (← ''Bryophyllum daigremontianum'') * ''[[Kalanchoe delagoensis]]'' (← ''Bryophyllum delagoense'') * ''[[Kalanchoe eriophylla]]'' <small>Hilsenb. & Boj. ex Tul.</small> -- kimavo, kimavokarana, rengirengy, sofinapaha. * ''[[Kalanchoe grandidieri]] -''- isaka, <u>lalampobohitsa</u>, mongy, sofisofy * ''[[Kalanchoe laxiflora]]'' <small>Baker</small> -- kilenga * ''[[Kalanchoe orgyalis]]'' <small>Baker</small> -- <u>toarenihazo</u> * ''Kalanchoe pannosa'' <small>Baker</small> (→ ''[[Kalanchoe eriophylla]]'') -- <u>rengirengy</u> * ''[[Kalanchoe pinnata]]'' (←''Bryophyllum pinnatum'') * ''[[Kalanchoe prolifera]]'' <small>R. Hamet</small> -- sodifafana * ''[[Kaliphora madagascariensis]]'' Hook fils. (Ranendo) * ''[[Keraudrenia macrantha]]'' (H. Bn) J. Arines. (Siandahy). * ''[[Kostletzkya adoensis]]'' (A. Rich) Mast. (Kotose) * Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Kalanchoe]] - [[Kaliphora]] - [[Keraudrenia]] - [[Kostletzkya]]'' === L === [[Sary:LantanaFlowerLeaves.jpg|vignette|Radriaka, tainakoho, taindelontsinoa (''[[Lantana camara]]'')]] '''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]''' * ''Labramia costata'' (Hartog) Aubréville. (Votodingana). * ''[[Lactuca indica]]'' L. (Beroberoka) * ''Lagarosiphon madagascariensis'' Caspary (Kisangandrano) * ''[[Lagenaria siceraria]]'' (Molina) Standley (Voatavo Giga) * ''Laggera alata'' Linné (Arasoy) * ''[[Lantana camara]]'' Linné.-- radredreka, <u>radriaka</u>, riadriatra, tainakoho, taindelontsinoa (jm) * ''Laportea amberana'' (Baker) Leandri. (Ambera) * ''Lasiosiphon decaryi''. (Hazomalafana). * ''Lasiosiphon perrieri'' Leandri. (Avohambohitra) ; * ''Lathraeocarpa acicularis'' Bremeka mp. (Tsimarofy) * ''Laurembergia madagascariensis'' Schindler (Kalabotretra lahy) * ''Laurembergia veronicifolia'' (Bory) Schindler (Kiatondra mena) * ''Lautembergia ankafinensis'' Baillon Pax et Hoff (Kinanafotsy) * ''Lautembergia sp.'' (Karambito Vavy) * ''Lebeckia retamoides'' Baker. (Rongalahy). * ''Lemna paucicostata'' Linné. (Manotopotsy). * ''[[Leonotis nepetifolia]]'' -- halanjanahary, hazonjanahary, kilanjananahary, kitsotsoka, lanjalanjananahary, <u>lanjambola</u> * ''[[Leptadenia madagascariensis]]'' -- mojy, taratarika, tarikarika, taritarika, vaheronto, vahirano, vahironto, vahirontovavy (jm) * ''Leptolaena pauciflora'' Baker (Larokaitkana) * ''Linociera tropophylla'' Perrier de la Bathie. (Tsilambozana). * ''Lippia citriodora'' Linné. (Kinina Oliva) ; * ''Lissochilus plantagineus'' H. Perr. (Tongolombato I) * ''Lissochilus vaginatum'' n.n. = ''Eulophia madagascariensis'' Kranzl. (Tongolomboalavo) * ''Lobelia filiformis'' Lamarck. (Kimangamanga). * ''Lophotocarpus guyanensis'' Michaux (Vilahy betsahona am-parihy) * ''Loudetia madagascariensis'' (Baker) Bosser (Menariana) * ''Ludwigia abyssinica'' A. Richard. (Kiatondra lahy) * ''Ludwigia octovalvis'' (Jacquin) Raven. (Molalia) * ''Ludwigia octovalvis s. espèce sessiliflora'' (J.) Raven. (Voangindrano I). * ''Lycopodiella cernua'' (L.) Pichi Sermolli. (Tongotsokina). * ''Lycopodium clavatum'' Linné. (Tongotsokina) * ''[[Lygodium lanceolatum]]'' Desv. -- famatotrakanga, <u>fandrikakanga</u>, karakarantoloho, karakaratoloho, kidito * ''Lysimachia rhumeriana'' Vatke. (Voahangindrano II) * Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Labramia]] - [[Lactuca]] - [[Lagarosiphon]] - [[Lagenaria]] - [[Laggera]] - [[Lantana]] - [[Laportea]] - [[Lasiosiphon]] - [[Lathraeocarpa]] - [[Laurembergia]] - [[Lebeckia]] - [[Lemna]] - [[Leonotis]] - [[Leptadenia]] - [[Linociera]] - [[Lippia]] - [[Lissochilus]] - [[Lobelia]] - [[Lophotocarpus]] - [[Loudetia]] - [[Ludwigia]] - [[Lycopodiella]] - [[Lygodium]] - [[Lysimachia]]'' === M === [[Sary:Melia azedarach 01433.jpg|vignette|Voandelaka (''[[Melia azedarach]]'')]] '''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]''' * ''Macaranga cf alnifolia'' Baker (Mokanarana) * ''Macaranga cf echinocarpa'' Baker. (Fananimena) * ''Macaranga cuspidata'' Baillon. (Aposa) * ''Macaranga mongue'' Baillon (Mongy) * ''Macaranga ribesioides'' Baker var. ''longifolia'' Leandri (Karambito I) * ''Macaranga sphaerophylla'' Baker (Mongofasina) * ''[[Maerua filiformis]]'' Drake -- akaonala, akohonala, sarifilao, sasavalahy, solenty, soletry, soletsy, somanga, somangileta, somangy, tohiravina, tsimangy (jm) * ''Maesa trichophlebie'' Baker. (Voarafy). * ''Malva verticillata'' Linné. (Miakany) * ''[[Mangifera indica]]'' L. -- borabe, enbe, kitamoamoa, maitsoantitra, <u>manga</u> * ''[[Manihot esculenta]]'' (na ''Manihot utilissima'' Pohl.) -- amanga, ambazaha, avolona, balafanajaha, balafanapaka, balahazo, barara, belahazo, bononòka, hogo, kajaha, kazaha, mahogo, mangahazo, matreoka, mbalahazo, mbazaha, mohogo, ovihazo, rompotra, tsiveritelo, tsoritsoriny, vihazo, vomangahazo * ''Marattia microcarpa'' Mett. (Tsipaho II). * ''Marchantia sp.'' (Vahohotany) * ''Mariscus sp.'' (Kirindrambohitra I) * ''[[Marsdenia verrucosa]]'' -- berabohy, beraboka, boka, bokabe, bokalahy, haboka, tsingovio (jm) * ''Mascarenhasia arborescens'' DC var. ''geayi'' (Costantin et Dubois) Boiteau (Kidroa) * ''[[Mascarenhasia lisianthiflora]]'' (Bojer) ADC -- angalora, barabanja, befaroraotra II, gidroa, gidroala, gidroanala, gidroandrano, gidronosy, godroa, godroala, godroanala, hazompika, kidroala, kidroalahy, kokomba, tandrokosy, vonifotsy (jm) * ''Medinilla'' sp. (Takasina II) * ''Medinilla'' sp. (Voatotongana) * ''[[Melaleuca quinquenervia]]'' -- kininindrano, niaoly * ''Melanthera'' sp. (Karaoty soavaly) * ''[[Melia azedarach]]'' Linné. (Voandelaka) (jm) * ''Melinis minutiflora'' Palisot de Beauvois (Menakapaha) * ''Mentha sp.'' (Solila) * ''Mesanthemum rutenbergianum'' Kornicke (Fotsivolo) * ''Micranthus oppositifolius'' Wendland (Sarikimalaho II) * ''Micromeria flagellaris'' Baker (Ahibandana) * ''Micronychia tsaratana'' (Baker) Capuron anc. Rhus (Tarentana) * ''Mimosa latispinosa'' Lamarck. (Roikina / Roimainty III) ; * ''[[Mimosa pudica]]'' <small>L.</small> -- amboafotsikely, amboafotsitenda, anakoay, anakoe, anankoay, kelimanjakalanitra, matirorona, matirosana, ramirena, ramiria, ramorena * ''Mimulus madagascariensis'' Bentham. (Voanjomanga lahy) ; * ''Mohria caffrorum'' Desvaux. (Manilahy). * ''[[Mollugo nudicaulis]] ficoides'' <small>Lamarck</small>. (→ ''[[Paramollugo nudicaulis]]'' <small>(Lam.) Thulin</small>) (Aferontany). * ''[[Momordica charantia]]'' -- mafaibe, margôza, margôzy * ''[[Moringa oleifera]]'' -- anambo, anamorongo, ananaboringa, [[ananambo]], felikambo, felikamoranga, felinimorongovazaha, landihazo, moringa, morongo, morongy, soahazo (jm) * ''[[Moringa drouhardii]] --'' hazomalanga, maroseranana, marosirana (jm) * ''[[Mucuna pruriens]]'' DC. (Takilotra). * ''Muhlenbeckia platyclada'' Meisner. (Tavy Hasina). * ''Mundulea barclayi'' (Telfair) Viguier. (Fanamo I). * ''Mundulea pauciflora'' Baker. (Ranongoaka II). * ''Mundulea sericea'' (Will) Chevalier. (Fanamo II). * ''Mundulea suberosa'' Bentham. (Ranongoaka I). * ''[[Murdannia nudiflora]]'' (← ''Commelina nudiflora'') -- ahidimaño, andranahake, tsimativonoina (jm) * ''[[Musa paradisiaca]]'' -- akondro, batavia, fontsilahy, fontsy, hontsy, horita, katakata, kifapanonotsy, mavokely, otsy, tsienamboa * ''[[Musa sapientium]]'' Linné. (Akondro). * ''Mussaenda arcuata'' Poiret. (Tsantsambaitra / Tsikirity) * ''Mussaenda vestita'' Baker. (Fatora) * ''Myrica bojariana'' Baker. (Lakarano) ; * ''Myrica rugulosa'' Baillon. (Sorabatana). * ''Myrica spathulata'' Mirbel. (Sarindrahaika) ; * ''Myrothamnus moschatus'' Niedenzu. (Maharaoka). * ''Mystroxylon aethiopicum'' (Thunb.) Loesener (Fanazava II) * Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Macaranga]] - [[Maerua]] - [[Maesa]] - [[Malva]] - [[Mangifera]] - [[Manihot]] - [[Marattia]] - [[Marchantia]] - [[Mariscus]] - [[Marsdenia]] - [[Mascarenhasia]] - [[Medinilla]] - [[Melaleuca]] - [[Melanthera]] - [[Melia (zavamaniry)|Melia]] - [[Melinis]] - [[Mentha]] - [[Mesanthemum]] - [[Micranthus]] - [[Micromeria]] - [[Micronychia]] - [[Mimosa]] - [[Mimulus]] - [[Mohria]] - [[Mollugo]] - [[Momordica]] - [[Moringa]] - [[Mucuna]] - [[Muhlenbeckia]] - [[Mundulea]] - [[Murdannia]] - [[Musa (zavamaniry)|Musa]] - [[Mussaenda]] - [[Myrica]] - [[Myrothamnus]] - [[Mystroxylon]]'' === N === [[Sary:Nasturtium officinale kz11.jpg|vignette|208x208px|Anandrano ([[Nasturtium officinale]])]] [[Sary:Plant nicotiana tabacum.jpg|vignette|312x312px|Lobaka, parakigasy, paraky, tambako ([[Nicotiana tabacum]])]] '''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]''' * ''Nasturtium barbareaeafolium'' Baker (Tomoa) * ''[[Nasturtium officinale]]'' R. Br. -- [[anandrano]] * ''Nastus borbonicus'' J.F. Gmelin (Volo) * ''Nauclea cuspidata'' Baker. (Voamalompangady) * ''Nelsonia campestris'' R. Brown (Sirasirakanify) * ''Nematostylis loranthoides'' Hook. (Maroatody) * ''[[Neobeguea mahafaliensis]]'' -- andipasy, andy, bemahova, handy, hazolava (jm) * ''Neotina isoneura'' (Radlk) Capuron. (Ody Fo) * ''[[Nepenthes madagascariensis]]'' Poir. (Berakotra). * ''[[Nephelium let-chi]]'' Camb. (Latosy) * ''Nephrolepis tuberosa'' (Bory) Prantl. (Kivainga) * ''Nesogenes glandulosus'' (sp) (Scott Elliot) Wildr. (Tamboronomby) * ''Neyraudia arundinacea'' (L.) Henrard (anc. ''arundo mad.'') (Fataka) * ''Nicandra physaloides'' Gaertner. (Gaboreda) * ''Nicholsonia barbata'' (Linné) De Candolle. (Vonjy). * ''Nicholsonia diversifolium'' Poiret. (Vonjy lahy). * ''[[Nicotiana tabacum]]'' Linné. -- bekira, dary, dobibika, dolibika, dorindobaka, fitsako, hitsiky, lobaka, maimbobe, parakigasy, paraky, paraky gasy, sata, tambako, tobaka, tombako, tsisata, tsitata * ''Nidorella chrysocoma'' DC (Angamay) * ''[[Noronhia]]'' spp. -- laitra, tsilaitra * ''Nuxia grandifolia'' Scott Elliot. (Lambinana Tambonaika) * ''Nuxia oppositifolia'' (Hochst) Bentham. (Lambinana (Btl)) * ''Nuxia pachyphylla'' Baker. (Hazongaga) * ''Nuxia verticillata'' Lamarck. (Lambinana (Aga)) * ''[[Nymphea stelleata]]'' Willd. ([[Voahirana|Tatamo]]) * Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Nasturtium]] - [[Nastus]] - [[Nauclea]] - [[Nelsonia]] - [[Nematostylis]] - [[Neobeguea]] - [[Neotina]] - [[Nepenthaceae|Nepenthes]] - [[Nephelium]] - [[Nephrolepis]] - [[Nesogenes]] - [[Neyraudia]] - [[Nicandra]] - [[Nicholsonia]] - [[Nicotiana]] - [[Nidorella]] - [[Noronhia]] - [[Nuxia]] - [[Nymphea]]'' === O === [[Sary:Ocimum gratissimum (21913853081).jpg|vignette|Romba, rombabe, rombanakoho (''[[Ocimum gratissimum]]'')]] [[Sary:Hint inciri - Indian fig - Opuntia ficus-indica 01.JPG|vignette|Raketa (''[[Opuntia ficus-indica]]'')]] '''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]''' * ''[[Ocimum canum]]'' Sims (Kirijana) -- karanzane, kirangay, kiranjay, kirijana, mampivehana, romba, rombakely, rombiromby, rombovola (jm) * ''[[Ocimum gratissimum]]'' Linné (← ''Ocimum guineense'') -- romba, rombabe, <u>romban' akoho</u>, romby (jm) * ''[[Ocimum suave]]'' na ''[[Ocimum gratissimum]]'' -- rombabe, romby * ''[[Olax lanceolata]]'' -- ambihotse, ambihotsy (jm) * ''Oldenlandia caffra'' Eyckl et Zeyh. (→ ''[[Cordylostigma virgatum]]'') (Ahibitsika) -- kimalomata, matoakely, rongonintany, tsipipika, voandrongonitany * ''Oldenlandia heynii'' Oliver. (Arintany) * ''Oliganthes pseudocentauropsis'' Humbert (Hazomboay) * ''Oncostemon'' sp. (Hazotohodahy) * ''[[Operculicarya decaryi]]'' -- japy, jaby (jm) * ''Ophicolea floribunda'' (Bojer) Perrier (Voalava) * ''Ophio glossum''. (Tokan-tsofina) * ''[[Opuntia ficus-indica]]'' Linné (Raketa) * ''Ottelia ulvae folia'' Buch (Lopatra) * ''Oxalis corniculata'' Linné. (Kimamy). * Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Ocimum]] - [[Olax]] - [[Oldenlandia]] - [[Oliganthes]] - [[Oncostemon]] - [[Operculicarya]] - [[Ophicolea]] - [[Ophio]] - [[Opuntia]] - [[Ottelia]] - [[Oxalis]]'' === P === [[Sary:Pachypodium brevicaule 107837097.jpg|vignette|279x279px|Sakarivombato (''[[Pachypodium brevicaule]]'')]] [[Sary:RIPerseaGratissima.jpg|vignette|336x336px|Zavôkà (''[[Persea gratissima]]'')]] [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|'''A''']] '''- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]''' * ''[[Pachypodium brevicaule]]'' Baker (Sakarivombato) * ''Pachytrophe dimepata'' Bureau. (Mahanoro lahy) * ''[[Paederia argentea]]'' A. Richard. (Kotrokantsina) * ''[[Paederia majungensis]]'' -- laingovahira, lengo, lengobe, lengomaimbo (jm) * ''[[Paederia thouarsiana]]'' ''--'' * ''[[Pandanus utilis]]'' <small>Bory</small>. (Vakoana). * '''''[[Parkinsonia aculeata]]'' -- (jm)''' * ''[[Passiflora stipulata]]'' Aublet. (Giranadela) * ''[[Paullinia pinnata]]'' L. -- famehivala, famevala, fany, kihosa, kiosa, marirana, masonombilahy, vahifamehivala, vahifitoaty, vahikony, vahimarinanga, vahimarirana, <u>vahy famehivala</u> (jm) * ''Pavonia bojeri'' Baker. (Hafotrakanga) * ''Pavonia urens'' Linné. (Tsontsona). * ''[[Pedilanthus tithymaloides]]'' (→ ''[[Euphorbia tithymaloides]]'') -- bôridira * ''Pellaea goudotii'' Kuntz var. ''compacta'' Bonaparte (Ampangavy) * ''Pellaea viridis'' (Forok) Prantl (Ampanganamalon'a) * ''Pentanisia veronicoides'' Baker. (Voalobotany) * ''[[Pentatropis nivalis]]'' -- tinaikibo (jm) * ''[[Pentopetia androsaemifolia]]'' Decaisne (Tandrokosy II) * ''Pentopetia androsaemifolia'' Decaisne (Vahitandrokosy) * ''Peperomia baronii'' Baker. (Toareny) * ''Peperomia'' sp. (Toareny vavy) * ''[[Perichlaena richardii]]'' <small>Baill</small>. -- malainkisaraka, tohonambay * ''[[Persea gratissima]]'' Gaert. ([[Zavôka|Zavoka]]). * ''Peucedanum capense'' Sonder. (Fanivapotsy) * ''Phaseolus'' sp. (Vahinondry). * ''Phellolophium madagascariensis'' Baker. (Tsileondroaho) * ''Philippia sp.'' (Anjavidy lahy, Kiringy, Kisia) * ''[[Phragmites australis]]'' (jereo ''[[Phragmites mauritianus]]'') -- bararata, katsaka, katsaoka, volotara (jm) * ''[[Phragmites mauritianus]]'' (jereo ''[[Phragmites australis]]'') -- bararata, katsaka, katsaoka, volotara (jm) * ''[[Phyllanthus amarus]]'' (jereo ''[[Phyllanthus niruri]]'') -- ambanivoa, anakatsotsy (jm) * ''[[Phyllanthus casticum]]'' -- faintina, hazontanalahy, hazontanty, hazotana, hazotanty, sagnira, taintona, tentina (jm) ** ''Phyllanthus casticum'' var. ''madagascariensis'' Leandri (Repika) * ''[[Phyllanthus decipiens]]'' <small>(Baillon) Muller d'Argovie</small> (Hazotanalahy) * ''[[Phyllanthus cf echinocarpa]]'' <small>Baker.</small> (Haga) * ''[[Phyllanthus niruri]]'' -- anakatsotsy (jm) * ''Phyllanthus nummulariaefolius'' Poiret (Rimorimo) * ''Phyllanthus sp.'' (Antilafoetra) * ''Phyllanthus sp.'' (Hazotana) * ''Phyllarton bojerianum'' DC (Zahana) * ''Phymatodes scolopendria'' (Burm) Ching. (Tsiampanga). * ''Physalis alkekengii''. (Kelimatoa) * ''[[Physalis peruviana]]'' Linné. (Voanantsindrana) * ''[[Physena madagascariensis]]'' Noronba ex Thouars (Resonjo) * ''Phytolacca abyssinica'' Jacquin. (Vahivoraka). * ''Phytolacca dodecandra'' l'Heritier. (Tambonoa II) * ''Phytolacca goudotii'' Briq. (Mandemoka * ''Pigeum africanum'' Hooker fils. (Sary * ''Pimpinella ebracteata'' Baker. (Aferontanimbohitra) * ''[[Piper cubeba]]'' Linné. (Betel marron) * ''[[Piper nigrum]]'' Linné. (Poivre) * ''[[Piper pyrifolium]]'' Vahl. (Tsiperifery) * ''[[Piper subpeltatum]]'' Willd. (Voanotonotra). * ''[[Pistia stratiotes]]'' Linné (Azafy na tsikafonkafona) * ''[[Pithecellobium dulce]]'' Bentham. -- kilimbazaha (jm); * ''Plantago tanalensis'' Baker. (Azafimbohitra). * ''Plectaneia elastica'' Jumelle et Perrier (Vahitsipilo) * ''[[Plectranthus amboinicus]]'' -- balisama, balsama (jm) * ''Plectranthus hoslundioides'' Scott Elliot (Felantanitely) * ''Plectranthus madagascariensis'' Benth (Farimaso) * ''Plectronia'' sp. (Tomenjana) * ''[[Pluchea bojeri]]'' -- famonty, famonto, famoty, samoty, samonty (jm) * ''[[Pluchea grevei]]'' -- famonty, famoty, samonta (jm) * ''[[Plumbago aphylla]]'' -- kifafalahy, kitohy, motimoty, tsibolo (jm) * ''[[Plumeria alba]]'' Linné (Frangipanier) * [[Plumeria rosea|''Plumeria'' ''rosea'']] Linné (Frangipanier) * ''[[Plumeria rubra]]'' -- (jm) * ''[[Poivrea coccinea]]'' DC (Halaitra) * ''[[Poivrea phaneropetala]]'' H. Perrier ([[Tamenaka (zavamaniry)|Tamenaka]]) * ''Polycline proteiformis'' H. Humbert (Jiramainty) * ''Polygonum lanigerum'' R. Br. (Tambonoa) * ''Polygonum senegalense'' Meisner. (Arivotaombelona) * ''Polyscias sp.'' (Hazotsora, Tsingatry) * ''Polystachia'' sp. (Valily lahy) * ''[[Portulaca oleracea]]'' L. -- anamatavy, ananjabora, botrabotra, fandrianomby, kalabotretra, <u>kalabotretraka</u>, kambo, kibotrabotra, taikombelahy, tsibotrabotra, tsikobokobondanitra (jm) * ''Potamogeton javanicus'' Hasskarl. (Somotra Hakàka). * ''Pothos chapelieri'' Scot (Ramatsatso I) * ''[[Prunus africana]]'' na ''[[Pygeum africanum]]'' -- paisoala, saripaiso * ''[[Psiadia altissima]]'' -- dingadinga, dingadingambazaha, dingadingana, dingandingana, mantavazana, rinarina, voaramonina * ''Psiadia angustifolia'' H. Humbert (Dingandahy) * ''Psiadia salviaefolia'' Baker (Kimalahogasy) * ''[[Psidium cattleyanum]]'' Sabine. ([[Goavy]] tsinahy) * ''[[Psidium guajava]]'' -- angavo, gavo, gavy, goava, goavy (jm) * ''[[Psidium pomiferum]]'' Linné. (Goavy fotsy) * ''Psorospermum androsaemifolium'' Baker (Tsifady II) * ''Psorospermum cerasifolium'' Baker (Hazomafaitra) * ''Psorospermum Fanerana'' Baker (Tsifady I) * ''Psorospermum sp.'' (Tsifady lahy) * ''Psychotria'' sp. (Voamasondrainibe) * ''Pterocolon decurrens'' S. Moore (Aniandro) * ''Pterocolon decurrens'' S. Moore (Parakinjirika) * ''[[Punica granatum]]'' Linné. (Ampongambendanitra) * ''Pycnoneurum junciforme'' Decaisne (Fokotohata) * ''Pycreus mundtii'' Nees. (Ahibita) * ''Pycreus polystachyus'' P. Beauvais * ''Pycreus sp.'' (Lohakoho) * ''[[Pygeum africanum]]'' (= ''[[Prunus africana]]'') * <u>''Pyracantha'' sp. ou ''Crataegus'' sp. (petites mandarines)</u> * Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Pachypodium]] - [[Pachytrophe]] - [[Paederia]] - [[Pandanus]] - [[Parkinsonia]] - [[Passiflora]] - [[Paullinia]] - [[Pavonia]] - [[Pedilanthus]] - [[Pellaea]] - [[Pentanisia]] - [[Pentatropis]] - [[Pentopetia]] - [[Peperomia]] - [[Perichlaena]] - [[Persea]] - [[Peucedanum]] - [[Phaseolus]] - [[Phellolophium]] - [[Philippia]] - [[Phragmites]] - [[Phyllanthus]] - [[Phyllarton]] - [[Phymatodes]] - [[Physalis]] - [[Physena]] - [[Phytolacca]] - [[Pigeum]] - [[Pimpinella]] - [[Piper]] - [[Pistia stratiotes|Pistia]] - [[Pithecellobium]] - [[Plantago]] - [[Plectaneia]] - [[Plectranthu]] - [[Plectronia]] - [[Pluchea]] - [[Plumbago]] - [[Plumeria]] - [[Poivrea]] - [[Polycline]] - [[Polygonum]] - [[Polyscias]] - [[Polystachia]] - [[Portulaca]] - [[Potamogeton]] - [[Pothos]] - [[Prunus]] - [[Psiadia]] - [[Psidium]] - [[Psorospermum]] - [[Psychotria]] - [[Pterocolon]] - [[Punica]] - [[Pycnoneurum]] - [[Pycreus]] - [[Pygeum]] - [[Pyracantha]]'' === Q === [[Sary:Quassia indica 30.JPG|vignette|230x230px|Bemafaitra, farafaka, fatraina, mangafoky, samandora (''[[Quassia indica]]'')]] '''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]''' * ''[[Quassia indica]]'' (na ''Samadera indica'') -- afatraiña, bemafaitra, bifetry, farafaka, fatraina, fatrain-drazana, mangafoky, menavoiny, samandora, simaroba * ''Quisqualis indica'' (→ ''[[Combretum indicum]]'') * Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Quassia]]'' - ''[[Quisqualis]]'' === R === [[Sary:Ricinus communis Rącznik pospolity 2024-01-20 Malaga 02.jpg|vignette|277x277px|Kinana (''[[Ricinus communis]]'')]] '''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]''' * ''Radamaea montana'' Benth. (Tambarasaha) * ''Ranunculus pinnatus'' Poiret. (Afontany) * ''Ravensara aromatica'' → ''[[Cryptocarya agathophylla]]'' * ''Ravensara ovalifolia'' <small>Danguy</small> → ''[[Cryptocarya ovalifolia]]'' <small>(Danguy) van der Werff</small> -- (Molaliambo) * ''Reissantia angustipetala'' (H. Perrier) N. Hallé (Anc. ''Hippocratea'') (Fanolehana I) * ''Rhodocodon madagascariensis'' Baker. (Tongolontotozy) * ''Rhodosepala pauciflora'' Baker. (Tamborokisoa) * ''[[Rhopalocarpus lucidus]]'' -- hazondrenetsy, hazondrengetsy, hazondringitra, rengitra, rengitrabe, talafotsy, talafoty, taolafoty (jm) * ''[[Ricinus communis]]'' Linné -- fampinonoana, kimanga, kinamena, <u>kinana</u>, kinanamena, mangarahana, tanantanamanga, tanatana, tanatanamanga, tanatanamena, tanatanankisoa, tseroka (jm) * ''[[Rubus apetalus]]'' Poiret. (Roifotsy) * ''[[Rubus pauciflorus]]'' Baker. (Roimainty II) * ''[[Rubus rosaefolius]]'' (Linné) Baker. (Voaroitsaka). * ''Rumex bequaertii'' de Wildemann. (Bolela) * Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Radamaea]] - [[Ranunculus]] - [[Ravensara]] - [[Reissantia]] - [[Rhodocodon]] - [[Rhodosepala]] - [[Rhopalocarpus]] - [[Ricinus]] - [[Rubus]] - [[Rumex]]'' === S === '''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]''' [[Sary:Syzygium aromaticum on tree.jpg|vignette|Jirofo, karafoy (''[[Syzygium aromaticum]]'')]] * ''Sabaea brachyphylla'' Grisebach (Tsakomanta lahy) * ''Sabicea diversifolia'' Persoon. (Sefa) * ''[[Saccharum officinarum]]'' -- andrefo, farimainty, farimanga, fary, fia-pary, fisika, lailay, lengompary, mavotohona, ongompare (jm) * ''Salix madagascariensis'' Baker. (Siho). * ''[[Salvadora angustifolia]]'' Turill. -- sasavy, tanisy, tsingilo (jm) * ''[[Salvia coccinea]]'' Linné (Romba madinika) * ''Salvia cryptoclada'' Baker (Kanda II) * ''Sarcobotrya stringosa'' (Benth) R. Viguier. (Voavoananakova). * ''Satyrium'' sp. et ''Cynorchis'' sp. (Voatadidy). * ''Schefflera bojeri'' (Seeman) Viguier (Alomanaka) * ''Schefflera helleana'' Bernadi (Tsingila) * ''Schefflera longepedicellata'' (Lecomte) Bernadi (Felatanamanahary) * ''Scleria griegifolia'' (Riedley) Raynal (Kirindrambohitra, Kirindrandrano, Ravindahasa) * ''[[Sclerocarya birrea]]'' -- sakoa, sakoana, voankatsoa ** ''Sclerocarya birrea'' subs. ''caffra'' (←''Sclerocarya caffra'' ← ''Poupartia caffra'') -- sakoa, sakoana, voankatsoa (jm) * ''[[Scoparia dulcis]]'' L. -- fafatsambo, famafa, famafampanavy, famafampaniry, famafasambo, famafatsambo, hazomamosarikasy, hazomamy, jamalanjirika, tsianjiajia, tsijiajia, tsinjiajia (jm) * ''Secamone glaberrima'' (K. Sch) Choux (Vahimena) * ''Secamone tenuifolia'' (Kindrono, Sanatry) * ''Selaginella fissidentoides''. (Tanantrandraka II). * ''Selago muralis'' Linné. (Manahahàha) * ''Senebiera didyma'' Pers. (Tsingita) * ''Senecio ambositrensis'' Humbert (Hanindraisoanampondra) * ''Senecio canaliculatus'' Bojer ex DC (Kelimavítrika) * ''Senecio cochlearifolius'' Bojer ex DC (Anjevy) * ''Senecio decaryi'' Humbert (Rambontsoavaly II) * ''Senecio faujasioides'' Linné (Kimamboiboy) * ''Senecio hildebrandtii'' Baker (Rambontsoavaly I) * ''Senecio longiscapus'' Bojer ex DC (Menavitrana) * ''Senecio multibracreatus'' Bak (Angeambohitra) * ''Senecio resectus'' Bojer ex DC (Ahipanala) * ''Senecio vittarifolius'' Bojer in DC (Anantsongontany) * ''[[Senna alata]]'' (← ''Cassia alata'') -- anjananjana (jm) * ''Senna fistula'' (← ''Cassia fistula'') * ''[[Senna occidentalis]]'' (← ''Cassia occidentalis'') ''--'' sagnatrindolo, sanatrindolo, saringoazy, tsatsinangatra, tsirokinangatra, tsirorokanangatra, tsorokanangatra, tsororangatra, tsotsorinangatra, vantsiraokonangatra, voanembanalika, voanembanamboa, voanjary, voantsiraokonangatra, voantsirokinimaro, voantsiroko, voantsorokanangatra, voatsokonangatra, vonjara (jm) * ''Sepramacoce ocymoides'' Burman. (Ambotona) * ''Sesamum indicum'' DC. (Voanaho). * ''[[Sesbania madagascarensis]]'' -- katsakatsa (jm) * ''Sesbania rostrata'' (←''Sesbania punctata'' DC.) (). -- fanaravoana, katsakatsaka, kintsakintsana, manjato, velonasara * ''[[Sida parvifolia]]'' DC. (Mandravasarotra vavy) * ''Sida spinosa'' ''-''- mandravasarotra (jm) * ''[[Sida urens]]'' Linné. (Satrikoefamaratra / Sindahoro) * ''Siegesbeckia abyssinica'' Olivier (Kiravita) * ''[[Siegesbeckia orientalis]]'' Linné -- <u>ditinangatra</u>, <u>Fanisindoloratsy</u>, mandalodiaraikitra, satrikoazamaratra, satrikoefamaratra, tsivadihana * ''Smilax kraussiana'' Meiss. (Fandrikibodisy). * ''Smithia chamaechrista'' Benth. (Fanivamena). * ''[[Solanum aethiopicum]]'' -- * ''[[Solanum americanum]]'' -- amelo, anamamy, anantsatria, anantsindrana, avaizo, bemine, mailo, melo (jm) * ''Solanum auricula tum'' Ait. (Sevabe) * ''Solanum erythracantum'' Baker. (Sakaifantsinakohoy) * ''Solanum indicum'' Linné. (Voampoana / Voanatindrana) * ''Solanum nigrum'' Linné. (Anamafaika / Anamamy) * ''Solanum nodiflorum'' jacquin. (Anamamy) * ''Solanum'' sp. (Voanjomora) * ''Sonchus oleraceus'' L. (Anamboraka) * ''Sparmannia discolor'' Baker. (Fantsimbala III) * ''Sphenomeris chusanae''. (Kondrehitra) * ''Spilanthes oleracea'' Jacq (Anamalao) * ''Sporobolus africanus'' (Poiret) Robyns et Tournay (Fandrotrarana) * ''Stachys sp.'' (Gaga) * ''Stachytarpheta jamaicensis'' L. Vahl. (Ananomby) * ''Stachytarpheta jamaicensis'' Vahl. (Tsipotina) * ''Stenocline inuloides'' DC (Tsitakombohitra) * ''Stenotaphrum dimidiatum'' Brong. (Ahipisaka) * ''Sticherus flagellaris'' St John. (Ringotra) * ''Strongylodon'' sp. (Vahitsaramaso). * ''Strychnos diploricha'' Leeuwenberg. (Betady) * ''Symphonia sp.'' (Somoronamboa) * ''[[Jirofo (zavamaniry)|Syzygium aromaticum]]'' -- jirofo na karafoy * Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Sabaea]] - [[Saccharum]] - [[Salix]] - [[Salvadora]] - [[Salvia]] - [[Samadera]] - [[Sarcobotrya]] - [[Satyrium]] - [[Schefflera]] - [[Scleria]] - [[Sclerocarya]] - [[Scoparia]] - [[Secamone]] - [[Selaginella]] - [[Selago]] - [[Senebiera]] - [[Senecio]] - [[Senna]] - [[Sepramacoce]] - [[Sesamum]] - [[Sesbania]] - [[Sida (zavamaniry)|Sida]] - [[Siegesbeckia]] - [[Smilax]] - [[Smithia]] - [[Solanum]] - [[Sparmannia]] - [[Sphenomeris]] - [[Spilanthes]] - [[Sporobolus]] - [[Stachys]] - [[Stachytarpheta]] - [[Stenocline]] - [[Stenotaphrum]] - [[Sticherus]] - [[Strongylodon]] - [[Strychnos]] - [[Symphonia (zavamaniry)|Symphonia]] - [[Syzygium]]'' === T === [[Sary:Tamarindus indica - mmr.jpg|vignette|373x373px|Dilo, kily, madiro (''[[Tamarindus indica]]'')]] [[Sary:Tridax procumbens 252740558.jpg|vignette|208x208px|Angamay, angea (''[[Tridax procumbens]]'')]] [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|'''A''']] '''- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]''' * ''[[Tacca leontopetaloides]]'' -- maronkony * ''Tacca pinnatifida'' Forst. (Tavolo). * ''Tachiadenus carinatus'' Grisebach (Felamanga) * ''Tachiadenus longiflorus'' Grisebach (Malanilava) * ''Tagetes erecta'' Linné (Kiranjany) * ''[[Tamarindus indica]]'' Linné -- dilo, diro, kile, kililo, kily, lilo, madilo, madiro, monte, monty, voamadilo, voamatony, voamatory (jm) * ''Tambourissa parvifolia'' Baker. (Ambora lahy) * ''Tambourissa purpurea'' ADC. (Amboramavo vavy). * ''Taraxacum officinale'' Web (Ananangisa) * ''Tephrosia humberti'' N. Dumaz. (Voatelinondry vavy). * ''Tephrosia linearis'' Pers. (Manaribe). * ''Tephrosia lyallii'' Baker. (Fokongaga). * ''[[Tephrosia pungens]]'' -- taivositse (jm) * ''Tephrosia retamoides'' Solederer. (Kifafalahy). * ''[[Terminalia mantaly]]'' H. Perr (→? ''Terminalia neotaliala'') -- mantalia, mantaliala, mantaly, talio, taly, tsihazo (jm) * ''Tetracera rutenbergii'' Buch. (Vahy marâna) * ''Tetradenia fruticosa'' Benth (Bororona) * ''Tetradenia hildebrandtii'' Briquet (Bororona manala ratsy) * ''[[Tetraena madagascariensis]]'' -- filatatao (jm) * ''Thunbergia leucorhiza'' R. Benoist (Vahimavana) * ''Thunbergia platyphylla'' Baker (Voakerépoka, Voanjomanga an-tanety) * ''[[Toddalia asiatica]]'' Lamarck. (Kasimba) * ''Toneria pedunculari-formis'' Bonati. (Kimataho Lahy) * ''Torenia parviflora'' Buch. Hamilt. (Ananotsy) * ''Torenia stolonifera'' Bojer. (Tsakomanta) * ''[[Tragia furialis]]'' Bojer (Takilo-dambo) * ''Trema commersonii'' Blume (Vakoka) * ''[[Trema orientalis]]'' Blume''.'' ''--'' andraraizina, andrareza, andrarezina, andrarezo, angesoba, angezoka, hazongazona, ilaibaratra, selivaratsy, tsivakimbaratra, <u>vakoka</u> (jm) * ''[[Tridax procumbens]]'' L. -- angamay, angea (mj) * ''Tristemma virusanum'' Jussieu. (Voatrotrokala). * ''Triumphetta rhomboidea''. (Hafotsokina II) * ''Tueraea sericea'' Smith. (Lafara) * ''Tueraea sericea'' Smith. (Lafara) * ''[[Typha angustifolia]]'' Linné. (Kivondrona). * ''Typhonodorum lildleyanum'' Schott (Viha) * Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Tacca]] - [[Tachiadenus]] - [[Tagetes]] - [[Tamarindus indica|Tamarindus]] - [[Tambourissa]] - [[Taraxacum]] - [[Tephrosia]] - [[Terminalia]] - [[Tetracera]] - [[Tetradenia]] - [[Tetraena]] - [[Thunbergia]] - [[Toddalia]] - [[Toneria]] - [[Tragia]] - [[Trema]] - [[Tridax]] - [[Tristemma]] - [[Triumphetta]] - [[Tueraea]] - [[Typha]] - [[Typhonodorum]]'' === U === '''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]''' * ''[[Uapaca bojeri]]'' Baillon -- hazondandy, <u>tapia</u>, voampaka, voatapia * ''[[Uncarina stellulifera]]'' -- farehetse, farehetsy, farehitsy, * ''Urera acuminata'' Gaudichaud. (Miandambo). * ''Usnea'' sp. (Lomotra hazo). * ''Uvaria acuminata'' var. ''catocarpa'' (Diles) Cavaco (Senaseria) * Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Uapaca]] - [[Uncarina]] - [[Urera]] - [[Uvaria]]'' === V === [[Sary:Voacanga thouarsii-fruit-2.jpg|vignette|206x206px|Folitra, kaboka, kanga, montafara, montaka, voakanga (''[[Voacanga thouarsii]]'')]] '''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]''' * ''Vaccinium secundiflorum'' Hook. (Voamantsitainakoho, voatsitakajaza) * ''[[Vanilla decaryana]]'' -- amalo, vaitranamalona (jm) * ''Vaucheria sesselis'' DC (Lomo-drano) * ''Vepris fitoravina'' H. Perr. (Ampody fitoravina) * ''Vepris nitida'' Verdoorn. (Ampody vato) * ''[[Vernonia alleizettes]]'' Humbert (Ambiaty lahy) * ''Vernonia appendiculata'' Less (→ ''[[Gymnanthemum appendiculatum]]'') -- <u>ambiaty</u> * ''[[Vernonia capitata]]'' Baker (Kijelajahy) * ''[[Vernonia cinerea]]'' Less (Ramiary I) * ''[[Vernonia diversifolia]]'' Bojer ex DC (Tsiatosika) * ''[[Vernonia erythromarula]]'' Klatt (Lahimena II) * ''[[Vernonia garnieriana]]'' Klatt (Hazomavo) * ''[[Vernonia garnieriana]]'' Klatt (Pela Lahy) * ''[[Vernonia glutinosa]]'' DC (Kanda) * ''[[Vernonia nudicaulis]]'' Lers (Lahimena I) * ''[[Vernonia pectorali]]<nowiki/>s'' Baker (Sakatavilotra) * ''[[Vernonia polygalaefolia]]'' Lessing (Ramanjoko) * ''[[Vernonia pratensis]]'' Klatt (Anambohitra I) * [[Vernonia secundifolia|''Vernonia secundifolia'' var. ''dolicholepis'']] Humbert (Masimposaina) * ''[[Vernonia]] sp.'' (Reniomby) * ''[[Vernonia trinervis]]'' (Bojer ex DC) Drake (Anambohitra II) * ''[[Vigna angivensis]]'' Baker. (Avoko). * ''[[Vigna capensis]]'' Walpig. (Masontantely). * ''[[Vitex betsiliensis]]'' Humbert. (Sevambato) * ''[[Voacanga thouarsii]]'' -- akanga, akangahazo, akangarano, akangatsimangolonanaka, folitra, haboka, kabodrano, kaboka, kabokankoraka, kaboke, kanga, kangarano, kapoka, koraka, montafara, montaka, voakanga, voakangarano * Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Vaccinium]] - [[Vanilla]] - [[Vaucheria]] - [[Vepris]] - [[Vernonia]] - [[Vigna]] - [[Vitex]] - [[Voacanga]]'' === W === [[Sary:Wahlenbergia undulata 1DS-II 4-0855.jpg|vignette|232x232px|Sofintotozy (''[[Wahlenbergia undulata]]'')]] '''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]''' * ''[[Walhenbergia madagascariensis]]'' ADC (Sofintotozy) * ''[[Wahlenbergia undulata]]'' (←''Wahlenbergia bojeri'' ADC) (Anantahalaka II lahy) * ''Wedelia elongata'' Vatke (Kijitina) * ''[[Weinmannia bojeriana]]'' <small>Tulasne</small> (Sokia) * ''[[Weinmannia lucens]]'' <small>Baker</small> (Lalona) * ''[[Woodfordia fructicosa]]'' <small>(L) S. Kurtz.</small> (←''Woodfordia floribunda'' L. Kurtz.) ''--'' arify, lambohenjana * Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Walhenbergia]] - [[Wedelia]] - [[Weinmannia]] - [[Woodfordia]]'' === X === [[Sary:Xerosicyos danguyi 18547418.jpg|vignette|215x215px|Takisakisaka, tapisaka (''[[Xerosicyos danguyi]]'')]] '''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]''' * ''[[Xerochlamys pilosa]]'' <small>Baker</small> (Laro) * ''[[Xerosicyos danguyi]]'' -- kitsakitsakoba, takisakisaka, tapisaka, taposaka (jm) * ''[[Xyris semifuscata]]'' <small>Bojer</small>. (Sorobatritra) * Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Xerochlamys]] - [[Xerosicyos]] - [[Xyris]]'' === Y === [[Sary:Youngja japonica2.jpg|vignette|212x212px|''[[Youngia japonica]]'']] '''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]''' * ''[[Youngia japonica]]'' * ''[[Yushania madagascariensis]]'' * Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Youngia]] - [[Yushania]]'' === Z === [[Sary:Zingiber officinale 230935597.jpg|vignette|206x206px|Sakaitany, sakamalao, sakarivo, sakaviro (''[[Sakamalao|Zingiber officinale]]'')]] [[Sary:Ziziphus jujuba, Santa Coloma de Farners.jpg|vignette|208x208px|Mokonazy, tsinefo (''[[Ziziphus jujuba]]'')]] '''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]''' * ''[[Zanthoxylum decaryi]]'' -- manago, manongo, manongovola, manongovolo (jm) * ''[[Zanthoxylum madagascariense]]'' Baker. -- <u>fahavalonkazo</u>, <u>hazomiarotena</u>, manongo, tsihanimpoza * ''[[Zanthoxylum mananarense]]'' -- vohantsilana * ''[[Zanthoxylum thouvenotii]]'' -- tsihanimpotsy, tsihanimpoza, tsilompoza * ''[[Zanthoxylum tsihanimposa]]'' -- manongo, tsihanimpoza * ''[[Zea mays]]'' -- baby, batribatry, karanange, katsabato, katsabotso, katsaka, kipotsika, sako, tsako, tsakotsako, tsatsako (jm) * ''[[Zehneria perrieri]]'' (Baker) Keraudren (voantangonala) * ''[[Zehneria rutenbergiana]]'' (Cogniaux) Keraudren (voantangondolo) * ''[[Sakamalao|Zingiber officinale]] -''- sakaitany, sakamalao, sakamalaokely, sakarivo, sakaviro * ''[[Zingiber zerumbet]]'' L. (sakarivondambo) * ''[[Ziziphus jujuba]]'' Lamarck. (mokonazy). * ''[[Ziziphus mauritiana]]'' (jereo koa ''[[Ziziphus jujuba]]'') -- tsinefo (mj) * ''[[Zornia diphylla]]'' Pers''.'' (famahipaihana) * Antokon-javamaniry voakasika: ''[[Zanthoxylum]] - [[Zea]] - [[Zehneria]] - [[Zingiber]] - [[Ziziphus]] - [[Zornia]]'' '''[[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#A|A]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#B|B]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#C|C]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#D|D]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#E|E]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#F|F]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#G|G]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#H|H]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#I|I]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#J|J]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#K|K]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#L|L]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#M|M]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#N|N]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#O|O]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#P|P]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Q|Q]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#R|R]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#S|S]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#T|T]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#U|U]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#V|V]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|W]]- [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#W|X]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Y|Y]] - [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara#Z|Z]]''' == Jereo koa == * [[Zavamaniry eto Madagasikara]] * [[Zavamaniry fanao fanafody]] * [[Tambavy]] * [[Jardins du monde]] * [[Institut Malgache de Recherches Appliquées]] (IMRA) * [[Centre National de Recherche d'Application Pharmaceutique]] (CNARP) * [[Valan-javamaniry amam-bibin' i Tsimbazaza|Parc Botanique et Zoologique de Tsimbazaza]] (PBZT) * [[Lisitry ny anaran-javamaniry fanao fanafody amin' ny teny malagasy]] * [[Lisitry ny karazan-javamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]] * [[Lisitry ny hazo fihinam-boa eto Madagasikara]] * [[Lisitry ny anaram-boankazo fihinana amin' ny teny malagasy]] == Fanovozan-kevitra == * Alex Maminiaina Andrianavalonirina & Voahangy Vestalys Ramanandraibe, ''[https://www.google.com/search?q=Alex+Maminiaina+Andrianavalonirina+%26+Voahangy+Vestalys+Ramanandraibe%2C+%C3%89tude+ethnobotanique+des+plantes+m%C3%A9dicinales+du+district+d%E2%80%99Antanifotsy%2C+r%C3%A9gion+de+Vakinankaratra&oq=Alex+Maminiaina+Andrianavalonirina+%26+Voahangy+Vestalys+Ramanandraibe%2C+%C3%89tude+ethnobotanique+des+plantes+m%C3%A9dicinales+du+district+d%E2%80%99Antanifotsy%2C+r%C3%A9gion+de+Vakinankaratra&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUyBggAEEUYOdIBCDM3MzRqMGo5qAIAsAIB&sourceid=chrome&ie=UTF-8 Étude ethnobotanique des plantes médicinales du district d’Antanifotsy, région de Vakinankaratra]'', 2023 * ''[https://publication.lecames.org/index.php/pharm/issue/view/151 Pharmacopée et Médecine Traditionnelle Africaine]'', vol. 22, n°1, 2023. * Allorge, L. (2008). ''[https://www.jardinsdumonde.org/wp-content/uploads/2016/03/130812-Manuel-JDM-Mada_CORRIGE_V3.pdf Plantes de Madagascar, Atlas]''. Éditions Ulmer. * Beaujard, P. (1983). ''[https://www.persee.fr/doc/hom_0439-4216_1984_num_24_3_368524 Princes et paysans. Les tanala de l'Ikongo]'' * Beaujard, P. (1988). ''Plantes et dualisme de nature : La pharmacopée malgache''. In: ''Nouvelles de'' l'archéologie. * Boiteau, P. (1986). ''[https://fr.scribd.com/document/658620430/Precis-de-Matiere-Medicale-Malgache-P-Boiteau Précis de matière médicale malgache]''. Édition de la Librairie de Madagascar. * Boiteau, P. et Allorge-Boiteau, L. (1993). ''[https://books.google.mg/books/about/Plantes_m%C3%A9dicinales_de_Madagascar.html?hl=fr&id=zDVtAzN-A9YC&redir_esc=y Plantes médicinales de Madagascar]''. Éditions Karthala,1 janv. 1993 - 135 p * Debray, M., Jacquemin, H. & Razafindrambaon, ''[https://www.persee.fr/doc/caoum_0373-5834_1974_num_27_106_4512_t1_0206_0000_2 Contribution à l'iventaire des plantes médicinales de Madagascar]'', [[ORSTOM]], Travaux et Documents n° 8, 1971. * Debray, M., "[https://www.ethnopharmacologia.org/prelude2020/pdf/biblio-hd-28-debray.pdf Médecine et pharmacopée traditionnelles à Madagascar]"'', Études Médicales,'' 1975 * Descheemaeker, A. (2021). ''[https://search.worldcat.org/fr/title/32971526 Ravi-maitso, plantes médicinales malgaches]''. Réédité par le Musée de la Photographie de Madagascar. * Heckel, E. (1910). "[https://agris.fao.org/search/en/providers/122535/records/65de11320f3e94b9e5ca3ce8 Catalogue alphabétique des plantes utiles et en particulier des plantes médicinales et toxiques de Madagascar]", ''Annales du Musée Colonial de Marseille''. * Jean Pierre Nicolas, ''[https://www.jardinsdumonde.org/wp-content/uploads/2017/02/Plante-m%C3%A9dicinale-du-nord-de-madagascar.pdf Plantes médicinales du Nord de Madagascar : ethnobotanique antakarana et informations scientifiques]'', Éditions [[Jardins du monde|Jardins du Monde]], 2012, 296 p. * Jardins du monde, ''[https://www.jardinsdumonde.org/wp-content/uploads/2025/02/Manuel-Sante-Jardins-du-Monde-Version-web.pdf Manuel d’utilisation des plantes médicinales du nord de Madagascar version française]'', * Jardins du monde, ''[https://www.jardinsdumonde.org/wp-content/uploads/2025/02/Formation-recolte-sechage-et-conditionnement-des-plantes-medicinales-version-web.pdf Livret  récolte séchage et conditionnement des plantes médicinales – version malgache]'', * Jardins du monde, ''[https://www.jardinsdumonde.org/wp-content/uploads/2025/08/2025-HT-diabete-MST.pdf Livret  Hypertension, Diabète et MST – version malgache]'', * Jardins du monde, ''[https://www.jardinsdumonde.org/wp-content/uploads/2016/03/Les-plantes-m%C3%A9dicinales-de-la-r%C3%A9gion-nord-de-Madagascar-ethnobotanique-ethnopharmacologie.pdf Plantes médicinales de la région Nord de Madagascar] —'' Ethnobotanique et ethnopharmacologie, 2005. * Jean-Baptiste Gallé, Allison Ledoux, Sophie Groeber, Jean-Pierre Nicolas 2014. ''[https://www.jardinsdumonde.org/wp-content/uploads/2018/01/Livret_PMSOM_Version_site.pdf Quelques plantes employées dans le Sud Ouest de Madagascar].'' Éditions [[Jardins du monde|Jardins du Monde]], Brasparts, 165 p. * L'Homme et l'Environnement (2011). ''[http://www.agriculture-biodiversite-oi.org/en/Library/Books/Inventaire-des-plantes-medicinales-de-Vohimana-Madagascar Inventaire des plantes médicinales de Vohimana Madagascar]''. Éditions Phyto-logic. * Nicolas, J.-P. (2012). ''[https://www.ethnopharmacologia.org/prelude2020/pdf/biblio-hn-42-nicolas.pdf Plantes médicinales du Nord de Madagascar : Ethnobotanique et automédication]''. Éditions [[Jardins du monde|Jardins du Monde]]. * Nicolas, J.-P. et Jardins du Monde (2012). ''Plantes médicinales du Nord de Madagascar : Une approche ethnopharmacologique''. * Novy, J. W. (1997). ''Spices of life: Ethnobotany and medicinal properties of Madagascar's floristic diversity''. In: ''Natural Change and Human Impact in Madagascar''. Smithsonian Institution Press. * Pernet, R. (1957). ''[https://www.arsie.mg/fr/metadata/les-plantes-medicinales-malgaches-catalogue-de-nos-connaissances-chimiques-et--529058/edit Les plantes médicinales malgaches : Catalogue de nos connaissances chimiques et pharmacologiques]''. Mémoires de l'Institut Scientifique de Madagascar. * Pierre Boiteau & Lucile Allorge-Boiteau, ''Plantes médicinales de Madagascar,'' Éditions ACCT / Karthala, 1993, 135 p. * Pierre Boiteau, Marc Boiteau & Lucile Allorge-Boiteau, ''Index des noms scientifiques avec leurs équivalents malgaches'', Alzieu Éditions, 1997. * Pierre Boiteau, ''Précis de matière médicale malgache,'' 2e édition, ACCT, 1986. * ''Plantes médicinales du Sud-Ouest de Madagascar,'' Ethnobotanika / [[Jardins du monde|Jardins du Monde]], 2015. * Quansah, N. (1988). ''Ethnomedicine in the Manongarivo Special Reserve''. WWF/UNESCO. * Rabesa, Z. A. (1986). ''[https://www.sudoc.abes.fr/cbs/DB=2.1/SRCH?IKT=12&TRM=097787353 Pharmacopée de l'Alaotra]''. * Randrianarivelo, R. (2015). ''Étude de l'activité antimicrobienne d'une plante endémique de Madagascar : [[Cinnamosma fragrans]]''. Thèse de doctorat, Université d'Antananarivo. * Rasoanaivo, P., et al. (1992). ''Medicinal plants used to treat malaria in Madagascar''. Journal of Ethnopharmacology. * ''Santé de la famille et plantes médicinales à Madagascar'', Ethnobotanika, 2013. * Manuel pratique destiné à la santé communautaire et à l’usage familial des plantes médicinales. * Sophie Groeber, Nina Joé Maka, Jean-Pierre Nicolas et al., 2013., ''[https://www.jardinsdumonde.org/wp-content/uploads/2016/03/1306-Kobaby-Histoires-illustrees-usage-des-plantes-medicinales-Madagascar.pdf Kobaby : histoires illustrées sur l’usage des plantes médicinales de Madagascar]'', Éditions [[Jardins du monde|Jardins du Monde]]. * Verohanitra Rafidison et al. ''Synthèse et analyse de données sur les inventaires de plantes médicinales de Madagascar - Ethnobotany Research and Applications'', 2019. == Loharano == ovz6nnpcmtojmo835om0c9eyiihdc18 0 299433 1153079 1147572 2026-11-04T13:14:47Z HBoina 40172 Mise en forme 1153079 wikitext text/x-wiki [[Sary:Aloe macroclada 18775708.jpg|vignette|373x373px|''[[Aloe macroclada]]'']] Ny '''zavamaniry fanao fanafody''' dia karazan-javamaniry izay misy akora voajanahary amin' ny taovany rehetra na amin' ny taovany sasany ([[Ravina (zavamaniry)|ravina]], [[faka]], [[Hodi-javamaniry|hoditra]], [[Voninkazo|vony]], [[vihim-boa]], sns) izay ampiasaina hisorohana, hanamaivanana na hitsaboana ny olana ara-pahasalamana, na mivantana na aorian' ny fikarakarana (fitanehana, fampandalovana anaty rano mafana, fandomana anaty rano mangatsiaka na anaty ranoka hafa, sns.). Ny teny hoe "[[zavamaniry]]" ampiasaina eto dia manondro indrindra ny zavamananaina ao amin' ny fanjakana ''[[Plantae]]'', nefa mety hahafaoka ireo izay ao amin' ny ''[[Fungi]]'' (holatra) na ny ''[[Ahidrano|Algae]]'' (ahidrano) koa. [[Sary:Texas sage (1571020768).jpg|ankavia|vignette|278x278px|''[[Salvia coccinea]]'' (afolava, sangasanga, sangasanganandevolahy)]] Eo amin' ny sehatry ny [[siansa]], ny zavamaniry fanao fanafody dia tafiditra ao anatin' ny [[farmakôgnôzia]] sy ny [[fitôterapia]] ary ny [[etnôbôtanika]] izay mandinika ny toetra ara-pitsaboana ananan' ny akora voajanahary. Loharano stratejika eo amin' ny fifandraisan' ny fomban-drazana sy ny siansa ny zavamaniry fanao fanafody. Mitaky fomba fiasa iraisan-taranja izay manambatra ny [[fahalalana nentim-paharazana]] sy ny fomba fiasa siantifika ny fanomezana lanjany azy ireo, mba hiantohana ny fahombiazany sy ny fampiasana azy maharitra. Miorina amin' ny fisian' ny haro biôlôjika -- [[alkalôida]], [[komarinina]], [[flavônôida]], [[glikôsida]] (na [[heterôsida]]), menaka manitra, [[miosilazy]], [[pôlifenôla]] (anisany ny [[flavônôida]] sy ny [[asidra fenôlika]]), [[pôlisakarida]], [[sapôninina]], [[taninina]], [[terpena]] sy [[terpenôida]] (na [[izôprenôida]]) -- izay afaka miasa amin' ny vatan' olombelona ny fampiasana azy ireo. Mahalana ny fampiasana zavamaniry manontolo (''Pilosella officinarum''). Matetika, ampahany iray na maromaro amin' ilay zavamaniry no ampiasaina, sady samy manana ny fampiharana azy samihafa: [[Taranja (taova)|taranjany]] (''[[Sakamalao|Zingiber officinale]]'' ''--'' sakamalao), vodiny (''[[Tongologasy|Allium sativum]]'' -- tongologasy), [[Faka|fakany]] (''[[Burasaia madagascariensis]]'' -- amborasaha), tahony (''[[Landolphia myrtifolia]]'' ''--'' belapoa), hodiny (''[[Camphora officinarum]]'' -- ravintsara), tsimoka (''[[Pinus kesiya]]'' -- hazokesika), raviny (''[[Salvia coccinea]]'' ''--'' sangasanga), voniny (''[[Jirofo (zavamaniry)|Syzygium aromaticum]]'' -- jirofo), felam-bony (''[[Papaver rhoeas]]'' -- kôkilikô), voany (''[[Tamarindus indica]]'' -- kily), vihim-boany (''[[Moringa oleifera]]'' -- ananambo, ''[[Linum usitatissimum]]'' -- rongonimbazaha), sns. == Ohatra amin' ny zavamaniry fanao fanafody == [[Sary:Centella asiatica 6121.jpg|vignette|''[[Centella asiatica]]'']] Indreto misy ohatra vitsy amin' ny zavamaniry fanao fanafody sasany: * ''[[Acmella oleracea]]'' * ''[[Aeschynomene sensitiva]],'' * ''[[Aloe macroclada]]'' ''--'' kisaondra, lahimbahona, vahombe, vahona, * ''[[Aloe vaombe]]'' -- vahombe, vahombey * ''[[Aloe vera]],'' * ''[[Aphloia theiformis]],'' * ''[[Artemisia annua]],'' * ''[[Arthrospira platensis]],'' * ''[[Tonga (zavamaniry)|Catharanthus roseus]]'' -- arivotambelona, befela, felabaratra, felatanamamba, heladolo, rivotambelona, salotsa, sarita, tonga, tongatse, trongatse, tsimatiririnina, tsingevika, vonenina. * * ''[[Cedrelopsis grevei]]'' -- katafa, katrafaina, katrafay, katsafa, mampandry, mantora, * ''[[Centella asiatica]]'' -- anamanitra, anampetraka, anantahalaka, anantalapetraka, kiladitahalaka, korokorona, loviantsahonantanety, raivolesoka, silabola, talapetraka, viliantsahonantanety. * ''[[Camphora officinarum|Cinnamomum camphora]]'' na ''[[Camphora officinarum]]'' -- kamifaoro, ravintsara, ravitsara. * ''[[Cinnamosma fragrans]]'' -- fanalamangidy, mandravasarotra, molotrobeantiniaina, motrebetinainy, motrobeantinena, * ''[[Cinnamosma madagascariensis]],'' * ''[[Clidemia hirta]]'' (''[[Miconia crenata]]''), * ''[[Cupressus sempervirens]],'' * ''[[Eucalyptus globulus]],'' * ''[[Eugenia jambolana]],'' * ''[[Euphorbia hirta]],'' * ''[[Harungana madagascariensis]]'' -- arongana, dity, fohatra, haringana, haronga, harongambato, harongana, miangaroka * ''[[Helichrysum gymnocephalum]],'' * ''[[Kalanchoe prolifera]],'' * ''[[Melaleuca quinquenervia]],'' * ''[[Mimosa pudica]],'' * ''[[Mollugo nudicaulis]],'' * ''[[Paederia thouarsiana]],'' * ''[[Phyllanthus amarus]],'' * ''[[Phylloxylon xylophylloides]],'' * ''[[Piper borbonense]],'' * ''[[Psidium guajava]],'' * ''[[Ravensara aromatica]],'' * ''[[Rubus moluccanus]],'' * ''[[Syzygium cumini]],'' * ''[[Tamarindus indica]],'' * ''[[Tetracera rutenbergii]],'' * ''[[Toddalia asiatica]],'' * ''[[Vaccinium secundiflorum]],'' * ''[[Vinca minor]],'' * ''[[Zanthoxylum tsihanimposa]],'' == Jereo koa == * [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]] * [[Raokandro]], * [[Tambavy]], * ''[[Allium]], [[Aloe]], [[Burasaia]], [[Camphora]], [[Catharanthus]], [[Cedrelopsis]], [[Centella]], [[Cinnamomum]], [[Cinnamosma]], [[Harungana]], [[Landolphia]], [[Linum]], [[Moringa]], [[Papaver]], [[Pinus]], [[Salvia]], [[Syzygium]], [[Zingiber]],'' ffjzkdlahgjnchxhk700ckvc1eeyyy9 0 299738 1153085 1138951 2026-11-04T13:28:54Z HBoina 40172 Aliotse (haliotsy) est un nom vernaculaire malagasy qui désigne principalement des espèces d'oiseaux endemique Madagascar appartenant a la famille de Cuculidar. 1153085 wikitext text/x-wiki [[Sary:A euphorbia hirta plant at PM Palem.jpg|vignette|344x344px|Ahidronono na zanraobera (''[[Euphorbia hirta]]'')]] Ny '''fitôterapia''' dia fomba [[fitsaboana]] mitrandraka ny toetran' ny [[Zavamaniry fanao fanafody|zavamaniry]] mba hisorohana na hanamaivanana na hitsaboana [[aretina]]. Mampiasa zavamaniry amin' ny endrika isan-karazany izy io, manomboka amin' ny tambavy tsotra ka hatramin' ny fitrandrahana manara-penitra amin' ny [[farmakôlôjia]] môderina. Mifanohitra amin' ny fanafody voatr' olombelona io sehatra io izay miankina amin' ny fiaraha-miasan' ny singa maro hita ao amin' ny zavamaniry iray. Amin' izao fotoana izao dia eken' ny siansa izy io noho ny fahombiazany amin' ny fitsaboana ny fikorontanan' ny [[fahasalamana]] mpahazo andavanandro, ary mitaky ny fampiasana voara-maso mba hisorohana ny fifanoheran' ny fanafody. == Jereo koa == * [[Zavamaniry fanao fanafody]], * [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]]. r5fwvmad750a499dh6qvat5311dn9k9 0 302595 1153075 1153073 2026-11-04T12:06:04Z Thelezifor 15140 1153075 wikitext text/x-wiki [[Sary:Cornus suecica Ume River.jpg|vignette|416x416px|''Cornus suecica'']] Ny '''''Cornaceae''''' dia fianakavian-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] [[roa ravin-tsimoka]] ao amin' ny filaharana [[Cornales]]. Tafiditra ao anatin' izany ny [[Hazo (zavamaniry)|hazo]] sy ny [[hazobotry]] ary ny [[Zavamaniry ahitra|ahitra]], izay hita any amin' ny faritra manana [[toetany antonony]] sy trôpikaly, ary koa amin' ny faritra be tendrombohitra any amin' ny faritra trôpikaly. == Lisitry ny vondron-karazana == Manana vondron-karazana roa hatramin' ny ny fianakaviana ''Cornaceae'' arakaraka ny mpanoratra. Ny ''[[BioLib]]'' <small>(</small><small>notsidihina tamin' ny 14 Avrily 2019)</small> dia mitsinjara ny vondron-karazana ao aminy amin' ny zana-pianakaviana roa, dia ny ''Cornoideae'' <small>Endlicher</small> sy ny ''Nyssoideae'' <small>Arnott</small>: * ''Cornoideae'' <small>Endlicher</small> ** ''[[Alangium]]'' <small>Lam</small>. ** ''Chamaepericlymenum'' <small>Graebn</small>. ** ''[[Cornus]]'' <small>L.</small> ** ''Dendrobenthamia'' <small>Hutch.</small> * ''Nyssoideae'' <small>Arnott</small> ** ''Camptotheca'' <small>Decne.</small> ** ''Davidia'' <small>Baill.</small> ** ''Diplopanax'' <small>Hand.-Mazz.</small> ** ''Eomastixia'' <small>Chandler †</small> ** ''Mastixia'' <small>Blume</small> ** ''Nyssa'' <small>Gronov. ex L.</small> ** ''Retinomastixia'' <small>Kirchheimer †</small> ** ''Tectocarya'' <small>Kirchheimer †</small> Ny ''[[World Checklist of Selected Plant Families]]'' (WCSP) <small>(14</small> <small>Avrily 2019)</small> dia manolotra vondron-karazana telo: * ''[[Alangium]]'' <small>Lam.</small> * ''[[Cornus]]'' <small>L.</small> * ''[[Kaliphora]]'' <small>Hook.f.</small> Ny ''[[National Center for Biotechnology Information|NCBI]]'' <small>(14</small> <small>Avrily 2019)</small> dia manolotra vondron-karazana telo: * ''[[Alangium]]'' <small>Lam.</small> * ''[[Cornus]]'' <small>L.</small> * ''Swida'' <small>Opiz</small> Ny [[Germplasm Resources Information Network|GRIN]] <small>(14</small> <small>Avrily 2019)</small> sy ny ''[[Plants of the World Online]]'' (POWO) dia manolotra vondron-karazana roa: * ''[[Alangium]]'' <small>Lam''.''</small> * ''[[Cornus]]'' <small>L.</small> === Fanamarihana === Ao amin' ny fanasokajiana ankehitriny ([[Fanasokajiana APG IV|APG IV]]) dia niova fianakaviana na lasa manondro vondron-karazana mitovy ny vondron-karazana ankoatra ny ''[[Alangium]]'' sy ny ''[[Cornus]]''. Niova filaharana mihitsy ny ''[[Kaliphora]]'': * ''Camptotheca'' <small>Decne</small>. (fianakaviana ''[[Nyssaceae]]'', filaharana [[Cornales]]) * ''Chamaepericlymenum'' <small>Graebn.</small> (→ ''[[Cornus]]'' <small>L.</small>  fianakaviana ''Cornaceae'', filaharana Cornales) * ''[[Davidia]]'' Baill. (fianakaviana ''Nyssaceae'', filaharana Cornales) * ''Dendrobenthamia'' <small>Hutch.</small> (→ ''Cornus'' <small>L.</small>  fianakaviana ''Cornaceae'', filaharana Cornales) * ''[[Diplopanax]]'' <small>Hand.-Mazz.</small> (fianakaviana ''Nyssaceae'', filaharana Cornales) * ''[[Eomastixia]]'' <small>Chandler †</small> (fianakaviana ''[[Mastixiaceae]]'', filaharana Cornales) * ''[[Kaliphora]]'' <small>Hook.f.</small> (fianakaviana ''[[Montiniaceae]]'', filaharana [[Solanales]]) * ''[[Mastixia]]'' <small>Blume</small> (fianakaviana ''Nyssaceae'', filaharana Cornales) * ''[[Nyssa]]'' <small>Gronov. ex L.</small> (fianakaviana ''Nyssaceae'', filaharana Cornales) * ''[[Retinomastixia]]'' <small>Kirchheimer †</small> (fianakaviana ''Mastixiaceae'', filaharana Cornales) * ''Swida'' <small>Opiz</small> (→ ''Cornus'' <small>L.</small> fianakaviana ''Cornaceae'', filaharana Cornales) * ''[[Tectocarya]]'' <small>Kirchheimer †</small>  (fianakaviana ''Mastixiaceae'', filaharana Cornales) === Vondron-karazana misy eto Madagasikara === Iray na roa fotsiny ny vondron-karazana ao amin' ny fianakaviana ''Cornaceae'' misy eto [[Madagasikara]]: * ''[[Alangium]]'' <small>Lam''.''</small> * ''[[Kaliphora]]'' <small>Hook.f.</small> (efa nafindra ao amin' ny fianakaviana ''[[Montiniaceae]]'', filaharana [[Solanales]], sady tsy manana afa-tsy karazana tokana: ''[[Kaliphora madagascariensis]]'' <small>Hook.f.</small>) == Jereo koa == * ''[[Mastixiaceae]]'' * ''[[Montiniaceae]]'' * ''[[Nyssaceae]]'' d7cgo33eprymich2vcltrqwzjsgrbpv 1153076 1153075 2026-11-04T12:31:16Z Thelezifor 15140 1153076 wikitext text/x-wiki [[Sary:Cornus suecica Ume River.jpg|vignette|416x416px|''Cornus suecica'']] Ny '''''Cornaceae''''' dia fianakavian-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] [[roa ravin-tsimoka]] ao amin' ny filaharana [[Cornales]]. Tafiditra ao anatin' izany ny [[Hazo (zavamaniry)|hazo]] sy ny [[hazobotry]] ary ny [[Zavamaniry ahitra|ahitra]], izay hita any amin' ny faritra manana [[toetany antonony]] sy trôpikaly, ary koa amin' ny faritra be tendrombohitra any amin' ny faritra trôpikaly. == Lisitry ny vondron-karazana == Manana vondron-karazana roa hatramin' ny ny fianakaviana ''Cornaceae'' arakaraka ny mpanoratra. Ny ''[[BioLib]]'' <small>(</small><small>notsidihina tamin' ny 14 Avrily 2019)</small> dia mitsinjara ny vondron-karazana ao aminy amin' ny zana-pianakaviana roa, dia ny ''Cornoideae'' <small>Endlicher</small> sy ny ''Nyssoideae'' <small>Arnott</small>: * ''Cornoideae'' <small>Endlicher</small> ** ''[[Alangium]]'' <small>Lam</small>. (ahitana ny ''[[Alangium grisolleoides]]'' <small>Capuron</small>.) ** ''Chamaepericlymenum'' <small>Graebn</small>. ** ''[[Cornus]]'' <small>L.</small> ** ''Dendrobenthamia'' <small>Hutch.</small> * ''Nyssoideae'' <small>Arnott</small> ** ''Camptotheca'' <small>Decne.</small> ** ''Davidia'' <small>Baill.</small> ** ''Diplopanax'' <small>Hand.-Mazz.</small> ** ''Eomastixia'' <small>Chandler †</small> ** ''Mastixia'' <small>Blume</small> ** ''Nyssa'' <small>Gronov. ex L.</small> ** ''Retinomastixia'' <small>Kirchheimer †</small> ** ''Tectocarya'' <small>Kirchheimer †</small> Ny ''[[World Checklist of Selected Plant Families]]'' (WCSP) <small>(14</small> <small>Avrily 2019)</small> dia manolotra vondron-karazana telo: * ''[[Alangium]]'' <small>Lam.</small> * ''[[Cornus]]'' <small>L.</small> * ''[[Kaliphora]]'' <small>Hook.f.</small> Ny ''[[National Center for Biotechnology Information|NCBI]]'' <small>(14</small> <small>Avrily 2019)</small> dia manolotra vondron-karazana telo: * ''[[Alangium]]'' <small>Lam.</small> * ''[[Cornus]]'' <small>L.</small> * ''Swida'' <small>Opiz</small> Ny [[Germplasm Resources Information Network|GRIN]] <small>(14</small> <small>Avrily 2019)</small> sy ny ''[[Plants of the World Online]]'' (POWO) dia manolotra vondron-karazana roa: * ''[[Alangium]]'' <small>Lam''.''</small> * ''[[Cornus]]'' <small>L.</small> === Fanamarihana === Ao amin' ny fanasokajiana ankehitriny ([[Fanasokajiana APG IV|APG IV]]) dia niova fianakaviana na lasa manondro vondron-karazana mitovy ny vondron-karazana ankoatra ny ''[[Alangium]]'' sy ny ''[[Cornus]]''. Niova filaharana mihitsy ny ''[[Kaliphora]]'': * ''Camptotheca'' <small>Decne</small>. (fianakaviana ''[[Nyssaceae]]'', filaharana [[Cornales]]) * ''Chamaepericlymenum'' <small>Graebn.</small> (→ ''[[Cornus]]'' <small>L.</small>  fianakaviana ''Cornaceae'', filaharana Cornales) * ''[[Davidia]]'' Baill. (fianakaviana ''Nyssaceae'', filaharana Cornales) * ''Dendrobenthamia'' <small>Hutch.</small> (→ ''Cornus'' <small>L.</small>  fianakaviana ''Cornaceae'', filaharana Cornales) * ''[[Diplopanax]]'' <small>Hand.-Mazz.</small> (fianakaviana ''Nyssaceae'', filaharana Cornales) * ''[[Eomastixia]]'' <small>Chandler †</small> (fianakaviana ''[[Mastixiaceae]]'', filaharana Cornales) * ''[[Kaliphora]]'' <small>Hook.f.</small> (fianakaviana ''[[Montiniaceae]]'', filaharana [[Solanales]]) * ''[[Mastixia]]'' <small>Blume</small> (fianakaviana ''Nyssaceae'', filaharana Cornales) * ''[[Nyssa]]'' <small>Gronov. ex L.</small> (fianakaviana ''Nyssaceae'', filaharana Cornales) * ''[[Retinomastixia]]'' <small>Kirchheimer †</small> (fianakaviana ''Mastixiaceae'', filaharana Cornales) * ''Swida'' <small>Opiz</small> (→ ''Cornus'' <small>L.</small> fianakaviana ''Cornaceae'', filaharana Cornales) * ''[[Tectocarya]]'' <small>Kirchheimer †</small>  (fianakaviana ''Mastixiaceae'', filaharana Cornales) === Vondron-karazana misy eto Madagasikara === Iray na roa fotsiny ny vondron-karazana ao amin' ny fianakaviana ''Cornaceae'' misy eto [[Madagasikara]]: * ''[[Alangium]]'' <small>Lam''.''</small> * ''[[Kaliphora]]'' <small>Hook.f.</small> (efa nafindra ao amin' ny fianakaviana ''[[Montiniaceae]]'', filaharana [[Solanales]], sady tsy manana afa-tsy karazana tokana: ''[[Kaliphora madagascariensis]]'' <small>Hook.f.</small>) == Jereo koa == * ''[[Mastixiaceae]]'' * ''[[Montiniaceae]]'' * ''[[Nyssaceae]]'' 5pm84tq9bucbtqz9olcwn4pru01russ 0 302596 1153077 1153074 2026-11-04T12:34:17Z Thelezifor 15140 1153077 wikitext text/x-wiki [[Sary:Davidia1.jpg|vignette|360x360px|''Davidia involucrata'']] Ny '''Cornales''' dia filaharan-javamaniry ao anatin' ny [[Angiospermae]] (zavamaniry mamony), izay ahitana karazana zavamaniry manodidina ny 600. Matetika ny zavamaniry ao amin' ny Cornales dia manana vony misy fizaràna efatra, voa karazana [[driopa]] (voa misy sosona ivelany be nofo sy sosona mafy ao anatiny), ary taovam-pananahana vavy izay mipetraka ambanin' ny na eo anelanelan' ny fizaran' ny vony, sady misy fihary mamim-bony miendrika kapila boribory eo an-tampony. == Lisitry ny fianakaviana == === Lisitra ao amin' ny fanasokajiana APG IV === Araka ny [[fanasokajiana APG IV]], dia ahitana ireto fianakavian-javamaniry ireto ny filaharana Cornales, nosarahana indray tamin' ny ''Cornaceae'' ny fianakaviana ''Nyssaceae'': * ''[[Cornaceae]]'' <small>Bercht. & J.Presl</small> * ''[[Curtisiaceae]]'' <small>Takht.</small> * ''[[Grubbiaceae]]'' <small>Endl. ex Meisn.</small> * ''[[Hydrangeaceae]]'' <small>Dumort.</small> * ''[[Hydrostachyaceae]]'' <small>Engl.</small> * ''[[Loasaceae]]'' <small>Juss.</small> * ''[[Nyssacea]]'' <small>Juss. ex Dumort.</small> === Lisitra taloha === Ao anatin' ny [[Fanasokajian' i Cronquist|fanasokajiana klasika nataon']] [[Fanasokajian' i Cronquist|i Cronquist]] (1981) dia ahitana fianakaviana efatra ny Cornales: * ''[[Alangiaceae]]'' <small>DC.</small> * ''[[Cornaceae]]'' <small>Bercht. & J.Presl</small> * ''[[Garryaceae]]'' <small>Lindl.</small> * ''[[Nyssaceae]]'' <small>Juss. ex Dumort.</small> Ny [[fanasokajiana APG II]] (2003) dia nanova ny firafitry ny Cornales: * ''[[Cornaceae]]'' <small>Bercht. & J.Presl</small> (tafiditra ao ny ''Alangium'') * [+ ''[[Nyssaceae]]'' <small>Juss. ex Dumort.</small>] * ''[[Curtisiaceae]]'' <small>Takht.</small> * ''[[Grubbiaceae]]'' <small>Endl. ex Meisn.</small> * ''[[Hydrangeaceae]]'' <small>Dumort.</small> * ''[[Hydrostachyaceae]]'' <small>Engl.</small> * ''[[Loasaceae]]'' <small>Juss.</small> <small>Fanamarihana: Ny "[+]" dia manondro fianakaviana azo ampidirina na tsia. Ny [[Angiosperm Phylogeny Website]] [12 Septambra 2006] dia manaiky io fianakaviana io; noho izany, fianakaviana 7 no mandrafitra ity filaharana ity.</small> Araka ny [[fanasokajiana APG III]] (2009) dia ahitana fianakaviana miisa 6 ny Cornales: * ''[[Cornaceae]]'' <small>Bercht. & J.Presl (1825)</small> (tafiditra ao ny ''[[Nyssaceae]]'' <small>Juss. ex Dumort.</small>) * ''[[Curtisiaceae]]'' <small>Takht. (1987)</small> * ''[[Grubbiaceae]]'' <small>Endl. ex Meisn. (1841)</small> * ''[[Hydrangeaceae]]'' <small>Dumort. (1829)</small> * ''[[Hydrostachyaceae]]'' <small>Engl. (1894)</small> * ''[[Loasaceae]]'' <small>Juss. (1804)</small> === Fianakaviana misy eto Madagasikara === Indreto ny fianakaviana ao amin' ny filaharana Cornales misy eto [[Madagasikara]] * ''[[Cornaceae]]'' <small>Bercht. & J.Presl</small> (ahitana ny vondron-karazana ''[[Alangium]]'' <small>Lam.</small>) * ''[[Hydrostachyaceae]]'' <small>Engl</small>. (ahitana ny vondron-karazana ''[[Hydrostachys]]'' <small>Thouars.</small>) ln2h9ul3607n23ah4jjb8kv145fu1n8 0 302598 1153091 2026-11-04T13:42:14Z Thelezifor 15140 Vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Hydrostachyaceae 1153091 wikitext text/x-wiki [[Sary:Hydrostachys imbricata.jpg|vignette|''[[Hydrostachys imbricata]]'']] Ny '''''Hydrostachys''''' dia vondron-karazana [[zavamaniry mamony]] ao amin' ny fianakaviana '''''Hydrostachyaceae''''', izay manana azy io ho hany vondron-karazana tokana (ao amin' ny filaharana [[Cornales]]), ahitana karazana eo amin' ny 22 eo ho eo, izay teratany eto [[Madagasikara]] sy any amin' ny faritra atsimo sy afovoan' i [[Afrika]]. Zavamaniry anaty rano avokoa ny karazana ''Hydrostachys'' rehetra, ary maniry eo ambony vatolampy ao anaty rano mikoriana haingana. Manana fakany miendrika taranjany, ravina matetika mitambatra sy toy ny volom-borona, ary vony tena kely dia kely izay mivondrona eo amin' ny salohy matevina. ''Hydrostachys'' <small>Thouars</small> sy ''Hydrostachyaceae'' <small>Engl.</small> no anarana ara-tsiansa fenon' izy ireo. == Karazana == Indreto ny karazana 22 ao amin' ny araka ny ''[[Plants of the World Online]]'' (POWO) <small>(notsidihina tamin' ny 04 Novambra 2026)</small>: * ''Hydrostachys angustisecta'' <small>Engl.</small> * ''Hydrostachys bismarckii'' <small>Engl.</small> * ''[[Hydrostachys decaryi]]'' <small>H.Perrier</small> * ''[[Hydrostachys distichophylla]]'' <small>A.Juss.</small> * ''[[Hydrostachys fimbriata]]'' <small>C.Cusset</small> * ''[[Hydrostachys flabellifera]]'' <small>G.W.Hu, Zhun Xu & Q.F.Wang</small> * ''[[Hydrostachys imbricata]]'' <small>A.Juss.</small> * ''Hydrostachys insignis'' <small>Mildbr. & Reimers</small> * ''[[Hydrostachys longifida]]'' <small>H.Perrier</small> * ''Hydrostachys lufirensis'' <small>C.Cusset</small> * ''Hydrostachys lukungensis'' <small>(Hauman) C.Cusset</small> * ''[[Hydrostachys maximus]]'' <small>H.Perrier</small> * ''[[Hydrostachys monoicus]]'' <small>H.Perrier</small> * ''[[Hydrostachys multifida]]'' <small>A.Juss.</small> (← ''Hydrostachys goudotiana'' <small>Tul.</small>, ''Hydrostachys madagascariensis'' <small>Steud.</small>) * ''Hydrostachys myriophylla'' <small>Hauman</small> * ''[[Hydrostachys perrieri]]'' <small>C.Cusset</small> * ''[[Hydrostachys plumosa]]'' <small>A.Juss. ex Tul.</small> * ''Hydrostachys polymorpha'' <small>Klotzsch</small> (← ''Hydrostachys cristulata'' <small>Wedd</small>.) * ''[[Hydrostachys stolonifera]]'' <small>Baker</small> * ''Hydrostachys triaxialis'' <small>Engl. & Gilg</small> * ''[[Hydrostachys trifaria]]'' <small>H.Perrier</small> * ''[[Hydrostachys verruculosa]]'' <small>A.Juss.</small> (← ''Hydrostachys laciniata'' <small>Warm.</small>) === Karazana misy eto Madagasikara === Indreto ny karazana ''Hydrostachys'' misy eto [[Madagasikara]]: * ''[[Hydrostachys decaryi]]'' <small>H.Perrier</small> * ''[[Hydrostachys distichophylla]]'' <small>A.Juss.</small> -- voniandria * ''[[Hydrostachys fimbriata]]'' <small>C.Cusset</small> * ''[[Hydrostachys flabellifera]]'' <small>G.W.Hu, Zhun Xu & Q.F.Wang</small> * ''[[Hydrostachys imbricata]]'' <small>A.Juss.</small> -- rondra, sangasanga, sangasanganakoholahy, tsigezigezy, tsotoroka * ''[[Hydrostachys longifida]]'' <small>H.Perrier</small> * ''[[Hydrostachys maximus]]'' / ''Hydrostachys maxima'' <small>H.Perrier</small> -- tsilavondria * ''[[Hydrostachys monoicus]]'' <small>H.Perrier</small> / ''Hydrostachys monoica'' * ''[[Hydrostachys multifida]]'' <small>A.Juss.</small> (← ''Hydrostachys goudotiana'' <small>Tul.</small>, ''Hydrostachys longipoda'' <small>H.Perrier</small>, ''Hydrostachys madagascariensis'' <small>Steud.</small>), -- mandriandrano, tsilaindriana, tsilanidriana, tsilavondria * ''[[Hydrostachys perrieri]]'' <small>C.Cusset</small> * ''[[Hydrostachys plumosa]]'' <small>A.Juss. ex Tul.</small> (← ''Hydrostachys pinnatifolia'' <small>Engl.</small>) -- rondra * ''[[Hydrostachys stolonifera]]'' <small>Baker</small> -- tsilaindriana * ''[[Hydrostachys trifaria]]'' <small>H.Perrier</small> * ''[[Hydrostachys verruculosa]]'' <small>A.Juss.</small> (← ''Hydrostachys laciniata'' <small>Warm.</small>) -- tsilaindriana, tsilavonandriana, tsilavondria == Jereo koa == * [[Tsilaindriana]]: ''[[Hydrostachys multifida]]'' <small>A. Juss.</small> (← ''Hydrostachys goudotiana'' <small>Tul.</small>); ''[[Hydrostachys verruculosa]]'' <small>A. Juss.</small>; ''[[Hydrostachys stolonifera]]'' <small>Baker</small>. (''Hydrostachyaceae'') * [[Tsilavondria]]: ''[[Hydrostachys maxima]]'' <small>H.Perrier</small>; ''[[Hydrostachys multifida]]'' <small>A. Juss.</small> (← ''Hydrostachys goudotiana'' <small>Tul.</small>); ''[[Hydrostachys verruculosa]]'' <small>A. Juss.</small> (''Hydrostachyaceae'') * [[Rondra]]: ''[[Hydrostachys plumosa]]'' <small>A. Juss. Ex Tul.</small>; ''[[Hydrostachys imbricata]]'' <small>A. Juss.</small> (''Hydrostachyaceae'') * [[Sangasanga]]: ''[[Celosia argentea var. cristata|Celosia cristata]]'' <small>L.</small> (''[[Amaranthaceae]]''); ''[[Hydrostachys imbricata]]'' <small>A. Juss.</small> (''[[Hydrostachyaceae]]''); ''[[Mesosphaerum pectinatum]]'' <small>(L.) Kuntze</small> (← ''Hyptis pectinata'' <small>(L.) Poit.</small>) (''[[Lamiaceae]]''); ''[[Salvia coccinea]]'' <small>Buc'hoz ex Etl.</small> (''[[Lamiaceae]]'') * [[Sangasanganakoholahy]]: ''Celosia cristata'' <small>L.</small> (''[[Amaranthaceae]]''); ''[[Clerodendrum petunioides]]'' <small>Baker</small> (''[[Lamiaceae]]''); ''[[Connarus paniculatus]]'' <small>Roxb.</small> (← ''Cnestis glabra'' <small>Lam.</small>) (''[[Connaraceae]]''); ''[[Hydrostachys imbricata]]'' <small>A. Juss.</small> (''[[Hydrostachyaceae]]'') 4uxa3byldqk2i7sa1x2or5l2ag8s70a 0 302599 1153103 2026-11-04T14:23:09Z Thelezifor 15140 Fianakavian-javamaniry ao amin' ny filaharana Solanales 1153103 wikitext text/x-wiki [[Sary:RMM 475 Montiniaceae-Kaliphoraceae Grevea madagascariensis Baill. Maintirano, Phot. PG 04 03 08 IMG 3060.JPG|vignette|361x361px|''[[Grevea madagascariensis]]'']] Ny '''''Montiniaceae''''' dia fianakavian-javamaniry ahitana [[Angiospermae|zavamaniry mamony]] roa ravin-tsimoka ao amin' ny filaharana [[Solanales]]. Hazo madinika na hazobotry misy ravina tsotra ny karazana ao aminy, izay hita any amin' ny faritra trôpikaly ka hatramin' ny faritra sobtrôpikaly, ary teratany ao [[Afrika]] (Afrika Atsimo-Andrefana sy [[Afrika Atsinanana]]) sy eto [[Madagasikara]]. ''Montiniaceae'' <small>Nakai</small> no anarany ara-tsiansa feno. == Vondron-karazana sy karazana == Indreto ny vondron-karazana ao amin' ny fianakaviana ''Montiniaceae'': * ''[[Grevea]]'' <small>Baill.</small> (karazana: ''[[Grevea eggelingii]]'' <small>Milne-Redh.</small>'', [[Grevea madagascariensis]]'' <small>Baill.</small>) * ''[[Kaliphora]]'' <small>Hook. f.</small> (karazana: ''[[Kaliphora madagascariensis]]'' <small>Hook.f.</small>) (taloha nosokajina tao amin' ny ''[[Cornaceae]]'' na inraindray nahazo fianakaviana manokana: ''Kaliphoraceae'') * ''[[Montinia]]'' <small>Thunb.</small> (karazana: ''Montinia caryophyllacea'' <small>Thunb.</small>) === Vondron-karazana sy karazana misy eto Madagasikara === Indreto ny vondron-karazana sy ny karazana misy eto [[Madagasikara]]: * ''Grevea'' <small>Baill.</small> (karazana: ''[[Grevea madagascariensis]]'' <small>Baill.</small> -- kabokala, kipatrozona, mamalifolahy, pepana, tapatrozona) * ''Kaliphora'' <small>Hook.f.</small> (karazana: ''[[Kaliphora madagascariensis]]'' <small>Hook.f.</small> -- katsomanta, katsomata, kililo, kipantragona, kipantrizona, kipantsingona, kipantsizona, kipantsongona, marafonitsapana, maranitsapana, maranitsapasina, marefora, moranitsapasina, ranaindo, ranenda, ranendo) == Jereo koa == * [[Kabokala]]: ''Grevea madagascariensis'' <small>Baill.</small> (''Montiniaceae''); ''[[Hazunta membranacea]]'' <small>(A. DC.) Pichon</small> (''[[Apocynaceae]]''); ''[[Pandaca boiteaui]]'' <small>Markgr.</small>; ''[[Pandaca crassifolia]]'' <small>(Pichon) Markgr.</small>; ''[[Pandaca longituba]]'' <small>(Pichon) Markgr.</small>; ''[[Pandaca retusa]]'' <small>(Lam.) Markgr.</small>; ''[[Pandaca retusa]]'' <small>(Lam.) Pichon</small>; ''[[Pandaca stellata]]'' <small>(Pichon) Markgr.</small> (''[[Apocynaceae]]''); ''[[Pandacastrum saccharatum]]'' <small>Pichon</small> (''[[Apocynaceae]]''); ''[[Rauvolfia media]]'' <small>Pichon</small>; ''[[Rauvolfia obtusiflora]]'' <small>DC.</small>; ''[[Roupellina boivinii]]'' <small>(Baill.) Pichon</small> (''[[Apocynaceae]]'') * [[Mamalifolahy]]: ''[[Grevea madagascariensis]]'' <small>Baill</small>. (''[[Montiniaceae]]''); ''[[Hazunta membranacea]]'' <small>(A.DC.) Pichon</small> (''[[Apocynaceae]]''); ''[[Pandaca calcarea]]'' <small>(Pichon) Markgr.</small> (''[[Apocynaceae]]'') * [[Ranenda]]: ''[[Kaliphora madagascariensis]]'' <small>Hook. f.</small> (''Montiniaceae''); ''[[Solanum aphananthum]]'' <small>Baker</small> (''[[Solanaceae]]'') puv8jvvzr0tthmhyw0dpvk6x2ujjmac 1153104 1153103 2026-11-04T14:23:31Z Thelezifor 15140 1153104 wikitext text/x-wiki [[Sary:RMM 475 Montiniaceae-Kaliphoraceae Grevea madagascariensis Baill. Maintirano, Phot. PG 04 03 08 IMG 3060.JPG|vignette|361x361px|''[[Grevea madagascariensis]]'']] Ny '''''Montiniaceae''''' dia fianakavian-javamaniry ahitana [[Angiospermae|zavamaniry mamony]] roa ravin-tsimoka ao amin' ny filaharana [[Solanales]]. Hazo madinika na hazobotry misy ravina tsotra ny karazana ao aminy, izay hita any amin' ny faritra trôpikaly ka hatramin' ny faritra sobtrôpikaly, ary teratany ao [[Afrika]] (Afrika Atsimo-Andrefana sy [[Afrika Atsinanana]]) sy eto [[Madagasikara]]. ''Montiniaceae'' <small>Nakai</small> no anarany ara-tsiansa feno. == Vondron-karazana sy karazana == Indreto ny vondron-karazana ao amin' ny fianakaviana ''Montiniaceae'': * ''[[Grevea]]'' <small>Baill.</small> (karazana: ''[[Grevea eggelingii]]'' <small>Milne-Redh.</small>'', [[Grevea madagascariensis]]'' <small>Baill.</small>) * ''[[Kaliphora]]'' <small>Hook. f.</small> (karazana: ''[[Kaliphora madagascariensis]]'' <small>Hook.f.</small>) (taloha nosokajina tao amin' ny ''[[Cornaceae]]'' na inraindray nahazo fianakaviana manokana: ''Kaliphoraceae'') * ''[[Montinia]]'' <small>Thunb.</small> (karazana: ''Montinia caryophyllacea'' <small>Thunb.</small>) === Vondron-karazana sy karazana misy eto Madagasikara === Indreto ny vondron-karazana sy ny karazana misy eto [[Madagasikara]]: * ''Grevea'' <small>Baill.</small> (karazana: ''[[Grevea madagascariensis]]'' <small>Baill.</small> -- kabokala, kipatrozona, mamalifolahy, pepana, tapatrozona) * ''Kaliphora'' <small>Hook.f.</small> (karazana: ''[[Kaliphora madagascariensis]]'' <small>Hook.f.</small> -- katsomanta, katsomata, kililo, kipantragona, kipantrizona, kipantsingona, kipantsizona, kipantsongona, marafonitsapana, maranitsapana, maranitsapasina, marefora, moranitsapasina, ranaindo, ranenda, ranendo) == Jereo koa == * [[Kabokala]]: ''Grevea madagascariensis'' <small>Baill.</small> (''Montiniaceae''); ''[[Hazunta membranacea]]'' <small>(A. DC.) Pichon</small> (''[[Apocynaceae]]''); ''[[Pandaca boiteaui]]'' <small>Markgr.</small>; ''[[Pandaca crassifolia]]'' <small>(Pichon) Markgr.</small>; ''[[Pandaca longituba]]'' <small>(Pichon) Markgr.</small>; ''[[Pandaca retusa]]'' <small>(Lam.) Markgr.</small>; ''[[Pandaca retusa]]'' <small>(Lam.) Pichon</small>; ''[[Pandaca stellata]]'' <small>(Pichon) Markgr.</small> (''[[Apocynaceae]]''); ''[[Pandacastrum saccharatum]]'' <small>Pichon</small> (''[[Apocynaceae]]''); ''[[Rauvolfia media]]'' <small>Pichon</small>; ''[[Rauvolfia obtusiflora]]'' <small>DC.</small>; ''[[Roupellina boivinii]]'' <small>(Baill.) Pichon</small> (''[[Apocynaceae]]'') * [[Mamalifolahy]]: ''[[Grevea madagascariensis]]'' <small>Baill</small>. (''Montiniaceae''); ''[[Hazunta membranacea]]'' <small>(A.DC.) Pichon</small> (''[[Apocynaceae]]''); ''[[Pandaca calcarea]]'' <small>(Pichon) Markgr.</small> (''[[Apocynaceae]]'') * [[Ranenda]]: ''[[Kaliphora madagascariensis]]'' <small>Hook. f.</small> (''Montiniaceae''); ''[[Solanum aphananthum]]'' <small>Baker</small> (''[[Solanaceae]]'') pkxilbw4eovus295lc8n7x4glx4zmqu 1 302600 1153136 2026-11-04T16:06:09Z ~2026-58552-97 41562 Pejy noforonina tamin'ny « omeo dikanteny amin'ny varotra ~~~~ » 1153136 wikitext text/x-wiki omeo dikanteny amin'ny varotra [[Manokana:Fandraisan'anjara/~2026-58552-97|~2026-58552-97]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:~2026-58552-97|discussion]]) 4 Novambra 2026 à 16:06 (UTC) nbyn0kn814u6ykh2dex0c6f6ctd8vuo 0 302601 1153153 2026-11-05T00:32:16Z ~2026-53342-25 41238 Pejy noforonina tamin'ny « {{coord|54|46|N|31|41|E|}} {{infobox tanàna |anarana=Katyn |isam-ponina=1700 |velarantay= |haavo =170 |firenena={{Rosia}} |faritany= [[Smolensk oblast]] |sary=Katyń, ekshumacja ofiar.jpg |saina =Flag of Smolensk (Smolensk oblast).png }} '''Katyn''' ([[fiteny rosiana|Rosiana]] ''Катынь'', [[Fiteny poloney|Poloney]]: ''Katyń'') dia tanàna kely ao amin'ny Faritr'i [[Smolensk]] any {{Rosia}} izay manana mponina eo amin'ny 1.700 eo ho eo. Izy no foib... » 1153153 wikitext text/x-wiki {{coord|54|46|N|31|41|E|}} {{infobox tanàna |anarana=Katyn |isam-ponina=1700 |velarantay= |haavo =170 |firenena={{Rosia}} |faritany= [[Smolensk oblast]] |sary=Katyń, ekshumacja ofiar.jpg |saina =Flag of Smolensk (Smolensk oblast).png }} '''Katyn''' ([[fiteny rosiana|Rosiana]] ''Катынь'', [[Fiteny poloney|Poloney]]: ''Katyń'') dia tanàna kely ao amin'ny Faritr'i [[Smolensk]] any {{Rosia}} izay manana mponina eo amin'ny 1.700 eo ho eo. Izy no foibem-pitantanan'ny kaominina ambanivohitra (Katynskoye selskoye posseleniye) izay ahitana tanàna 28 sy mponina miisa 4.546 (tamin'ny taona 2015). Nanjary fantatra eran-tany ny anaran'ilay toerana noho ny fandripahana tao Katyn, izay nataon'ny NKVD Sovietika tamin'ny 1940 tamin'ireo gadra Poloney 4 400 teo ho eo. Iray amin'ireo andiana famonoana olona faobe hatramin'ny Poloney 25 000 izany, izay nitranga tao [[Smolensk]], Kalinin, ary [[Kharkiv]] ihany koa. Any [[Polonia]], ny anarana hoe Katyn dia lasa mitovy dika amin'ireo andiana famonoana olona ireo. {{reflist}} {{commonscat}} [[Sokajy:Kaominina any Rosia]] [[Sokajy:Tanàna ao Rosia]] [[Sokajy:Tanàna ao Smolensk oblast]] 2jzzg29wk5q0nobpab330m08pzjc8f6 0 302602 1153156 2026-11-05T01:10:51Z ~2026-53342-25 41238 Pejy noforonina tamin'ny « [[sary:Delcy Rodríguez - 02 (19-01-2026) (cropped 2).jpg|thumb|Delcy Rodriguez]] '''Delcy Eloína Rodríguez Gómez''' (teraka ny 18 Mey 1969 tao [[Caracas]]) dia [[mpisolovava]] sady [[mpanao politika]] [[Venezoela|Venezoeliana]]. Filoha lefitry ny Venezoeliana izy nanomboka ny Jona 2018; teo aloha, dia niasa ho Minisitry ny Raharaham-bahiny sy Minisitry ny Fifandraisana sy ny Fampahalalam-baovao izy. Amin'ny maha-Filoha lefitra azy, dia nahazo alalana avy a... » 1153156 wikitext text/x-wiki [[sary:Delcy Rodríguez - 02 (19-01-2026) (cropped 2).jpg|thumb|Delcy Rodriguez]] '''Delcy Eloína Rodríguez Gómez''' (teraka ny 18 Mey 1969 tao [[Caracas]]) dia [[mpisolovava]] sady [[mpanao politika]] [[Venezoela|Venezoeliana]]. Filoha lefitry ny Venezoeliana izy nanomboka ny Jona 2018; teo aloha, dia niasa ho Minisitry ny Raharaham-bahiny sy Minisitry ny Fifandraisana sy ny Fampahalalam-baovao izy. Amin'ny maha-Filoha lefitra azy, dia nahazo alalana avy amin'ny Fitsarana Tampony izy tamin'ny Janoary 2026 handray ny andraikitry ny Filoha mpisolo toerana taorian'ny fisamborana ny Filoha [[Nicolás Maduro]] tamin'ny 3 Janoary noho ny fitsabahan'ny tafika amerikanina. == jereo koa == {{commonscat|Delcy Rodríguez}} {{DEFAULTSORT:Rodriguez, Delcy}} [[en:Delcy Rodríguez]] [[Sokajy:Minisitry ny Raharaham-bahiny venezoeliana]] [[sokajy:mpanao politika venezoeliana]] [[Sokajy:Filohan'i Venezoela]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1969]] 35of7a559uzpwmkpmkoffoi7gjv3u69 14 302603 1153157 2026-11-05T01:12:18Z ~2026-53342-25 41238 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Minisitry venezoeliana]] [[sokajy:mpanao politika venezoeliana]] » 1153157 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Minisitry venezoeliana]] [[sokajy:mpanao politika venezoeliana]] h7hxlgad1qh2neqnf0qy9k4tl7sd8h5 14 302604 1153158 2026-11-05T01:13:00Z ~2026-53342-25 41238 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Governemanta venezoeliana]] [[Sokajy:Minisitry]] » 1153158 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Governemanta venezoeliana]] [[Sokajy:Minisitry]] 2wmjtp18i2vugkqyhnybgs3w9em1tja 0 302605 1153160 2026-11-05T02:09:39Z ~2026-53342-25 41238 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sary:MADAGASCAR BONGOLAVA (4).jpg|vignette|294x294px|Bongolava, [[Madagasikara]]]] '''Lalam-pirenena 1''' (N1) dia lalam-pirenena miainga avy eto [[Antananarivo]] mankany [[Belobaka]] eto {{Madagasikara}}. Description Ny zotra nasionaly 1 dia mirefy 220 kilometatra mamakivaky ny faritra [[Analamanga]], [[Itasy]] ary [[Bongolava]]. == Lalana == * [[Antananarivo]] * [[Analavory]] - (fifandonan'ny [[Lalam-pirenena faha-1bis|RN1bis]] sy Lalam-pirenena faha-4... » 1153160 wikitext text/x-wiki [[Sary:MADAGASCAR BONGOLAVA (4).jpg|vignette|294x294px|Bongolava, [[Madagasikara]]]] '''Lalam-pirenena 1''' (N1) dia lalam-pirenena miainga avy eto [[Antananarivo]] mankany [[Belobaka]] eto {{Madagasikara}}. Description Ny zotra nasionaly 1 dia mirefy 220 kilometatra mamakivaky ny faritra [[Analamanga]], [[Itasy]] ary [[Bongolava]]. == Lalana == * [[Antananarivo]] * [[Analavory]] - (fifandonan'ny [[Lalam-pirenena faha-1bis|RN1bis]] sy [[Lalam-pirenena faha-43|RN43]]) * [[Tsiroanomandidy]] - (fifandonan'ny `[[Lalam-pirenena faha-1a|RN1a]] sy [[Lalam-pirenena faha-1bis|RN1bis]]) * [[Belobaka]] {{reflist}} {{commonscat|Route nationale 1 (Madagascar)}} [[Sokajy:Lalana eto Madagasikara]] 8ki1omoxys7dqpt9kjsmrhqow2sz75t 1153161 1153160 2026-11-05T02:10:17Z ~2026-53342-25 41238 1153161 wikitext text/x-wiki [[Sary:MADAGASCAR BONGOLAVA (4).jpg|vignette|294x294px|Bongolava, [[Madagasikara]]]] '''Lalam-pirenena 1''' (N1) dia lalam-pirenena miainga avy eto [[Antananarivo]] mankany [[Belobaka]] eto {{Madagasikara}}. Description Ny zotra nasionaly 1 dia mirefy 220 kilometatra mamakivaky ny faritra [[Analamanga]], [[Itasy]] ary [[Bongolava]]. == Lalana == * [[Antananarivo]] * [[Analavory]] - (fifandonan'ny [[Lalam-pirenena faha-1bis|RN1bis]] sy [[Lalam-pirenena faha-43|RN43]]) * [[Tsiroanomandidy]] - (fifandonan'ny [[Lalam-pirenena faha-1a|RN1a]] sy [[Lalam-pirenena faha-1bis|RN1bis]]) * [[Belobaka]] {{reflist}} {{commonscat|Route nationale 1 (Madagascar)}} [[Sokajy:Lalana eto Madagasikara]] 7lr2eqocmn2ospaemfvo39qhixy17d1 0 302606 1153181 2026-11-05T04:08:32Z ~2026-53342-25 41238 Pejy fihodinana mankany [[Alakamisy (kaominina)]] 1153181 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Alakamisy (kaominina)]] 2kivqctfu2wd2uclk2c8ok5jp085je9